You are on page 1of 7

Barbarzyńca. Pismo antropologiczne nr 3-4 (16-17) 2009 s.

84-90

Magdalena Zamorska Neozakorzenianie. Butō jako ponowoczesna strategia

Motto:
W butō porusza się i tańczy „coś”, a nie „ktoś” (…). Ludzie często nazywają ten pełen obietnic moment „harmonią”, „ekstazą”, „prawdą”, „miłością” i „tańcem”. Choć technikę tę określa się słowami takimi, jak „bycie niczym”, w rzeczywistości stan, w jakim znajduje się wykonawca, lepiej oddawałyby słowa „bycie pełnym”1. Nakajima Natsu, japońska tancerka butō

Poniższy artykuł jest wstępnym szkicem, zawierającym garść refleksji, jakie mogą się nasunąć, gdy spojrzymy na butō, jako na ponowoczesną strategię. W podsumowaniu artykułu diagnozującego sytuację człowieka w świecie ponowoczesnym Zygmunt Bauman pisze: „Marzy się świat prostszy, bardziej jednoznaczny, dający się ogarnąć jednym spojrzeniem i wymierzyć jedną miarką (…). Można powiedzieć, że symplifikacja jest najbardziej dotkliwą psychozą czasów ponowoczesnych, przyrodzoną i nagminną dolegliwością ponowoczesnego trybu życia” 2. Człowiek ponowoczesny dąży więc do stworzenia „formuł wszechobowiązujących i wytrychów uniwersalnych” 3. Tożsamość pielgrzymia Człowiek nowoczesny mówił o prawdzie, głębi, istocie zjawisk. Filozofie nowożytne odwoływały się do takich pojęć jak wrażenie i prawda, powierzchnia i głębia. Natomiast filozofia ponowoczesna kładzie nacisk na konieczność wypracowywania wielu równoległych strategii bycia w świecie. Wspomniane podziały tracą rację bytu, gdyż prawda okazuje się kategorią proceduralną – to jest prawdziwe, co w danej sytuacji okazało się skuteczne, głębi zaś nie sposób się doszukać, bo gdy wszystko chce znaczyć, nie znaczy nic, a wewnątrz czai się próżnia znaczeniowa4. To nowoczesność postawiła przed człowiekiem nowe wyzwanie: dotarcia do własnej tożsamości. Rozwijające się miasta zaludnił anonimowy, ruchliwy tłum, w którym trudno jest

1 2

N. Nakajima, Butoh – pomiędzy teatrem a tańcem; „Opcje”, 3 (22) 1998, s. 49. Z. Bauman, Ponowoczesne wzory osobowe, „Studia socjologiczne”, 2 (129) 1993, s. 31. 3 Ibid., s. 31. 4 Por. Z. Bauman, op. cit., s. 16.

Z. „Kontekst ponowożytny forytuje więc. do którego dąży człowiek w swojej pielgrzymce przez życie. w konieczności tworzenia z każdym razem nowej persony 9 adekwatnej do danej sytuacji. 9. symultanicznie przydarzających się epizodów. francuska filozofia oświeceniowa). s. Tożsamość niedomagająca Według baumanowskiej diagnozy strategia pielgrzyma nie może być skuteczna w czasach ponowoczesnych. trzeba jej szukać i proces życiowy jest właśnie pasmem owych poszukiwań. kształtem jego życia zawiaduje poczucie celowości. Bowiem tożsamość była w czasach nowożytnych analizowana dwojako: albo jako ukryta jakość.Magdalena Zamorska znaleźć własne miejsce. a nowożytna idea „prawdy” traci rację bytu. w toku którego do tożsamości się w ten lub inny sposób dochodzi (albo i nie)”7. którego realizacja znajduje się w zasięgu ręki. W wyniku tego granice rzeczywistości rozmywają się. tylko fragmenty owych drugich znając z oglądu. że „tożsamość nie jest człowiekowi dana z góry. Zgoda dotyczyła tego. s.. możliwość zwielokrotniania własnego ja.cit. którą należy odkryć (Kartezjusz. Czyni to. Podstawy psychologii Junga. 9. s. „Człowiek jawił się drugim ludziom tylko fragmentem własnej osoby.. nie sposób się zakorzenić. Eneteia. cele są doraźne. Reguły są adekwatne jedynie chwilowo i zmieniają się w zależności od kontekstu. i w końcu w niemożności ustanowienia jakichkolwiek długofalowych celów. opiera się na znajomości reguł rządzących rzeczywistością o wyraźnych konturach. a tożsamość postulatem. Warszawa 2006. 8 Ibid. która jest jej podstawowym wymiarem. procesem. Podobnie tożsamość – rozmywa się w wielorakości i braku spójności zadań życiowych. Kant.. 9 Dudek.. Sartre)6. s. by nie dopuścić do „patologicznej radykalizacji ‘normalnej’ tożsamościowej niepewności” 8. Heidegger. Świat ponowocze sny jest natomiast światem nieuporządkowanych. którą należy w ramach projektu życiowego stworzyć od zera (Nietzsche. Jego życie jest spójnym projektem. Tym samym tożsamość staje się celem. Pojawił się wspomniany postulat: odkryć/skonstruować tożsamość. Metaforyczny pielgrzym żyje w świecie uporządkowanym. 8. rzec można. brak ściśle 5 6 Z. albo jako istota człowieka. w doraźności.. Ale równocześnie człowiek zyskał anonimowość. natomiast w kontekście relacji międzyludzkich. 7 Ibid. której wyrazem może być schizofrenia. w pankontekstualizmie. Por. 275. op. . ibid. W. co gorsza od zdarzenia do zdarzenia jedni ‘drudzy’ zastępowali innych ‘drugich’” 5. 9. s. Bauman.

23. Tożsamość w epoce globalizacji – perspektywa trans kulturowa. Bauman. tłum. Globalizacja. 3 . trudno mu zaplanować trajektorię własnych poruszeń. s. op. do wiązania różnych rodzajów tożsamości. tożsamość w czasach ponowożytnych została pozbawiona twardego rdzenia. Butō jako ponowoczesna strategia określonej tożsamości. im mniej dokładnie tożsamość jest zde finiowana. Jak wynika z powyższych stwierdzeń. 92–121. 12 R. cit. siecią. 15 Z. I co z tego dla ludzi wynika. która rozciąga się w obie strony poprzez przeszłość i przyszłość” 12. s. zdolnością do postrzegania siebie jako żywej tkanki. której sposobem bycia jest ciągły przepływ. Nieco inaczej postrzega kwestię tożsamości Gianni Vattimo. cit. włóczęgi. s. ironia. Przygodność. Podmiot i noc. 13 W. w różnych kontekstach i zawsze „pozostaje otwarta na modyfikacje. [w:] Anna Zeidler-Janiszewska (red. Warszawa 1996. wewnętrznej wielorodności albo świadomością niesubstancjalności. Poznań 1998. 14 Ibid. czyniąc podmiot „tkanką przygodnych relacji. Bauman. Ponowoczesne wzory osobowe. Człowieka ponowoczesnego najtrafniej można opisać jako nomadę – cechą charakterystyczną jego stylu bycia jest ruchliwość. Welsch. Popowski. Problemy ponowoczesnej pluralizacji kultury. W w yniku zamazania się ram społecznych i kulturowych budowanie tożsamości stało się strategią doraźną. Spacja. wprowadzając pojęcie „słabego podmiotu”. które przynajmniej częściowo pochodzą z zewnątrz i są przygodne”14.. Sic!. tenże. Ale jest to ruchliwość wielokierunkowa. podczas rozmaitych interakcji. Wydawnictwo Fundacji Humaniora. Część I . Osobowość iście ponowoczesna wyróżnia się brakiem tożsamości” 10. 45.Neozakorzenianie. op. Ponowoczesność jako źródło cierpień. Por. 133–155. Z. Bauman. Z zastrzeżeniem.. Warszawa 2000. Według niego jaźń ewoluuje w procesach kontyngentnych. aby żadna z tych tożsamości nie obejmowała pozostałych” 13. 16 Por. odpowiadającego na potrzeby spluralizowanej rzeczywistości11. ale tak. jak i odmiennych. tenże.). Rorty.. tym lepiej dla jej posiadacza (…). [w:] Krystyna Wilkoszewska (red. M. czyli podmiotu nie do końca ukształtowanego. Podobnie postępuje Richard Rorty. Neonomada jest przez Baumana opisywany z pomocą czterech metafor: spacerowicza.. W. Bakke. s.). Zmiana kontekstu pociąga za sobą upłynnienie się przygodnie ukształtowanej i tymczasowo zdefiniowanej tożsamości. Warszawa 2000. PIW. że w razie konieczności zawsze można do tych doraźnych konstruktów powrócić – Bauman nazywa tą cechę ponowoczesnej rzeczywistości „nieostatecznością przemijania”15. Kraków 2004. s.. s. 69. cit. s. turysty oraz gracza 16. o rysach zarówno wspólnych. 15. 14. pękniętego. Estetyka transkulturowa. Wokół koncepcji Wolfganga Welscha. solidarność. 10 11 Z. 21. s. op. Z kolei Wolfgang Welsch mówi o tożsamości jak o „zdolności do łączenia różnych cech. Tożsamość staje się zatem albo świadomością własnej niekoherencji.

jego stosunek do niej. cit. by wygrać i zdobyć to. by można było świadomie między nimi wybierać. Ponowoczesność wprowadziła pewnego rodzaju egalitaryzm – każdy jest uwikłany w sieć współistniejących wzorów. Każdy z tych wzorów można scharakteryzować wskazując na cel. Natomiast gracz wie. trzeba nastawić się w przypadku ponowoczesności na kilka wzorów – nie jednak w tym celu. op. s. która zastępuje kanon kulturowy korowodem krótkotrwałych mód”18.. będąc zawsze niezadowolony z własnej sytuacji. Turysta. którym kieruje się człowiek uwikłany w określoną procedurę obrabiania danych pochodzących z rzeczywistości. próbuje za wszelką cenę wzbogacić swój skarbiec wrażeń. 15. 17 18 Z. Ponowoczesne wzory osobowe. że pomimo pozornego poczucia wolności człowiek epoki ponowożytnej czuje się zdezorientowany i wewnętrznie rozdarty. Spacerowicz. nigdzie nie czuje się jak u siebie w domu i bezustannie poszukuje odmiany. które przygodnie napotykamy w każdej chwili mogą wpłynąć na zmianę strategii życiowej. „Rozpad ‘projektu życiowego’ na kalejdoskop samoistnych epizodów. Ibid. znając swoją wartość. dystansuje się od innych i stale stawiając im nowe warunki. s. a wybór mniej popularnego modelu wiązał się przeważnie z koniecznością (albo możliwością) wynikającą ze stratyfikacji społecznej.Magdalena Zamorska Przedstawiają one sposób funkcjonowania człowieka w rzeczywistości. pragnie kolekcjonując wrażenia i czerpiąc zadowolenie z wystawianych na pokaz obrazów nasycić się estetycznie. Włóczęga z kolei. często nie zdając sobie sprawy z tego. Bauman. ale po to. rezonuje z równie kalejdoskopową ponowoczesną kulturą ‘nieustającego karnawału’. sprzeczne sygnały. niepowiąza nych ani przyczynowo ani logicznie. Szuka więc lekarstwa na tę chroniczną przypadłość. a epizody. co jest mu w danej chwili potrzebne. jaki jest w warunkach ponowoczesnych udziałem wszystkich ludzi i każdego człowieka z osobna”17. niewspółbieżne wymagania i wzajemnie wykluczające się reguły doprowadzają do tego.. Wspom niane wzory nie są na tyle wyraźne. będąc urodzonym obserwatorem. jak przechytrzyć innych. aby ukazać niespójność wewnętrzną sposobu. by oddać rozmaitość sposobów życia obieranych odpowiednio do preferencji osobistych czy grupowych. „Zamiast jednego. a także sposób wykorzystywania jej i ogrywania. 18. że stale próbuje równocześnie spełnić wymogi kilku niekompatybilnych modeli. Brak obowiązującego kanonu. . Żaden z tych typów nie oddaje wszystkich cech niespójnego ponowoczesnego bytu. Oczywiście już w czasach nowożytnych wszystkie te strategie pojawiały się – były jednakże w kontekście nowoczesnego pielgrzymowania czymś marginalnym.

Cechami ponowoczesności są rozproszenie. która opisuje rzeczywistość bazując na binarności. do których się dąży lub których się unika. stale powtarzanym aktem performatywnym. gdy rzeczywistość dezorientuje nas i wypełnia lękiem.Neozakorzenianie. jaźń otwartą na wszelkie modyfikacje 5 . w świecie ponowożytnym preferuje się słaby podmiot (Vattimo). Byłoby procesem odnajdywania głównego ogniwa skrojonym na miarę swoich czasów – tym ogniwem byłby… jego brak. bardziej przypomina ruchomą rzęsę wodną niż głęboko ukorzeniony las. Term in neozakorzenianie obejmowałby zatem świadomie podejmowane działania. Taką strategię chciałabym nazwać neozakorzenianiem (piszę bez myślnika. więzi i bliskości. daje schronienie wtedy. a nawet rozpoznanie jej zbędności. Jak zatem miałoby się postulowane ponowoczesne neozakorzenianie do stanu zakorzenienia i związanej z nim kwestii tożsamości społecznej? Termin zakorzenienie jest osadzony w filozofii nowożytnej. Silne i głębokie korzenie pozwalają przetrwać w najbardziej niesprzyjających warunkach. Jak już wspominałam. która pozwoli człowiekowi uporać się (choć być może pozornie) z typowym dla epoki ponowoczesnej wewnętrznym poczuciem braku „głównego ogniwa”. może lec u podłoża świadomie stosowanej strategii. jak również konstytuowania siebi e w relacji do innych jako całości odrębnej. to świadomość istnienia punktu orientacyjnego. Zakorzenienie wiąże się z posiadaniem czegoś – metaforyczne korzenie lub dom „się ma”. będącej składową jej ukrytego dyskursu. Metaforycznie zakorzenienie jest związane z zadomowieniem. Zadomowienie. Gdy mówimy o zakorzenieniu. zaznaczając w ten sposób powinowactwo z baumanowskim terminem neonomadyzm). Ponowożytne społeczeństwo opisywane przez Baumana jest natomiast społeczeństwem w ruchu: wypuszcza korzenie jedynie doraźnie. wzajemnie sprzeczne reguły – trudno w tej sytuacji odkrywać czy konstruować własną tożsamość. Natomiast neozakorzenianie byłoby procesem. Zakorzenienie to stan pewności. że istnieje jakieś spajające ogniwo. brak dominującego wzoru. Butō jako ponowoczesna strategia Uzdrawianie ponowoczesne Niemożność zdefiniowania własnej tożsamości. „głębinowej struktury” czy „wzoru dominującego”. podobnie dom będący metaforą bezpieczeństwa. spajającego różne aspekty rzeczywistości. automatycznie pojawia się obraz wykorzenienia czy braku korzeni. mające na celu wyzbycie się tożsamości: odżegnywanie się zarówno od definiowania samego siebie jako całości spójnej i zachowującej wewnętrzną ciągłość. zakorzenienie czy też wykorzenienie lub wygnanie to pewne stany.

s. „Pustka” pojawiająca się w wyniku odrzucenia własnej tożsamości zostaje wypełniona konkretnymi wyobrażeniami. Taniec butō jest dzieckiem burzliwych czasów – powstał w Japonii wstrząsanej falą demonstracji skierowanych przeciwko amerykańskiej dominacji. S. Oxford 2004. nabierać i dookreślać – oto jej podstawowy postulat. International Encyclopedia of Dance. na których może bazować ruch sceniczny.com/2008/04/but-in-international-encyclopedia-of. Neozakorzenianie byłoby wrastaniem w rzeczywistość.waw. Jak twierdzi Bauman. W butō rezygnuje się z wszelkich kodów formalnych. s. Podstawową techniką tej formy jest właśnie „bycie niczym” czy inaczej „stan pustki”. który Międzynarodowa encyklopedia tańca definiuje jako „współczesną formę.. tożsamość będącą podporą i falochronem lepi się wciąż na nowo . za: http://butohdance. na który składają się „krok zwany suriashi (ruch posuwisty bez odrywania stóp od podłoża) oraz pozycja kamae (z obniżonym środkiem ciężkości i w lekkim pochyleniu całego ciała wprzód)”22.blogspot. Można 19 20 Ibid. „pozbywa się swojej społecznej tożsamości i koncentruje na ciele jako takim. która wywodzi się zarówno z tradycji zachodnich. 22 Informacja dotycząca warsztatów: Teatr nō – tradycja i dialog.2009 . op. 21 N. do jakich dałoby się sprowadzić wszystkie ułamkowe cierpienia i strachy. na jasne.html. które nie wymaga wypuszczania korzeni.). w rzeczywistości technika ta jest bardzo trudna” 21. plemienne.11. (…) Technika jest niewidoczna. „Stąd zapotrzebowanie na ‘główne ogniwa’ – mianowniki. Choć może to brzmieć prosto. 31. Ważny jest sam akt transformacji: tancerz całkowicie staje się tym. Stać się pustym. której rdzeniem jest proces pozbywania się tożsamości. bezustannie zmieniając swoje oblicze i tworząc nowe hybrydyczne formy. 06.. manichejskie tak samo cechą nieodłączną świata ponowoczesnego jak wolność wyboru i autonomia osobowa. jak i rodzimych” 20.04. nie pozostawiające wątpliwości drogowskazy. opróżniać zamiast czerpać. 16. Są więc nastroje sekciarskie. podmiot rozumiany jako tkanka przygodnych relacji (Rorty) czy wręcz brak określonej tożsamości (Bauman). Nakajima. Oxford University Press. Strategią. Pozbywać się. maj 2006. by jego ciało „było poruszane”. co (z punktu widzenia obserwatora) przedstawia. J. cit.pl/modules. W ciągu półwiecza rozprzestrzenił się na cały świat.Magdalena Zamorska (Welsch). http://soto. Tancerz pozwala. jaką ten świat oferuje” 19.2008. Cohen (red.php?name=News&file=article&sid=39. Hijikata Tatsumi i Ōno Kazuo stworzyli w końcu lat pięćdziesiątych taniec butō ( 舞踏). Z zewnątrz przypomina to tradycyjny japoński sposób rytualno -scenicznego poruszania się charakterystyczny dla teatru rytualnego nō. 49. przejrzyste mapy i jednoznaczne wskazówki (…).

przepływa przez nasze ciała.. Keywords: butoh. empty body 23 N. 7 . Kiedy się traci jedność. Butō jako ponowoczesna strategia powiedzieć. To strategia leczenia pokawałkowanego ja. W ponowożytnym świecie stale zmieniających się reguł procedury pozbywania się społecznej tożsamości pozwalają zwrócić się w kierunku cielesności „przeźroczystej” – ciało jest tu wszakże pustym naczyniem. I to on właśnie jest gliną. wypełnianym przez rozmaite treści. Neozakorzenianie to nigdy się nie kończący proces. Tancerz butō zwraca się ku własnemu ciału. which he understood as the truth about himself. że świat zewnętrzny zostaje za pomocą obrazów wprowadzony do wnętrza opróżnionego ciała. I suggest to use the neologism neoenrooting (neozakorzenianie) for the postmodern strategy. in the postmodern world that idea had become devalued. Butoh as The Postmodern Strategy Abstract A modern man used to look for his identity. Now. Jest przytułkiem. which helps to deal with the lack of the frames of reference. Wyobrażenie lub emocje zostają w tańcu dosłownie ucieleśnione. Pozbywając się tożsamości można organoleptycznie poznać rzeczywistość – strumień epizodów przestaje być czymś wobec nas zewnętrznym. Emptiness which rise from the act of abandoning the identity is filled with the images. którego źródłem są impulsy zewnętrzne. neonomad. a nie domem. op. to be able to see yourself as a living tissue who’s nature is continuous flow. To empty myself and to let the world in are the main demands of the strategy. s. neoenrooting.cit. To attain inner emptiness is the essential technique in the butoh dance. Nakajima. and the all-changing world is brought into the emptyfied interior of the body.Neozakorzenianie. można ją odzyskać wewnątrz ciała”23. Postmodern man most properly should be described as a neonomad – mobility is a distinctive feature of his lifestyle. Magdalena Zamorska Neoenrooting. 51. niemogącego stworzyć ani odnaleźć spójnej tożsamości. z której wciąż jesteśmy lepieni na nowo. Ale jest to uzdrawianie ponowoczesne: doraźne i skuteczne jedynie przy określonej konstelacji wpływów zewnętrznych. „ponieważ to ciało jest naszym ostatnim jednolitym centrum. To know your own identity means to be conscious of your inner hybridization. This term includes all conscious efforts to get rid of all the hints of identity.