You are on page 1of 32

Raporty

Raporty Raporty POLACY W BERLINIE ˙ SAMOS ´C ´ ADAPTACJA, INTEGRACJA I TOZ
˛ od Artykuł przygotowany został na podstawie badan ´ prowadzonych przez autorke ˛ osoby z wyz ˛ce z ro 2009 r. 1 Ich podmiotem sa ˙ szym wykształceniem, pochodza ´z ˙ nych fal ˛cych po II wojnie s ˛ one migracyjnych napływaja ´ wiatowej do Niemiec. Choc ´ tworza ˛ grupe ˛ (przedstawiciele polskiej inteligencji che ˛tne udawali sie ˛ tam takz w Berlinie duz ˙a ˙e ˛ zbyt che ˛tnie badanym s w ubiegłych stuleciach) nie sa ´ rodowiskiem. Tymczasem wywiady ˛ cennej wiedzy, szczego z migrantami dostarczaja ´ lnie na temat przebiegu procesu adaptacji ˛zanych z tym procesem przeobraz w zro ´z ˙ nicowanych warunkach politycznych i o zwia ˙ eniach ˛ studenci, biznesmeni, artys ˛dnicy, toz ˙ samos ´ ci. W grupie badanych znalez ´ li sie ´ ci, urze szefowie organizacji polonijnych, instytucji os ´ wiatowych i społecznych, medio ´ w, ro ´z ˙ nego rodzaju specjalis ´ ci zatrudnieni w firmach polskich i niemieckich, tłumacze, nauczyciele, ˛z włas ´ ciciele restauracji, ksie ˙ a, itd. W sumie w latach 2009-2011 w Berlinie przeprowadzono ˛s 80 wywiado ´ w jakos ´ ciowych cze ´ ciowo ustrukturyzowanych. Zarejestrowane wypowiedzi, ˛ w archiwum takz ˙ e przytaczane w artykule, zostały transkrybowane i przechowywane sa Pracowni Etnologii IAE PAN w Poznaniu. ˛cy w Berlinie sa ˛ dzis Jak wynika z badan ´ Polacy mieszkaja ´ dobrze zintegrowani ˛trznie). Nie oznacza to jednak, z niemieckim społeczen ´ stwem (lecz słabo zintegrowani wewne ˛ z ˙ e proces ich adaptacji zawsze przebiegał bez przeszko ´ d. Trudnos ´ ci uwidaczniały sie ˛cych w czasach, kiedy granic pilnie zwłaszcza w przypadku migranto ´ w przyjez ˙ dz ˙ aja ˛ z wejs strzez ˙ ono, a ich przekroczenie ro ´ wnało sie ´ ciem do innego s ´ wiata. Toz ˙ samos ´c ´ migranto ´ w ulegała modyfikacji lecz zmiany nie były gruntowne, nie dotyczyły tzw. wartos ´ ci ˛ki temu zaro ˛cy, kto ˛ rdzennych. Dzie ´ wno dawni migranci, jak i nowo przybywaja ´ rzy nie maja ˛bnos ˛ dzis problemu z podtrzymywaniem własnej odre ´ ci kulturowej, moga ´ w takim samym ˛ „u siebie” zaro stopniu czuc ´ sie ´ wno w Polsce, jak i w Niemczech.

´ TKI RYS HISTORYCZNY POLSKIE MIGRACJE DO BERLINA – KRO
˛ długa ˛ tradycje ˛. W pierwszych dwo ˛cioleciach Polskie migracje do Niemiec maja ´ ch dziesie XX w. Niemcy były drugim na s ´ wiecie po USA pan ´ stwem imigracyjnym, do kto ´ rego ˛ w poszukiwaniu pracy. Pocza ˛wszy od lat 90. XIX w. liczba zagranicznych udawano sie
1 W ramach grantu MNISW pt. „Transnarodowos ´c ´ w konteks ´ cie polsko-niemieckim. Polacy w Berlinie i Niemcy w Poznaniu”, nr NN109217436.

196

Raporty

˛gne ˛ła, pracowniko ´ w, zatrudnionych w niemieckiej gospodarce, wzrastała gwałtownie i osia ˛ciem I wojny s tuz ˙ przed rozpocze ´ wiatowej 1,2 mln oso ´ b. Polacy obok Włocho ´ w byli w tym ˛ksza ˛ grupa ˛ imigranto ˛cego sie ˛ pod zaborami. czasie najwie ´ w. Przybywali z kraju znajduja ˛ znajdowali gło ˛zanych z nim profesjach. Migrantom Prace ´ wnie w rolnictwie lub zwia ˛cznie kiedy mieli pozwalano wtedy przebywac ´ na terenie Niemiec tylko sezonowo, wyła ˛ Polako zatrudnienie. Celem takiej polityki było niedopuszczenie do osiedlania sie ´ w, ˛ wzmocnienia polskiej mniejszos poniewaz ˙ obawiano sie ´ ci (od lat 80. XIX w. dynamicznie ˛biu Ruhry) i wzrostu nastojo ˛z wzrastała grupa Polako ´ w w Zagłe ´ w rewolucyjnych, da ˙ en ´ niepodległos ´ ciowych 2. Ograniczenia w moz ˙ liwos ´ ciach przebywania w Niemczech spowodowały, z ˙ e migranci ˛cych w tym okresie wiedli z ˙ ycie zbliz ˙ one do wspo ´ łczesnych transmigranto ´ w 3, czyli ludzi z ˙ yja ˛cej) przestrzeniach geograficznych, społeczen jednoczes ´ nie w dwo ´ ch (lub wie ´ stwach, kontek˛c juz ˛dzy” stach kulturowych. Tak wie ˙ wo ´ wczas Polacy byli ludz ´ mi usytuowanymi „pomie ˛ od sytuacji wspo dwoma odmiennymi s ´ wiatami. Ich sytuacja ro ´z ˙ niła sie ´ łczesnych migranto ´w ˛dem istnieja ˛cych obecnie moz gło ´ wnie pod wzgle ˙ liwos ´ ci utrzymywania stałego kontaktu ˛, kto ˛tku XX w. miał on z ojczyzna ´ rych wo ´ wczas nie znano. W przypadku przybyszo ´ w z pocza miejsce jedynie w momencie sezonowego powrotu do domu lub sporadycznie poprzez ˛. znajomych czy korespondencje ˛tku XX w. pomimo pogarszaja ˛cego sie ˛ politycznego Pod koniec XIX w. i na pocza ˛dzy Polakami i Niemcami, a w zwia ˛zku z rozwijaja ˛ca ˛ sie ˛ gospodarka ˛ po klimatu pomie ˛ industrializacja ˛ Prus, wzrastała migracja mo ˛cej po polsku ludnos 1890 r. i dynamiczna ´ wia ´ ci ˛ gło do Berlina. Polska grupa składała sie ´ wnie z pracowniko ´ w fizycznych, kto ´ rzy odegrali ˛ca ˛ role ˛ przy rozbudowie infrastruktury miasta. Przybywali jednak nie tylko robotnicy. znacza Berlin ´ skie szkoły wyz ˙ sze były atrakcyjnymi miejscami zdobywania wykształcenia dla studento ´ w zwłaszcza z Poznan ´ skiego i Pomorza. Przed wybuchem I wojny s ´ wiatowej ˛ wszystkich imigranto w polska grupa etniczna stanowiła prawie połowe ´ w w mies ´ cie 4 . W czasie I wojny s ´ wiatowej w niemieckiej gospodarce zatrudniano 2,5 mln pracowniko ´w ˛ z zagranicy. Byli ws ´ ro ´ d nich liczni Polacy, zwłaszcza jen ´ cy wojenni. Zasadniczo zmieniła sie takz ˙ e sytuacja polskich pracowniko ´ w cywilnych. Zakaz stałego przebywania w Niemczech ˛ w zakaz powrotu do kraju. Republika Weimarska przyje ˛ła antypolski kurs zamienił sie ˛ Polako polityki migracyjnej. Imigracje ´ w uwaz ˙ ano za zagroz ˙ enie dla niemieckiej gospodarki, rynku pracy, społeczen ´ stwa i kultury. Obcokrajowcy mogli byc ´ zatrudniani w sytuacjach
2

J. Oltm er, Wanderungsraum Deutschland im 19. und 20. Jahhundert, „Inter Finitimos. Jahrbuch zur Deutsch-Polnischen Beziehungsgeschichte”, nr 6, 2008, s. 11-29. 3 Według L. Priesa (New Migration in Transnational Spaces, w: Migration and Transnational Social Spaces, L. Pries (red.), Aldershot, Brookfield, Singapore, Sydney, 1999, s. 1-3) i T. Fai sta (The Volume and Dynamics of International Migration and Transnational Social Spaces, Oxford 2000) transnacjonalizm to specyficzny rodzaj migracji, w kto ´ rej przestrzenie z ˙ yciowe – przestrzenie społeczne ˛ wiele ro transmigranto ´ w – obejmuja ´z ˙ nych przestrzeni geograficznych. Grzegorz Babin ´ ski (Trans˛d Polonijny”, z. 2, nacjonalizm...I co z tego wynika dla badan ´ najnowszej polskiej emigracji, „Przegla ˛ce czasowo 2007, s. 116) definiował owych transmigranto ´ w ͞ transnationals jako „osoby zamieszkuja ˛ce z tym krajem szerokie i intensywne kontakty, w kraju innym, niz ˙ kraj ich pochodzenia i utrzymuja ˛cznie (a moz ˛ toz ˛”. ła ˙ e przede wszystkim) z niezmieniona ˙ samos ´ cia 4 B. Kerski, Zweitgrößte Polenstadt der europäischen Kontinents. Thesen zu zwei Jahrhunderten polnischer Geschichte Berlins, „Inter Finitimos. Jahrbuch zur Deutsch-Polnischen Beziehungsgeschichte”, nr 6, 2008, s. 191.

Raporty

197

˛pstwo 5. W tym czasie wielu Polako koniecznych jako dodatkowa pomoc albo na zaste ´w ˛zało sie ˛ takz wyjechało z Berlina, co wia ˙ e z odrodzeniem niepodległej Polski. Ws ´ ro ´ d nich była duz ˙ a grupa polskiej inteligencji. Mimo wszystko Berlin pozostał jednym z najwaz ˙ niejszych ˛zycznej mniejszos ˛zyk centro ´ w polskoje ´ ci. W 1925 r. 15 tys. mieszkan ´ co ´ w zadeklarowało je ˛ polskie polski jako ojczysty. W mies ´ cie istniały liczne polskie organizacje, ukazywały sie ˛zyka polskiego, w 10 kos ˛ tytuły prasowe, w kilku punktach uczono je ´ ciołach odbywały sie ˛zyku polskim 6. msze w je ˛ waz W czasie II wojny migranci ponownie stali sie ˙ ni dla niemieckiej gospodarki. Berlin ´ scy Polacy podzieli w tym czasie los wielu innych imigranto ´ w. Wykorzystywano ich ˛ otrzymywali niemieccy pracownicy, przydzielano do niewolniczej pracy za 1͞4 pensji, kto ´ ra ˛ racji z połowe ˙ ywnos ´ ciowej. Wielu zostało wywiezionych do obozo ´ w koncentracyjnych 7. ˛ł sie ˛ po II wojnie Nowy rozdział historii polskiej emigracji do Niemiec rozpocza ˛ce polskich z ˛ wo s ´ wiatowej 8. Tysia ˙ ołnierzy i oficero ´ w znalazło sie ´ wczas na Zachodzie, w tym ˛cych wracac w Niemczech. Dla wielu z nich, niechca ´ do komunistycznego kraju, tam ˛ emigracja do innych pan zaczynała sie ´ stw Europy Zachodniej i USA. Takz ˙ e polscy jen ´ cy ˛ dalej na Zacho w Berlinie powro ´ cili do Polski lub udawali sie ´ d: „nikt z Polako ´ w nie chciał budowac ´ swojej przyszłos ´ ci na ruinach Berlina” 9. Az ˙ do lat 80. Polacy, kto ´ rzy przybywali do ˛ z innymi centrami Berlina raczej nie zapuszczali w nim korzeni. Berlin nie mo ´ gł ro ´ wnac ´ sie polskiego uchodz ´ ctwa, takimi jak Paryz ˙ , Londyn, Nowy Jork czy Chicago. Fale migracji z Polski wzrastały jeszcze niejednokrotnie za czaso ´ w władzy komunistycz˛dzy 1945 a 1989 r. Wielu Polako nej, pomie ´ w wyjechało po krwawo stłumionych wydarze˛ muru (1961 r.) Berlin jako punkt zapalny niach Poznan ´ skiego Czerwca 1956 r. Przed budowa ˛cym politycznie miejscem dla antykomunistycznie konfliktu Wscho ´ d-Zacho ´ d był interesuja nastawionych intelektualisto ´ w, kto ´ rzy podro ´z ˙ owali do Berlina Zachodniego na sympozja ˛ce sowieckiego zagroz i kongresy, dotycza ˙ enia na kontynencie (brali w nich udział m.in. załoz ˙ yciele „Kultury”: Jerzy Giedroyc i Jo ´ zef Czapski). ˙ ydzi. Kolejne fale ˛ do Niemiec udali sie ˛ liczni polscy Z Po 1968 r. na emigracje ˛ za zachodnia ˛ granice ˛ w latach w 1970, 1976, 1980 z powodo emigranto ´ w udawały sie ´w ˛ do wyjazdu była takz ˛tku lat politycznych. Motywacja ˙ e dodatkowo wprowadzona na pocza ˛kszos 70. przez Niemcy liberalizacja przepiso ´ w paszportowych. Pod koniec 1981 r. wie ´c ´ ˛ do Niemiec Zachodnich, a przede wszystkim do Berlina. Podro Polako ´ w udawała sie ´z ˙ owali ˛dzy Niemcami i Polska ˛ na zasadzie migracji wahadłowej, na podstawie wiz turystyczpomie nych. Niemiecka ambasada wydała ich w 1980 r. 283 tys., a w 1981 r. juz ˙ 400 tys. 10. Ci, ˛ do Berlina nie musieli posiadac ˛ role ˛ przy kto ´ rzy udawali sie ´ wizy, co odgrywało niebagatelna wyborze miejsca docelowego przez migranto ´ w. Nie bez znaczenia była takz ˙ e relatywna bliskos ´c ´ terytorialna i duz ˙ e szanse na znalezienie pracy. W lecie 1980 r. w Berlinie Zachodnim czasowo przebywało 20 tys. Polako ´ w 11.
J. Olt mer, Wanderungsraum..., s. 20-21. B. Kerski, Zweitgrößte..., s. 191-194. 7 Tamz ˙ e, s. 194. 8 A. Stach, Auswanderer und Rückkehrer, Patrioten und Verräter, „Inter Finitimos. Jahrbuch zur Deutsch-Polnischen Beziehungsgeschichte”, nr 6, 2008, s. 35-36. 9 B. Kerski, Zweitgrößte..., s. 195. 10 F. Miera, Polski Berlin. Migration aus Polen nach Berlin. Integrations- und Transnatiolalisierungsprozesse 1945 bis Ende 1990, Jahre, Münster 2007, s. 70. 11 Tamz ˙ e, s. 70.
6 5

za załoz ˙ enie niezalez ˙ nej „Solidarnos ´ ci”. Nie były to jednak lata złe dla Polako ´ w przybywaja ˛dzynarodowe organizacje i rza ˛d niemiecki cych do Berlina. s. po ´z ´ nych ˛to ich traktowac ˛z przesiedlen ´ co ´ w (Spätaussiedlero ´ w). były silniejsza ´w ˛dy na temat Niemiec i Niemco ˛ z otwartos ˛ rewidowało swoje pogla ´ w. Z powodu niepewnej sytuacji politycznej i gospodarczej w kraju Tamz ˙ e. Z kolei 27% wymieniło swo ´ j paszport na paszport konsularny. Tymczasem istniała juz ˙ duz ˙ a grupa oso ´ b. W ten sposo ´b ˛cych stałe miejsce zamieszkania za granica ˛. 196. Kerski.. Polacy musieli wo ´ wczas podja ´ wiele dramatycznych ˛cych powrotu do ojczyzny czy w kwestii zachowania polskiego decyzji. Jednakz ˙ e ze strony niemieckiej napływ ˛z Polako ´ w nie był juz ˙ wo ´ wczas zbyt dobrze widziany. zarabianie poprzez podro ´z ˙ e do Niemiec stało sie ˛ nie zrezygnowac sposobem na z ˙ ycie wielu Polako ´ w. B. szczego ´ lnie starszych pokolen ´ Polako ´ w. Polska polityka nastawiona była na Sytuacja zmieniła sie ˛c zerwanie kontakto ´ w z Zachodem. Duldung (rodzaj pobytu odnalez ´c ´ sie ˛ na pie ˛c tolerowanego) otrzymywały zezwolenie na prace ´ lat. kto ´ re zda ˙ yły nawia ´ kontakty ˛cymi tam Polakami. W tym samym czasie napłyne ˙ e wielu imigran˛ksze problemy na rynku pracy to ´ w z Turcji. na Zachodzie. Berlin. spowodowała. za sukcesy polityczne. Zdarzało sie ˙ e odsyłano ich do domu za ˛ prace ˛. Wielu z nich w kon ´ cu wyemigrowało na stałe. w tym wielu tzw. 70-71. Berlin 2008.198 Raporty Tej emigracji nie zdołały powstrzymac ´ ani długotrwała antyniemiecka propaganda ani złe ˛dze. podro ´z ˙ uja ˙ e w imigranto ´w długoterminowych. Pewna swoboda w wyjazdach do Berlina powro ´ ciła w latach 1986͞1987. 13 12 . s. Informacje o sposobach szukania pracy i mieszkania przekazywano kolejnym ˛cym z Polski znajomym i członkom rodziny. poznac z Niemcami z Berlina oraz mieszkaja ´ moz ˙ liwos ´ ci. nielegalna ˛cych w Niemczech Wprowadzenie stanu wojennego zaskoczyło Polako ´ w przebywaja i w Berlinie Zachodnim. zabieraja ˛du na duz ˛ wzgle ˙ e ro ´z ˙ nice w płacach. ˛zan Polacy tworzyli wo ´ wczas sieci powia ´ charakterystyczne dla wspo ´ łczesnych transmigranto ´ w. Osoby posiadaja ˛ce azyl lub tzw. Zagajewski. DanileO znanych Polakach w Berlinie traktuje interesuja ˙ ka pod redakcja wicz-Kerski i M. Inni zmienili sie ˛drowco ˛cych pomie ˛dzy Polska ˛ i Niemcami. Gombrowicz. ˛ wraz ze stanem wojennym. Polnische Perspektiven 19. kiedy spotkali sie ´ cia ˛ miejscowej ludnos ˛ z komunistyczi sympatia ´ ci. dotycza ˛z ˛zac paszportu. 14 ˛ca ksia ˛z ˛ D. kto ´ rzy nie mieli statusu przesiedlen ´ co ´ w o wiele trudniej było ˛ na rynku pracy. m. Ze sie ´ w. z ˙ e zacze ´ jako obcia ˙ enie ˛ło takz dla niemieckiego systemu socjalnego. ˛ca liczba azylanto Rosna ´ w (w sumie w latach 1980-1990 azylu udzielono 122 tys.. jakie daje z ˙ ycie ˛ w Pendler.in. Go ´ rnego. Pienia ´ re migranci ˛ pokusa ˛. rez ˙ yserzy. Do Berlina przybywali polscy aktorzy. Polako ´ w) w Niemczech Zachodnich i w Berlinie Zachodnim. Jahrhunder. Tym. zachodnia ˛ cze ˛s inwestowały w izolowana ´c ´ miasta. W ramach pracy sezonowej udawano wyjez ˙ dz ˙ aja ˛ cze ˛sto do tych samych pracodawco ˛c ze soba ˛ przy okazji kolejne osoby. Wielu polskich intelektualisto ´ w otrzymało stypendia (np. kiedy moz ˙ na było zno ´ w swobodnie migrowac ´ na kro ´ tki czas. zwłaszcza wykształconych 13. Wielu polskich imigranto mogli zarobic ´ nawet w kro ´ tkim czasie. artys ´ ci 14. Zweitgrößte. Mie ˛. kto dos ´ wiadczenia wojenne. Az ˙ 40% z nich starało sie ´ z polskiego obywatelstwa. Niemcy podziwiali Polako ´ w za ich walke nymi władzami.-21. Wirpsza). a takz czyli we ´ w. a co za tym idzie zyskali status Polako ´ w maja moz ˙ liwos ´c ´ nieograniczonego przekraczania granicy polsko-niemieckiej 12.. co rzeczywis ´ cie powodowało coraz wie ˛i trudnos ´ ci w znalezieniu mieszkania.

W osia ˛c ich „gospodarczymi uchodz tego statusu nie pomagała im takz ˙ e publicystyka. z ˛ce Polako socjalistycznej gospodarki i ida ˙ e tysia ´w ˛ w jeden wielki wschodnio-zachodni przyjez ˙ dz ˙ ały do Berlina handlowac ´ . Nie powstała z ˙ adna organizacja ˛ nie wspo dachowa. pełne zrozumienia audycje i komentarze w telewizji towarzyszyły ˛dy.. B.. Wiele oso ´ b. bano sie ˙ e kary. s. Zweitgrößte. kto ´ ra mogła dosie ´ kaz ˙ dego. Stach. powstały w latach 80. Pod koniec lat 90. polscy imigranci zachowywali sie ˛dem politycznym biernie. 198. powstały polskie galerie i teatr (Teatr Kreatur) 15. miało charakter przejs ´ ciowy i z czasem sie ˛dzy Niemcami i Polakami zostały wystawione na pro ˛..Raporty 199 ˛. ˛cych kolejnych migranto Po pewnym czasie. 38. os ´ wiatowe. nazywaja ´ cami” (A. Schmuggler. znikne ´ la˛zacy z niemieckimi paszportami. ˛ zakon wsparcie ze strony Niemiec musiało sie ´ czyc ´ . Brakowało (i brakuje nadal) centralnych organizacji skupiaja ˛ stowarzyszenia solidarnos Polako ´ w.. najcze ˛s nielegalnie w mies ´ cie. w tym takz ˙ e w Berlinie. 17 Tamz ˙ e. Stach. Tu powstały ˛d”. Auswanderer. Przez to ˛kszos stowarzyszenia były słabe i pozbawione politycznego znaczenia. W samym Berlinie Zachodnim było to około 11 700 oso ´ b. 37-38). mogło pozostac ´ w Niemczech jako „de facto uchodz ´ cy” na podstawie ˛s Duldung. XX w. piele ˙ e tzw. pomocy socjalnej i w kwestiach mieszkaniowych. ˛li z krajobrazu miasta polscy handlarze. Polscy migranci przestali byc ´ postrzegani jako „bohaterowie”. Auswanderer. Znaczna cze ´c ´ mieszkała ˛c uregulowanego statusu.. Po 1989 r. a nawet konkurowali. odz ˙ yły dawne stereotypy. 18 B. Załamanie sie ˛ Stosunki pomie ´ be ˛ca za tym hiperinflacja spowodowały. kulturalne. osiedliło sie ´ w. legalnie ˛s „tania polska siła robocza”. ˛.. ale ich działalnos ´c ´ miała wymiar lokalny. Wielu z nich obawiało sie ˙ e w ten sposo ´ b moz ˙ e odcia ´ ˛ takz ˛gna ˛c sobie moz ˙ liwos ´c ´ powrotu do Polski. jak Schwarzhändler. Po pewnym czasie pojawiły sie ´ ciowe. z ˛c Nie było to jednak zjawisko masowe. zmuszonym do powrotu do Polski cze ´c ´ Polako ´ w w dalszym cia ˛ pod Jednakz ˙ e w Niemczech. W ich miejsce pojawiła sie ˛ W latach 90. Wielu mieszkan ´ co ´ w miasta uznało ten stan za co najmniej kłopotliwy. kto ´ re ˛ rozwia ˛zywało 17.. Moz ˙ na ich okres ´ lic ´ prekursorami „nowoczesnych transmigranto ´ w” ˛cych pomie ˛dzy Polska ˛ i Niemcami.. „Słowo”. Polscy działacze ze soba ´ łdziałali. Pozytywne artykuły w gazetach. Berlin Zachodni dzie ˛ki i prace swojemu geopolitycznemu połoz ˙ eniu i randze urastał do rangi najwaz ˙ niejszej polskiej ˛ w nim 30 tys.. z ˙e ˛ w polskiej opozycji i było przes ˛gnie ˛ciu aktywnie udzielało sie ´ ladowanych na tle politycznym. rzemies ´ lnicy. Ta niezwykła sytuacja w niemieckim społeczen wielu z nich postanowiło zostac ´ za granica ´ stwie i u niemieckich polityko ´ w wyzwoliła uczucie solidarnos ´ ci z Polakami. nie maja ´ ciej u znajomych 19. Kerski. 19 A. Schwarzarbeiter. W latach 80. ale takz przybywac ´ nie tylko robotnicy. kto ´ re nie otrzymały azylu. tu wydawano polskie ksia ˛z waz ˙ ne polskie czasopisma: „Archipelag”. do Berlina zacze ˛li podro ´z ˙ uja ˛gniarki i pomoce domowe. Polako metropolii kulturalnej. s. Senat berlin ´ ski zapewnił polskim obywatelom wsparcie w postaci pozwolenia na pobyt ˛. 40. takz ˙ e z innych krajo ´ w. Aby uregulowac ´ swo ´ j pobyt i nie byc ´ ˛s ˛gu starała sie ˛ o azyl 16. s.. 16 15 . s. kos akcjom pomocy podejmowanym przez urze ´ cioły i z inicjatywy samych mieszkan ´ co ´ w.. Byli to najcze ´ ciej S zatrudniani (jako członkowie niemieckiej mniejszos ´ ci narodowej otrzymali w 1989 r.. wobec napływaja ´ w. 197. „Pogla ˙ ki.. zyskali takie przydomki. Kerski. Berlin zamienił sie bazar 18. Wie ´c ´ z tych. paszporty niemieckie). Nie organizowano z wzgle ˙ adnych wielkich manifestacji przeciwko ˛cych systemowi w Polsce. s. Poza tym stosunkowo niewielu imigranto wszystko udałby sie ´ w mogło udowodnic ´. Zweitgrößte. kto mimo ˛ do Polski.

˛zywac ˛ła Od 1 maja 2004 r. w innych 20 ˛tku lat 90. Dietz. w: Von Polen nach. Jednoczes ˛ła ograniczony na siedem lat przez przejs ´ ciowe przepisy reguluja ´ nie zacze ˛cych w ramach programo wzrastac ´ liczba studento ´ w przybywaja ´ w wymiany stypendialnej. z ˛ło wracac ˛c w ojczyz ´ nie. Miera.die Erwarterungen vor und die Realität nach der EU-Osterweiterung. Wolff-Powe ´ 2000. rozwijaja ˙ e wielu Polako ´ w zacze ´ . ´W ADAPTACJA I INTEGRACJA POLSKICH MIGRANTO Pierwszym procesem. bez zwracania na niego uwagi) 22. 117-123). 72. Polnische Arbeitsmigranten auf dem Arbeitsmarkt in Deutschland zwei Jahre nach der Erweiterung. Jednoczes ´ nie ograniczeniu ulegały moz ˙ liwos ´ ci długotrwałego legalnego pobytu w Niemczech. w tym do Berlina. E.. w: Byc ´ Polakiem ˛ska. W Niemczech napływ pracowniko ´ w z pan ´ stw nowo przyła ˛ce. kto turys ´ ci. ˛ che ˛tnie wybieranym przez nich miastem ze gło ´ wnie „Erasmus-Socrates”. gło ´ wnie po to. .200 Raporty ˛ksza ˛ grupe ˛. inwestuja ˛ pienia ˛dze (F. P.und osteuropäischer Zuwanderer in den deutschen Arbeitsmarkt. 81-108. M. s. Polacy nie mogli juz ˙ liczyc ´ na Duldung lub azyl. Selbstständigkeit und Firmengründung – zur neuen soziale Lage der polnischen Migranten in München. Były to osoby. wzrastała takz ˛ do Berlina na rok. w kraju swoje zdobyte za granica 21 O zatrudnieniu Polako ´ w Niemczech po 2004 r. Bez wa ´ w. Pobyt moz ˙ na było zalegalizowac ´ w zasadzie jedynie poprzez zawarcie małz ˙ en ´ stwa z obywatelem ˛biorstwa.). by zrobic ´ zakupy. w ramach poszerzonej Unii Europejskiej obowia ´ zacze ˛pu do rynko swoboda w ruchu transgranicznym..). zainteresowanych ro ´z ˙ nymi propozycjami kulturalnymi 21. Proces ten ˛zykowej.. Poznan w Niemczech. wykonac ´ ˛ prace ˛... Berlin stał sie ˛du na połoz wzgle ˙ enie – bliskos ´c ´ granicy oraz z powodu swojego otwartego. wielokul˛tpienia coraz wie ˛cej napływało prawdziwych turysto turowego charakteru. bowiem bez szybkiego poznania moz ˙ e obejmowac ´ ro ´z ˙ ne sfery z ˙ ycia: dotyka sfery je ˛zyka kraju osiedlenia nie moz je ˙ e byc ´ mowy o sukcesie ekonomicznym.. s. obejmuje wzory zachowan ´ (w pracy. 25-46. wielu z nich podejmowało prace ˛ w tym czasie takz ludzi zwłaszcza z zachodniej Polski Berlin stał sie ˙ e dobrym miejscem do zdobywania wykształcenia 20.. jaki obserwujemy w przypadku migracji. Nowicka i M. E. Adaptacja jako proces wielopłaszczyznowy moz ˙ e przebiegac ´ w jednych sferach szybciej. Zachodzi ona w sferze zaro ´ wno s ´ wiadomie podejmowanych decyzji. w: Von Polen nach. Kaczmarczyk.. Bielefeld 2007.. Dla młodych migracyjna pan ´ stwa niemieckiego. s.in. jak i poza s ´ wiadomos ´ ciowych (czy raczej bezrefleksyjnie przyjmowanych) zdarzen ´ . jest adaptacja do nowych warunko ´w z ˙ ycia.. Hönrkopp. s. jest obecny w kształtowaniu własnego wizerunku ˛cym wtopic (maja ´ przybysza w nowe s ´ rodowisko. Posern-Ziel in ´ ski. Nowicka M. 179-204. pisali m. s. Die Arbeitsmigration und ihre Herausforderungen für Europa. Ci ostatni stanowili zdecydowanie najwie ´ re przyjez ˙dz ˙ ały na 1-2 dni bez potrzeby posiadania wizy. w: Von Polen nach Deutschland und zurück. w: Von Polen nach. M. Die Integration mittel. Lepsza sytuacja gospodarcza ˛ca sie ˛ gospodarka spowodowały. A. kto ´ re udawały sie W po ´z ´ niejszych czasach malała grupa tego typu migranto ´ w. w szkole. Poniewaz ˙ zaostrzeniu uległa polityka ˛ nielegalnie. s.: B. (red. 47-80. Na pocza ˙ e liczba oso ´ b.. Zi elin ´ ska. odwiedzic zlecona ´ krewnych lub znajomych. Mie ˛dzy asymilacja˛ a zachowaniem toz ˙ samos ´ ci. Polski. Nie oznaczało to jednak całkowitego doste ´w ˛czonych do Unii został pracy. Przełom polityczny w Polsce z roku 1989 niemieckim albo załoz ˙ enie własnego przedsie zaowocował spadkiem wyjazdo ´ w do Niemiec. 22 A. Arbeitskraftwanderung aus Polen .. na ulicy). Schulz (red.

W mie ´ la˛ska.. i pocza ´c ´ do wniosku. wyła ˙ e w Berlinie były wie ˛z wyleczenie ich cie ˙ ko chorego syna. czego w Polsce mi brakowało”. Zapewne ro gospodarcza ´ wniez ˙ z racji mojej aktywnos ´ ci ˛. paszport w jedna ˛cy w latach 80. Integracja moz ˙ e dokonywac ´ sie ˙ nych płaszczyznach: zawodowej. Waz ˙ na była takz ˙ e specyfika miasta. na temat okolicznos ´ ci przybycia do Berlina: ˛zana z tym che ˛c młody wiek i zwia ´ dos ´ wiadczenia czegos ´ nowego. Kolejnym motywem wyjazdu było zawarcie mieszanego małz ˙ en ´ stwa lub wyjazd z racji pochodzenia. miałam dwadzies ´ cia. Niekto ´ rzy migranci musieli wyjechac ´ z przyczyn politycznych. niemieckie papiery. czyli na tzw. ˛ce Jedna z przedstawicielek imigranto ´ w z okresu po 1980 r. z ˙ e ja wole ´ nosa. Na z respondentka mo ´ wiła. ale czuł sie ˛dzyczasie w Berlinie studia zacza ˛ł nasz syn”. Dostałem ˛ strone ˛. niezalez ˙ nie od tego. „Berlin był dla mnie czyms ´ zupełnie niezwykłym. z ˙ e wie ´c ´ ˛ i zintegrowała. gło ´ wnym nurtem społeczen ´ stwa ˛cego. 76-78. Interesuja ˙ e wiele spos ´ ro ´ d tych. Najpierw on wyjechał. Inny rozmo ´ wca relacjonował: „miałem 24 godziny na opuszczenie Polski. a mieszkałam wtedy w Polsce z rodzicami tez ˙ była waz ˙ na”. W Polsce prowadziłem samodzielna ˛ działalnos wspominał: „Motywował nas z z ˙ ona ´c ´ ˛. Inna a po ´z ´ niej ja pojechałam. wydany przez ubecje ˛”. opuszczenie Polski ˛cej w niej sytuacji politycznej i gospodarczej. z ˛ sie ˛ udzielac politycznej w 1968 r. wybierali Berlin ro Polacy. kulturowej społeczno-towarzyskiej. wskazywała na cztery splataja ˛ ze soba ˛ czynniki. ma ˙ mieszkał w Szczecinie. dwadzies ´ cia jeden lat a w tym wieku wszystko ˛ jeszcze ostrzej. z ˛ o pozostaniu za tami. bo nie trzeba było robic ´ specjalnych wymyko ´ w. Nie było przeciez ˙ wizy w Berlinie”. osia ˛gnie ˛cie minimum z powodu panuja ˛cie socjalnego: „To był okres po stanie wojennym. ˛ oni imigrantami czy tylko przez jakis ˛ przebywac czy sa ´ czas zamierzaja ´ na obcym terenie. Respondenci podkres ´ lali: „bo [Berlin] był otwarty.Raporty 201 o wiele wolniej. z ˙e 23 Tamz ˙ e. nie była im potrzebna wiza. s. To społeczen ´ stwo tego miasta. Jedna z respondentek wspominała: „mo ´ j drugi ˛z ˛ Niemcem. kto ˛s przyjmuja ´ re ze swej strony zaczyna traktowac ´ „obcych” jako cze ´c ´ pluralistycznego ˛ na roz narodu pan ´ stwowego. Niewa ˛tpliwie dlatego moz i głe ˙ emy ich wspo ´ łczes ´ nie okres ´ lic ´ transmigran˛ce jest to. kto ´ re cze ˙ e w rozmowach z innymi imigrantami z okresu 1980-1990. ta tolerancja. mo ´ wiła respondentka. z ˙ e sprawa mieszkania. niezalez ˙ nos ´ ci. Jeden z respondento ´w ˛ strach. Bardzo mi doskwierało to zamknie w Polsce. No i nie ukrywam. wyszła za ma ˛z obydwoje wyemigrowali do Berlina. politycznej. z ˙ eby ˛ dostac wize ´ . Zjawisko to dotyczy kaz ˙ dej grupy i kaz ˙ dego przybysza. Razem wyjechali w 1992 r. . a matka Polka˛.. religijnej 23.. Zaczynałam rozumiec ˛ wystawic widzi sie ´. a nie uległa asymilacji spos ´ ro ´ d wykształconych oso ´ b zaadoptowała sie ˛bszej akulturacji. Byłam młoda. po to. Tak ro ´z ˙ ni ludzie obok siebie i to im nie przeszkadza. z ˙ e jej ojciec był Niemcem ze S ˙ yczenie ojca ˛ za Polke ˛. kto ´ re wyjechały z mys ´ la ˛ na stałe. normatywnej. obawiano sie ˙ e znowu zaczne ´ ”. dzie ˛ki otwarciu granic ponownie podejmuje bliz granica ˙ sze kontakty krajem ˛ w transmigranto i przekształca sie ´ w. policja cia ˛gle deptała mi po pie ˛tach. Ona sama uwaz ˙ ała sie ˙ za ˛cznie dlatego z ˛ksze szanse na Polaka. z jej osobistego z ˛sto pojawiały sie ˛ takz sie ˙ ycia. by dojs ˛kszos fal migracyjnych (z lat 80. Jak twierdziła rozmo ´ wczyni: „Podpisalis ´ my weksel.). przygotował teren. To było w 1987. zwłaszcza migruja ´ wniez ˙ z powodo ´w prozaicznych. 90. W czasie badan ´ przeanalizowałam przebieg obydwu tych proceso ´ w u Polako ´ w z ro ´z ˙ nych ˛tku XXI w. ta ro ´z ˙ norodnos ´c ´ . Integracja polega na wydobyciu migranto ´ w z relatywnej izolacji w stosunkach społecznych i stopniowym wchodzeniu w bliz ˙ sze kontakty z tzw.

albo zwro ´ cimy 35 tys. w tym Od czterech lat prowadze ´ ra ma siedzibe ˛ po polsku takz ˙ e tutaj w Berlinie”. ˛ ro ˛stym powodem migracji. trafiało do Berlina poprzez siec ´ imigrancka przez znajomych przyjacio ´ ł. takich jak „Erasmus – Socrates”. dodatkowe zaje ´ mi. i 90. wie czasie ro ´z ˙ ne prace dorywcze”. kto ´ rzy szukaja ´ dzie. Po ˛ z „juz ˙ wczes ´ niej handlowałem z Niemcami.). Respondenci ˛sto powtarzali: „Tu byli znajomi. Umoz ˛ one z programo ´ w umoz ˙ liwiaja ˙ liwiaja ˛ od 3 miesie ˛cy do 1 roku. Jedna z moich rozmo sprza ´ wczyn ´ opowiadała: „pojechałam na ˛czone z moz ˛ przedłuz po ´ łroczne stypendium poła ˙ liwos ´ cia ˙ enia na rok.202 Raporty ˛d w cia ˛gu dwo ˛”. ˛ biuro mojej firmy. pracuje ˙ o podro ´z ˙ uje ˛dzy Polska ˛ a Niemcami. Ci. ˛ zbudowana ˛ Wielu emigranto ´ w z lat 80. kto ´ rzy wyjechali wczes ´ niej. Był s ´ wietnie . Jeden respondento problemu pocza ´ w mo ´ wił: ˛ firme ˛. Z ´ w nie zakłada jednak. członko ´ w rodziny. ˛ w mies ˛ obecnie bardzo cze ˛sto kro Osiedlenie sie ´ cie poprzedzaja ´ tkie rekonesansowe ˛ z zamiarem poszukiwania pracy. marek za operacje ˛. Inny rozmo ´ wca – prawnik. Coraz wie ´ łprace ˛biorstw przyjez ˛ do Niemiec z polskimi kontrahentami. z ˙ e w przyszłos ´ ci nie powro ´ ci do Polski. miałem swoja ´z ´ niej okazało sie ˙e ˛ zatrudnic bardziej opłaca mi sie ´ tutaj u kogos ´ . ˛ interesy prowadzone ro Nowym motywem migracji z Polski sa ´ wnolegle w Polsce ˛cej firm mieszcza ˛cych sie ˛ w Berlinie podejmuje wspo ˛ i w Niemczech. W ramach tych programo pobyt za granica ´ w stypendialnych ˛ zapewnione mieszkanie i niewielkie pienia ˛dze na utrzymanie (dlatego wielu studenci maja ˛cia: opieke ˛ nad dziec z nich podejmuje ro ´z ˙ ne. Pracownicy polskich filii przedsie ˙ dz ˙ aja ˛ restauracje. Ci. Z roku ˛z ˛. choc cia ´ by z koniecznos ´ ci sprowadzania lokalnych produkto ´ w. Powstaja ˛ filie polskich szko na rok wzrasta takz ˙ e liczba sklepo ´ w z polska ˙ ywnos ´ cia ´ł ˛ takz i uczelni. Migranci w wielu przypadkach nie przyjez ˙ dz ˙ aja ˛ sie ˛ zapewnic ˛ sobie wczes lecz staraja ´ ja ´ niej. bary z polska ˛ kuchnia ˛. przyjaciele”. oni sami podje ˛li prace ˛ i ostatecznie czasie dzieci respondento ´ w zaaklimatyzowały sie ˛ zostac zdecydowali sie ´. Maja ˛ podnosic ´ swoje kwalifikacje. kto cze ´ rzy przyjez ˙ dz ˙ ali w ramach ˛ w bardziej komfortowych warunkach. Po dziłam. Wie ´c ´ mieszanych par decyduje sie ˙ szego standardu ˙ aden z respondento z ˙ ycia w Niemczech. kto ´ re maja ˙ liwic ´ im utrzymanie sie ˛ po niemiecku na poziomie znalezienia zatrudnienia. pomie ˛kszaja ˛ca ˛ sie ˛ grupe ˛ migranto ˛ studenci. wizyty. z ˙ e łatwiej mi be ´ na miejscu prace ´z ´ niej dostałam moz ˙ liwos ´c ´ zrobienia ˛c podejmowałam w tym studio ´ w podyplomowych. ludz ´ mi starszymi. kto ˛ w kilku krajach Europy. ale ˛s ˛ to zaje ˛cia zgodne z wykształceniem. jeszcze w Polsce gło ´ wnie przez Internet czy ˛ zaje ˛cia dopiero po przyjez ˛ sie ˛ do Niemiec znajomych. udaja ˛dnos ˛ umoz ˛ do momentu z niewielkimi oszcze ´ ciami. stwierdził: „To. Znałem s ´ wietnie niemiecki i miejscowy rynek. kto ´ re trwały po ´ ł roku. Na miejscu stwier˛dzie napisac ˛. Jestem z tego zadowolony”. albo przynajmniej wymagaja ˛ce cze ´ ciej niz ˙ kiedys ´ sa wyz ˙ szych kwalifikacji. Wielu potrafi porozumiewac ´ sie ˛ je ˛zyka. maja ˛c za soba ˛ duz sieci. prace w barze itd. korzystaja ˛cy Stale powie ´ w w Berlinie stanowia ˛cych wymiane ˛. Były niepłatne. Wyjazd Mieszane małz ˙ en ´ stwa sa ´ wniez ˙ obecnie bardzo cze ˛ z ˛ czy niemieckim me ˛z z niemiecka ˙ ona ˙ em nie jest teraz jednak z ´ ro ´ dłem szczego ´ lnych ˛kszos ˛ na to z powodu wyz rozterek. Jes ´ li migranci nie znaja ´ ł bez ˛tkowo porozumiewaja ˛ sie ˛ w je ˛zyku angielskim. z ˙ e mo ´ wie ˛ waz ˛ w dobrej firmie. Wykształceni Polacy podejmuja ˙ e inne prace u niemieckich pracodawco ´ w. Jak wspominała jedna z respondentek: „Przyja ´ j kolega. Polacy zakładaja ˛gły kontakt z ojczyna ˛. adaptowali sie ˙ e wsparcie ˛ł nas mo bliskich. W tym nie wyjedziemy sta ´ ch lat. ˛tanie. duz ˛ okazało sie ˙ ne dla mojego pracodawcy. na ogo potrzebnym do codziennej komunikacji. rodzice.

Tak tez na policje ´ słowo: azyl. Dla wie ´ ci było to dos ´c ´ traumatyczne dos ´ wiadczenie. dlatego z ˙ e my wiedzielis ´ my. z ˛dzie to ich ostateczne Przyjez ˙ dz ˙ aja ´ łczes ´ nie Polacy takz ˙ e nie zakładaja ˙ e be ˛ zamierzaja ˛ na pewien czas. Od razu zarzucił nas informacjami o prawnej sytuacji: powiedział gdzie trzeba ˛ zameldowac ˛ sie ´ . poniewaz ˙ maja s ´ wiadomos ´c ´. No i tak tu sie ˛ jakos ˛ło. bo nie dostała azylu. wtedy przyjmuja ˙ zrobiłem”. jaki rodzaj legalizacji pobytu jest najkorzystniejszy. czy be ˛ w droge ˛”. kto ´ re wyjez ˙ dz ˙ ały do Berlina całkowicie „w ciemno”. dziec ´ mi i po ´z ´ niej nie ma tragedii z powodu rozdzielenia ˛ na studia. ˛z ˛ zupełnie inni Jeden z ksie ˙ y z polskiej parafii podsumował: „Dzisiejsi napływowi ludzie sa ˛z z niz ˙ kiedys ´ . Przyjez ˙ dz ˙ aja ˙ onami. komplekso ˛cy Polacy”. le ´ w. Dostawali papiery. Pojawiaja ˛ sie ˛ jednak takz czy znajomych. Niekto ´ rzy pobyt w Niemczech zaczynali od zamieszkania w tzw. kto ´ re mieli dawni przyjez ˙ dz ˙ aja W latach 80. wzia ˛łem dwie torby nie wiedział jak wyjez ˙ dz ˙ ał jak naprawde i wyszedłem na ulice. kto ´ re znalazły sie ˛zykiem niemieckim. w jakiej dzielnicy sa najlepsze warunki socjalne itd. z ˙ e trzeba jechac ´ ˛ i powiedziec ˛ do obozu. Ida ´ rej sa ˙ dz ˙a ˛ odwaz ˛ informatyk. Sa ˙ ni. do kto ˛ przygotowani. Francji. Udało mi sie ˛ i po sie ´z ´ niej miałem swo ´ j własny ogromny poko ´ j”. z włoz ˙ yc ´. z ˙ eby jechac ´ do Australii czy do Nowej Zelandii. z ˙ ebym miał na z ˙ ycie. z ˙ eby zobaczyc ´ ten Zacho ´ d. Nowej Zelandii.Raporty 203 zorientowany. Inny respondent stwierdzał: „nie wiedzielis ´ my. nie maja ˛ku. Przyjez rodziny.. Po miesia ˛cu z szes dziadek był hitlerowcem albo esesmanem. z ˙ e musze ´ bliz ˙ ej os ´ rodka kultury amerykan ´ skiej. osobowej sali przenies ´ li mnie do innego os ´ rodka. Udało im sie ´ wize ´w Zjednoczonych. znaja ˛ tam przed nimi. łatwiej jest im o prace ˛. kto ´ re przyjechały ‘na pochodzenie’. Kanady. lat zatrzymac ˛ miejsce pobytu.] ˛ i traciło mno A wielu ludzi nie wiedziało. ˛ jednak takz Zdarzały sie ˙ e osoby. Nam było i tak łatwiej. cie mam jakiegos ´ kolege ˛cy wspo ˛. ale mielis ´ my poczucie. Jedna z respondentek wspominała: „Szczerze mo ´ wic ´ to najpierw był plan. bo ˛cy. Heimach. skłaniaja ˛ i wyprowadzki. To nie było proste. nieposługuja ˛cy sie ˛ realia Zachodu tylko z opowiadan ´ oso ´ b.. Jak wspominał jeden z migranto szybkiego uniezalez ˙ nienia sie ´ w: „Siedziałem w obozie razem z osobami. a dopiero po ´z ´ niej ewentualnie rozejrzec ´ sie miejscem do zamieszkania w Niemczech czy w innym kraju albo powro ´ cic ´ do Polski.). poniewaz ˙ starałem sie ˛ byc Wymys ´ liłem jako pretekst. czego w kon ´ cu chca ´ stwo czasu”. ale chcielis ´ my udac ´ sie ˛cy pobytu w Berlinie pozostało mi obecnie kilku znajomych. Byłem tam 6 miesie ´ cio˛ o emigracje ˛ do USA. Takso ´ wkarz powiedział mi. ˛ sie ˛ w sytuacji komfortowej. z ˙ e kaz ˙ dy wybo ´ r nalez ˙ y do nich. przyjez ˙ dz ˙ a filolog z polskiej uczelni (. z ˙ e musimy wejs ´c ´ do tego s ´ wiata. [. Z pewnos ´ cia ´ sie ˛ za jeszcze bardziej korzystnym w mies ´ cie. w poro ˛ Znajduja ´ wnaniu z dawnymi migrantami. Wyjez ˙ dz ˙ ali ludzie. ˛ sieci powia ˛zan ˛sto zbudowane przez krewnych Obecnie migranci takz ˙ e wykorzystuja ´ . Austrii. bo nikt ˛ tu jest. Jak mo je ´ wiła jedna z respondentek o wspo ´ łmigrantach: „ro ´z ˙ ne kryzysy . z ˙ eby uczyc ´ ˛ angielskiego. bo tam byli znajomi. czyli domach dla ˛kszos ˛ce do uchodz ´ co ´ w. Wysiadłem z pocia ˛gu. i 90. ˛kszos ˛cy Dla wie ´ ci migranto ´ w adaptacja nie była czyms ´ łatwym. z ˙ eby dostac ´ te ´ wszystko rozwine ˙ e nie musiałam dalej ˛dzie to przystanek wyjez ˙ dz ˙ ac ´ ”... kilka miesie ˛cy. Berlin nie dla wszystkich miał byc ´ ostatnim przystankiem. z ˙ e chcemy zostac ´ . dla ˛cie samotnie nauki czy pracy za granica ˛ nie stanowi z kto ´ rych rozpocze ˙ adnego problemu. cze ˛ w Berlinie. Kolejny Polak wspominał: w naszej podro ´z ˙ y. pewni siebie. Jeden z Polako ´ w wspominał: „Kolega poz ˙ yczył mi 100 dolaro ´ w. trzeba by było wiele wysiłku ˛ wize ˛. Praktycznie na kaz ˙ dym kontynen˛”. Ale to było trudne. ˛cy z komunistycznej Polski przyjmowali ro Polacy przybywaja ´z ˙ ne strategie adaptacyjne. kto ´ rzy od dawna mieszkaja ˙ e osoby. Wie ˛kszos „z pierwszych miesie ´c ´ ˛ za to dostac ˛ emigracyjna ˛ do Stano wyjechała. a z ˙ adna decyzja nie musi byc ´ ostateczna.

z ˙ e nic nie ˛cu zacze ˛ła tak szybko łapac ˛ dogadac rozumie. Mo ˛z ˛c do pracy „chodziłam miesia ´ j ma ˙ tez ˙ . to była normalna rzecz. kto denci: „to było straszne. alkoholizmem”. Po południu pracowałam południa chodziłam do Volksschule. Dlatego nigdy nie zrobic ´ od rana. Pierwszy miesia ´ wiła. Jak mo ´ wiła jedna z respondentek: „Co ´ rka ˛ bardziej przez ˛c z łezkami wracała i mo troche ˙ ywała. przez ˙ ywali. kon ´ czyły. I tak nauczyłam sie ´ ci je ˛tek angielskiego. Starałam sie ´ te zwyczaje. I na pewno bez tego nie mo ´ głbym sobie tak łatwo poradzic ´ ”. Chodziła do szkoły tylko jeden semestr. kto ´ re ro ´z ˙ nie sie ˛. Kaz my. Adaptacja przybyłych do Berlina w latach 80. lepiej płatnych. znaja ˛c podstawowe sło ˛ domys metrem czytałam gazete ´ wka. Jez ˙ dz ˙a ˛. Ci profesorowie.. Najwidoczniej ro ´z ˙ nice nie sa ˙ zbyt duz ˙ e. Wie ´ j. coraz rzadziej dotyczy wspo niemieckiego czy na pocza ´ łczesnych wykształ˛ oni s ˛ pracowac ˛cych conych migranto ´ w. to czemu nie. ani telewizora. Ludzie przechodzili kryzysy. musza ´ wic ´ po niemiecku. Miałem intensywne lekcje po 7 godzin dziennie przez rok. co sie ´ rzy zostawili z ˙ ony. wie ˛c wiadomo jak sie ˛ czuli. Nie rzucalis ´ my papierko ´ w na ziemie ˛siadami”. Rozmo ´ wcy wskazuja ˛ niemiecka ˛ punktualnos ˛dkowanie. Jak mo ˛ dostosowac zachowania sie ´ wiła jedna z respondentek „trudno było sie ´ do tych ˛czyc zwyczajo ´ w.. Szczego ´ lnie waz ˙ ne okazały sie ´ b niemaja ˛pczych wie ˛zo rodzajem zaste ´ w rodzinnych. ˛zania cennych kontakto Dla wielu migranto ´ w było to jednak takz ˙ e miejsce nawia ´ w. uporza ´c ´ . sumiennos typowa ´c ´ . a nawet ˛ one dla oso ˛cych w Berlinie rodziny. ˛siedzi nie Dzieciom tłumaczylis ´ my: tez ˙ nie puszczajcie głos ´ no radia w tym czasie.). bo od tego były kosze. ˛: przyszłas ˛c miałam całkowity spoko jak mo ´ wia ´ miedzy wrony. Kolejna rozmo chodziły do szkoły. No i dzieci ˛c uczyłam sie ˛ razem z nimi”. mys ´ lec ´ o jakiejs ´ tam karierze (. np. wie ´ wczyni wspominała: „do ˛ je ˛zyka. to be ˛dziemy miec ˛ podporza ˛dkowalis marudza ´ po prostu spoko ´ j.. takz ˙ e poczuciem bezradnos ´ ci. miałam z ˙ adnych zatargo ´ w z sa ˛ o koniecznos Wspo ´ łczes ´ nie respondenci rzadziej wspominaja ´ ci dostosowania zachowa˛ juz ˛ jedynie na stereonia. niech sa ˛. z ˙ eby nie miec ´ z ˙ adnych problemo ´ w.204 Raporty ˛ty. kto ˛ Jeden z ich podkres ´ lał: „je ˙ niejszym narze ´ re pozwala samemu sie ˛zac ˛ pozycjonowac ´ . z ˙ e podstawowym warunkiem adaptacji be ˛zyk jest najwaz ˛dziem. W wypadku migranto ´ w kolejnymi krokami w kierunku adaptacji było poszukiwanie ˛lis pracy i mieszkania. pracowitos ´c ´ . a pomimo to poradziła sobie i nie musiała powtarzac ´ klasy. bo nam kaz ˙a ˙ dy z nas płacił za swoje mieszkanie i jez ˙ eli był ˛dzy pierwsza ˛ a trzecia ˛ ma byc taki zwyczaj. W naszym bloku od godz. Ale po miesia ´. doktorzy. i 90. Były przyjaz ´ ni. gdzie uczyłam sie ˛ niemieckiego”. bo takie był fazy migranto ´ w. kto ´ ra jest ˛ od razu akceptowac godzina. Z synem tez ˙ tak było”. kto ´ re sa ´ lnie cenione i kto ´ re warto sobie przyswoic ´. ˛dzie poznanie je ˛zyka. z ˙ e potrafiła sie ´ . rodzice. Reszty sie ´ lałam. jak miałam wolne i chciałam cos ´ wyprac ´ to musiałam patrzec ´ . Polako ´ w dotyczyła sposobo ´w ˛. Sa ´ wiadomi tego. przez ˙ ywali okropny stres”. Pranie mogłam ˛. Dla nich pobyt w Niemczech oznaczał nie tyle adaptacje To zjawisko moz ˙ na zaobserwowac ´ takz ˙ e dzis ´ . kracz tak jak i ony.. jako na te ˛ w Berlinie szczego elementy. Respondentka wspominała: „Szybciutko zacze ´ my poszukiwac ´ miesz- . z ˙ e jes ´ li chca ´ w zawodach wymagaja ˛ mo wyz ˙ szych kwalifikacji. Polacy byli s ´ wiadomi. Problem nieznajomos ˛zyka. czy to w barze. co enkulturacje ˛. z ˙ e pomie ´ spoko ´ j. Inna respondentka mo ´ wiła: ˛c na je ˛zyk i od razu znalazłam zatrudnienie. nawia ´ kontakt z otoczeniem. ˛ szybciej niz Dzieci respondento ´ w. Jego nauke sfinansował mi Berlin Zachodni (. na ogo ´ ł adaptowały sie ˙ ˛. Jak wspominali respon˛ działo z naszymi rodakami. No i tez ˙ nie było tak. 13 do 15 nie wolno było wła ´ odkurzacza. biernos ´ cia Pobyt w Heimie prowadził niejednokrotnie do degrengolady. dzieci w kraju popadali w straszny alkoholizm. szczego ´ lnie małoletnie. Berlin był zamknie ˛ A w dodatku prawa mieli ograniczone. z ˙ e sie ´˛.).

˛ce. podobnie jak menedz ˙ erowie.. Mrowka. bo te ˙ miałem”. z zawodu nauczycielka. kto ´ re dały im poz ˙a ˛ toz zachowali własna ˙ samos ´c ´ mimo stopniowej integracji z obcym narodowo s ´ rodowiskiem. trzeci – konflikty. z ˛ zdecyduja ˛ zostac i kulturowej. mało płatnych zaje ´ ˛cych z niewymagaja ˙ adnych albo niewielkich kwalifikacji. poniewaz ˙ ˛ jes ´ li ktos ´ nie miał pochodzenia niemieckiego. pracowałem jako Hausmeister”. kto ˛ działalnos ˛.. to musiał czekac ´ na wyrok. s. przyjacio ´ ł. kto ´ ry jak definiuje Heinrich Mrowka (za Klausem Bade) 25 prowadzi do kryzysu duchowego i toz ˙ samos ´ ciowego w obliczu zmian w sferze ekonomicznej. ˛łem szukac ˛du socjalnego otrzymałem mieszkanie”. za Pobytowi w Niemczech przez pierwsze miesia ˛cych migranto ˛tpliwy domem. Przykładowo inz ˙ ynier. wykorzystuja i dos ´ wiadczenie w prowadzeniu gazetki z czaso ´ w studenckich. drugi – kontakt kulturowy. s. nielegalnie. W czasie adaptacji polscy migranci niejednokrotnie dos ´ wiadczali szoku kulturowego. Pierwszy to szok ˛ty kulturowy. Jedna z respondentek wspominała: „Okazało sie ˙ e jes ´ li sie ´ . to nawet mam szanse na zasiłek socjalny. szukałam kontaktu z Polakami. po drugie wo. To było dla mnie szokiem (.. Inna rozmo korzystnego splotu wydarzen ´ zacze ´ migranto ´ w je ´ w˛siadem zacze ˛ła pracowac czyni przez kontakty z niemieckim sa ´ w swoim zawodzie jako ˛ tacy. Inny respondent wspominał: „Kiedy mieszkałem w Heimie. i 90. Wielu ˛cia bardziej odpowiadaja ˛ce ich aspiracjom. ˛c Klaus Bade 24 wyro ´z ˙ nił w procesie tejz ˙ e integracji pie ´ etapo ´ w. Mieszkania wynajDzis ´ migranci najcze ´ ciej poszukuja ˛ takz ˛ki pomocy muja ˙ e poprzez Internet. co dzisiaj ro ´ wniez ˙ ma miejsce. Migranci z lat wczes ´ niejszych ˛ polityczna ˛. a wie ´ li takie nisze gospodarcze. jak nic nie było. z ˛łam tam chodzic Dos ´c ´ po ´z ´ no dowiedziałam sie ˙ e istnieje w Berlinie Instytut Polski. Studenci maja ˛ z go krewnych. a z urze ˛s ˛ pracy be ˛da ˛c jeszcze w Polsce. na co niewa ˛ bez poro ˛ksze moz wpływ maja ´ wnania wie ˙ liwos ´ ci kontaktu.. U obecnie przybywaja ´ w uczucie to trwa kro ´ cej.) Nie bałam sie ´ w. 302-303. fizyczna ˛ juz wyznawali: „brakowało mi pracy. ˛c Prawie wszyscy migranci lat 80. kto ´ ra wczes ´ nie pracowała za barem. ˛cej w tak odmiennej sytuacji społeczno-gospodarczo-politycznej Pomimo przebiegaja ˛gne ˛li swo adaptacji migranci osia ´ j cel: zapewnili sobie i rodzinie ekonomiczne bezpieczen ´ st˛c znalez ˛dana ˛ stabilizacje ˛.Raporty 205 ˛lis ˛gu dwo ˛c u kolegi) sie ˛ kania. z sa ˙ eby mi zezwolili jako studentowi chodzic ´ na wykłady ˛ i dostałem zgode ˛. ˛. Zacza ´ pracy. pia – akulturacja. napisałem na policje ˛. Zdarzali sie ´ rzy zaczynali własna ´c ´ gospodarcza ˛c swoje uzdolnienia plastyczne jedna z respondentek otworzyła czasopismo. Ale wczes ´ niej (mieszkaja przygotowywalis ´ my. lecz ˛cej ludzi podejmuje sie ˛ prac wymagaja ˛cych wyz ro ´ wnoczes ´ nie coraz wie ˙ szych kwalifikacji. juz ˙ znajduja ´ ry zapewnione zakwaterowanie. Udało sie ´ moje dyplomy. Ja dorabiałam szyciem. obcos ´c ´ . wolnos ´ ci finansowej. „Na pewno odczuwałam wyobcowanie. Kiedy wysiadłam na 24 Za: H.)”. Jedna migranto ´ w stopniowo znajdowało zaje z respondentek. zaczynali od prostych. w: Byc ´ Polakiem.. czwarty – przystosowanie. Wiadomo. ale to byli dla mnie zupełnie inni ludzie”. lata towarzyszyła te ˛sknota za Polska ˛. biura nieruchomos ´ ci z Polski i Niemiec oraz dzie ˛cych sie ˛ w Berlinie.. Mina ˛ł rok i jako jeden z nielicznych oso na politechnike ´ b uzyskałem azyl ˛ nostryfikowac polityczny oraz prawo pobytu w Niemczech. społecznej ˛. zacze ´ ˛ Niemco i to mi było bardzo potrzebne (. . to ludzie w ten sposo ´ b sobie radzili”. czyli na decyzje ˛du o statusie. Wynaje ´ my je w cia ´ ch dni.. na skutek ˛ła uczyc ˛zyka niemieckiego. 302. 25 Tamz ˙ e. Wspominano: „dorabiałem wiadomo. Organizacje polonijne i ich niemieccy partnerzy.

jak przyjechałam pierwszy raz do Wrocławia. nie odpowiadały potrzebom Polako ´ w. słabo zarza ´ cone. 336.. w kto ˛ sie ˛ do Szczego ´ lna ´ rej migranci dostosowuja ˛ jednoczes ˛ toz ˛ bliskos otoczenia. Posern-Zielin ´ ski. Bardzo szybko w kre ´ ł Polako ´ w pojawiali ˛ Niemcy i wielu przypadkach juz ˛li przewaz sie ˙ po kro ´ tkim czasie zacze ˙ ac ´ ”. ˛ forme ˛ przybrała faza czwarta integracji. Akulturacja i asymilacja – dwie strony procesu etnicznej zmiany w uje ˛ciu antropologii i etnohistorii. korzeni.. Niegdys ´ nie bez znaczenia były wyniesione z PRLu nawyki i obyczajowos ´c ´ 26. Poczucie toz ˙ samos ´ ci i wie ˛z ´ grupowa oso ´ b polskoje ˛zycznych. ˛ przed przymusowym uczestnictwem w organizacjach politycznych. Nie było nawyku zawia ´. artys ´ ci. pragnien ´ . celo ´ w. co decydowało o słabym ˛dzy poszczego poczuciu wspo ´ lnoty pomie ´ lnymi odłamami tej grupy. tzn. A. płci. Stało sie ˛ tak z kilku powodo Z pewnos ´ cia ´ w. Nie bez znaczenia była ˛zycznych. z ˙ e to co dota – normalne”. ˛tam. sytuacje incydentalne. wyobraz ˙ en ´ itd. W przypadku Polako ´ w stało sie ˙ liwe dzie tworzeniu nieformalnych struktur polonijnych (grup towarzyskich. A. 70-71. niedzielnych spotkan ´ przy ˛s kos ´ ciele). Polska Rada Społeczna. a to tutaj pomys ´ lałam.. taki punkerski s ´ wiatek. Wydaje sie ˙ e konflikty ˛ w o wiele cze ˛s ˛dem zdarzały sie ´ ciej w grupie samych Polako ´ w. Klub Polskich podstaw z ˙ ycia etnicznego odegrało i odgrywa nadal swoja Nieudaczniko ´ w. najcze ´ ciej słownej. w: Byc ´ Polakiem. Posern-Zielin ´ ski. to ˛d znałam było nienormalne. Mie ˛dzy... Niekto ´ rzy ˛s migranci dos ´ wiadczali dyskryminacji. ale były to. co skłoniłoby je do organizowania sie ˛ jest tzw. moz gaz ˙ owania w działalnos ´c ´ polonijna ˙ liwos ´c ´ zaspokojenia swoich potrzeb poprzez wyjazdy do ojczyzny 27. ˛ kody Okres integracji wien ´ czyc ´ winna akulturacja 28. kompleks bliskiego sa ˛siedztwa. kto ˛ one w Niemtez ˙ udana integracja oso ´ b polskoje ´ ra powoduje. z ˙ ycioryso ´ w. 28 27 . ludzi Mo ´ wiono: „pamie smutni. Traba (red. ˛cego na Na ogo ´ ł bez problemu przechodzono do drugiego etapu integracji.206 Raporty Cottbuser Tor. parafie: Polska Misja Katolicka w Berlinie) w podtrzymywaniu toz ˙ samos ´ ci. s. pragna ´ nie zachowac ´ swoja ˙ samos ´c ´ i z tego powodu szukaja ´ ci ˛ to moz ˛ki z innymi imigrantami z kraju pochodzenia. gdzie na schodach siedzieli muzycy. ˛sto w zaste ˛pstwie pozbawionego autenIntensywne z ˙ ycie towarzysko-prywatne działało cze ˛zywania stowarzyszen tyzmu i kontrolowanego z ˙ ycia publicznego. z ˙ e nie stanowia ˛ własnej sytuacji jako czech jakiegos ´ szczego ´ lnego problemu i same nie postrzegaja ˛. jak inaczej tu jest. ˛ faze ˛ wchodzenia w nowe społeczen ˛ konflikty kulturowe.). wykształcenia. Wo ´ ycicki. straszna ro ´z ˙ nica”. A. Poznan ´ . Obecnie powodem braku zaanproblematycznej.. przyjacio znajomych to byli Polacy. W przeciwien ´ stwie do innych grup imigranckich tylko cze ´c ´ instytucjonalnych ˛ role ˛ (np. skło Organizacje te były rozproszone. Wie ˛kszos nawia ´c ´ moich rozmo ´ wco ´ w nie stroniła ˛tku tylko 20% moich od kontakto ´ w z Niemcami. Te ulice ciemne. instytucje polskie: Instytut Polski. Jednak Trzecia ´ stwo cechuja ˛ z trudno było o nich mo ´ wic ´ w przypadku moich respondento ´ w. a raczej broniono sie ˛ przyczyna ˛ była ro Kolejna ´z ˙ norodnos ´c ´ pochodzenia i biografii. Jeden z respondento ´ w mo ´ wił: „juz ˙ na pocza ˛gu znajomych. W. w: Procesy akulturacji ͞asymilacji na pograniczu polsko-niemieckim w XIX i XX w. jak podkres ´ lali. 43-65. polegaja ˛zaniu porozumienia z nowym otoczeniem. s. ˛ roli tej nie odegrały organizacje polonijne. Niekto ´ rzy przez ˙ ywali jednak szok dopiero po pierwszym powrocie do domu. W jej wyniku zmianie ulegaja ˛cych sie ˛ kulturach. szarzy. s.. zro ´z ˙ nicowanych pod wzgle wieku. W przypadku badanych Polako kulturowe w jednej lub obu kontaktuja ´w 26 K. Wizualnie to była okropna. Molik. ˛dzane.

bo rodzice nie mieli telefonu. poznac ´ te miejsca. Polski. podejmowali ˛. a trzy w Berlinie. Coraz wie ˛cej Polako Polski gło ´ wnie do rodziny na s ´ wie ´ w przyjez ˙ dz ˙ a takz ˙e ˛z ˛. Mi era.Raporty 207 ˛ jednak nie na tyle głe ˛bokie. kto ´ rych nie zda ˙ yli zobaczyc ´ przed migracja ˛sto towarzysza ˛ im Niemcy. przekazy˛ci. To poczucie odre ´ ci oparte jest na symbolach. „Kultura i Społeczen ´ stwo”. Jeden z nich wspominał: „Nie miałem paszportu. by mogły naruszyc z wyz ˙ szym wykształceniem zmiany te sa ´ ˛ za specyfike ˛. aby ciowe. Szerzej na ten temat w artykule tego autora pt Wartos Poje ´ ci rdzenne a toz ˙ samos ´c ´ kulturowa. Na skutek zmian w polityce migracyjnej Niemiec coraz Sytuacja zmieniła sie ˛ksza grupa migranto ˛zało wie ´ w mogła prowadzic ´ transnarodowe gospodarstwa domowe. Ten styl z ˛z ˛s zaoszcze ´ pienia ˙ ycia wiedli gło ´ wnie me ˙ czyz ´ ni. . Innej respondentce przez mi i w kaz ˙ de s ´ wie ˛ przejez ˛ z zaprzyjaz długi czas udawało sie ˙ dz ˙ ac ´ przez granice ´ nionymi Niemcami. wie ˛s ˛ go ˛ na granicy z Czechalegalnie wyjechac ´ . Jeden z respondento ´ w mo ´ wił: „Rozmowy telefoniczne były koszmarnie drogie i do tego podsłuchiwano”. kobiety najcze ´ ciej pozostawały w kraju i prowadziły gospodarstwa domowe 30. wanej z pokolenia na pokolenie historycznej pamie ˛ utrzymywac Dawni polscy migranci przez cały czas starali sie ´ kontakt z bliskimi pozostałymi w kraju. Dzie ´ rkowych kontakt ˛zek małz jest codzienny. Do Polski cze ˛dzic ˛dze. mitach. Kontakty Wspo ´ łczes ´ nie wyjazdy z Polski do Niemiec sa ˛ przez telefon i Internet. kto ´ ra miała zawrzec ´ zwia ˙ en ´ ski na kro ´ tko przed ˛. 29 ˛cie to wprowadził Jerzy Smolicz. zmienia sie ˛ ich hierarchia. Rozmo ˛tnie korzystaja ˛ z tanich poła ˛czen utrzymuje sie ´ wcy che ´ ˛ki rozwojowi sieci komo telefonicznych. takz ˙ e ci z dawnych fal migracyjnych. Jedna respondentek. w celach krajoznawczych. Na szcze ´ cie wczes ´ niej uprawiałem turystyke ´ rska ˛ta tamte ˛dy nielegalnie przechodziłem do domu”. ˛cy w biznesie w zasadzie znajduja ˛ sie ˛ w nieustannej drodze pomie ˛dzy Polacy pracuja ˛cu podro ˛ w obydwie strony. Pozostali respondenci. 152. konsultowała wybo ˛ mama ˛ poprzez mms-y. lekarstwa i papierosy. co było oczywis ´ cie niezwykle ryzykowne. nr 1. gdzie mieszkaja ˛ jego nawet dwa mieszkania: cztery dni spe ˛ do z ˙ ona i dziecko. choc ´ nie było to łatwe. by zarobic ˛c w Niemczech utrzymywali oni prace ´ na okres ´ lone cele w Polsce. Migranci ˛s ˛cych niz najcze ´ ciej zatrudniani w zawodach wymagaja ˙ szych kwalifikacji. dekoracji itd. W ten sposo ´ b dokonano wyboru menu. odmiennos wartos ´ ci rdzenne 29. Wspominano długie godziny ˛czenia z domem: „niekiedy udawało sie ˛ dodzwonic oczekiwania na moz ˙ liwos ´c ´ uzyskania poła ´ ˛siado dopiero w s ´ rodku nocy i to do naszych sa ´ w. mimo braku paszportu. Ulegaja ˛bnos zachowania toz ˙ samos ´ ci. a naste ˛pnie powro granice ´ prace ´ cic ´ do Polski.. Pracuja ˛. s 59-75. 30 F. Ta druga forma była istotna w przypadku cudzoziemco ´ w z wyz ˙ szym ˛cu wykształceniem. ale nadal sa ˛ gwarancja ˛ danej kultury. Wia ˛ to z moz ˛ podejmowania legalnych prac sezonowych i legalizacja ˛ pobytu poprzez sie ˙ liwos ´ cia samozatrudnienie. Niekto ´ rzy respondenci wykazywali duz ˙ o pomysłowos ´ ci. s. ˛ w latach 90. Tego typu migranci przekraczali kilkakrotnie tygodniu lub miesia ˛. 1987. aby wykonac ˛ w Niemczech. Zas wywiadem ze mna ´ r sukni s ´ lubnej ze swoja ´ ˛ca sie ˛ odbyc cała ceremonia – maja ´ w Polsce została przygotowana przez Internet. np. takz ˙ e z telefonii internetowej. Ale oni byli bardzo wyrozumiali”. Jeden z nich ma obydwoma krajami. ˛ niczym nieograniczone. wracaja ˛ta lub wakacje. aby ten ˛c nie mogłem kontakt podtrzymywac ´ . czyli te.. kilka razy w miesia ´z ˙ uja ˛dza w Polsce. Powodem wizyt sa ˛ tez Bardzo cze ˙ spotkania towarzyskie. kto ´ re odpowiadaja ´c ´ i oryginalnos ´c ´ ˛ one modyfikacjom.. Wyjez ˛c do Niemiec zabierali ze soba ˛s intensywne kontakty z Polska ˙ dz ˙ aja ´ rodki z ˙ ywnos ´˛sto wozili nawet bielizne ˛ do prania.

Wie ˛kszos cały rok nie jes ´c ´ mie ´ akurat ma ochote ˙ e miesza sie ´c ´ ˛ własnore ˛cznie.. Chwile ´z ´ niej w rozmowie ˛ jednak. 345-368) i W.208 Raporty w gronie kolego ´ w z jednego roku studio ´ w lub z jednej klasy. w kto ´ rych obydwoje małz ˙ onkowie sa ˛conka ˛ chodzimy do polskiego polskie tradycje 31. Grabe („Go ´ rnos ´ la˛scy przesiedlen ´ cy” w Niemczech. przegla ´ w. jak w kraju. Jak mo ´ wił jeden z respondento ´ w: „ze s ´ wie ˛ jes kos ´ cioła. rodziny. ma rozeznanie w polskim z ˙ yciu politycznym. nie mogłem w to ˛c pro uwierzyc ´ . Mam takich znajomych. w: Byc ´ Polakiem. czy cos ˛ ja i tak prowadze ˛ nasza ˛ polska ˛ kuchnie ˛. czyli ˛. kto ´ rzy ˛ na wystawy. z polska ˙ e rodzice ˛ dla nich polskie czasopisma. Podsumowaniem moga ˛ byc kło ´ ca ´ słowa jednego z respondento ´ w: „mamy takz ˙ e polskie programy w telewizji. Dwie respondentki wyznały. interesuje sie ˛ kultura ˛ i wydarzeniami społecznymi. 233-246. Takz ˙ e inna respondentka mo ´ wiła. s.. ˛d filmo np. festiwale i słysze ˛ na biez ˛co. ale w ten dzien ˛.. ale ja robie ´ pierogi ulepic ´ to nie problem. W ubiegłym roku ludzie 12 potraw na stole w Wigilie ˛ restauracje ˛ takz ˛. ˛ style z ˛zuja ˛ takz Polscy migranci wioda ˙ ycia podobne do tych. co sie ˛ dzieje w Polsce’. wychowanie dzieci. Tak. Polako ´ w przewaz ˙ aja ˙a ˙ e inni obcokrajowcy zamieszkuja ˛ do obowia ˛zuja ˛cego tu porza ˛dku z ˛sto narzekaja ˛ na Rozmo ´ wcy dostosowali sie ˙ ycia. ˛ w rodzinach mieszanych. Pisali o tym m. bierze udział w wyborach. . Nie idziemy na kompromisy. J. W gronie przyjacio ´ł ˛ Niemcy. Pojechałem wie ´ bnie najpierw do Poznania. s. Interesuje mnie polityka. Bo trzeba byc ´ i tu i tam”. grzybowa ´ . kapus ´ niak”. jak mo ˛ tu potraw przygotowuje sie ´ wi jedna z respondentek: „wprawdzie sa ˛ wszystko sobie sama. tych z dawnej i nowej migracji czyta polskie ˛ gazety. ogo ´ rkowa. ˛ takz Migranci sa ˙ e odwiedzani przez swoich polskich przyjacio ´ ł. wybrałem sie rodzico ´ w”.. np. zachowuje sie ˛ W wie ´ ci rodzin. takich włas ´ nie w stylu polskim: pomidorowa. nalez ˛ do nich takz ˛cy Berlin. w Afryce”. w dalszym cia ˛gu zachowujemy. z ˙ e: „wszystkie s ´ wie ´ wie ˛ po tradycji. z drugiej strony stereotypowe uporza ˛c do Polski szybko zaczynaja ˛ te ˛sknic ˛ uskarz ˛. choc ´ cze ˛dkowanie. Schm idt („Wysiedlen ´ cy” mie ˛dzy Polska˛ a Niemcami. z ˙ e ten jeden jedyny dzien ´ w roku absolutnie nie”. koncerty. przyjez ˙ dz ˙ aja ˙a ˛kszos Wie ´c ´ wykształconych Polako ´ w. Kompromisy sa ´ li ˛ gdzies mieszka sie ´ dalej. jak PO z PIS-em sie ˛”. najcze ˛s ˛czniki. z ˛ tez ˛z okazało sie ˙ e „na naszym stole lez ˙a ˙ kurczaki. ryby. Bo mo ´ j ma ˙ (Niemiec) moz ˙ e przez ˛sa. na co sie ˙ aja ˛kszos ˛ Polakami. Inna 31 ˛t Boz Obchodzenie s ´ wia ˙ ego Narodzenia czy Wielkanocnych „po polsku” moz ˙ na zaliczyc ´ do ˛ nawet „wysiedlen wartos ´ ci rdzennych. Albo my wyjez ˙ dz ˙ amy albo ktos ´ do nas przyjez ˙ dz ˙ a”.. z ˙ e moz ˙ na swobodnie podro ´z ˙ owac ´ . piosenki czy sportowe. ˛. z ˛ do moich okazało sie ˙ e to prawda. Zreszta bardzo duz ˙ o zup. mecze polskiej reprezentacji piłki noz ˙ nej. wracaja ´ za tym. Kobiety odbieraja ˛ je przy gromadza ´ ciej miesie ˛co okazji pobytu w Polsce. ale my powiedzielis prosili. „nasze zwyczaje. z ˛”. Ich z ˙ ycie wypełnia praca zawodowa. Tradycje polskie zachowuja ´ cy”. Moz ˙ liwos ´c ´ nieograniczonego kontaktu najbardziej cieszy migranto ´ w z lat 80 i 90. kto ´ re od kilku lat obowia ˙e w Polsce. bo było blisko i dopiero kiedy ˛. Jakies polskie sklepy. Jedna z respondentek mo ´ wiła: „jestem w stałym kontakcie z ludz ´ mi z Polski. abys ´ my otworzyli nasza ˙ e w wigilie ´ my.. Wprawdzie jedna z respondentek Nieco inaczej dzieje sie ˛ta bez wyja ˛tku s ˛tujemy wyła ˛cznie według polskiej deklarowała. w: Byc ´ Polakiem. wydarzenia kulturalne. Jest dokładnie tak. Lubie ˛ czytac ˛ s ´ ledze ´ . niewychodzenie poza ramy ustalonych reguł. bo gotuje ˛ barszczyk. Jeden ˛z ˛ swobodnie jechac z nich wspominał: „Kiedy okazało sie ˙ e moge ´ do Polaki.in. Jedna z nich mo ´ wiła: „mam laptopa cały czas otwartego na biez ˙a ˛ informacje ˛ w TVN. przybyli do Niemiec z racji niemieckiego pochodzenia.

druga ˙ yciu ˛zany z tym brak czasu. niewynikaja ˛cy z rzeczywistej był to zabieg formalny. dawno temu tu sie ˙ SAMOS ´C ´ TOZ Zamieszkiwanie w obcym etnicznie s ´ rodowisku zawsze ma wpływ na toz ˙ samos ´c ´ . Jeden w respondento ´ w interesuja ˛ na ten temat: „my nie jestes dział sie ´ my z ˙ adna Polonia. tak samo jest z religijnos ´ cia ˛ praktykowac ˛ duz Polako ´ w w Niemczech. Wielu z nich gorszy sie ´ rzy niegdys ´ zrzekli sie ˛ o obywatelstwo niemieckie na podstawie pochodzenia. „daleki od ludzi”. Niekto z Polska ´ polskiego radia. Przyczyn jest kilka. ale jak dzieci sa ˛ cze ˛s Z pewnos ´ cia ´ ciowej zmianie uległo z ˙ ycie religijne Polako ´ w w Berlinie. Liczył sie ˛ kompromis. Prowadza ˛ domy. odkrywaja ˙y s ´ wiat. religijne w rodzinach mieszanych szczego ´ lny wpływ maja ˛ matkami. Podobna ilos ˛piła do komunii. kos ´ cioła z koszyczkiem nie idziemy. identyfikacji narodowej.. Jak wykazały badania Kazimierza Wo ´ ycickiego 32 (z lat ´ la˛zako 90. to sa ´ rzy dawno. Pierwsza Polacy z Berlina słabo angaz ˙ uja ´c ´ polonijna ˛ skupienie na z to przekonanie migranto ´ w o czasowos ´ ci ich pobytu w Niemczech. Polacy mimo wszystko tu przychodza ˛. Wo ´ ycicki. Z kolei osoby.. ogla ´ polska ´ rzy prowadzili juz ˙ wo ´ wczas interesy ˛ w kraju.]. a nawet rozwaz ˙ ali moz ˙ liwos ´c ´ ponownego osiedlenia sie ˛. kto ˛ osiedlili”.Raporty 209 ˛d wie ˛kszos ˛t spe ˛dzalis respondentka mo ´ wiła: „jako. Duz ˙a ˛s cze ´c ´ moich rozmo ´ wco ´ w z pierwszego pokolenia migranto ´ w okres ´ la siebie „Polakami na ˛ postawa ˛ tych.). Polonia ˛ ci ludzie. Prawdopodobnie dzieje sie ˛ tak takz ˛du na utrzymywania stałego kontaktu z Polska ˙ e ze wzgle ˛co wypowiemało atrakcyjny sposo ´ b działania organizacji. K. wczes ´ niej da ˙a ´ swoje zwia ˛. cze ´c ´ z nich. maja ´ legalizacje ˛ły te ˛ strategie ˛ adaptacyjna ˛ nie uwaz ˛. z ˙ e dota ´c ´s ´ wia ´ my z moimi tes ´ ciami to były ˛ta mieszane. Co roku udzielamy jest najwie ˛ciu dzieciom. Nie jedlis ´ my mie ˛ u babci w Polsce. To jest tak. [. szczego ´ lnie S ´ w czy Mazuro ´ w postrzegało siebie jako ˛ce na styku kultur i z tego powodu nie identyfikuja ˛ce sie ˛ ani jako Polacy ani osoby z ˙ yja Niemcy. z przejs ´ ciu na emeryture ´ b z tej grupy nie kryło sie ˙ e do RFN wyjechały z powodo ´w ˛c sie ˛ wcale Niemcami. Nie bez znaczenia jest takz ˙ e bliskos ´c ´ granicy i moz ˙ liwos ´c ´ ˛. ˛c ˛sa w wigilie ˛. jak Berlina maja ˙ e teraz do kos ´ cioła chodzic ´ nie musza ˛li dla Kos ˛ kiedys ´ ludzie wyjez ˙ dz ˙ ali ze wsi do miast i gine ´ cioła. Katechibierzmowania stu kilkudziesie ´c ´ przysta ˛ca dzieci. co stanowiło usprawiedliwienie ich labilnos ´ ci etnicznej 33. nawet jes paszportu lub starali sie ´ li ˛cy ułatwic ˛ pobytu. kto ˛ do dział sie ´ rzy przyjez ˙ dz ˙ aja ˛ cze ˛sto takie poczucie. s. W Wielkanoc tu do ale nie mogło zabrakna ´ ryby. Wiele oso ˛ z tym. kto ´ re przyje ˙ aja aby był to powo ´ d do zawstydzenia. zwłaszcza po z partnerami w Polsce. ˛s ˛z ˛ca do asymilacji zacze ˛ła silniej akcentowac ˛zki Po 1989 r. Interesuja ˛ na ten temat ksia ˛dz z polskiej parafii w Berlinie: „ludzie. ˛ sie ˛ w działalnos ˛. kto ˛ polskiego emigracji”.. ˛co wypowiez ˙ e w Polsce „kos ´ cio ´ ł jest bardziej restrykcyjny”. wielu przesiedlen ´ co ´ w. Przestaja ´ . W młodych ludziach jest dojrzalsza wiara niz je ˙ kiedys ´ . Jestes ´ my Polakami z Berlina.. Jednak nasza parafia ˛ksza w Berlinie. Na wychowanie ˛ Polki-katoliczki. Dostrzez ˙ ono. trzecia indywidualizm Polako zawodowym i rodzinnym i zwia ´w ˛c i nieche ´ do wspo ´ lnych działan ´ .. słuchac ˛dac ˛ telewizje ˛. Inni wprost przeciwnie bardziej utoz ˛ materialnych. to ida ˛”. przekazuja ˛ wiare ˛ i sposo sa ´ b jej praktykowania”. Poczucie. Zawsze była zupa grzybowa. Stu pie ˛c ˛ciu młodych ludzi przychodzi do parafii na lekcje zujemy po ´ ł tysia ´ dziesie ˛zyka polskiego. z ˛. nie czuja ˙ samiali sie 33 32 . nie musiał byc to s ´ wie ´ karp. 318-319.

Coraz ˛ obawy. Waz ˛ role ˛ odgrywa niegdys ´ dwo ´ ch ro ´z ˙ nych s ´ wiato ´ w. W Polsce czuje ˛ sie ˛ czuje sie ˛ca ˛ dobrze. ˛ to berlin ˛. takz działaja ˙ e o kadrze ˛zku Wype ˛dzonych. Stwierdziłam. z ˙ e to z ˙e ˛ do domu oznacza. z ˙ e traktuje ´z ˙ nicy. nigdy nie udaje sie ´ tego poczucia. Jechac z ˙ e tam gdzie chleb. Trzeba ˛sto zdarzały sie ˛ wyznania: „Kiedy jade ˛ do Polski to wiele rzeczy wracac ´ . z domu jechałam do Polski. wszystko jest i tak tu. ˛ jako cos ˛ dzieje. Niekto ´ rzy Polacy w Berlinie. tu jest praca”. obcymi”. Dlatego. kiedy stwierdziłam. spotkaja ´ cia ´ niej starano sie ´ odmiennos ´ cia ˛ maja ˛ jeszcze wie ˛ksze poczucie rozdarcia. Z biegiem czasu coraz emigracji granice pomie ˛ sie ˛ obco. Wtedy zdałam sobie sprawe ˙ e mo ´ j dom jest tutaj. kto ´ re traktuje ´ do nabycia. Tam z innego powodu i tu z innego. Inna respondentka opisywała odczucia. jak wynika z badan ´ . . wyjs ´ cia na podwo ´ rko. Cze mnie denerwuje: kaz ˙ dy marudzi. z poczulis ´ my sie ˙ e była tu moja rodzina: mama z ojcem. Miałam juz ˙ ˛z ˛ me ˙ a (Niemca) i dziecko. tam i ojczyzna. wczes ˛ce im nieustannie. organizacji zajmuja ˛cej sie ˛ przyczyniali sie dialogiem polsko-niemieckim. Jak mo z jej przysta ´ wił jeden z polskich biznesmeno ´ w: „Ludzie ˛cy tu w biznesie maja ˛ dobre zdanie o polskich robotnikach.. Inna rozmo demokracje ´ wczyni stwierdziła: „jak u siebie” ˛ bardzo szybko. Granice Ludzie. to lubie ´c ´ jest inna. ˛ dobrze tam i dobrze tu. A dom i wszystko co zostawilis ´ my w Polsce to tylko rzeczy. tam sa ˛ nasze korzenie. Cia ´. czy bardzie „u siebie” czuja ˛ to jako jeden region geograficzny. kto ´ rzy wspo ´ łczes ´ nie migruja ˛ coraz bardziej zatarciu. Tu. mieszkaja ´ le ˙e z ˙ eby poczuc ´ sie ˛dzy 7 a 10 lat. To mogło byc ´ osiem lat po przyjez ´ dzie. nasze dzieci. Nie widze ˛ ro odpowiadali: „powiem pani. Szczego ´ lnie interesuja ´ rzy od dłuz ˙ szego czasu ˛ w Niemczech: „mys ˛. z ˛ do Berlina. teraz ulegaja ˙ na ˛ce sie ˛. Zawsze z taka ˛ jechałam do Polski. W czasie pobytu na ˛dzy tym co swojskie i obce przesuwaja ˛ sie ˛. albo tego nie ma albo tego mu ˛ zmieniamy. Wielu przesiedlen ´ co ´ w nalez ˙ ało do Zwia ˛ oni do zmiany jego profilu i nadania nowego charakteru. niezalez ˙ nie od tego. ˛. Wczes jade ˙ e jade ´ niej to ja tu owszem mieszkałam ale do ˛. To było dla nas najwaz ˙ niejsze. zwia ˛pieniem do Unii Europejskiej. kiedy wyemigrowali ˛ ich do Niemiec i w jaki sposo ´ b legalizowali swo ´ j pobyt. to do 10 lat sie ´. jak sami przyznaja ˛ odwage ˛ rozmawiac dopiero od niedawna maja ´ w metrze czy na ulicy po polsku. o to czy z tego powodu nie rzadziej maja ´ niej towarzysza ˛ sie ˛ z wrogos ˛. Ci koledzy. Wczes ˛ nie epatowac ˛. brakuje. Respondenci na pytanie. kto Teraz to sie ´ re jak wynika z badan ´ podziela wielu berlin ´ skich Polako ´ w: „był taki moment. narzeka. Cokolwiek sie ˛gnie mnie do Polski. z ˛ do domu. A po ´z ´ niej znowu ˛sknie ˛ za Polska ˛”.. to znaczy do niecierpliwos ´ cia ˙ e jade ˛ takie momenty. ma jakies ´ problemy. kto No moz ˙ e pomie ´ rzy mieszkali dalej od kraju i nie mieli ˛ przyzwyczajali. Albo to my sie ˛ce im pomimo cze ˛sto wieloletniego Jednoczes ´ nie wielu migranto ´ w podkres ´ la towarzysza zamieszkiwania w Niemczech poczucie „bycia innymi. wskazywały jak bardzo zmienił sie ˛ce były refleksje tych. jakbym miała zostac ´ tutaj miesia ´ t głowy. przynajmniej w opinii migranto ˛zane tutaj takz ˙ e zmieniaja ´ w postrzeganie Polski. kiedy jade ˛ do mojego rodzinnego miasteczka i mys ˛ Berlina (. Przynajmniej tak było kiedys moz ˙ liwos ´ ci odwiedzania kraju. albo oni”. z ˛ tu jak u siebie trzeba okresu około 7 lat. te ˛ sie ˛ w Polsce czy w Niemczech. ˛ wszystko zmieniło”. a wtedy cieszyłam sie ˛. A nam tez ˙ z nieba nie leci. to bym miała zawro sobie: Jezu. bo mamy dłuz ˙ ej funkcjonuja ˛ z wypracowanymi regułami”.). kto stosunek do Polski. mniej jest sytuacji. bo mamy znakomite kiełbasy i jedzenie. Ale rzeczywistos zobaczyc ´ . to mi zostało. Potwierdzaja ´ scy respondenci. w kto ´ rych migranci czuja ˛ całkowicie wyeliminowac jednak. Teraz sa ´ le ˛c. Oswajaja ˛ oni kolejne przestrzenie. ale paradoksalnie niekiedy z Niemcami.210 Raporty Wszystkie wypowiedzi moich respondento ´ w.

Jak mo ro ´ wniez ˙ prywatne szkoły je ´ wiła jedna z respondentek: „nasza wnuczka [urodzona w Niemczech] ma 3 latka. „mam ˛ tam w kaz nawet swoje mieszkanie w Polsce. raczej menedz ˙ erskiej. Jest wie partnerstwo”. A dzieci to wiadomo jak sa ˛ to mo ˛ po niemiecku. aby przenies odpocza ´ . Dzieci maja ´z ˙ ne moz ˙ liwos ´ ci nauki je polskiego. samotnie ˛ two ˛ (. Ci. Teraz co ´ rka z zie ´ la ´c ´ swo ´ j interes do Polski i tam zamieszkac ´ ”. wszystko co sie ˛ dzieje z ˙ ycie transmigranto ´ w. Taka ´ rcza ˙ eby to był taki projekt ˛ nieruchomos ˛ integracyjny na granicy polsko-niemieckiej”. Moge ˙ dej chwili wro ´ cic ´ . W sumie podziwiam ich cierpliwos ˛ otwiera. zwłaszcza na wakacje. ale ˛ bardziej wywaz ˛ksze tez ˙ bez takiego mo ´ wienia ‘oh tam Polacy’. Przy polskiej ambasadzie działa szkoła polska w stopniu podstawowym i s ´ rednim. Ale na kilka lat”. szukaja ˛ca ˛ sensacji. bo ona duz ˙ o rozmawiała ze mna ´ j zamiar ˛ w Niemczech całkowicie zrealizowałam”. ˛. ale i spe ˛dzac juz ˙ nie tylko odwiedzac ´ rodzine ´ wakacje. Samo spojrzenie na sytuacje ´ w i acho ´ w.. to im sie ˛ no nauczeni uprzejmos ´ ci. Kolejna rozmo ´ wczyni zauwaz ˙ yła „z ˙ e w mediach traktuje sie ˛ w Polsce jest bez ocho nas zupełnie. Nie czuja ˛ sie ˛ pokazywac kategorii. ale mo ´ wi po polsku. mo ´ wic ´ po polsku to jest bardzo z ´ le”. Nie nauczyc ´ swoje dzieci. ˛ Opro ´ cz niej kształcenie prowadzi Polskie Towarzystwo Szkolne „Os ´ wiata”. Niedawno. Ludzie pros ´ ci pewnie jak widza ´z ˙ w kieszeni ˛. sa ´ li tylko maja ˙ dz ˙a ˛. deklaruja ˛ w przyszłos ˛zyczne wychowanie dzieci. i sa ´ ci dwuje ˛ z mys ˛ silnie zwia ˛zani z krajem. iz ˙ wielu z nich w dalszym cia zamierza je nabyc ´ . Inna respondentka stwierdziła: „Sa ˙ e ludzie w Niemczech sa ˛ Polaka. Kolejna rozmo ´ wczyni wspominała: „bardzo duz ˙a do tego. Jak mo ´ wiła jedna z respondentek. ˛ po polsku. do kraju jez ˛ wydarzeniami. ˛ wskazac W przedstawionym materiale starałam sie ´ . Jedna z respondentek mo ´ wiła: „moim marzeniem jest stworzyc ´ gospodars˛ samotnie ˛ artystyczna ˛.. Inna z respondentek mo ´ wiła: „dzieci mo ´ wia ˛z ˛ przyzwyczaił do tego. pojechałam tam na kilka dni zabroniły mi sprzedawac ´ dom. nie obawiaja ´ swoich korzeni. Ale ja im kaz ˛ odpowiadac czy ze szkoły przychodza ´ wia ˙e ´ na moje ˛ wage ˛ przywia ˛zywałam pytania po polsku”. Syn chodził do polskiej szkoły przy ambasadzie. kto ´ re od niedawna mieszkaja ˛ w zwia ˛zkach z Niemcami. z ˙ e sa ˛gu posiada w Polsce domy lub mieszkania. zintegrowali. ˛s ˛ zalety moz Coraz cze ´ ciej dostrzega sie ˙ liwos ´ ci z ˙ ycia w dwo ´ ch kulturach. albo s ´ wiadczy fakt. O tym. wnuki ˛ po polsku. Widac ˛kszej liczbie odwiedzin nie zmienił swojego nastawienia. z ˛ nie uczy. Mo a co ´ rka tylko na takie kursy. Interesuja ˛ sie ˛ rozgrywaja ˛cymi sie ˛ w niej w dawnej ojczyz ´ nie. z ˙ eby moje dzieci mo ´ wiły po polsku. kto ´ ry czyta bulwarowa ˛. dobrze zaadaptowali sie ˛. Choc ´ na ogo ´ ł mieszkaja ˛tne. Ludzie wykształceni sa ˛s ˛ najcze ´ ciej przemili i otwarci”. z ˛ Niemco ´ w w Polsce”. nie jest im oboje ˛ czynnymi wyborcami (jes ˛ takie prawo). Dlatego duz ˛ wage ˛ przykładaja ˛ swoimi dziec ´ mi widza ˙a ˛ w Berlinie ro ˛zyka obecnie do bilateralnego wychowania. jak polityczno-społeczno-gospodarcza sytuacja wpływała na przebieg adaptacji i integracji wykształconych Polako ´ w. Asymilacja nie cel migranto ´ w został osia ˛kszos ˛dzy Polska ˛ i Niemcami. Ostatecz˛gnie ˛ty. Takz ˙ e młode Polki. kto ´ rzy maja ´ ci w Polsce. Inna respondentka powiedziała: „to dzieci w sensie wymeldowania sie ˛ czułam. Wypowiedzi sa ˙ one. nie była konieczna. z Mo ´ j ma ˙ tak s ´ rednio ale juz ˙ sie ˙ e to z ˙ e on sie ˙e ˛ mo ˛ ze soba ˛ czy z przedszkola. Nie wiem czy na stale.Raporty 211 ˛ prase ˛. jez ˙ dz ˙a do nich kilka razy w roku. ale tego nie okazuja ´c ´ . Przekonanie o bardziej otwartym podejs ´ ciu chociaz ˙ by niekto ´ rych Niemco ´ w do ˛ sie ˛ oni obecnie obywatelami gorszej Polako ´ w. Kursy organizuja ˛zykowe. z ˙ e respondenci nie rezygnuja ´ li o powrocie.) chciałabym. ma ogromny wpływ na migranto ´ w. Ale prosty człowiek. ja nie moge ´ wic ´ w domu po polsku. z two. Obecnie wie ´c ´ nich wiedzie z ˙ ycie pomie ˛ w Niemczech. uczestniczyc ´ w duz ˙ ych wydarzeniach . Migranci przed ˛ bardzo obiecuja ˛ce perspektywy. kiedy z ´ le sie ˛c ˛ciem (Niemcem) mys ˛ nawet. nie znaczy. no moz ˙ e troche ´ to po wie ˛dze ˛. normalnie.

trzeba zostac ´ poddanym procesowi głe ˛ droge ˛ przeszli dawni polscy migranci w Berlinie. . the Berlin Poles again build bridges between the two nations. a zwłaszcza perfekcyjnie opanowac ´ ˛gna ˛c ˛gna ˛c nowy kod kulturowy przy zachowaniu starego. Według ˛ droge ˛ prowadza ˛ca ˛ do stanu transkulturowos Jacka Schmidta: „aby przejs ´c ´ długa ´ ci – bezkon˛go fliktowo funkcjonowac ´ w ro ´z ˙ nych układach odniesienia koncentrycznych kre ´ w iden˛s tyfikacji – trzeba wprzo ´ d posia ´c ´ okres ´ lone kompetencje. s.). jak: wieloje ´c ´ .212 Raporty ˛ od codziennos kulturalnych. lecz nie z niego wnioski dla siebie.. Toady Polish immigrants in Germany are considered to be well integrated. w: Von Polen. 35 B. 229. Dla wielu z nich Polska jest odskocznia ´ ci w Niemczech. Byc ´ Europejka˛: kreowanie toz ˙ samos ´ ci w warunkach emigracji. Pogranicze kulturowe i etniczne. w: Polska-Niemcy. Their integration was often the result of a by no means easy process of adaptation that involved overcoming numerous difficulties. an embodiment of a different better western world.lub polikulturowos ´c ´ . Moz Polacy obecnie przyjez ˙ dz ˙ aja ˙ na u nich zaobserwowac ´ takie czynniki ˛zycznos transkulturowos ´c ´ ... J. Glorius. przechodza ˛ ja ˛ ro asymilacji” 34. Kamocki. 135-161. bi. This essentially impacts on their identity. Spis (red. After World War II when the border was closed and Poland was assigned to the Eastern bloc. At present. sportowych itd. Kwas ´ niewicz. Te ´ wniez ˙ ˛cy do miasta. Berlin was the nearest West European city. For this reason it was often chosen as a travel destination when there was a possibility to obtain a passport. A. K. ˛kszos W wypadku wie ´ ci respondento ´ w moz ˙ emy mo ´ wic ´ o ich transkulturowos ´ ci. By osia ´ ten stan i s ´ wiadomie wycia ´ ˛bokiej akulturacji. s. korzystanie z medio ´ w i instytucji kraju pochodzenia w kraju obecnego zamieszkania 35. Poznan ´ 2004. 34 J. Schmidt. Agnieszka Szczepaniak-Kroll Poznan ´ ABSTRACT Migrations of Poles to Berlin have a long tradition. when the borders are open. becoming transmigrants. samozorganizowanie w et˛zan nicznych sieciach socjalnych powia ´ . Transnationale soziale Räume polnischer Migranten in Leipzig.

2 ˛ce migranto Nie jest to pierwsze studium przypadku dotycza ´ w z Polski w Niemczech. Jest to przede wszystkim spowodowane atrakcyjna ˛. Fachserie 1. Wiesbaden 2012. Transnationale Perspektiven.1945 r. Por. ˛cych w ostatnich latach Darmstadt nalez ˙ y do nielicznych niemieckich miast odnotowuja ˛ sytuacja ˛ ekonomistały przyrost ludnos ´ ci. 10. s. z ˛ one takiej grupy. budowy maszyn oraz firmy z sektora informatycznego. XX w. B. Schulz (red. a 1. Wolff-Powe ´ Polakiem w Niemczech. 1962. Negatywnie na rozwo ˛ natomiast wysokie koszty utrzymania. Waz ˙ nym czynnikiem rozwojowym jest oddalone o około 20 km lotnisko frankfurckie. Miasto jest cze ´ cia ˙ ej aglomeracji. s. kilka duz ˙ ych instytuto ´ w naukowych. w Darmstadt Polako ˛dzy Na 167 mieszkaja ´ w 92 przybyło w okresie mie 1. 4 Por. . z punktu widzenia geografii społecznej analizuje pod tym wzgle jednak tylko na niewielu aspektach polskiego z ˙ ycia. 1). Ergebnisse des Ausländerzentralregisters. w: A. Trzcielin ro ´z ˙ nych kre ´ w.1939 r. Poznan ´ 2000. nie ˛ w sprawy metodologiczne. Instytut Historii przy Uniwersytecie Technicznym w Darmstadt. Darmstadt in Zahlen 1960. 1963. 1961. koncentruje sie ˛ Glorius np. Statistisches Bundesamt. A.. 73 przybyło po sierpniu 1945 r. z ˙ e osoby zwia ˛ jednak. unikaja ˛c przy tym wchodze ˙ pragmatycznie poje ˛cia „grupa polskoje ˛zyczna”. Deutsches Polen-Institut. liczba ta po raz pierwszy zacze 1 „Die vergessene Minderheit? Polen in Deutschland seit 1939” semestr zimowy 2010͞2011. było w mies ´ cie jedynie 170 oso ´ b z obywatelstwem wyła ˛ła gwałtownie rosna ˛c ´. 141-166. Byc definicji przedmiotu badan ´ . Lesiuk. Birgit ˛dem Lipsk. Wydaje sie ˙ e w Niemczech wcale nie tworza ˙a ˛go ˛cia por. Udział cudzoziemco ´ w w ogo ´ lnej liczbie ludnos ´ ci w regionie nalez ˙ y do najwyz ˙ szych w całych Niemczech 4. polskim 5. 3 Poniewaz ˙ artykuł ma charakter empiryczny i s ´ cis ´ le ograniczony do lokalnej społecznos ´ ci. Reihe 2: Bevölkerung und Erwerbstätigkeit. lecz nalez ˛ do bardzo całos ´c ´ . Posługuje ˛ sie ˛ tez ˛ciami. E. Eine Studie zur Migration zwischen Polen und Deutschland. to pod koniec lat 80. czna ´ j demograficzny wpływaja zwłaszcza ceny mieszkan ´ . ˛ dane statystyczne. Zaczne ˛cych lepiej rozumiec ˛ i ro gars ´ ci danych empirycznych pozwalaja ´ sytuacje ´z ˙ norodnos ´c ´ tej grupy w Niemczech 3.08. liczba Polako Jak pokazuja ´ w w Darmstadt systematycznie ros ´ nie ˛cznie (tab. Woko ´ł ˛ska. Na temat wspomnianego poje ´ ska-Polus. mieszkan aspekty polskie w tym licza ´ co ´ w mies ´ cie 2. Glori us. zakłady przemysłu chemiczno-farmaceutycz˛s ˛ duz nego. ˛ STATYSTYKI TROCHE Darmstadt jest os ´ rodkiem administracyjnym i naukowym połoz ˙ onym w południowej ˛cymi pracodawcami sa ˛ tu renomowany Uniwersytet Techniczny i inne uczelnie Hesji. Ausländische Bevölkerung. 5 ˛cych w 1961 r. kto ˛zane z Polska ˛ tworza ˛ homogeniczna ˛ poje ´ re implikuje. Niniejszy artykuł jest studium przypadku Polako ´ w i oso ´ b polskoje na podstawie własnej obserwacji oraz wyniko ´ w prowadzonego przeze mnie w Instytucie ´z ˙ ne Historii przy Uniwersytecie Technicznym w Darmstadt seminarium 1 i przedstawia ro ˛ od ˛cym ponad 140 tys.09.). kto ´ rej centrum stanowi Frankfurt nad Menem. passim. W. Znacza wyz ˙ sze. Podczas gdy w 1960 r. Darmstadt 1964.Raporty 213 ˙ YCIA POLSKIEGO W DARMSTADT ASPEKTY Z LOKALNE STUDIUM PRZYPADKU Darmstadt nie jest klasycznym celem polskiej migracji do Niemiec i przez długie lata ˛ki załoz w konteks ´ cie polsko-niemieckim istniał przede wszystkim dzie ˙ onemu w 1980 r. Bielefeld 2007. Mimo to jest dobrym przykładem obecnos ´ ci i funkcjonowania ˛zycznych w Niemczech.

Darmstadt 1991. Datenreport 2006.de͞standort͞statistik-und-stadtforschung͞datenreport2011͞index. Por. Udział Schengen (2007).13 0. 16.20 0. s. 7 Darmstadt in Zahlen 1990. Darmstadt.49 0. Datenreport 2005. s. Wissenschaftsstadt Darmstadt.darmstadt. Wissenschaftsstadt Darmstadt. natomiast udział Polako Polako ´ w w ogo ´ lnej liczbie ludnos ´ ci zbliz ˙ ył sie ´ w ws ´ ro ´d wszystkich cudzoziemco ´ w w Darmstadt ro ´ sł jeszcze szybciej. W 2000 r. 7. Niestety udało sie ´ odpowiednie dane tylko za 6 Nie ma danych sprzed 2000 r.41 0. Wissenschaftsstadt Darmstadt. tak z 3. Darmstadt-Dieburg in Zahlen 2009. 21.87 1.7 2.51 0. Darmstadt 2010. Datenreport der Stadt Darmstadt für 2011. było 1107 Polako ´ w (0. 21. własne obliczenia. na wysokim poziomie. s.42 0.7 2.9 1. Okazuje sie ˙ e prawie drugie tyle to osoby posiadaja ´ jne ˛ uzyskac obywatelstwo – polskie i niemieckie.214 Raporty ˛gaja ˛c wielkos ˛z ˛ to z emigracja ˛ zarobkowa ˛ osia ´c ´ 679 oso ´ b w 1990 r.12 0. Datenreport 2004.72 0.3 5. 38. Darmstadt.7 1. Darmstadt [2011].8 3.4 6.01 Udział proc.3 Rok 1960 1970 1980 1985 1990 1995 2000 2003 2005 2007 2009 2011 ˛cznie polskim stanowia ˛ tylko cze ˛s Jednak osoby z obywatelstwem wyła ´c ´ Polako ´w ˛.12 0. Darmstadt 2004. s. 20. Naste ´w ˛pieniu Polski do Unii Europejskiej (2004) oraz do strefy polskich przypada na lata po przysta ˛ utrzymał do 2011 r. Darmstadt 2007.htm. Darmstadt 2005. Tabela 1 Liczba oso ´ b z obywatelstwem wyła˛cznie polskim w Darmstadt w latach 1960-2011 7 Liczba oso ´b z obywatelstwem ˛cznie polskim wyła w Darmstadt 170 181 154 268 679 561 572 708 1008 1190 1231 1489 Udział proc.39% ogo ´ lnej liczby ludnos ´ ci. Polako ´w w ogo ´ lnej liczbie cudzoziemco ´w w Darmstadt 5.84 0. 21.5% wszystkich cudzoziemco ´ w). wykazano 2234 Polako ´ w (0.77% ogo ´ lnej liczby ludnos ´ ci.3% wszystkich cudzoziemco ´ w).1 1. Zapewne wia ˙ e sie ˛ fala ˛ wyjazdo w kryzysowych latach u schyłku PRL. s. Polako ´w w ogo ´ lnej liczbie ludnos ´ ci Darmstadt 0. W powiecie ziemskim ˛kszała sie ˛ zreszta ˛ w podobny sposo Darmstadt-Dieburg liczba Polako ´ w zwie ´ b 6.1 5. Darmstadt 2008. http:͞͞www. ale takz ˙ e ze wzmoz ˙ ona ´ w z Polski ˛pny skok liczby migranto przesiedlen ´ co ´ w pochodzenia niemieckiego oraz ich rodzin. Datenreport 2008. 21. przy czym wzrost ten sie ˛ do około 1%. s. z ˛ce podwo zamieszkałych w mies ´ cie. s. . ˛kszy wzrost przypadł na lata 2005 i 2006. własne obliczenia. Najwie ˙ e w 2009 r. Datenreport 2010.7 3.2 4. 21.

ale nie mniejsze jednostki Dane z ogo ´ lnokrajowego Mikrozensus rozro ´z ˙ niaja terytorialne. tak samo jak nie ma danych na temat polskiego. kto ´ rzy w ostatnich latach uzyskali obywatelstwo niemieckie.76 1. w 2010 r. Sa ´ wniez ˙ Polacy niemaja ˛c niemieckiego. (korespondencja Informacje uzyskane z Urze z autorem).04 1.03 1.2011 r. ˛cych podwo Mimo to spos ´ ro ´ d oso ´ b zameldowanych w Darmstadt i maja ´ jne obywatelstwo ˛ce jako drugie obywatelstwo polskie plasuja ˛ sie ˛ pod wzgle ˛dem liczebnos osoby posiadaja ´ ci na ˛cymi jako drugie obywatelstwo tureckie 10. w Darmstadt nadano 11 Polakom obywatelstwo niemieckie.04 ˛s Znaczniejsza cze ´c ´ oso ´ b z podwo ´ jnym obywatelstwem to przesiedlen ´ cy (Aussiedler) lub ˛c obywatelstwo niemieckie. Informacje uzyskane przez autora bezpos ´ rednio z Urze ˛kuje ˛ serdecznie p.90 2. Michaelowi Schäferowi).04. 1 311 tys.07 1. 25͞26. tłem migracyjnym) 11. za„po ´z ´ ni przesiedlen ´ cy” (Spätaussiedler).04. 11 ˛ kraje federacji. z ˙ e juz ˙ przed przysta ˛ znacznie w cia ˛gu Unii Europejskiej liczba takich oso ´ b była wysoka i z ˙ e nie zmieniła sie ˛ciu lat (tab. w ogo ´ lnej liczbie ludnos ´ ci Darmstadt 2000 2005 2007 2009 2011 1.2012 r. kto ´ re nie posiadaja ˛cych po polsku. było ich 14 – w poro ´ wnaniu z innymi cudzoziemcami jest to niewielka liczba 9. 25. 2.91 1. (dzie 9 Datenreport der Stadt Darmstadt für 2010. w ogo ´ lnej liczbie ludnos ´ ci Darmstadt Udział proc. oso ´ b z polskim „tłem 8 . 10 ˛du Statystycznego Miasta Darmstadt.03 1.11. dziesie Tabela 2 Liczba oso ´ b z podwo ´ jnym obywatelstwem (polskim i niemieckim) w Darmstadt w latach 2000-2011 8 ˛czna liczba Ła oso ´b z obywatelstwem ˛cznie polskim wyła i z podwo ´ jnym obywatelstwem (polskim͞ ͞niemieckim) w Darmstadt 1991 2453 2700 2689 3014 Rok Liczba oso ´b z podwo ´ jnym obywatelstwem (polskim͞ ͞niemieckim) w Darmstadt 1419 1445 1510 1467 1525 Udział proc. własne obliczenia. Według Mikrozensus w Niemczech mieszkało w 2010 r. Zadziwiaja ˙ e sie ´ fakt.04 1. ewentualnie tez ˛da ˛cych potomkami Polako liczby oso ´ b mo ´ wia ˙ oso ´ b be ´w w drugim lub trzecim pokoleniu (czyli oso ´ b z tzw. W 2009 r. pozostawiaja sobie takz ˙ e polskie.Raporty 215 ˛cy moz ˛ wydawac ˛pieniem Polski do lata 2000-2011. Tabelle 2.10. 2).46 1. kto ´ rzy nabywaja ˛ jednak w tej grupie ro ˛cy pochodzenia chowali obywatelstwo polskie. Według moich ˛du Statystycznego Miasta Darmstadt. drugim miejscu. tuz ˙ za osobami maja ˛cych zamieszkałych w Darmstadt oso Nie ma natomiast statystyk dotycza ´ b pochodzenia ˛ polskiego obywatelstwa.

59. Datenreport 2008. własne obliczenia. s. 63. spowodowanej praca ˛cych powiatu ziemskiego. co stanowi 1. s. Por. 65. migracji wahadłowej. Statistisches Bundesamt. 68. s. Według nich w latach 1989-1995 oraz 2000-2009 – dla innych lat brak danych – bezpos ´ rednio z Polski do Darmstadt przybyły 5963 osoby. 68. ws ´ ro ´ d nich 540 z obywatelstwem niemieckim. tab. Darmstadt in Zahlen 2002. Darmstadt 2003. 382-389. 102. Bevölkerung mit Migrationshintergrund – Ergebnisse des Mikrozensus 2010. Darmstadt 2007. Darmstadt 2010. Darmstadt 1992. Do Polski ˛ 4111 oso przeprowadziło sie ´ b. Wissenschaftsstadt Darmstadt. Tabela 3 Przeprowadzki z Polski do Darmstadt i z Darmstadt do Polski w latach 1989-2009 12 Przeprowadzki z Polski do Darmstadt 275 275 301 437 322 294 W tym przeprowadzki oso ´b z obywatelstwem niemieckim 85 14 52 80 122 54 Przeprowadzki z Darmstadt do Polski 77 136 192 238 322 145 W tym przeprowadzki oso ´b z obywatelstwem niemieckim 1 2 25 19 152 56 Rok 1989 1994 2000 2004 2008 2009 ˛dnia te same osoby w ro Oczywis ´ cie statystyka ta prawdopodobnie uwzgle ´z ˙ nych latach. s. Darmstadt. Darmstadt in Zahlen 1994. Wiesbaden 2011. s. ws ´ ro ´ d nich 872 z obywatelstwem niemieckim. ˛ sezonowa ˛. s. Darmstadt 2009. s. Darmstadt 2006. Datenreport 2005. 102. s. 61.60% ogo migracyjnym” (czyli osoby. 78. Darmstadt 2002. s. s. Darmstadt 1995. 68.91% ogo ´ lnej liczby ludnos ´ ci landu). Darmstadt 1994. Darmstadt. 61. na ich polach tradycyjnie od lat 80. Darmstadt in Zahlen 1995. Wissenschaftsstadt Darmstadt. 3). s. Datenreport 2010. s. z tego w Hesji 116 000 (1. 65. s. pracuje rolniko ´ w uprawiaja ˛ lub miały obywatelstwo polskie). Darmstadt 1991. s. (wybrane lata por. Datenreport 2004. Darmstadt in Zahlen 1990. tamz ˙e ˛cia „tło migracyjne”. 64. Wissenschaftsstadt Darmstadt. Wissenschaftsstadt Darmstadt. Darmstadt 2005. s. kto ˛tku oso ´ b z obywatelstwem niemieckim ws ´ ro ´ d przeprowadzaja ´ ry ro ´ sł od pocza XXI w. 61. gdzie zamieszkuje duz niestety odpowiednich danych dotycza ˙o ˛cych szparagi i truskawki. Darmstadt 1993. Darmstadt 2004. Fachserie 1. s. Darmstadt in Zahlen 1992. Reihe 2. Darmstadt in Zahlen 1993. Wissenschaftsstadt Darmstadt. 68. z wyja ˛cych sie ˛. 102. Darmstadt 1996. s. . 106. definicja poje 12 ´ ro Z ´ dła (tez ˙ dla sumy z lat 1989-1995 i 2000-2009: Darmstadt in Zahlen 1988͞1989. Nie moz ˙ na ˛tkiem udziału jednak w tym zakresie okres ´ lic ´ jednoznacznej tendencji rozwojowej. 109. Datenreport 2007.2: Bevölkerung und Erwerbstätigkeit. Nie ma czyli pokazuje rozmiary tzw. 105. Darmstadt 1990.216 Raporty ˛ danych obserwacji jest w Darmstadt spora grupa takich oso ´ b. Darmstadt in Zahlen 2001. s. Darmstadt 2008. s. Darmstadt 2000. Pewnych informacji dostarczaja o przeprowadzkach bezpos ´ rednio z Polski (i innych pan ´ stw) do Darmstadt oraz o przeprowadzkach bezpos ´ rednio z Darmstadt do Polski (i innych pan ´ stw). Datenreport 2009. kto ´ re maja ´ lnej liczby ludnos ´ ci kraju. Datenreport 2006. Darmstadt in Zahlen 2000. Darmstadt in Zahlen 1991.

s. 292 deklarowały swoje ˛s ˛ca „z Polski” (np. ˛zyka i kultury polskiej. ubiegłego wieku. kto ´ re ˛ w tej statystyce wzrost liczby wracały do swoich krajo ´ w. z ˙ e we wszystkich latach ˛wszy od 1989 r. Moz liczbe ˙ e to wskazywac ´ na stałe kontakty wahadłowe. Niestety na temat rozpocze ´ la˛ska) do Darmstadt nie ma przybycia po ´z ´ nych przesiedlen ´ co ´ w z Polski (gło ´ wnie z Go ´ rnego S ˛s danych.: Darmstadt in Zahlen 1948. 12-13. Na podstawie tych informacji moz ˙ na ustalic ´ . ´ la˛ska (jez ´ la˛ska). kto ´ ra ˛ła sie ˛ w latach 70. przebywało w Darmstadt 3416 uciekiniero ´ w. iz ˙ do Darmstadt przybyły 574 ´ la˛ska. wysiedlonych lub przesiedlen kwestia wype ´ co ´ w. kto ´ rzy sa ˛ o Polako ˛ce po polsku w Niemczech. Pod koniec 1952 r. z ˙ e w Darmstadt mieszka spora grupa ludzi pochodza ´ la˛ska i mo ˛cych po polsku. O roli migracji wahadłowej z Polski s ´ wiadczy tez ˙ to. prawdopodobnie tez przypuszczalnie władała je ˙ znała go pewna. W pierwszych latach powojennych zbieraniem sie ˛ miejski Urza ˛d ds. ale o wiele mniej oso ´ b. Kaszubi) maja˛ oni dobra˛. Jez ˙ eli uznac ´ liczbe ´ b z obywatelstwem polskim lub polskim ˛c oso i niemieckim w 2011 r. liczba tych ˛ z nich stanowili mieszkan oso ´ b wzrosła ogo ´ łem do 9476. 129 ze Wschodniej Brandenburgii. 13 Podczas spisu powszechnego w 1950 r. Uciekieniero danych zajmował sie ´ w (Flüchtlingsamt). zawsze pojawia sie ˛ Jez ˙ eli pyta sie ´ w lub osoby mo ´ wia ˛dzonych. Cze ˛zykiem polskim. Zalez ˙ nie od ich pochodzenia ˛s regionalnego (cze ´c ´ mieszkała na terenach od dawna etnicznie mieszanych). czasu trwania ich pobytu na starych lub nowych ziemiach polskich po II wojnie s ´ wiatowej lub przynalez ˙ no´ la˛zacy. s. odnotowuje sie rumun ´ skich migranto ´ w. Polacy wykazuja ˛ najwie ˛ksza ˛ fluktuacje ˛ ws pocza ´ ro ´ d wszystkich narodowos ´ ci. to pod tym wzgle ˛dem o wiele Jez ˙ eli chodzi o znajomos ´c ´ je waz ˙ niejsza i bardziej oczywista jest druga fala przesiedlen ´ z Polski do Niemiec. W statystykach lokalnych i regionalnych odzwierciedla z ˙ adna ´c ´ je ˛ ten problem tylko fragmentarycznie. chociaz zwia ˙ nie sposo ´ b podac ´ nawet w przybliz ˙ eniu ˛ około 3000 oso ich liczby. i trwała z przerwami do lat 90. 14 Darmstadt in Zahlen 1950. 956 osoby z Pomorza (Zachodniego). Darmstadt in Zahlen 1952. S s ´ ci do grup mo ´ wia ˛ znajomos ˛zyka polskiego. s. z innych pan ´ stw wprawdzie było sporo przybyszo ´ w. . Według niego w grudniu 1948 r. moz ˙ e ro ´ wniez ˙s ´ wiadczyc ´ o utrzymywaniu intensywnych kontakto ´ w w Polsce przez przesiedlen ´ co ´ w lub członko ´ w mniejszos ´ ci ˛ zakorzenieni w jednym i drugim kraju. Utoz ˛ sie ˛ oni w ro ˛ ´ wia ˙ samiaja ´z ˙ nym stopniu z polskos ´ cia z Go ´ rnego S ˛s i po cze ´ ci zachowali sobie lub odzyskali obywatelstwo polskie. zwłaszcza z ˙ e najcze ´ ciej uzyskali oni obywatelstwo niemieckie juz ˙ zanim trafili do ˛cych miasta. Darmstadt 1953. za „twardy rdzen ´ ”. nie za duz ˙ a. Z moich obserwacji wynika. 16-17. Dopiero po 2004 r. Liczba migranto ´ w z Polski i do Polski z obywatelstwem niemieckim jest dos ´c ´ spora ˛cych z niemieckim obywatelstwem nawet przewyz i w ostatnich latach liczba wracaja ˙ sza ˛ tych przybywaja ˛cych. Darmstadt [1949]. podczas trwania kto ´ rych uzyskano obywatelstwo niemieckie. a 213 pochodziło „z Polski”.Raporty 217 wielu Polako ´ w. Darmstadt 1951. Niewykluczone tez ˛s ˙ eli przyjechali z Go ´ rnego S ˙. niemieckiej. ws ´ ro ´ d nich 2342 z byłych niemieckich ziem na Wscho ´ d od Odry i Nysy i 129 „z Polski”.in. z ˙ e do cze ´c ´ przybyszo ´ w ze S Darmstadt trafiło kilku mieszkan ´ co ´ w południowych Mazur. 1423 ze S z Prus Wschodnich oraz 184 z byłego Wolnego Miasta Gdan ´ ska. słabsza˛ lub ˛cych po polsku (Mazurzy. Połowe ´ cy Ziem Zachodnich. 8-9. o dokładne pochodzenie. W sumie sporo mieszkan ´ co ´ w Darmstadt miało lub ma bezpos ´ rednie lub pos ´ rednie ˛zki biograficzne lub rodzinne z Polska ˛. 78-79. pytano m. tzn. z Poznan ´c ´ oso ´ b pochodza ´ skiego) pochodzenie „z Polski” 14. dodac ´ do niej kolejny tysia ´ b z pochodzeniem ˛ je ˛zyka polskiego oraz kilkaset oso ˛cych sezonowo polskim lub znajomos ´ cia ´ b przebywaja 13 Por.

de͞ (pod rubryka ˙ W.218 Raporty ˛ bliz ˛ niezameldowanych otrzymuje sie ˛ bardzo niepewny w Darmstadt i nieznana ˙ ej liczbe wynik około 5000 oso ´ b. ˛ na mie ˛dzynarodowe spotkanie dzieci i młodziez dzieci z Płocka przyjez ˙ dz ˙ aja ˙ y miasta ˛ w orkiestrze młodziez Darmstadt lub działaja ˙ owej miast partnerstkich. Kiedy w 2010 r. 16 ˛cych Datenreport der Stadt Darmstadt für 2010. społecznie aktywni Polacy posiadaja ˛sto podwo tez ˙ cze ´ jne obywatelstwo.05. Opieranie sie ˛dem liczebnos ˛ sie ˛ na trzecim miejscu według kto ´ rych w Darmstadt Polacy pod wzgle ´ ci plasuja za Turkami i Włochami. tzn. por. Po r. 11-12. 21. W oddalonym Te dane pokrywaja ˙ z danymi pochodza o około 50 km na południe od Darmstadt Mannheim (325 tys. gdyz ˛zyk rosyjski. na turnieju szachowym z okazji letniego jarmarku Heinerfest). 18 ˛dzy miastem Płock a miastem Darmstadt w: Tekst porozumenia o partnerstwie i wspo ´ łpracy mie „Notatki Płockie” nr 3͞136.auslaenderbeiratswahl. mieszkan ´ co ´ w).5% ogo ´ lnej liczby mieszkan ´ co ´ w miasta 15.htm. gdzie jest prowadzona ˛czne statystyka oso ´ b z „tłem migracyjnym”. – liczba mieszkan ´ co ´ w pochodza z pan ´ stw byłej Jugosławii jest wyz ˙ sza od liczby Polako ´ w. jeden Włoch 17.http:͞͞www. 2 Marokan ´ czyko ´ w oraz ˛ mało zintegrowana ˛ grupa ˛. Kicin ´ ska. Moz ˙ e to s ´ wiadczyc ´ o tym. Od 1988 r. Tabelle 2. Delegacje z Płocka sa ´z ˙ nych imprezach corocznych (np.de͞fileadmin͞ BilderRubriken ͞ Standort ͞ Stadtportraet ͞ staedtepartnerschaften ͞ PDF-Dateien ͞ Euro-Info. polskim miastem partnerskim Darmstadt jest Płock. nieprawidłowy obraz rzeczywistych stosunko ´ w etniczno-je ASPEKTY ADMINISTRACYJNE Nie ma w Darmstadt oficjalnego gremium. Przewidziana przez Heski Statut Gmin (Hessische Gemeindeordnung) gminna Rada ˛ w Darmstadt duz Cudzoziemco ´ w (Ausländerbeirat) nie cieszy sie ˙ ym zainteresowaniem.5.pdf (21. Płock jest wie i wspo ´ łpracy zawiera cały wachlarz pomysło ´ w na wymiane ˛ obecne na ro jednak tylko jednym z az ˙ 15 miast partnerskich.2012). daje wielce ˛zykowych 16. 5 Pakistan ´ czyko ´ w.2012). w kto ´ rym miejscowi Polacy byliby reprezentowani. ˛ materialna ˛19.2012).de͞stadt-gestalten͞einwohner-migrationshintergrund (27. s. tylko dwie prowadza 15 ˛ sie ˛ tez ˛cymi z innych miast w regionie. Ale ˛ ograniczone. co uniemoz ˙ liwia im zasiadanie w Radzie Cudzoziemco ´ w.de͞Wahlergebnisse͞darmstadt. 1988.05. pozycji.de͞standort͞staedteparWedług informacji znajduja tnerschaften-und-internationales͞der-brueckenschlag͞index.htm (21.05. Podczas ostatnich wyboro ´ w do niej w 2010 r. moz ˙ liwos ´ ci statystyki sa ˙ np.05. 17 http:͞͞www. Z darmstadzkich szko ´ł powo ´ dz ´ zalała Płock. tez http:͞͞www. 20 ˛ „Partner”. prawie 3.mannheim. jest 12 obywateli Turcji (ws ´ ro ´ d nich 2 Kurdo ´ w). przed Marokan ´ czykami.2012). Porozumienie o partnerst˛ i spotkania 18.darmstadt. w całym Darmstadt słychac ´ je ˛ wysokiej natomiast w odpowiednych tabelach osoby z obywatelstwem rosyjskim nie zajmuja ˛ zatem wyła ˛cznie na informacjach statystycznych o cudzoziemcach. tylko niecałe 5% zarejestrowanych w Darmstadt cudzoziemco ´ w oddało swo ´ j głos. Chin ´ czykami i Grekami. http:͞͞www. . z ˙ e miejscowi Polacy sa kto ´ ra realizacji swoich aspiracji w społeczen ´ stwie niemieckim nie upatruje w usilnym ˛gnowaniu własnej toz piele ˙ samos ´ ci grupowej. 32% oso ´ b z polskim „tłem migracyjnym” ma wyła obywatelstwo polskie.darmstadt. Darmstadt pospieszył z pomoca 20 ˛ wymiane ˛ ze szkoła ˛ płocka ˛ . Ws ´ ro ´ d 20 członko ´ w Rady nie ma ani jednego Polaka. lecz raczej w mniej lub bardziej ostroz ˙ nym ˛ do niemieckiej wie ˛kszos ˛ zreszta ˛ – be ˛da ˛c obywatelami Unii dopasowaniu sie ´ ci. 19 ˛cych sie ˛ na stronach: http:͞͞www.brechtschule. Polacy maja ˛ Europejskiej – inne moz ˙ liwos ´ ci znalezienia wsparcia.

chociaz ˙ jego działalnos ´c ´ ogranicza sie imprez. spotkan ´ z pisarzami polskimi. kto ´ ry po jakims ´ czasie przestał istniec ´ .2012). http:͞͞iag. Jahresbericht 2010.05.V (Polskie Towarzystwo Taneczne i S ˛cy oraz chwili około 30 członko ´ w. kto ´ ry w 2011 r. Zespo ´ ł wyste w regionie 22. jazzowej oraz poezji s ´ piewanej. ukazał sie ˙ niejszym ˛zycznym periodykiem kulturalnym wychodza ˛cym w Niemczech.Ziele. Deutsch-Polnischer Kulturverein SALONik e. posiada zespo ´ ł złoz ˙ ony z oso ´ b dorosłych. Polacy z Darmstadt i sa ˛zku Polako w Zwia ´ w „Lech”. . w: http:͞͞www. 21 Por.php?id:56 (30. nadaje ˛ Zarysu i wydaje tomiki z liryka ˛ i proza ˛24. Jego zasadniczym celem jest wydawanie rocznika kulturalnego ˛ po raz dziesia ˛ty i jest w tej chwili najwaz „Zarys”. Erlebte Geschichte. zespo ´ ł dziecie ˛ kapele ˛. Spotyka sie ˛ na nim do – de facto przycia ˙ nie Polako ´ w i ludzi mo ´ wia ˛daja ˛cych wyste ˛py polskich artysto ˛ 400 ludzi ogla ´ w (m.de. Lange. Liczy ono w tej Krakowiak e.historia-interculturalis.de͞ (21. Opro ´ cz tego ˛ce w tej chwili 18 członko towarzystwo. Po ´z ´ niejszej daty jest załoz ˙ ony w 2004 r.05.de͞2-0-Unsere.in.2012). kto ´ rzy sie ˙ samia ´ .html (20. 22 http:͞͞www. organizuje tez ˙ koncerty muzyki powaz ˙ nej. www.de͞historia –interculturalis͞Fremde%20Nachbarn.Raporty 219 INSTYTUCJE KULTURALNE Centrum polskiego z ˙ ycia kulturalnego w Darmstadt od ponad 30 lat jest Deutsches ˛ zasadniczo do organizowania elitarnych Polen-Institut.htm (21. Jego zespo ´ ł taneczny ˛ jednak w 1995 r.2012). Th. Ein Entwicklungsbericht über (fast) 20 Jahre deutsch-polnische Jugendbegegnungen.2012). co nie znaczy.2012). Darmstadt 2011.und Gesangverein odrodził sie ´ piewacze „Krakowiak”). w Griesheim pod nazwa ˛ Polnischer Tanz. licza ´ w (przewaz ˙ nie kobiety pochodzenia polskiego). Nagrode Na marginesie polskiego z ˙ ycia kulturalnego w Darmstadt działa Chopin-Gesellschaft in der Bundesrepublik Deutschland (Towarzystwo im.05. Jego celem jest stworzenie „two ´ r˛ utoz ˛ z kultura ˛ polsko-niemiecka ˛ lub chca ˛ sie ˛ nia ˛ zajmowac com. Stowarzyszenie polskoje prowadzone przez Romana Ulfika organizuje czasami tez ˙ spotkania z autorami.blogspot. Podczas gdy kilka lat temu ws ˛cych mała ´ ro ´ d jego członko ´ w było sporo oso ´ b niemaja ˛ do niego prawie wyła ˛cznie osoby z takim pochodzenia polskiego. konkursy itd.salonik. z ˙ e na pokazy filmo ´ w lub dyskusje panelowe nie ˛ Polacy. atrakcja ˛z festynu jest tez ˙ kiermasz polskich ksia ˙ ek oraz stoiska polskich usługodawco ´ w. odczyty. – polska ˛siednego miasteczka Griesheim skupiali sie ˛ w latach 80.de͞typo3wamp͞index. Załoz ˙ one w 1970 r. Nie postrzega sie ˛ca sie ˛ w działalnos ˛cych pochodzenie ograniczaja ´ ci przede wszystkim do oso ´ b posiadaja ˛ksza organizowna przez SALONik impreza – coroczny festyn majowy polskie.05.de (20.krakowiakev. np. Pełni wie ˛c on role ˛ swoistego ła ˛cznika pomie ˛dzy ro przychodza ´z ˙ nymi sferami ˛ i niemiecka ˛21. 23 http:͞͞www. Jednak najwie ˛ga przewaz ˛cych po polsku. wystawy. to obecnie nalez ˙a ˛puje kilka razy w roku na festynach odbywaja ˛cych sie ˛ pochodzeniem. Chopina w RFN). zespołu „Krakowiak”).05. 24 http:͞͞magazynzarys. 23 ˛ instytucja ˛ kulturalna ˛ jest Stowarzyszenie „Zarys” działaja ˛ce w sa ˛siaduja ˛cej Trzecia z Darmstadt gminie Messel. Działalnos ´c ´ Instytutu jest w załoz ˙ eniu kierowana do s ´ rodowisk niemieckich.ess-darmstadt.deutsches-polen-institut. platformy ˛ do powstania „ponadnarodowej s działania” i przyczynianie sie ´ wiadomos ´ ci na przestrzeni ˛ wie ˛c jako organizacja polonijna sensu stricto – czyli jako europejskiej”.V. (Polsko-Niemieckie Towarzystwo Kulturalne SALONik).

Poszczego ´ lne numery licza ´ rych 4 zajmuja ˛ do lokalnych darmsztadzkich i regionalnych reklamy. MASS MEDIA ˛ oso ˛cych po polsku W Darmstadt istnieje wiele moz ˙ liwos ´ ci komunikowania sie ´ b mo ´ wia ˛. z kto ˛ poprzez sklepy polskie.05. odpowiadac ´ ˛s ˛kaja ˛ce Was problemy.darmstadt. s. sa ˛ tez Reklamuja ˙ informacje o spotkaniach ˛pkowe.. „Moje Miasto” 4 (2012).de ͞ redaktionen-sendungen ͞ internationaleredaktion. W 2012 r. ´ wia˛tecznej Pomocy Nalez ˙ y jeszcze wymienic ´ darmstadzki sztab Wielkiej Orkiestry S ´ (WOSP).html (21. Organizator tej strony jest tez ˛cznika wychodzi od 2009 r.pl.220 Raporty ˛cego z Warszawy pianiste ˛ Macieja Łukaszczyka.05. kto przez pochodza ´ ry do dzis ´ mu przewodniczy. 31 http:͞͞www.radiodarmstadt. Siedziba dwumiesie ˛ w Darmstadt 30.twojemiasto. Najwaz Czasopismo jest wie ˙ niejsze drogi dystrybucyj˛ sie ˛ msze polskie. Blisko połowa artykuło ´ w odnosi sie realio ´ w. czyli s ˛towanie i imprezach oraz ogłoszenia w sprawie pracy. w kto ´ rych odbywaja ˛ około 20 stron. 29 http:͞͞darmstadt. W ramach niekomercyjnego Duz ˙a ´ cia ´z ˙ nia sie ˛ sobote ˛ nadaje ˙ da „Radio Darmstadt” moz ˙ na słuchac ´ az ˙ trzech programo ´ w polskich 32.de͞ (21. Na tzw. i sie ˛ uzbierało. oraz ne to darmowe rozdawnictwo przed kos ´ ciołami.2012).05. 25 26 .wosp-darmstadt. 4.pl (21. http:͞͞ http:͞͞www. Jej gło ˛trzgrupowa integracja i informacja: „W załoz wewna ˙ eniu miejsce to ma byc ´ centrum ˛ Polako ˛. Jako gło ´ wne zadanie redakcja (nakład: 7500 egzemplarzy) mies ´ ci sie wskazuje: „Twoje Miasto ma na celu pomagac ´ Wam w sprawach codziennych. 27 http:͞͞www. lub zainteresowanych Polska ˛c istnieja ˛ca od pocza ˛tku 2012 r. kto ´ re oso ´ b 29.2012). W Darmstadt sie ˛ grało . pe ´ wie ˛cznego okresu istnienia przyszło do polskiej restauracji w Darmstadt około 100 trzymiesie ˙ członkiem redakcji czasopisma „Twoje Miasto”. reagowac ´ na ne ´ ˛cych pos o wydarzeniach w regionie oraz przedstawiac ´ ciekawych ludzi z ˙ yja ´ ro ´ d nas” 31. nr 15.2012).de͞index. W czasach Internetu komunikacja ta staje sie ˛ coraz łatwiejsza. informowac na najcze ´ ciej zadawane pytania. 32 http: ͞͞ www. podczas kwesty zebrał 6002 euro. ale pragna ˛ byc informacji i komunikowania sie ´ w. ˛ aktywnos ˛ wyro ˛ polskie radio w Darmstadt. i kierowane jest do Polako ´ w w regionie. ˛c typowym polonijnym informatorem. przycia PRZEPŁYW INFORMACJI.2012). M. Wieczo ´ r kulturalny zwia ˛dzy poła ˛czony z wyste ˛pami muzycznymi.html (22.html (21. Inne ponadregionalne tytuły prasy polonijnej moz ˙ na nabywac ´ w sklepie polskim lub na dworcu..2012). nr 15. W kaz http:͞͞www. organizuje regularne koncerty kameralne.chopin-gesellschaft. kursy mistrzowskie oraz konkursy. lokalna strona darmstadt. Działa w nim kilku Polako ´ w 25.2012). 30 „Twoje Miasto” 4 (2012). co dało mu pierwsze miejsce ˛zany z akcja ˛ ws ´ ro ´ d wszystkich sztabo ´ w Orkiestry w Niemczech. Kochan ´ ski. kto ´ rzy wybrali emigracje ´ razem” 28.05. ˛ sie ˛ tu lokalne przedsie ˛biorstwa polskie.05.eu͞ (21.05. licytacja ˛ i pokazem mody zbierania pienie ˛gał wielu ludzi 26.pl͞nieuws͞ipepkowe͞ipepkowe. Najnowszym projektem jest wie ´ wny cel to nazywana „regionalnym polsko-niemieckim portalem internetowym” 27. informacja o nakładzie w nagło ´ wku. 28 Tamz ˙ e.

36 http:͞͞www.nr͞ (21. lecz z całego s ´ wiata.05. (Polsko-Niemieckie Stowarzy˛zyka polskiego jako ojczystego oraz zaje ˛cia szenie „Most”).05.bigos.radiodarmstadt. a w co druga ´ rode W niedziele ˛gu programo O zasie ´ w mało wiadomo. wie ˛ i pisza ˛ ludzie nie tylko dostarczanie regularnej informacji lokalnej. lecz takz ˙ e takich. raz na ˛c pedagog prowadzi tez ˛cia muzyczne. prowadzone przez znanego w regionie moderatora i DJ-a Elika Plichte 34 ˛s ˛ na „Radio Karolinka” 35. ˛ jest czas na „Radio Misch-Masch” . Podczas gdy pierwotnie zamierzano uczyc ´ je ˛zyka obcego.05. i polska ˛ZYKA POLSKIEGO NAUKA JE ˛zyka polskiego nalez ˛ je ˛zyka jako je ˛zyka obcego oraz W nauczaniu je ˙ y odro ´z ˙ niac ´ nauke ˛zyka ojczystego. 37 ˛kuje ˛ członkowi stowarzyszenia. W kre ˛c nie jest ono nastawione jedynie na w Darmstadt radio nie ma jednak wielu słuchaczy.de͞polnisch –unterricht–pl. podczas Mie ˛ działalnos Dnia Dziecka Die Brücke prezentuje swoja ´c ´ na stoisku na darmsztadzkiej staro ´ wce 37.diebruecke-darmstadt. ale wie ˛kszos ˛gach polskoje ˛zycznych antene ´c ´ odbiorco ´ w słucha go przez Internet. http:͞͞www. ˛ funkcje ˛ informacyjna ˛ spełniaja ˛ ro Waz ˙ na ´ wniez ˙ ro ´z ˙ ne listy mailingowe towarzystw oraz ˛ o aktualnych wydarzeniach zwia ˛zanych z Polska ˛ Deutsches Polen-Institut.cabacos. Szkoła s ´ rednia Lichtenbergschule ˛ je ˛zyka polskiego w trzech grupach jako przedmiot nadobowia ˛zkowy oferuje obecnie nauke ˛szcza około 30 wykładany w godzinach popołudniowych. Wie ˛kszos miesia ˙ zaje ´c ´ dzieci pochodzi z rodzin mieszanych (w tym nie tylko polsko-niemieckich. Afganistanu lub Hiszpanii).2012). Mikołaja lub na Dzien ´ Matki. Za aktualne informacje dzie 38 Por.html (21. jes edukacyjno-rozwojowe dla dzieci z rodzin polskoje ´ li jednym ˛zyko ˛zyk polski” 36. Od 1998 r. W tej chwili prawie uczniowie sa ˛ce lekcje polskiego pochodza ˛ z rodzin polskoje ˛zycznych 38. moz ˛szczania na kursy je ˛zyka Dzieci w wieku powyz ˙ ej lat 10 maja ˙ liwos ´c ´ ucze polskiego prowadzone w jednej z lokalnych szko ´ł s ´ rednich. 33 34 . z zaro ´ wno jako je ˙ e tylko nieliczni ˛ zainteresowani uczeniem sie ˛ polskiego od podstaw. w kto ´ rych wspo ´ łmałz ˙ on˛ z Meksyku.05.2012). Agnieszce Siemasz-Kałuzie.radiodarmstadt. kto ´ re informuja ˛ kultura ˛.de͞redaktionen-sendungen͞internationaleredaktion͞karolinka-polnisch. ˛ od 2009 r.de͞Schule͞Profil͞Leuchtturmschule-Sprachen͞Sprachenzentrum͞Polnisch͞ K808. Jego celem jest nauka „je ˛zycznych i wieloje ˛zycznych.de͞redaktionen-sendungen͞internationaleredaktion͞misch-masch-p olnisch.Raporty 221 ˛ 33.html (21. w dniu s ´ w. Sa ˛ one podzielone na trzy 3 do 10 lat pobiera w stowarzyszeniu nauke grupy i nauczane przez dwie profesjonalnie wykształcone polskie nauczycielki.V. Na terenie Darmstadt moz ˙ na je odbierac ´ poprzez ˛.html (21. szybko sie ˛ okazało. jak i ojczystego. Na po ´ łtoragodzinne lekcje ucze ˛zyka polskiego dzieci w wieku od 11 do 16 lat.2012). istnieje jako je w Darmstadt Deutsch-Polnischer Verein „Die Brücke” e.de.05. Nas interesuje przede wszystkim drugi aspekt. Obecnie około 30 dzieci w wieku od z je ´ w uz ˙ ywanych w rodzinie jest je ˛ je ˛zyka polskiego.2012).htm (21. http:͞͞ls. Stałymi punktami w terminarzu sa ˛ kowie pochodza ˛dzynarodowego spotkania choinkowe. do redakcji dzwonia z całych Niemiec. wszystkie dzieci pobieraja http:͞͞www.2012). 35 http:͞͞www. „Radio Bigos”.

takz Za informacje dzie ˙e http:͞͞www. kolejki ludzi starych i młodych. Włas ´ cicielka sklepu organizuje tez ˙ ro ´z ˙ nego rodzaju imprezy polonijne.05. Trzecim sposobem nabycia polskich towaro ´ w jest kupno. Od 2006 r. 71. w po http:͞͞www.pdf. czasami wcale nie mo ´ wia ˙ e mo ´ wia ˛kuje ˛ Barbarze Stolarczyk (korespondencja z dnia 23.205. np.de͞de͞markt–kontakt. Juz na kursach Uniwersytetu Ludowego.04. Wyjechała w 1987 r. kto ´ ry sprzedaje typowa niemieckich.mixmarkt.2012).de. Centralnie połoz ˙ ony sklep ˛ tez odwiedzaja ˙ inni migranci i Niemcy 42. i 90.127.). Jan Willing.2012).). 57 ucza 40 ˛ je ˛zyka polskiego ˛tnie około 80 polskich studento ˙ od dawna moz ˙ na uczyc ´ sie przecie ´ w . kiedy to – w latach 80.de͞kurse͞sprachenangebote͞polnisch͞polnisch. 45 ˛ w Dülmen. ˛d tez Hanna Berger (sta ˙ cytat). Programm September 2011-Februar 2012. wprost z jez ˙ dz ˙a ˙ da ˛cej w wielu krajach dostawczego. Jednak moz ˙ na tu takz ˙ e nabyc ´ podstawowe artykuły z ˙ ywnos ´ ciowe z Polski ˛cych w okolicy Polako ˛ zrobic – z czego korzysta niemało mieszkaja ´ w. Siedziba firmy znajduje sie ´ łnocno-zachodniej Nadrenii-Westfalii.tu-darmstadt. nalez ˙ y on do firmy z Nadrenii Po ´ łnocnej-Westfalii. INFRASTRUKTURA GOSPODARCZO-HANDLOWA I RESTAURACJE ˛zane z Polska ˛ i mieszkaja ˛ce w Darmstadt maja ˛ ro Osoby zwia ´z ˙ ne moz ˙ liwos ´ ci zaopat˛ w produkty i artykuły polskie. a bywa z ˛cych bardzo dobrze 45. „s ´ la ˙ mały). – migranci z Polski ˛ pozostac ˛ albo nie chcieli przyznawac starali sie ´ niezauwaz ˙ eni. Za dane ˛kuje ˛ rzecznikowi prasowemu Technicznego Uniwersytetu (korespondencja z dnia 25.05. zwłaszcza wie ˛cego w kaz ˛ sobote ˛ przez Darmstadt samochodu wyrobo ´ w masarskich.2012 r. jest odpowiedzialna za polskie stoisko na Jarmarku ´ wia˛tecznym i oferuje catering. tez ˛ polska ˛ kiełbase ˛. z po ´ łnocnej Polski – rodzina czekała S ponad 30 lat na wyjazd do Niemiec. Pomimo przyznanego statutu przesiedlen ´ ca i faktu. istnieje mały sklep polski (wczes rywania sie ´ niej ˛ski”.spz.htm (21 V 2012). w semestrze letnim 2012 r. podobnie jak polski twaro ´ g lub słodycze i alkohole. s.05. autorki: Mirjana Topic ´ . kobieta utoz ˙ samia sie delikatesami chciałabym przynies ´c ´ kawałek polskiej kultury do Darmstadt”. zwłaszcza gdy chca ´ ˛ksze zakupy 44. http:͞͞194.de͞index. niedoste ˛pna ˛ w sklepach był inny.2012). ˛ oferta ˛ handlowa ˛ jest supermarket działaja ˛cy w dzielnicy Drugim sklepem z polska ˛s zamieszkałej w duz ˙ ej cze ´ ci przez migranto ´ w. z ˙e ˛ z kultura ˛ polska ˛: „z polskimi cała rodzina teraz mieszka w Niemczech. Sklep pełni tez ˙ ˛ centrum informacji dla oso ˛zycznych – lez ˛ tu np. polski karnawał.222 Raporty ˛zyka polskiego moz ˛ jeszcze nauczyc Je ˙ na sie ´ w Darmstadt na Uniwersytecie Technicznym ˛cych sie ˛) 39. Na Uniwersytecie studiuje (cztery kursy.05. Darmstadt 2011.watras. 42 http:͞͞www.jsp (21. co jest pozostałos ˛ z czaso s ´ la ´ cia ´ w. Samochody sa ´ ci ˛skie). po r.php?filial:53 (21. nie odwaz ˙ ali sie ´ do swoich ˛ sie ˛ polskich korzeni. dzie 41 Volkshochschule Darmstadt. 44 http:͞͞www. było od 79 do 82 studento ´ w z Polski.2012 r. W kaz ˙ dym razie przed samochodami dostawczymi w soboty ustawiaja ˛cych sie ˛ tylko łamana ˛ polszczyzna ˛. działaja ˛ oznakowane napisem Schlesische Spezialitäten (specjalnos federacji. 40 W semestrach zimowych od 2008 do 2012 r. 39 . W programie na semestr zimowy 2011͞2012 zaproponowano cztery kursy na ro ´z ˙ nych poziomach 41. 43 ˛te z wypracowania powstałego w ramach seminarium „Die vergessene Informacje zaczerpnie Minderheit? Polen in Deutschland seit 1939” na TU Darmstadt.de͞start. foldery polskich imprez lub role ´ b polskoje ˙a usługodawco ´ w 43.10͞vhsProgramm211. niekiedy posługuja ˛cych po polsku.html (21.gollys. kto ´ ry wprawdzie przede wszystkim oferuje produkty rosyjskie.

˛dnymi usługodawcami sa ˛ tłumacze przysie ˛gli. pousług korzystaja ´ wno mieszkaja ˛cy zwłaszcza niemieckiego tłumaczenia starego polskiego dokumentu. wreszcie zdecydowała sie nomicznego. 47 http:͞͞www. z ˙ e na pocza ´ wia ˛ kompetencje lub sympatia natomiast po pewnym czasie waz ˙ niejszym kryterium stały sie ˛ polskoje ˛zyczni lekarze specjalizuja ˛cy sie ˛ w pediatrii.). Włas ´ cicielka pochodza ˛ starszymi osobami. z kto Szczego ´ lnie waz ˙ nymi i niezbe ´ rych ˛ zaro ˛cy od dawna w Darmstadt migranci z Polski. w mies ´ cie i okolicy jest w tej chwili około pie ´C ´ DUSZPASTERSKA I ORGANIZACJA CZASU WOLNEGO DZIAŁALNOS ˛ polskoje ˛zyczne msze katolickie.com͞pages͞Libero͞274262972641396 (30. prowadzonego w latach 2010͞2011.de͞ (wszystkie 21. zapraszał na s ´ wie Do polonijnej infrastruktury gospodarczej zaliczyc ´ nalez ˙ ałoby ro ´ wniez ˙ usługodawco ´ w ze ˛ je ˛zyka polskiego. Dotyczy to np. Wydaje sie ˙e bardzo smaczne i obfite (. http:͞͞www. Takich tłumaczy aktywnie działaja ˛cych przebywaja ˛ciu 49.facebook. Niemieckie & Polskie Specjalnos ´ ci).de͞fspl͞index. Potrawy były pozytywne wraz ˙ enia: „Opus ´ ciłys ´ my restauracje ˛. „Restaurant Grünberg”.2012).Raporty 223 Od 2010 r. W tej chwili odpowiedzialna za od˛c prawianie takich mszy jest Polska Misja Katolicja z pobliskiego Offenbach. gdzie imprezy przy polskim piwie trwaja ˛towanie Walentynek 47.. w lutym 2012 r. ˛ sie ˛ oni takz ˛zycznej i cze ˛sto prowadza ˛ sprawy sa ˛dowe Reklamuja ˙ e w prasie polskoje ˛zycznych.polnisch-dolmetschen-und-uebersetzen. Zielona Go ´ ra.. Cindy Kinzel. Simone Brecht. Wprawdzie w samym Darmstadt nie ma takiego prawnika. Innym ˛ do centrum spotkan ´ towarzyskich jest bar „Libero”. np. http:͞͞www. ale w najbliz ˙ szej okolicy oraz we Frankfurcie jest ich kilku. Istnieje tez miejscowych oso ´ b polskoje ˙ w Darmstadt firma doradztwa finan˛ w pomocy dla Polako sowo-prawnego. Deutsche & Polnische Spezialitäten” (Restauracja Grün˛ca z Zielonej berg. okulistyce. Kelnerka zawsze była us ´ miechnie restauracja zaczyna funkcjonowac ´ jako centrum spotkan ´ darmsztadzkich Polako ´ w. jest tez ˙ znaja psychoterapeutka. z ˛ta” 46. Z rozmo ˛cymi je ´ w z migrantami z Polski mieszkaja ˛tku che ˛tnie chodzili do lekarzy mo ˛cych po polsku.2012).05.fsdarmstadt. 49 http:͞͞www. kto ´ ra specjalizuje sie ´ w. W Darmstadt juz ˙ od czaso ´ w powojennych odbywały sie przede wszystkim dla polskich displaced persons.de͞. 46 . Połoz ˙ ona w mniej atrakcyjnej dzielnicy przemysłowo-mieszkalnej restauracja ˛ polska ˛ kuchnie ˛. tym mniej waz ˛ argument Im jednak lepsza znajomos ´c ´ je ˙ ny staje sie ˛zykowy przy wyborze usługodawcy.05. Go ´ ry od kon ´ ca lat 90. logopeda oraz połoz ˙ ne. O ile wiem.2012).de͞. działalnos ´ ci gospodarczej lub wypełnieniu formularzy urze ˛zyka niemieckiego. Osoby odwiedzaja ˛ce lokal miały oferuje przede wszystkim tradycyjna ˛ w bardzo dobrym nastroju. w Darmstadt sa ˛ca je ˛zyk polski stomatologii. lekarza. jak i osoby trzebuja ˛ce od niedawna lub sezonowo w regionie. np.von-schuttenbach. mieszka w Niemczech. w Darmstadt wynika np. przy rejestrowaniu ˛dowych 48.. ginekologii oraz medycynie ogo ´ lnej. po ´z ´ na. istnieje w Darmstadt restauracja polska. Nie maja Melisa Zukancic.05. najpierw opiekowała sie ˛ na prowadzenie lokalu gastropotem pracowała na budowie.html (21. Szyld nad wejs ´ ciem głosi: „Restaurant Grünberg. 48 http:͞͞www.polnisch-fachuebersetzungen. prawniko znajomos ´ cia ´ w. opracowanie powstałe w ramach seminarium „Die vergessene Minderheit?” na TU Darmstadt. Zielona Go ´ ra.

Nie ˛g ludzi zaangaz przeszkadza temu fakt.224 Raporty własnego kos ´ cioła. 50 . na mszach z okazji s ´ wia ˛tku stycznia zespo ˛dy).05. z ˙ e nie ˛ one zainteresowane zrzeszaniem sie ˛ w polskich organizacjach dachowych w Niemczech sa Korzystałem z opracowania Christiana Kniessa.html (22. Po ˛ sie ˛ jeszcze przed kos ˛ ze znajomymi lub mszy niekto ´ rzy wierni zatrzymuja ´ ciołem. „Der Polen-Tennis-Cup”. przed kos ´ ciołem staje samocho ´ d zabieraja ˛ tez Polski. Prawie wszystkie wymienione darmsztadzkie organizacje i instytucje cechuje fakt. przygotowanego na potrzeby mojego seminarium „Die vergessene Minderheit?” oraz z obserwacji znajomych. Cze ˛s ˛cych w Darmstadt oso ˛zycznych rozdaja ´c ´ mieszkaja ´ b polskoje ˛szcza na msze niemieckie ba ˛dz ˛dz ˛ bardziej ucze ´ z racji połoz ˙ enia kos ´ cioła. połoz ˙ onego w dzielnicy Bessungen. takz ˙ e http:͞͞www. „Polska” dla nich narodowos ´ ci. w wie ´ ci przesiedlen ´ cy. Por. I tak np. z ˙ e kra ˙ owanych i zainteresowanych imprezami ˛ to Polacy „z prawdziwego zdarzenia” z narodowos ˛ „polskimi” jest ro ´z ˙ norodny: sa ´ cia ˛cznie polska ˛. Włas ´ cicielka sklepu polskiego zaangaz ˙ owała sie ˛zania powoduja ˛ powodzian płockich i sprzedaje swo ´ j towar na festynie SALONiku. Te powia dos ´c ´ duz ˙ y przepływ informacji o ro ´z ˙ nych imprezach lub inicjatywach. kto ´ ry po raz pierwszy odbył sie ´ la˛ska darmstadzki stomatolog. z ˙ e wola nowoczesny sposo ´ b prowadzenia mszy 50. Uczestnikami moga˛ byc ˛cznie ˛cy z Go ´ wyła pochodza ´ rnego S ˛zane z Polska ˛. ´ CZENIE ZAKON Ro ´z ˙ ne polskie inicjatywy w Darmstadt i okolicy poprzez zaangaz ˙ owanie w nie oso ´ b (w ˛kszos ˛s ˛ zdecydowanej wie ´ ci kobiet) zrzeszonych w rozmaitych organizacjach sa ´ cis ´ le ze soba ˛zane. z ˙ e pewna cze ´c ´ wiernych to pracownicy sezonowi zameldowani na stałe w Polsce. czasami pojawia sie ˙ sprzedaz ˙ artykuło ´ w polskich. przewodnicza ˛ca Die Brücke działa tez zwia ˙ w „Krakowiaku” oraz kieruje ´ P. moz ˙ e pełnic ´ bardzo ro ´z ˙ na ´ ro ´z ˙ ne znaczenie ˛ ojczyzna ˛ lub abstrakcyjnym kro dla toz ˙ samos ´ ci indywidualnej.2012).eu͞de͞gemeinden –o. 51 Na podstawie wypracowania Martina Zuccy. przygotowanego na moje seminarium. ostoja ´ rodkowo-wschodnio-europejskiej wielokulturowos ´ ci. Po turnieju naste ˛puje osoby pochodzenia polskiego albo w inny sposo ´ b zwia impreza taneczna 51. Ro ´z ˙ ne firmy i stowarzyszenia ˛ ulotki lub gazetki. ale takz ˙ e Niemcy i przedstawiciele innych ˛ polskiego lub interesuja ˛ sie ˛ Polska ˛. rozmawiaja ˛ z ro ˛cy paczki do korzystaja ´z ˙ nych usług – np. osoby z dwoma obywatelstwami lub urodzeni w Polsce ludzie posiadaja ˛cy wyła ˛kszos paszport niemiecki. Moz ˙ e byc ´ sakralizowana ´ lest˛ katolicyzmu lub przykładem s wem literatury. Jej tes radiowa ´c ´ jest włas ´ cicielem firmy finansowo-prawnej i wydaje czasopismo „Moje ˛ w organizowanie pomocy dla Miasto”. ˛t Na coniedzielne msze przychodzi regularnie od 200 do 300 oso ´ b. kto ´ rzy nauczyli sie ˛ role ˛ i miec funkcjonuje na ro ´z ˙ nych płaszczyznach. Na brakuje nawet miejsc (na pocza ´ ł „Krakowiak” s ´ piewa tu kole ˛cych w pobliz ˛ zorienpodstawie numero ´ w rejestracyjnych samochodo ´ w parkuja ˙ u moz ˙ na sie ˛s towac ´.pmk-niemcy. „Fallbeispiel: Die polnische Messe in Darmstadt”. tak z ˙e s ´ rodowisko ˛zycznych moz Polako ´ w lub oso ´ b polskoje ˙ na okres ´ lic ´ jako dos ´c ´ dobrze zintegrowane. ba ´ dlatego. Misja korzysta z Liebfrauenkirche. Inicjatorem „Polen Tennis-Cup” jest tenisowy. Była członkini zarza˛du SALONiku prowadzi takz ˛ ˙ e audycje darmstadzkim sztabem WOS ˛. ˛z Ciekawostka ˙ ycia „polskiego” w Darmstadt jest organizowany co roku polski turniej ˛ w 1996 r.

000 is a good example of the presence and functioning of Poles and speakers of Polish in Germany. z w innych. Nevertheless. Darmstadt has quite a vibrant Polish life which is only partly addressed exclusively to the Polish community. Przez to od ponad polskiego lub zainteresowani Polska ´z ´ niej spotykaja ˛ciolecia Polacy w Darmstadt zacze ˛li byc ˛ grupa ˛. zajmuja ˛ca ˛ coraz bardziej dziesie ´ widoczna eksponowane miejsce w z ˙ yciu publicznym miasta. wydaje sie ˙ ywe i zro ´z ˙ nicowane. Wynika to z obawy przed zawłaszczeniem ich działalnos (z wyja ´ ci w celach politycznych. ale tez ˙ z indywidualnego traktowania idei polskos ´ ci. through shops and restaurants to the possibility of obtaining information on current developments. The second part discusses various aspects of the Polish presence in Darmstadt and its vicinity – from societies. a nawet bardziej rozbudowane niz ˙ ˛kszych miastach niemieckich. z ˙ e ludzie pochodzenia ˛ pre ˛dzej czy po ˛ sie ˛. W dodatku miasto jest na tyle małe. while numerous initiatives are of a transnational character. Peter Oliver Loew Darmstadt ABSTRACT Darmstadt is not a classical destination of Polish migration to Germany but over the years has emerged as such in the Polish-German context on account of the Deutsches Polen-Institut grounded in 1980. The first part of the article deals with the question of the number of Poles or speakers of Polish since statistical data show a marked increase of these numbers in recent years. organizacje otrzymuja W kaz ˙ dym razie „polskie z ˙ ycie” w Darmstadt. pomimo z ˙ e nie jest to tradycyjny cel ˛ z polskiej migracji. . this city with a population of over 140. Z jednej strony wpływa na to zapewne fakt.Raporty 225 ˛tkiem „Zarysu”). wie ˙e ˛ga osoby o ro Darmstadt lez ˙ y w gospodarczo silnym regionie. kto ´ ry przycia ´z ˙ nym (nierzadko wyz ˙ szym) wykształceniu. Niemniej niekto ´ re ˛ czasami dotacje z Konsulatu Generalnego RP w Kolonii.

mapki i ryciny pomagają czytelnikowi zrozumieć skalę i przebieg opisywanych procesów.poznan. Piotr Eberhardt w sposób krytyczny i erudycyjny przeprowadza analizę wielkich migracji politycznych. 61-854 Poznañ tel. a także konsekwencje demograficzne i geopolityczne. znakomicie wykonane zestawienia liczbowe. wykorzystując obfity materiał faktograficzny.REKLAMA str 226 N AS Z E W YD A WNICTW A REKLAMA INSTYTUT ZACHODNI ul. +61 852 28 54 fax +61 852 49 05 e-mail: wydawnictwo@iz. deportacji. Stara się określić ich rozmiar. Liczne. ucieczek czy repatriacji. Cena 30 zł W latach II wojny światowej oraz bezpośrednio po jej zakończeniu ziemie polskie były miejscem wielkich przymusowych przesiedleń ludności cywilnej. wypędzeń. Objęły one łącznie blisko 30 mln Polaków. Autor. kto był inicjatorem i głównym sprawcą polityki przesiedleń. Skomplikowane kwestie historyczne i demograficzne przekazane są jasno i przejrzyście. Pomimo upływu wielu dziesięcioleci kwestia ta ma nie tylko znaczenie poznawcze – wciąż jest instrumentalnie wykorzystywana w polityce wewnętrznej i międzynarodowej. która nie odpowiadała określonym kryteriom narodowościowym. była zmuszona opuścić. kierunki geograficzne. które przyjmowały formę wysiedleń. swoje strony ojczyste. że ludność. 264 ss. Mostowa 27.pl REKLAMA REKLAMA REKLAMA REKLAMA STR 114 str str 180 180 Piotr Eberhardt MIGRACJE POLITYCZNE NA ZIEMIACH POLSKICH (1939-1950) Prace Instytutu Zachodniego nr 85 Streszczenie w języku angielskim ISBN 978-83-61736-23-3 Poznań 2010. Niemców. Żydów czy Ukraińców. . często na zawsze. religijnym czy klasowym. wskazuje. Bezwzględność zwycięzców kolejnych faz wojny powodowała.