You are on page 1of 20

˛D ZACHODNI PRZEGLA 2012, nr 4

PAULINA MATERA Paulina Matera Ło ´ dz ´

RELACJE TRANSATLANTYCKIE W CZASIE PREZYDENTURY BARACKA OBAMY

´ W”? KONIEC „SPECJALNYCH STOSUNKO Relacje transatlantyckie w czasie prezydentury Baracka Obamy
´ ŁPRACA TRANSATLANTYCKA NA POCZA ˛TKU KADENCJI WSPO BARACKA OBAMY ˛cy sie ˛ o nominacje ˛ W trakcie kampanii prezydenckiej, latem 2007 r., ubiegaja z ramienia Partii Demokratycznej Barack Obama, opublikował artykuł w „Foreign Affairs”. Był on zatytułowany Odnowienie amerykan ´ skiego przywo ´ dztwa (Renewing American Leadership) i dotyczył załoz ˙ en ´ polityki zagranicznej kandydata. ˛ teze ˛ stanowiła koniecznos Gło ´ wna ´c ´ odbudowania zaufania na s ´ wiecie do Stano ´w ˛z Zjednoczonych, powaz ˙ nie nadwere ˙ onego przez działania administracji George’a W. Busha. Polityka wobec europejskich sojuszniko ´ w nie była pierwszoplanowym zagadnieniem. Obama zaznaczył jednak, z ˙ e opro ´ cz wzmacniania NATO, dla bezpieczen ´ stwa Stano ´ w Zjednoczonych kluczowe było budowanie trwałych sojuszy w innych regionach s ´ wiata – szczego ´ lnie w Azji 1. Obama był przez cały okres kampanii wyborczej bardzo popularny w Europie. Jego charyzma i krytyka unilateralnej, siłowej polityki jego poprzednika wzbudzała nadzieje na nowe otwarcie w relacjach transatlantyckich 2. Na Starym Kontynencie panowało przekonanie, z ˙ e to podejs ´ cie moz ˙ na wykorzystac ´ , by pan ´ stwa europejskie ˛kszy udział w kształtowaniu polityki s ˙e brały wie ´ wiatowej 3. Obama wykazywał duz zainteresowanie wyzwaniami takimi, jak zmiany klimatyczne czy proliferacja broni ˛piło tez masowego raz ˙ enia, co było zgodne z europejskimi priorytetami. Nasta ˙ wyraz ´ ne odejs ´ cie od neokonserwatywnej wizji amerykan ´ skiej hegemonii. Retoryka
B. Obam a, Renewing American Leadership, „Foreign Affairs”, July͞August 2007, s. 8-9. S. Serfat y, No Time for a Time-out in Europe, „Current History”, March 2009, s. 101. 3 Cyt. za: J. Ki werska, Barack Obama – szansa czy zagroz ˙ enie dla stosunko ´ w transatlantyckich?, „Biuletyn Instytutu Zachodniego”, nr 7, 2008, s. 3, http:͞͞ www.iz.poznan.pl ͞news͞ 65–Biuletyn% 20IZ% 20nr% 207.%20B.%20 Obama.pdf (25.04.2011).
1 2

58

Paulina Matera

˛zan kandydata wskazywała na s ´ wiadomos ´c ´ globalnych powia ´ na wszystkich polach. ˛z Obama da ˙ ył do stworzenia szerokiej koalicji, kto ´ ra mogłaby stawiac ´ czoło ˛kkiej siły”: problemom wspo ´ łczesnego s ´ wiata. W tym celu preferował uz ˙ ycie „mie ˛t o charakterze gospodarczym. Takie rozwia ˛zanie było bardzo dyplomacji i zache ˛ce dla Europy, tym bardziej z obiecuja ˙ e Obama deklarował gotowos ´c ´ utrzymania 4 amerykan ´ skiego przywo ´ dztwa . ˛tGło ´ wnymi celami amerykan ´ skiej polityki zagranicznej, ogłoszonymi na pocza ku prezydentury, były: stabilizacja sytuacji w Afganistanie i Pakistanie, zatrzymanie iran ´ skiego programu nuklearnego, walka ze skutkami kryzysu finansowego i przeciwdziałanie globalnym zmianom klimatycznym. Europejczycy twierdzili, z ˙ e do ich ˛dzie bliz realizacji konieczna be ˙ sza wspo ´ łpraca w ramach sojuszu atlantyckiego. Według badania Transatlantic Trends Survey z 2009 r., przeprowadzonego przez German Marshall Fund of the United States, Obama był bardziej popularny w krajach Unii Europejskiej (ufało mu 77% respondento ´ w) niz ˙ w USA – (tylko ´ dzierniku 57%) 5. Symbolem tych nadziei była decyzja o przyznaniu mu w paz 2009 r. pokojowej Nagrody Nobla 6. ˛tku prezydentury pragmatycznie podchodził do Tymczasem Obama od pocza ˛. Wiedział, z moz ˙ liwos ´ ci wspo ´ łdziałania z Europa ˙ e w wielu kwestiach UE moz ˙e zapewnic ´ pomoc, jednak znał ro ´ wniez ˙ jej ograniczenia. Za najwaz ˙ niejsze uznawał trudnos ´c ´ podejmowania wspo ´ lnych decyzji i odmienne od amerykan ´ skiego podejs ´ cie do niekto ´ rych kwestii, np. warunko ´ w porozumienia izraelsko-palestyn ´ skiego 7. ˛ na zapewnieniu sobie wsparcia w kluczowych Amerykanie raczej skupiali sie kwestiach ze strony Rosji i Chin, a pomoc ze strony pan ´ stw europejskich uznawali ˛, niewymagaja ˛ca ˛ dodatkowych staran za oczywista ´. Za jeden z dowodo ´ w spadku znaczenia europejskich sojuszniko ´ w powszechnie ˛ odwołanie przez prezydenta 17 wrzes uznaje sie ´ nia 2009 r. planu umieszczenia elemento ´ w tarczy antyrakietowej na terenie Polski i Czech. Projekt, zaproponowany ˛ George’a W. Busha, przyczynił sie ˛ do pogorszenia w 2007 r. przez administracje relacji amerykan ´ sko-rosyjskich, co komentatorzy uznali za najwaz ˙ niejszy powo ´d ˛c spodziewac ˛, iz jego zarzucenia. Moz ˙ na było wie ´ sie ˙ Obama zrezygnuje z planu ´ rodkowej swego poprzednika. Juz ˙ w lipcu 2009 r. wybitni politycy z Europy S napisali do niego list, w kto ´ rym przestrzegali przed uleganiem rosyjskiej presji ´ rodkowej i Wschodniej. i zaniedbywaniem wiernych sojuszniko ´ w z Europy S
4 Á. de Vasconcelos, Introduction – Responding to the Obama Moment: the EU and the US in a Multipolar World, w: Á. de Vasconcelos, M. Zaborowski (red.), The Obama Moment. European and American Perspectives, Paris 2009, s. 12-14. 5 D. Hamilton, N. Foster, The Obama Administration and Europe, w: The Obama Moment..., s. 41. 6 ˛Nagrode ˛ Nobla przyznaje pie ˛cioosobowy komitet, wybierany przez norweski parlament Pokojowa (Storting). 7 B. Jones, The Coming Clash? Europe and US Multilateralism under Obama, w: The Obama Moment..., s. 73.

Relacje transatlantyckie w czasie prezydentury Baracka Obamy

59

˛sa i Aleksander Ze strony polskiej list podpisali m.in. byli prezydenci: Lech Wałe 8 Kwas ´ niewski . ˛ lepszego i mniej kosztownego systemu Oficjalnie Obama zapowiedział budowe ˛ na obrony USA i ich sojuszniko ´ w. Uwaz ˙ ał, z ˙ e nalez ˙ ało skoncentrowac ´ sie niwelowaniu zagroz ˙ enia stworzonego przez Iran, kto ´ ry mo ´ gł wyprodukowac ´ raczej ˛gu niz ˛dzykontynentalne 9. Po trudnych rakiety kro ´ tkiego i s ´ redniego zasie ˙ mie ˛cych od kwietnia 2007 r., decyzja Obamy była wielkim negocjacjach, trwaja ˛ tego rozczarowaniem dla przywo ´ dco ´ w Polski i Czech, kto ´ rzy postrzegali budowe ˛kszenie gwarancji obronnych ze strony USA. W tej sprawie oba systemu jako zwie pan ´ stwa podpisały latem 2008 r. porozumienia ze Stanami Zjednoczonymi, mimo ˛s sprzeciwu duz ˙ ej cze ´ ci opinii publicznej. Bardzo niefortunny był ro ´ wniez ˙ dzien ´ ˛ napas ˛. Decyzja ogłoszenia amerykan ´ skiej decyzji: w 70. rocznice ´ ci ZSRR na Polske ˛stwo Rosji i dowo ˛ Obamy była odczytywana jako zwycie ´ d na zmniejszenie sie ˛ che ˛c zainteresowania USA europejskimi sojusznikami. Priorytetem okazała sie ´ poprawy relacji na linii Moskwa-Waszyngton 10. Amerykanom zalez ˙ ało na złagodzeniu politycznych skutko ´ w tej decyzji. Sekretarz obrony USA Robert Gates ujawnił plany rozmieszczenia w Polsce w 2015 r. ˛cych Standard Missile-3 (SM-3). Apelował ro pocisko ´ w przechwytuja ´ wniez ˙ o ratyfi˛ wczes kacje ´ niejszych układo ´ w, w tym porozumienia o statusie amerykan ´ skich sił zbrojnych – SOFA (podpisanego 11 grudnia 2009 r.). Zapowiedział, z ˙ e zgodnie ˛ złoz ˛ przez Busha, w Polsce zainstalowane be ˛da ˛ rakiety Patriot 11. z obietnica ˙ ona Mimo rozgoryczenia w Polsce i w Czechach, nalez ˙ y zauwaz ˙ yc ´, z ˙ e plany zaangaz ˙ owania wszystkich sojuszniko ´ w w system obrony przeciwrakietowej wzbudziły zadowolenie w innych krajach NATO. Dlatego paradoksalnie krok Obamy moz ˙ na ˛ z dzielenia Europy pod postrzegac ´ jako wzmocnienie sojuszu oraz rezygnacje ˛dem stopnia wspierania polityki USA 12. wzgle ˛tku prezyZa kolejny dowo ´ d lekcewaz ˙ enia europejskich sojuszniko ´ w na pocza ˛ wzie ˛cia udziału w waz dentury Obamy, uznano jego odmowe ˙ nych dla Europy obchodach 70-lecia wybuchu II wojny s ´ wiatowej w Gdan ´ sku czy 20-lecia obalenia muru berlin ´ skiego 9 listopada w stolicy Niemiec. Amerykan ´ ski prezydent nie
8 Tekst listu: An Open Letter to the Obama Administration from Central and Eastern Europe, http:͞͞wyborcza.pl͞1,76842,6825987,An–Open–Letter–to–the–Obama–Administration–from–Central.h tmlixzz1rjtlMO6E (14.08.2010). 9 Na temat szczego ´ ło ´ w nowego planu czytaj: Nowa strategia budowy systemu obrony przeciw˛dzynarodowe”, 19.09.2009, http:͞͞ www.stosunkimiedzynarodorakietowej przez USA, „Stosunki Mie we.info͞artykul, 483, Nowa–strategia–budowy–systemu–obrony– przeciwrakietowej–przez–USA–?–q– and–a (18.10.2011). 10 Obama Abandons Missile Defence Shield in Europe, „The Guardian”, 17.08.2009, http:͞͞ www. guardian. co. uk ͞world ͞2009͞sep͞17͞missile-defence-shield-barack-obama (13.01.2012). 11 Nowa strategia budowy systemu obrony przeciwrakietowej przez USA... 12 ˛cej na ten temat zob. P. Matera, R. Matera, Transatlantyckie rozbiez Wie ˙ nos ´ ci w dobie wojny ˛dzynarodowe”, 2004, nr 1, s. 40-43. z terroryzmem, „Sprawy Mie

60

Paulina Matera

˛ ro pojawił sie ´ wniez ˙ na corocznym szczycie przywo ´ dco ´ w Stano ´ w Zjednoczonych i pan ´ stw UE (US-EU Summit) w Madrycie w maju 2010 r. Nieobecnos ´c ´ tłumaczył ˛ zaje ˛cia sie ˛ pilnymi kwestiami w polityce wewne ˛trznej, szczego koniecznos ´ cia ´ lnie ˛ ubezpieczen reforma ´ zdrowotnych. Komentator z „The Wall Street Journal” ˛sknia ˛ za czasami G. W. Busha, kiedy przewidywał, z ˙ e Europejczycy szybko zate sprawa relacji transatlantyckich nie schodziła z pierwszych stron gazet 13. ˛ ocene ˛ miejsca relacji transatlantyckich w agendzie polityki zagranicznej Trafna nowej administracji przedstawił Phillip Gordon z Departamentu Stanu. Stwierdził, z ˙ e „wybo ´ r prezydenta Obamy wzbudził wielkie nadzieje na całym s ´ wiecie. W poro ´ wnaniu z nimi, nasza wspo ´ łpraca z Europejczykami moz ˙ e wzbudzac ´ rozczarowanie. Ale gdy spojrzymy na to bardziej racjonalnie, spostrzez ˙ emy, z ˙e ˛, nawet w kwestiach, kto Europa i Stany Zjednoczone bardzo dobrze wspo ´ łpracuja ´ re 14 dzieliły nas w przeszłos ´ ci” . ´ ŁPRACA GOSPODARCZA W DOBIE KRYZYSU FINANSOWEGO WSPO Spotkaniami, na kto ´ rych omawiane jest szerokie spektrum kwestii wspo ´ łpracy ˛dzy Stanami Zjednoczonymi i UE, sa ˛ coroczne szczyty przywo mie ´ dco ´ w. Na spotkaniu w 2009 r. w Waszyngtonie w kon ´ cowym os ´ wiadczeniu zauwaz ˙ ono, z ˙e ˛s ˛zane, a pan ˛ tez gospodarki Stano ´ w Zjednoczonych i UE sa ´ cis ´ le powia ´ stwa te sa ˙ liderami pomocy rozwojowej. Nakładało to na nie odpowiedzialnos ´c ´ za kształ˛z towanie gospodarki s ´ wiatowej i przezwycie ˙ enie trudnos ´ ci, kto ´ re przez ˙ ywała 15. ˛ł sie ˛ Było to szczego ´ lnie istotne w dobie kryzysu finansowego, kto ´ ry rozpocza ˛zane pod koniec prezydentury G.W. Busha i szybko rozprzestrzenił na powia ˛ amerykan ˛ rynki europejskie. Za jego pocza ˛tek uznaje sie ˛ upadek z gospodarka ´ ska ˛ w usługach banku inwestycyjnego Lehman Brothers, kto ´ ry specjalizował sie finansowych dla firm. Nalez ˙ ał on do najbardziej wiarygodnych instytucji finan˛tkował długotrwałe spadki na sowych w Stanach Zjednoczonych. Ten fakt zapocza giełdach (indeks Dow Jones stracił wo ´ wczas 4,4%). Przywo ´ dcy pan ´ stw Starego ˛ Kontynentu obwiniali Amerykano ´ w za kryzys, spowodowany nieodpowiedzialna ˛ prowadzona ˛ przez instytucje finansowe 16. polityka
13 Obama Won’t Attend Annual EU Summit, http:͞͞online.wsj.com͞article͞SB10 0014240 52748 704722304575037650352214396.html (04.02.2012). 14 P. H. Gordon, The U.S.-Europe Partnership Under the Obama Administration, Remarks before the Council on Foreign Relations, Washington DC, 9 December, 2009, http:͞͞www.state.gov͞ p͞eur͞rls͞rm͞2009͞133417.htm. (30.12.2011). 15 2009 U.S.-EU Summit Declaration, November 3, 2009, http:͞͞www.whitehouse.gov͞the-pressoffice͞us-eu-joint-declaration-and-annexes (22.05.2011). Por. C. Bergmann, The Trials and Tribulations of Transatlantic Ties, „Deutsche Welle”, November 28, 2011, www.dw.de͞dw͞article͞ 0„15556631,00.html# (23.05.2011). 16 ˛cej na temat przyczyn kryzysu zob. P. Pacuła, Kryzys finansowy w Stanach Zjednoczonych Wie i jego moz ˙ liwe konsekwencje, „Bezpieczen ´ stwo Narodowe”, styczen ´ -luty 2009, s. 105-117.

Relacje transatlantyckie w czasie prezydentury Baracka Obamy

61

˛kszymi partnerami gospodarczymi na Stany Zjednoczone i UE były najwie ˛ BIZ do Europy, s ´ wiecie. Według danych z 2009 r., firmy z USA dostarczały połowe wartych 1,7 bln USD, natomiast inwestycje europejskie stanowiły 63% BIZ w Stanach Zjednoczonych i wynosiły 1,5 bln USD. Te inwestycje generowały miejsca pracy po obu stronach Atlantyku dla 4 mln oso ´ b 17. ˛ doskonale przygotowane, by utrzymac Stany Zjednoczone i UE wydawały sie ´ wspo ´ lne przywo ´ dztwo w gospodarce s ´ wiatowej i ponosic ´ odpowiedzialnos ´c ´ za ˛ kieruja ˛cych. Choc ˛cznie ich populacja wynosiła kształtowanie instytucji nia ´ ła w 2009 r. tylko ok. 12% s ´ wiatowej (818 mln ludzi), wytwarzały blisko 50% PKB ˛dzy tymi partnerami odbywał sie ˛ przepływ ok. 40% do całego globu. Mie ´ br i usług 18. ˛kszej podatnos Jednak te wspo ´ łzalez ˙ nos ´ ci doprowadziły do wie ´ ci na przenoszenie ˛ sie skutko ´ w kryzysu finansowego. O ile gospodarka Stano ´ w Zjednoczonych ˛bokiej recesji, to niekto wykazywała juz ˙ w 2010 r. oznaki wychodzenia z głe ´ re kraje UE: Grecja, Portugalia, Hiszpania czy Irlandia walczyły z kryzysem zadłuz ˙ eniowym, co spowalniało wzrost gospodarczy całej UE. ˛ w Londynie szczyt pan W kwietniu 2009 r. odbył sie ´ stw G20. W deklaracji ˛ kon ´ cowej znalazły sie zapisy o utworzeniu dodatkowej puli s ´ rodko ´ w w MFW, ˛tym kryzysem: Islandii, w celu udzielenia pomocy krajom najbardziej dotknie ˛grom i Ukrainie. Zobowia ˛zano sie ˛ powstrzymywac We ´ od protekcjonizmu w handlu, ˛ w utrudnianiu działan promowac ´ rozwo ´ j krajo ´ w biedniejszych i wspo ´ łprace ´ tzw. ˛z ˛dzynarodowym rajo ´ w podatkowych oraz da ˙ yc ´ do uregulowania na poziomie mie ˛ zaja ˛c ´ na forum dochodo ´ w szefo ´ w wielkich koncerno ´ w 19. Europejczycy starali sie ˛ mediatora – siły pojednawczej mie ˛dzy cze ˛sto sprzecznymi interesami G20 pozycje ˛cych pote ˛g gospodarczych 20. Stano ´ w Zjednoczonych i wschodza Na szczytach USA-UE za prezydentury Obamy potwierdzono koniecznos ´c ´ kontynuowania i intensyfikacji prac powstałej w 2007 r. Transatlantyckiej Rady ˛cie Gospodarczej (Transatlantic Economic Council – TEC) 21, poprzez rozpocze ˛cego wspo ˛ w sektorach nowoczesnych technologii (przedialogu umoz ˙ liwiaja ´ łprace ˛ redukcje ˛ de wszystkim konsultacje przed wprowadzaniem regulacji) oraz dalsza barier handlowych i inwestycyjnych. W dobie kryzysu istotne były deklaracje ˛ciu reform reguluja ˛cych system finansowy i odsta ˛pieniu od stosowania o podje
17 R. J. Ahearn, U.S.-EU Trade and Economic Relations: Key Policy Issues for the 112th Congress, Congressional Research Service, February 17, 2011, http:͞͞ transatlantic.sais-jhu.edu͞transatlantic-topics͞ Articles͞ economyU.S.EU–Trade–and–Economic–Relations–CRS.pdf. (24.02.2012). 18 Ibidem. 19 D. Ham ilton, N. Foster, op. cit., s. 40. 20 European Foreign Policy Scorecard 2010, Multilateral Issues, http:͞͞ www.ecfr.eu͞ scorecard͞2010͞issues (13.04.2011). 21 ˛zali sie ˛ do jeszcze Podczas szczytu USA-UE w kwietniu 2007 r. przywo ´ dcy pan ´ stw zobowia ˛kszej intensyfikacji kontakto wie ´ w handlowych poprzez znoszenie pozostałych barier wymiany, a takz ˙e utrudnien ´ w inwestowaniu. Efektem tych działan ´ miało byc ´ powstanie wolnego rynku transatlantyckiego ˛ Rade ˛ Gospodarcza ˛ (Transatlantic Economic Council do 2015 r. Utworzono wtedy Transatlantycka – TEC), kto ´ ra miała ułatwiac ´ i monitorowac ´ działania podejmowane w tym celu.

62

Paulina Matera

s ´ rodko ´ w protekcjonistycznych. Ponawiano deklaracje o tworzeniu nowych miejsc ˛cych pracy poprzez reformy strukturalne, wzywano do unikania działan ´ moga ˛biac pogłe ´ kryzys, szczego ´ lnie dewaluacji walut w celu pobudzania eksportu. W odniesieniu do wspo ´ łpracy gospodarczej, rok 2010 był zdominowany przez s ´ wiatowy kryzys finansowy i kryzys euro. O ile w 2009 r. Stany Zjednoczone ˛ ustalic ˛to i pan ´ stwa europejskie starały sie ´ reguły wspo ´ łpracy, to w 2010 r. zacze prowadzic ´ odmienne polityki makroekonomiczne. Europejczycy nie zaakceptowali amerykan ´ skiego programu stymulacyjnego, poniewaz ˙ zawierał on rozszerzenie ulg ˛cych amerykan ˛biorcom. Nie mogli jednak podatkowych przysługuja ´ skim przedsie ˛c w z ˙ aden sposo ´ b wpłyna ´ na kształt decyzji. Natomiast Amerykanie pro ´ bowali ˛tku maja 2010 r. europejscy wywrzec ´ nacisk na swoich partnero ´ w. Gdy na pocza liderzy tworzyli European Financial Stability Facility (EFSF) 22, prezydent Obama ˛li decyzje ˛ w tej sprawie 23. nalegał, by jak najszybciej podje ˙ OWANIE W AFGANISTANIE ZAANGAZ Najwaz ˙ niejszym aspektem wspo ´ łpracy transatlantyckiej za prezydentury Oba˛dzynarodowej. Bezprecedensowa my było wspo ´ łdziałanie w ramach polityki mie ˛ w Afganistanie w odpowiedzi na ataki terrorysdecyzja NATO zaangaz ˙ owania sie tyczne na Stany Zjednoczone z 11 wrzes ´ nia 2001 r. została poddana powaz ˙ nej pro ´ bie. Niemoz ˙ nos ´c ´ pokonania talibo ´ w i zapewnienia bezpieczen ´ stwa Afgani˛ste doniesienia o s stanowi, brak spektakularnych sukceso ´ w oraz cze ´ mierci z ˙ ołnierzy ˛ksza ˛ presje ˛ opinii publicznej na zakon Sojuszu powodowały coraz wie ´ czenie misji ˛ca sie ˛ obecnos w poszczego ´ lnych krajach. Przedłuz ˙ aja ´c ´ wojsk pan ´ stw NATO ˛cych w ramach International Security Assistance Force w Afganistanie, działaja ˛ do przyje ˛cia nowej strategii 24. (ISAF), zmusiła Obame ˛ na szczycie NATO w kwietniu 2009 r. sekretarz obrony Robert Przedstawił ja ˛z Gates. Amerykanie załoz ˙ yli, z ˙ e nalez ˙ ało da ˙ yc ´ do wycofania wojsk, po przygotowaniu sił afgan ´ skich do zapewnienia bezpieczen ´ stwa miejscowej ludnos ´ ci. Uznano ˛siednim ro ´ wniez ˙, z ˙ e na długotrwałos ´c ´ konfliktu miała wpływ sytuacja w sa Pakistanie, gdzie talibowie posiadali bazy, z kto ´ rych atakowali terytorium Afgani˛to wspo ˛ Strategie ˛ dla Afganistanu i Pakistanu (Af͞Pak stanu. Dlatego przyje ´ lna Strategy). Gates uzyskał dla niej poparcie pozostałych członko ´ w NATO, nie ˛c jednoczes wymagaja ´ nie z ˙ adnych konkretnych deklaracji. Z jednej strony był to pozytywny gest w kierunku sojuszniko ´ w, a z drugiej dowo ´ d na to, z ˙ e kwestia
˛cych problemy Jest to program wsparcia finansowego dla krajo ´ w strefy euro przez ˙ ywaja ˛zane z kryzysem, przyje ˛ty 10 maja 2010 r. gospodarcze zwia 23 European Foreign Policy Scorecard 2010, United States, http:͞͞ www.ecfr.eu͞ scorecard͞ 2010͞usa͞usa–report (13.04.2011). 24 J. Dobbins, Obama’s Af͞Pak Strategy, w: The Obama Moment..., s. 141-150.
22

Relacje transatlantyckie w czasie prezydentury Baracka Obamy

63

dodatkowych sił europejskich nie była dla Stano ´ w Zjednoczonych kluczowa. Na tej podstawie moz ˙ na wnioskowac ´, z ˙ e pan ´ stwa Starego Kontynentu nie były dla USA ˙ e europejwaz ˙ nym partnerem we wspo ´ łpracy militarnej 25. Amerykanie wiedzieli, z ˛tna zwie ˛kszaniu kontyngentu, zdecydowali sie ˛ wie ˛c ska opinia publiczna była nieche ˛c unikna ´ publicznej dyskusji, by nie dopus ´ cic ´ do osłabienia Sojuszu. ˛ o zwie ˛kszeniu kontyngentu ameryW grudniu 2009 r. Obama ogłosił decyzje kan ´ skiego w Afganistanie o 30 tys. z ˙ ołnierzy. Sekretarz generalny NATO Anders ˛c, z Fogh Rasmussen poparł ten plan podkres ´ laja ˙ e odpowiedzialny za przebieg tej misji był cały Sojusz Po ´ łnocnoatlantycki, a nie tylko Stany Zjednoczone. Zade˛ dodatkowy kontyngent składaja ˛cy sie ˛ klarował, z ˙ e w 2010 r. kraje NATO zapewnia przynajmniej z 5 tys. z ˙ ołnierzy 26. Pozytywnie na to wezwanie odpowiedziały: ˛zuja ˛c sie ˛ do zwie ˛kszenia sił o 600 z Polska – zobowia ˙ ołnierzy, Wielka Brytania – o 500, Włochy – o 1000, Słowacja – o 250, Albania – o 85. Pozostałe kraje zwlekały z konkretnymi deklaracjami (np. Francja i Niemcy), a Kanada i Holandia zapowiedziały wycofanie swoich sił w okresie 2010-2011 27. Jednak Europejczycy mogli zaproponowac ´ innego rodzaju wsparcie dla Afganistanu. Wprawdzie w styczniu 2010 r. kanclerz RFN Angela Merkel zdecydowała o wysłaniu jedynie 500 dodatkowych z ˙ ołnierzy, jednak zadeklarowała przeznaczenie 70 mln USD na cele ˛zane z rozwojem tego pan ˛zan zwia ´ stwa. Krytycy takich rozwia ´ wskazywali, z ˙e poniewaz ˙ europejscy z ˙ ołnierze mieli s ´ cis ´ le okres ´ lone ramy zaangaz ˙ owania, ofiarami atako ´ w byli gło ´ wnie Amerykanie. Ironicznie rozszyfrowywano skro ´ t ISAF jako ˛cych Amerykano I Saw Americans Fight (widziałam walcza ´ w) 28. Decyzje niekto ´ rych krajo ´ w o znacznej redukcji kontyngento ´ w lub całkowitym ˛trz NATO. Jednak koniecznos wycofaniu prowadziły do nieporozumien ´ wewna ´c ´ wspo ´ łdziałania w obliczu prowadzonej wojny sprawiała, z ˙ e nie były nagłas ´ niane. Deklaracje o przygotowaniu sił afgan ´ skich do samodzielnej obrony i zapewnieniu ˛ duz stabilnos ´ ci kraju maja ˙ e znaczenie, ale skutki wycofania Sojuszu, zaro ´ wno dla ˛ trudne do przewidzenia. Afganistanu, jak i dla spoistos ´ ci NATO, sa ´ ŁPRACA W SPRAWIE IRAN ´ SKIEGO PROGRAMU NUKLEARNEGO WSPO W poro ´ wnaniu ze stanowiskiem Busha, postawa Obamy wobec Iranu, podej˛c rzewanego o che ´ wejs ´ cia w posiadanie broni nuklearnej, była bardziej pragmatyczna. 20 marca 2009 r. prezydent wygłosił przemo ´ wienie do obywateli Iranu,
B. Jones, op. cit., s. 74-75. V. Morelli, P. Belkin, NATO in Afghanistan: A Test of the Transatlantic Alliance, December 3, 2009, Congressional Research Service, http:͞͞ www.fas.org͞ sgp͞ crs͞ row͞ RL33627.pdf, s. 2-8 (14.08.2011). 27 „Gazeta Wyborcza”, 4.12.2009. 28 W. Drozdiak, The Brussels Wall, „Foreign Affairs”, May͞June 2010, s. 10.
25 26

64

Paulina Matera

˛c koniec polityki izolacji tego kraju. Jednak wobec braku relacji dypdeklaruja ˛z lomatycznych z Teheranem, cie ˙ ar negocjacji miał spoczywac ´ – jak dotychczas – na ˛ barkach pan ´ stw UE. Z ich perspektywy otwartos ´c ´ prezydenta USA na wspo ´ łprace zapewniała im potencjalne wsparcie w rozmowach. W czasie prezydentury Busha Francja, Niemcy i Wielka Brytania prowadziły negocjacje z Iranem. Ich celem było przekonanie tego pan ´ stwa do zrezygnowania z programu wzbogacania uranu w zamian za koncesje gospodarcze. Polityka ta nie przynosiła jednak wymiernych rezultato ´ w: Teheran co jakis ´ czas zrywał rozmowy, ˛c kolejne kroki w celu wejs podejmuja ´ cia w posiadanie broni atomowej. Dlatego ˛ły promowac z czasem pan ´ stwa UE zacze ´ , wraz ze Stanami Zjednoczonymi, nakładanie przez ONZ sankcji na ten kraj. Lecz z powodu oporu ze strony Chin i Rosji były one bardzo ograniczone 29. Prowadzenie polityki UE wobec Iranu utrudniały dwa czynniki: uzalez ˙ nienie od dostaw ropy oraz koniecznos ´c ´ koordynacji strategii z celami USA. Europejskie postrzeganie Iranu było mniej uwarunkowane ideologicznie niz ˙ amerykan ´ skie. Nie ˛z oznaczało to jednak, z ˙ e przywo ´ dcy chcieli pozwolic ´ na kontynuowanie da ˙ en ´ do ˛ rozwoju iran ´ skiego programu nuklearnego. Była to raczej kwestia retoryki, wiekszej gotowos ´ ci do negocjacji i przyznawania koncesji gospodarczych 30. ˛dzynarodowa Agencja Energii Atomowej (MAEA) W listopadzie 2011 r. Mie ˛ stwierdzenie, z opracowała raport, w kto ´ rym znalazło sie ˙ e Iran pracował nad ˛ nuklearna ˛ przynajmniej do 2010 r., a niekto bronia ´ re z tych programo ´ w mogły byc ´ kontynuowane. Chociaz ˙ dokument był przeznaczony dla Rady Bezpieczen ´ stwa ONZ, jego tres ´c ´ niespodziewanie (zapewne w wyniku kontrolowanego przecieku) ˛ w prasie. Ta wiadomos znalazła sie ´c ´ spowodowała ogłoszenie przez Stany ˛ Brytanie ˛ i Francje ˛ sankcji przeciwko iran Zjednoczone, Wielka ´ skiemu sektorowi bankowemu. Stany Zjednoczone wprowadziły ponadto ograniczenia dla firm ˛cych sprze ˛t i technologie ˛ firmom iran dostarczaja ´ skim z branz ˙ y naftowej i chemicznej. W odpowiedzi na sankcje, pod koniec listopada 2011 r., do brytyjskiej amba˛li demonstranci. Wielka Brytania zadecydowała o zamsady w Teheranie wtargne ˛ciu tej placo knie ´ wki i wydaleniu iran ´ skich dyplomato ´ w z Londynu. Nie zdecydowano jednak o zerwaniu stosunko ´ w dyplomatycznych, by nie zamykac ´ furtki do ˛ negocjacji w sprawie programu nuklearnego. Wtedy takz ˙ e Chiny i Rosja stały sie bardziej skłonne poprzec ´ nowe sankcje ONZ. Francja wezwała UE do rozpatrzenia ˛ rope ˛ i zamroz moz ˙ liwos ´ ci nałoz ˙ enia embarga na iran ´ ska ˙ enie aktywo ´ w banku centralnego Iranu w Europie. W ges ´ cie solidarnos ´ ci Niemcy Francja i Holandia
R. Miller, The European Union’s Counterproductive Iran Sanctions. The Case for Pulling Back, „Foreign Affairs”, February 23, 2012, http:͞͞www.foreignaffairs.com͞articles͞ 137298͞rory-miller͞ the-european-unions-counterproductive-iran-sanctions (04.05.2012). 30 R. Parsi, The Obama Effect and the Iranian Conundrum, w: The Obama Moment..., s. 157; 163-165.
29

Relacje transatlantyckie w czasie prezydentury Baracka Obamy

65

˛, z ˛ Europy odwołały ambasadoro ´ w z Teheranu. Eksperci obawiali sie ˙ e wycofanie sie ˛ spod kontroli. Jednak pan z rozmo ´ w sprawi, z ˙ e sytuacja w Iranie wymknie sie ´ stwa ˛głego łamania przez Iran obietnic UE ewidentnie straciły cierpliwos ´c ´ wobec cia ˛kszyc ˛ na ten kraj. Zbliz i postanowiły zwie ´ presje ˙ ało to je do Stano ´ w Zjednoczonych, ˛ opcje ˛. kto ´ re od dawna popierały taka W grudniu 2011 r. UE zaostrzyła sankcje w sektorze energii, transportu i finanso ´ w. Jednak sprawa embarga na eksport ropy była problematyczna w dobie ˛du na duz kryzysu, takz ˙ e ze wzgle ˙ e uzalez ˙ nienie od zakupu tego surowca z Iranu. ˛ rozmowy z udziałem Stano W Waszyngtonie odbyły sie ´ w Zjednoczonych, pan ´ stw UE i niekto ´ rych krajo ´ w arabskich. Przedstawiciele Arabii Saudyjskiej, Kuwejtu i Zjednoczonych Emirato ´ w Arabskich (dalej: ZEA) zadeklarowali nieoficjalnie gotowos ´c ´ do rekompensaty dostaw do Europy w przypadku decyzji o sankcjach. ˛c to spotkanie, chciały wesprzec Stany Zjednoczone, organizuja ´ sojuszniko ´ w i do31 prowadzic ´ do podtrzymania ich twardego stanowiska . ˛ksza ˛ cene ˛ niz Pan ´ stwa europejskie płaciły za sankcje wie ˙ Stany Zjednoczone, kto ´ re nie miały tak intensywnych relacji gospodarczych z Iranem. Mimo to UE ˛ na wstrzymanie importu ropy i jej pochodnych, w styczniu 2012 r. zdecydowała sie ˛tu dla tego sektora, zawieszenie podzablokowanie dostaw technologii i sprze ˛zuja ˛cych do 1 lipca 2012 r. pisywania nowych kontrakto ´ w i zakon ´ czenie juz ˙ obowia Oznaczało to, z ˙ e od tego momentu wchodziło w z ˙ ycie całkowite embargo na dostawy ropy do UE. Waz ˙ nym s ´ rodkiem nacisku było zamroz ˙ enie aktywo ´w iran ´ skiego Banku Centralnego 32. ˛ negatywny wpływ sankcji na gospodarke ˛ Iranu. Juz ˙ w lutym 2012 r. ujawnił sie ˛tkowych działaniach odwetowych (ogłoszeniu zakazu eksportu ropy do Po pocza ˛ bardziej skłonne do wznowieFrancji i Wielkiej Brytanii), władze iran ´ skie stały sie ˛ na wpusznia negocjacji o programie nuklearnym. W marcu 2012 r. zgodziły sie czenie inspektoro ´ w MAEA, a Obama prowadził intensywne rozmowy z premierem ˛ militarna ˛ przeciw iran Izraela Benjaminem Netanjahu, kto ´ ry rozwaz ˙ ał akcje ´ skim obiektom nuklearnym. Amerykan ´ ski prezydent, mimo krytyki Republikano ´ w, był ˛zaniu. Szefowa europejskiej dyplomacji Catherine Ashprzeciwny takiemu rozwia ˛ciu stałych członko ˛ na nowa ˛ ton ogłosiła, z ˙ e pie ´ w RB ONZ i Niemcy zgodzili sie ˛ rozmo runde ´ w na temat programu nuklearnego, choc ´ Zacho ´ d pomny wczes ´ niejszych dos ´ wiadczen ´ , był sceptyczny wobec ich wyniko ´ w 33.

M. Landler, United States and Its Allies Expand Sanctions on Iran, „The New York Times”, March 6, 2012, http:͞͞www.nytimes.com͞2011͞11͞22͞world͞middleeast͞iran-stays-away-from-nuclear-talks.html?–r:1 (12.04.2012). 32 US, Europe Set New Talks with Iran on Nuclear Dispute; Obama Says Time for Dplomacy, not War, „The Washington Post”, March 6, 2012, http:͞͞ article.wn.com͞ view͞ 2012͞ 03͞ 07͞ US–Europe–set–new–talks–with–Iran–on–nuclear–dispute–Obama–s͞ (12.04.2012). 33 R. Mill er, op. cit.
31

66

Paulina Matera

´ W NA WYBUCH „ARABSKIEJ WIOSNY” REAKCJA SOJUSZNIKO ˛ła sie ˛ 18 grudnia 2010 r. w Tunezji Rewolucja w s ´ wiecie arabskim zacze ˛pieniami przeciw prezydentowi Ben Alemu. Kolejnym, znacznie bardziej wysta ˛trzne w Egipcie. Od pocza ˛tku stycznia krwawym konfliktem, były walki wewne ˛ły sie ˛ protesty wymierzone w prezydenta Hosniego Mubaraka 34. Po 2011 r. rozpocze ˛ na prawie wszystkie kraje rewolucjach w Tunezji i Egipcie fala protesto ´ w rozlała sie ˛tkiem Kataru oraz Libanu 35. arabskie, z wyja Te wydarzenia zaskoczyły Zacho ´ d. Warto przypomniec ´, z ˙ e zaro ´ wno kraje europejskie, jak i Stany Zjednoczone utrzymywały poprawne stosunki, a niekiedy ˛cz wspierały autorytarne rza ˛dy w krajach arabskich. Z tego wzgle ˛du ich wre wiarygodnos ´c ´ ws ´ ro ´ d obywateli regionu Afryki Po ´ łnocnej, Bliskiego Wschodu ˛cych sie ˛ przeciw własnym rza ˛dom, była niska. i Po ´ łwyspu Arabskiego, buntuja ˛tkowo przyja ˛ł Trudno było przewidziec ´ rozwo ´ j wydarzen ´ , dlatego Zacho ´ d pocza ˛ obserwatora zastanawiaja ˛c sie ˛, jakie skutki moz pozycje ˙ e przynies ´c ´ obalenie ˛ wiosne ˛” była dyktatoro ´ w. Reakcja UE i Stano ´ w Zjednoczonych na „arabska ˛dzy obawami o stabilnos postrzegana jako dylemat mie ´c ´ regionu (szczego ´ lnie wpływu tych wydarzen ´ na konflikt izraelsko-palestyn ´ ski) i zadowoleniem z de˛ takz mokratycznych reform. W krajach europejskich niepokojono sie ˙ e wpływem ˛trzne, zwia ˛zane z napływem nowych tych wydarzen ´ na bezpieczen ´ stwo wewne imigranto ´ w 36. ˛du na duz ˛ nieufnos ˛g kolonialZe wzgle ˙a ´c ´ zaro ´ wno do byłych europejskich pote ˛tkowa pows ˛gliwos nych, jak i do Stano ´ w Zjednoczonych pocza ´ cia ´c ´ była zrozumiała. Jednak pan ´ stwa NATO, szczego ´ lnie jego europejscy członkowie, nie mogli sobie pozwolic ´ na biernos ´c ´ wobec wydarzen ´ w tak newralgicznym regionie. Rezygnacja ˛du Ben Alego 14 stycznia 2011 r. i wybuch protesto z urze ´ w w kolejnych krajach arabskich przekonały Zacho ´ d o potrzebie opracowania spo ´ jnej strategii. Jednak ˛ skomplikowanych intereso ˛s ´ wiadomos ´c ´ koniecznos ´ ci brania pod uwage ´ w i powia zan ´ pan ´ stw tego regionu sprawiła, z ˙ e decyzja o działaniach militarnych krajo ´w NATO – mimo dramatycznych wydarzen ´ w wielu krajach arabskich – została ˛ta tylko w przypadku Libii. podje
INTERWENCJA NATO W LIBII

˛ło Powstanie przeciw przywo ´ dcy Libii – Muammarowi Kaddafiemu, rozpocze ˛ w Bengazi, na po sie ´ łnocnym wschodzie Libii. 17 lutego został ogłoszony przez ˛dza ˛cemu 41 lat dyktatorowi. Rebelia demonstranto ´ w „dniem gniewu” przeciw rza
˛pił z urze ˛du 11 lutego 2011 r. Mubarak usta W. Repetowicz, „Arabska wiosna” – szanse i zagroz ˙ enia, Brief Programowy Instytutu Kos ´ ciuszki, kwiecien ´ 2011, http:͞͞www.ik.org.pl͞cms͞wp-content͞uploads͞2011͞04͞arabska-wiosna. pdf, (11.05.2012). 36 EU-Washington Forum ONLINE, Debate Summary, http:͞͞www.iss.europa.eu͞regions͞ united -states ͞ washington-forum-debate͞ (23.02.2012).
34 35

Relacje transatlantyckie w czasie prezydentury Baracka Obamy

67

˛ na inne libijskie miasta, daja ˛c pocza ˛tek wojnie domowej szybko rozprzestrzeniła sie przeciwniko ´ w rez ˙ imu z oddziałami wiernymi Kaddafiemu. Juz ˙ 28 lutego UE ˛dza ˛cym Libia ˛: embargo na sprzedaz wprowadziła sankcje przeciw rza ˙ broni, zamroz ˙ enie aktywo ´ w oraz restrykcje wizowe. 5 marca w Bengazi powstała ˛ jedynym reprezentantem narodu. Pie ˛c Narodowa Rada Libijska, kto ´ ra ogłosiła sie ´ ˛, kto ˛ła odgrywac ˛ role ˛ dni po ´z ´ niej została uznana przez Francje ´ ra zacze ´ najwaz ˙ niejsza ˛ w przekonywaniu pozostałych członko ´ w NATO do militarnego zaangaz ˙ owania sie ˛zanie to zostało usankcjonowane w pomoc przeciwnikom Kaddafiego. Rozwia ˛ zakazu loto ˛ RB ONZ 37. Wprowadzała ona strefe ´w 17 marca przez rezolucje ˛ i dopus wojskowych nad Libia ´ ciła uz ˙ ycie s ´ rodko ´ w militarnych w celu obrony ludnos ´ ci cywilnej. ˛cie interwencji było jednak Do zgody wszystkich pan ´ stw NATO na rozpocze daleko. Stany Zjednoczone, kto ´ re były zaangaz ˙ owane militarnie juz ˙ w dwo ´ ch ˛tkowo bardzo nieche ˛tne skłakrajach muzułman ´ skich: Iraku i Afganistanie, pocza ˛ ku takiemu rozwia ˛zaniu. Amerykanie woleliby scedowac niały sie ´ odpowiedzial˛ misje ˛ na Europejczyko ˛, iz nos ´c ´ za te ´ w. Z drugiej strony obawiano sie ˙ ograniczone ˛ zaangaz ˙ owanie sprawi, z ˙ e Kaddafi pozostanie u władzy. Pojawiły sie komentarze, z ˙ e mo ´ głby on byc ´ nadal tolerowany przez Zacho ´ d, gdyby po negocjacjach zgodził ˛ na uste ˛pstwa, ła ˛cznie z podziałem kraju lub powstaniem rza ˛du jednos sie ´ ci narodowej, oraz na zapewnienie bezpieczen ´ stwa rebeliantom. Jednak nadzo ´ r nad przestrzeganiem warunko ´ w byłby utrudniony, a stacjonowania sił USA w kolejnym ˛ 38. Jednak to Stany Zjednoczone były pan ´ stwie muzułman ´ skim nie brano pod uwage ˛c pierwszym krajem, kto ´ ry ograniczył rez ˙ imowi s ´ rodki finansowe, zamraz ˙ aja ˛c inne pan w swoich bankach aktywa libijskie warte 32 mld USD, przekonuja ´ stwa do ˛cia podobnych działan podje ´. Prezydent Francji Nicolas Sarkozy był zdecydowanym zwolennikiem akcji militarnej. Po przeforsowaniu postulatu o ustaleniu strefy zakazo ´ w loto ´ w przez ˛, by operacja była przeprowadzona w ramach NATO. Uznał, ONZ starał sie ˛cej pan ˛cia udziału z ˙ e oddanie przywo ´ dztwa Sojuszowi przekona wie ´ stw do wzie ˛zaniem była ro w operacji. Za takim rozwia ´ wniez ˙ Wielka Brytania, kto ´ ra wspierała ˛ na forum RB ONZ. Ustabilizowanie sytuacji w Libii było kluczowe Francje dla bliskich geograficznie Włoch, kto ´ re miały tam rozbudowane interesy go˛ NATO. Turcja, kto spodarcze. Dlatego były skłonne poprzec ´ interwencje ´ ra długo ˛ na ograniczone była przeciwna uz ˙ yciu sił zbrojnych, ostatecznie zgodziła sie ˛c okre ˛ty wojenne na wody terytorialne Libii 39. Niemcy odmo ´ wiły poparcie, wysyłaja
˛ 5 pan Od głosu wstrzymało sie ´ stw członkowskich RB ONZ: Rosja, Chiny, Niemcy, Indie i Brazylia. 38 M. O’Hanlon, Winning Ugly in Libya. What the United States Should Learn From Its War in Kosovo, „Foreign Affairs”, March 30, 2011, http:͞͞ www.foreignaffairs.com ͞articles͞ 67684͞michael-ohanlon ͞winning-ugly-in-libya (23.11.2011). 39 ˛tkowo, mimo poparcia misji NATO, utrzymywała swoich dyplomato Turcja pocza ´ w w Trypolisie, ˛du Kaddafiego. co sugerowało, z ˙ e nie wycofała uznania dla rza
37

68

Paulina Matera

˛ jedynie na zaangaz ˙ owania militarnego w jakiejkolwiek postaci. Zgodziły sie 40 ˛du . zamroz ˙ enie aktywo ´ w libijskiego rza ˛dzy sojusznikami sprawiły, z ˛tkowej fazie operacji Rozbiez ˙ nos ´ ci mie ˙ e w pocza ´ wit Odysei”, polegaja˛cej gło ´ wnie na bombardowaniu z powietpod kryptonimem „S ˛ły udział Stany Zjednoczone, Francja, Wielka rza pozycji sił Kaddafiego, wzie Brytania, Kanada i Włochy. Spos ´ ro ´ d pan ´ stw NATO wsparcia udzieliły jeszcze: ˙ Amerykanie Belgia, Dania, Francja, Hiszpania, Holandia i Norwegia 41. Chociaz ˛cej atako przeprowadzili przez pierwsze dwa tygodnie najwie ´ w z powietrza (370, ˛cznie pozostałe kraje), Obama nie chciał, by operacja była postrzegana tyle co ła jako prowadzona pod amerykan ´ skim dowo ´ dztwem. Twierdził, z ˙ e rola sił USA była jedynie pomocnicza (supporting) 42. ˛gna ˛ł konsensus. Zgodzono sie ˛ 27 marca 2011 r. Sojusz Po ´ łnocnoatlantycki osia ˛cie przez NATO nadzoru nad militarna ˛ kampania ˛ przeciw Kaddafiemu pod na przeje kryptonimem Unified Protector. Celem Sojuszu było nadzorowanie przestrzegania embarga na dostawy broni, patrolowanie strefy zakazu loto ´ w i ochrona cywilo ´ w, co ˛dowych sił wiernych Kaddafiemu 43. oznaczało bombardowanie la Opro ´ cz działan ´ militarnych sojusznicy zainicjowali powstanie Grupy Kontaktowej ds. Libii, kto ´ ra została utworzona na konferencji londyn ´ skiej 29 marca 2011 r. ˛li udział przedstawiciele 40 krajo W spotkaniu załoz ˙ ycielskim wzie ´ w oraz or˛ przedstawiciele 28 krajo ganizacji. 25 sierpnia 2011 r. w Stambule spotkali sie ´w ˛dzynarodowych: ONZ, UE, NATO, Ligi Arabskiej, Organizacji i 6 organizacji mie ˛du rebeliancKonferencji Islamskiej i Unii Afrykan ´ skiej. W tym czasie oddziały rza kiego – Narodowej Rady Tymczasowej (National Transitional Council – NTC) zdobyły Trypolis. NTC została uznana przez członko ´ w Grupy Kontaktowej za ˛ reprezentacje ˛ obywateli Libii. Przywo ˛pili do NATO prawowita ´ dcy Rady wysta o utrzymanie zaangaz ˙ owania do kon ´ ca realizacji celo ´ w rezolucji ONZ. Gło ´ wnym tematem obrad Grupy Kontaktowej było jednak zorganizowanie dalszej pomocy ˛ przekazac finansowej i militarnej dla przeciwniko ´ w Kaddafiego. Zdecydowano sie ´ ˛ce do dawnego rez ˛tku kampanii. im s ´ rodki nalez ˙a ˙ imu, zamroz ˙ one na pocza ˛c Zadeklarowano ro ´ wniez ˙ pomoc w powojennej rekonstrukcji kraju, ale z ˙ eby unikna ´ ˛ podkres ˛da ˛ odpowiedzialni za jej oskarz ˙ en ´ o okupacje ´ lono, z ˙ e to Libijczycy be ˛ 31 paz ´ czyła sie ´ dziernika 2011 r. Uznano wtedy, zorganizowanie 44. Operacja zakon
Editorial: Discord Among Allies, „The New York Times”, March 23, 2011, http:͞͞www. nytimes.com͞ 2011͞03͞24͞opinion͞24thu1.html (16.08.2011). 41 I.H. Daalder, J.G. St avridis, NATO’s Victory in Libya, „Foreign Affairs”, March͞April 2012, s. 3. 42 E. Schmitt, U.S. Gives Its Air Power Expansive Role in Libya, „The New York Times”, March 28, 2011, http:͞͞www.nytimes.com͞2011͞03͞29͞us͞29military.html (16.08.2011). 43 I.H. Daalder, J.G. Stavridis, op. cit., s. 3. 44 Conclusions of the Libya Contact Group Meeting, Istanbul, 25 August 2011, Republic of Turkey. Ministry of Foreign Affairs, http:͞͞www.mfa.gov.tr͞conclusions-of-the-libya-contact-group-meeting–-istanbul–-25-august-2011.en.mfa (15.11.2011).
40

Relacje transatlantyckie w czasie prezydentury Baracka Obamy

69

˛li kontrole ˛ nad całym krajem i mogli przysta ˛pic z ˙ e przeciwnicy Kaddafiego przeje ´ do tworzenia nowych władz. ´ STW ZACHODU DO ROZWOJU SYTUACJI STOSUNEK PAN ´ STWACH ARABSKICH W POZOSTAŁYCH PAN Pan ´ stwa europejskie i Stany Zjednoczone były s ´ wiadome, z ˙ e ich silniejsze ˛tych protestami krajach arabskich mogło zaognic ˛. zaangaz ˙ owanie w ogarnie ´ sytuacje ˛ od interwencji, okazuja ˛ Dominowało stanowisko, z ˙ e poprzez powstrzymanie sie ˛dy we zaufanie i szacunek społeczen ´ stwom, kto ´ re same powinny ustanawiac ´ rza ˛zaniem było udzielanie dyskretnej pomocy własnych krajach. Lepszym rozwia w odbudowie krajo ´ w, kto ´ re zdołały obalic ´ dyktatoro ´ w. Na szczycie G8 we Francji ˛to inicjatywe ˛ Deauville Partnership, deklaruja ˛c pomoc w maju 2011 r. podje ˛ w transformacji zaro ´ wno politycznej, jak i gospodarczej. Sojusznicy podzielili sie ˛ za pomoc ekonomiczna ˛: Europejczycy mieli bardziej anodpowiedzialnos ´ cia ˛ w Afryce Po gaz ˙ owac ´ sie ´ łnocnej, a Stany Zjednoczone – w rejonie Zatoki 45 Perskiej . Podczas wizyty w Warszawie w maju 2011 r. Obama mo ´ wił o Polsce jako wzorze transformacji dla krajo ´ w arabskich, kto ´ re obaliły swoich dyktatoro ´ w. Wynikało to z faktu, z ˙ e Stany Zjednoczone chciały przekazac ´ odpowiedzialnos ´c ´ za ˛c sie ˛ ten region pan ´ stwom europejskim. Amerykan ´ ski prezydent podkres ´ lił, odcinaja ˛ militarna ˛ nie da sie ˛ narzucic od strategii swego poprzednika, z ˙ e siła ´ demokracji. ˛ soft power do stabilizacji sytuacji w Afryce Liczył, z ˙ e sojusznicy zastosuja Po ´ łnocnej 46. ˛tych rebelia ˛ w wie ˛kszos Jednak społeczen ´ stwa krajo ´ w ogarnie ´ ci przypadko ´ w nie ˛ machina ˛ rza ˛do miały szans w starciu z militarna ´ w. Było to widoczne w przypadku ˛tku konfliktu, kto Syrii. Według szacunko ´ w ONZ, od pocza ´ ry wybuchł w marcu ˛gu roku zgine ˛ło tam juz 2011 r., w wyniku walk przeciw rez ˙ imowi w cia ˙ około 9 tys. ˛kszego niepokoju Zachodu i tym oso ´ b 47. Sytuacja w tym kraju była powodem najwie ˛s samym najcze ´ ciej omawiana na spotkaniach wysokiego szczebla. Amerykanie ˛li ambasade ˛ w Damaszku, aktywnie zaangaz ˛ w prace komitetu zamkne ˙ owali sie 48 ˛du Baszara al-Asada (m.in. ˙ sankcje wobec rza „Przyjacio ´ ł Syrii” . Rozszerzyli tez
S. Serfaty, The New Middle East Will Test Europe, „Current History” March 2012, s. 118-119. J. Kiwerska, Obama w Warszawie i amerykan ´ skie posłannictwo, „Biuletyn Instytutu Zachodniego”, nr 56͞2011, http:͞͞www.iz.poznan.pl (28.04.2012). 47 Advance Team of UN Observers Arrives in Syria to Report on Cessation of Violence, „UN Daily News”, March 16, 2012, http:͞͞www.un.org͞news͞dh͞pdf͞english͞2012͞16042012.pdf (28.04.2012). 48 ˛ 24 lutego 2011 r. w Tunisie, a drugie Pierwsze spotkanie „Przyjacio ´ ł Syrii” odbyło sie – w Stambule 1 kwietnia 2012 r. Celem spotkan ´ jest wywarcie presji na rez ˙ im w Damaszku. W Stambule ˛li udział przedstawiciele 83 krajo ˛ Narodowa ˛ Rade ˛ Syryjska ˛ za (w spotkaniu wzie ´ w) uznano opozycyjna „przedstawicielstwo wszystkich Syryjczyko ´ w”.
45 46

70

Paulina Matera

˛ zamroz ˙ ono wszystkie jego aktywa w USA, zakazano obywatelom angaz ˙ owania sie w transakcje z jego udziałem i zatrzymano import syryjskiej ropy). Wykluczono ˛ militarna ˛ w tym pan ´ wniez ˙ UE wprowadziła natomiast interwencje ´ stwie 49. Ro ˛ zamrozic sankcje wobec Syrii. Zdecydowano sie ´s ´ rodki finansowe Asada i 9 człon˛du oraz zakazano im wjazdu na teren UE 50. ko ´ w jego rza ´ ŁPRACA BEZPIECZEN ´ STWA: SUKCESY I WYZWANIA WSPO Na szczycie USA-UE w 2009 r. zadeklarowano, z ˙ e w obliczu wspo ´ lnych ˛dzynarodowych grup przeste ˛pczych – koniezagroz ˙ en ´ – terroryzmu i działania mie ˛trznych. Podkres czna była wspo ´ łpraca ministerstw sprawiedliwos ´ ci i spraw wewne ´˛ nowych traktato ˛ regulowały: ratyfikacji porozumienia lono wage ´ w, kto ´ re ja o ekstradycji i pomocy prawnej (The U.S.-EU Extradition and Mutual Legal ˛cej dane osobowe, umowy Assistance Agreements), wspo ´ lnej komisji chronia ˛dzy amerykan ˛trznego (Departmie ´ skim Departamentem Bezpieczen ´ stwa Wewne ˛ UE koordynuja ˛ca ˛ działania ment of Homeland Security) i Frontexem – organizacja ˛ ro ˛ w kwestii bezpieczen ´ stwa granic. Udało sie ´ wniez ˙ wynegocjowac ´ umowe Passenger Name Record Agreement w sprawie warunko ´ w przekazywania danych ˛ w blokowaniu pasaz ˙ ero ´ w transportu lotniczego oraz kontynuowano wspo ´ łprace ˛zano sie ˛ tez finansowania organizacji terrorystycznych. Zobowia ˙ do koordynacji ˛c obszary moz działan ´ w sprawie bezpieczen ´ stwa w Internecie, okres ´ laja ˙ liwej ˛ grupe ˛ robocza ˛: EU-U.S. Working wspo ´ łpracy. W tym celu utworzono specjalna Group on Cyber-security and Cyber-crime 51. Najwaz ˙ niejszym filarem transatlantyckiej wspo ´ łpracy bezpieczen ´ stwa pozostawał Sojusz Po ´ łnocnoatlantycki. Waz ˙ ny dla jego przyszłos ´ ci był szczyt w Liz˛to nowa ˛ koncepcje ˛ strategiczna ˛ bonie z listopada 2010 r., na kto ´ rym przyje (wczes ´ niejsza została uchwalona w 1999 r.). Wymieniono w niej zagroz ˙ enia dla bezpieczen ´ stwa pan ´ stw Sojuszu, m.in. rozprzestrzenianie broni masowego raz ˙ enia, ˛pczos ˛ potwierdzenie idei kolekterroryzm i cyberprzeste ´c ´ . W strategii znalazło sie tywnej obrony i zapowiedz ´ bliz ˙ szej wspo ´ łpracy z ONZ i UE. Jako cele wyznaczono zapobieganie kryzysom, monitorowanie konflikto ´ w i pomoc w stabilizacji pan ´ stw ˛siaduja ˛cych po zakon ´ czeniu działan ´ wojennych. Mimo sceptycyzmu pan ´ stw sa ˛, zadeklarowano ro z Rosja ´ wniez ˙ ocieplenie stosunko ´ w z tym krajem, waz ˙ nym 52 sprzymierzen ´ cem w walce z terroryzmem i narkohandlem .
J.M. Sharp, C.M. Blanchard, Unrest in Syria and U.S. Sanctions Against the Asad Regime, Congressional Research Service, February 16, 2012, http:͞͞www.fas.org͞sgp͞crs͞mideast͞ RL33487. pdf (28.04.2012). 50 EU Imposes Sanctions on Syria’s Assad, http:͞͞www.reuters.com͞article͞2011͞05͞23͞us-syria -idUSLDE73N02P20110523 (28.04.2012). 51 2009 US-EU Summit Declaration.... 52 Tekst koncepcji strategicznej: Active Engagement, Modern Defence. Strategic Concept for the
49

Relacje transatlantyckie w czasie prezydentury Baracka Obamy

71

˛ takz ˛ systemu obrony przeciwrakietowej, W Lizbonie zgodzono sie ˙ e na budowe ˛cego obszar wszystkich pan ˛c Rosji pokrywaja ´ stw członkowskich NATO, proponuja ˛czenie sie ˛ do realizacji tego projektu. Nowy system, zgodnie z zapowiedziami wła ˛gu 10 lat 53. Obamy, miał byc ´ mniej kosztowny i miał zostac ´ wprowadzony w cia ˛c Cele i postanowienia nowej strategii wyraz ´ nie wskazywały, z ˙ e NATO bronia ˛dzie działało gło swojego bezpieczen ´ stwa, be ´ wnie poza obszarem pan ´ stw członkow˛d pochodzic ˛dzie najwie ˛cej zagroz skich, gdyz ˙ stamta ´ be ˙ en ´ . Szeroko zakrojona wspo ´ łpraca z organizacjami i pan ´ stwami spoza NATO potwierdzała powaz ˙ ne zmiany w charakterze organizacji. Waz ˙ nym sprawdzianem dla Sojuszu była interwencja w Libii. Choc ´ operacja ˛ sukcesem, wielu komentatoro zakon ´ czyła sie ´ w podkres ´ lało, z ˙ e przy tej okazji ˛ ro uwidoczniły sie ´ wniez ˙ słabos ´ ci tej organizacji. Ws ´ ro ´ d pozytywo ´ w wymieniano ˛cych w misji z ˛ brak ofiar ws ´ ro ´ d uczestnicza ˙ ołnierzy NATO i stosunkowo niewielka ˛ ofiar (jak na taka ˛ skale ˛ bombardowan liczbe ´ ) ws ´ ro ´ d ludnos ´ ci cywilnej w Libii. ˛sto byli krytykowani przez USA za niewystarczaja ˛ce Europejczycy, kto ´ rzy cze ˛li na wysokos zaangaz ˙ owanie militarne w zagraniczne misje, tym razem stane ´ ci ˛ zadania. Dlatego USA, choc ´ miały najwiekszy udział w zneutralizowaniu obrony powietrznej Kaddafiego, mogły byc ´ zadowolone z podziału koszto ´ w operacji 54. ˛ koordynacje ˛ działan ˛cie Podkres ´ lano ro ´ wniez ˙ dobra ´ , czego przejawem było rozpocze ˛ciu decyzji o obje ˛ciu dowo operacji juz ˙ 4 dni po podje ´ dztwa przez NATO. Istotne było ro ´ wniez ˙ , iz ˙ mimo odmowy udziału w akcji niekto ´ rych pan ´ stw (np. Niemiec), ˛ z ˙ aden członek NATO nie zdecydował sie na jej zablokowanie poprzez weto. Sukcesem było ro ´ wniez ˙ zdobycie poparcia RB ONZ dla tych działan ´ 55. ˛ poza tym, z ˛zywania Okazało sie ˙ e NATO jest dobrze przygotowane do rozwia tego typu kryzyso ´ w. Posiadało bowiem s ´ rodki militarne, a przede wszystkim ˛ zdolna ˛ do sprawnej koordynacji akcji militarnych. W Libii NATO strukture
Defence and Security of the Members of the North Atlantic Treaty Organization, Lisbon, 19-20 November 2010, http:͞͞www.nato.int͞strategic-concept͞pdf͞Strat –Concept–web–en.pdf (17.05.2011). 53 S. Erlanger, J. Calm es, NATO Agrees to Build Missile Defense System, „The New York Times”, November 19, 2010, http:͞͞www.nytimes.com͞ 2010͞11͞20͞ world͞ europe͞ 20prexy.html (19.03.2011). 54 ˛ksze zaangaz Ws ´ ro ´ d pan ´ stw europejskich, najwie ˙ owanie militarne wykazały Francja i Wielka Brytania, kto ´ re wykonały ponad 40% loto ´ w i zniszczyły 1͞3 załoz ˙ onych celo ´ w. Dania, Norwegia i Belgia razem zniszczyły tyle samo wrogich celo ´ w, co Francja (C. M. O’Donnell, J. Vaï sse, Is Libya NATO’s Final Bow?, The Brookings Institution, December 2, 2011, http:͞͞www.brookings.edu͞opinions͞2011͞1202–libya–odonnell–vaisse.aspx). Stany Zjednoczone, opro ´ cz udziału w bombardowaniach i wyznaczaniu ich celo ´ w, dostarczały paliwa i waz ˙ nych informacji wywiadowczych. Włochy ˛pniły bazy lotnicze. W operacji przeprowadziły wiele misji zwiadowczych i podobnie jak Grecja – udoste libijskiej brały udział mys ´ liwce z Belgii, Kanady, Danii, Norwegii i ZEA. Pomocy w utrzymaniu strefy ˛kszos zakazu loto ´ w udzieliły siły Jordanii, Holandii, Hiszpanii, Szwecji, Turcji i Kataru. Wie ´c ´ z wyz ˙ ej ˛ konfliktu okre ˛ty w celu wymienionych krajo ´ w, a takz ˙ e Bułgaria i Rumunia, wysłały w strefe monitorowania przestrzegania embarga na dostawy broni (I. H. Daalder, J.G. Stavridis, op. cit., s. 5). 55 C. M. O’Donnell, J. Vaïsse, op. cit.

72

Paulina Matera

koordynowało akcje 18 krajo ´ w: 14 z organizacji i 4 partnero ´ w (Zjednoczonych Emirato ´ w Arabskich, Jordanii, Kataru i Szwecji) pod jednym dowo ´ dztwem. Za najwaz ˙ niejszy powo ´ d do niepokoju o przyszłos ´c ´ NATO i jego udziału w tego typu misjach uznawano stosunkowo małe zaangaz ˙ owanie Stano ´ w Zjednoczonych 56. ˛ z przywo Nie chodziło nawet o wkład militarny, ale o rezygnacje ´ dztwa. Moz ˙ na ˛ byłoby trudniej załoz ˙ yc ´, z ˙ e bez praktycznego wsparcia Amerykano ´ w operacje koordynowac ´ , mogła tez ˙ trwac ´ o wiele dłuz ˙ ej, a jej wynik byłby niepewny. ˛c jednak od takich spekulacji, nalez Abstrahuja ˙ y przypomniec ´, z ˙ e to Francja od ˛tku była najbardziej aktywna w mobilizowaniu pozostałych pan pocza ´ stw Sojuszu do reakcji na wydarzenia w Libii. Według Ivo Daaldera – stałego reprezentanta USA przy NATO, i Jamesa ˛z Stavridisa – dowo ´ dcy NATO w Europie, wcia ˙ istniała zbyt duz ˙ a rozbiez ˙ nos ´c ´ ˛dzy członkami Sojuszu. Podkres intereso ´ w mie ´ lali, z ˙ e choc ´ z ˙ aden kraj nie za˛ tylko 14 pan ˛c blokował libijskiej interwencji, aktywnie zaangaz ˙ owało sie ´ stw, a wie ˛ na ´ re z nich nie zdecydowały sie połowa pan ´ stw członkowskich Sojuszu 57. Niekto udział w interwencji z powodu braku koniecznych s ´ rodko ´ w, lecz jak zauwaz ˙ yli, ˛ ˛ niekto ´ re po prostu nie miały intereso ´ w w Libii, wiec swoja biernos ´c ´ uznały za ˛. Najwie ˛kszym rozczarowaniem była postawa Niemiec, kto usprawiedliwiona ´ re ˛ od głosu w RB ONZ, gdy zatwierdzała ona moz wstrzymały sie ˙ liwos ´c ´ interwencji ˛, z ˛tek podziału zbrojnej. Daalder i Stavridis obawiali sie ˙ e mo ´ gł byc ´ to pocza ˛ pan ˛ do udziału w misjach humanitarnych i niew Sojuszu na grupe ´ stw gotowa ˛ca ˛ koniecznos odczuwaja ´ ci solidarnego wsparcia partnero ´ w. ˛kszych inwestycji w cele militarne. Autorzy wezwali pan ´ stwa europejskie do wie Przypomnieli, z ˙ e podczas operacji libijskiej Stany Zjednoczone były odpowiedzial˛ wywiadu, obserwacje ˛ wroga i rekonesans, dostarczyły takz ne w 75% za prace ˙ e ok. 75% paliwa dla samoloto ´ w bojowych. Europejskie kraje NATO wydawały w 2011 r. s ´ rednio 1,6% PKB na cele militarne, a USA – 4%. Oznaczało to, z ˙ e przeznaczały 58 ˛cej pienie ˛dzy niz trzy razy wie ˙ pozostali członkowie . ˛ło debate ˛ nad przyszłos ˛ wspo Zakon ´ czenie interwencji w Libii rozpocze ´ cia ´ łpracy w dziedzinie bezpieczen ´ stwa w stosunkach transatlantyckich. Trudno podwaz ˙ yc ´ stwierdzenie, kto ´ re sformułował Dana Allin, z ˙ e zainteresowanie Stano ´ w Zjed˛ raczej w regionie Azji i Pacyfiku. Poza tym kryzys noczonych koncentrowało sie ˛ budz finansowy wymuszał redukcje ˙ eto ´ w obronnych, a takz ˙ e plany stopniowego ˛ NATO z misji w Afganistanie. Według Allina problemy gospodarcze wycofania sie ˛da ˛ miały wpływ nie tylko na polityke ˛ wewne ˛trzna ˛, ale takz ˛ be ˙ e zagraniczna
Ibidem. W operacji, w ro ´z ˙ nym stopniu zaangaz ˙ owane, brały udział: Belgia, Bułgaria, Dania, Francja, Grecja, Hiszpania, Holandia, Kanada, Norwegia, Rumunia, Stany Zjednoczone, Turcja, Wielka Brytania i Włochy. Natomiast Albania, Chorwacja, Czechy, Estonia, Islandia, Litwa, Luksemburg, Łotwa, ˛gry ograniczyły sie ˛ ba ˛dz Niemcy, Polska, Portugalia, Słowacja, Słowenia i We ´ tylko do poparcia ˛dz politycznego, ba ´ do wysyłania pomocy humanitarnej. 58 I. H. Daalder, J.G. Stavridis, op. cit., s. 6.
56 57

Relacje transatlantyckie w czasie prezydentury Baracka Obamy

73

mocarstw. Przewidywał on, z ˙ e niezdolnos ´c ´ pan ´ stw europejskich do wsparcia ˛zy Amerykano ´ w w kluczowych misjach militarnych osłabi wzajemne zaufanie i wie ˛ksze zagroz ˛ przez USA transatlantyckie. Za najwie ˙ enie dla NATO uznał utrate ˛ zainteresowania jego istnieniem. Liczył, z ˙ e taka perspektywa moz ˙ e stac ´ sie ˛ bardziej aktywna ˛ na tym polu 59. impulsem dla Europy, by stac ´ sie ˛daja ˛c liste ˛ prioryteto Przegla ´ w polityki zagranicznej Obamy moz ˙ na zaobser˛kszos wowac ´, z ˙ e w realizacji wie ´ ci z nich Stany Zjednoczone potrzebowały ˛czeni Irakiem i Afganistanem Amerywspo ´ łpracy pan ´ stw europejskich. Jednak zme ˛ nalegac ˛ w jej kanie moga ´ , by Europa sama interweniowała w konfliktach, kto ´ re lez ˙a ´ wiadczenia w Iraku, Afganistanie i Libii prawdopodobnie dointeresie 60. Dos ˛ do jeszcze wie ˛kszej ostroz prowadza ˙ nos ´ ci w podejmowaniu działan ´ militarnych za ˛. ˛ ˛ granica Zapewne udział USA bedzie w wiekszym stopniu uzalez ˙ niony od zaan˛cia w amerykan gaz ˙ owania i wkładu innych członko ´ w koalicji. Planowane cie ´ skim ˛ Europejczyko budz ˙ ecie obronnym pozostawiaja ´ w, niezdolnych do opracowania mechanizmo ´ w wspo ´ lnej obrony, w niekomfortowej sytuacji w przypadku koniecznos ´ ci uz ˙ ycia sił militarnych. Poza tym Waszyngton opro ´ cz tradycyjnego postulatu ˛ ˛ zwiekszania nakłado ´ w na obrone wymagał od partnero ´ w opracowywania strategii ˛zywania kryzyso ˛cia wie ˛kszej odpowiedzialnos rozwia ´ w, czyli wzie ´ ci za bezpieczen ´˛siedztwie. stwo, przynajmniej w bliskim sa Ekspert od stosunko ´ w transatlantyckich William Drozdiak uwaz ˙ ał, z ˙ e sojusz ˛ksze skoordynowanie wspo moz ˙ na oz ˙ ywic ´ poprzez wie ´ łpracy NATO i UE. Twier˛czenie siły militarnej z instrumentami soft power sprawi, iz dził, z ˙ e poła ˙ obie ˛da ˛ bardziej gotowe do przezwycie ˛z organizacje be ˙ ania wspo ´ łczesnych zagroz ˙ en ´ ˛g. Tytuł artykułu Brukselski i stawiania czoła konkurencji ze strony azjatyckich pote mur (The Brussels Wall) obrazuje absurdalnos ´c ´ sytuacji, kiedy przy funkcjonowaniu ˛dzy nimi jest tak centro ´ w obu organizacji w jednym mies ´ cie, wspo ´ łpraca mie znikoma 61. ˛dzy UE i NATO kon Przez długi czas pro ´ by ustalenia stałej wspo ´ łpracy mie ´ czyły ˛ fiaskiem, gło ˛dzy USA a Francja ˛, sie ´ wnie z powodu wzajemnej nieufnos ´ ci mie ˛da ˛cej poza strukturami militarnymi Sojuszu i da ˛z ˛cej do organizacji europejbe ˙a skiego systemu obrony jako przeciwwagi dla NATO. Jednak gdy Sarkozy w marcu 2009 r. ogłosił powro ´ t Francji do zintegrowanej struktury dowo ´ dztwa wojskowego ˛ moz NATO, otworzyły sie ˙ liwos ´ ci bliz ˙ szej kooperacji. W 2012 r. 21 krajo ´ w nalez ˙ ało ˛. jednoczes ´ nie do UE i NATO, a kryzys wymuszał ograniczenie wydatko ´ w na obrone ˛c ich dublowac Nie chciano wie ´ , a raczej je dzielic ´ . Zintegrowanie wysiłko ´ w obu
D. All in, Beyond Europe – Transatlantic Relations in a Global World, w: Europen Security..., s. 62-67. 60 C. M. O’Donnel l, The Future of EU-U.S. Security and Defense Cooperation: What Lies Ahead? EU Institute for Security Studies, October 03, 2011, Brookings, http:͞͞ www.brookings.edu ͞opinions͞ 2011͞ 1003–us–eu–defense–odonnell.aspx?p:1 (16.02.2012). 61 ˛to decyzje ˛, z Dopiero w 2009 r. podje ˙ e szef europejskiej polityki zagranicznej i sekretarz ˛da ˛ spotykali sie ˛ na s ˛cu. generalny NATO be ´ niadaniu raz w miesia
59

74

Paulina Matera

organizacji miałoby pozytywny wpływ na skutecznos ´c ´ inicjatyw Zachodu w poli˛kszenia s tyce s ´ wiatowej. Dawałoby to np. moz ˙ liwos ´c ´ zwie ´ rodko ´ w na siły pokojowe, ˛, programy promuja ˛ce handel i inwestycje na Bliskim Wschopomoc humanitarna ˙ na przypuszczac ´, z ˙ e takz ˙ e zniwelowałoby to ro ´z ˙ nice w podejs ´ ciu do dzie 62. Moz ˛dzy Stanami Zjednoczonymi i Europa ˛, co konfliktu izraelsko-palestyn ´ skiego mie ˛kszyc mogłoby zwie ´ skutecznos ´c ´ pos ´ rednictwa w rozmowach pokojowych. Drozdiak przewidywał, z ˙ e traktat lizbon ´ ski skłoni UE do s ´ mielszych działan ´ na ˛dzynarodowej. Zauwaz arenie mie ˙ ył jednoczes ´ nie, z ˙ e europejska instytucja była ˛tna poprawie swych zdolnos ˛, brak nieche ´ ci militarnych. Małe wydatki na obrone ˛dnego sprze ˛tu (np. samoloto niezbe ´ w transportowych) utrudniały jej zaangaz ˙ owanie. ˛, z ˛zywaniu Według autora Amerykanie powinni zaakceptowac ´ sytuacje ˙ e w rozwia ˛dzi: konflikto ´ w nalez ˙ ało uz ˙ ywac ´ jednoczes ´ nie dwo ´ ch najskuteczniejszych narze 63 struktury dowodzenia NATO i programo ´ w pomocowych UE .
PODSUMOWANIE

Barack Obama podczas wizyty w Europie w maju 2011 r. stwierdził wprost, z ˙e ˛dzie dla Ameryki wiekiem Pacyfiku (America’s Pacific Century). Jednak XXI w. be wydarzenia na s ´ wiecie w czasie jego pierwszej kadencji pokazały, z ˙ e Stany ˛z ˛ wspo ˛ zaro Zjednoczone wcia ˙ potrzebuja ´ łpracy z Europa ´ wno w polityce s ´ wiatowej, ˛ sukcesem, jak i w stabilizacji gospodarki. Te działania nie zawsze kon ´ czyły sie ˛kszos jednakz ˙ e wie ´c ´ z nich miała charakter długofalowy i ocena ich skutecznos ´ ci nie jest jeszcze moz ˙ liwa. Wspo ´ lne inicjatywy i utrzymanie bliskich relacji jest ˛dne, by Zacho ˛g na arenie niezbe ´ d mo ´ gł stawic ´ czoła wyzwaniom nowych pote ˛dzynarodowej. Za najwie ˛ksza ˛ przeszkode ˛ dla skoordynowanej polityki uznaje mie ˛ cze ˛sto polaryzacje ˛ polityczna ˛, kto sie ´ ra ma miejsce w Stanach Zjednoczonych oraz niemoz ˙ nos ´c ´ prowadzania przez UE wspo ´ lnej polityki zagranicznej 64. ˛ Trzeba ro ´ wniez ˙ przyznac ´, z ˙ e choc ´ interesy UE i USA w polityce s ´ wiatowej sa ˛gania celo ˛sto sie ˛ ro ˛. Trudno podobne, to ich priorytety i sposoby osia ´ w cze ´z ˙ nia wyobrazic ´ sobie wspo ´ lne prowadzenie polityki zagranicznej przez sojuszniko ´ w, ˛zku z tym musza ˛ oni działac w zwia ´ odmiennie. Na przykład Europa jest zmuszona ˛ na innych warunkach niz ˛c z krajami układac ´ stosunki z Rosja ˙ USA. Granicza ˛c liczna ˛ społecznos ˛ca ˛ islam w swoich granimuzułman ´ skimi i posiadaja ´c ´ wyznaja ˛ polityke ˛ wobec pan cach, prowadzi specyficzna ´ stw arabskich 65.
W. Drozdiak, op. cit., s. 10. Ibidem, s. 7-12. 64 C. Bergmann, The Trials and Tribulations of Transatlantic Ties, „Deutsche Welle”, November 28, 2011, www.dw.de͞dw͞article͞0„15556631,00.html# (25.03.2012). 65 D. Cal leo, Why EU and US Geopolitical Interests are no Longer the Same, „Europe’s World”, Summer 2008, http:͞͞www.europesworld.org͞NewEnglish͞Home–old͞Article͞ tabid͞191͞ArticleType͞articleview͞ArticleID͞21156͞language͞en-US͞Default.aspx (20.03.2012).
62 63

Relacje transatlantyckie w czasie prezydentury Baracka Obamy

75

˛cia traktatu lizbon Mimo przyje ´ skiego, UE jest podzielona np. w kwestii strategii wobec Rosji, polityki energetycznej czy zaangaz ˙ owania w Afganistanie. Obama ˛ł sie ˛ aktywnie sprawami wewne ˛trznymi, a w polityce zagranicznej priorytetem zaja ˛ do opuszczenia było wycofanie wojsk amerykan ´ skich z Iraku i przygotowanie sie ´c ´ pan ´ stw europejskich do prowadzenia działan ´ Afganistanu 66. Jednak zdolnos dyplomatycznych i udzielania pomocy finansowej była bezcenna we wspieraniu nowych demokracji w Afryce Po ´ łnocnej. Dzielenie odpowiedzialnos ´ ci w tej kwestii ˛c wcia ˛z było wie ˙ bardzo waz ˙ nym aspektem wspo ´ łpracy transatlantyckiej. Zbigniew Brzezin ´ ski, jako jeden z waz ˙ nych komponento ´ w utrzymywania ˛ i poszerzenie pozycji mocarstwowej Stano ´ w Zjednoczonych, wymienił konsolidacje ˛cia Zachodu – od Ameryki Po ˛ (wła ˛czaja ˛c Rosje ˛ poje ´ łnocnej, poprzez Europe ˛ i Turcje), az ˙ do Korei Południowej i Japonii. Uwaz ˙ ał, z ˙ e Amerykanie nie powinni zaniedbywac ´ Europy i lekcewaz ˙ yc ´ jej potencjału, natomiast koniecznie utrzymywac ´ duz ˙ e zaangaz ˙ owanie w NATO oraz wspierac ´ pan ´ stwa Starego Kontynentu we ˛czaniu Turcji i Rosji do wspo wła ´ łpracy z Zachodem 67. ˛z ˛ w bardzo Nalez ˙ y podkres ´ lic ´, z ˙ e Stany Zjednoczone i Europa wcia ˙ kooperuja ˛ wielu dziedzinach. Nie zawsze nowe inicjatywy sa spektakularne, jednak spektrum ˛sto przynosi pozytywne zbiez ˙ nych intereso ´ w jest bardzo szerokie, a wspo ´ łpraca cze ˛c teze ˛ o osłabieniu relacji transatlantyckich za prezydentury Obamy, skutki. Stawiaja ˛cej wielu eksperto ´ w proponowało utworzenie organizacji wspo ´ łpracy obejmuja wszystkie dziedziny działan ´ Stano ´ w Zjednoczonych i Europy. Taka propozycja nie ˛ w momentach rozbiez ˛dzy sojusznikami była nowa: pojawiała sie ˙ nos ´ ci pomie ˛to kwestionowac w czasie zimnej wojny, a takz ˙ e po jej zakon ´ czeniu, kiedy zacze ´ ˛zko koniecznos ´c ´ utrzymywania s ´ cisłych zwia ´ w, np. w NATO wobec rozpadu ZSRR. ˛ członkami tak wielu organizacji i maja ˛ tak wiele Jednak Stany Zjednoczone i UE sa osobnych foro ´ w dialogu w ro ´z ˙ nych sprawach, z ˙ e kreowanie jakiegos ´ nowego ciała ˛kszego sensu. Kluczem do sukcesu moz nie miałoby wie ˙ e byc ´ efektywna wspo ´ łpraca ˛cych porozumien w ramach istnieja ´ i przestrzeganie przez obie strony ustalonych ˛ sie ˛ takz reguł. Europejczycy musza ˙ e pogodzic ´ z tym, z ˙ e w nowym układzie sił na ˛ jedynymi sojusznikami Stano s ´ wiecie nie sa ´ w Zjednoczonych.

K. Volker, The ‘Obama effect’ Has Been to Lay Bare Deep Transatlantic Tensions, „Europe’s World”, Spring 2010, http:͞͞ www.europesworld.org͞ NewEnglish͞ Home–old͞ Article͞ tabid͞ 191͞ ArticleType͞ articleview͞ ArticleID͞21568͞Default.aspx (20.03.2012). 67 Z. Brzezin ´ ski, Balancing the East, Upgrading the West, „Foreign Affairs”, January͞February 2010, s. 97-104.
66

76

Paulina Matera ABSTRACT

The aim of the article is to present the policy of the United States of America toward Europe during the presidency of Barrack Obama in the context of a changing conception of American involvement worldwide. Economic cooperation and discrepancies among allies at a time of financial crisis are considered. The following instances of American involvement in international conflicts are analyzed: mission in Afghanistan, attempts to mediate in the Near Eastern peace process, the developments of the ‘‘Arab spring’’ and NATO’s intervention in Libya. The USA and the European countries cooperated also toward elimination of other threats to global security, such as: Iranian nuclear program or international terrorism. Despite a change of priorities in American foreign policy, the transatlantic alliance remains its major pillar.