You are on page 1of 12

˛D ZACHODNI PRZEGLA 2012, nr 4

MYROSLAV KASHCHUK Myroslav Kashchuk Lwo ´w

WYBORCZE PROTESTY NA UKRAINIE W 2004 ROKU Wyborcze protesty na Ukrainie w 2004 roku ˛cych politycznych Pomaran ´ czowa rewolucja była jednym z najbardziej znacza ˛trzni obserwatorzy wydarzen ´ we Wschodniej Europie po rozpadzie ZSRR. Zewne poro ´ wnywali wyborcze protesty na Ukrainie z 2004 r. do spektakularnych przeob´ rodkowej z przełomu lat 80. i 90. XX w., uwaz ˛c, iz ˙ aja ˙ to, co raz ˙ en ´ w Europie S ˛ w 1991 r., osia ˛gne ˛li troche ˛ po Ukrain ´ com nie udało sie ´z ´ niej. Andreas Lorek ˛tek nowego okresu” 1. twierdził, iz ˙ „pomaran ´ czowa rewolucja znamionowała pocza ˛ epoke ˛ Viktor Stepanenko pisał: „pomaran ´ czowa rewolucja znamionowała nowa w rozwoju społeczen ´ stwa ukrain ´ skiego i okres ´ lała koniec poprzedniej politycznej epoki radzieckiego hybrydalnego systemu” 2. Adrian Karatnycky utrzymywał, iz ˙ „pomaran ´ czowa rewolucja była nowym punktem przełomowym w postkomunis˛ciem w strone ˛ Zachodu tycznej historii Europy Wschodniej, sejsmicznym przesunie ˛ w serii zwycie ˛stw siły w geopolityce regionu. Ukrain ´ ska rewolucja była ostatnia ˛grzech i w Czechosłowacji w po narodu – w Polsce, na We ´z ´ nych latach 80. XX w. i dos ´c ´ niedawno w Serbii i Gruzji” 3. ˛c ˛kszos ˛trznych obserwatoro Pie ´ lat po ´z ´ niej wie ´c ´ zewne ´ w unikała juz ˙ okres ´ lenia rewolucja w odniesieniu do wyborczych protesto ´ w na Ukrainie z 2004 r., ˙ a jez ˙ eli mo ´ wiono o niej, to tylko w negatywnym konteks ´ cie 4. Poniewaz ˛ ws pomaran ´ czowa rewolucja wywołała olbrzymie zainteresowanie Ukraina ´ ro ´d
1 A. Lorek, Poland’s Role in the Development of an Eastern Dimension of the European Union, Norderstedt 2006, s. 34. 2 V. Stepanenko, How Ukrainians view their Orange Revolution: public opinion and the national peculiarities of citizenry political activities, „Demokratizatsiya: The Journal of Post-Soviet Democratization” vol. 13, nr 4, 2005, s. 595-618. 3 A. Karat nycky, Ukraine’s Orange Revolution, „Foreign Affairs” vol. 84, nr 2, 2005, s. 35-52. 4 Zob. A. Krushel nycky, Orange Revolution implodes to leave a nation in despair, „The Independent” 21.10.2008; R. Skaff, The end of the Orange Revolution, Centre for Research on Globalisation, 24.10.2008; A. Eberhardt, Rewolucja, kto ´ rej nie było: bilans pie ˛ciolecia „pomaran ´czowej” Ukrainy, Warszawa 2009; B. Harasymiw, Ukraine’s Orange Revolution and why it fizzled, paper prepared for presentation to the annual meeting of the Canadian Political Science Association at the 76th Congress of the Humanities and Social Sciences, Saskatoon, 1.06.2007.

156

Myroslav Kashchuk

˛dzynarodowej, celem niniejszego artykułu jest analiza tego niespołecznos ´ ci mie zwykłego wydarzenia w konteks ´ cie przeobraz ˙ en ´ społeczno-politycznych, jakie ˛ za soba ˛ rewolucje. niosa ´ ŁCZESNE OBLICZE REWOLUCJI WSPO ˛cia „rewolucja” w morzu Pro ´ ba znalezienia wspo ´ lnego mianownika dla poje definicji i quasi-definicji wypracowanych przez ro ´z ˙ norodnych teoretyko ´ w funk˛cych wspo ˛cza wiele trudnos cjonuja ´ łczes ´ nie w naukach humanistycznych nastre ´ ci. Problem polega na tym, iz ˙ ro ´z ˙ nie definiowane rewolucje wybuchały w całej historii ˛c sie ˛ w bardziej szczego ludzkos ´ ci. Nie wdaja ´ łowe rozwaz ˙ ania na temat etymologii, ˙ y wskazac ´ , iz ˙ nie ma rewolucji bez rozwoju i badan ´ nad zjawiskiem rewolucji 5, nalez ˛cych przemian społeczno-politycznych, bez powszechnego ruchu społeczznacza ˛ do s nego, bez ideologii i bez odwołania sie ´ rodko ´ w pozaprawnych czy przemocy 6. ˛dzynarodowa nie dos W erze pozimnowojennej społecznos ´c ´ mie ´ wiadczyła ani jednej rewolucji, kto ´ ra spełniałaby wszystkie powyz ˙ sze kryteria. Niemniej jednak masowe protesty przeciwko fałszerstwom wyborczym na Ukrainie pod koniec 2004 r. zostały okres ´ lone jako rewolucja. Pomaran ´ czowa rewolucja na Ukrainie nie ˛dzynarodowej, poniewaz była niczym nadzwyczajnym na arenie mie ˙ nalez ˙ ała do ˛ do masowych protesto tzw. kolorowych rewolucji. Termin ten odnosił sie ´ w, ˛pstwie kto ˛cia od władzy skorumpowanych i autow naste ´ rych doszło do odsunie kratycznych elit politycznych poprzez demokratyczne s ´ rodki perswazji, tj. bez przemocy 7. Rewolucje takie miały miejsce w Serbii w 2000 r., w Gruzji w 2003 r., ˛c powyz na Ukrainie w 2004 r. i w Kirgistanie w 2005 r. Maja ˙ sze na uwadze, ˛ zadanie naste ˛puja ˛cych pytan stosowne wydaje sie ´ : Czym była pomaran ´ czowa ˛? Jez rewolucja? Czy w ogo ´ le była rewolucja ˙ eli tak, to czy była przełomowym momentem w demokratyzacji kraju i budowie pan ´ stwowos ´ ci ukrain ´ skiej? ˛cie władzy w wyniku W dziejach rewolucja jako idea legitymizowała obje ˛ sytuacje ˛ dla ambitnych osobowos zastosowania przemocy. Stwarzała dogodna ´ ci, ˛ły władzy za wszelka ˛ cene ˛ i mogły przedstawic kto ´ re pragne ´ organizowany przez nie zamach stanu w kategoriach rewolucji – walki z niesprawiedliwym systemem ˛pstwie rozpadu bloku wschodniego społeczno-politycznym. Kiedy w 1991 r. w naste doszło do triumfu liberalnej demokracji, idea rewolucji straciła na znaczeniu i została wyparta przez nowe teoretyczne koncepcje. W s ´ wiecie zbudowanym na zasadach liberalizmu nie było miejsca na pozaprawne działania i przemoc.
˛cia i teorii rewolucji zob.: P. Sztom pka, Socjologia: analiza społeczen Szerzej na temat poje ´ stwa, Krako ´ w 2003, s. 539-551; tenz ˙ e, Socjologia zmian społecznych, Krako ´ w 2005, s. 279-295. 6 C. H. Fairbanks, Revolution reconsidered, „Journal of Democracy” vol. 18, nr 1, 2007, s. 42-57. 7 ´ Beacháin, A. Polese, Introduction: What’s in a colour? w: D. O ´ Beacháin, A. Polese (eds.), D. O The Colour Revolutions in the Former Soviet Republics: Successes and Failures, Abingdon 2010, s. 1-3.
5

Wyborcze protesty na Ukrainie w 2004 roku

157

Liberałowie bowiem wychodzili z załoz ˙ enia, iz ˙ wspo ´ łzalez ˙ nos ´c ´ gospodarcza, ˛dze kształtuja ˛ wie ˛zy mie ˛dzynarodowe i przyczyniaja ˛ sie ˛ do rozprzehandel i pienia ˛ demokratycznych zasad. Demokracje natomiast nie walcza ˛ ze soba ˛, strzenienia sie ˛ sie ˛ rza ˛dami prawa i przejrzystos ˛ systemu 8. poniewaz ˙ charakteryzuja ´ cia ˛ nowa teoretyczna W dobie liberalizmu w miejsce rewolucji pojawiła sie koncepcja – „przejs ´ cie do demokracji”. Samuel Huntington uwaz ˙ a, iz ˙ fale demokratyzacji jako przejs ´ cia od systemu niedemokratycznego do demokratycznego ˛ od XIX w. Fala demokratyzacji w XXI w. ro ˛ od wszystkich notuje sie ´z ˙ ni sie ˛piły „zmiany w polityce zewne ˛trznych aktoro poprzednich tym, iz ˙ nasta ´ w (...), ˛ce przesunie ˛cie w polityce zagranicznej USA w kierunku obrony praw znacza człowieka od 1974 roku” 9. ˛ła decyzje ˛ o stworzeniu W 1983 r. administracja prezydenta Reagana podje organizacji National Endowment for Democracy (NED), kto ´ rej celem miało byc ´ wspieranie demokratycznych instytucji w pan ´ stwach trzecich poprzez szkolenie ˛dzania grantami finansowymi. Organizacja ludzi w zakresie zasad demokracji i zarza ˛, kto ta była swego rodzaju fundacja ´ ra przekazywała s ´ rodki finansowe ame˛dowym, rykan ´ skim organizacjom pozarza m.in.: National Democratic Institute for International Affairs (NDI), International Republican Institute (IRI), International Foundation for Electoral Systems (IFES), International Research and Exchange Board (IREX), Freedom House 10. Instytucje te z kolei przydzielały ˛dze innym organizacjom, działaja ˛cym na terytorium pan pienia ´ stw trzecich, przy ˛ ˛dowy status. czym zachowywały nadal wiarygodnos ´c ´ ze wzgledu na swo ´ j pozarza Allen Weinstein, pierwszy dyrektor NED, działalnos ´c ´ amerykan ´ skich organizacji ˛dowych scharakteryzował w 1991 r. w naste ˛puja ˛cy sposo pozarza ´ b: „wiele z naszej obecnej działalnos ´ ci CIA wykonywało skrycie 25 lat temu” 11. Oznaczało to, ˛dowe stanowiły emanacje ˛ intereso iz ˙ organizacje pozarza ´ w narodowych USA, poniewaz ˙ ich przetrwanie i działalnos ´c ´ w duz ˙ ej mierze zalez ˙ ały od pomocy administracji amerykan ´ skiej. Instytucje te słuz ˙ yły penetracji pan ´ stw trzecich poprzez prowadzenie ro ´z ˙ nego rodzaju szkolen ´ , dostarczanie s ´ rodko ´ w finansowych, pomocy technicznej, materiało ´ w edukacyjnych i wszystkiego co było potrzebne ˛dowych, do funkcjonowania okres ´ lonych partii politycznych, organizacji pozarza ˛zko ugrupowan ´ studenckich, zwia ´ w zawodowych, rucho ´ w dysydenckich i s ´ rodko ´w 12 masowego przekazu . ˛dzynarodowej Wiarygodnos ´c ´ działan ´ wskazanych instytucji na arenie mie ˛ce wzmacniał takz ˙ e fakt, iz ˙ były one przedstawiane jako wysiłki zmierzaja
D. Reiter, A. C. Stam, Democracies at war, New Jersey 2002, s. 86-88. S. P. Huntington, Trzecia fala demokratyzacji, Warszawa 1995, s. 54. 10 Y. Beigbeder, International Monitoring of Plebiscites, Referenda and National Elections: Self Determination and Transition to Democracy, Dordrecht 1994, s. 275-288. 11 Cyt. za: G. Sussman, Branding democracy: U.S. Regime Change in Post-Soviet Eastern Europe, New York 2010, s. 45. 12 W. Blum, Rogue State: A Guide to the World’s only Superpower, London 2006, s. 238-243.
8 9

158

Myroslav Kashchuk

w kierunku budowy społeczen ´ stwa obywatelskiego. Koncepcja społeczen ´ stwa obywatelskiego, rozwijana przez staroz ˙ ytnych rzymskich i greckich filozofo ´ w, nie ˛piła była popularna w XX w. Odz ˙ yła jednak na nowo po upadku ZSRR, kiedy nasta ˛trzsystemowych w pan potrzeba demokratyzacji i wywołania zmian wewna ´ stwach niedemokratycznych. ˛zanie intereso ˛ społeczen Powia ´ w narodowych US z budowa ´ stwa obywatel˛s ˛ skiego i demokratyzacja ´ wiadczyło o tym, iz ˙ w erze pozimnowojennej to, co sie ˛trz pan ˛ działo mie ˛dzy działo wewna ´ stw, było nie mniej waz ˙ ne niz ˙ to, co sie ˛ciolecia badacze stosunko ˛dzynarodowych zajmowapan ´ stwami. Przez dziesie ´ w mie ˛ gło ˛dzy pan li sie ´ wnie stosunkami mie ´ stwami – gło ´ wnymi aktorami na arenie ˛dzynarodowej. Tymczasem w latach 90. XX w. o transformacji systemu mie ˛dzy pan s ´ wiatowego decydowały nie tyle stosunki mie ´ stwami, ile zmiany doj13 ˛ce wewna ˛trz pan rzewaja ´ stw . ˛tej w naste ˛pstwie zamacho W przyje ´ w z 11 wrzes ´ nia 2001 r. Narodowej Strategii ˛ uznano za narze ˛dzie słuz ˛ce do walki Bezpieczen ´ stwa USA demokratyzacje ˙a z terroryzmem i promocji pokoju 14. Demokratyzacja jako geopolityczna strategia jedynego supermocarstwa s ´ wiatowego mogła byc ´ realizowana według dwo ´ ch ˛ demokracji” (democracy scenariuszy. Pierwszy z nich, zwany „promocja promotion), zakładał, iz ˙ impuls przeobraz ˙ en ´ i rozwoju demokratycznego pochodził ˛dzie z zewna ˛trz. Taka odgo ˛piła w Afganistanie be ´ rna demokratyzacja nasta w 2001 r. i w Iraku dwa lata po ´z ´ niej 15. Drugi scenariusz, zwany „wspieraniem ˛ od poprzedniego tym, iz demokracji” (democracy assistance), ro ´z ˙ nił sie ˙ inicjatywa ˛trz, przy czym pomoc płyna ˛ca rozwoju demokratycznego pochodziła od wewna ˛trz miała wesprzec ˛ce wewne ˛trzne wysiłki na rzecz budowy z zewna ´ juz ˙ istnieja demokracji i społeczen ´ stwa obywatelskiego 16. ˛dowych w tzw. Stopien ´ zaangaz ˙ owania amerykan ´ skich organizacji pozarza wspieranie demokracji w pan ´ stwach niedemokratycznych był uzalez ˙ niony od rodzaju relacji z USA. Przykładowo, rez ˙ im Islama Karimowa w Uzbekistanie uchodził za jeden z najbardziej autokratycznych na obszarze byłego ZSRR ze ˛du na poddawanie ustawicznym represjom islamskich grup opozycyjnych. wzgle Niemniej jednak dla Amerykano ´ w Karimow był waz ˙ nym sojusznikiem w walce ˛pnił im baze ˛ wojskowa ˛ konieczna ˛ do dostarczania z terroryzmem, poniewaz ˙ udoste 17 zaopatrzenia dla sił antyterrorystycznej koalicji w Afganistanie . Podobnie było ˛cy prezydent Hejdar Alijew przekazał władze ˛ w Azerbejdz ˙ anie. W 2003 r. odchodza swojemu synowi Ilhamowi w sposo ´ b, kto ´ ry naruszał standardy wyboro ´ w demoA. D. Rotfeld, Doka˛d zmierza s ´ wiat?: determinanty zmian w systemie mie ˛dzynarodowym, w: A. D. Rotfeld (red.), Doka˛d zmierza s ´ wiat?, Warszawa 2008, s. 11-16. 14 J. Snyder, One world, rival theories, „Foreign Policy” nr 145, 2004, s. 57. 15 A. Etzioni, Security First: for a Muscular, Moral Foreign Policy, New Haven 2007, s. 19-35. 16 K. F. F. Quigley, For Democracy’s Sake: Foundations and Democracy Assistance in Central Europe, Washington 1997, s. 9. 17 M. Bowker, Russia, America and the Islamic World, Burlington 2007, s. 150-154.
13

Wyborcze protesty na Ukrainie w 2004 roku

159

kratycznych. Pomimo to administracja prezydenta Georga W. Busha uznała ˛ za prawowitego prezydenta ze wzgle ˛du na jego lojalnos spadkobierce ´c ´ wobec intereso ´ w USA w regionie Morza Kaspijskiego 18.
˛TRZNE I WEWNE ˛TRZNE UWARUNKOWANIA ZEWNE ´ W NA UKRAINIE WYBORCZYCH PROTESTO

˛wszy od 2000 r. administracja amerykan Pocza ´ ska coraz bardziej nie zgadzała ˛ z polityka ˛ niekto sie ´ rych pan ´ stw postradzieckich, szczego ´ lnie Federacji Rosyjskiej, ˛ pogorszyły, kiedy Ukrainy i Białorusi. Relacje Ukraina-USA gwałtownie sie ˛ o sprzedaz amerykan ´ skie słuz ˙ by specjalne oskarz ˙ yły prezydenta L. Kuczme ˙ Saddamowi Husajnowi nowoczesnych zestawo ´ w przeciwlotniczych „Kolczuga”. ˛cia zaproszenia dla Kuczmy na szczyt Wywołany tym skandal był powodem cofnie ˛c NATO w Pradze w 2002 r. Prezydent mimo to przybył na szczyt, lecz musiał zaja ´ ˛dzie z powodu uporza ˛dkowania delegato ostatnie miejsce w rze ´ w według alfabetu ˛cej, ˛ po raz pierwszy w historii tej organizacji 19. Co wie francuskiego, co zdarzyło sie strona amerykan ´ ska postanowiła dokonac ´ rewizji swojej polityki wobec Ukrainy 20. ˛dem Ukrainy Chociaz ˙ zmiana nastawienia administracji amerykan ´ skiej wzgle ˛trznym w przededniu pomaran była waz ˙ nym czynnikiem zewne ´ czowej rewolucji, ˛c o wiele waz ˙ niejsze były jednak nastroje w społeczen ´ stwie ukrain ´ skim, a wie ˛trzne. Edmund Wnuk-Lipin czynniki wewne ´ ski uwaz ˙ a, iz ˙ „radykalna zmiana spo˛ sie ˛ na siebie korzystny splot czynniko łeczna zachodzi wo ´ wczas, gdy nałoz ˙a ´w ˛trznych oraz czynniki wewne ˛trzne, dzie ˛ki kto zewne ´ rym zmiana moz ˙ e byc ´ zaini˛ kształt zaro cjowana i kto ´ re takz ˙ e nadaja ´ wno przebiegowi zmiany społecznej, jak ˛cemu z niej ładowi społeczno-politycznemu” 21. i wyrastaja ˛dzynarodowej zbiegła sie ˛ w czasie z utrata ˛ Dyskredytacja Kuczmy na arenie mie ˛trz pan przez niego autorytetu wewna ´ stwa. Wczes ´ niejsze wykroczenia i naruszenia ˛do ˛ w poro praw człowieka za jego rza ´ w były błahostka ´ wnaniu z tym, co zostało ujawnione w listopadzie 2000 r. Na jednym z posiedzen ´ parlamentu Ołeksandr Moroz przedstawił zapisy rozmo ´ w prowadzonych w gabinecie Kuczmy, kto ´ re ˛zały administracje ˛ prezydenta z naste ˛puja ˛cymi przeste ˛pstwami: nielegalny wia ˛, sfałszowanie wyboro handel bronia ´ w prezydenckich w 1999 r., przes ´ ladowanie
C. Leech, Crude Interventions: the US, Oil and the New World (dis)Order, London 2006, s. 69-76. 19 M. R. Freire, The Russian Federation and the CIS, w: E. A. Kolodziej, R. E. Kanet (eds.), From Superpower to Besieged Global Power: Restoring World Order after the Failure of the Bush Doctrine, Athens 2008, s. 165. 20 I. Jeffries, The Countries of the Former Soviet Union at the Turn of the Twenty-First Century: the Baltic and European States in Transition, London 2004, s. 96-98. 21 E. Wnuk-Lipi n ´ ski, Etyczne społeczen ´ stwo obywatelskie a upadek komunizmu i przejs ´ cie do demokracji, w: B. W. Mach, E. Wnuk-Lipin ´ ski (red.), O ˙ zyciu publicznym, kulturze i innych sprawach, Warszawa 2007, s. 21.
18

160

Myroslav Kashchuk

niezalez ˙ nych dziennikarzy, korupcja na wysokim szczeblu władzy, manipulacja ˛dzanie mieniem publicznym, s ´ ledztwami, naduz ˙ ycie władzy i niekorzystne rozporza przemoc w stosunku do polityko ´ w i dziennikarzy (zabo ´ jstwo Georgija Gongadze) 22. Chociaz ˙ nie udowodniono winy najwyz ˙ szych dostojniko ´ w pan ´ stwowych, a autentycznos ´c ´ nagran ´ nie została potwierdzona, samo ujawnienie tas ´ m skłoniło ˛ do wszcze ˛cia procedury impeachmentu, stworzenia ruchu antyprezydencopozycje ˛cia akcji zbierania podpiso kiego „Ukraina bez Kuczmy”, podje ´ w pod wnioskiem ˙ aden ˛z ˛cia Kuczmy od władzy 23. Z o przeprowadzenie referendum i da ˙ en ´ do odsunie z powyz ˙ szych celo ´ w nie został zrealizowany z kilku powodo ´ w. Po pierwsze, ukrain ´ skiej opozycji z 2000 r. brakowało jednos ´ ci, zorganizowania i charyzmatycz˛ jedynie z trzech partii: Ojczyzna (Julia nego przywo ´ dcy. Opozycja składała sie Tymoszenko), Socjalistyczna Partia Ukrainy (Ołeksandr Moroz) i Komunistyczna Partia Ukrainy (Petro Symonenko) 24. O ile dwie pierwsze partie wspierały demonstracje antyprezydenckie, to ostatnia widziała w ruchu antyprezydenckim „amery˛ sprawe ˛ powio ˛ juz ˛cy kan ´ ski spisek”, kto ´ ry na dobra ´ dł sie ˙ w Serbii kilka miesie ˛c do przeje ˛cia władzy przez prozachodnie siły polityczne. wczes ´ niej, doprowadzaja W przypadku Ukrainy nie do kon ´ ca wiadomo było, kto reprezentował te siły. Wiktor Juszczenko przez cały czas trwania masowych protesto ´ w (grudzien ´ 2000-marzec ˛cej, 2001) zajmował stanowisko premiera i był lojalny wobec Kuczmy. Co wie ˛ i przewodnicza ˛cym parlamentu Iwanem Pluszczem Juszczenko wespo ´ ł z Kuczma ˛piał demonstranto ˛c ich faszystami 25. wystosowali list, kto ´ ry pote ´ w, nazywaja Po drugie, masowe protesty nie s ´ wiadczyły o rozwoju społeczen ´ stwa obywatelskiego na Ukrainie. Chociaz ˙ niekto ´ rzy badacze dla udowodnienia przeciwnej opinii ˛ na liczbe ˛ 28 tys. organizacji pozarza ˛dowych zarejestrowanych na powoływali sie Ukrainie w przededniu akcji „Ukraina bez Kuczmy”, to jednak udział Ukrain ´ co ´w ´ ci działania demonstranto ´w w tych organizacjach był znikomy 26. W rzeczywistos ˛c dziwnego, iz były chaotyczne i nieskoordynowane. Nic wie ˙ ulegli oni prowoka˛pienia stłumione i rozpe ˛dzone przez siły cjom i zostali aresztowani, a ich wysta milicji 27.
22 T. Kuzio, Oligarchs, tapes and oranges: Kuchmagate to the Orange Revolution, „Journal of Communist Studies and Transition Politics” vol. 23, nr 1, 2007, s. 30-56. 23 E. A. Miller, To Balance or Not to Balance: Alignment Theory and the Commonwealth of Independent States, Burlington 2006, s. 115-139. 24 A. Polese, Ukraine 1991-2006: Where Have All the Communists Gone? w: U. Backers, P. Moreau (eds.), Communist and Post-Communist Parties in Europe, Irvine 2008, s. 371-385. 25 T. Kuzio, Ukraine’s Orange Revolution: the oposition’s road to success, „Journal of Democracy” vol. 16, nr 2͞2005, s. 117-130. 26 N. Kolybashkina, Reaching the equilibrium? State – third sector partnership in social services provision: A case study analysis of current policies in England and Ukraine, paper prepared for 6th ISTR international conference: Contesting Citizenship and Civil Society in a Divided World, Toronto, 11-14.07.2004. 27 A. Aslund, The ancien régime: Kuchma and the oligarchs, w: A. Aslund, M. McFaul (eds.), Revolution in Orange: the Origins of Ukraine’s Democratic Breakthrough, Washington 2006, s. 14-17.

Wyborcze protesty na Ukrainie w 2004 roku

161

˛ urze ˛du poza cyklem wyborPo trzecie, opozycja pro ´ bowała pozbawic ´ Kuczme ˛c w okresie, kiedy rez czym, a wie ˙ im polityczny nie był osłabiony wskutek ˛cie od władzy prezydenta, kto potencjalnej zmiany elity politycznej. Odsunie ´ ry ˛ł swoja ˛ druga ˛ kadencje ˛, było niezmiernie trudnym zaledwie rok wczes ´ niej rozpocza zadaniem 28. ˛ zaledwie Po czwarte, antyprezydenckie manifestacje na Ukrainie zdarzyły sie ˛ce po upadku rez dwa miesia ˙ imu Miloševicia w Serbii. Był to zbyt kro ´ tki okres, aby ˛dowe przeje ˛ły dos ˛ Gene’a ukrain ´ skie organizacje pozarza ´ wiadczenie i doktryne ´ w bez przemocy. Idee Sharpa wywarły ogromny Sharpa 29 o organizowaniu protesto wpływ na zachowanie serbskiej opozycji, a szczego ´ lnie na studenckie ugrupowanie ˛ role ˛ w obaleniu Miloševicia. Dopiero po „Otpor”, kto ´ re odegrało kluczowa ˛ce za nimi amerykan odniesieniu sukcesu aktywis ´ ci „Otporu” i stoja ´ skie NGOs ˛ ˛ zaczeli koncentrowac ´ swoja działalnos ´c ´ na innych rez ˙ imach autokratycznych 30. W przypadku Ukrainy opozycja słyszała o wydarzeniach serbskich, ale nie miała dos ´ wiadczenia w koordynacji masowych protesto ´ w. Dopiero społeczna edukacja mogła byc ´ kluczem do sukcesu 31. Kiedy w 2004 r. na Ukrainie doszło do wybuchu nowych masowych protesto ´ w, powszechnie znanych jako pomaran ´ czowa rewolucja, na scenie politycznej Ukrainy ˛cych zmian. Po zakon doszło do wielu znacza ´ czeniu antyprezydenckich demon˛ z pełnienia funkcji premiera, stracji w 2001 r. Kuczma zwolnił Juszczenke ˛c tym samym lidera ukrain kreuja ´ skiej opozycji. W tym samym roku z inicjatywy ˛ spotkanie przedstawicieli dziesie ˛ciu partii opozycyjnych NDI w Polsce odbyło sie ˛ki temu forum dyskusyjnemu moz ˛ kooperacja ro Ukrainy. Dzie ˙ liwa stała sie ´z ˙norodnych partii w celu obalenia rez ˙ imu Kuczmy. Wydarzenie to było uwaz ˙ ane za nieoficjalne narodziny wyborczego bloku Wiktora Juszczenki „Nasza Ukraina” i zjednoczonej opozycji z jednym kandydatem na przyszłego prezydenta 32. Wysiłki partii opozycyjnych zostały nagrodzone juz ˙ w 2002 r., kiedy w wyborach par28 ˛osłabione w okresie wyborczym, kiedy Mark Beissinger uwaz ˙ a, iz ˙ wszystkie rez ˙ imy polityczne sa ˛ zabiegac ˛ wewne ˛trzna ˛ i zewne ˛trzna ˛. Co wie ˛cej, wybory przycia ˛gaja ˛ po raz kolejny musza ´ o legitymizacje ˛ społecznos ˛dzynarodowej. Zob. M. R. Beissinger, Structure and example in modular uwage ´ ci mie political phenomena: the diffusion of Bulldozer͞Rose͞Orange͞Tulip revolutions, „Perspective on Politics” vol. 5, nr 2, 2007, s. 259-276. 29 Gene Sharp – amerykan ´ ski politolog, znany ze swoich prac na temat organizowania protesto ´w ˛, iz bez przemocy, tj. bezkrwawych rewolucji. Uwaz ˙ a sie ˙ jego idee legły u podstaw kolorowych rewolucji ˛dowych i antyprezydenckich demonstracji na s i innych antyrza ´ wiecie. Zob. G. Sharp, From Dictatorship to Democracy: a Conceptual Framework for Liberation, Boston 2003. 30 V. K. Fouskas, B. Gökay, The New American Imperialism: Bush’s War on Terror and Blood for Oil, Westport 2005, s. 211-213. 31 J. T. Checkel, The constructivist turn in international relations theory, „World Politics” vol. 50, nr 2, 1998, s. 324-348. 32 M. Bader, Against all Odds: Aiding Political Parties in Georgia and Ukraine, Amsterdam 2010, s. 116-118.

162

Myroslav Kashchuk

˛cznie 156 miejsc w Radzie Najwyz lamentarnych siły opozycyjne zdobyły ła ˙ szej 33 Ukrainy . ˛z Wybuch rewolucji ro ´z ˙ w Gruzji w 2003 r. był pote ˙ nym impulsem dla intensyfikacji działalnos ´ ci opozycyjnej na Ukrainie. To, z ˙ e antyprezydencka akcja „Ukraina bez Kuczmy” poniosła fiasko, nie oznaczało bynajmniej, iz ˙ w pan ´ stwie ˛pił społeczny i polityczny bezruch. Wre ˛cz przeciwnie, Ukraina była arena ˛ nasta małych, ale nieustannych protesto ´ w obywatelskich pod hasłem „Powstan ´ Ukrai˛ły sie ˛ takie organizacje pozarza ˛dowe, no” 34. To w ramach tych protesto ´ w rozwine ˛cej, protesty te stworzyły jak „Czysta Ukraina”, „Znaju” czy „Pora”. Co wie ˛ szkoleniowa ˛, daja ˛ca ˛ moz platforme ˙ liwos ´c ´ korzystania z dos ´ wiadczenia zagranicz˛dowych. nych organizacji pozarza Stephen Nix, przedstawiciel International Republican Institute (IRI) na Ukrai˛ sama ˛ wiedze ˛, co nie, przyznał, iz ˙ jego organizacja przekazywała Ukrain ´ com te politycznym aktywistom w Serbii i Gruzji. Nie była to zwykła teoria, poniewaz ˙ IRI ˛ zagranicznych wycieczek dawała takz ˙ e wskazo ´ wki praktyczne poprzez organizacje studyjnych i szkolen ´ dla trenero ´ w. Po odbyciu szkolen ´ wszyscy nowi trenerzy ˛ juz ˛c ich, jak pracowali z wolontariuszami i młodziez ˙a ˙ na terytorium Ukrainy, ucza informowac ´ i mobilizowac ´ społeczen ´ stwo, jak wspo ´ łpracowac ´ z mediami, jak ˛ działalnos reagowac ´ na prowokacje, jak komunikowac ´ i koordynowac ´ swoja ´c ´ , jak ˛ mogło, iz ˛ w wypadku aresztowania etc. 35 Wydawac ´ by sie ˙ metod zachowywac ´ sie ˛ na seminariach organizowanych wspierania demokracji nie moz ˙ na było nauczyc ´ sie ˛ pod uwage ˛ to, iz ˛ w hotelach. Niemniej jednak, kiedy wez ´ mie sie ˙ IRI była jedna ˛dowych wspo ˛cych z ukrain z wielu organizacji pozarza ´ łpracuja ´ skimi siłami opozycyjnymi, a takz ˙ e fakt, iz ˙ w przededniu pomaran ´ czowej rewolucji administracja amerykan ´ ska przekazała 65 mln USD na wspieranie demokracji na Ukrainie, to ˛ to, z zrozumiałe staje sie ˙ e działalnos ´c ´ powyz ˙ szych organizacji nie mogła nie miec ´ wpływu na wybuch ukrain ´ skich protesto ´ w w 2004 r. 36 ˛ społecznych działan ˛ nie tylko na poziomie zwykłych Uczenie sie ´ odbywało sie ˛kszos ludzi, ale i ws ´ ro ´ d ukrain ´ skiej elity politycznej. Jez ˙ eli w 2001 r. wie ´c ´ polityko ´w ˛s pozostawała lojalna wobec Kuczmy, to w 2004 r. cze ´c ´ politycznej elity przeszła na ˛ zjednoczonej opozycji. Zwaz strone ˙ ywszy na to, iz ˙ ukrain ´ scy politycy byli wpływowymi biznesmenami, odejs ´ cie od Kuczmy traktowac ´ trzeba jako dodatkowe wsparcie finansowe dla sił opozycyjnych. Kontrola przedstawicieli wielkiego
33 Nasza Ukraina – 122, Blok Julii Tymoszenko – 22, SPU – 22. Szerzej na ten temat zob. S. Whitm ore, State-Building in Ukraine: the Ukrainian Parliament, 1990-2003, London 2004, s. 46-48. 34 T. Kuzio, Ukraine: muddling along, w: S. L. Wolchik, J. L. Curry (eds.), Central and East European Politics: from Communism to Democracy, Lanham 2008, s. 349-353. 35 P. Demes, J. Forbrig, Pora – „It’s time” for democracy in Ukraine, w: A. Aslund, M. McFaul (eds.), Revolution in Orange..., s. 85-100. 36 M. Kell ey, U.S. money has helped opposition in Ukraine, „The San Diego Union Tribune” z 11.12.2004.

Wyborcze protesty na Ukrainie w 2004 roku

163

biznesu nad mediami i lojalnos ´c ´ wobec Kuczmy w 2001 r. sprawiły, iz ˙ s ´ rodki masowego przekazu zaniz ˙ ały rozmiary protesto ´ w publicznych. W duz ˙ ej mierze ˛ to do zatrzymania napływu protestuja ˛cych, kto przyczyniło sie ´ rzy uzalez ˙ niali swoje uczestnictwo w demonstracjach od dowodu społecznej słusznos ´ ci. Z kolei ˛ opozycji przeszedł Petro Poroszenko, finansowy i prasowy w 2004 r. na strone ˛ transmisje ˛ potentant, kto ´ ry za pos ´ rednictwem 5 Kanału nadawał bezpos ´ rednia ˛ło na zwie ˛kszenie liczby dez masowych demonstracji w Kijowie, co wpłyne ˛ opozycji miało miejsce w wypadku monstranto ´ w 37. Podobne przejs ´ cie na strone władz Kijowa, przedstawicieli Ministerstwa Transportu i Ministerstwa Spraw ˛trznych. Wia ˛z ˛ce sie ˛ z tym przyzwolenie na demonstracje wykluczało Wewne ˙a ˛cia wjazdu do Kijowa czy zastosowania przemocy w stosunku moz ˙ liwos ´c ´ zamknie ˛cych 38. do protestuja ˛s ˛gne ˛ła wnioski z serbskiej Jez ˙ eli cze ´c ´ ukrain ´ skiej elity politycznej wycia ˛cy za nim Janukowycz i gruzin ´ skiej kolorowych rewolucji, to Kuczma i stoja ˛ z poraz ˛ niczego nie nauczyli sie ˙ ki Miloševicia i Szewardnadze. Uczenie sie ˛ postac społecznej aktywnos ´ ci mogło przybrac ´ dwojaka ´ : albo elity polityczne ˛ opozycji ze wzgle ˛du na widoczne osłabienie starego rez przechodziły na strone ˙ imu politycznego, albo elity podejmowały działania w celu zapobiegania ewentualnym protestom opozycji. O ile Kuczma kategorycznie odrzucał moz ˙ liwos ´c ´ wybuchu kolorowej rewolucji na Ukrainie 39, o tyle prezydenci Rosji, Białorusi, Uzbekistanu, ˛wzie ˛li specjalne kroki zapobiegawcze: zwie ˛kAzerbejdz ˙ anu i Kazachstanu przedsie ˛ pan ˛ i zakazali działalnos szyli kontrole ´ stwa nad mediami, stłumili opozycje ´ ci amerykan ´ skich NGOs na swoich terytoriach 40. ˛. Niemniej jednak w konteks Na Ukrainie nic podobnego nie wydarzyło sie ´ cie ˛trzukrain ´ skiej pomaran ´ czowej rewolucji nie nalez ˙ y wyolbrzymiac ´ znaczenia zewne ˛z ˛cego do przedłuz nej pomocy technicznej, poniewaz ˙ to słabos ´c ´ rez ˙ imu, da ˙a ˙ enia czasu swojego istnienia poprzez fałszerstwa wyborcze, zadecydowała o wybuchu ˛gnie ˛cia kompromisu ws wyborczych protesto ´ w. Protesty te doprowadziły do osia ´ ro ´d politycznej elity Ukrainy, kto ´ ry polegał na powto ´ rzeniu drugiej tury wyborczej ˛ systemu politycznego Ukrainy (ograniczenie władzy w zamian za transformacje ˛du i parlamentu) 41. prezydenta na korzys ´c ´ rza
37 M. McFaul, Conclusion: the Orange Revolution in a comparative perspective, w: A. Aslund, M. McFaul (eds.), Revolution in Orange..., s. 176-179. 38 P. D’Anieri, Explaining the success and failure of post-communist revolutions, „Communist and Post-Communist Studies” 39 (2006), s. 332-347. 39 T. Kuzio, Everyday Ukrainians and the Orange Revolution, w: A. Aslund, M. McFaul (eds.), Revolution in Orange..., s. 45-49. 40 H. Peimani, Conflict and Security in Central Asia and the Caucasus, Santa Barbara 2009, s. 206-208. 41 A. Wilson, Ukraine’s Orange Revolution of 2004: the paradoxes of negotiation, w: A. Roberts, T. G. Ash (eds.), Civil Society and Power Politics: the Experience of Non-Violent Action from Gandhi to the Present, Oxford 2009, s. 335-352.

164

Myroslav Kashchuk

˛c sie ˛ w zbytnie szczego Nie wdaja ´ ły odnos ´ nie do chronologii wydarzen ´ z kon ´ ca 2004 r., a takz ˙ e znaczenia wyniko ´ w powto ´ rzonej tury wyboro ´ w, co jest powszechnie znane, nalez ˙ y odpowiedziec ´ na pytanie, czy masowe protesty z 2004 r. były ˛. Rozpatruja ˛c te ˛ kwestie ˛ z wa ˛skiego punktu widzenia, moz rewolucja ˙ na powiedziec ´, ˛c z ˙ e było to bezprecedensowe zdarzenie w historii pan ´ stwa ukrain ´ skiego. Patrza ˛ wczes szerzej, ukrain ´ ska pomaran ´ czowa rewolucja była kontynuacja ´ niejszych ˛ły obszar poradziecki. Ich podobien kolorowych rewolucji, kto ´ re ogarne ´ stwo sprawiło, z ˙ e Michael McFaul wyro ´z ˙ nił kilka strukturalnych uwarunkowan ´ koniecznych do zaistnienia wyborczych rewolucji: 1) autokratyczny rez ˙ im, 2) niepopularny lider ˛cy na czele tego rez stoja ˙ imu, 3) silna i zorganizowana opozycja, 4) przekonanie ˛dna niezalez społeczne o sfałszowaniu rezultato ´ w wyboro ´ w, 5) wzgle ˙ nos ´c ´s ´ rodko ´w ˛trzny masowego przekazu, 6) zdolnos ´c ´ opozycji do mobilizacji ludnos ´ ci, 7) wewne ˛ce okolicznos ˛trzne 42. podział w ramach sił zbrojnych, 8) sprzyjaja ´ ci zewne ˛powały na Ukrainie w 2004 r., ale Wskazane powyz ˙ ej uwarunkowania wyste ˛ osia ˛gna ˛c pytaniem otwartym pozostaje to, czy Ukrain ´ com udałoby sie ´ sukces bez ˛dania sie ˛ na Serbie ˛ i Gruzje ˛. Zewne ˛trzna inspiracja i wzorowanie sie ˛ na cudzych ogla ˛cy sie ˛ z otoczenia Kuczmy stali sie ˛ nagle przykładach sprawiły, iz ˙ politycy wywodza ˛li władze ˛ od pomaran ´ czowymi liderami, kto ´ rzy na fali masowych protesto ´ w przeje swoich poprzedniko ´ w. Taka zmiana, chociaz ˙ przez Ukrain ´ co ´ w oceniana jako ˛ca, nie była rewolucja ˛, gdyz znacza ˙ nie doszło do zmiany rez ˙ imu jako takiego. ˛ innowacja ˛ było wprowadzenie reformy konstytucyjnej. Ale inicjatywa tej Jedyna ˛puja ˛cego prezydenta, kto zmiany pochodziła od uste ´ ry był zainteresowany ustanowieniem pluralizmu politycznego poprzez przekazanie władzy parlamentowi. Z jednej strony pluralizm ten wykluczał moz ˙ liwos ´c ´ kontynuowania koncentracji ˛kach. Z drugiej – pluralizm skazywał pan ˛trzwładzy w jednych re ´ stwo na wewna ˛ władzy autokratycznego lidera nie polityczne walki, poniewaz ˙ wraz z likwidacja ˛piły rza ˛dy prawa 43. nasta *** ˛, poniewaz Wyborcze protesty na Ukrainie z 2004 r. nie były rewolucja ˙ w trakcie ˛ negocjacji, nie idzie sie ˛ na uste ˛pstwa i nie zawiera sie ˛ rewolucji nie prowadzi sie ˛ zwia ˛zane z uz kompromiso ´ w. Na ogo ´ ł rewolucje sa ˙ yciem przemocy i z za˛ do znacza ˛cych przemian społeczchowaniami gwałtownymi, kto ´ re prowadza no-politycznych czy ekonomicznych. Nic takiego nie miało miejsca na Ukrainie. ˛, to gło Gdyby wydarzenia z 2004 r. były rewolucja ´ wny winowajca tej rewolucji, tj. ˛cej, nigdy nie Wiktor Janukowycz nigdy nie pełniłby funkcji premiera. Co wie ˛dzynarodowej jako głowa pan reprezentowałby Ukrainy na arenie mie ´ stwa. Tym42

s. 5-19.
43

M. McFaul, Transition from postcommunism, „Journal of Democracy” vol. 16, nr 3, 2005, M. Riabchuk, What’s left of Orange Ukraine? „Eurozine” z 4.03.2010.

Wyborcze protesty na Ukrainie w 2004 roku

165

˛ł pełnic czasem niespełna dwa lata po pomaran ´ czowej rewolucji Janukowycz zacza ´ ˛ premiera, a w 2010 r. został wybrany na prezydenta Ukrainy. Wszystko to funkcje ˛ do pozwala stwierdzic ´ , iz ˙ sukces wyborczych protesto ´ w z 2004 r. przyczynił sie politycznej ewolucji pan ´ stwa. Ewolucja ta została w pewnym stopniu przerwana za ˛do rza ´ w Kuczmy, kto ´ ry poprzez fałszerstwa wyborcze odebrał Ukrain ´ com „prawo ˛ sie ˛ zasługuje, czyli takiej, jaka ˛ sie ˛ wybrało do posiadanie takiej władzy, na jaka w uczciwych wyborach” 44.

ABSTRACT This paper is an attempt to analyze Ukraine’s orange revolution, the mass protests against fraud in Ukraine’s November 2004 presidential election. The author presents the modern face of the revolution, external and internal causes of electoral protests in Ukraine and argues that the orange revolution was not a revolution in the full sense of the word. Throughout history revolutions erupted in the name of ideology, led to significant changesin the government, ideas, society and occurred with violence. Nothing of the sort happened in Ukraine. Therefore the author presents the orange revolution as evolution because it reinvested Ukrainians with the law-sanctioned right to have a political system in which leaders are chosen in free and fair elections.

44

M. Riabczuk, Władza i reguły, „Nowa Europa Wschodnia” nr 6, 2009, s. 49-50.

REKLAMA str 204 N AS Z E W YD A WNICTW A

INSTYTUT ZACHODNI ul. Mostowa 27, 61-854 Poznañ tel. +61 852 28 54 fax +61 852 49 05 e-mail: wydawnictwo@iz.poznan.pl

Stabilizacja nieładu i deStabilizacja ładu (KryzySy humanitarne wywołane działalnością człowieKa, cz. i)
Pod redakcją joanny dobrowolskiej-Polak
Prace Instytutu Zachodniego nr 88 ISBN 978-83-61736-30-1 Instytut Zachodni, Poznań 2011, 262 ss. Kryzysy humanitarne wynikające z działania człowieka stanowią jedno z największych zagrożeń dla bezpieczeństwa na świecie. Są poważnym wyzwaniem dla narodowych, sojuszniczych i partnerskich polityk bezpieczeństwa. Społeczność międzynarodowa rozporządza instrumentami służącymi stabilizacji: miękka siła dyplomacji, sankcje międzynarodowe, operacje pokojowe, interwencje zbrojne i pomoc humanitarna składają się na wachlarz środków pozostających do dyspozycji mocarstw oraz międzynarodowych organizacji. Jednak w regionach objętych kryzysami humanitarnymi tylko okazjonalnie prowadzone są kompleksowe akcje stabilizujące (powstrzymujące masowe naruszenia praw człowieka, wymuszające zaprzestanie działań zbrojnych, restytuujące pokój i podstawy państwowości, pozwalające na dostarczenie podstawowych dóbr humanitarnych), częściej państwa i organizacje prowadzą działania fragmentaryczne, niekiedy niepotrzebnie dublują swoje operacje, a nierzadko pozostają bierne wobec kryzysów humanitarnych. * Przedmiotem badań autorów prac jest oddziaływanie państw i organizacji międzynarodowych na obszary konfliktów zbrojnych i terytoria państw upadłych oraz (vice versa) wpływ kryzysów humanitarnych na bezpieczeństwo międzynarodowe i narodowe. Prace dotyczą przede wszystkim polityki bezpieczeństwa państw strefy euroatlantyckiej w stosunku do krajów leżących poza tym obszarem, w tym obowiązujących (i kształtowanych) strategii bezpieczeństwa organizacji międzynarodowych – Sojuszu Północnoatlantyckiego i Unii Europejskiej. W kręgu zainteresowań badaczy znalazły się też ekonomiczno-społeczne i polityczno-militarne konsekwencje występowania konfliktów zbrojnych oraz trwania państw upadłych dla stabilności, pokoju i bezpieczeństwa w regionie euroatlantyckim i na świecie.