You are on page 1of 16

˛D ZACHODNI PRZEGLA 2012, nr 4

´ SKA Aleksandra Łopin ALEKSANDRA ŁOPIN ´ ska Poznan ´

CHINY W XXI WIEKU – POTE ˛GA REGIONALNA ´ WIATOWE? CZY MOCARSTWO S ˛ga regionalna czy mocarstwo s Chiny w XXI wieku – pote ´ wiatowe? ˛dzynarodowej pozycji Chin Ocena wspo ´ łczesnej polityki i mie ´ skiej Republiki ˛cza wielu problemo Ludowej (ChRL) nastre ´ w. Spektakularne sukcesy gospodarcze ˛ uwage ˛s ˛c jednoczes tego pan ´ stwa ogniskuja ´ wiatowej opinii publicznej, wywołuja ´˛cych przyszłos ˛dku nie wiele pytan ´ , dotycza ´ ci Chin i ich roli w nowym porza ˛dzynarodowym. Poczynania, deklaracje i pozycja ChRL umykaja ˛ przy tym mie ˛dami wszelkim pro ´ bom jednoznacznej klasyfikacji. Kraj ten, pod wieloma wzgle ˛cych sie ˛, dysponuje jednoczes kwalifikowany do grupy pan ´ stw rozwijaja ´ nie coraz bardziej wyeksponowanymi atrybutami mocarstwa. Sama dyplomacja chin ´ ska pragmatycznie korzysta z owej „podwo ´ jnej roli”, w zalez ˙ nos ´ ci od sytuacji i potrzeb ´ rodka, lub odwrotnie – jego liczne prob˛c rosna ˛cy potencjał Pan akcentuja ´ stwa S ˛zane ˛ ˛ ˛. Ponadto, podkres ˛c wole ˛ rozwijania lemy, zwia z wewnetrzna modernizacja ´ laja pokojowych relacji z regionalnymi i s ´ wiatowymi partnerami, władze w Pekinie ˛ jednoczes ˛ oraz modernizacje ˛ potencjału militarnego, co inwestuja ´ nie w rozbudowe ˛dzynarodowego. Rezygnacja z jawzbudza podejrzliwos ´c ´ i obawy s ´ rodowiska mie kichkolwiek s ´ cisłych sojuszy przy jednoczesnym utrzymywaniu sieci „strategicz˛ca gwałtownych nych partnerstw”, aktywna i asertywna, choc ´ niezmiennie unikaja konfrontacji polityka zagraniczna, specyfika rozwoju nastawionego na nowoczes˛du nos ´c ´ „bez westernizacji”, a takz ˙ e wiele innych komponento ´ w strategii rza ˛ poza znane z przeszłos w Pekinie powoduje, z ˙ e Chiny wykraczaja ´ ci schematy ˛gi. We wszelkie prognozy, dotycza ˛ce tego kraju i jego dochodzenia do pote ˛dek, nierzadko wkradaja ˛ sie ˛ uproszczone przyszłego wpływu na globalny porza i czasem radykalne oceny. Z jednej strony ChRL jest przedstawiana jako ostatni wielki bastion ideologii „skompromitowanej” po upadku ZSRR, jako rez ˙ im ˛tny na prawa człowieka i wspieraja ˛cy „pan oboje ´ stwa zbo ´ jeckie”. Z drugiej ´ rodka i na ˛ na rosna ˛cy potencjał gospodarczy Pan natomiast wskazuje sie ´ stwa S ˛ce z tego korzys płyna ´ ci w skali regionalnej i globalnej. Zgodnos ´c ´ istnieje natomiast ˛dzynarodowego nie moz w jednej kwestii – przyszłego ładu mie ˙ na juz ˙ sobie ˛cej roli Chin. wyobrazic ´ bez aktywnej, choc ´ niekoniecznie dominuja ˛tkowany w 2008 r. s ˛co przyczynił Zapocza ´ wiatowy kryzys gospodarczy znacza ˛ do wyeksponowania rosna ˛cej roli ChRL na arenie mie ˛dzynarodowej. Nie tylko sie ˛ re ˛ka ˛ z globalnej recesji, ale ro ˛ waz wyszła ona obronna ´ wniez ˙ stała sie ˙ nym

100

Aleksandra Łopin ´ ska

stabilizatorem gospodarczym dla regionu azjatyckiego, a ponadto nie zaprzestała ˛biaja ˛cego sie ˛ amerykan finansowania pogłe ´ skiego długu publicznego. Bez demonstracji siły, asertywnie i dyskretnie, przede wszystkim przy uz ˙ yciu instrumento ´w ˛ pozycje ˛ regioekonomicznych w polityce zagranicznej, Chiny ugruntowały swoja ˛gi. Pogłe ˛bieniu uległa asymetria w relacjach Pekinu z Moskwa ˛, utrwaliła nalnej pote ˛ tez sie ˙ zalez ˙ nos ´c ´ gospodarek pan ´ stw ASEAN od chin ´ skich inwestycji. Okolicznos ´ ci, kto ´ re pomogły ChRL realizowac ´ swoje interesy, doprowadziły jednoczes ´ nie do ´ rodka. ˛kszenia oczekiwan ˛dzynarodowego wobec Pan zwie ´ s ´ rodowiska mie ´ stwa S ˛ nad tym, czy przyszłos Podczas gdy Zacho ´ d zastanawia sie ´c ´ przyniesie „chin ´ skie zagroz ˙ enie” dla s ´ wiata czy raczej „odpowiedzialne zaangaz ˙ owanie” Pekinu w stabi˛ globalnego ładu, w ChRL ma miejsce niełatwy proces redefinicji koncepcji lizacje ˛cej dostosowania do zupełnie nowego potencjału polityki zagranicznej, wymagaja ˛kszaja ˛cego sie ˛ geograficznego zasie ˛gu intereso i zwie ´ w tego kraju.
ROSJA I CHINY: STRATEGICZNE I SKOMPLIKOWANE PARTNERSTWO

˛ bardzo sprytni. Jeden z rosyjskich analityko ´ w stwierdził, z ˙ e „Chin ´ czycy sa ˛ Rosje ˛ jak supermocarstwo nawet, jes ˛ sie ˛ tak, jakby nim nie Traktuja ´ li zachowuja ˛, z ˛ Organizacja ˛ Wspo była; udaja ˙ e Rosja wspo ´ łdowodzi SOW [Szanghajska ´ łpracy] ˛” 1. W istocie, dyplomacja nawet, jes ´ li tak nie jest. Zyskuje to tutaj [w Rosji] aprobate ˛dnym chin ´ ska konsekwentnie utrzymuje, z ˙ e Moskwa jest dla Pekinu ro ´ wnorze ˛ do stopniowego partnerem nawet, jes ´ li w praktyce poczynania ChRL prowadza ograniczania rosyjskich wpływo ´ w w regionie. Juz ˙ na przełomie lat 80. i 90. XX w. Chiny zaprezentowały asertywne ˛dem chyla ˛cego sie ˛ ku upadkowi stanowisko w swojej polityce zagranicznej wzgle ˛siada. Po raz pierwszy w historii swoich relacji z Moskwa ˛, Pekin radzieckiego sa ˛ szanse ˛ na choc ˛s ˛ realizacje ˛ swoich intereso ˛ zyskał realna ´ by cze ´ ciowa ´ w droga bilateralnych porozumien ´ . Ewidentnym tego przejawem była rewizja przebiegu ˛tej w stowschodniego odcinka chin ´ sko-radzieckiej granicy pan ´ stwowej, przesunie sunku do linii okres ´ lonej we wczes ´ niejszych umowach w sposo ´ b nieformalny ˛ce trwały ponad dekade ˛, Rosja ´ ustalenia uzupełniaja i niekorzystny dla ChRL 2. Choc ostatecznie zaakceptowała warunki, wynegocjowane przez Chiny jeszcze z ZSRR 3.
1 1 za: B. B.J Judah, Kobzova, N. with aa postBRIC Russia Cyt. za: u d a h, J. K o b z o v a, N.Popescu, P o p e s c Dealing u, Dealing with post-BRIC Russia,, European Council Londyn 2011, 2011,s. s.37. 37. Council on Foreign Relations, Londyn 2 2 284 ?. ?. ?????,В?тени ???? проснувшегося ????????????? ???????. ?????????-????????? ????????? ?? ?????? ??-??I   В. Л. Л а р и н,  Дракона. Российско-китайские отношения на рубеже ?????, Władywostok 2006, s. 139. ХХ-ХХI веков, Władywostok 2006, s. 139. 3 3 Porozumienie radziecko-chin ´ skie w tej sprawie podpisano jeszcze w maju 1991 r., natomiast   Porozumienie radziecko-chińskie w tej sprawie podpisano jeszcze w maju 1991 r., natomiast póź˛ce cia ˛gne ˛ły sie ˛ az ˛ła po ´z ´ niejsze negocjacje uzupełniaja ˙ do 2004 r. W sensie prawnym, Rosja przyje niejsze negocjacje uzupełniające ciągnęły się aż do 2004 r. W sensie prawnym, Rosja przyjęła poczyniopoczynione uzgodnienia w 2005 О r. ратификации Zob.: ? ??????????? ??????????????? ?????????? ?????Российской ?????????? ne uzgodnienia w 2005 r. Zob.:  Дополнительного соглашения между ?????????? ?и ????????? ???????? ??????????? ? ?????????-????????? ??????????????? ??????? ?? ?? Федерацией Китайской Народной Республикой о российско-китайской государственной границе ????????? ?????, N 52-??, 31 maja 2005. на ее Восточной части , N 52-ФЗ, 31 maja 2005.

˛ga regionalna czy mocarstwo s Chiny w XXI wieku – pote ´ wiatowe?

101

W kwestiach terytorialnych Pekin poprzestał jednak na tym sukcesie, nie wy˛puja ˛c z z ˛dem strony rosyjskiej, niezaste ˙ adnymi dodatkowymi roszczeniami wzgle ˛c przed Zgromadzeniem lez ˙ nie od faktu, iz ˙ w 1973 r. Deng Xiaoping, przemawiaja ˛ jedynie zwrotu „kilku kilometro Ogo ´ lnym ONZ zaznaczył, z ˙ e Chiny oczekuja ´w ˛ do obszaru o wielkos kwadratowych tu i o ´ wdzie”, co odnosiło sie ´ ci około 33 tys. ˛s ˛cego sie ˛ wo ˛ ZSRR 4. Teoretycznie, wstrza km, znajduja ´ wczas pod jurysdykcja ˛cy rozpadowi bloku wschodniego, polityczny i chaos transformacyjny, towarzysza stwarzał stronie chin ´ skiej moz ˙ liwos ´ ci w zakresie wysuwania i egzekwowania ˛cych roszczen znacznie dalej ida ´ niz ˙ miało to miejsce w praktyce. Niezmiennie ˛c aktualna pamie ´ o stuleciu „upokorzen ´ ”, doznanych ze strony mocarstw zachodnich ˛z i da ˙ enie do rewizji „niero ´ wnoprawnych traktato ´ w”, narzucanych m.in. przez Imperium Rosyjskie, nie były jednak wo ´ wczas najwaz ˙ niejszymi czynnikami, ˛cymi o chin ˛ciach na arenie mie ˛dzynarodowej. Najogo decyduja ´ skich posunie ´ lniej ˛c, rozpad ZSRR zrodził dwa istotne i bardzo niepokoja ˛ce, z punktu rzecz ujmuja ˛pstwa: znacza ˛cy spadek stabilnos widzenia władz w Pekinie, naste ´ ci politycznej ˛ w chin w regionie i moz ˙ liwos ´c ´ rozprzestrzenienia sie ´ skim społeczen ´ stwie niebezpiecznie prozachodnich, reformistycznych nastrojo ´ w. Jak stwierdził wo ´ wczas Wan ˛cy Ogo Li, przewodnicza ´ lnochin ´ skiego Zgromadzenia Przedstawicieli Ludowych: ˛dzynarodo„Chin ´ ski rozwo ´ j gospodarczy potrzebuje pokojowego s ´ rodowiska mie ˛zku z tym, Chiny chca ˛z wego. W zwia ˙ yc ´ w dobrych stosunkach ze wszystkimi pozostałymi pan ´ stwami” 5. Pierwszoplanowym celem było zatem ukształtowanie i utrwalenie stabilnego otoczenia w Azji, a to z kolei wymagało wspo ´ łpracy ˛ Rosyjska ˛. Juz z Federacja ˙ w drugiej połowie lat 90. XX w. Moskwa i Pekin ogłosiły ˛ły zajmowac swoje „strategiczne partnerstwo”. W efekcie oba pan ´ stwa zacze ´ podobne stanowiska w odniesieniu do problemo ´ w regionalnych oraz w sprawie ˛dku mie ˛dzynarodowego, maja ˛cego zasta ˛pic przyszłego porza ´ ład zimnowojenny 6. Budziło to ogromny niepoko ´ j zachodnich obserwatoro ´ w, niezalez ˙ nie od faktu, iz ˙
Quarterly Chronicle and Documentation, „The China Quarterly” nr 59, 1974, s. 656, cyt. za: E. Hyer, The Sino – Russian Boundary Settlement, „Boundary and Security Bulletin”, nr 2, 1996, s. 90. 5 Cyt. za: N. Kuhrt, Russian Policy Towards China and Japan. The El’nsin and Putin periods, Nowy Jork 2007, s. 12. 6 Mowa przede wszystkim o ograniczaniu wpływo ´ w pan ´ stw zachodnich w Azji oraz wspo ´ lnym ˛dzynarodowych. Najwaz poparciu Rosji i Chin dla koncepcji multilateralizmu w stosunkach mie ˙ niejsze dziedziny, w kto ´ rych zaobserwowac ´ moz ˙ na zbiez ˙ nos ´c ´ intereso ´ w obu krajo ´ w to: prawa człowieka ˛ jako (wszelkie kampanie Zachodu w kwestii przestrzegania tych praw w Rosji i ChRL, traktowane sa ˛trzne); status mniejszos pro ´ ba ingerencji w ich sprawy wewne ´ ci narodowych w Rosji i Chinach ˛d w kwestii mniejszos (zwalczanie tendencji separatystycznych jest dla obu pan ´ stw priorytetem, sta ´ ci ˛dza ˛ sie ˛ ta ˛ sama ˛ logika ˛, co w przypadku problemu narodowych reakcje na pro ´ by interwencji Zachodu rza przestrzegania praw człowieka); ograniczanie wpływo ´ w USA (dotyczy gło ´ wnie kwestii rozszerzenia NATO oraz aktywnos ´ ci Stano ´ w Zjednoczonych w Azji Centralnej); dezaprobata dla wszelkich decyzji ˛cych wpływ na sytuacje ˛ globalna ˛. jednostronnych (w tym podejmowanych gło ´ wnie przez USA), a maja ˛cej: R. Menon, The China – Russia Relationship: What It Involves, Where It Is Headed and Zob. wie How It Matters for the United States, Nowy Jork 2009, s. 13-16.
4

102

Aleksandra Łopin ´ ska

˛ znacza ˛cych elemento w istocie „strategiczne partnerstwo”, niepozbawione zreszta ´w ˛kszych projekto rywalizacji, nie obejmowało w praktyce realizacji z ˙ adnych wie ´w ekonomicznych, ani nie było politycznym czy militarnym sojuszem, wymierzonym przeciw jakimkolwiek pan ´ stwom trzecim. ˛ przesłanki wspo Choc ´ juz ˙ w latach 90. XX w. kształtowały sie ´ łczesnej przewagi ˛, zwia ˛zane przede wszystkim z radykalnymi ro ChRL nad Rosja ´z ˙ nicami w tempie ˛ciolecia rozwoju gospodarczego obu krajo ´ w, do drugiej połowy ubiegłego dziesie ˛zało sie ˛ to mie ˛dzy innymi z tradycyjnym nie była ona wyraz ´ nie zauwaz ˙ alna. Wia postrzeganiem Federacji Rosyjskiej jako pan ´ stwa, kto ´ re choc ´ nie posiada super˛, „stabilizuja ˛ca ˛” pote ˛ga ˛ w regionie. mocarstwowego statusu ZSRR, nadal jest waz ˙ na ˛ do tego ro ˛cych Przyczyniła sie ´ wniez ˙ niekonfrontacyjna i „skromna” postawa rosna ˛ ˛ w siłe Chin, kto ´ rych dyplomacja trzymała sie ustalonej jeszcze przez Deng ˙ pierwsze lata XXI w. Xiaopinga zasady ukrywania swoich moz ˙ liwos ´ ci 7. Pomimo iz ˛s przyniosły cze ´ ciowe odejs ´ cie od ostroz ˙ nej biernos ´ ci na rzecz bardziej aktywnego ˛pił w drugiej podejs ´ cia w polityce zagranicznej ChRL 8, prawdziwy przełom nasta ˛ strategie ˛ do połowie ubiegłej dekady. Z jednej strony Pekin dostosowywał swoja ˛cych ˛zanych ˛ rosna moz ˙ liwos ´ ci, zwia z coraz wiekszym potencjałem ekonomicznym ˛cy kryzys gospodarczy, jaki dotkna ˛ł pozostałe kraju, z drugiej natomiast trwaja ˛kszym niz ˛ pan ´ stwa w stopniu znacznie wie ˙ Chiny, ułatwił tym ostatnim realizacje ˛dzy innymi, wielu swoich intereso ´ w. W praktyce oznaczało to uzyskanie, mie ˛dem Federacji Rosyjskiej znacznie korzystniejszej niz ˙ uprzednio pozycji wzgle ˛ ˛ i przyspieszona zmiane układu sił w regionie azjatyckim. Ten korzystny dla ChRL rozwo ´ j sytuacji moz ˙ na zaobserwowac ´ na przykładzie ˛cych w Azji Centralnej. Pan przemian, zachodza ´ stwa tego regionu, tradycyjnie ˛ strefe ˛ wpływo ˛kszos ˛ członkami Szanghajskiej uznawanego za rosyjska ´ w, w wie ´ ci sa Organizacji Wspo ´ łpracy. Stanowi ona najwaz ˙ niejsze w regionie forum wspo ´ łpracy ˛, w ramach kto ˛ sie ˛ ich Moskwy i Pekinu, a takz ˙ e strukture ´ rej najsilniej uwidaczniaja ˛pił z propozysprzeczne interesy. Jeszcze w pierwszej połowie 2000 r. Pekin wysta ˛ utworzenia na obszarze SOW wolnego rynku, co ze wzgle ˛du na gospodarcza ˛ cja ˛ ChRL było dla Rosji nie do przyje ˛cia. Z kolei Moskwa proponowała przewage przekształcenie organizacji w sojusz militarny, co zupełnie nie interesowało strony ˙ adnego z tych postulato ´ w, chin ´ skiej 9. Do dnia dzisiejszego nie doszło do realizacji z
˛ polityki zagranicznej Chin, obejmuja ˛ca ˛ Deng Xiaoping w słynnych „28 znakach” okres ´ lił strategie ˛ było „ukrywanie własnych moz w sumie siedem wytycznych, z kto ´ rych jedna ˙ liwos ´ ci” przed pozostałymi ˛dzynarodowych (tao guang yang hui). Zob. Q. Zhao, Chinese Foreign uczestnikami stosunko ´ w mie Policy in the Post – Cold War Era, „World Affairs” nr 159(3), 2001, s. 114. 8 Szerzej na ten temat w: M. Pi etrasiak, D. Mierzejewski, Mie ˛dzy wzrastaniem a harmonia˛ – uwagi o chin ´ skiej polityce zagranicznej, w: M. Pietrasiak, D. Mierzejewski (red.), Chiny w stosunkach mie ˛dzynarodowych, Ło ´ dz ´ 2012, s. 10-12. 9 R. Weitz, China – Russia Security Relations: Strategic Parallelism Without Partnership or Passion?, Strategis Studies Institute, U.S. Army War College, 2008, www.strategicstudiesinstitu˛p: 13.04.2011, s. 64 i 74. te.army.mil͞pdffiles͞pub868.pdf, doste
7

˛ga regionalna czy mocarstwo s Chiny w XXI wieku – pote ´ wiatowe?

103

tym niemniej gospodarcze, a co za tym idzie ro ´ wniez ˙ polityczne, wpływy ChRL ˛, podczas gdy realna moz w omawianym regionie stopniowo rosna ˙ liwos ´c ´ od˛ w krajach Azji Centralnej znacza ˛co sie ˛ obniz działywania Rosji na sytuacje ˙ yła. Po ˛ umowe ˛ o dostawach gazu pierwsze, juz ˙ w 2007 r. podpisano turkmen ´ sko-chin ´ ska ˛cej recesji, w 2008 r. rozpocze ˛to budowe ˛ ziemnego do Chin. Niezalez ˙ nie od trwaja ˛dnego do realizacji przyje ˛tych umo ˛gu, finansowana ˛ w przewaz ˛niezbe ´ w gazocia ˙ aja ˛c ˛czenia do turkmen cej mierze przez ChRL. Wkro ´ tce che ´ doła ´ sko-chin ´ skiej wymiany wyraziły takz ˙ e Kazachstan i Uzbekistan 10. Do otwarcia szlaku handlowego doszło pod koniec 2009 r., w czym Rosja nie była w stanie w z ˙ aden sposo ´b ˛ i transport błe ˛kitnego przeszkodzic ´ , a straciła w ten sposo ´ b monopol na dystrybucje ˛c pod uwage ˛ fakt, jak cze ˛sto argumenty zwia ˛zane paliwa w Azji Centralnej. Biora ˛ z potencjałem surowcowym towarzysza rosyjskim działaniom politycznym, była to strata dotkliwa. Po drugie, chin ´ ska obecnos ´c ´ na centralnoazjatyckim rynku gazu ziemnego stanowiła jedynie preludium do szerzej zakrojonej ekspansji inwestycyjnej. Tylko do pierwszego kwartału 2010 r. ChRL wydała miliardy dolaro ´ w na ´ rodkowej i inwestycje infrastrukturalne w tym regionie. poz ˙ yczki dla republik Azji S ˛s ˛zane były one z rozbudowa ˛ krajowych sektoro Najcze ´ ciej zwia ´ w energetycznych, ˛ najwie ˛kszej puli s a odbiorca ´ rodko ´ w był Kazachstan 11. Kraje centralnoazjatyckie ˛ okazje ˛ zdywersyfikowania swoich politycznych i gosskwapliwie wykorzystuja ˛ podarczych partnero ´ w – poprzez zacies ´ nienie stosunko ´ w z Pekinem, podwaz ˙ aja ˛s model tradycyjnej dominacji Moskwy w tej cze ´ ci s ´ wiata. Działaniom ChRL skutecznos ´ ci przydaje niekonfrontacyjne, dyskretne i systematyczne zaangaz ˙ owa˛c wymierne korzys ˛ga za soba ˛ nie, kto ´ re – przynosza ´ ci ekonomiczne – nie pocia wymagan ´ w zakresie ochrony praw człowieka lub zacies ´ niania wspo ´ łpracy militar´ rodka juz ˛gne ˛ło nej z pan ´ stwem – inwestorem. W rezultacie Pan ´ stwo S ˙ w 2010 r. osia ˛ najwie ˛kszego partnera handlowego republik centralnoazjatyckich, wyprzepozycje ˛c dominuja ˛ca ˛ dotychczas w tym zakresie Federacje ˛ Rosyjska ˛12. dzaja ˛z Ponadto Rosja została zmuszona do redefinicji swoich własnych da ˙ en ´ gos˛zanych z wykorzystaniem potencjału Syberii i Dalekiepodarczo-politycznych, zwia go Wschodu. Do ostatnich lat ubiegłej dekady, realizacja projekto ´ w rosyjsko-chin ´ skiej wspo ´ łpracy energetycznej, na kto ´ rej szczego ´ lnie zalez ˙ ało Pekinowi, ˛kszos ˛ w odległej perspektywie. Najogo w wie ´ ci przypadko ´ w jawiła sie ´ lniej rzecz ˛c, Rosja zainteresowana była rozwojem swoich wschodnich regiono ujmuja ´ w, do czego kluczem miało byc ´ wykorzystanie ich bogatych rezerw zasobo ´ w naturalnych, ˛ce sporego dopływu zagranicznych inwestycji. Otwarcie Syberii i Dalewymagaja kiego Wschodu na chin ´ ski kapitał postrzegano jednak jako potencjalne zagroz ˙ enie
10 A. Jarosiewicz, Gazocia˛g Turkmenistan – Chiny znacza˛co wzmacnia pozycje ˛ Chin w Azji Centralnej, „Tydzien ´ na Wschodzie”, 2009, nr 43 (118), s. 4. 11 Dane za: China in Central Asia: latest investments, „Reuters”, 11 marca 2010 r., http:͞͞www. ˛p: 27.07.2012. reuters.com͞article͞2010͞03͞11͞china-centralasia-idUSLDE6280UR20100311, doste 12 China CA’s biggest trading partner in 2010, „Central Asia Online”, 9 wrzes ´ nia 2011, http:͞͞ ˛p: 30.07.2012. centralasiaonline.com͞en –GB͞articles͞caii͞newsbriefs͞2011͞09͞09͞newsbrief-08, doste

104

Aleksandra Łopin ´ ska

˛s ˛d przez lata nadmiernym wzrostem wpływo ´ w Pekinu w tej cze ´ ci s ´ wiata, sta wspo ´ łpraca inwestycyjna obu pan ´ stw na tym obszarze pozostawała na relatywnie ´ wiatowy kryzys gospodarczy zmusił jednak Federacje ˛ Rosyjska ˛ niskim poziomie. S do kooperacji z Chinami na ich warunkach. Ewidentnym przejawem tej zmiany była ˛gu ESPO, pocza ˛tkowo planowanego jako realizacja projektu budowy ropocia wielokierunkowa siec ´ transferu surowca (m.in. do Japonii, Korei Południowej ˛cego rope ˛ wyła ˛cznie do ChRL i uruchomionego i Chin), a ostatecznie transportuja ˛ chin w 2009 r., gło ´ wnie za sprawa ´ skich kredyto ´ w, udzielonych koncernom ˙ w 2009 r. prezydent D. Miedwiediew zauwaz ˙ ył, Transnieft i Rosnieft 13. Ponadto juz iz ˙ bez zaangaz ˙ owania ChRL w duz ˙ e projekty na Syberii i Dalekim Wschodzie, ˛ce modernizacji tych regiono ˛ sie ˛ nie zis rosyjskie plany dotycza ´ w moga ´ cic ´ . Był to jednoznaczny sygnał odejs ´ cia od wczes ´ niejszej polityki „powstrzymywania” ekspansji gospodarczej Chin, zaro ´ wno w Rosji, jak i w Azji Centralnej – Moskwa ˛cej sie ˛ kooperacji udzieliła bowiem jednoczes ´ nie swojej aprobaty dla nasilaja ´ łpraca gospodarczej republik s ´ rodkowoazjatyckich i ChRL 14. Dwustronna wspo ˛, rzecz finansowa w zakresie rozwoju i modernizacji wschodniej Rosji odbywa sie jasna, na warunkach jak najkorzystniejszych dla Pekinu. Jest on niezmiennie ˛pem do syberyjskich i dalekowschodnich zainteresowany przede wszystkim doste ˛zanych z ich surowco ´ w naturalnych i lokuje swoje s ´ rodki w sektorach zwia ˛ to bardzo duz ˛ oraz transportem 15. Sa ˙ e kwoty – jak wynika z doniesien ´ eksploatacja chin ´ skiej agencji prasowej Xinhua, w 2010 r. ChRL zainwestowała w omawiane ˛cej niz ´c ´ terytoria około 3 mld USD, czyli trzykrotnie wie ˙ Rosja 16. Aktywnos ˛ na wysokim poziomie, o czym finansowa Chin w tym regionie utrzymuje sie ˛dzy China Investment s ´ wiadczy zawarte w tym roku (2012) porozumienie pomie ˛ce utworzenia poła ˛czonego Corporation i Russia Direct Investment Fund, dotycza ˛ odpowiedzialnos ˛ funduszu inwestycyjnego w formie spo ´ łki z ograniczona ´ cia ˙ bezsprzecznie o planowanej wartos ´ ci od 2 mld USD do 4 mld USD 17. I chociaz
13 ˛ projektu, uzgadniaja ˛c dostawy z rozmaitymi Przez wiele lat Rosja opo ´z ´ niała finalizacje ˛c na dopływ inwestycji zagranicznych z ro odbiorcami i licza ´z ˙ nych z ´ ro ´ deł. Strategia ta miała zapobiec uzalez ˙ nieniu od jednego partnera w wymianie handlowej, ułatwic ´ pozyskiwanie s ´ rodko ´ w na program rozwojowy wschodnich terytorio ´ w FR i wreszcie umoz ˙ liwic ´ uzyskanie wyz ˙ szej ceny sprzedawanej ropy, ˛ mie ˛dzy odbiorcami. Aktualnie ChRL, zgodnie ze swoimi interesami, utrzymuje z uwagi na konkurencje ˛ jedynego nabywcy. Zob. wie ˛cej: M. Lubina, Ropocia˛g WSTO jako przykład pojedynku pozycje energetycznego Rosji i Chin, w: P. Kwiatkiewicz (red.), Bezpieczen ´ stwo energetyczne – rynki surowco ´w i energii, Poznan ´ 2012, s. 113-118. 14 S. Blank, China’s Russian Far East, The Jamestown Foundation, 5 sierpnia 2009 r., ˛p: 31.07.2012. http:͞͞www.jamestown.org͞single͞?no–cache:1&tx –ttnews[tt–news]:35371, doste 15 China Looms Over Russian Far East, http:͞͞thediplomat.com͞2011͞06͞22͞china-looms-o˛p: 31.07.2012. ver-russia-far-east͞2͞, doste 16 China Investing in Russian Far East More Than Russian Gov’t, Russia Briefing, 19 kwietnia 2011, http:͞͞russia-briefing.com͞news͞china-investing-in-russian-far-east-more-than-russian-gov%E2 ˛p: 31.07.2012. %80%99t.html͞, doste 17 C. Wenjiao, China, Russia Launch Joint Investment Fund, Caixin online, 6 czerwca 2012, ˛p: 31.07.2012. http:͞͞english.caixin.com͞2012-06-06͞100397751.html, doste

˛ga regionalna czy mocarstwo s Chiny w XXI wieku – pote ´ wiatowe?

105

˛ to do rozwoju gospodarczego Syberii i Dalekiego Wschodu, przyczynia sie jednoczes ´ nie ulega utrwaleniu niekorzystna – z punktu widzenia strony rosyjskiej ˛ przede wszystkim baza dla – struktura wymiany handlowej z ChRL. Rozwija sie eksportu syberyjskich i dalekowschodnich surowco ´ w, podczas gdy import z Chin ˛ca sie ˛ według takiego wzoru obejmuje gło ´ wnie produkty przetworzone. Odbywaja wspo ´ łpraca handlowa intensywnie przybiera na sile – w 2011 r. ChRL była dla ˛kszym Federacji Rosyjskiej drugim co do wielkos ´ ci rynkiem eksportowym i najwie z ´ ro ´ dłem importu 18. Niezalez ˙ nie od faktu, iz ˙ asymetria w relacjach na linii Moskwa – Pekin ˛ pogłe ˛biła, a przewaga ekonomiczna Chin w ostatnich latach drastycznie sie stopniowo doprowadziła do niekorzystnej dla Rosji zmiany układu sił w regionie, alarmistyczne głosy o stopniowym przekształcaniu Federacji Rosyjskiej w „za˛ wyrazem nader uproszczonego pojmowania sytuacji. plecze surowcowe” ChRL sa Moskwa jest dla Pekinu dalece waz ˙ niejszym partnerem politycznym na arenie ˛dzynarodowej niz ˛ zasobo mie ˙ dostawca ´ w naturalnych, a wzajemne relacje obu stron ˛ waz sa ˙ ne nie tylko dla stabilizowania sytuacji w regionie azjatyckim, ale ro ´ wniez ˙ rozwoju stosunko ´ w z Zachodem, w tym przede wszystkim z USA. Najogo ´ lniej rzecz ˛c, w relacjach Moskwa – Waszyngton, Chiny zainteresowane sa ˛ w podujmuja ˛ce ˛dzy stronami” 19. Znacza trzymaniu zasady: „bez zmowy i bez kolizji mie pogorszenie relacji chin ´ sko-rosyjskich mogłoby doprowadzic ´ do prozachodniego zwrotu w polityce zagranicznej Moskwy, co oznaczałoby naruszenie strategicznych ˛cego sie ˛ za wszelka ˛ cene ˛ unikna ˛c intereso ´ w Pekinu, staraja ´ „geopolitycznego 20 ´ cisły alians Rosji otoczenia” sojusznikami USA w Azji . Z drugiej strony, zbyt s i ChRL prowadziłby do wzrostu poczucia zagroz ˙ enia na Zachodzie, a to z kolei ˛ na pogorszenie relacji obu pan przełoz ˙ yłoby sie ´ stw z Waszyngtonem, na co z ˙ adna ze ˛ta” nie chce i nie moz stron tego politycznego „tro ´ jka ˙ e sobie pozwolic ´ . W praktyce ˛cy ochronie przed podwaz Rosja i Chiny zbudowały układ, słuz ˙a ˙ aniem przez Zacho ´d ich pozycji w Azji i na s ´ wiecie, a takz ˙ e przed wszelkimi działaniami s ´ rodowiska ˛dzynarodowego, uznawanymi za interwencje ˛ w sprawy wewne ˛trzne kto mie ´ regokolwiek z pan ´ stw. Wyrazem tego jest przykładowo ich wspo ´ lne stanowisko w sprawie Tajwanu, Tybetu, Xinjiangu i Czeczenii oraz wielokrotnie manifestowane na forum
18 The Bank of Finland Institute for Economics and Transition, Russia seeks to attract Chinese investment in Far Eastern Russia and Eastern Siberia, http:͞͞www.suomenpankki.fi͞bofit–en͞seuran˛p: 1.08.2012. Z ChRL pochodzi 15,6% całkowitego ta͞seuranta-aineisto͞pages͞vw201218–1.aspx, doste importu Federacji Rosyjskiej, do ChRL natomiast kierowane jest 6,5% całkowitej wartos ´ ci rosyjskiego ˛ rosyjskich towaro eksportu (co czyni z Chin drugiego nabywce ´ w – pierwszym pozostaje Holandia, do kto ´ rej FR kieruje 12,3% eksportu). Dane za rok 2011, za: https:͞͞www.cia.gov͞library͞publications͞the-world-factbook͞fields͞2050.html, https:͞͞www.cia.gov͞library͞publications͞the-world-fact˛p: 12.10.2012. book͞fields͞2061.html, doste 19 D. Trenin, True Partners? How Russia and China see each other, Centre for European Reform, Londyn 2012, s. 20. 20 ˛cej: ibidem, s. 17-19. Zob. wie

106

Aleksandra Łopin ´ ska

˛dzynarodowego (np. w przyONZ zbiez ˙ ne podejs ´ cie do kwestii bezpieczen ´ stwa mie ˛d, iz padku Iranu, Kosowa, Iraku, Syrii, czy Libii). I choc ´ pogla ˙ relacje na linii ˙ na Moskwa-Pekin nigdy nie były prawdziwym „strategicznym partnerstwem” 21 moz ˛do ˛dzyuznac ´ z wielu wzgle ´ w za słuszny, kooperacja obu pan ´ stw na forum mie narodowym jest dla Chin niezmiernie waz ˙ na. Ekspansja ekonomiczna w Azji, ˛cej pozycji we wspo ˛ oraz podtrzymywanie dominuja ´ łpracy energetycznej z Rosja korzystniejszej dla strony chin ´ skiej struktury wymiany handlowej – to płaszczyzny, ˛ aktywnos ˛, pozostaja ˛c przy tym bardzo ostroz ˛ na kto ´ rych ChRL wykazuje sie ´ cia ˙ na ˛cych naruszyc w jakichkolwiek działaniach, moga ´ aktualny układ polityczny i doprowadzic ´ do gwałtownych reakcji Moskwy lub Waszyngtonu. ´ CI CHIN – OBECNOS ´C ´ EKONOMICZNA WSCHODNI WEKTOR AKTYWNOS ´ STWA S ´ RODKA W ASEAN PAN ˛tpliwos Nie ulega wa ´ ci, z ˙ e obecnie ChRL nie tylko stymuluje rozwo ´ j gospodar˛ czy pan ´ stw ASEAN, ale ro ´ wniez ˙ pełni role „stabilizatora” ich sytuacji ekonomicznej w obliczu kryzysu. Chin ´ skie inwestycje w południowoazjatycki sektor produkcyjny ˛gaja ˛c kwote ˛ 214 mln USD 22. w latach 2009-2010 wzrosły blisko czterokrotnie, osia ˛wszy od 2011 r. gło ˛: Indonezja, Wietnam, Pocza ´ wnymi odbiorcami tych funduszy sa ˛c pod uwage ˛ dynamike ˛ wspo Filipiny, Malezja, Tajlandia i Singapur. Biora ´ łpracy ˛ inwestycyjnej w tym regionie, do 2015 r. ChRL moz ˙ e zostac ´ najwiekszym ˙ ona aktywnos ´c ´ ekonomiczna partnerem handlowym krajo ´ w ASEAN 23. Wzmoz ´ rodka wia˛z ˛ przede wszystkim z faktem, iz ˙ e sie ˙ wspo ´ łczesny wzrost Pan ´ stwa S gospodarczy tego kraju bazuje na inwestycjach i eksporcie. Rodzi jednak znacznie ˛z bardziej złoz ˙ one i dalekosie ˙ ne konsekwencje niz ˙ proste przełoz ˙ enie na tempo rozwoju kraju – inwestora. Poza zabezpieczaniem swojej obecnos ´ ci na bogatych w zasoby naturalne rynkach południowoazjatyckich, ChRL intensywnie rozbudo˛dzynarodowa ˛ siec ˛zan ˛ na wuje mie ´ powia ´ gospodarczych, w kto ´ rej znajduje sie ˛ksza to ro waz ˙ nej, jes ´ li nie centralnej pozycji. Zwie ´ wniez ˙ , rzecz jasna, jej moz ˙ liwo˛ s ´ ci w zakresie wywierania pozaekonomicznego wpływu na kraje s ´ cis ´ le z nia ˛ce. Skale ˛ zalez wspo ´ łpracuja ˙ nos ´ ci od Chin obrazuje stopien ´ podatnos ´ ci poszczego ´ l˛cych z ChRL. Zgodnie nych pan ´ stw na ograniczenie przyrostu inwestycji, płyna ˛du 1 punktu procentowego (p.p.), tempo z szacunkami MFW, przy ich spadku rze ˛ wzrostu gospodarczego w Korei Południowej, na Tajwanie i w Malezji obniz ˙ y sie
B. Judah, J. Kobzova, N. Popescu, op. cit., s. 35. G. Yen Kuan, China’s Wen To Spur Investment, Tap Resources in Southeast Asia, Bloomberg, 27 kwietnia 2011, http:͞͞www.bloomberg.com͞news͞2011-04-27͞china-s-wen-to-spur-investment-tap˛p: 3.08.2012. resources-in-southeast-asia.html, doste 23 K. Hodal, China invests in south-east Asia for trade, food, energy and resources, The Guardian, 22 marca 2012, http:͞͞www.guardian.co.uk͞world͞2012͞mar͞22͞china-south-east-asia-influence, do˛p: 3.08.2012. ste
21 22

˛ga regionalna czy mocarstwo s Chiny w XXI wieku – pote ´ wiatowe?

107

odpowiednio o 0.6 p.p., 0.9 p.p. i 0.65 p.p. Dla poro ´ wnania, w przypadku Niemiec ˛pstwa byłyby znacznie mniej dotkliwe – oznaczałyby spadek tempa i Japonii naste ˛du zaledwie 0.1 p.p., co wynika z mniejszego zaangaz wzrostu rze ˙ owania tych ˛pstwie słabszego oddziaływania omawiakrajo ´ w w łan ´ cuch dostaw ChRL i w naste nych zmian na ich obroty handlowe 24. ˛s Chociaz ˙ cze ´c ´ odbiorco ´ w chin ´ skich inwestycji wyraz ˙ a niepoko ´ j, a czasem – jak 25 to miało miejsce w przypadku Birmy w 2011 r. – sprzeciw wobec zagranicznej ˛kszos polityki ekonomicznej Pekinu, wie ´c ´ przyjmuje oferowany kapitał i stopniowo ´ rodka. Wyła˛cznie Chiny sa˛ obecnie zdolne do ˛ z Pan zacies ´ nia wspo ´ łprace ´ stwem S ˛ skale ˛, a ponadto, w przeciinwestowania jednoczes ´ nie w wielu krajach i na duz ˙a ˛cza ˛ one decyzji o podobnych transakcjach z wymogawien ´ stwie do Zachodu, nie ła ˛cymi reform politycznych lub zmian w zakresie systemu ochrony praw mi dotycza ˛cym sie ˛ wie ˛cej człowieka. W rezultacie ChRL udziela aktualnie pan ´ stwom rozwijaja ´ wiatowy, finansuja˛c mie ˛dzy innymi duz ˙ e zagraniczne projekty poz ˙ yczek niz ˙ Bank S ˛ sieci energetycznych i transportowych 26. infrastrukturalne, w tym rozbudowe ´ rodka a pozostałymi krajami Azji Wschodniej szybko ˛dzy Pan Pomie ´ stwem S ˛ ˛czen gestnieje siec ´ poła ´ kolejowych, drogowych, morskich i przede wszystkim ˛ sie ˛ finansowych. W chin ´ skich s ´ rodowiskach naukowych i politycznych pojawiaja ˛ce, z głosy, sugeruja ˙ e rozwo ´ j tej wspo ´ łpracy, przy jednoczesnym ugruntowaniu roli ˛ do odtworzenia ich historycznej pozycji Chin jako jej lidera, moz ˙ e przyczynic ´ sie azjatyckiego centrum, nie tylko w wymiarze gospodarczym, ale ro ´ wniez ˙ politycz27 nym i kulturowym . ´ CIE POZA REGION – DEBATY WOKO ´ Ł PRZYSZŁEJ ROLI CHIN WYJS ˛DZYNARODOWYCH W STOSUNKACH MIE ˛ druga ˛ co do wielkos ˛ na Chiny dysponuja ´ ci, po amerykan ´ skiej, gospodarka ˛da ˛c jednoczes ˛gu pan ˛cym sie ˛. Stawia je s ´ wiecie, be ´ nie w dalszym cia ´ stwem rozwijaja ˛dzynarodowym nie ma to w bardzo nietypowej sytuacji. W s ´ rodowisku mie
Decline in China’s investments sharply cuts Korea’s GDP: IMF, IntellAsia.net, 27 lipca 2012, ˛p: http:͞͞www.intellasia.net͞decline-in-chinas-investments-sharply-cuts-koreas-gdp-imf-220563, doste 3.08.2012. 25 ˛ na zawieszenie prac nad budowa ˛ tamy i hydroelektrowni na W 2011 r. Birma zdecydowała sie ˛ tego projektu, wartego 3,6 mld USD i finansowanego gło rzece Irawadi. Realizacje ´ wnie przez China ˛c sie ˛ na „odmienna ˛ wole ˛ ludu”, kto Power Investment, wstrzymano powołuja ´ rego przedstawiciele zrzeszeni m.in. w ramach ugrupowania The Burma Rivers Network wyraz ˙ ali obawy przed nadmiernym ˛wzie ˛cia. Zob.: J. Watt s, China angry uzalez ˙ nieniem od chin ´ skich inwestoro ´ w i realizatoro ´ w przedsie over Burma’s decision to suspend work on £2,3 bn dam, „The Guardian”, 4.10.2011, http:͞͞www. ˛p: 3.08.2012. guardian.co.uk͞environment͞2011͞oct͞04͞china-angry-burma-suspend-dam, doste 26 ˛p: 3.08.2012. K. Hodal, op. cit., doste 27 P. Sokala, ChRL w procesie redefinicji porza˛dku mie ˛dzynarodowego w Azji Wschodniej, w: M. Pietrasiak, D. Mierzejewski (red.), op. cit., s. 30.
24

108

Aleksandra Łopin ´ ska

zgodnos ´ ci co do tego, czy nalez ˙ y postrzegac ´ ten kraj jako potencjalne zagroz ˙ enie, ˛ poszukiwania czy raczej coraz waz ˙ niejszego partnera. Z kolei w samej ChRL trwaja ˛dniaja ˛cej poszerzaja ˛cy optymalnej strategii rozwoju polityki zagranicznej, uwzgle ˛ geograficzny zasie ˛g oddziaływania tego pan ˛ amerykan sie ´ stwa. Jak wyraziła sie ´ ska ˛ znalez ˛ odpowiedz sekretarz stanu, H. Clinton, Chiny i USA musza ´c ´ „nowa ´ na ˛ stanie, gdy juz ˛ca pote ˛ga spotka sie ˛ odwieczne pytanie o to, co sie ˙ istnieja 28 ˛ca ˛” . z wzrastaja ˛, choc ˛sto spotykana ˛ w rozmaitych opracowaniach hipoteza ˛, Skrajna ´ bardzo cze ˛ca ˛ przyszłego uczestnictwa ChRL w stosunkach mie ˛dzynarodowych, jest dotycza koncepcja „chin ´ skiego zagroz ˙ enia”. Zgodnie z paradygmatem realistycznym, wraz ˛z ze wzrostem ambicji i moz ˙ liwos ´ ci Pekinu, ros ´ nie prawdopodobien ´ stwo jego da ˙ enia ˛ do dominacji, zaro ´ wno w najbliz ˙ szym otoczeniu miedzynarodowym, jak i w skali ˛ksza sie ˛ w zwia ˛zku z tym ryzyko destabilizacji regionalnego globalnej. Zwie ˛dku politycznego oraz konfrontacji nowej, wzrastaja ˛cej pote ˛gi is ´ wiatowego porza ˛cymi. W przypadku Chin za potencjalnego najwaz z juz ˙ istnieja ˙ niejszego rywala ˛ Stany Zjednoczone, sta ˛d wielu zachodnich analityko ˛ uznaje sie ´ w rozpatruje kwestie ´ ˛tem szeroko rozumianego bezwspo ´ łczesnego rozwoju Pan ´ stwa Srodka pod ka pieczen ´ stwa USA 29. Radykalne wersje prognoz przedstawicieli szkoły realistycznej ˛ wysokie prawdopodobien ˛ce mocarstwo zakładaja ´ stwo stosowania przez wzrastaja ˛do ˛ instrumento ´ w „twardej siły”. Zwolennicy bardziej liberalnych pogla ´ w akcentuja ˛szczaja ˛cej sie ˛ sieci mie ˛dzynarodowych wspo ´ łczesne znaczenie globalizacji i zage ˛zan ˛dowi, z powia ´ ekonomicznych, co z kolei skłania ku pogla ˙ e w polityce ˛ instrumenty „mie ˛kkiej siły”, natomiast zagranicznej kluczowe znaczenie maja ˛ sie ˛ coraz wszelkie konflikty, szczego ´ lnie o charakterze militarnym, stopniowo staja ˛ utrzymanie mniej opłacalne. W tym konteks ´ cie bardziej prawdopodobne wydaje sie ˛z w chin ´ skiej polityce zagranicznej kooperacyjnego kursu, a nie da ˙ enie Pekinu do gwałtownych konfrontacji 30. ˛downiko ˛dku mie ˛dzynarodoweZ punktu widzenia ore ´ w dotychczasowego porza ˛c go, w tym gło ´ wnie USA, ChRL jest niebezpieczna, nawet jes ´ li przyja ´, z ˙ e prognozy ˛ nie spełnia ˛. Wynika to, mie ˛dzy innymi, z faktu, z realisto ´ w i neorealisto ´ w sie ˙e polityka Pekinu podwaz ˙ a monopol Zachodu na obwarowane rozmaitymi warunkami ˛cym sie ˛. Zanim Chiny urosły do udzielanie wsparcia finansowego krajom rozwijaja ˛cego sie ˛ gracza w s ˛dze były rangi licza ´ wiatowych stosunkach gospodarczych, pienia ˛dku i popularyzacji dla USA podstawowym instrumentem kreacji globalnego porza ˛cych sie ˛ włas ´ ciwych sobie idei. Wspo ´ łczes ´ nie, Pekin jest dla krajo ´ w rozwijaja alternatywnym i znacznie atrakcyjniejszym z ´ ro ´ dłem pomocy ekonomicznej. W za28 Cyt. za: S. V. Lawrence, D. MacDonald, U.S. – China Relations: Policy Issues, CRS Report for Congres, 2 sierpnia 2012, s. 1. 29 K. R. Al-Rhodan, A Critique of the China Threat Theory: A Systematic Analysis, „Asian Perspective”, nr 3(31), 2007, s. 46-48. 30 J. Ye, Will China be a „Threat”to its Neighbors and the World in the Twenty First Century, „Ritsumeikan Annual Review of International Studies” nr 1, 2002, s. 58-63.

˛ga regionalna czy mocarstwo s Chiny w XXI wieku – pote ´ wiatowe?

109

˛py w demokratyzacji mian za transferowane s ´ rodki nie naciska ani na poste pan ´ stw-recypiento ´ w, ani na poszanowanie praw człowieka czy mniejszos ´ ci narodowych, ani tez ˙ na jakiekolwiek formy zacies ´ niania kooperacji militarnej. Nie oznacza ˛ wolne od problemo to oczywis ´ cie, z ˙ e relacje Chin z odbiorcami ich inwestycji sa ´w – wystarczy wspomniec ´ o roszczeniach terytorialnych Pekinu na morzach Wschod˛cych powaz ˛cia w stosunniochin ´ skim oraz Południowochin ´ skim, wywołuja ˙ ne napie ˛. Niezalez ˛powania kach z Wietnamem, Filipinami czy Indonezja ˙ nie jednak od wyste kwestii spornych, zaangaz ˙ owanie gospodarcze Chin w tych krajach ros ´ nie, a Zacho ´d ˛kszego wpływu – kryzys nadszarpna ˛ł nawet jego zwyczajnie nie ma na to wie zdolnos ´c ´ do stwarzania powaz ˙ nej konkurencji dla chin ´ skich ofert inwestycyjnych. ˛tac ˛d w Pekinie, jakkolwiek kontestuje porza ˛dek Jednoczes ´ nie nalez ˙ y pamie ´ , iz ˙ rza ˛cznie s ´ wiata, w kto ´ rym jest miejsce na dyktat wyła jednego mocarstwa, nie zdradza ˛ciem w przyszłos ˛ dzisiaj pełnia ˛ Stany Zjedzainteresowania przeje ´ ci roli, kto ´ ra ˛pca sekretarza stanu USA, R. Zoellick, zasygnalizował, noczone. Juz ˙ w 2005 r. zaste ˛dzynarodowego przechodzic iz ˙ ChRL powinna z pozycji uczestnika systemu mie ´ do ´c ´ rangi jego „odpowiedzialnego udziałowca” 31. Co do tego jak ta odpowiedzialnos ˛ ˛ ma w praktyce sie przejawiac ´ i jak nalez ˙ y ja definiowac ´ , nie ma jednak zgody ani ´ rodka a reszta˛ s ˛dzy Pan ´ wiata. w samych Chinach, ani w debatach pomie ´ stwem S ˛c ˛ istnieja ˛cego Moz ˙ na przyja ´ za pewnik, z ˙ e Pekin nie jest zainteresowany ochrona ˛dku mie ˛dzynarodowego w takiej formie, w jakiej oczekuje tego Zacho porza ´ d. W wymiarze politycznym oznaczałoby to bowiem nie tylko koniecznos ´c ´ poparcia ˛dzynarodowych interwencji w ro dla mie ´z ˙ nych regionach s ´ wiata, ale ro ´ wniez ˙ ˛ wewne ˛trznego porza ˛dku w samych Chinach. Przykładowo Pekinowi nie rewizje ˛ wyste ˛powanie przeciwko Iranowi na forum ONZ, gdyz opłaca sie ˙ jest on waz ˙ nym ´ rodka. Poparcie zachodniej ˛ surowco dostawca ´ w energetycznych do Pan ´ stwa S koncepcji ochrony praw człowieka czy praw mniejszos ´ ci narodowych to ro ´ wniez ˙ ˛ sytuacje ˛ z Tybetem i prowincja ˛ Xinjiang – zwaz ˙ ywszy choc ´ by na skomplikowana ˛cia. W wymiarze ekonomicznym, odejs – opcja nie do przyje ´ cie od strategii taniego ˛ przede wszystkim pan ´ stwa zachodnie z USA na czele, yuana 32, do czego nawołuja ˛cie oznaczałoby dla Chin istotny wzrost cen eksportu, a w konsekwencji nadszarpnie podstawy ich rozwoju gospodarczego. Nieracjonalna z punktu widzenia intereso ´w ˛ca sie ˛ w załoz ChRL, choc ´ oczywis ´ cie wpisuja ˙ enia w pełni liberalnego handlu, byłaby takz ˙ e całkowita rezygnacja z protekcjonizmu, ukierunkowanego na rozwo ´j rodzimych technologii i marek 33.
31 J. Eisenman, D.T. Stewart, Can „Responsible Stakeholder” Hold?, „Policy Innovations”, ˛p: 6.08.2012. 12 grudnia 2007, http:͞͞www.policyinnovations.org͞ideas͞commentary͞data͞000027, doste 32 ˛kszos ˛ zgodni co to tego, z ˛ niedoszacowana ˛, opinie Choc ´ ekonomis ´ ci w wie ´ ci sa ˙ e yuan jest waluta ˛ce stopnia tego niedoszacowania sa ˛ bardzo ro dotycza ´z ˙ ne. Zob. IMF:RMB undervalued by 3-23%, „Chinese stock information” 21 lipca 2011, http:͞͞www.chinesestock.org͞show.aspx?id:129000& ˛p: 6.08.2012. cid:17, doste 33 ˛ krytyka ˛ na Zachodzie spotkała sie ˛ chin Z ogromna ´ ska polityka „rodzimych innowacji”, ˛ca produkcje ˛ krajowa ˛ w pozycji uprzywilejowanej w stosunku do zagranicznej. I choc stawiaja ´ Pekin

110

Aleksandra Łopin ´ ska

˛du na wspomniane wyz Z drugiej strony, bez wzgle ˙ ej kwestie sporne w dialogu ˛z ˛c pod ChRL z Zachodem, Pekin da ˙ y do zabezpieczania swoich inwestycji. Biora ˛ fakt, iz ˛ wspo ˛g globalny, uwage ˙ chin ´ skie interesy gospodarcze maja ´ łczes ´ nie zasie wymaga to podejmowania kroko ´ w w kierunku stabilizowania ekonomicznej i poli˛ juz tycznej sytuacji we wszystkich praktycznie regionach s ´ wiata. Chiny nie moga ˙ ˛zywanie problemo ˛cych pozwolic ´ sobie na brak zaangaz ˙ owania w rozwia ´ w dotycza ˛dzynarodowego w całos tak poszczego ´ lnych regiono ´ w, jak i ładu mie ´ ci. To z kolei rodzi powaz ˙ ne wyzwania w zakresie formułowania i implementacji odpowiedniej strategii polityki zagranicznej. ˛ wytycznych Od kon ´ ca lat 80. XX w. dyplomacja chin ´ ska trzymała sie ˛dzy innymi zasady unikania pozycji autorstwa Deng Xiaopinga, w tym mie ˛cych sie ˛ (bu dang tou), czy wystrzegania sie ˛ konfrontacji lidera pan ´ stw rozwijaja z innymi krajami, w tym gło ´ wnie zachodnimi (bu duikang). O ile w latach ˛cia i słuz 90. reguły te były do przyje ˙ yły kreacji optymalnych warunko ´ w we˛trznego rozwoju ChRL, w ubiegłej dekadzie coraz silniej uwidaczniał sie ˛ wne ´ rodka. Niezalez ˛k pomie ˛dzy nimi a ewoluuja ˛cymi interesami Pan ˙ nie rozdz ´ wie ´ stwa S ˛tku XXI w. czwarta generacja przywo ˛ła od faktu, iz ˙ na pocza ´ dco ´ w KPCh zacze ˛dz oficjalnie promowac ´ koncepcje „pokojowego wzrastania” ba ´ tez ˙ „pokojowego ˛ce coraz wie ˛ksze zaangaz ˛dzy˙ owanie na arenie mie rozwoju” 34 ChRL, sugeruja ˛ silny wpływ na całokształt chin narodowej, idee Denga niezmiennie wywieraja ´ skiej mys ´ li politycznej. To wspo ´ łistnienie nowych koncepcji ze starymi powoduje, ˛ sie ˛ mało transparentne, w pewnym sensie z ˙ e cele i intencje Pekinu wydaja ˛dzynarodowego. Kraj, kto podejrzane dla s ´ rodowiska mie ´ ry z jednej strony coraz bardziej asertywnie okres ´ la swoje polityczne interesy w Azji, inwestuje ogromne ˛kszych s ´ rodki w rozmaite gospodarki na całym s ´ wiecie i jest jednym z najwie ˛gu wspo ´ łczesnych beneficjento ´ w globalizacji, z drugiej natomiast w dalszym cia ˛ „ukrywania swoich moz pro ´ buje funkcjonowac ´ zgodnie z zasada ˙ liwos ´ ci” i od˛ w warstwie retorycznej od da ˛z ˛cych z ˙ egnuje sie ˙ enia do roli lidera krajo ´ w rozwijaja ˛, choc ˛ centralnym os ˛zan sie ´ powoli staje sie ´ rodkiem w sieci ekonomicznych powia ´ ˛dzy nimi, nie budzi zaufania zagranicznych obserwatoro mie ´ w, w tym szczego ´ lnie ˛d idea „chin zachodnich. Sta ´ skiego zagroz ˙ enia” nie traci na popularnos ´ ci, niezalez ˙ nie od deklarowanych intencji Pekinu.
˛ na wyła ˛czenie zasad tej polityki z rza ˛dowych zamo zgodził sie ´ wien ´ i przetargo ´ w, faktyczna implementacja tej zmiany jest procesem złoz ˙ onym, gdyz ˙ wymaga akceptacji ze strony władz lokalnych w poszczego ´ lnych prowincjach ChRL. Zob. S. V. Lawrence, D. MacDonal d, op. cit., s. 28; S. Lubm an, Changes to China’s ’Indigenous Innovation Policy: Don’t Get Too Excited, „The Wall Street Journal”, 22.07.2011, http:͞͞blogs.wsj.com͞chinarealtime͞2011͞07͞22͞changes-to-chinas-indigenous-innova˛p: 6.08.2012. tion-policy-dont-get-too-excited͞, doste 34 ˛dzynarodowym „Pokojowe wzrastanie” (peaceful rise) nadmiernie kojarzono w s ´ rodowisku mie ˛dku s ˛ nowej pote ˛gi. Sta ˛d dos z zagroz ˙ eniem, jakie dla porza ´ wiatowego niesie pojawienie sie ´c ´ szybko ˛ła posługiwac ˛ raczej terminem „pokojowego rozwoju” (peaceful chin ´ ska dyplomacja zacze ´ sie development).

˛ga regionalna czy mocarstwo s Chiny w XXI wieku – pote ´ wiatowe?

111

˛z ˛ mie ˛dzy innymi nieche ˛c Innym problemem, z kto ´ rym wia ˙ e sie ´ porzucenia ˛ dyskuprotekcjonistycznych wytycznych polityki zagranicznej Deng Xiaopinga, sa sje woko ´ ł kwestii, na ile moz ˙ na mo ´ wic ´ wspo ´ łczes ´ nie o ChRL jako mocarstwie ˛ sie ˛ głosy s ´ wiatowym lub regionalnym. Choc ´ ws ´ ro ´ d chin ´ skich uczonych pojawiaja ˛ce, z ˛gna ˛ł juz ˛gi, wie ˛kszos sugeruja ˙ e kraj osia ˙ w zasadzie status globalnej pote ´c ´ jednak uwaz ˙ a, iz ˙ aktualnie moz ˙ na mo ´ wic ´ co najwyz ˙ ej o podobnym jego statusie w wymiarze regionalnym. Przewaz ˙ a opinia, w mys ´ l kto ´ rej ChRL jest niezmiennie pan ´ stwem ˛cym sie ˛, choc rozwijaja ´ bardzo duz ˙ ym, co poszerza moz ˙ liwos ´ ci działania na arenie ˛dzynarodowej, pomimo wielu nadal nierozwia ˛zanych problemo ˛trznej mie ´ w wewne 35 ˛ ´ ciach byłoby skoncentrowanie sie modernizacji . Logiczne w tych okolicznos przede wszystkim na zabezpieczeniu rozwoju gospodarczego i zniwelowaniu ro ´z ˙ nic ˛tych. Kłopot w poziomie z ˙ ycia Chin ´ czyko ´ w i obywateli pan ´ stw wysoko rozwinie ˛ ˛zane ˛ na arenie w tym, z ˙ e w przypadku ChRL cele te sa silnie zwia z aktywnos ´ cia ˛dzynarodowej. Istnieje zatem koniecznos mie ´c ´ integralnego spojrzenia na wytyczne ˛trznej i zagranicznej, przy czym ta ostatnia, w zwia ˛zku ze wzrostem polityki wewne ˛ wyła ˛cznie na potencjału i potrzeb ekonomicznych Chin, nie moz ˙ e koncentrowac ´ sie najbliz ˙ szym otoczeniu. ˛c działania chin Tymczasem, obserwuja ´ skiej dyplomacji, moz ˙ na odnies ´c ´ wraz ˙ e˛cza pewnych trudnos nie, z ˙ e proces politycznego „wyjs ´ cia poza region” nastre ´ ci, niezalez ˙ nie od tego, z ˙ e w wymiarze ekonomicznym zachodzi on juz ˙ od dłuz ˙ szego czasu. Wynika to w duz ˙ ej mierze włas ´ nie z braku zgody w samych Chinach, co do ˛ jako pote ˛gi lub po prostu duz ˛cego sie ˛. Debaty okres ´ lenia sie ˙ ego pan ´ stwa rozwijaja ˛ ro ˛zywanie trwaja ´ wniez ˙ woko ´ ł formy i stopnia zaangaz ˙ owania ChRL w rozwia ˛dzynarodowa” definiowana jest problemo ´ w globalnych – „odpowiedzialnos ´c ´ mie bardzo ro ´z ˙ nie w chin ´ skich s ´ rodowiskach naukowych, nie ma tez ˙ konsensusu ˛ sie ˛ wre ˛cz podejrzenia, z w sprawie jej zakresu. Pojawiaja ˙ e sama koncepcja owej ˛” Zachodu, usiłuja ˛cego uczynic odpowiedzialnos ´ ci jest „pułapka ´ z Chin straz ˙ nika ˙ nie od wyraz ˙ anego przez Pekin poparcia dla jego intereso ´ w na s ´ wiecie 36. Niezalez ˛dzynarodowych, inicjatyw wielostronnych i multilateralizmu w stosunkach mie „wyjs ´ cie poza region”, o ile ma przebiegac ´ bez konfliktu z dotychczasowymi ˛ na klarownej wizji przyszłego zaangaz mocarstwami, musi opierac ´ sie ˙ owania ˛ ˛ ˛ce ˛ce w budowe i stabilizacje globalnego ładu. Trwaja w Chinach debaty, dotycza ˛, iz ˛ kształtuje, co zreszta ˛ rozwoju polityki zagranicznej sugeruja ˙ wizja ta dopiero sie dodatkowo komplikuje dialog na linii Pekin – Waszyngton.

35 Z. Liqun, Cina’s Foreign Policy Debates, EU Institute for Security Studies, Paryz ˙ 2010, s. 37-38. 36 ˛cej na ten temat: ibidem, s. 40-44. Wie

112

Aleksandra Łopin ´ ska

´ COWE UWAGI KON ˛dzie pod znakiem coraz silniejszego zaanDla Chin XXI w. upływac ´ be ˛ gospodarke ˛, a w konsekwencji wzrostu moz gaz ˙ owania w s ´ wiatowa ˙ liwos ´ ci oddziaływania najpierw w skali regionalnej, po ´z ´ niej globalnej. Kryzys ekonomiczny, ˛tkowany w 2008 r., przyspieszył ten proces, us ˛c zaro zapocza ´ wiadamiaja ´ wno ˛ na prostej drodze Pekinowi, jak i wszystkim jego partnerom, z ˙ e ChRL znalazła sie ˛gnie ˛cia statusu mocarstwa s do osia ´ wiatowego. ˛cioleciu aktywna ˛, polityke ˛ zagraniczna ˛, Chiny prowadziły w ostatnim dziesie ˛ na zachowanie istnieja ˛cego status quo. Staja ˛c sie ˛ kluczowym choc ´ ukierunkowana ˛kszos partnerem gospodarczym dla wie ´ ci pan ´ stw ASEAN i Azji Centralnej, ugrun˛ pozycje ˛ regionalnego hegemona w sposo towały swoja ´ b trwalszy i zarazem mniej ˛ wchodzenia w s kontrowersyjny, niz ˙ miałoby to miejsce za sprawa ´ cisłe alianse polityczne lub pakty militarne. Choc ´ ChRL w sposo ´ b bardzo kategoryczny okres ´ la swoje podstawowe interesy w regionie azjatyckim, szczego ´ lnie w kwestii Tajwanu, ˛ ostroz ˛ prowadzi dialog z WaszyngTybetu i prowincji Xinjiang, z wielka ˙ nos ´ cia ˛. Rosja, jakkolwiek osłabiona trudna ˛ transformacja ˛ okresu poratonem i Moskwa dzieckiego, niezmiennie postrzegana jest w Pekinie jako istotny gracz na arenie ˛dzynarodowej. Najogo ˛c, ewentualna „utrata” rosyjskiego mie ´ lniej rzecz ujmuja partnera na rzecz USA postrzegana jest w Chinach jako geostrategiczna poraz ˙ ka, ´ rodka sojusznikami Zachodu. Unikaja˛c kon˛z niebezpieczne „okra ˙ enie” Pan ´ stwa S frontacji z dotychczasowymi mocarstwami, zaro ´ wno regionalnymi, jak i global˛ zwie ˛kszac ˛ aktywnos ˛dzynarodowa ˛ w takich nymi, ChRL stara sie ´ swoja ´c ´ mie formach i na takich płaszczyznach, z ˙ e nie moz ˙ e byc ´ to postrzegane jako jawne ˛g. Sta ˛d nacisk na stosowanie narze ˛dzi naruszenie intereso ´ w pozostałych pote ˛kkiej siły” w polityce zagranicznej i umacnianie swojej pozycji droga ˛ „mie ˛kszania wspo zwie ´ łzalez ˙ nos ´ ci gospodarczych. Dobrym przykładem takiego włas ´ nie efektywnego i ostroz ˙ nego zarazem zaangaz ˙ owania jest wspo ´ łpraca Chin z pan ´ st˛c sie ˛ formalnego politycznego ba ˛dz wami Azji Centralnej. Nie domagaja ´ militarnego ´ rodka konsekwentnie wypiera stamta˛d jego przywo ´ dztwa w tym regionie, Pan ´ stwo S ˛. dotychczasowego, tradycyjnego hegemona – Rosje ˛pstwem sukceso ˛cioleciu, Naste ´ w, odnoszonych przez ChRL w ostatnim dziesie ˛dzynarodowego. jest wzrost oczekiwan ´ wobec tego kraju ze strony s ´ rodowiska mie ˛s ˛dzie Sam Pekin ma zreszta ´ wiadomos ´c ´, z ˙ e w dłuz ˙ szej perspektywie potrzebny be ˛zywanie globalnych problemo nowy model zaangaz ˙ owania w rozwia ´ w, choc ´ by w celu zapewnienia bezpieczen ´ stwa własnym, rozsianym wspo ´ łczes ´ nie po całym ˛ jednak skoncentrowane przede wszystkim na tym, by globie, inwestycjom. Chiny sa działania polityki zagranicznej słuz ˙ yły zadaniu priorytetowemu, czyli stabilnemu ˛trznemu kraju, a ponadto nie zdecyduja ˛ sie ˛ na przyje ˛cie takiego rozwojowi wewne rodzaju odpowiedzialnos ´ ci za ład s ´ wiatowy, jakiego oczekiwałby od nich Zacho ´ d. W tym konteks ´ cie „wyjs ´ cie ChRL poza region”, przy jednoczesnym utrzymaniu ˛dem dotychczasowych pote ˛g, jest niekonfrontacyjnego kursu w jej polityce wzgle ˛cz niemoz zadaniem trudnym, jes ´ li nie wre ˙ liwym do zrealizowania.

˛ga regionalna czy mocarstwo s Chiny w XXI wieku – pote ´ wiatowe? ABSTRACT

113

Global economic recession which started in 2008 significantly contributed to revealing China’s growing potential on the international arena. For the Beijing administration this means a necessity to develop and implement an optimal strategy of ‘‘going outside the region’’ paying attention to the priority of internal development of the PRC and a non-confrontational course in policy toward other regional and world powers. However, expectations of the West concerning the international engagement of the Country of the Middle do not conform to the Chinese vision of a future global order. Strengthening its economic leadership in its immediate surroundings and maintaining stable relations within the triangle of Washington – Moscow – Beijing, China seeks the ultimate answer to the more and more frequent question on the character and scale of its ‘‘international responsibility’’ both in a political and economic dimension.

REKLAMA N AS Z E W YD A WNI CTW A

REKLAMA Str 4040 Str

INSTYTUT ZACHODNI ul. Mostowa 27, 61-854 Poznañ tel. +61 852 28 54 fax +61 852 49 05 e-mail: wydawnictwo@iz.poznan.pl

R

Stosunki gospodarcze między Polską a Niemcami 20 lat po zjednoczeniu
Praca zbiorowa pod redakcją Piotra Kalki
Studium niemcoznawcze nr 88 ISBN 978-83-61736-32-5 streszczenie w j. angielskim Poznań 2012, 199 ss.

Kolejny tom z serii „Republika Federalna Niemiec 20 lat po zjednoczeniu. Polityka – gospodarka – społeczeństwo” poświęcony problematyce gospodarczej, stanowi próbę podsumowania współpracy w tym zakresie między Polską a Niemcami za lata 1990-2010. Niemcy to najważniejszy partner gospodarczy naszego kraju, stąd istnieje stała potrzeba monitorowania tendencji kształtujących się w bilateralnej współpracy i oceny zmian dokonujących się na skutek uwarunkowań wewnętrznych i zewnętrznych. Cel ten autorzy niniejszej publikacji osiągnęli, poddając analizie przepływy finansowe w bilansie płatniczym, tak by uzyskać możliwie najpełniejsze informacje o polsko-niemieckich relacjach gospodarczych, a także oceniając rozwój wybranych dziedzin współpracy, jak handel zagraniczny, migracja siły roboczej czy kontakty w obszarze przygranicznym. Interesujący jest zwłaszcza ten ostatni aspekt z uwagi na przeszłość historyczną pogranicza polsko-niemieckiego, zróżnicowanie gospodarcze, kulturalne, mentalnościowe lokalnych społeczności, wieloletnią marginalizację tych regionów. To one często decydują o barierach współpracy przygranicznej i specyfice transgranicznych powiązań. Autorzy tomu: Ilona Romiszewska, Piotr Kalka, Tomasz Budnikowski i Zbigniew Świątkowski analizują: polskoniemiecką współpracę gospodarczą w świetle bilansu płatniczego, wymianę handlową między Polską a Niemcami, migrację siły roboczej między Polską a Niemcami i współpracę gospodarczą na pograniczu polsko-niemieckim.