You are on page 1of 26

˛D ZACHODNI PRZEGLA 2012, nr 4

RADOSŁAW GRODZKI Radosław Grodzki Poznan ´

ROSJA NA PRZEŁOMIE XX I XXI WIEKU – REKONSTRUKCJA POZYCJI MOCARSTWOWEJ Rosja na przełomie XX i XXI wieku – rekonstrukcja pozycji mocarstwowej Pan ´ stwowos ´c ´ rosyjska przez stulecia swego istnienia, niezalez ˙ nie od systemy ˛z sprawowania władzy, da ˙ yła do odgrywania roli mocarstwa i wspo ´ łczesne rosyjskie ˛zane. Podstawa ˛ tej mocarmys ´ lenie polityczne jest silnie do tej tradycji przywia ˛wszy od XIV w., były podboje terytorialne, we wszystkich stwowos ´ ci, pocza ˛dz moz ˙ liwych kierunkach, ba ´ utrzymanie maksymalnie duz ˙ ych wpływo ´ w na teryto˛cych ˛ riach lez ˙a w rosyjskiej strefie intereso ´ w. Rosyjska potega – choc ´ przechodziła kryzysy – nigdy nie uległa w jednym aspekcie: wielkos ´ ci przestrzennej, kto ´ ra ˛ s ˛, ale takz budowała nie tylko specyficzna ´ wiadomos ´c ´ narodowa ˙ e kształtowała ˛cia tego ˛ i imperialna ˛1. Do powaz ˙ nego nadszarpnie s ´ wiadomos ´c ´ mocarstwowa ˛ kle ˛ska jednego z kolejnych rosyjskich mocarstwowych wizerunku przyczyniła sie ˛ w rywalizacji z USA i s wcielen ´ , czyli ZSRR. Pan ´ stwo to poniosło poraz ˙ ke ´ wiatem zachodnim o prymat w systemie globalnym. Skutkiem tzw. zimnej wojny był jego rozpad, w wyniku kto ´ rego to dotychczasowe supermocarstwo poniosło bezprece´ nie mocarstwowos ´c ´ rosyjska densowe straty polityczne i terytorialne 2. Jednoczes ˛g zachodnich, przede wszystkim wobec straciła charakter konkurencyjny wobec pote ˛dzynarodowy sukcesor wyrosła USA. Na gruzach ZSRR jako jego prawnomie Federacja Rosyjska. ˛ Borysa Jelcyna. Ta nowe pan ´ stwo przez wiele lat kojarzone było z prezydentura ˛ polityczna ˛, Odziedziczył on po okresie pieriestrojki Michaiła Gorbaczowa doktryne ˛ca ˛ sposo ˛powania wobec pan okres ´ laja ´ b poste ´ stw s ´ rednich i małych. Wolnos ´c ´ ˛ca ingerencje ˛ w sprawy jakiegokolwiek suwerenwyboru politycznego, wykluczaja ˛dzynarodowych, oznaczała odwro nego uczestnika stosunko ´ w mie ´ t Moskwy od ˛ w kosztowne układy i kreowanie kłopotliwych sojuszy, a takz angaz ˙ owania sie ˙ e od doktryny Brez ˙ niewa. Rosji jednak z trudem przyszło okres ´ lenie swojej nowej roli ˛dzynarodowych. Zwłaszcza z w stosunkach mie ˙ e transformacja systemowa i jej wysokie koszty ekonomiczne i społeczne nie sprzyjały budowaniu spo ´ jnej i klarow3 nej wizji w tym zakresie .
Zob. M. A. Smith, Russia’s State Tradition, Camberley 1995. Zob. M. Smolen ´ , Stracone dekady. Historia ZSRR 1917-1991, Warszawa-Krako ´ w 1994. 3 Szerzej: T. Łos ´ -Nowak, Rosja: mie ˛dzy dawna˛ a przyszła˛ wielkos ´ cia˛, w: Postzimnowojenna Europa: ku jednos ´ ci czy nowym podziałom?, T. Łos ´ -Nowak (red.), Wrocław 1995, s. 25-33;
1 2

116

Radosław Grodzki ROSJA U SCHYŁKU XX WIEKU – PRZEGRANA BATALIA ´ RODKOWO-WSCHODNIA ˛S ˛ O EUROPE

Pierwszym waz ˙ nym sprawdzianem do nowo powstałego pan ´ stwa rosyjskiego ˛ zachowanie wpływo stało sie ´ w na dawnym obszarze wyznaczonym nie tylko granicami ZSRR, ale takz ˙ e RWPG i Układu Warszawskiego. Tereny te zwyczajowo ˛to nazywac ˛ zagranica ˛” i „daleka ˛ zagranica ˛”. zacze ´ „bliska ˛tkowanych w 1989 r. demokratycznych rewolucjach w Europie Po zapocza ´ rodkowo-Wschodniej, po prawie pie ˛c ˛cioletnim okresie panowania nad ta ˛ ´ dziesie S ˛s ˛ kontynentu, Rosja zderzyła sie ˛ z nowa ˛ rzeczywistos ˛, wobec kto cze ´ cia ´ cia ´ rej ˛ strategie ˛. Sytuacja była o tyle trudna, z musiała okres ´ lic ´ swoja ˙ e zmian wymagały ˛ podstawowe priorytety rosyjskiej polityki wewnetrznej i zagranicznej. Pozycja ˛ korzystna, gdyz wyjs ´ ciowa wydawała sie ˙ stosunki z Zachodem, a zwłaszcza ˛ pomys amerykan ´ sko-radzieckie układały sie ´ lnie. Nie bez znaczenia było stanowisko ˛ tez Moskwy wobec idei zbrojen ´ i rozbrojenia. Liczyła sie ˙ jej polityka wobec ˛cych sie ˛ Niemiec, a takz jednocza ˙ e neutralny stosunek do pokojowych reform ´ rodkowo-Wschodniej. Wraz z tworzeniem sie ˛ Federacji Rosyjskiej w Europie S i Wspo ´ lnoty Niepodległych Pan ´ stw społecznos ´c ´ euroatlantycka rozwaz ˙ ała moz ˙ liwe wersje zdarzen ´ , a potencjalny lawinowy rozpad ZSRR nie był postrzegany jako korzystny. Pozostawienie potencjało ´ w atomowych w gestii kilku pan ´ stw im˛cz zalez plikowało brak skutecznej kontroli. Zachodowi wre ˙ ało, by to Moskwa ˛ 4. sprawowała nad nimi piecze Pomimo zasadniczych przeobraz ˙ en ´ geopolitycznych i ustrojowych rosyjska ˛tku lat 90. cia ˛gle pozostawała przy da ˛z racja stanu na pocza ˙ eniach mocarstwowych. ˛ umocnienie pan Zasadniczym celem polityki rosyjskiej stało sie ´ stwowos ´ ci, co ˛sto rozumiano jako synonim mocarstwowos jednak cze ´ ci. Spełnienie tego warunku ˛w rozumieniu Moskwy miało pomo ´ c w odzyskaniu pozycji gło ´ wnego rozgrywaja ´ rodkowo-Wschodniej. cego w procesach reintegracyjnych, zwłaszcza w Europie S Odzyskanie roli swoistego patrona bezpieczen ´ stwa wobec pan ´ stw mniejszych miało ˛trzne. Przedstawiciele rosyjskich władz przy kaz przesłonic ´ słabos ´ ci wewne ˙ dej okazji podkres ´ lali koniecznos ´c ´ obrony intereso ´ w pan ´ stwa i narodu. Choc ´ postawy te ˛ obce innym pan nie sa ´ stwom, to w wypadku Rosji gło ´ wne niebezpieczen ´ stwo ˛ jednak w odczytywaniu intereso rodziło sie ´ w pan ´ stwowych jako intereso ´ w mocarst˛ciu lat Rosja stane ˛ła przed wowych. Po raz pierwszy od co najmniej siedemdziesie ˛ prowadzenia otwartej polityki wobec najbliz ˛siado moz ˙ liwos ´ cia ˙ szych sa ´ w. Tym˛gi polityczne w Moskwie postrzegały Rosje ˛ jako kraj osamotniony czasem liczne kre
J. Bratkiewicz, Kryzys cywilizacyjny w Rosji. Jego implikacje dla stosunko ´ w polsko-rosyjskich, ˛dzynarodowe”, 1995, nr 2, s. 89-106. „Sprawy Mie 4 Szerzej: A. Horeli ck, US-Soviet Relations Threshold a New Era, „Foreign Affairs” No. 1, 1990͞1991, s. 51-69; G. F. Kennan, Communism in Russian History, „Foreign Affairs” No. 1, 1990͞1991. s. 168-186; K.H. Kam p, Die Sicherheit der sowjetischen Atomwaffen, Baden-Baden 1991.

Rosja na przełomie XX i XXI wieku – rekonstrukcja pozycji mocarstwowej

117

i – po okresie s ´ wietnos ´ ci – pozbawiony sojuszniko ´ w. Dramatyzowano zagroz ˙ enia, ˛ce zaro ˛dzynarodowej, jak wynikaja ´ wno z dynamicznych przemian w sytuacji mie i z poczucia historycznej poraz ˙ ki. W tym konteks ´ cie izolacja, a nawet osamotnienie ˛cej swojej nowej toz Rosji, poszukuja ˙ samos ´ ci, mogły miec ´ negatywne skutki dla całej Europy 5. ˛ z kon Wycofanie sie ´ cem sierpnia 1994 r. wojsk rosyjskich z obszaru wschod˛ najbardziej na zacho nich Niemiec (byłej NRD) definitywnie symbolizowało utrate ´d ˛tych pozycji. Wczes wysunie ´ niej rosyjskie wojska wyprowadzono z Czechosłowacji, ˛gier i Polski. Dotychczasowa ro ˛ na We ´ wnowaga geostrategiczna zmieniła sie ˛tek nowej ery w stosunniekorzys ´c ´ Moskwy, co oznaczało na tym obszarze pocza ˛dzynarodowych. Kreml nie okres ˛tkowo jasno swojej strategii kach mie ´ lił pocza ´ rodkowo-Wschodniej. Nieczytelnos ´c ´ intencji i zachowan ´ nie wobec Europy S sprzyjała utrwalaniu jej wizerunku jako wiarygodnego partnera. Brak politycznej ˛dzy Moskwa ˛ a stolicami pan komunikacji mie ´ stw s ´ rodkowoeuropejskich po roz˛sto błe ˛dnie postrzegano wzajemne padzie bloku wschodniego powodował, z ˙ e cze ˛c sobie nawzajem zła ˛ wole ˛. W rosyjskiej doktrynie politycznej intencje, przypisuja ´ rodkowo-Wschodnia˛ na daleki plan, jakby ja˛ lekcewaz ˛c 6. ˛S ˙a spychano Europe Z kolei negatywne odbieranie Rosji przez narody s ´ rodkowoeuropejskie dało ˛ siła ˛. Resentymenty i zaszłos ˛ o sobie znac ´ ze zdwojona ´ ci historyczne okazały sie ˛sto waz cze ˙ niejsze niz ˙ korzystne przesłanki, stworzone przez realia polityczne. ˛ły sie ˛ wzajemne W warunkach wolnos ´ ci i suwerennos ´ ci na plan pierwszy wysune urazy i kompleksy 7. ´ rodkowo-Wschodniej pan ´ stw faktycznie Rosja uznała istnienie w Europie S ˛gnie ˛ty w repozbawionych gwarancji bezpieczen ´ stwa za czynnik pozytywny, osia ˛ciu rosyjskim obszar ten znalazł sie ˛ zultacie zakon ´ czenia zimnej wojny. W uje w swoistej „geopolitycznej dziurze”, w kto ´ rej Rosja nie potrafi znalez ´c ´ dla siebie odpowiedniego miejsca 8. Od takiego sposobu rozumowania bardzo blisko było do ´ rodkowo-Wschodniej rosyjskimi ˛cia obszaru Europy S tezy o koniecznos ´ ci obje 9 gwarancjami bezpieczen ´ stwa . Rosyjski stereotyp historyczny traktował region s ´ rodkowoeuropejski jako swoi´ rod˛ pro ˛. Po rozbiciu radzieckiej przestrzeni, ła ˛cza ˛cej Rosje ˛ z Europa ˛S sta ´z ˙ nie ˛ kowo-Wschodnia w ramach bloku polityczno-wojskowego i ideologicznego, doszło do likwidacji wzoro ´ w zalez ˙ nos ´ ci i usuwania klimatu rywalizacji o wpływy
5 Szerzej: A. Andrusiewicz, Mit Rosji, t. 1-2, Rzeszo ´ w, 1994; K. Dziewanowski, Polityka w sercu Europy, Warszawa 1995, s. 99. 6 Rosyjska polityka zagraniczna: priorytety MSZ, „Eurazja”, 1994, nr 5-6. 7 A. Drawicz, Przewartos ´ ciowania w stosunkach polsko-rosyjskich, w: Polska-Rosja. Czas przewartos ´ ciowan ´ , S. Bielen ´ (red.), Warszawa 1995, s. 10-15. 8 S. Karaganow, Nowa Rosja w nowej Europie, „Eurazja”, 1994, nr 5-6, s. 90. 9 A. Kozyriew, Polska w rosyjskiej polityce zagranicznej, w: W strone ˛ nowego partnerstwa, Krako ´ w 1994, s. 29.

118

Radosław Grodzki

˛g, tj. Niemiec i Rosji. W praktyce zabrakło jednak praktycznego os ´ ciennych pote przełoz ˙ enia takiego mys ´ lenia na czyny w polityce rosyjskiej 10. ˛ pote ˛ga ˛ powodowały ws Dlatego tez ˙ urazy i obawy przed rosyjska ´ ro ´ d pan ´ stw ´ rodkowo-Wschodniej nieustanne przywoływanie fatalnego połoz ˙ enia Europy S geopolitycznego, kto ´ re prowadziło do wojen i rozbioro ´ w. Tymczasem pan ´ stwa te ˛ksza ˛ podmiotowos uzyskiwały coraz wie ´c ´ i samodzielnos ´c ´ . Przestawały byc ´ po˛ strzegane jako fragment rosyjskiej strefy wpływo ´ w, o kto ´ rej losach rozmawiało sie zawsze za pos ´ rednictwem Moskwy. Do s ´ wiadomos ´ ci polityko ´ w rosyjskich z wolna docierał fakt, z ˙e s ´ rodkowo˛siedzi Rosji stopniowo przestawali sie ˛ jej obawiac europejscy sa ´ jako agresora w najbliz ˙ szej przyszłos ´ ci i chodziło im gło ´ wnie o wyjs ´ cie ze strefy buforowej ˛ ˛ pomiedzy nia a Niemcami. Nie chcieli dłuz ˙ ej byc ´ ofiarami polityki obu silniejszych ˛siado ˛cych takie same prawa sa ´ w. Chcieli tez ˙ uzyskac ´ status normalnych, maja ˛zki, członko ˛cych te same i obowia ´ w euroatlantyckiej wspo ´ lnoty narodo ´ w, wyznaja wartos ´ ci demokratyczne 11. ´ rodkowo-Wschodniej waz ˙ na była bliskos ´c ´ Dla intereso ´ w Rosji w Europie S geograficzna i tradycje mocarstwowe. Najwaz ˙ niejsze jednak pozostawały interesy ˛du na ich znaczenie Rosja wraz z Białorusia ˛ bezpieczen ´ stwa. To włas ´ nie ze wzgle ˛ postulowały utworzenie na tym obszarze strefy bezatomowej – swoistego i Ukraina powrotu do głos ´ niej niegdys ´ idei polskiego planu Adama Rapackiego. Jednak po ˛dzy blokami polityczno-wojskowymi, utworzenie zakon ´ czeniu konfrontacji mie ´ rodkowo-Wschodniej w szarej takiej strefy oznaczałoby pozostawienie Europy S ˛ły podejmowac strefie bezpieczen ´ stwa. Tymczasem kraje regionu zacze ´ starania ˛cie wszystkich wynikaja ˛o pełnoprawne członkostwo w NATO, co oznaczało przyje ˛zan cych z tego zobowia ´. Głos ´ ne obawy Rosji przed przybliz ˙ eniem do jej granic wojskowych struktur ˛dy pan Paktu Po ´ łnocnoatlantyckiego irytowały rza ´ stw s ´ rodkowoeuropejskich. Ta ˛ argumentem o pogorszeniu swojej sytuacji jednak konsekwentnie posługiwała sie ˛cia granic NATO 12. Dyplomaci rosyjscy intengeopolitycznej w wyniku przesunie ˛ antynatowska ˛ do tego stopnia, iz sywnie i niezmiennie wykorzystywali retoryke ˙ ˛to obawiac ˛ skutko w stolicach pan ´ stw zachodnich rzeczywis ´ cie zacze ´ sie ´ w ewentual´ rodko˛ciu do NATO pan nego odizolowania Rosji po przyje ´ stw z Europy S ˛, z ˛cie pan wo-Wschodniej. Na Kremlu słusznie obawiano sie ˙ e przyje ´ stw z Europy ´ rodkowo-Wschodniej do Sojuszu stworzy u rosyjskich granic nowa˛ sytuacje ˛ S ˛ i przerodzi sie ˛ w silny instrument nacisku. strategiczna ´ rodkowo-Wschodnia w rosyjskiej polityce zagranicznej. Zapis dyskusji, „Polska Europa S w Europie”, 1995, z. 18, s. 70-71. 11 O. Aleksandrowa, Niemcy – Polska – Ukraina – Rosja: dylematy wschodnioeuropejskich ˛d Zachodni”, 1993, nr 1, s. 33-51. stosunko ´ w, „Przegla 12 ´ rodkowo-Wschodniej w NATO, w: Niemcy Ch. Royen, Zacho ´ d i Rosja a członkostwo Europy S – Polska – Rosja. Bezpieczen ´ stwo europejskie i wspo ´ łpraca społeczen ´ stw, M. Dobroczyn ´ ski (red.), Warszawa 1996, s. 155-168.
10

Rosja na przełomie XX i XXI wieku – rekonstrukcja pozycji mocarstwowej

119

´ rodkowo-Wschodniej w czaW rosyjskiej polityce historycznej podbo ´ j Europy S ˛ zdobyczy sie II wojny s ´ wiatowej okupiony wielomilionowymi ofiarami, był forma ˛ z koniecznos ˛ odwrotu wojennej. I o ile z trudem przyszło Rosjanom pogodzic ´ sie ´ cia ˛kszym trudem przyszło im i pokojowo opus ´ cic ´ te obszary, to z jeszcze wie zaakceptowac ´ przejs ´ cie krajo ´w s ´ rodkowoeuropejskich do amerykan ´ skiej strefy ˛ ich przysta ˛pienie do Sojuszu Po wpływo ´ w, czym de facto stało sie ´ łnocnoatlantyc˙ na traktowac ´ zatem jako swoisty punkt zwrotny kiego 13. Poszerzenie NATO moz i punkt odniesienia dla budowania nowej geopolitycznej mapy s ´ wiata. Rosja ˛ definitywnie z faktem, iz musiała pogodzic ´ sie ˙ spadek po dawnym imperium został ˛ła działac ˛cej sie ˛ nowej wielobiegunowej powaz ˙ nie okrojony i zacze ´ w rodza ˛dzynarodowych. geometrii stosunko ´ w mie
ROSYJSKA GOSPODARKA SUROWCOWA JAKO FILAR POZYCJI MOCARSTWOWEJ

Rosyjski powro ´ t do polityki imperialnej nie byłby moz ˙ liwy bez zaplecza gospodarczego. I to gło ´ wnie we wzros ´ cie gospodarczym, obok pozycji militarnej, ˛dzynarodowych Rosji. Zasoby surowcowe i wyninalez ˙ y poszukiwac ´ aspiracji mie ˛ce z nich zasoby finansowe pozwoliły na realizacje ˛ aktywnej wobec Zachodu kaja ˛zku Radzieckiego Rosja, podobnie jak polityki zagranicznej. Po rozpadzie Zwia ˛ z problemami gospozostałe pan ´ stwa dawnego bloku radzieckiego, zmagała sie ˛zanymi z transformacja ˛ systemowa ˛. Wynikaja ˛ce z tego olbrzymie podarczymi zwia problemy finansowe rosyjskiego budz ˙ etu i pomoc w postaci kredyto ´ w zachodnich ˛ jednym z najwie ˛kszych instytucji finansowych spowodowały, z ˙ e Rosja stała sie ˛cia władzy przez Władimira Putina dłuz ˙ niko ´ w na s ´ wiecie. W momencie przeje w 2000 r. długi Rosji wynosiły juz ˙ ok. 160 mld USD i pan ´ stwo to było liderem na tej ˛pił do odbudowania efektywnos lis ´ cie. Nowy prezydent przysta ´ ci, skutecznos ´ ci i kontroli centralnej władzy pan ´ stwowej. Doprowadził do umocnienia władzy Kremla, monopolizacji politycznej parlamentu i s ´ rodko ´ w masowego przekazu. ˛ pacyfikacja Czeczenii oraz Symbolem odzyskiwania siły militarnej stała sie odrodzenie i unowoczes ´ nianie sił zbrojnych. W aspekcie gospodarczym doprowa˛biorstwami sektora dził do odzyskania kontroli pan ´ stwa nad gło ´ wnymi przedsie ˛ to wydobywczego ropy i gazu, a takz ˙ e ograniczenia władzy oligarcho ´ w. Odbyło sie ˛s ˛ki osia ˛gnie ˛ciu za pomoca ´ rodko ´ w prawnych, karnych i administracyjnych. Dzie ˛dzynarodowe i umocmaksymalizacji zysko ´ w z eksportu ropy i gazu na rynki mie ˛ła odzyskiwac nieniu monopolu tranzytowego Federacja Rosyjska zacze ´ stabilnos ´c ´ ˛14. Dodatkowym czynnikiem wzrostu była s ´ wiatowa koniunktura na ekonomiczna ˛gu kilku lat ceny baryłki ropy surowce mineralne i energetyczne (m.in. wzrost w cia
Russia and Eastern and Central Europe: Old Divisions and New Bridges, Moscow 1996, s. 6. Szerzej: B. Kagarlitsky, Russia under Yeltsin and Putin: neo-liberal autocracy, London 2002, s. 251-280.
13 14

120

Radosław Grodzki

naftowej z ok. 20 do blisko 100 USD i wzrost skorelowanych z tym cen gazu ˛ki nowym inwestycjom Rosja była w stanie zwie ˛kszyc ziemnego). Dzie ´ wydobycie ˛kszym producentem na s ropy naftowej i w 2006 r. została jej najwie ´ wiecie. Zatem ˛ najbardziej efektywnym instrumentem nowej mocarstwowos ´ ci Rosji stały sie ˛biorstwa energetyczne i tworzone dzie ˛ki zyskom z eksportu surowco przedsie ´w fundusze inwestycyjne. W okresie sprawowania przez Putina pierwszych dwo ´ ch kadencji prezydenckich PKB Rosji wzro ´ sł kilkakrotnie (w 2006 r. wynosił juz ˙ 920 miliardo ´ w USD, w poro ´ wnaniu z 200 miliardo ´ w USD w 1999 r.; w tym czasie ˛kszyły sie ˛ z 12,7 miliardo rezerwy walutowe zwie ´ w USD do 266 miliardo ´ w). ˛gne ˛ła poziom 7,5% PKB, a jej udział W 2006 r. nadwyz ˙ ka budz ˙ etowa w Rosji osia ˛ tego, co całej Unii Europejsws ´ wiatowym wzros ´ cie gospodarczym wynosił połowe ˛ kiej. Nalez ˙ y jednak pamietac ´ , iz ˙ w tym samym czasie – według nominalnej wartos ´ ci ˛gle mniejsza niz PKB – gospodarka Rosji była cia ˙ np. Włoch i zajmowała odległe – 59. miejsce w s ´ wiecie 15. Ponadto dynamika rozwoju rosyjskiej gospodarki oraz ˛ od koniunktur w sektorze surowco zmiany jej struktury uzalez ˙ niły ja ´ w naturalnych. ˛ga za soba ˛ wiele zagroz Ten model wzrostu gospodarczego pocia ˙ en ´ , szczego ´ lnie ˛ ˛ w długim okresie. Dochody z eksportu powoduja rezygnacje z niełatwych i bolesnych dla społeczen ´ stwa reform gospodarczych i społecznych. Jednoczes ´ nie wzrost dochodo ´ w społeczen ´ stwa finansowany jest gło ´ wnie z dochodo ´ w z eksportu nos ´niko ´ w energii i nie idzie w parze z podnoszeniem produktywnos ´ ci i efektywnos ´ ci. ˛biorstw na W efekcie zmniejsza to konkurencyjnos ´c ´ rosyjskich produkto ´ w i przedsie ˛ rynku globalnym. W długim okresie rozbiez ˙ nos ´c ´ pomiedzy poziomem z ˙ ycia ˛ moz i oczekiwaniami społeczen ´ stwa a jego produktywnos ´ cia ˙ e powodowac ´ sytuacje kryzysowe 16. ˛zane z zakon Rok 2011 przynio ´ sł gospodarce rosyjskiej nowe wyzwania zwia ´´ wiatowej Organizacji Handlu ˛cych akcesji Rosji do S czeniem rozmo ´ w dotycza (WTO). Zdaniem eksperto ´ w to najpowaz ˙ niejszy ruch w kierunku liberalizowania s ´ wiatowego handlu od dekady, kiedy szeregi organizacji zasiliły Chiny. Jednak ˛da ˛ stopniowe, bo Rosja wywalczyła sobie długie okresy przejs zmiany be ´ ciowe. ˛pił m.in. dzie ˛ki zaangaz Przełom w długoletnich negocjacjach nasta ˙ owaniu i deter˛ dla Unii konsekwencja ˛ tego stanu rzeczy minacji Unii Europejskiej. Najwaz ˙ niejsza ˛dzie stworzenie stabilnych i przewidywalnych warunko be ´ w do prowadzenia wymia˛ zabezpieczenie przed jednostronnym wprowany handlowej. Zasady WTO stanowia ˛dzy innymi dzie ˛ki skutedzeniem restrykcyjnych s ´ rodko ´ w polityki handlowej, mie cznos ´ ci mechanizmu rozstrzygania sporo ´ w. Jako z ˙ e organizacja ta jest gwarantem ˛da ˛ dysponowały tymi ro ´ wnoprawnos ´ ci stosunko ´ w handlowych, to UE i Rosja be
International Monetary Found, „World Economic Outlook Database” z 2007, (URL) http:͞͞www.imf.org, cyt. za: I. Bil, T. Otłowski, Federacja Rosyjska jako mocarstwo? Stan obecny i perspektywy, Warszawa 2008, s. 9-13. 16 Zob. tez ˙ . A. Åslund, Russia’s capitalist revolution: why market reform succeeded and democracy failed?, Washington DC 2007, s. 277-300.
15

Rosja na przełomie XX i XXI wieku – rekonstrukcja pozycji mocarstwowej

121

samymi instrumentami przeciwdziałania nieuczciwym praktykom. Nalez ˙ y zatem ˛dzy Unia ˛ a Rosja ˛, przyczyni sie ˛ do oczekiwac ´, z ˙ e zdynamizuje to handel mie ˛kszenia poziomu inwestycji oraz pogłe ˛bi powia ˛zania gospodarcze. Przekłada zwie ˛ to takz ˛ napie ˛c sie ˙ e na redukcje ´ w stosunkach politycznych, gdyz ˙ uregulowania ˛ moz WTO, precyzyjnie okres ´ laja ˙ liwos ´ ci wprowadzania embarga gospodarczego, ˛sto wykorzystywała jako instrument nacisku politycznego oraz kto ´ re Rosja cze ochrony własnego rynku 17. ˛pienia Rosji do WTO komentatorzy i politycy w Moskwie Przy okazji przysta ˛ raczej na negatywne skutki wydarzenia, zwłaszcza z zwracali jednak uwage ˙ e Rosji ˛dy wszystkich 155 pan ˛cych juz z trudem przyszło przekonac ´ do siebie rza ´ stw nalez ˙a ˙ do tej organizacji. Gruzin ´ skie weto pomogło Rosjanom przełamac ´ Stany Zjed´ wiatowego Rosja, wste ˛puja ˛c do tej organizacji, noczone. A według oceny Banku S ˛ bardzo powaz moz ˙ e spodziewac ´ sie ˙ nych korzys ´ ci. Przez pierwsze trzy lata ˛c ˛gu 11 lat członkostwa w organizacji jej PKB powinien wzrosna ´ o 3,5 proc., a w cia ˛da ˛ juz – o 11 proc. Rosyjscy eksporterzy nie be ˙ napotykac ´ bariery w postaci kwot ˛cych atrakcyjne dla nich rynki. W zwia ˛zku z tym np. rosyjscy importowych chronia ˛, ˛ metalurdzy licza z ˙ e otworzy sie przed nimi – zazdros ´ nie do tej pory strzez ˙ ony ˛ takz – rynek amerykan ´ ski. Na zyski licza ˙ e producenci nawozo ´ w sztucznych, kto ´ rzy ˛ z taniego na rosyjskim rynku wewne ˛trznym gazu i be ˛da ˛ mogli skutecznie korzystaja ˛c walczyc ´ z np. silnymi polskimi konkurentami. Jednoczes ´ nie Rosja, przyjmuja ˛zuja ˛ce członko ˛dzie musiała uczynic ˛ gospodarke ˛ zasady obowia ´ w organizacji, be ´ swa ˛, ˛, ˛ bardziej przejrzysta przewidywalna a tym samym bardziej atrakcyjna dla inwes˛sto toro ´ w zaro ´ wno zagranicznych, jak i rodzimych. Zwłaszcza, z ˙ e ci zbyt cze ˛ swoje kapitały za granice ˛. Najwie ˛cej zastrzez ˛ przedstawiciele wywoz ˙a ˙ en ´ zgłaszaja rolniko ´ w i przemysłu spoz ˙ ywczego, gdyz ˙ kraj moz ˙ e zalac ´ tania importowana ˛ w przemys z ˙ ywnos ´c ´ . Jeszcze gorsze nastroje panuja ´ le samochodowym, lotniczym, ˛ bardzo przestarzałe lekkim i maszynowym. Te branz ˙ e rosyjskiej gospodarki sa i niedoinwestowane. Rosja w negocjacjach z WTO wytargowała sobie niezłe ˛ki czemu jej rolnictwo i przemysł jeszcze przez jakis ˛da ˛ warunki, dzie ´ czas be ˛18. chronione przed konkurencja ˛ niepokoja ˛ce. Jednak pierwsze inicjatywy Rosji jako członka WTO wydały sie ˛ Gazprom, poniewaz W kłopotliwej sytuacji znalazł sie ˙ s ´ ledztwo w sprawie ´ rodkowo-Wschodmonopolizowania rynku europejskiego (szczego ´ lnie Europy S ˛ła wobec niego Komisja Europejska. Firmie tej grozi nawet kilka niej) wszcze ˛ takiej miliardo ´ w dolaro ´ w grzywny, chociaz ˙ trudno byłoby wyegzekwowac ´ spłate ˛ dane kwoty (egzekucja w takich sprawach nalez ˙ y do pan ´ stw, w kto ´ rych działaja ˛ do WTO w zwia ˛zku z naruszeniem przez UE firmy). Rosja zapowiedziała skarge
D. Jankowski, Strategiczne partnerstwo Unii Europejskiej i Rosji w polityce bezpieczen ´ stwa: szanse, przeszkody i stan obecny, „Bezpieczen ´ stwo Narodowe”, nr 21, I-2012, s. 49-65. 18 ´ wiatowa Organizacja Handlu nadzieja i strachy Rosji, „Gazeta WyborW. Radziwinowicz, S cza”,07.09.2012.
17

122

Radosław Grodzki

porozumienia o wolnym przepływie kapitału i swobodzie handlowej. Skarga ta ˛. Zapowiada sie ˛ zatem wynika z uznania polityki Unii za protekcjonistyczna ˛dzynarodowej 19. długoletni spo ´ r na arenie mie ´ wiatowej Organizacji Handlu, ˛c sie ˛ pan Rosja, staja ´ stwem członkowskim S ˛ pozycje ˛ w gospodarczych organizacjach mie ˛dzynarodowych. wzmocniła swoja ˛ spodziewac ˛, z ˛ do rozpocze ˛cia Nalez ˙ y sie ´ sie ˙ e wkro ´ tce otworzy sobie droge ˛cych członkostwa w Organizacji Wspo negocjacji dotycza ´ łpracy Gospodarczej ˛ce z tych nowych okolicznos ˛da ˛ i Rozwoju (OECD). Jednak korzys ´ ci płyna ´ ci be ˛z ˛cych do zalez ˙ ec ´ w duz ˙ ej mierze od determinacji instytucji pan ´ stwowych, da ˙a poprawy efektywnos ´ ci rosyjskiej gospodarki i eliminacji korupcji oraz prowadzenia ˛, ze w przypadku włas ´ ciwej polityki gospodarczej i handlowej. Szacuje sie ˛ ˛ nawet pia ˛ta ˛ wprowadzenia niezbednych reform, Rosja moz ˙ e w 2020 r. stac ´ sie 20 ˛s gospodarka ´ wiata . ´ W MOCARSTWOWYCH: ROSYJSKI OBSZAR WPŁYWO ´D „BLISKA ZAGRANICA” I BLISKI WSCHO ˛g oddziaływan Najs ´ cis ´ lejszy kra ´ mocarstwowej polityki rosyjskiej lez ˙ y na ˛zku Radzieckiego jego prawnoobszarze tzw. bliskiej zagranicy 21. Od upadku Zwia ˛dzynarodowa sukcesorka, czyli Federacja Rosyjska, prowadziła wobec pan mie ´ stw ˛ ˛, ˛ca ˛ postradzieckich polityke energetyczna wykorzystuja surowcowe uzalez ˙ nienia od dostaw lub tranzytu. Miało to na celu odtwarzanie i wzmacnianie dawnych wpływo ´ w. Odziedziczony po ZSRR znaczny potencjał tranzytowy ułatwiał Mosk˛ powie oddziaływanie na kaspijskich producento ´ w, zwłaszcza tych, kto ´ rzy sa ˛pu do odbiorco zbawieni bezpos ´ redniego doste ´ w. ˛ polem rywalizacji, a polityka Z przyczyn naturalnych region kaspijski stał sie ˛gania dalekosie ˛z surowcowa posłuz ˙ yła Rosji jako s ´ rodek osia ˙ nych celo ´ w. Postawiło ˛ w gronie mocarstw moga ˛cych oddziaływac ˛ strategiczna ˛ w regionie to ja ´ na sytuacje Morza Kaspijskiego. Obejmuje on nie tylko pan ´ stwa przybrzez ˙ ne – Azerbejdz ˙ an, ˛ i Turkmenistan – ale ro ˛du na Iran, Kazachstan, Rosje ´ wniez ˙ Uzbekistan (ze wzgle ˛ surowcowa ˛ oraz role ˛ polityczna ˛), Gruzje ˛ (jako cze ˛s potencjał tranzytowy, baze ´c ´ ˛cego na ominie ˛cie Rosji waz ˙ nego korytarza tranzytowego Azja – Europa, pozwalaja ˛ (z uwagi na jej znaczenie polityczne jako najbardziej i Iranu) oraz Armenie lojalnego sojusznika Rosji na Kaukazie Południowym) 22.
O. Grim m, E. Stei ner, M. Auer, Energiepolitik: Machtkampf um Gaskartell, „Die Presse”, 29.09.2011. 20 D. Jankowski, Strategiczne partnerstwo... 21 „Bliska zagranica” to okres ´ lenie uz ˙ ywane przez rosyjskich polityko ´ w i publicysto ´ w wobec ˛da ˛cych obecnie członkami mie ˛dzynarodowych organizacji powia ˛zanych byłych republik radzieckich, be ˛ (WNP, ZBiR). z Rosja 22 Zob. T. R. McCray, Russia and the Former Soviet Republics, New York 2006, s. 91-109.
19

Rosja na przełomie XX i XXI wieku – rekonstrukcja pozycji mocarstwowej

123

˛cym wspo Ernest Wyciszkiewicz w opracowaniu dotycza ´ łzalez ˙ nos ´ ci energetycz˛dnił ˛dzynarodowych na obszarze postsowieckim 23, uwzgle nej w stosunkach mie ˛trznych (Stany Zjednoczone, Turcje ˛, Chiny, Iran i Europe ˛ ponadto aktoro ´ w zewne ˛), usiłuja ˛cych oddziaływac ˛ poszczego Zachodnia ´ na polityke ´ lnych pan ´ stw regionu (budowa infrastruktury przesyłowej, s ´ rodki polityczne, ekonomiczne, dyplomatyczne i wojskowe) oraz podmioty niepan ´ stwowe: transnarodowe i narodowe (koncerny ˛ce sie ˛ przede wszystkim che ˛cia ˛ zysku (niekiedy wspierane energetyczne), kieruja przez pan ´ stwa). Gdy poszczego ´ lne kraje regionu uzyskały moz ˙ liwos ´c ´ samodzielnego prowadzenia polityki gospodarczej i zagranicznej, w tym decydowania o sposobie wykorzys˛ im przycia ˛gna ˛c tania swoich bogactw naturalnych, udało sie ´ inwestoro ´ w z pan ´ stw ˛tkowo ˛ ˛ ˛ zachodnich. Pocza pojawił sie wrecz entuzjazm miedzynarodowy z powodu ˛ wprost o powstaniu alternatywy dla Zatoki nowego z ´ ro ´ dła surowco ´ w. Mo ´ wiło sie ˛ksi konsumenci ropy naftowej – Stany Zjednoczone i pan Perskiej. Najwie ´ stwa ˛ w tym regionie, licza ˛c na zmniejszenie zachodnioeuropejskie – zaangaz ˙ owały sie uzalez ˙ nienia od dostaw z niestabilnego politycznie Bliskiego Wschodu. Region ten ˛ silnych graczy regionalnych: Chin, Turcji i Iranu. skupiał na sobie ro ´ wniez ˙ uwage ˛dzynarodowego Był tez ˙ postrzegany jako z ´ ro ´ dło zagroz ˙ en ´ dla bezpieczen ´ stwa mie ˛zanych konflikto z powodu nierozwia ´ w na Kaukazie Południowym (nierozstrzyg˛ty spo ˛dzy Armenia ˛ i Azerbejdz nie ´ r o Go ´ rny Karabach mie ˙ anem oraz osetyjskie ˛z ˛ przez Moskwe ˛ i abchaskie da ˙ enia separatystyczne). Owe niepokoje były zreszta ˛ mocno stymulowane i podsycane. Dało to Rosji sposobnos ´c ´ do ponownego podjecia ˛cych na celu zneutintensywnych działan ´ politycznych i gospodarczych, maja ˛cej sie ˛ konkurencji oraz odzyskanie wpływo ralizowanie rodza ´ w w regionie. Rosja ˛ła takz ˛gnie ˛cia bezpos ˛pu do s podje ˙ e działania w celu osia ´ redniego doste ´ rodkowo˛ elementem azjatyckich zło ´z ˙ . Polityka inwestycyjna rosyjskich spo ´ łek stała sie geostrategii pan ´ stwa. ˛, z ˛c Jednak gdy okazało sie ˙ e Rosja nie jest w stanie przeja ´ wydobycia ˛regionalnych producento ´ w (wspomaganych przez ponadnarodowe korporacje i rza ˛ na zachowaniu kontroli nad przesyłem surowco dy innych pan ´ stw), skupiła sie ´w ˛trzne. Juz na rynki zewne ˙ wo ´ wczas było to waz ˙ nym powodem zaangaz ˙ owania ˛ najwie ˛kszych s sie ´ wiatowych konsumento ´ w ropy i gazu, Stano ´ w Zjednoczonych i pan ´ stw europejskich. Dla nich zro ´z ˙ nicowanie kierunko ´ w eksportu kaspijskich ˛ na dywersyfikacje ˛ własnych z surowco ´ w dawało szanse ´ ro ´ deł dostaw. W tym ˛ czasie strategiczne znaczenie transportu surowco ´ w nazwane zostało „geopolityka ˛go rurocia ´ w”. W stosunku do regionalnych producento ´ w, pozbawionych moz ˙ liwos ´ ci bezpos ´ redniego eksportu (Azerbejdz ˙ an, Kazachstan, Uzbekistan i Turkmenistan), ˛z ˛cego Rosja da ˙ yła do zachowania pozycji monopolisty tranzytowego lub dominuja
Geopolityka rurocia˛go ´ w. Wspo ´ łzalez ˙ nos ´c ´ energetyczna a stosunki mie ˛dzypan ´ stwowe na obszarze postsowieckim, E. Wyciszkiewicz (red.), Warszawa 2008, s. 137-187.
23

124

Radosław Grodzki

˛s pos ´ rednika. Natomiast w stosunku do pan ´ stw całkowicie lub cze ´ ciowo uzalez ˙nionych od dostaw rosyjskich surowco ´ w (Gruzja i Armenia) prowadziła działania ˛ce utrwalic ˛biorstw sekmaja ´ zalez ˙ nos ´ ci (polityka cenowa, przejmowanie przedsie ˛ tora energetycznego i sieci przesyłowych). Gdy kto ´ res ´ z tych pan ´ stw okazywało sie niepokorne, czasowo wstrzymywano dostawy (dotyczyło to ro ´ wniez ˙ innych krajo ´w zalez ˙ nych od rosyjskich surowco ´ w, jak Białorusi i Ukrainy). ˛zku z tym Moskwa od samego pocza ˛tku podje ˛ła działania maja ˛ce na celu W zwia ˛ kontraktowi stulecia – zainicjowanemu w 1994 r. projektowi przeciwstawienie sie ˛gu eksportowego Baku – Tbilisi – Ceyhan (Azerbejdz rurocia ˙ an – Gruzja – Turcja, ˛g BTC). Wskazywano na brak ekonomicznych podstaw dla tego projektu (rurocia ˛ albo Iran byłby tan ˛zane przez Rosje ´ szy) oraz na zagroz ˙ enia pozaekonomiczne zwia ˛ Gruzje ˛ i tereny kurdyjskie w Turcji. Kreml z przebiegiem trasy przez niestabilna ˛ i słuz ˛cy słusznie uznał, iz ˙ jest to projekt geopolityczny wymierzony w Rosje ˙a strategicznym interesom Stano ´ w Zjednoczonych. Faktycznie region kaspijski został ˛ Billa Clintona za strefe ˛ z uznany przez administracje ˙ ywotnych intereso ´ w USA. Waszyngton udzielił mu wo ´ wczas politycznego i gospodarczego wsparcia, kto ´ rego celem było ustabilizowanie sytuacji oraz wyeliminowanie potencjalnych zagroz ˙ en ´ ˛dzynarodowego. Omawiany rurocia ˛g stanowił element dla bezpieczen ´ stwa mie ˛cego wykorzysstrategii rozwoju korytarza transportowego Wscho ´ d – Zacho ´ d, maja tac ´ kaspijski potencjał energetyczny. Oczywis ´ cie jednym ze skutko ´ w tej polityki ˛g do było ograniczanie wpływo ´ w Rosji, ale takz ˙ e osłabienie Iranu. Ponadto rurocia ˛ tureckiego Ceyhan wzmacniał pozycje tego kraju jako członka NATO i kluczowego sojusznika Waszyngtonu na Bliskim Wschodzie. ˛cia działan ˛cych na celu destabilizacje ˛ na obszarze basenu Pomimo podje ´ , maja ˛ powstrzymac Morza Kaspijskiego i na Zakaukaziu, Rosji nie udało sie ´ realizacji tego projektu. Obecnie nie ma juz ˙ bezpos ´ redniego wpływu na transport ropy ˛g BTC został oddany do uz naftowej z Azerbejdz ˙ anu. Rurocia ˙ ytku 25 maja 2005 r. ˛gu czterech lat osia ˛gna ˛ł pełna ˛ przepustowos ˛c sie ˛ gło ˛giem i w cia ´c ´ , staja ´ wnym rurocia eksportowym Azerbejdz ˙ anu. Opro ´ cz zawarcia umowy o transporcie ropy azerskiej udziałowcy BTC w lipcu 2006 r. podpisali porozumienie o wspo ´ łpracy przy ˛g, z pominie ˛ciem terytorium Rosji. transporcie ropy kazachskiej przez ten rurocia ˛gu BTC zachwiało monopolem Moskwy na eksport ropy Otwarcie rurocia naftowej wydobywanej z basenu Morza Kaspijskiego. Ze strategicznego punktu ˛ sie ˛ uniezalez widzenia Kaukaz, a szczego ´ lnie Gruzja i Azerbejdz ˙ an, kto ´ re staraja ˙ nic ´ ˛ na trasie transportu kluczowych dla Europy surowco od Rosji, lez ˙a ´ w energetycz˛ z przyczyn wspierania przez Kreml rucho nych z Azji Centralnej. Było to jedna ´w ˛cych w granicach Gruzji Osetii Południowej i tendencji separatystycznych w lez ˙a ˛ w 2008 r. 24 Kluczem do i Abchazji i wygranej przez Rosjan wojny z Gruzja zrozumienia tego typu polityki jest jednak wczes ´ niejszy konflikt czeczen ´ ski
Zob. R. Grodzki, Wojna gruzin ´ sko-rosyjska 2008. Przyczyny – przebieg – skutki, Zakrzewo 2009, s. 70-79.
24

Rosja na przełomie XX i XXI wieku – rekonstrukcja pozycji mocarstwowej

125

(I wojna w Czeczenii: 1994-1996; II wojna w Czeczenii: 1999-2009). Dla wielu analityko ´ w kluczowymi motywami rosyjskiej interwencji były interesy surowcowe ˛ Federacji. Czeczenia jest poprzecinana oraz obawa Moskwy przed dezintegracja ˛gami i rurocia ˛gami o niezaprzeczalnej wartos ˛ jej znaczenie gazocia ´ ci, kto ´ re nadaja ˛ jednak o tzw. kontrakt stulecia, czyli rurocia ˛g strategiczne. Gra toczyła sie ˛kszych moz ˛cy o najwie ˙ liwos ´ ciach przesyłania surowco ´ w z Morza Kaspijskiego maja ˛. Rosja potrzebowała kontroli i stabilnos przebiegac ´ przez Czeczenie ´ ci na terenach Po ´ łnocnego Kaukazu, aby pozyskac ´ zagranicznych inwestoro ´ w. Tymczasem prowincja ta w 1991 r. ogłosiła niepodległos ´c ´ , co stało na przeszkodzie rosyjskim ˛cie konfliktu zbrojnego. W rezultacie planom i ostatecznie spowodowało wszcze ˛c ˛kach Rosji oraz nieche ´ Europy i USA do pozostawienia tak waz ˙ nego szlaku w re ˛ doprowadziły do tego, z destabilizacja wywołana wojna ˙ e wspomniany kontrakt, ˛. Moskwa bała sie ˛ takz podpisany w 1999 r., uczynił beneficjentem Turcje ˙ e, z ˙e ˛dzie pocza ˛tkiem rozbicia jednos separatyzm czeczen ´ ski be ´ ci Federacji Rosyjskiej, ˛daniami takz poniewaz ˙ inne republiki z podobnymi z ˙a ˙ e były ogniskiem potencjalnej ˛ w Czeczenii jako pro ˛ niestabilnos ´ ci. Wielu analityko ´ w postrzegało wojne ´ be przywołania przez Kreml tradycji dominacji nad innymi terytoriami. Kaukaz ˛ szczego pozostaje takz ˙ e strefa ´ lnych intereso ´ w bezpieczen ´ stwa Federacji Rosyjskiej. ˛ Turcja i Iran. Stanowi Jest to terytorium, na kto ´ rym tradycyjnie wspo ´ łzawodnicza ˛ granice ˛ Rosji z krajami islamskimi i tym samym granice ˛ konfliktu tez ˙ południowa 25 kulturowego . ˛ W obszarze „bliskiej zagranicy” ro ´ wnie waz ˙ ne problemy strategiczne dotycza relacji rosyjsko-ukrain ´ skich. Przedmiotem powaz ˙ nych obaw Rosji jest ewolucja ˛tku 1997 r. polityki zagranicznej Ukrainy w kierunku prozachodnim. Juz ˙ od pocza ˛ deklaracje Kijowa o moz ˛pienia ich kraju do NATO, pojawiały sie ˙ liwos ´ ci wsta ˛ o Szczego a 9 lipca 1997 r. w Madrycie podpisano Karte ´ lnym Partnerstwie ˛dzy NATO a Ukraina ˛. Ponadto Ukraina od pocza ˛tku przeciwstawiała sie ˛ mie ˛biania wspo pro ´ bom pogłe ´ łpracy w ramach Wspo ´ lnoty Niepodległych Pan ´ stw, ˛cego a w paz ´ dzierniku 1997 r. weszła w skład sojuszu GUUAM 26, skupiaja ˛ce swoja ˛ niezalez ˛sto wypan ´ stwa poradzieckie szczego ´ lnie akcentuja ˙ nos ´c ´ i cze ˛ce prozachodnia ˛ orientacje ˛. Rosja tymczasem rozszerzanie NATO na wscho raz ˙ aja ´d generalnie postrzega jako sprzeczne ze swoimi interesami i proces ten stanowi ˛c odzyskac gło ´ wny przedmiot sporu w jej stosunkach z Zachodem. Kreml, pro ´ buja ´ ˛dkowac ˛ republike ˛, zacza ˛ł posługiwac ˛ szantaz wpływy i podporza ´ sobie dawna ´ sie ˙ em
M. Rodriguez, Co tak naprawde ˛ kryje sie ˛ za wojna˛ w Czeczenii? Czeczenia: rozbijaja˛c dyskurs na temat mie ˛dzynarodowego terroryzmu, (URL:) http:͞͞es.oneworld.net͞ i Forum Polityka http:͞͞www. ˛p: 08.08.2012.). 2o.fora.pl͞swiat,31͞czeczenia,531.html, (doste 26 Organizacja GUAM (nazwana tak od pierwszych liter pan ´ stw-członko ´ w – Gruzji, Ukrainy, Azerbejdz ˙ anu i Mołdawii) powstała w paz ´ dzierniku 1997 r. i była postrzegana jako przeciwwaga dla ˛pił Uzbekistan, a nazwe ˛ zmieniono na pozycji Rosji w ramach WNP. W 1999 r. do organizacji przysta GUUAM.
25

126

Radosław Grodzki

surowcowym i doprowadził do kilku kryzyso ´ w energetycznych na Ukrainie ˛c dostawy gazu. Ponadto przed niezwykle waz wstrzymuja ˙ nymi wyborami prezy˛cego denckimi na Ukrainie w listopadzie 2004 r. Rosja oficjalnie popierała uchodza za prorosyjskiego premiera Wiktora Janukowycza. Jednak w wyniku „pomaran ´˛, po kto ˛ czowej rewolucji” przegrał z Wiktorem Juszczenka ´ rym spodziewano sie reorientacji polityki zagranicznej Ukrainy na niekorzys ´c ´ Moskwy. Juszczenko ˛ł akcenty w polityce zagranicznej na korzys faktycznie przesuna ´c ´ integracji z Za˛ła dopływ surowca do Ukrainy, co chodem, za co w styczniu 2006 r. Rosja odcie ˛ poskutkowało pierwszymi w historii powaz zreszta ˙ nymi przerwami w dopływie rosyjskiego gazu do Europy Zachodniej. Na stosunkach ukrain ´ sko-rosyjskich ˛z ˛ wste ˛pnego zaproszenia do powaz ˙ nie zacia ˙ yła moz ˙ liwos ´c ´ uzyskania przez Ukraine ˛cym ore ˛downikiem była wo członkostwa w NATO, czego gora ´ wczas administracja George’a W. Busha w USA. W marcu 2008 r. prezydent-elekt Dmitrij Miedwiediew ˛cie Ukrainy do NATO w wywiadzie dla „Financial Times” uznał, z ˙ e przyje ˛cy sie ˛ na tym tle spo stanowiłoby zagroz ˙ enie bezpieczen ´ stwa europejskiego. Rodza ´r ˛ szczytu NATO w Bukareszcie na pocza ˛tku został w zasadzie rozładowany decyzja kwietnia 2008 r., gdzie uznano, z ˙ e Ukraina nie jest jeszcze gotowa na zaproszenie do NATO. W styczniu 2009 r. wybuchł kolejny, jeszcze powaz ˙ niejszy rosyjsko˛stwo Wiktora Janukowycza w wyborach prezy-ukrain ´ ski kryzys gazowy. Zwycie denckich 7 lutego 2010 r. zostało powszechnie odebrane jako sukces Rosji, co potwierdzały dalsze wydarzenia. I juz ˙ w kwietniu Janukowycz i Miedwiediew ˛ Flote ˛ Czarnomorska ˛ dzierpodpisali porozumienie o przedłuz ˙ eniu przez rosyjska ˛ rabatu na z ˙ awy bazy w Sewastopolu o 25 lat oraz uzyskanie przez Ukraine ˛d os ˛dzie sie ˛ starał importowany gaz. Ukrain ´ ski rza ´ wiadczył takz ˙ e, iz ˙ nie be 27 ´ lic ´ przy tym, z ˙ e Ukraina pozostaje o członkostwo w NATO . Trzeba podkres pan ´ stwem niezalez ˙ nym od Rosji, z wyraz ´ nie wykrystalizowanymi interesami ˛ spod wpływo narodowymi, ale jednoczes ´ nie wymyka sie ´ w Zachodu. Polityka Rosji wobec Bliskiego Wschodu ma charakter instrumentalny. Aktyw˛ nos ´c ´ w tym regionie słuz ˙ y jej gło ´ wnie do realizacji celo ´ w wymierzonych w pozycje Stano ´ w Zjednoczonych i Unii Europejskiej oraz w polityce energetycznej, a uczest˛zywaniu kryzyso nictwo w rozwia ´ w ma na celu kształtowanie wizerunku Rosji jako mocarstwa. Stanowi tez ˙ kluczowy element relacji ze s ´ wiatem islamu. Zarazem jest ˛ dominacje ˛ na Bliskim to polityka asekuracyjna – Rosja nie zdecydowała sie ˛ ograniczone. Zwłaszcza w skutek Wschodzie, a jej pozycja i rola pozostaja ˛ł ulegac rewolucji arabskich układ sił na Bliskim Wschodzie zacza ´ zmianie. ˛, aby otworzyły one wie ˛ksze moz Niemniej nie wydaje sie ˙ liwos ´ ci dla rosyjskiej ˛ta przez Moskwe ˛ postawa defensywna, a zarazem polityki w regionie. Przyje ˛cym kreowakrytyczna pokazała, z ˙ e Rosja nie dysponuje potencjałem umoz ˙ liwiaja
˛p: Stosunki dwustronne Rosja-Ukraina, (URL:) http:͞͞www.stosunkimiedzynarodowe.info, (doste 10.09.2012.).
27

Rosja na przełomie XX i XXI wieku – rekonstrukcja pozycji mocarstwowej

127

nie sytuacji politycznej ani w regionie, ani w poszczego ´ lnych pan ´ stwach. Jedno˛ nie popsuc czes ´ nie stara sie ´ relacji z z ˙ adnym innym aktorem w regionie i wykorzys˛ce sie ˛ okazje w przypadku dalej ida ˛cych zmian. tywac ´ nadarzaja ˛ z Bliskiego Wschodu zacze ˛ła od 2002 r. Rosja po okresie wycofania sie ˛ przyczyna ˛ o aktywizowac ´ swoje działania w tym regionie. Gło ´ wna ´ wczesnego ˛z ˛cia partyzanto zaangaz ˙ owania było da ˙ enie do odcie ´ w czeczen ´ skich od wsparcia ze s ´ wiata arabskiego. Od tego czasu aktywnos ´c ´ polityczno-gospodarcza Rosji na ˛co wzrosła. Moskwa zaangaz ˛ m.in. w proces Bliskim Wschodzie znacza ˙ owała sie pokojowy arabsko-izraelski oraz iran ´ ski kryzys nuklearny. Intensyfikacji uległy ˛c od Syrii, poprzez Egipt, Jordanie ˛, Autonomie ˛ stosunki bilateralne, poczynaja ˛, Algierie ˛, Libie ˛, po Arabie ˛ Saudyjska ˛ i pomniejsze kraje Zatoki Palestyn ´ ska Perskiej. Uzupełnieniem tej polityki były bliskie relacje z krajami niearabskimi – Iranem i Izraelem. Aktywnos ´c ´ rosyjska na Bliskim Wschodzie słuz ˙ yła przede wszystkim realizacji celo ´ w pozaregionalnych. Budowa wpływo ´ w politycznych ˛ jako sposo w regionie Bliskiego Wschodu traktowana była przez Moskwe ´ b na ograniczenie globalnej dominacji amerykan ´ skiej oraz słuz ˙ yła tez ˙ jako karta przetar˛ wpływo gowa w relacjach ze Stanami Zjednoczonymi. Istotny wpływ na budowe ´w politycznych w tym regionie miała sprzedaz ˙ uzbrojenia, kto ´ rego gło ´ wnymi odbiorcami były Iran, Syria, Algieria oraz Libia. Natomiast na rynkach zdominowanych przez USA i inne kraje zachodnie (kraje Zatoki Perskiej) nie przyniosło to efektu. Z kolei znaczenie ekonomiczne regionu dla rosyjskich kompanii energetycznych ˛pu do zło jako miejsca doste ´z ˙ i ich eksploracji pozostaje ograniczone. Polityka ˛zywaniu rosyjska w tym regionie, a przede wszystkim pos ´ rednictwo w rozwia kryzyso ´ w słuz ˙ yło i słuz ˙ y budowie wizerunku Rosji jako mocarstwa. Cel ten chciano ˛gna ˛c osia ´ zaro ´ wno poprzez zaangaz ˙ owanie w kryzys iran ´ ski, jak i aktywnos ´c ´ wobec konfliktu arabsko-izraelskiego i syryjskiego. Dotychczasowy bilans polityki Rosji na Bliskim Wschodzie nie jest dla niej korzystny i pokazuje wiele słabos ´ ci. Moskwa zdobyła wprawdzie nowych kliento ´ w, kto ´ rym sprzedaje uzbrojenie, ale juz ˙ zabiegi w zakresie polityki energetycznej ˛kszenie wpływu na Europe ˛ nie przyniosły efektu, a pos nastawione na zwie ´ rednictwo ˛zywaniu kryzyso ˛ do sfery deklaracji. Rosji, w warunkach w rozwia ´ w ogranicza sie ˛ zbudowac dominacji amerykan ´ skiej, nie udało sie ´ własnych trwałych wpływo ´ w, ˛. W efekcie stosowania polityki ostroz poza Syria ˙ nos ´ ci – zwłaszcza wobec rewolucji ˛ci utrzymania dobrych relacji ze wszystkimi istotnymi aktorami arabskich i che – oraz braku woli zaangaz ˙ owania powaz ˙ nych zasobo ´ w politycznych i ekonomicz˛ mierne 28. nych, rezultaty rosyjskiej polityki bliskowschodniej pozostaja

M. Kaczmarski, Bliskowschodnia polityka Rosji po rewolucjach arabskich, Komentarze OSW, ˛p: 03.08.2012.). 2011-07, (URL:) http:͞͞www.osw.waw.pl, (doste
28

128

Radosław Grodzki

´ ŁPRACA I RYWALIZACJA ROSYJSKO-CHIN ´ SKA WSPO ˛cym sie ˛ – poza obszar bezpos ˛gu aspiracji W rozszerzaja ´ rednich wpływo ´ w – kre ˛ sie ˛ gło mocarstwowych Rosji pojawiaja ´ wni konkurenci w wielobiegunowym ˛dzynarodowym, zwłaszcza Chiny. Trudno przewidziec systemie mie ´ , jakimi droga´ rodka i czy napotka na wie ˛ksze lub ˛dzie poda ˛z mi be ˙ ac ´ dalszy rozwo ´ j Pan ´ stwa S mniejsze turbulencje. Trudny jest tez ˙ do przewidzenia czas, w kto ´ rym Chiny ˛gna ˛ poziom rozwoju gospodarczego i wpływu kulturowego pan faktycznie osia ´ stw ˛cej sie ˛ przewidziec Zachodu. W daja ´ przyszłos ´ ci s ´ wiat raczej pozostanie multipolar˛ca ˛ pozycja ˛ Stano ny z dominuja ´ w Zjednoczonych. Na przełomie XX i XXI w., chociaz ˙ w innej postaci niz ˙ w czasie zimnej wojny, ˛ rywalizacja miedzy mocarstwami trwa nadal i Stany Zjednoczone, Rosja, Chiny, ˛z ˛ do regionalnej hegemonii. Choc Europa, Japonia, Indie, Iran i inne pan ´ stwa da ˙a ´ ˛kszos ˛ ze soba ˛ wspo ˛ w wie ´ ci przypadko ´ w musza ´ łpracowac ´ , to walka o pozycje ˛dzyi wpływy w s ´ wiecie nadal jest zasadniczym elementem s ´ rodowiska mie ˛ swoja ˛ narodowego. Pomimo relatywnego osłabienia Stany Zjednoczone utrzymuja ˛ hegemonie we wszystkich istotnych dziedzinach, a gigantyczna gospodarka amery˛dzynarodowego porza ˛dku ekonomicznego. kan ´ ska nadal pozostaje filarem mie ˛ najwie ˛ksze na s Amerykan ´ skie siły zbrojne nie tylko sa ´ wiecie, lecz takz ˙ e jako ˛ całkowita ˛ zdolnos ˛ i moga ˛ operowac jedyne maja ´c ´ ekspedycyjna ´ we wszystkich ˛ w stanie osia ˛gna ˛c regionach globu. Z kolei Chiny i Rosja nie sa ´ ro ´ wnowagi sił bez pomocy Europy, Japonii, Indii lub ewentualnie jakiejs ´ grupy pan ´ stw wysoko ˛tych. Sama Europa po nieudanych pro rozwinie ´ bach zbudowania samodzielnej ˛z pozycji militarnej (tuz ˙ po wojnie w Iraku) zrezygnowała z da ˙ en ´ do odgrywania roli ˛gi. Dotyczyło to zwłaszcza pan przeciwwagi dla amerykan ´ skiej pote ´ stw „starej” ˛z ˛ do bliz Unii: Francji, Niemiec, czy Włoch. Japonia i Indie wyraz ´ ne da ˙a ˙ szej wspo ´ łpracy strategicznej ze Stanami Zjednoczonymi. Pomimo kosztownych inter˛kszaja ˛ swo wencji w Afganistanie i Iraku, Stany Zjednoczone cały czas powie ´j ˛ technologiczna ˛ (wdroz potencjał militarny i przewage ˙ enie do armii samoloto ´w ˛wzie ˛cia kosmiczne itd.). Wzrosła takz bezzałogowych, s ´ miałe przedsie ˙ e liczba ˛ po 11 wrzes amerykan ´ skich baz wojskowych za granica ´ nia 2001 r. (Afganistan, ˛gry, Polska, Kirgistan, Pakistan, Tadz ˙ ykistan, Uzbekistan, Bułgaria, Gruzja, We Rumunia, Filipiny, Dz ˙ ibuti, Oman, Katar). W Korei Południowej i w Niemczech ˛ raczej plany redukcji amerykan kontrowersje budza ´ skiej obecnos ´ ci wojskowej. ˛c W dodatku nie brakuje innych krajo ´ w gotowych przyja ´ u siebie wojska amerykan ´ s´ wiadczy to o tym, z ˛s ˙ e znaczna cze ´c ´s ´ wiata toleruje albo popiera amerykan ´ ski kie. S ˛du na własne bezpieczen prymat geopolityczny, choc ´ by ze wzgle ´ stwo. Jednak ˛ najwie ˛ksza ˛ pote ˛ga ˛ na s ˛ skłonne i zdolne z faktu, z ˙ e USA sa ´ wiecie, nie wynika, z ˙ e sa ˛ wole ˛. Dopo ˛ swojej narzucac ´ wszystkim swoja ´ ki Stany Zjednoczone nie utraca ˛cej pozycji gospodarczej i wojskowej, a potencjalni pretendenci do przoduja ˛ sie ˛ atrakcyjni dla systemu mie ˛dzynarodowego, struktura tego hegemonii nie stana systemu powinna pozostac ´ niezmieniona: jedno supermocarstwo i wiele mocarstw.

Rosja na przełomie XX i XXI wieku – rekonstrukcja pozycji mocarstwowej

129

˛c swoja ˛ pozycje ˛ gło Jednoczes ´ nie utrzymuja ´ wnego mocarstwa s ´ wiatowego, ˛ sie ˛ o hegemonie ˛ regionalna ˛ z Chinami w Azji Stany Zjednoczone zmagaja ´ rodkowej, z Iranem na Bliskim Wschodzie i w Azji S ´ rodkowej oraz Wschodniej i S ´ rodkowej. Przy tym Stany ˛ w Europie Wschodniej, na Kaukazie i w Azji S z Rosja ˛ sie ˛ w jakims ˛ z niego wychodzic Zjednoczone, kiedy juz ˙ znajda ´ regionie „nie chca ´, ˛ przekonania, z ˛cym stopniu przekształcili go na własne dopo ´ ki nie nabiora ˙ e w znacza ˛, z ˛ksza ´ rzy uwaz ˙ aja ˙ e wie podobien ´ stwo” 29. Według Roberta Kagan: „Ludzie, kto ˛dzy pan ro ´ wnos ´c ´ mie ´ stwami byłaby lepsza od obecnej dominacji amerykan ´ skiej, ˛sto popełniaja ˛ zasadniczy bła ˛d logiczny. Sa ˛dza ˛, z cze ˙ e obecny ład s ´ wiatowy istnieje ˛gi. Wyobraz ˛ sobie, z niezalez ˙ nie od amerykan ´ skiej pote ˙ aja ˙ e w wielobiegunowym ˛dku mie ˛dzynarodowego, kto ˛ podobaja ˛, pozostałys ´ wiecie te elementy porza ´ re im sie ˛dzyby na swoim miejscu. Jest to jednak mylne przekonanie. Kształt systemu mie ˛ na ideach i instytucjach, lecz na układach sił. Obecny narodowego nie opiera sie ˛dek mie ˛dzynarodowy jest odzwierciedleniem konfiguracji sił, kto porza ´ ra wyłoniła ˛ po II wojnie s sie ´ wiatowej, a zwłaszcza po zakon ´ czeniu zimnej wojny” 30. ˛dnym znaczeniem Rosji, Tworzony typowy system multipolarny, z ro ´ wnorze Chin, Indii Europy i USA, zapewne byłby mniej korzystny dla Waszyngtonu ˛tac i Brukseli. A trzeba pamie ´, z ˙ e system nie lubi pro ´z ˙ ni i spadek wpływo ´ w Ameryki ˛ mie ˛dzy obecnymi tam gło w dowolnym regionie musi zmienic ´ konfiguracje ´ wnymi graczami. I tak redukcja wpływo ´ w amerykan ´ skich na Bliskim Wschodzie zapewne ˛ksze zaangaz spowodowałaby wie ˙ owanie Chin i Rosji oraz umocnienie fundamen˛ ˛ sie ˛ talizmu. Chiny maja duz ˙ e ambicje w polityce zagranicznej i chociaz ˙ kieruja ˛ wzbudzania w reszcie s pragmatyzmem i unikaja ´ wiata poczucia zagroz ˙ enia, to ´ wiadczy ˛ wszystko, by powro czynia ´ cic ´ do roli wschodnioazjatyckiego hegemona. S o tym stałe rozbudowywanie i modernizacja chin ´ skich sił zbrojnych. Ro ´ wniez ˙ rosyjska polityka zagraniczna oparta jest na ambicjach narodowych. ˛zek raczej z uraz ˛ duma ˛, Rosyjski brak poczucia bezpieczen ´ stwa ma zwia ˙ ona ˛ca ˛ z utraty statusu mocarstwa globalnego. Rosji nie chodzi o faktyczne wynikaja zagroz ˙ enie ze strony NATO i Stano ´ w Zjednoczonych, czy systemu antyrakietowego, lecz o cały multipolarny układ pozimnowojenny. Rosyjski brak poczucia bezpieczen ´ stwa wynika tez ˙ z rywalizacji z Chinami o wpływy na obszarze Oceanu ˛dzy modernizacja ˛ i globalizacja ˛ a tradycjonalizmem Indyjskiego. Dzis ´ batalia pomie ˛ gdzies ˛dzynarodowej, ale jak pisze Kagan rozgrywa sie ´ na dalekim planie sceny mie ˛cym sytuacje ˛ be ˛dzie raczej walka „w przyszłos ´ ci gło ´ wnym czynnikiem kształtuja ˛dzy mocarstwami oraz wielkimi ideologiami liberalizmu i autokracji (...) moz mie ˙ na miec ´ kapitalizm bez liberalizacji politycznej, ale znacznie trudniej jest miec ´ prawdziwy kapitalizm bez liberalizacji obyczajowej”. ˛dzynarodoChiny podobnie jak Rosja w swojej koncepcji bezpieczen ´ stwa mie ˛ sie ˛ dominacji Stano ˛ działania wego przeciwstawiaja ´ w Zjednoczonych i podejmuja
29 30

R. Kagan, Koniec marzen ´ , powro ´ t historii, „Europa – Tygodnik idei” nr 32, 2007. R. Kagan, op. cit.

130

Radosław Grodzki

˛cego sie ˛ na ro na rzecz ustanowienia ładu s ´ wiatowego opieraja ´ wnowaz ˙ nej wielobiegunowos ´ ci. W tym konteks ´ cie dla Chin waz ˙ ny jest fakt, z ˙ e Rosja popiera ich ˛ wobec Tajwanu oraz uznaje chin polityke ´ skie prawa do Tybetu, a takz ˙ e uczestniczy ˛ w pro ´ bach stabilizowania problemu Korei Po ´ łnocnej. W zamian Chiny nie mieszaja ˛ w konflikty na obszarze rosyjskiej „bliskiej zagranicy” i w Federacji Rosyjskiej. sie ˛ sie ˛ w relacjach wzajemnych takz Oczywis ´ cie oba kraje wstrzymuja ˙ e od krytyki stanu praw człowieka, zwłaszcza na forum ONZ 31. ˛ wspo Chiny i Rosja posiadaja ´ lny interes w stabilizowaniu regionu Azji ´ rodkowej i wspo ˛ w zwalczaniu fundamentalizmu religijnego, terroryzmu, ´ łpracuja S ˛pczos separatyzmo ´ w etnicznych oraz przeste ´ ci transnarodowej. Zwłaszcza, z ˙ e Chiny ˛z ˛ z tym regionem nadzieje na import surowco ˛ sama wia ˙a ´ w energetycznych. Zreszta Federacja Rosyjska pozostaje waz ˙ nym rezerwuarem surowcowym dla Pan ´ stwa ´ rodka. Z kolei Rosja ma silne wie ˛zy historyczne i gospodarcze zwłaszcza z takimi S krajami, jak Kazachstan, Kirgistan czy Tadz ˙ ykistan i utrzymuje tam nawet swoje bazy wojskowe. Moskwie zalez ˙ y ro ´ wniez ˙ na wykorzystaniu swoich linii przesyłowych do transportu ropy i gazu wydobywanego w niekto ´ rych z tych pan ´ stw. Ponadto ewentualne konflikty i wzrost fundamentalizmu w tym regionie mo ´ głby ˛kkie podbrzusze Rosji. ograniczyc ´ rosyjskie wpływy i zdestabilizowac ´ to tzw. mie ˛ na interesy Ameryki, gdyz ˛tku „wojny Tam tez ˙ Rosja i Chiny napotykaja ˙ od pocza ˛ zainteresowanie tym z terroryzmem”, w Waszyngtonie znacznie wzmogło sie regionem i USA załoz ˙ yły bazy wojskowe w Kirgistanie i Uzbekistanie, wykorzystywane do operacji w Afganistanie. USA wspiera tez ˙ działania na rzecz demo´ rodkowej i budowanie tam podstaw gospodarki rynkowej. kratyzacji pan ´ stw Azji S ˛ w złoz Ro ´ wniez ˙ amerykan ´ skie koncerny inwestuja ˙ a ropy naftowej i gazu ziemnego w tym regionie. Zwłaszcza udział pan ´ stw regionu w natowskim programie ˛ jako ingerencja w ich Partnerstwa dla pokoju został odczytany przez Chiny i Rosje ˛ wpływo ˛ wspo ˛ na rzecz przeciwdziałania strefe ´ w. Moskwa i Pekin stymuluja ´ łprace ˛ cecha ˛ charakterystyczna ˛ dialogu rosyjsko-chin ˛ tym tendencjom. Inna ´ skiego sa dobre stosunki z Iranem i brak zgody na ewentualne działania siłowe pan ´ stw ˛ce na celu powstrzymanie iran Zachodu, maja ´ skiego programu nuklearnego. Zwłasz˛ki zachodniej polityce embarga, chin ˛ silnej cza z ˙ e w Iranie, dzie ´ skie firmy nie maja konkurencji w wydobywaniu ropy naftowej. Ro ´ wniez ˙ dla Rosji Teheran jest ˛czy waz ˙ nym partnerem gospodarczym oraz militarnym w regionie. Pan ´ stwa te ła ˛ i technologiami ja ˛drowymi. Dzie ˛ki takz ˙ e wspo ´ łpraca w zakresie handlu bronia ˛ wpływy USA w regionie wspo ´ łpracy Rosja – Chiny – Iran pan ´ stwa te ograniczaja ´ rodkowego Wschodu. Jednak w przyszłos ˛ sie ˛ ´ ci problemem moga Bliskiego i S okazac ´ ro ´z ˙ nice potencjało ´ w tych pan ´ stw. Bowiem pozycja Chin wzrasta w nie˛kszym stopniu niz proporcjonalnie wie ˙ pozycja ich partnero ´ w, zatem w dalszej ˛dzie raczej perspektywie utrzymanie stosunko ´ w na zasadach ro ´ wnoprawnych be niemoz ˙ liwe 32.
Zob. B. Lo, Moscow, Beijing, and the new geopolitics, Washington DC 2008, s. 91-132. Ł. Niewiadomski, Stosunki chin ´ sko-rosyjskie i ich wpływ na s ´ wiat, „Bezpieczen ´ stwo narodowe”, nr I, 2006.
31 32

Rosja na przełomie XX i XXI wieku – rekonstrukcja pozycji mocarstwowej ROSJA W RELACJACH Z OBSZAREM TRANSATLANTYCKIM

131

Najwaz ˙ niejszym dla rosyjskiej mocarstwowos ´ ci i zarazem najtrudniejszym obszarem działania rosyjskiej dyplomacji pozostaje wspo ´ łpraca i rywalizacja ˛dem w obszarze transatlantyckim. U schyłku XX w. kiedy Rosja pod wzgle ˛dzynarodowymi, Stany strategicznym pozostawała poza gło ´ wnymi strukturami mie ˛ pozycje ˛ w poszczego ˛dzyZjednoczone umocniły swoja ´ lnych strukturach mie ˛ jedynego supermocarstwa. Tymczasem narodowych i w regionach odgrywali role ˛ca sie ˛ z kryzysem politycznym i gospodarczym, Federacja Rosyjska, borykaja ˛dzynarodowej, a jej rola została powaz pozostawała na marginesie sceny mie ˙ nie ˛ polityke ˛ wobec zredukowana. Moskwa w połowie lat 90. przewartos ´ ciowała swoja USA na rzecz obrony własnych intereso ´ w w skali mniejszej niz ˙ globalna. Rosja ˛ z aktywna ˛ polityka ˛ Waszyngtonu w swoich strefach musiała takz ˙ e zmierzyc ´ sie ˛ przeciwdziałac wpływo ´ w. I chociaz ˙ stara sie ´ tym trendom, omawiana rywalizacja ˛dnego charakteru. Relacje pomie ˛dzy tymi krajami odbywaja ˛ sie ˛ nie ma juz ˙ ro ´ wnorze w kilku wymiarach: bilateralnym (m.in. Rosja jako sojusznik w wojnie z terroryzmem), regionalnym (m.in. rywalizacja o wpływy na Bliskim Wschodzie i w Azji) i globalnym (pro ´ by zneutralizowania aspiracji USA poprzez np. podejmowanie ˛dzynarodowych). Rosja wykorzystuje przy tym najcze ˛s działan ´ na forach mie ´ ciej ˛ status stałego członka w Radzie Bezpieczen ´ stwa ONZ, potencjał militarny i pozycje mocarstwa surowcowego. ˛ podobne cele w przeciwdziałaniu W sferze bezpieczen ´ stwa oba pan ´ stwa maja proliferacji broni masowego raz ˙ enia oraz zwłaszcza po 11 wrzes ´ nia 2001 r. w walce ˛dzynarodowym. I to włas z terroryzmem mie ´ nie zamachy terrorystyczne w Nowym ˛ do znacza ˛cego zbliz ˛dzy oboma Jorku i Waszyngtonie przyczyniły sie ˙ enia pomie ˛drowych globalna stabilnos ˛gle od tych krajami. W kwestii arsenało ´ w ja ´c ´ zalez ˙ y cia pan ´ stw. Jednak z układu o ograniczeniu systemo ´ w obrony przeciwrakietowej (ABM) ˛ 13 czerwca 2002 r., co dało im m.in. swobode ˛ Stany Zjednoczone wycofały sie w budowaniu systemu obrony przeciwrakietowej (Missile Defenses – MD). System ten Rosja postrzega jako zagroz ˙ enie dla własnego bezpieczen ´ stwa i prestiz ˙ u. ˛ za ingerencje ˛ w kryzys polityczny na Stany Zjednoczone krytykowały Rosje Ukrainie w 2004 r., wykorzystywanie surowco ´ w energetycznych jako broni poli˛siado ˛ w 2005 r.), tycznej wobec sa ´ w (kryzys gazowy w stosunkach z Ukraina ˛ podwaz ˙ anie integralnos ´ ci terytorialnej Gruzji. Waszyngton poparł takz ˙ e rewolucje ˛ rewolucje ˛ na Ukrainie w 2004 r. oraz ro ´z ˙ w Gruzji w 2003 r. i pomaran ´ czowa ˛ rewolucje ˛ w Kirgizji w 2005 r. Z kolei Rosja bez skrupuło tulipanowa ´ w rozwijała ˛ z pan ˛cymi tradycyjnie złe stosunki z USA: Iranem, Syria ˛ wspo ´ łprace ´ stwami maja ˛. Moskwa stara sie ˛ takz i Wenezuela ˙ e przeciwdziałac ´ wzrostowi wpływo ´ w amery´ rodkowej. kan ´ skich w Azji S ˛ rosna ˛ce zaanStany Zjednoczone Ameryki w dotkliwy sposo ´ b odczuwaja ˛cznych intereso gaz ˙ owanie Rosji w strefie ich wyła ´ w – w Ameryce Łacin ´ skiej. ˛ oparta ˛ na pragmatycznych interesach i działa Moskwa prowadzi tu polityke

132

Radosław Grodzki

´ rodkowej i Południowej analogicznie do amerykan w Ameryce S ´ skiej strategii na ˛ kontakty z prowadza ˛cym populisobszarze poradzieckim. Najbardziej wymowne sa ˛ i antyamerykan ˛ prezydentem Wenezueli Hugo Chávezem – oba tyczna ´ ska polityke ˛czy przynalez kraje ła ˙ nos ´c ´ do grona tzw. mocarstw surowcowych 33. Kolejnymi ´ rodkowo-Wschodniej elemenobszarami sporo ´ w były plany instalacji w Europie S to ´ w systemu obrony przeciwrakietowej, uznanie przez Zacho ´ d w 2007 r. Kosowa (poparta przez USA deklaracja niepodległos ´ ci Kosowa z 17 lutego 2008 r. spotkała ˛ z pote ˛pieniem Rosji), czy zakon sie ´ czone niepowodzeniem amerykan ´ skie plany przyznania w 2008 r., Gruzji i Ukrainie Planu Działan ´ na rzecz Członkostwa w NATO (Membership Action Plan – MAP) 34. Polityka Waszyngtonu wobec Rosji w okresie prezydentury Baracka Obamy ˛ bardziej pragmatyczna niz stała sie ˙ poprzednio. Ogłosił on tzw. reset stosunko ´w ˛ ˛, maja ˛cy zamkna ˛c ´ łpraca z Rosja z Moskwa ´ okres polityki konfrontacyjnej 35. Wspo była potrzebna Ameryce w polityce wobec Iranu, Afganistanu, Korei Po ´ łnocnej i na Bliskim Wschodzie. Podczas szczytu NATO w Lizbonie w listopadzie 2010 r. ˛c ˛dzy Rosja ˛ prezydent Miedwiediew ogłosił zakon ´ czenie okresu napie ´ pomie ˛ ˛ a NATO. W ramach resetu mies ´ ciło sie w taktyczne – jak sie okazało – zawieszenie programu budowy systemu obrony przeciwrakietowej. Jednak w ostatnim roku ˛ pod coraz wie ˛ksza ˛ presja ˛. I pomiprezydentury Miedwiediewa reset znajdował sie ˛cie rezolucji ONZ autoryzuja ˛cej mo z ˙ e w marcu 2011 r. Moskwa umoz ˙ liwiła przyje ˛ lotnicza ˛ akcje ˛ militarna ˛ w ogarnie ˛tej wojna ˛ domowa ˛ Libii, to w zaostnatowska ˛cej sie ˛ w kolejnych miesia ˛cach sytuacji w Syrii stawiała opo ˛z rzaja ´ r wobec da ˙ en ´ ˛cia działan USA i innych pan ´ stw do podje ´ skierowanych przeciwko rez ˙ imowi prezydenta Baszara Assada 36. ˛c działania drugoplanowe, brak realnych Widac ´ zatem wyraz ´ nie, z ˙ e pomijaja moz ˙ liwos ´ ci odniesienia sukcesu w konfrontacji bezpos ´ redniej z USA na forum ˛dzynarodowym powoduje prowokowanie przez Kreml „konflikto ˛pmie ´ w zaste ˛ dyplomatyczna ˛ przy rozwia ˛zywaniu s czych”, czy obstrukcje ´ wiatowych problemo ´w ˛zanych z programem nuklearnym Korei Po ˛zania zwia ´ łnocnej i Iranu, rozwia ˛zanych z rewolucjami po konflikto ´ w zwia ´ łnocnoafrykan ´ skimi, a takz ˙ e wojny domowej w Syrii. Wczes ´ niej Rosja podejmowała takie działania w przypadku ˛c sobie sprawe ˛ ze swojej słabos konflikto ´ w na terenie byłej Jugosławii. Zdaja ´ ci, ˛ sie ˛ jako zwolennicy multipolarego systemu stosunko politycy rosyjscy jawia ´w ˛dzynarodowych i tym samym relatywnego osłabienia dominuja ˛cej pozycji mie Stano ´ w Zjednoczonych. W stosunkach z USA rosyjskie pole manewru jest dosyc ´
A. Bryc, Rosja w XXI wieku. Gracz s ´ wiatowy czy koniec gry?, Warszawa 2009, s. 158-171. Stosunki dwustronne Rosja-USA, (URL:) http:͞͞www.stosunkimiedzynarodowe.info͞kraj,Ro˛p: 08.07.2012.). sja,stosunki–dwustronne,USA, (doste 35 Szerzej: J. Kiwerska, „Po wyborach be ˛de ˛ miał wie ˛ksza˛ elastycznos ´c ´”, Biuletyn Instytutu ˛p: Zachodniego, nr 79͞2012, (URL:) http:͞͞www.iz.poznan.pl͞news͞444–USA-Rosja.pdf, (doste 13.07.2012.). 36 Stosunki dwustronne Rosja-USA...
33 34

Rosja na przełomie XX i XXI wieku – rekonstrukcja pozycji mocarstwowej

133

ograniczone, co nie oznacza, z ˙ e dyplomacja moskiewska nie odnosi na nim sukceso ´ w i nie przysparza Waszyngtonowi kłopoto ´ w. ˛ zmierza do maksymalnego Polityka energetyczna prowadzona przez Rosje uzalez ˙ nienia pan ´ stw zachodnich od rosyjskich surowco ´ w. W tym celu Moskwa ˛ksza swoje wpływy w krajach maja ˛cych złoz konsekwentnie zwie ˙ a surowcowe (Kazachstan, Turkmenistan, Iran, Azerbejdz ˙ an) oraz moz ˙ liwos ´ ci tranzytowe (Tur˛zanych cja). Moskwa powaz ˙ nie ogranicza działanie amerykan ´ skich korporacji zwia z wydobyciem i przesyłem surowco ´ w w regionie Morza Czarnego i Morza ˛. Jednak bez kapitału i technoKaspijskiego i w tej rozgrywce uzyskuje przewage ˛ zaoferowac logii, kto ´ re moga ´ amerykan ´ skie (i inne zachodnie) firmy, rozwo ´ j sektora wydobywczego w Rosji i pan ´ stwach Morza Kaspijskiego jest utrudniony. Obecnie ˛ naraz Stany Zjednoczone nie sa ˙ one na szantaz ˙ energetyczny ze strony Rosji ˛ły zdawac w przeciwien ´ stwie do Europy. Jednoczes ´ nie kraje europejskie zacze ´ sobie ˛, z sprawe ˙ e zapewnienie bezpieczen ´ stwa energetycznego musi polegac ´ na dywersyfikacji dostaw, szukaniu alternatywnych z ´ ro ´ deł energii oraz ograniczaniu jej zuz ˙ ycia 37. ˛ Europejska ˛ i pan W stosunkach z Unia ´ stwami europejskimi Rosja ma znacznie ˛cej do powiedzenia niz ˛. Podstawe ˛ wspo wie ˙ w relacjach z Ameryka ´ łpracy na osi Moskwa – Bruksela stanowi zawarte 24 czerwca 1994 r. porozumienie o partnerstwie i wspo ´ łpracy (Partnership and Cooperation Agreement, PCA), kto ´ re weszło wz ˙ ycie w grudniu 1997 r. Dokument opro ´ cz promowania dobrych wzajemnych ˛ wspo stosunko ´ w przewidywał intensyfikacje ´ łpracy gospodarczej i politycznej oraz ˛dzydziałan ´ na rzecz wspo ´ lnego wypracowywania stanowisk w kwestiach mie ˛ wpływ na bezpieczen narodowych. Zwłaszcza tych, kto ´ re maja ´ stwo. Zakładano, z ˙e ´ rodkowo-Wschodniej, ˛z ˛ przemian podobna ˛ do pan Rosja poda ˙ y droga ´ stw Europy S ˛ gospodarke ˛, demokratyzacje ˛ z czyli wprowadzi liberalna ˙ ycia politycznego oraz poszanowania swobo ´ d obywatelskich. ˛zywania PCA, Unia i Rosja rozpocze ˛ły negocjacje nad Po 10 latach obowia ˛ o partnerstwie strategicznym. Jednak dotychczasowe negocjacje, czasowo umowa zawieszone po wojnie rosyjsko-gruzin ´ skiej w sierpniu 2008 r., nie przyniosły ˛ zbliz spodziewanego przełomu, gdyz ˙ nie udało sie ˙ yc ´ stanowisk m.in. w sferze energetyki oraz ustalic ´ ostatecznej formuły nowego porozumienia. Problematyka bezpieczen ´ stwa została zaliczona do priorytetowych zagadnien ´ we wzajemnych ˛tku XXI w., co wynikało z wczes stosunkach dopiero na pocza ´ niejszego postrzegania ˛ gło Unii przez Rosje ´ wnie jako ugrupowania gospodarczego, kto ´ re w sprawach ˛ symboliczna ˛. bezpieczen ´ stwa odgrywało jedynie role Nowy impuls we wzajemnych relacjach przyniosła unijna propozycja porozumienia politycznego w postaci Partnerstwa dla modernizacji, przedstawiona podczas szczytu w Rostowie w 2010 r. Zapowiedziano w nim promowanie reform
P. Pacuł a, USA – Rosja. Wspo ´ łpraca, czy rywalizacja?, „Bezpieczen ´ stwo narodowe” nr 5-6, 2007, s. 130-145.
37

134

Radosław Grodzki

wolnorynkowych i wzajemnych inwestycji, innowacyjnos ´ ci, efektywnos ´ ci ener˛ własnos getycznej, ujednolicenia norm i standardo ´ w technicznych, ochrone ´ ci ˛ sieci transportowych, jak ro intelektualnej, poprawe ´ wniez ˙ sprawne funkcjonowanie ˛dowego, walke ˛ z korupcja ˛ oraz wspierania kontakto ˛dzyludzkich. systemu sa ´ w mie ˛kszej dynamiki Projekt nie przynio ´ sł oczekiwanych efekto ´ w i nie nadał wie wzajemnym stosunkom. Rosjanie nie byli bowiem w stanie przeprowadzic ´ oczeki˛, z wanej modernizacji ani w obszarze społecznym ani w gospodarczym. Ocenia sie ˙e jednym z czynniko ´ w odpowiedzialnych za brak motywacji do takich działan ´ jest surowcowy charakter rosyjskiej gospodarki. Ponadto Rosja zamiast na moderniza˛ zbyt wiele pozyskanych s ˛ swoje mocarstcje ´ rodko ´ w wykorzystuje na odbudowe wowej pozycji. Z drugiej strony az ˙ 18 z 27 pan ´ stw członkowskich Unii posiada ˛ i w małym stopniu sa ˛ one skłonne koordynowac umowy bilateralne z Rosja ´ swoje polityki z programem Partnerstwem dla modernizacji. Zatem brak spo ´ jnos ´ ci ˛dzy działaniami poszczego ˛ Europejska ˛ pomie ´ lnych pan ´ stw członkowskich i Komisja ˛ Słuz ˛ Działan ˛trznych pozostaje jednym z gło oraz Europejska ˙ ba ´ Zewne ´ wnych przyczyn nieskutecznos ´ ci polityki unijnej wobec Rosji 38. Unia Europejska, z powodu ograniczonych zasobo ´ w własnych surowco ´ w, pozostaje w ogromnym uzalez ˙ nieniu od importu surowco ´ w energetycznych. Jedno˛du na bliskos ˛ Rosja dzie ˛ki swym ogromnym czes ´ nie ze wzgle ´c ´ geograficzna ˛ tych surowco zasobom jest gło ´ wnym dostawca ´ w do Unii. UE, choc ´ jest skazana na ˛ ze wschodnim sa ˛siadem, poszukuje moz kooperacje ˙ liwos ´ ci odpolitycznienia relacji ˛ i przeciwdziała uzalez ˛cego dostawcy. Pan gazowej z Rosja ˙ nieniu od dominuja ´ stwa ˛ 62% gazu, z czego 23% pochodzi z Rosji. Według członkowskie UE importuja prognoz Komisji Europejskiej do 2030 r., w wyniku wzrostu zapotrzebowania na ˛trznej, Unia be ˛dzie importowac gaz naturalny i spadku produkcji wewne ´ az ˙ 84% ˛ z Rosji. Podobna sytuacja wyste ˛puje zapotrzebowania, w tym ponad połowe ˛dzie stanowił az w przypadku importu ropy naftowej, kto ´ ry w 2030 r. be ˙ 95% ˛, z ˛gu jednej dekady do 2008 r. uzalez zapotrzebowania. Szacuje sie ˙ e w cia ˙ nienie Europy od rosyjskich surowco ´ w wzrosło z około 12% do 27%. Tak duz ˙ a zalez ˙ nos ´c ´ energetyczna zmusza do poszukiwania sposobo ´ w dywersyfikacji dostaw, szczego ´ lnie gazu i budowy wspo ´ lnej polityki energetycznej. ˛ce do zapewnienia alternatywnych dostaw sa ˛ jak Jednak działania Unii zmierzaja ˛d skutecznie niwelowane przez rosyjskie interesy i przez brak jednomys dota ´ lnos ´ ci ˛ europejskich koncerno krajo ´ w UE oraz angaz ˙ owanie sie ´ w energetycznych w kon˛g kurencyjne projekty (South Stream, Nabucco). Znamienny przykład to gazocia ˛kszył istnieja ˛ca ˛ zalez Nord Stream, kto ´ ry zwie ˙ nos ´c ´ od dostaw rosyjskiego gazu ˛ projektu Amber – tan ˛gu, kto ziemnego i utrudnił realizacje ´ szej wersji tego gazocia ´ ra ˛, Litwe ˛ i Obwo miała przebiegac ´ z Rosji przez Łotwe ´ d Kaliningradzki do Polski i Niemiec. Czyli w zasadzie przez terytoria – opro ´ cz Federacji Rosyjskiej – pan ´ stw
D. Jankowski, Strategiczne partnerstwo Unii Europejskiej i Rosji w polityce bezpieczen ´ stwa: szanse, przeszkody i stan obecny, „Bezpieczen ´ stwo Narodowe”, nr I, 2012, s. 49-65.
38

Rosja na przełomie XX i XXI wieku – rekonstrukcja pozycji mocarstwowej

135

˛cy przez członko ´ w Unii Europejskiej. Rosyjski projekt South Stream 39, biegna ´ ˛ Morze Czarne do Bułgarii i dalej do Włoch oraz Europy Srodkowej, staje sie ˛ konkurencja ˛ dla fundamentalnego projektu europejskiej strategii bezpos ´ rednia ˛g miał omina ˛c ˛, transportuja ˛c gaz dywersyfikacyjnej – Nabucco. Ten gazocia ´ Rosje ˛ do Austrii. Jednak dzie ˛ki ziemny z obszaru Morza Kaspijskiego przez Turcje ˛, Serbia ˛, Rumunia ˛ i We ˛grami Rosja zdobyła podpisanym umowom z Bułgaria ˛ z idei wspo w Europie partnero ´ w, kto ´ rzy wyłamali sie ´ lnego planowania dostaw ˛czyli sie ˛ do South Stream. energii i przyła ˛z ˛trznego rynku Komisja Europejska da ˙ y do urzeczywistnienia unijnego wewne gazu ziemnego i energii elektrycznej oraz do zapewnienia stabilnych przepływo ´w ˛dzy pan energii pomie ´ stwami członkowskimi. Wspo ´ lna polityka energetyczna oparta na zasadach liberalizacji i konkurencji oraz na mechanizmach solidarnos ´ ci w sytua˛ inicjatywa ˛ cjach kryzysowych stanowi jednak duz ˙ e wyzwanie. Niezwykle waz ˙ na w kierunku budowy wspo ´ lnego rynku energetycznego UE jest inicjatywa Jacquesa ˛ca utworzenie Europejskiej Delorsa i Jerzego Buzka z 5 maja 2010 r., zakładaja Wspo ´ lnoty Energetycznej. Obejmuje ona m.in. stworzenie konkurencyjnego we˛trznego rynku energii opartego na sieci poła ˛czen ˛trzwspo wne ´ wewna ´ lnotowych jako ˛powanie w przyszłos gwarancji bezpieczen ´ stwa energetycznego i wyste ´ ci UE jako jednego podmiotu negocjacyjnego. Stworzenie wspo ´ lnotowego podejs ´ cia i wspo ´ lnoty intereso ´ w w sektorze energetycznym UE jest trudne, gdyz ˙ pan ´ stwa członkows˛ ro ˛tnie przekazuja ˛ instytucjom UE prawa do realizacji kie maja ´z ˙ ne interesy i nieche wspo ´ lnej polityki energetycznej. Tymczasem jej brak umoz ˙ liwia Rosji wywoływa˛trzunijnych podziało ˛p do strategicznie wewna ´ w, a w niekto ´ rych przypadkach doste nych aktywo ´ w energetycznych, w tym udział w niekto ´ rych sieciach przesyłowych. Dla Moskwy ewentualne odpolitycznienie stosunko ´ w surowcowych z UE byłoby ˛ i zepchne ˛łoby Rosje ˛ na pozycje ˛ jedynie klienta. Energia stała sie ˛ narze ˛poraz ˙ ka ˛d nie wypracowała strategii dziem polityki zagranicznej Rosji, a Unia jak dota przeciwdziałania temu 40. ˛ jednak spodziewac ˛dzie Nalez ˙ y sie ´, z ˙ e wspo ´ lna polityka energetyczna be ˛ksze znaczenie ws zyskiwała coraz wie ´ ro ´ d prioryteto ´ w polityki zagranicznej Unii Europejskiej, zwłaszcza po wejs ´ ciu w z ˙ ycie traktatu z Lizbony. Znaczenie rosyj˛dzie w najbliz skiego gazu ziemnego be ˙ szych latach na tyle duz ˙ e, z ˙ e Federacja ˛ uprzywilejowana ˛ pozycje ˛ gło Rosyjska powinna zachowac ´ swoja ´ wnego dostawcy do Europy i moz ˙ liwos ´c ´ wywierania presji politycznej. Z drugiej strony moz ˙ liwos ´ ci ˛ ulec relatywnemu osłabieniu, gdyz ˛ te moga ˙ Rosja staje przed koniecznos ´ cia ˛ ze strony rozwoju s modernizacji sektora energetycznego i konkurencja ´ wiatowego rynku LNG (Liquefied Natural Gas – gaz ziemny w postaci ciekłej), takz ˙ e gazu
Zob. A. Åsl und, Gazprom: Challenged Giant in Need of Reform, in: A. Aslund, S. Guriev, A. Kuchins (ed.), Russia after the global economic crisis, Washington DC 2010, s. 151-169. 40 T. Młynarski, Bezpieczen ´ stwo energetyczne w pierwszej dekadzie XXI wieku. Mozaika intereso ´ w i geostrategii, Krako ´ w 2011, s. 313.
39

136

Radosław Grodzki

˛kszaja ˛cym sie ˛ udziałem odnawialnych z łupkowego i zwie ´ ro ´ deł energii w globalnym ˛dzie nakłado bilansie energetycznym. Gospodarka rosyjska potrzebowac ´ be ´ w inwes˛kszaja ˛cych sprawnos ˛cych energochłonnos ˛ktycyjnych zwie ´c ´ , ograniczaja ´c ´ i zwie ˛cych poziom zaawansowania technologicznego w sektorze energetyki. Moz szaja ˙ e to ˛ksze otwarcie na inwestoro wymusic ´ na Rosji wie ´ w europejskich oraz azjatyckich. ˛ce zuz ˛ do Z drugiej strony rosna ˙ ycie gazu na s ´ wiecie moz ˙ e przyczynic ´ sie ˛dzy krajami posiadaja ˛cymi najwie ˛ksze zasoby. zacies ´ nienia form wspo ´ łpracy pomie ˛ powołania kartelu gazowego 41. Sama Rosja forsuje koncepcje ˛, czy walka o kontrole ˛ nad europejskimi sieciami dostaw Wojna z Gruzja ˛ realizacji strategicznych intereso surowco ´ w słuz ˙a ´ w rosyjskich, kto ´ rych celem jest m.in. uzyskanie wpływo ´ w w polityce europejskiej, osłabienie NATO oraz UE ˛cego i powro ´ t do koncepcji europejskiego tzw. koncertu mocarstw, zapewniaja Moskwie waz ˙ ne w nim miejsce. Urzeczywistnianie tych idei byłoby faktycznym ˛stwem Rosji nad projektem Unii Europejskiej i groziłoby zdominowaniem zwycie wielu krajo ´ w kontynentu. W relacjach bilateralnych z poszczego ´ lnymi pan ´ stwami ˛ pozycje ˛ niz europejskimi, Moskwa uzyskałaby zdecydowanie mocniejsza ˙ w stosun˛puja ˛cej solidarnie Unii. Dla Rosji najtrudniejszym do zneutralizowania ku do wyste przeciwnikiem na Zachodzie pozostaje Sojusz Po ´ łnocnoatlantycki, traktowany ˛ jako narze ˛dzie polityki amerykan przez nia ´ skiej. O ile w kwestiach gospodarczych ˛ rozgrywac Moskwie czasami udaje sie ´ kraje zachodnie, to na polu wartos ´ ci i idei, a zwłaszcza bezpieczen ´ stwa traci swoje atuty i jest mało atrakcyjnym partnerem. ˛d Rosja stara sie ˛ przekonac Sta ´ tych członko ´ w NATO, z kto ´ rymi ma tradycyjnie dobre stosunki, z ˙ e Sojusz powinien zrezygnowac ´ z polityki poszerzania. Dobrym ˛cy plano przykładem był dosyc ´ skuteczny sprzeciw dotycza ´ w poszerzenia Sojuszu ˛ i Ukraine ˛. Argumentacje ˛ Kremla podje ˛li Niemcy i Francja, aby odroczyc o Gruzje ´ ten proces, a wojna w Gruzji w 2008 r. dała kolejne argumenty przeciwnikom integracji tego kraju z NATO. ˛cej hegemonie ˛ Rosja potrzebuje Unii Europejskiej gło ´ wnie jako siły ro ´ wnowaz ˙a ˛dku mie ˛dzynarodowym i zazwyczaj z satysfakcja ˛ odnotowuje USA w porza wszelkie nieporozumienia w stosunkach euroatlantyckich. W interesie Rosji lez ˙y zatem wykorzystanie UE dla osłabienia regionalnej pozycji USA, ale jednoczes ´ nie niedopuszczenie do zbytniego wzmocnienia samej Unii, poniewaz ˙ silna i przema˛ca jednym głosem w takich obszarach jak bezpieczen wiaja ´ stwo czy energetyka Unia ˛ zakusy kapitału utrudniałaby realizacje strategicznych celo ´ w. Groz ´ ne dla Unii sa ˛ce do kontrolowania licznych koncerno rosyjskiego zmierzaja ´ w. Wyraz ´ nym trendem jest inwestowanie w strategiczne sektory i firmy europejskie w celu zdobycia nowych technologii i uzyskania wpływu na ich decyzje biznesowe. ˛Z punktu widzenia Rosji najwaz ˙ niejszym europejskim sojusznikiem pomagaja ˛ Niemcy. Rosyjskie cym realizowac ´ załoz ˙ enia rosyjskiej polityki wobec Zachodu sa
41

M. Ruszel, Kierunki rozwoju polityki energetycznej UE, „Biuletyn Opinie” nr 25, 2009.

Rosja na przełomie XX i XXI wieku – rekonstrukcja pozycji mocarstwowej

137

˛ na podatny grunt ze wzgle ˛du na rosna ˛ce ambicje geopolityczne zabiegi padaja ˛z Niemiec, w tym starania o stałe miejsce w Radzie Bezpieczen ´ stwa ONZ i da ˙ enie do ˛ Dmitrij Miedekonomicznego zdominowania Unii. Włas ´ nie do Berlina udał sie wiediew tuz ˙ po wygranych wyborach prezydenckich 5 czerwca 2008 r. Wygłosił ˛cone rosyjskiej polityce europejskiej, w kto tam przemo ´ wienie pos ´ wie ´ rym zaproponował zawarcie europejskiego paktu bezpieczen ´ stwa z udziałem Rosji. ˛ NATO Paradoksalnie Niemcy, zgodnie z rosyjskimi oczekiwaniami, postrzegaja bardziej jako forum dialogu politycznego niz ˙ jako sojusz wojskowy i krytycznie ˛ do budowy elemento podchodza ´ w tarczy antyrakietowej w Europie 42. W dobie ogo ´ lnego kryzysu pewnos ´ ci siebie dodaje Rosji dodatkowe osłabienie ˛puja ˛cym kryzysem wewne ˛trznym i postrzeganie tego przez Unii Europejskiej poste ˛dzynarodowe. Rosja, chociaz otoczenie mie ˙ przeciwna projektowi Partnerstwa ˛, z ˛siedztwa Wschodniego, nie specjalnie musi obawiac ´ sie ˙ e Europejska Polityka Sa ograniczy jej wpływy. Zwłaszcza po tym jak Unia Europejska sprowokowała i popierała kolorowe rewolucje, ale nie potrafiła poradzic ´ sobie z ich konsekwenc˛siedztwa jest jami. Wbrew powszechnej w Europie opinii rosyjska polityka sa ˛ta i sprawniej wdraz ˛cej bardziej rozwinie ˙ ana niz ˙ unijna. Rosja moz ˙ e ro ´ wniez ˙ wie ˛ energie ˛, doste ˛p do zaproponowac ´ niz ˙ Unia. Swoim sojusznikom oferuje m.in.: tania ˛cy rynek zbytu, ruch bezwizowy, a takz rynku pracy, rosna ˙ e w uzasadnionych ˛ game ˛ przypadkach (np. Osetyjczycy) rosyjskie obywatelstwo. Posiada tez ˙ cała ˛cych: blokowanie dostaw surowco s ´ rodko ´ w dyscyplinuja ´ w, podnoszenie cen, przejmowanie infrastruktury przesyłowej, wsparcie dla rucho ´ w separatystycznych, a w skrajnych przypadkach interwencja zbrojna. Wynika z tego, z ˙ e UE, kto ´ ra sama staje przed problemem odbudowy swojej ˛dzynarodowej nadwere ˛z pozycji mie ˙ onej kryzysem, powinna zmienic ´ zasady poli˛z tyki wobec Rosji. W dłuz ˙ szej perspektywie musi da ˙ yc ´ do redukcji roli dostaw ˛ i skupic ˛ na takich celach, jak: otwarta konkurencja, energii w stosunkach z Rosja ´ sie ˛do przestrzeganie zasady rza ´ w prawa oraz zintegrowany i elastyczny rynek surow˛kszym jednak wyzwaniem jest osia ˛gnie ˛cie zgody co do wspo co ´ w. Najwie ´ lnej strategii i wspieranie w Rosji tendencji modernizacyjnych 43. ˛ Zwłaszcza w Niemczech ws ´ ro ´ d elit politycznych coraz bardziej ujawnia sie zniecierpliwienie i dezaprobata dla rosyjskiego marazmu. Niemcom przestaje juz ˙ ˛p do tamtejszego rynku. Nowoczesny styl wystarczac ´ uprzywilejowany doste wspo ´ łpracy gospodarczej wymaga wkroczenia na bardziej zaawansowany poziom niz ˙ prosta wymiana handlowa, a w przypadku Rosji po ´ ki co jest to niemoz ˙ liwe. ˛c Powodem jest zasto ´ j i nieche ´ do realizowania zawartych umo ´ w i proponowanych ˛zan ˛ takiej sytuacji rysuje sie ˛ po przysta ˛pieniu Rosji do rozwia ´ . Szansa na zmiane
G. Kuczyn ´ ski, Strategia Rosji wobec Zachodu’, „Bezpieczen ´ stwo Narodowe” nr 1-2, 2009, s. 155-171. 43 Zob. M. Leonard, N. Popescu, Rachunek sił w stosunkach Unia Europejska–Rosja, Warszawa 2008, s. 87.
42

138

Radosław Grodzki

WTO, ale na efekty zapewne przyjdzie poczekac ´ , co nie odpowiada oczekiwaniom 44 Unii Europejskiej . ˛ to tez ˛ Przekłada sie ˙ na poziom relacji unijno-rosyjskich. Jak do tej pory Europe ˛ ła ˛cza ˛ interesy, ale dziela ˛ wartos i Rosje ´ ci. Dla Europy Rosja jest jednym z najwaz ˙ niejszych dostawco ´ w surowco ´ w, a dla Rosji Europa jest importerem ˛ towaro połowy eksportowanych przez nia ´ w i kluczowym płatnikiem surowcowym. Zatem Moskwa potrzebuje Brukseli tak jak Bruksela potrzebuje Moskwy. Tym˛ od Rosji modernizacji, a Rosja nadal nie jest na czasem Europa pro ´ buje domagac ´ sie to gotowa. ´ CZENIE ZAKON ˛puje zbyt wolno w poro Wspo ´ łczes ´ nie reformowanie Rosji poste ´ wnaniu z ten˛cz charakter pozorny. Brakuje działan ˛cych dencjami s ´ wiatowymi albo ma wre ´ maja na celu zmodernizowanie pan ´ stwa i przystosowanie jego gospodarki i reguł z ˙ ycia ˛zku z tym społecznego do wymogo ´ w rywalizacji w systemie s ´ wiatowym. W zwia ˛czenia tego kraju do grona gło ˛g moz ˙ liwos ´c ´ realnego dopasowania i wła ´ wnych pote gospodarczych i politycznych s ´ wiata pozostaje w sferze z ˙ yczen ´. ˛cych sie ˛ ekonomii razi zwłaszcza niski poziom Na tle innych szybko rozwijaja infrastruktury, kto ´ ry jest istotnym ograniczeniem potencjału rozwojowego Rosji. Niedorozwo ´ j infrastruktury technicznej (m.in. drogi, kolej, energetyka) na znacz˛ pogarsza relatywnie nych obszarach wymagałby olbrzymich nakłado ´ w. Sytuacje ˛ zasługuje tez niski poziom kultury technicznej w społeczen ´ stwie. Na uwage ˙ ˛cy sie ˛ stan infrastruktury technicznej w kluczowych dla Rosji branz pogarszaja ˙ ach ˛ w za sektora wydobywczego i energetycznego. Zyski z eksportu surowco ´ w sa ˛ oraz pozyskiwanie nowych małym stopniu reinwestowane w ich modernizacje obszaro ´ w wydobywczych. Dodatkowym czynnikiem negatywnym jest duz ˙ a energo´ wiatochłonnos ´c ´ rosyjskiej gospodarki i jej niska efektywnos ´c ´ . W ocenie Banku S ˛cy sie ˛ przez dłuz wego nawet utrzymuja ˙ szy czas wysoki poziom nakłado ´ w inwes˛dzie w stanie zmniejszyc tycyjnych nie be ´ w najbliz ˙ szej przyszłos ´ ci luki infrastruk45 ˛tych pan turalnej w stosunku do wyz ˙ ej rozwinie ´ stw s ´ wiata . Wynika to m.in. z niskiego udziału inwestycji w PKB oraz ich koncentracji gło ´ wnie w sektorach nieprodukcyjnych lub w branz ˙ ach wydobycia surowco ´ w. Ponadto kadry kierow˛ sie ˛ gło nicze i administracyjne wysokiego szczebla w Rosji wywodza ´ wnie z nomen˛ zdolne do podje ˛cia realnych reform. Taka biurokracja klatury i w małym stopniu sa ˛sto skorumpowana), ogranicza aktywnos ˛biorczos (cze ´c ´ , kreatywnos ´c ´ i przedsie ´c ´
S. Mei ster, A New Start for Russian – Eu Security Policy? The Weimar Triangle, Russia and the EU’s Eastern Neighbourhood, Genshagen 2011. 45 Zob. The World Bank in Russia. Russian Economic Report. Reinvigorating the Economy, No 28, ˛p: 12.10.2012.). Autumn 2012. (URL:) http:͞͞www-wds.worldbank.org. (doste
44

Rosja na przełomie XX i XXI wieku – rekonstrukcja pozycji mocarstwowej

139

˛cy szanse rozrosyjskiego społeczen ´ stwa i stanowi istotny czynnik ograniczaja ˛ znaczne zmniejwojowe. Rosja jest jednym z pan ´ stw, w kto ´ rym przewiduje sie szenie liczby ludnos ´ ci. Zgodnie z przewidywaniami ONZ liczba mieszkan ´ co ´ w tego ˛ w latach 2000-2025 o 12%, czyli ok. 17 miliono kraju zmniejszy sie ´ w ludzi, przy ˛z czym długos ´c ´ z ˙ ycia me ˙ czyzn wynosi obecnie zaledwie 59 lat, a kobiet o 13 lat ˛da ˛ miały ˛cej 46. Te i inne zmiany demograficzne w dłuz ˙ szej perspektywie be wie negatywy wpływ na wzrost gospodarczy. Struktura rosyjskiej gospodarki implikuje ponadto ryzyko zahamowania wzrostu i spadku dochodo ´ w pan ´ stwa i ludnos ´ ci wywołane potencjalnym pogorszeniem koniunktury na s ´ wiatowych rynkach ener˛ getycznych. Na razie dochody z funkcjonowania gospodarki surowcowej sa ˛ce do utrzymania sie ˛ autorytarnej władzy oraz zabezpieczenia intereso wystarczaja ´w ˛cych jej zaplecze. grup społecznych i politycznych stanowia U progu XXI w. koniunktura na surowce naturalne umoz ˙ liwia Moskwie ˛ swoich prioryteto ˛dzynarodowej, przy wykorzystaniu realizacje ´ w w polityce mie słabos ´ ci i braku jednos ´ ci ws ´ ro ´ d jej konkurento ´ w. Rosja promuje przy tym alternatywny model rozwoju polityczno-społecznego, oparty na tzw. demokracji ˛czeniu sterowanej. Dla pan ´ stw poradzieckich, ale takz ˙ e wielu innych, w poła ˛ pomoca ˛ gospodarcza ˛, techniczna ˛ i wojskowa ˛, moz z odpowiednio realizowana ˙ e on ˛ bardziej interesuja ˛ca ˛ niz stanowic ´ oferte ˙ trudniejsza do zrealizowania i odległa wizja liberalnej demokracji zachodniej. Przykładem stopniowego ulegania tej ˛ byc ˛ ofercie wydaje sie ´ Ukraina, „wyłuskiwana” z obszaru s ´ cisłej wspo ´ łpracy z Unia ˛. ˛ ˛ Europejska Podobne zjawiska zachodza w pozostałych krajach objetych unijnym programem Partnerstwa Wschodniego, kto ´ ry zwłaszcza w dobie kryzysu UE nie ˛ na konkurenspełnia ich oczekiwan ´ . Z drugiej strony rosyjskie starania napotykaja ˛ ze strony nowych centro cje ´ w geopolitycznych w Azji, zwłaszcza Chin i Indii, kto ´ re ˛ sie ˛ w nieproporcjonalnie wie ˛kszej w stosunku do Rosji skali. Jednak modernizuja ˛ niewystarczaja ˛cy do potencjał budowany na gospodarce surowcowej wydaje sie utrzymania w długim okresie stabilizacji gospodarczej przy niskiej stopie wzrostu produktywnos ´ ci i narastaniu problemu demograficznego 47.

Zob. S. Niktina, Population Decline and Population Ageing in the Russian Federation, UN͞POP͞PRA͞2000͞13, United Nations Secretariat, New York 16-18 October 2000. 47 I. Bil, T. Otł owski, Federacja Rosyjska jako mocarstwo? Stan obecny i perspektywy, Warszawa 2008, s. 9-13.
46

140

Radosław Grodzki ABSTRACT

The article deals with problems related to Russian international policy at the turn of the 21st century aimed at reconstructing the country’s position as a global power. The defeat of the Soviet Union in the cold war confrontation with the United States seriously limited the superpower prerogatives of the Russian Federation as a successor of the Soviet Union in international relations. In the two decades that followed Russia managed to ward off the threat of disintegration of its statehood and to reconstruct it on grounds of a strong authoritarian central rule. A worldwide demand for energy resources helped it build foundations for an expansive resource economy which was concurrently a tool for implementing an imperialistic policy that proves successful especially in Russia’s traditional sphere of influence. With the onset of the 21st century Russia had to face competition from new actors in the multipolar international system that tends to polarize further. The traditional competition with the United States and Europe has expanded onto dynamically developing China and India. At the same time globalization imposes far-fetched cooperation within this configuration curbed by Russia’s inadequate coping with challenges of state modernization. Therefore the growth or decrease of the role of the Russian Federation as a power will largely follow from the efficiency of the reforms it introduces. So far they have shown small dynamism and in a longer perspective barriers to development can contribute to a deterioration of the social, economic and political situation with relevant negative consequences to the international environment.