Barbarzyńca. Pismo antropologiczne nr 3-4 (16-17) 2009 s.

84-90

Magdalena Zamorska Neozakorzenianie. Butō jako ponowoczesna strategia

Motto:
W butō porusza się i tańczy „coś”, a nie „ktoś” (…). Ludzie często nazywają ten pełen obietnic moment „harmonią”, „ekstazą”, „prawdą”, „miłością” i „tańcem”. Choć technikę tę określa się słowami takimi, jak „bycie niczym”, w rzeczywistości stan, w jakim znajduje się wykonawca, lepiej oddawałyby słowa „bycie pełnym”1. Nakajima Natsu, japońska tancerka butō

Poniższy artykuł jest wstępnym szkicem, zawierającym garść refleksji, jakie mogą się nasunąć, gdy spojrzymy na butō, jako na ponowoczesną strategię. W podsumowaniu artykułu diagnozującego sytuację człowieka w świecie ponowoczesnym Zygmunt Bauman pisze: „Marzy się świat prostszy, bardziej jednoznaczny, dający się ogarnąć jednym spojrzeniem i wymierzyć jedną miarką (…). Można powiedzieć, że symplifikacja jest najbardziej dotkliwą psychozą czasów ponowoczesnych, przyrodzoną i nagminną dolegliwością ponowoczesnego trybu życia” 2. Człowiek ponowoczesny dąży więc do stworzenia „formuł wszechobowiązujących i wytrychów uniwersalnych” 3. Tożsamość pielgrzymia Człowiek nowoczesny mówił o prawdzie, głębi, istocie zjawisk. Filozofie nowożytne odwoływały się do takich pojęć jak wrażenie i prawda, powierzchnia i głębia. Natomiast filozofia ponowoczesna kładzie nacisk na konieczność wypracowywania wielu równoległych strategii bycia w świecie. Wspomniane podziały tracą rację bytu, gdyż prawda okazuje się kategorią proceduralną – to jest prawdziwe, co w danej sytuacji okazało się skuteczne, głębi zaś nie sposób się doszukać, bo gdy wszystko chce znaczyć, nie znaczy nic, a wewnątrz czai się próżnia znaczeniowa4. To nowoczesność postawiła przed człowiekiem nowe wyzwanie: dotarcia do własnej tożsamości. Rozwijające się miasta zaludnił anonimowy, ruchliwy tłum, w którym trudno jest

1 2

N. Nakajima, Butoh – pomiędzy teatrem a tańcem; „Opcje”, 3 (22) 1998, s. 49. Z. Bauman, Ponowoczesne wzory osobowe, „Studia socjologiczne”, 2 (129) 1993, s. 31. 3 Ibid., s. 31. 4 Por. Z. Bauman, op. cit., s. 16.

9. i w końcu w niemożności ustanowienia jakichkolwiek długofalowych celów. „Kontekst ponowożytny forytuje więc. 8 Ibid. możliwość zwielokrotniania własnego ja. W. natomiast w kontekście relacji międzyludzkich. brak ściśle 5 6 Z. Warszawa 2006. do którego dąży człowiek w swojej pielgrzymce przez życie. Tym samym tożsamość staje się celem. procesem.Magdalena Zamorska znaleźć własne miejsce. Z. której wyrazem może być schizofrenia. w toku którego do tożsamości się w ten lub inny sposób dochodzi (albo i nie)”7. s. Kant. 7 Ibid. Pojawił się wspomniany postulat: odkryć/skonstruować tożsamość.. symultanicznie przydarzających się epizodów. Eneteia. 8. Podstawy psychologii Junga.cit. a tożsamość postulatem. a nowożytna idea „prawdy” traci rację bytu. 9.. W wyniku tego granice rzeczywistości rozmywają się. . Heidegger. tylko fragmenty owych drugich znając z oglądu. Podobnie tożsamość – rozmywa się w wielorakości i braku spójności zadań życiowych. co gorsza od zdarzenia do zdarzenia jedni ‘drudzy’ zastępowali innych ‘drugich’” 5. „Człowiek jawił się drugim ludziom tylko fragmentem własnej osoby. która jest jej podstawowym wymiarem. Metaforyczny pielgrzym żyje w świecie uporządkowanym. 9 Dudek. Czyni to. rzec można. Jego życie jest spójnym projektem. którą należy odkryć (Kartezjusz. Bowiem tożsamość była w czasach nowożytnych analizowana dwojako: albo jako ukryta jakość. Zgoda dotyczyła tego. s. Świat ponowocze sny jest natomiast światem nieuporządkowanych.. trzeba jej szukać i proces życiowy jest właśnie pasmem owych poszukiwań. 9. którą należy w ramach projektu życiowego stworzyć od zera (Nietzsche. opiera się na znajomości reguł rządzących rzeczywistością o wyraźnych konturach. albo jako istota człowieka. Ale równocześnie człowiek zyskał anonimowość. Por. w konieczności tworzenia z każdym razem nowej persony 9 adekwatnej do danej sytuacji. Tożsamość niedomagająca Według baumanowskiej diagnozy strategia pielgrzyma nie może być skuteczna w czasach ponowoczesnych. op.. nie sposób się zakorzenić. s. Bauman. że „tożsamość nie jest człowiekowi dana z góry. by nie dopuścić do „patologicznej radykalizacji ‘normalnej’ tożsamościowej niepewności” 8. Reguły są adekwatne jedynie chwilowo i zmieniają się w zależności od kontekstu.. w doraźności. w pankontekstualizmie. ibid. 275. którego realizacja znajduje się w zasięgu ręki. cele są doraźne. s. s. Sartre)6. francuska filozofia oświeceniowa). kształtem jego życia zawiaduje poczucie celowości.

[w:] Anna Zeidler-Janiszewska (red. 69.. 13 W. [w:] Krystyna Wilkoszewska (red.. W. Globalizacja. Sic!. 10 11 Z. s. tożsamość w czasach ponowożytnych została pozbawiona twardego rdzenia. Por. cit. Osobowość iście ponowoczesna wyróżnia się brakiem tożsamości” 10. wewnętrznej wielorodności albo świadomością niesubstancjalności. 3 . Warszawa 1996. Warszawa 2000. Tożsamość staje się zatem albo świadomością własnej niekoherencji. 45. 14. włóczęgi. Jak wynika z powyższych stwierdzeń. Neonomada jest przez Baumana opisywany z pomocą czterech metafor: spacerowicza. s. op. M. odpowiadającego na potrzeby spluralizowanej rzeczywistości11.). jak i odmiennych. wprowadzając pojęcie „słabego podmiotu”. która rozciąga się w obie strony poprzez przeszłość i przyszłość” 12. Z zastrzeżeniem. zdolnością do postrzegania siebie jako żywej tkanki. Rorty. Tożsamość w epoce globalizacji – perspektywa trans kulturowa. tłum. Z kolei Wolfgang Welsch mówi o tożsamości jak o „zdolności do łączenia różnych cech. s. Nieco inaczej postrzega kwestię tożsamości Gianni Vattimo. której sposobem bycia jest ciągły przepływ. aby żadna z tych tożsamości nie obejmowała pozostałych” 13. siecią. op. Wydawnictwo Fundacji Humaniora. podczas rozmaitych interakcji. Człowieka ponowoczesnego najtrafniej można opisać jako nomadę – cechą charakterystyczną jego stylu bycia jest ruchliwość. PIW. Ponowoczesne wzory osobowe. 21. Warszawa 2000. 23. W w yniku zamazania się ram społecznych i kulturowych budowanie tożsamości stało się strategią doraźną. cit. Kraków 2004. o rysach zarówno wspólnych. s. Podobnie postępuje Richard Rorty. 15.Neozakorzenianie. że w razie konieczności zawsze można do tych doraźnych konstruktów powrócić – Bauman nazywa tą cechę ponowoczesnej rzeczywistości „nieostatecznością przemijania”15. do wiązania różnych rodzajów tożsamości. s. Ponowoczesność jako źródło cierpień. Bauman. s. ale tak. Część I . pękniętego. Butō jako ponowoczesna strategia określonej tożsamości. Podmiot i noc. turysty oraz gracza 16. Estetyka transkulturowa. Według niego jaźń ewoluuje w procesach kontyngentnych. Bauman. 92–121. tym lepiej dla jej posiadacza (…). trudno mu zaplanować trajektorię własnych poruszeń. 15 Z. ironia. op. Bakke. tenże. Przygodność. Z. Zmiana kontekstu pociąga za sobą upłynnienie się przygodnie ukształtowanej i tymczasowo zdefiniowanej tożsamości.. 14 Ibid.. 12 R. solidarność. Wokół koncepcji Wolfganga Welscha. 16 Por.). czyniąc podmiot „tkanką przygodnych relacji. Popowski. tenże. Welsch. czyli podmiotu nie do końca ukształtowanego. 133–155. s. s. I co z tego dla ludzi wynika. cit. Problemy ponowoczesnej pluralizacji kultury. Poznań 1998. w różnych kontekstach i zawsze „pozostaje otwarta na modyfikacje. Spacja. im mniej dokładnie tożsamość jest zde finiowana. Ale jest to ruchliwość wielokierunkowa.. Bauman. które przynajmniej częściowo pochodzą z zewnątrz i są przygodne”14.

że pomimo pozornego poczucia wolności człowiek epoki ponowożytnej czuje się zdezorientowany i wewnętrznie rozdarty. 17 18 Z. s. jaki jest w warunkach ponowoczesnych udziałem wszystkich ludzi i każdego człowieka z osobna”17. będąc zawsze niezadowolony z własnej sytuacji. niewspółbieżne wymagania i wzajemnie wykluczające się reguły doprowadzają do tego. próbuje za wszelką cenę wzbogacić swój skarbiec wrażeń. że stale próbuje równocześnie spełnić wymogi kilku niekompatybilnych modeli. Wspom niane wzory nie są na tyle wyraźne. „Rozpad ‘projektu życiowego’ na kalejdoskop samoistnych epizodów. a epizody. często nie zdając sobie sprawy z tego. Szuka więc lekarstwa na tę chroniczną przypadłość. by wygrać i zdobyć to. dystansuje się od innych i stale stawiając im nowe warunki. nigdzie nie czuje się jak u siebie w domu i bezustannie poszukuje odmiany. rezonuje z równie kalejdoskopową ponowoczesną kulturą ‘nieustającego karnawału’. którym kieruje się człowiek uwikłany w określoną procedurę obrabiania danych pochodzących z rzeczywistości. Włóczęga z kolei. Ibid. by można było świadomie między nimi wybierać. Natomiast gracz wie. niepowiąza nych ani przyczynowo ani logicznie. a wybór mniej popularnego modelu wiązał się przeważnie z koniecznością (albo możliwością) wynikającą ze stratyfikacji społecznej. co jest mu w danej chwili potrzebne. Ponowoczesność wprowadziła pewnego rodzaju egalitaryzm – każdy jest uwikłany w sieć współistniejących wzorów. która zastępuje kanon kulturowy korowodem krótkotrwałych mód”18. Oczywiście już w czasach nowożytnych wszystkie te strategie pojawiały się – były jednakże w kontekście nowoczesnego pielgrzymowania czymś marginalnym. znając swoją wartość. cit. Każdy z tych wzorów można scharakteryzować wskazując na cel. które przygodnie napotykamy w każdej chwili mogą wpłynąć na zmianę strategii życiowej. będąc urodzonym obserwatorem. Turysta. trzeba nastawić się w przypadku ponowoczesności na kilka wzorów – nie jednak w tym celu. Żaden z tych typów nie oddaje wszystkich cech niespójnego ponowoczesnego bytu. Ponowoczesne wzory osobowe. op.Magdalena Zamorska Przedstawiają one sposób funkcjonowania człowieka w rzeczywistości. sprzeczne sygnały. Spacerowicz. Brak obowiązującego kanonu. aby ukazać niespójność wewnętrzną sposobu. „Zamiast jednego. jego stosunek do niej. Bauman. . pragnie kolekcjonując wrażenia i czerpiąc zadowolenie z wystawianych na pokaz obrazów nasycić się estetycznie. ale po to. 15. jak przechytrzyć innych. 18. a także sposób wykorzystywania jej i ogrywania. s... by oddać rozmaitość sposobów życia obieranych odpowiednio do preferencji osobistych czy grupowych.

może lec u podłoża świadomie stosowanej strategii. że istnieje jakieś spajające ogniwo. zaznaczając w ten sposób powinowactwo z baumanowskim terminem neonomadyzm). Cechami ponowoczesności są rozproszenie. wzajemnie sprzeczne reguły – trudno w tej sytuacji odkrywać czy konstruować własną tożsamość. która pozwoli człowiekowi uporać się (choć być może pozornie) z typowym dla epoki ponowoczesnej wewnętrznym poczuciem braku „głównego ogniwa”. Zakorzenienie wiąże się z posiadaniem czegoś – metaforyczne korzenie lub dom „się ma”. spajającego różne aspekty rzeczywistości. „głębinowej struktury” czy „wzoru dominującego”. zakorzenienie czy też wykorzenienie lub wygnanie to pewne stany. jaźń otwartą na wszelkie modyfikacje 5 . więzi i bliskości. Metaforycznie zakorzenienie jest związane z zadomowieniem. stale powtarzanym aktem performatywnym. Term in neozakorzenianie obejmowałby zatem świadomie podejmowane działania. to świadomość istnienia punktu orientacyjnego. Zakorzenienie to stan pewności. daje schronienie wtedy. Butō jako ponowoczesna strategia Uzdrawianie ponowoczesne Niemożność zdefiniowania własnej tożsamości. Gdy mówimy o zakorzenieniu. Jak zatem miałoby się postulowane ponowoczesne neozakorzenianie do stanu zakorzenienia i związanej z nim kwestii tożsamości społecznej? Termin zakorzenienie jest osadzony w filozofii nowożytnej. będącej składową jej ukrytego dyskursu. Natomiast neozakorzenianie byłoby procesem. do których się dąży lub których się unika. Ponowożytne społeczeństwo opisywane przez Baumana jest natomiast społeczeństwem w ruchu: wypuszcza korzenie jedynie doraźnie. która opisuje rzeczywistość bazując na binarności. Silne i głębokie korzenie pozwalają przetrwać w najbardziej niesprzyjających warunkach. Byłoby procesem odnajdywania głównego ogniwa skrojonym na miarę swoich czasów – tym ogniwem byłby… jego brak. mające na celu wyzbycie się tożsamości: odżegnywanie się zarówno od definiowania samego siebie jako całości spójnej i zachowującej wewnętrzną ciągłość. jak również konstytuowania siebi e w relacji do innych jako całości odrębnej. a nawet rozpoznanie jej zbędności. gdy rzeczywistość dezorientuje nas i wypełnia lękiem. podobnie dom będący metaforą bezpieczeństwa. automatycznie pojawia się obraz wykorzenienia czy braku korzeni. Taką strategię chciałabym nazwać neozakorzenianiem (piszę bez myślnika. bardziej przypomina ruchomą rzęsę wodną niż głęboko ukorzeniony las. Jak już wspominałam. brak dominującego wzoru.Neozakorzenianie. Zadomowienie. w świecie ponowożytnym preferuje się słaby podmiot (Vattimo).

Można 19 20 Ibid. cit. nabierać i dookreślać – oto jej podstawowy postulat. Oxford University Press. na których może bazować ruch sceniczny. w rzeczywistości technika ta jest bardzo trudna” 21. przejrzyste mapy i jednoznaczne wskazówki (…). plemienne. które nie wymaga wypuszczania korzeni. 31. op. tożsamość będącą podporą i falochronem lepi się wciąż na nowo . której rdzeniem jest proces pozbywania się tożsamości.waw. „Stąd zapotrzebowanie na ‘główne ogniwa’ – mianowniki. podmiot rozumiany jako tkanka przygodnych relacji (Rorty) czy wręcz brak określonej tożsamości (Bauman). „pozbywa się swojej społecznej tożsamości i koncentruje na ciele jako takim.11. Pozbywać się. (…) Technika jest niewidoczna.. s.com/2008/04/but-in-international-encyclopedia-of. który Międzynarodowa encyklopedia tańca definiuje jako „współczesną formę.blogspot. Cohen (red. za: http://butohdance. by jego ciało „było poruszane”.html.Magdalena Zamorska (Welsch). „Pustka” pojawiająca się w wyniku odrzucenia własnej tożsamości zostaje wypełniona konkretnymi wyobrażeniami. na jasne. Nakajima. 49. 16. co (z punktu widzenia obserwatora) przedstawia. J. Oxford 2004. International Encyclopedia of Dance. jaką ten świat oferuje” 19. Ważny jest sam akt transformacji: tancerz całkowicie staje się tym. 06.).2008. opróżniać zamiast czerpać. jak i rodzimych” 20. S.04. Tancerz pozwala. na który składają się „krok zwany suriashi (ruch posuwisty bez odrywania stóp od podłoża) oraz pozycja kamae (z obniżonym środkiem ciężkości i w lekkim pochyleniu całego ciała wprzód)”22. W butō rezygnuje się z wszelkich kodów formalnych. maj 2006. s. Hijikata Tatsumi i Ōno Kazuo stworzyli w końcu lat pięćdziesiątych taniec butō ( 舞踏). Strategią. Choć może to brzmieć prosto. 22 Informacja dotycząca warsztatów: Teatr nō – tradycja i dialog. która wywodzi się zarówno z tradycji zachodnich. 21 N. http://soto. manichejskie tak samo cechą nieodłączną świata ponowoczesnego jak wolność wyboru i autonomia osobowa. do jakich dałoby się sprowadzić wszystkie ułamkowe cierpienia i strachy.php?name=News&file=article&sid=39. Są więc nastroje sekciarskie. Z zewnątrz przypomina to tradycyjny japoński sposób rytualno -scenicznego poruszania się charakterystyczny dla teatru rytualnego nō. W ciągu półwiecza rozprzestrzenił się na cały świat. nie pozostawiające wątpliwości drogowskazy. Podstawową techniką tej formy jest właśnie „bycie niczym” czy inaczej „stan pustki”. Neozakorzenianie byłoby wrastaniem w rzeczywistość. Taniec butō jest dzieckiem burzliwych czasów – powstał w Japonii wstrząsanej falą demonstracji skierowanych przeciwko amerykańskiej dominacji. bezustannie zmieniając swoje oblicze i tworząc nowe hybrydyczne formy. Jak twierdzi Bauman.. Stać się pustym.2009 .pl/modules.

s. op. Butō jako ponowoczesna strategia powiedzieć. I to on właśnie jest gliną. a nie domem. niemogącego stworzyć ani odnaleźć spójnej tożsamości. neoenrooting.Neozakorzenianie. że świat zewnętrzny zostaje za pomocą obrazów wprowadzony do wnętrza opróżnionego ciała. Tancerz butō zwraca się ku własnemu ciału. 51. in the postmodern world that idea had become devalued. to be able to see yourself as a living tissue who’s nature is continuous flow. W ponowożytnym świecie stale zmieniających się reguł procedury pozbywania się społecznej tożsamości pozwalają zwrócić się w kierunku cielesności „przeźroczystej” – ciało jest tu wszakże pustym naczyniem. Butoh as The Postmodern Strategy Abstract A modern man used to look for his identity. Magdalena Zamorska Neoenrooting. 7 . To strategia leczenia pokawałkowanego ja. Pozbywając się tożsamości można organoleptycznie poznać rzeczywistość – strumień epizodów przestaje być czymś wobec nas zewnętrznym. To empty myself and to let the world in are the main demands of the strategy. Wyobrażenie lub emocje zostają w tańcu dosłownie ucieleśnione.. To attain inner emptiness is the essential technique in the butoh dance. To know your own identity means to be conscious of your inner hybridization. I suggest to use the neologism neoenrooting (neozakorzenianie) for the postmodern strategy. Nakajima. wypełnianym przez rozmaite treści. empty body 23 N. z której wciąż jesteśmy lepieni na nowo. którego źródłem są impulsy zewnętrzne. which he understood as the truth about himself. neonomad. Neozakorzenianie to nigdy się nie kończący proces. Now. This term includes all conscious efforts to get rid of all the hints of identity. and the all-changing world is brought into the emptyfied interior of the body. Keywords: butoh. Postmodern man most properly should be described as a neonomad – mobility is a distinctive feature of his lifestyle.cit. „ponieważ to ciało jest naszym ostatnim jednolitym centrum. można ją odzyskać wewnątrz ciała”23. przepływa przez nasze ciała. Jest przytułkiem. Emptiness which rise from the act of abandoning the identity is filled with the images. Kiedy się traci jedność. which helps to deal with the lack of the frames of reference. Ale jest to uzdrawianie ponowoczesne: doraźne i skuteczne jedynie przy określonej konstelacji wpływów zewnętrznych.