You are on page 1of 14

Jakub koralewski

Poznań
Międzynarodowy i geopolityczny status ukrainy
Od momentu odzyskania niepodległości w 1991 r. państwo ukraińskie perma-
nentnie znajduje się na „cywilizacyjnym rozdrożu”, chociaż kolejne ekipy politycz-
ne od początku lat 90. XX w. starały się prowadzić dość wielowektorową politykę
zagraniczną. Obecnie nawet trudna do określenia pozostaje orientacja poszczegól-
nych aktorów politycznych, gdyż poza kierunkiem azjatycko-rosyjskim kierownic-
two Ukrainy w swoich deklaracjach prezentuje także sympatie europejskie. Jednak-
że sytuacja jest bardziej złożona i w całym tym „geopolitycznym chaosie” utracono
szlachetne ideały „pomarańczowej rewolucji”. Zamieniono je na chłodne kalkulacje
szeroko pojętego obozu Partii Regionów.
Jeszcze kilka lat temu można było stwierdzić, iż rok 2005 w najnowszych dzie-
jach Ukrainy stanowi początkową cezurę „stałego i nieuchronnego europeizowania
się polityki ukraińskiej”. Niestety jak pokazała codzienna praktyka takie sformuło-
wanie pozostaje nieaktualne. Co gorsza niektóre działania ekipy rządzącej spotykają
się wręcz z niespotykanymi wcześniej działaniami opozycji, bardziej charaktery-
stycznymi dla państw „upadłych” niż rozwijającej się demokracji. Niestety w przy-
padku wielu posunięć władz w Kijowie, bez względu na barwy polityczne, wszelkie
niepokoje i walki frakcyjne od razu skutkują dekoniunkturą gospodarczą dotkliwie
odczuwalną przez przeciętnego Ukraińca.
Przez ostatnie 20 lat zmiany polityczne na Ukrainie nie wpłynęły pozytywnie na
stabilność ekonomiczną. Przykład prezydenta Wiktora Juszczenki, który jako pre-
mier odnosił sukcesy na polu gospodarczym wyraźnie pokazuje, iż w przypadku
Ukrainy to procesy ekonomiczne warunkują bieżącą politykę władz na wszystkich
poziomach. Ukraiński system polityczny jest bardzo rozchwiany i coraz mniej prze-
widywalny. W ciągu ostatnich dwóch lat prezydentury Wiktora Janukowicza coraz
częściej pojawiają się elementy „białorutenizacji” ukraińskiego systemu polityczne-
go, który systematycznie traci kontakt ze społeczeństwem, a zapowiedziane reformy
skutkują jedynie protestami obywateli.
Obiektywny obserwator może zauważyć, iż poszczególne działania władz sta-
nowią mieszaninę coraz to bardziej zuchwałych eksperymentów społecznych, które
jedynie rzekomo poprawiają byt statystycznego obywatela. Źródeł tak prowadzonej
polityki można doszukiwać się w Miński i Moskwie. Wielu zachodnich analityków
wręcz twierdzi, że „ekipa z Makiejewki, część Doniecka” (rodzinne miasto W. Ja-
PRZEGLĄD ZACHODNI
2012, nr 4
142 Jakub Koralewski
nukowicza) znacznie szybciej wprowadza wygodne dla siebie zmiany we wszystkich
sferach działalności państwa niż miało to miejsce w Rosji. Nie zwraca przy tym uwa-
gi na wyczuloną w tych kwestiach zagraniczną opinię publiczną.
Po objęciu urzędu prezydenta Ukrainy przez Wiktora Janukowicza w 2010 r. spo-
dziewano się nagłego zwrotu na „Wschód”. Jednakże relacje z Rosją pozostają nadal
nieuregulowane, podobnie jak w czasach Leonida Kuczmy. Prezydent Federacji Ro-
syjskiej Władimir Putin raczej chłodno odnosi się do Wiktora Janukowicza, gdyż ten
ostatni nie dość gorliwie uczestniczy w realizacji kremlowskiej wizji przekształcenia
Ukrainy w rosyjską strefę wpływów.
Ostanie lata praktyki polityczno-międzynarodowej na Ukrainie świadczą dobit-
nie, iż klasyczne mechanizmy geopolityki w wykonaniu Rosji powoli, acz stale tracą
swoją siłę oddziaływania. Federacja Rosyjska jako polityczny i cywilizacyjny sukce-
sor ZSRR w coraz większej liczbie bilateralnych punktów spornych poluźnia kolejne
„dyskusyjne segmenty”, co paradoksalnie sprzyja niezależności Ukrainy i poprawie
jej wizerunku w Europie Zachodniej. W ostatnich latach (szczególnie od 2010 r.)
władze Rosji w subtelny sposób starają się zachęcić Ukraińców do bardziej ścisłej
współpracy, oferując pakiet nowych mechanizmów gospodarczych w ramach wspól-
nej przestrzeni ekonomicznej na obszarze WNP. Wykorzystując trwający od kilku lat
światowy kryzys, włodarze kremlowscy liczą, iż Ukraina ostatecznie wybierze „eura-
zjatycki wektor” rozwoju i odetnie się od nierealnych ambicji europejskich.
W swoim założeniu rosyjski projekt integracyjny (gospodarka i polityka) ma słu-
żyć odbudowie siły Federacji Rosyjskiej na obszarze WNP i przewiduje włączenie
w tak zorganizowane struktury wszystkich państw postradzieckich. Tak ambitne za-
łożenia o dużym stopniu ryzyka mimo wszystko znajdują się w fazie aktywnej reali-
zacji. Kolejne etapy integracji strona rosyjska argumentuje ochroną swoich interesów
przed narastającym kryzysem, nieuczciwą konkurencją ze strony państw zachodnich
oraz nadwątleniem podstaw gospodarczych UE
1
.
W skład euroazjatyckiego projektu integracyjnego WNP wchodzą następujące
elementy:
strefa wolnego handlu w ramach WNP (stosowne porozumienie zostało pod- –
pisane 18 października 2011 r.),
unia celna w ramach EvrAzEs (Eurazyjskiej Wspólnoty Ekonomicznej), –
członkostwo dobrowolne, jest realizowane etapami od 2008 r.)
2
,
wspólna przestrzeń ekonomiczna, w skład której wchodzą Federacja Ro- –
syjska, Białoruś i Kazachstan. Podstawą tego projektu jest dość duża licz-
ba umów dwu- i wielostronnych oraz różnego rodzaju porozumień, które
w większości weszły w życie 1 styczna 2012 r.
1
A. И р х и н, Россия и США после «холодной войны»!»: затянувшейся путь к новой между-
народной системе, w:, Этничность и власть, новая геополитическая карта Европы и проблемы
безопостности в Черноморьско-Каспийском регионе, Симферополь 2009, с. 132-142.
2
www.evrazes.com, Organizacja EvrAzEs powstała 10 października 2000 r. w Astanie. Członko-
wie wspólnoty to wyłącznie kraje byłego ZSRR Rosja, Białoruś, Kazachstan, Kirgistan i Tadżykistan.
143 Międzynarodowy i geopolityczny status Ukrainy
Jaką rolę w tych działaniach powinna odegrać Ukraina? Przede wszystkim dla
Moskwy wciągnięcie Ukrainy w jakikolwiek projekt integracyjny zalegitymizuje
działania Kremla na obszarze byłego ZSRR oraz zachęci inne państwa do podob-
nych kroków
3
. Poza tym czysto „prorosyjska Ukraina” utrudni działania opozycjo-
nistom wszelkiej maści, także przy realizacji kolejnych projektów tzw. kolorowych
rewolucji
4
. Osunięcie od granic Rosji „kolorowego zagrożenia” pozostaje najważ-
niejszym zadaniem rosyjskich służb specjalnych oraz organizacji społecznych bli-
sko związanych z Kremlem
5
. I ostatnie, chyba najważniejsze, ponad 40-milionowe
państwo, często porównywane swoim potencjałem do Francji, stanie się znaczą-
cym obszarem buforowym pomiędzy UE a Federacją Rosyjską.
Na podstawie istniejącej struktury poszczególnych organizacji (przede wszyst-
kim WNP) i dużych projektów ekonomicznych przewiduje się, iż Rosja dąży do
utworzenia nowej „nadbudówki” w postaci Związku Eurazjatyckiego jako liczą-
cego się gracza na arenie światowej. Władze Rosji, Białorusi i pozostałych państw
uważają, iż wspólnymi siłami należy odbudować tzw. kompleks przemysłowo-tech-
nologiczny swoją siłą i rozmiarami przewyższający podobną strukturę z czasów
ZSRR, która byłaby zdolna konkurować z największymi potęgami światowymi.
Jednakże jak zauważają eksperci, nawet teoretyczne założenia rozwoju tak przy-
gotowywanego projektu rodzą poważne wątpliwości metodologiczno-polityczne
6
.
Rosja próbuje zachęcić swoich byłych członków z czasów ZSRR (a szczególnie
Ukrainę), atrakcyjnym projektem gospodarczym, który jednakże nie ma dużych
szans powodzenia. Kreml w swoich działaniach raczej nie stosuje kryterium ide-
ologicznego, który był podstawą istnienia ZSRR. Niestety w wielu przypadkach
podczas kolejnych negocjacji okazuje się, iż Rosja oraz inne państwa postradziec-
kie zupełnie inaczej interpretują samo pojęcie integracji. Dla Federacji Rosyjskiej
integracja bardzo często jest jednoznaczna z „całkowitym wchłonięciem”, nato-
miast młode państwa powstałe na gruzach ZSRR – mimo dużej sympatii dla Rosji
– nie chce tracić swojej niezależności
7
. Na dalszy plan schodzą najważniejsze pro-
blemy, z którymi borykają się republiki b. ZSRR: zmiana klimatu politycznego dla
zachodnich inwestycji, mechanizmy pomocy socjalnej dla ludności oraz rozwój
prywatnej inicjatywy gospodarczej. Tego rodzaju praktyka polityki zagranicznej
3
Н. Г в о з д е в, Движется ли Россия к «цветной революции»? http://inosmi.ru/politi-
c/20111224/181204593.html, 23.12.2011
4
Макфол: для РФ готовили цветную революцию, oświadczenie ambasadora Stanów Zjednoczo-
nych w Federacji Rosyjskiej, http://www.memoid.ru/node/Cvetnye_revolyucii_na_postsovetskom_pro-
stranstve
5
А. Ф и л а т о в, ОДКБ и ЕЭП в качестве гарантов гражданской безопостности Украины,
w: „Чорноморська Безпека” № 2(12), 2009, s. 55.
6
С. Т о л с т у х о в, Перспективы Евразийского интеграционного проекта. Россия примеря-
ется к мировым экономическим иполитическим процессам, www.ng.ru/courier/2011-1-31/11_per-
spective.html
7
Б. Ш а п т а л о в, Русская экспансия: бей первым или погибнеш!, Москва 2005, s. 225-226.
144 Jakub Koralewski
Federacji Rosyjskiej stanowi „ironię idei geopolitycznej” byłego prezydenta Ukrainy,
Wiktora Juszczenki. Od samego początku swojego urzędowania jako głowa państw
lansował dwie drogi poprawnych relacji z Rosją. Postulował, aby stałemu rozwojo-
wi więzów gospodarczych towarzyszyło znaczne osłabienie więzów politycznych
8
.
Generalnie z jednej strony Rosja zabiega o coraz głębszą integrację państw by-
łego ZSRR w tym oczywiście Ukrainy, ale z drugiej strony nie stara się uregulować
najbardziej żywotnych kwestii dwustronnych. Takim sztandarowym przykładem po-
zostaje niezałatwiona sprawa delimitacji i demarkacji granicy rosyjsko-ukraińskiej,
tak lądowej, jak i morskiej. Niektórzy politolodzy rosyjscy doszukują się źródeł ta-
kiego postępowania w nieuchronnej integracji Ukrainy z „geopolityczną przestrzenią
WNP”, która miałaby nastąpić jakoby w ciągu najbliższych 5 lat (do 2017 r.). Dlatego
też wszelkie działania zmierzające do uszczelnienia wspólnej granicy mogą okazać się
ostatecznie nieuzasadnione politycznie i dyplomatycznie.
Dojście do władzy lidera Partii Regionów Wiktora Janukowicza diametralnie zmie-
niło priorytety ukraińskiej polityki zagranicznej. Pierwszym wyłomem nowej władzy
w relacjach z Moskwą stało się podpisanie umowy o przedłużeniu stacjonowania ro-
syjskiej Floty Czarnomorskiej do 2042 r. Poprzednie porozumienie podpisane jeszcze
za prezydentury Leonida Kuczny przewidywało, iż rosyjskie siły opuszczą Sewasto-
pol do 2017 r., w co tak naprawdę na Ukrainie nikt nie wierzył. Prolongacja porozu-
mienia rosyjsko-ukraińskiego z 1997 r. w zasadzie oddala perspektywę jakiejkolwiek
integracji ze strukturami NATO, odpychając z tego regionu Stany Zjednoczone
9
.
W ciągu ostatnich kilku lat okręty wojenne USA próbowały wpłynąć do portu
w Sewastopolu, co jednak nie doszło do skutku ze względu na bardzo emocjonalne
protesty miejscowych Rosjan i organizacji kozackich. Zresztą jak zauważają rosyjscy
analitycy i dziennikarze wojskowi za każdym razem, kiedy Ukraina nie może się po-
rozumieć w kluczowych kwestiach z Moskwą, u brzegów półwyspu krymskiego ob-
serwuje się wzmożoną aktywność amerykańskich okrętów wojennych
10
. Co bardziej
spostrzegawczy rosyjscy komentatorzy zauważyli, iż w czasie prezydentury Wiktora
Juszczenki także radni miasta Sewastopola ostro protestowali przeciwko obecności
amerykańskich okrętów w okolicach wód przybrzeżnych Ukrainy. Natomiast w cza-
sie dwóch lat prezydentury Wiktora Janukowicza protesty znacznie się zmniejszyły
i obecnie okręty US Navy posiadają ofcjalną zgodę Kijowa na operowanie na tym
obszarze. Na przykład pod koniec maja 2006 r. do portu w Teodozji (Autonomiczna
Republika Krym, Ukraina), przybyły cztery niewielkie okręty foty amerykańskiej.
Aktywiści Partii Regionów oraz Narodowej Opozycji Natalii Witrenko dość sku-
tecznie blokowali załadunek tychże okrętów oraz marynarzy, którzy zeszli na ląd
11
.
8
В. К и р и ч е н к о, Образы России в публичном дискурсе президента Украины В. Ющенка и
президента Беларуси А. Лукашенка (сравнителъный аспект), „Перекрестки, Журнал исследова-
ний восточноевропейского пограничья” № 1-2, 2009, s.251
9
С. Т к а ч е н к о, Информационная война против России, Санкт-Петербург 2011, s. 22.
10
В. Б о в а л, Американские боевые корабли у берегов Крыма: чего ожидать?, 27 января
2012, http://topwar.ru/10554-amerikanskie-boevye-korabli-u-beregov-kryma-chego-ozhidat.html
11
http://lenta.ru/story/feodosia/
145 Międzynarodowy i geopolityczny status Ukrainy
Tego rodzaju działania administracji amerykańskiej ogromnie drażnią Rosję.
I mimo iż opisywane wydarzenia stanowią niewielki wycinek codzienności poli-
tyczno-społecznej na obszarze byłego ZSRR, to właśnie ta mikroregionalna skala
świadczy o nieprzerwanej rywalizacji pomiędzy Stanami Zjednoczonymi a Fede-
racją Rosyjską. W tym przypadku miejscem styku przeciwstawnych interesów po-
zostaje dość strategicznie położony region (czarnomorski).
W szeroko pojętej sferze geopolitycznej (a więc w całokształcie działań poli-
tycznych, gospodarczych i społecznych w danej przestrzeni) najważniejszy pozo-
staje realny wpływ na działania poszczególnych państw i grup państw. Od począt-
ku XXI w. na naszych oczach odbywa się proces nowego ustalania politycznych
stref wpływu, powstają również państwowe i niepaństwowe grupy nacisku, które
w najbliższych latach będą określać kształt polityki międzynarodowej. Jak twier-
dzi wielu znawców współczesna Ukraina na długo jeszcze pozostanie graczem
o zerowej aktywności geopolitycznej, a jej realny wpływ na kształtowanie swojej
pozycji międzynarodowej będzie bardzo ograniczony
12
.
Według wielu analityków, dziennikarzy i obserwatorów prezydent Wiktor Ja-
nukowicz pozostaje jednym z najbardziej pilnych uczniów poczynań kremlow-
skiej ekipy i samego Władimira Putina. W ramach politycznej rywalizacji znacz-
nie szybciej „pacyfkuje” działaczy opozycji i robi to w zasadzie zgodnie z literą
prawa. Nowe władze po 2010 r. znacznie przyspieszyły działania dotyczące sfe-
ry legislacyjnej, co w zasadzie w latach wcześniejszych nie było obserwowane.
Uchwalono restrykcyjne przepisy dla właścicieli prywatnej inicjatywy, zrównano
w prawach język rosyjski (na poziomie regionalnym) oraz powoli przystąpiono
do regulacji prawnomiędzynarodowej w stosunkach z postradzieckimi sąsiadami.
„Putinizacja reżimu Janukowicza” – jak nazywają jego działania przeciwnicy –
przebiega w sposób modelowy, co z pewnością budzi również zdumienie u władz
na Kremlu. Jednakże takie posunięcia prowadzą Ukrainę donikąd i staje się ona
państwem o coraz mniej przewidywalnej przyszłości.
Od 2010 r. z inicjatywy Partii Regionów załatwiono pakiet spraw, które od lat
były częścią jej programu. Przede wszystkim „przykręcono śrubę” w stylu biało-
ruskim drobnemu biznesowi, który stanowił duże potencjalne zagrożenie dla ekipy
rządzącej oraz częściowo uregulowano status języka rosyjskiego.
W czasie kadencji pierwsza sprawa dotyczyła wprowadzenia jesienią 2010 r.
nowego kodeksu podatkowego, zabójczego dla małej i średniej przedsiębiorczości
na Ukrainie. Tego rodzaju działania władz spowodowały, iż pojawił się tzw. Maj-
dan Przedsiębiorców na głównym placu stolicy Ukrainy. Tysiące ludzi wyrażało
swój sprzeciw przeciwko nowym regulacjom zawartym w projekcie rządu Myko-
ły Azarowa, przewidującym rozszerzenie kompetencji służb podatkowych (które
12
Россия и мир: 2010, экономика и внешняя политика. Ежегодный прогноз», ред. А. Дынки-
на, В. Барановского, Москва 2009, s. 142-143.
146 Jakub Koralewski
i tak są ogromne) oraz jeszcze większy zakres stosowania kas fskalnych
13
. Zmiany
dotyczyły również sposobu uproszczonego opodatkowania (ograniczenie dla osób
fzycznych, całkowita likwidacja dla osób prawnych) oraz podniesienia opłat za po-
datek gruntowy i opłat na uzyskiwanie zgody na handel. Na głównym placu stolicy
Ukrainy zebrało się ponad 50 tysięcy osób, ale protesty rozszerzyły się także na
inne regiony. Ludzie zareagowali bardzo żywiołowo na zapowiedź odebrania ostat-
nich, skromnych przywilejów. Według niektórych przedstawicieli Partii Regionów
protest przedsiębiorców został sztucznie wywołany przez ludzi związanych z partia
Julii Tymoszenko. Jeden z deputowanych partii Wiktora Janukowicza stwierdził, iż
ludzie stojący na placu praktycznie nie wiedzieli o co chodzi, bardzo często były to
osoby nieposiadające działalności gospodarczej itp.
14
Natomiast pieniądze pocho-
dziły od zagranicznych „sponsorów”.
Drugim ważnym problemem dla bardzo patriotycznie nastawionej części spo-
łeczeństwa ukraińskiego stał się status języka rosyjskiego jako państwowego, ze
szczególnym uwzględnieniem wymiaru regionalnego. Na Ukrainie można wydzielić
kilka regionów, które nawet w czasach radzieckich były zdominowane przez język
ukraiński. Dla wszystkich państw postradzieckich (chyba poza Białorusią), posia-
danie własnego języka państwowego (innego niż rosyjski) stanowi podstawę legi-
tymizacji państwowości, szczególnie na arenie międzynarodowej. Sprawa dotyczy
również kolejnych pokoleń, które urodziły się po upadku ZSRR. Młodzi obywatele
państw bałtyckich, ale także pozostałych byłych republik ZSRR coraz słabiej mó-
wią w tym języku. Ta tendencja została zauważona na Kremlu, co skutkuje również
nową polityką językową Federacji Rosyjskiej, szczególnie w postaci szerokiej oferty
edukacyjnej dla całego obszaru byłego ZSRR.
Po długiej batalii 3 lipca 2012 r. parlament ukraiński przyjął ustawę o języku ro-
syjskim
15
. Na początku sierpnia 2012 r. prezydent Ukrainy Wiktor Janukowicz pod-
pisał ustawę i systematycznie jest ona ratyfkowana przez władze lokalne w regio-
nach, gdzie liczba obywateli rosyjskojęzycznych jest większa niż 10%. Od momentu
wejścia w życie nowej ustawy została ona ratyfkowana przez władze Ługańska,
Sewastopola, Doniecka i Odessy
16
. Posiedzenia rad miejskich, które podejmowały
decyzję w sprawie nowej ustawy stały się celem nacjonalistów ukraińskich, któ-
rzy próbowali zapobiec przyjęciu nowych regulacji. Na przykład w Sumach, ma-
nifestanci wdarli się do budynku władz miejskich i zerwali posiedzenie
17
. Obecnie
13
Protesty przedsiębiorców na Ukrainie, 27.11.2010, http://www.twojaeuropa.pl/2197/protesty-
przedsiebiorcow-na-ukrainie
14
Регионал рассказал, кто „оплачивал” Майдан предпринимателей, 01.12.2010, http://news.
liga.net/news/politics/501881-regional-rasskazal-kto-oplachival-maydan-predprinimateley.htm
15
Парламент Украины одобрил скандальный закон о русском языке, http://mir24.tv/news/
politics/5190843, 03.07.2012
16
Националисты не смогли сорвать голосование по русскому языку в Харькове
20.08.2012, http://www.vesti.ru/doc.html?id=884316&tid=98474
17
Независимая газета: Украина превращается в Гуляйполе, 22.08.2012, http://podrobnosti.ua/
outeropinion/2012/08/22/853744.html
147 Międzynarodowy i geopolityczny status Ukrainy
sytuacja wokół przyjęcia ustawy o języku rosyjskim jako państwowym jest bardzo
napięta, a wielu komentatorów oskarża władze o oddanie części suwerenności w wa-
runkach kryzysu polityczno-społecznego. Jednakże dla zwolenników Partii Regio-
nów decyzja Rady Najwyższej Ukrainy i podpisanie jej przez prezydenta pozostają
po prostu spełnieniem obietnicy wyborczej, która przez wiele lat nie została zreali-
zowana. Jeszcze we wrześniu 2004 r. ówczesny premier Ukrainy Wiktor Janukowicz
zapowiedział zrównanie języka rosyjskiego z ukraińskim
18
. Dla Federacji Rosyjskiej
podniesienie statusu języka rosyjskiego na Ukrainie w regionach stanowi ogromny
sukces, za którym mogą pójść kolejne działania wzmacniające pozycję języka ro-
syjskiego na obszarze byłego ZSRR. To symboliczne zwycięstwo Kremla w tak
delikatnej materii jak zrównanie statusu języka rosyjskiego z ukraińskim w byłej re-
publice radzieckiej najprawdopodobniej po raz pierwszy od 1991 r. stanowi znaczny
zwrot w kierunku odbudowy wpływów Moskwy w jednym z kluczowych państw
byłego ZSRR.
POLSKI PROJEKT INTEGRACyJNy
Zgodnie z rozpowszechnioną opinią relacje Polski z Ukrainą mają charakter dość
skomplikowany. Kolejne ekipy rządzące w Polsce deklarują się jako rzecznik ochro-
ny interesów Ukrainy w Europie oraz jej ambasador w staraniach o perspektywiczne
członkostwo w Unii Europejskiej. To swoiste „strategiczne partnerstwo dla ubogich”
nosi wiele znaków zapytania, szczególnie w kwestii realnych intencji władz ukraiń-
skich. Mimo wielu spotkań na szczycie i publicznie deklarowanej wspólnej sympatii
od 2005 r. relacje dwustronne stają się coraz bardziej chłodne, a po 2010 r. grozi im
już tylko „miękki syndrom białoruski”, jeśli któraś ze stron nie zgodzi się na konty-
nuowanie dialogu bez mieszania do tego bieżącej polityki wewnętrznej.
Ostatnie 20 lat pokazało, że stosowana przez kolejne rządy RP jagiellońska kon-
cepcja polityki zagranicznej RP (wspierania niepodległej Litwy, Ukrainy i Białoru-
si), wypracowana przez Jerzego Giedroycia i Ludwika Mieroszewskiego w Paryżu
w latach 60. XX w., poniosła w zasadzie całkowite fasko
19
. Mimo wysiłku kolejnych
ekip politycznych, działaczy społecznych, dyplomacji i uczonych nie udało się zbu-
dować fundamentu silnej i skutecznej polityki wschodniej, co werbalnie wielokrot-
nie ogłaszano po 1991 r. Rok 2004, a więc właściwie moment przystąpienia Polski
do UE, dobitnie pokazał, iż wysiłki w celu stworzenia niezależnego bufora w postaci
Białorusi i Ukrainy, a także państw bałtyckich, całkowicie się nie powiodły.
18
V. K u l y k, Language policies and language attitudes in post-orange Ukraine, w: Language
policy and language situation in Ukraine. Analysis and recomandations, Frankfurt am Main 2009,
s. 24-25.
19
Ю. М е р о ш е в с к и й, «Польский комплекс» России и територии УЛБ, w: www.inosmi.ru/
stories/05/05/083450/221519.html
148 Jakub Koralewski
Polska jako pierwszy kraj Europy Środkowo-Wschodniej podpisała z Ukrainą
umowę o przyjaźni i relacjach dobrosąsiedzkich, która niestety w małym stopniu
była realizowana. W latach 1992-1993 Ukraina znajdowała się w zasadzie w mię-
dzynarodowej izolacji, a jej starania o włączenie się do tzw. Grupy Wyszehradzkiej
spowodowały niechęć Polski
20
. Według niektórych analityków ukraińskich tego ro-
dzaju postawa była związana z odcięciem się od „radzieckiego dziedzictwa” w swo-
ich staraniach o szybszą perspektywę integracji z UE. Tak naprawdę dopiero dojście
do władzy Leonida Kuczmy w 1994 r. spowodowało stabilizację w relacjach Ukrainy
z Zachodem (Międzynarodowy Fundusz Walutowy, Bank Światowy, ONZ). Dlatego
też należy brać pod uwagę nieufność Ukraińców w stosunku do polskich inicjatyw
na „wschodzie”, które mimo że werbalnie bywały przyjmowane entuzjastycznie, to
jednak ich realizacja pozostawiała wiele do życzenia.
Polska jako prężnie rozwijający się kraj Europy Środkowo-Wschodniej i członek
UE od 2004 r. miał paradoksalnie bardzo mało do zaoferowania państwu ukraińskie-
mu. Szczególnie w wymiarze „szeroko pojętego” geopolitycznego bezpieczeństwa
oraz pomocy w obronie jego interesów na arenie europejskiej. W tym kontekście
można stwierdzić, iż najprawdopodobniej rok 2004 był ostatnim momentem, gdy do
wspólnoty państw europejskich przyjęto tak dużą grupę nowych członków
21
.
Należy także mieć świadomość, iż wśród dużej części politycznych i gospo-
darczych elit Ukrainy współpraca z Polską stanowi „zło konieczne”, przyjmowane
z dużą rezerwą. Ukraińcy pamiętają, iż tzw. Kresy Wschodnie pozostają – według
niektórych koncepcji – „polskimi terytoriami pod czasową okupacją ukraińską”
i być może Polacy zdołają jeszcze kiedyś odzyskać Lwów. Analizując relacje pol-
sko-ukraińskie i polsko-rosyjskie można odnieść wrażenie, iż te ostatnie bardziej
przekładają się na działania praktyczne i być może nawet budzą mniejszy niepokój
u dużej grupy społeczeństwa Ukrainy
22
.
Ofcjalnie deklarowany przez Warszawę „polski projekt integracyjny” rodzi po-
ważne obawy wśród klasy politycznej nie tylko w Moskwie, ale również w Kijowie.
Według niektórych z nich poparcie dla europejskich aspiracji Ukrainy udzielane
przez kolejne ekipy rządzące w Warszawie może przynieść więcej szkód niż pożyt-
ku. „Polski projekt” przy bliższym oglądzie jest w zasadzie „pusty w swoim zaso-
bie”, nie licząc fałszywego poczucia swoistej misji na „Wschodzie”
23
. Po drugie UE
20
www.oldruss.ru/politics/kontur/20010123.html
21
А. И р х и н, Интеграционная политика Польши в отношении постсоветского пространс-
тва: историческая традиция и моделирование будущего развитя, w: „Науковий висник” № 19
(120), Одесский державный университет, 2010, s. 80.
22
Интервью Джорджа Фридмана рольской газете «Rzeczpospolita», www.inosmi.ru/
stories/05/09/02/3453/245577.html
23
А. И р х и н, Геополитические циклы Евразии и национальные интересы Украины, Севас-
тополь 2011, 154-161; zob. także tenże, Формирования империй, как фактор влияния на систему
международных отношений, Христианство и ислам – диалог культур и цивилизаций, Симферо-
поль 2011, ред. Ю. Бабинова, 30; zob. także: Постсоветское пространство: геополитические па-
раметры и методология моделирования интеграционных процессов, Ученые записки ТНУ, серия
политические науки, Т. 22(61), 2009
149 Międzynarodowy i geopolityczny status Ukrainy
i Ukraina należą do różnych kręgów cywilizacyjnych co znacznie wydłuża w czasie
i utrudnia właściwą współpracę, szczególnie w kwestii podejścia do przeszłości. Tak
naprawdę polskie elity mają niewiele do zaoferowania niepodległemu państwu ukra-
ińskiemu i ich wpływ na sytuację polityczną nad Dnieprem pozostaje ograniczony.
Po 1991 r. Ukraina znajduje się pomiędzy trzema głównymi podmiotami i jed-
nocześnie wpływowymi graczami na arenie międzynarodowej: Federacją Rosyjską,
Stanami Zjednoczonymi oraz Unią Europejską. W ramach UE można wydzielić jesz-
cze poszczególne subpodmioty, takie jak np. Polska, Niemcy lub Francja. Dla wielu
państw tzw. starej Unii państwa byłego ZSRR takie, jak Ukraina czy też Białoruś
pozostają cywilizacyjnie tożsame z Rosją lub przynajmniej znajdują się w jej kręgu
kulturowym. Zresztą według ukraińskich geopolityków całkowity ciężar relacji mię-
dzynarodowych został złożony na karb dwóch ważnych podmiotów: Stanów Zjedno-
czonych i Unii Europejskiej. Niestety mało kto jest w stanie określić w tej konstelacji
realną siłę Federacji Rosyjskiej, która cały czas posiada ogromny potencjał w byłych
republikach ZSRR i może bezpośrednio wpływać na sytuację w tych krajach.
W ostatnim czasie (od 2010 r.), możemy zaobserwować ocieplenie na linii Kijów-
Moskwa. W czerwcu 2012 r. prezydenci obydwu krajów podpisali porozumienie
dotyczące spornego obszaru w cieśninie kerczeńskiej
24
. Dzień wcześniej udało się
ostatecznie zawrzeć porozumienie wyznaczające nowy kształt granicy morskiej na
morzu Czarnym, Azowskim oraz właśnie w okolicy tzw. Tuzły. Spory dotyczące de-
limitacji wokół tych atrakcyjnych obszarów ciągnęły się już od lat 90. XX w. Dopie-
ro administracja Wiktora Janukowicza po 2010 r. zdołała osiągnąć kompromis w tej
kwestii. Jeszcze w 1998 r. jeden z rosyjskich uczonych, były zasłużony ofcer KGB
napisał broszurę udowadniającą prawo Moskwy do kontroli nad przesmykiem ker-
czeńskim
25
. Pod koniec 2003 r. Rosjanie rozpoczęli budowę sztucznej mierzei w kie-
runku wyspy Tuzła (która przed wojną była połączona z terytorium RFSRR). Problem
odbił się na tyle szerokim echem, iż podczas kampanii wyborczej do Dumy w 2003 r.
został nagłośniony przez Dmitrija Rogozina z bloku „Ojczyzna”. Jednakże ostre
stanowisko Kijowa spowodowało zatrzymanie tych działań, które na prawie 10 lat
zostały zawieszone. A ich zakończenie nastąpiło właśnie w lipcu 2012 r.
Mimo iż problem ten na pierwszy rzut oka nosił charakter zdecydowanie drugopla-
nowy, to właśnie uzgodniona kwestia Tuzły jest przełomem w relacjach rosyjsko-ukra-
ińskich. Spór dotyczył przede wszystkim interpretacji administracyjnej granicy Ukraiń-
skiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, tzn. jej tzw. wewnętrznej części. Natomiast
Rosja przekonywała, iż w ramach wewnętrznych granic w ZSRR na akwenach wodnych
nie wyznaczano precyzyjnie granicy i do dnia dzisiejszego noszą one charakter umow-
ny, a więc swobodnie mogą być użytkowane przez wszystkie zainteresowane strony
26
.
24
Россия отдала Украине Тузлу в обмен на «право ключа» в Керченскиом проливе, 2012-07-13,
http://ukranews.com/ru/news/ukraine/2012/07/13/74549
25
A. Т р а в н и к о в, Коса Тузла: перечисленная территория. — Краснодар, 1998.
26
Украина и Россия договорились о делимитации Керченского пролива, 13.07.2012, http://
seafarersjournal.com/seanews/ukraina-i-rossiya-podpisali-dogovor-o-delimitacii-kerchenskogo-proliva.html
150 Jakub Koralewski
Ostatecznie w ramach szerokiego kompromisu Rosja zgodziła się na całko-
witą kontrolę nad Tuzłą ze strony ukraińskiej, natomiast rosyjska fota otrzymała
tzw. prawo klucza dotyczące swobodnego i niezakłóconego przepływu przez cieśni-
nę kerczeńską
27
.
Wydarzenie to paradoksalne stawia obecną ukraińską administrację w bardzo
dobrym świetle jeśli chodzi o relacje z UE, a szczególnie starania o integrację ze
strukturami sojuszu północnoatlantyckiego. Pamiętać należy, że jednym z warun-
ków zacieśnienia kontaktów z NATO i UE pozostają uregulowane kwestie sporów
granicznych. Równocześnie wśród analityków rosyjskich istnieje przekonanie, iż
podpisanie tego dokumentu stanowi kolejny, milowy krok w integracji Ukrainy
z geopolityczną przestrzenią WNP. Jak zauważył jeden z parlamentarzystów rosyj-
skich, całkiem niedawno Ukraina podpisała porozumienie o pomocy humanitarnej
w ramach WNP, a kolejnym naturalnym krokiem pozostanie akcesja do unii celnej
i włączenie się w funkcjonowanie strefy wolnego handlu WNP
28
. Jednakże wielu
ukraińskich polityków jest zdania, iż wszelkie wspólne inicjatywy dotyczące in-
tegracji w ramach WNP powinny być „pozytywnie” odczuwalne dla przeciętnego
mieszkańca upadłego Imperium. A więc przykładem pozostaje w tej kwestii Unia
Europejska jako nosiciel idei swobodnego przepływu ludności, kapitału, towarów
oraz zasobów pracowniczych
29
.
Jednym z projektów integracyjnych wspieranych przez władze Rosji w ramach
obszaru byłego ZSRR pozostaje Wspólna Przestrzeń Gospodarcza (WPG, ros. ЕЭП).
Jak zauważa cytowany już wcześniej ukraiński politolog Aleksander Irhin, głów-
nym niedostatkiem hamującym realizacje tego projektu pozostaje niechęć Ukra-
iny
30
. Według innych badaczy powstanie tego rodzaju struktury w długoterminowej
perspektywie może przynieść korzyści dla obydwu stron, również ze względu na
naturalną bliskość etniczno-językową i wspólne postradzieckie dziedzictwo
31
. Inni
badacze ukraińscy uważają, iż w dalszej perspektywie projekt wspólnej przestrzeni
ekonomicznej stanowi alternatywę dla europejskich aspiracji Ukrainy. Wszystko to
przy zachowaniu uniwersalnych i nowoczesnych zasad wspólnego funkcjonowania
państw oraz demokratycznych standardów.
Obecnie projekt WPG znajduje się w stadium „permanentnej stagnacji” i nic nie
wskazuje na to, iż w najbliższych latach coś się w tej kwestii zmieni.
Obecny okres ogólnoświatowego kryzysu sprzyja integracji w ramach rosyjskich
inicjatyw geopolitycznych, szczególnie o charakterze gospodarczym. Władze Ukrainy
27
Путин уступил Украине Тузлу в обмен на керченский «ключ», 13.07.2012, http://politics.
comments.ua/2012/07/13/349581/putin-ustupil-ukraine-tuzlu.html
28 Эксперт: Договор о границах - ключевой момент в отношениях двух стран, 13.07.2012,
http://rian.com.ua/politics/20120713/79115400.html
29
А. Ч е ш м и т, Государственная власть и политическое участье, Киев 2004.
30
А. И р х и н, Геополитические циклы... s. 116.
31
Цивилизацённая структура современного мира. 3 Т. , под редакцией Ю. Пахомова, Ю. Пав-
ленко, Киев 2007.
151 Międzynarodowy i geopolityczny status Ukrainy
będące częściowo zakładnikiem wpływowego lobby oligarchów bardziej skłaniają się
do reaktywacji więzów o charakterze ekonomicznym z całym obszarem byłego ZSRR.
Jak można przypuszczać w najbliższych latach proces ten będzie stale się pogłębiał.
Jakiekolwiek inicjatywy państw UE związane z „europejskim przyciąganiem” Ukra-
iny są mocno spóźnione i raczej w najbliższych latach niemożliwe do realizacji. Być
może po 15-20 latach, gdy Ukraina ostatecznie wypracuje swój model alternatywne-
go rozwoju społeczno-gospodarczego i upora się z wszechobecną korupcją nastąpi
„nowe europejskie otwarcie”.
Do najważniejszych problemów regionalnych Ukrainy należy przede wszystkim
kwestia niezależności poszczególnych regionów i stale podnoszonego przez zachod-
nich analityków podziału na Wschód i Zachód. Ponad 11 milionowa grupa etnicz-
nych Rosjan zamieszkujących Ukrainę stanowi od wielu lat „bombę z opóźnionym
zapłonem”
32
. Poza tym tak naprawdę nie wiadomo ilu obywateli Ukrainy posiada
„pod poduszką” paszporty Federacji Rosyjskiej. Casus Osetii Południowej, gdzie
ponad 90% mieszkańców od wielu lat legitymuje się paszportem zagranicznym Ro-
sji, pozostaje ciągle żywy i stanowi potencjalne zagrożenie dla Ukrainy.
Regionalna polityka zagraniczna na obszarze WNP, w szczególności na Ukrainie
jest stosowana jako bardziej udany zamiennik działań Kremla w całej przestrzeni
postradzieckiej. Takie działania są dowodem, iż różnorakie działania integracyjne
władz w Moskwie poniosły klęskę, szczególnie w relacjach z Ukrainą
33
. Lansowa-
na w latach 90. XX w. koncepcja Ukrainy jako bufora pomiędzy Wschodem i Za-
chodem pozostaje aktualna i stale rozwija się ze względu na chroniczną polityczną
niestabilność. Wielu zachodnich polityków (europejskich i amerykańskich) liczyło,
iż władze Ukrainy pójdą po rozum do głowy i ostatecznie określą wektor swojego
zainteresowania
34
. Próby neutralizacji prawno międzynarodowego statusu Ukrainy
pozostają jedynie trudnym de realizacji „marzeniem politycznym”, przede wszyst-
kim ze względu na ogromne wpływy Kremla nad Dnieprem.
Od kilku lat obserwuje się także poprawę reputacji Ukrainy na arenie międzyna-
rodowej w kwestii demokratycznych instytucji. Od 2007 r. w kolejnych wyborach
parlamentarnych i prezydenckich w zasadzie nie stwierdzono poważniejszych naru-
szeń, dlatego też niektórzy Ukraińcy mają wrażenie, iż w stosunku do ich państwa
jest stosowany „ostracyzm prewencyjny” bardziej związany z przeszłością niż z bie-
żącą sytuacja polityczną
35
.
W ciągu ostatnich lat trudności w podejściu do Ukrainy są ściśle powiązane
z nie dość wyraźnym określeniem wektora polityki zagranicznej Kijowa oraz ostry-
32
R. S o l c h a n y k, Regionalismus und Nationalismus in der Ukraine, w: Ukraine: Gegenwart
und Geschichte eines neuen Staates, Baden-Baden 1993, s. 249.
33
S. S p a h n, Staatliche Unabhängigkeit – das Ende der ostslawischen Gemeinschaft? Die Aussen-
politik Russlands gegenüber der Ukraine und Belarus seit 1991, w: Hamburger Beiträge zur Geschichte
des ostlichen Europa, Hamburg 2011, s. 11.
34
M. S c h u n e m a n n, Die sicherheitspolitische Zwischenlage der Ukraine – Chancen und Risiken,
w: Die Ukraine in der europäischen Sicherheitsarchitektur, Hrsg. S. Bock, M. Schunemann, 1997, s. 13.
35
W. T e m p l i n, Farbenspiele – die Ukraine nach der Revolution in Orange, Osnabrück 2008, s. 275.
152 Jakub Koralewski
mi działaniami w stosunku do opozycji w kursie wewnętrznym. Ostatnie dwa lata
prezydentury Wiktora Janukowicza ostatecznie pogrzebały nadzieje na jakąkolwiek
bliższą współpracę Ukrainy z Unią Europejską, a także z krajami takimi jak Polska.
Kroplą, która przelała czarę goryczy w relacjach z UE pozostaje sprawa Julii
Tymoszenko. Przebywająca w areszcie od sierpnia 2011 r. była premier Ukrainy
stała się symbolem walki z opozycją, która w poprzednich latach wybrała dość śmia-
ły kurs europejski. Zarówno na Ukrainie, jak i na świecie, dominuje przekonanie
iż uwięzienie i skazanie Julii Tymoszenko jest po prostu polityczną zemstą nowej
ekipy i próbą ostatecznego wyeliminowania groźnego przeciwnika politycznego.
Proces został tak ukierunkowany, aby chociaż jeden z zarzutów spowodował, iż na
lata traf ona do więzienia. Dyskusyjny pozostaje fakt, iż od początku sprawę prowa-
dził młody, 31-letni sędzia z niewielkim doświadczeniem, a rozprawy odbywały się
w skandalicznych warunkach w sali bez klimatyzacji itp.
Paradoksalnie obecne władze Ukrainy potrafą się ugiąć wyłącznie w przypadku
jednej kwestii: polityki etnicznej na poziomie regionalnym. Jak w soczewce widać
to w Autonomicznej Republice Krym (ARK), gdzie zamieszkuje duża grupa ludno-
ści muzułmańskiej – Tatarzy krymscy.
Przedstawiciele mniejszości tatarskiej bardzo skwapliwie wykorzystują wszel-
kie słabości władz ukraińskich w celu osiągnięcia swoich celów. Nie cofają się przed
ofcjalnymi skargami do międzynarodowych organizacji oraz przedstawicielstw dy-
plomatycznych innych państw. Przykładowo jesienią 2012 r. Tatarzy Krymscy za-
planowali Międzynarodowe Forum Tatarów z udziałem ważnych dyplomatów akre-
dytowanych na Ukrainie, działaczy społecznych i polityków. Szef Medżlisu Mustafa
Dżemilev posiada bardzo dobre kontakty z ambasadorami UE oraz USA i gdy nowy
premier ARK Autonomii Anatolij Mogiliov rozpoczął jawnie antytatarską politykę,
ten pierwszy poskarżył się osobiście w ponad dwudziestu ambasadach. Ukraiński
MSZ był bardzo zaskoczony, gdy przedstawiciele dyplomatyczni różnych państw
dzwonili z zapytaniami dotyczącymi położenia Tatarów, ich sytuacji religijno-spo-
łecznej itp. Działania lidera Tatarów krymskich okazały się skuteczne. Poprzedni
szef rządu krymskiego Vasilij Dżarty jeszcze wcześniej tzn. wiosną 2011 r. zaprosił
na spotkanie Mustafę Dżemileva. Podczas kilku rozmów uzgodniono, iż:
Tatarzy ostatecznie będą mogli wybudować swój centralny meczet w Sym- –
feropolu, a gwarancje zostały również zawarte w formie pisemnej. Przez
ponad 15 lat sprawa stała w miejscu i nie mogła zostać załatwiona nawet
na najwyższym szczeblu w Kijowie. W marcu 2011 r. wmurowano kamień
węgielny pod nową świątynię. Obok Mustafy Dżemileva w uroczystości
uczestniczył również V. Dżarty.
W ramach porozumienia Tatarzy zobowiązali się do niezajmowania bez- –
prawnie nowych gruntów na obszarze Autonomii Krymskiej, a działki już
okupowane zostaną zalegalizowane lub przeznaczone do oddania w zależ-
ności od obszaru, praw własności, sytuacji prawnej, terenowej, itp.
153 Międzynarodowy i geopolityczny status Ukrainy
ZAKOńCZENIE
Na podstawie tego przykładu możemy stwierdzić, iż polityka wewnętrzna obec-
nych władz ukraińskich posiada bardzo silne konotacje zewnętrzne, które sprzyja-
ją poszczególnym grupom interesów. Nowe władze, które od ponad dwóch lat (od
2010 r.) realizują kontrowersyjne projekty polityczne i społeczno-gospodarcze po-
zostają skłonne do dialogu, jednakże wyłącznie, gdy nie zagraża to ich wewnętrznej
stabilności.
Ukraina od momentu odzyskania niepodległości w 1991 r. stale poszukuje swo-
jej drogi w polityce zagranicznej, co wydaje być się coraz trudniejszym zadaniem
dla kształtujących się elit tego państwa. Co jest bardzo charakterystyczne w rozwoju
ustroju wewnętrznego krajów postradzieckich, transformacja kluczowych segmen-
tów życia politycznego odbywa się nierównomiernie, co w perspektywie może wy-
dłużyć integrację europejską nawet w niewielkim wymiarze. Mimo iż udaje się roz-
wiązywać problemy społeczno-gospodarczo-etniczne w skali poszczególnych regio-
nów, to możemy zaobserwować stałe obniżenie skuteczności w kwestiach polityki
zagranicznej. Chcąc czy nie chcąc musimy pogodzić się z sytuacją coraz szerszego
„wpadania” Ukrainy w „objęcia” Federacji Rosyjskiej, co w ostatnich miesiącach po-
zostaje najbardziej realnym scenariuszem. W tym przypadku nawet działania państw
przyjaznych władzom w Kijowie nie przynoszą wymiernych rezultatów, a Rosja na
każdym kroku wykorzystuje słabość polityczno-gospodarczą swojego mniejszego
sąsiada. Inicjatywy Kremla (a więc strefa wolnego handlu i Unia Celna) z punktu
widzenia Kijowa wyglądają naprawdę atrakcyjnie, jednakże przyjdzie z pewnością
zapłacić za nie wysoką cenę politycznej niezależności i ostatecznie pogrzebać ma-
rzenia o zbliżeniu z UE w ciągu najbliższych dziesięcioleci.
ABSTRACT
The article analyzes the state of the Ukrainian foreign policy with special emphasis on the period
following the orange revolution of 2004/2005. The present authorities of Ukraine face a diffcult choice
of the model of transformation of the whole country particularly in the context of its civilizational
development. Russian economic initiatives are a very attractive alternative to the activity of the
European Union. The Ukrainian society no longer believes in the assertions of European enthusiasts
concerning a fast political and economic integration with the western countries. Paradoxically, the
internal activities of the administration serve Ukraine’s international position better than a complicated
and rather chaotic foreign policy. The present authorities in Kiev implement the policy of accomplished
facts especially in the provincial areas and seem to be increasingly interested in the Russian offer.
The authorities in Kiev have long been aware that a clear choice of one of the options of development
would permanently bar its alternative. However, it should be kept in mind that the Ukrainian political
establishment is unable to foresee the consequences of a “fnal decision” and does not have a vision of
a long-term development of Ukraine’s external relations.
STRONA STRONA238 238 REKLAMA REKLAMA
R
Str REKLAMA
Str
40
40
EKLAMA
REKLAMA
REKLAMA
vacat
vacat
vacat
NASZE WYDAWNI CTWA
INSTYTUT ZACHODNI
ul. Mostowa 27, 61-854 Poznañ
tel. +61 852 28 54
fax +61 852 49 05
e-mail: wydawnictwo@iz.poznan.pl
POLITYKA ZAGRANICZNA
ZJEDNOCZONYCH NIEMIEC
Jadwiga Kiwerska, Bogdan Koszel, Maria Tomczak, Stanisław Żerko
Studium niemcoznawcze nr 86
ISBN 978-83-61736-28-8
Poznań 2011, 399 ss.
Przed dwudziestu laty, 12 września 1990 r. za zgodą czterech mocarstw, dotąd
odpowiedzialnych za oba państwa niemieckie, doszło do reunifkacji Niemiec. Nowa
RFN stała się państwem całkowicie suwerennym, mogącym bez żadnych ograniczeń
określać swoją politykę zagraniczną. Stając przed koniecznością sprecyzowania na
nowo swoich zadań na arenie międzynarodowej, Niemcy musiały jednak pamiętać
o swojej historycznej przeszłości, odpowiedzialności za wojny, przemoc i nieszczę-
ścia jakie sprowadziły na bliższych i dalszych sąsiadów. Jednocześnie geografczne
i geopolityczne położenie w centrum Europy, potencjał ludnościowy i gospodarczy
oraz wynikające z tego ambicje i dążenia powodowały zainteresowanie Europy i świa-
ta zjednoczonymi Niemcami, które odpowiedzieć musiały na zwiększone oczekiwania
czy obawy i podejrzliwość międzynarodowej opinii publicznej.
Prezentowana książka, będąca I tomem serii „Republika Federalna Niemiec 20 lat
po zjednoczeniu”, przedstawia zarówno działania zjednoczonej RFN na arenie mię-
dzynarodowej, jak i dokonuje oceny najważniejszych kierunków jej polityki zagranicz-
nej. Analizie badawczej poddano cztery główne obszary aktywności zewnętrznej Nie-
miec – w ramach Unii Europejskiej, układu transatlantyckiego, politykę wobec Rosji,
reakcję na podstawowe wyzwania i zagrożenia współczesności. Autorom udało się
uchwycić kontynuację i zmianę w strategii zewnętrznej, wskazać czynniki wpływające
na kształt, kierunek i charakter polityki zagranicznej RFN i jej skutki dla samych Nie-
miec jak i ich otoczenia międzynarodowego. W skomplikowanych uwarunkowaniach
europejskich i światowych państwo niemieckie wciąż podejmuje próby wypracowania
i zrealizowania strategii odpowiadającej jego nowemu potencjałowi.