Barbarzyńca. Pismo antropologiczne nr 3-4 (16-17) 2009 s.

84-90

Magdalena Zamorska Neozakorzenianie. Butō jako ponowoczesna strategia

Motto:
W butō porusza się i tańczy „coś”, a nie „ktoś” (…). Ludzie często nazywają ten pełen obietnic moment „harmonią”, „ekstazą”, „prawdą”, „miłością” i „tańcem”. Choć technikę tę określa się słowami takimi, jak „bycie niczym”, w rzeczywistości stan, w jakim znajduje się wykonawca, lepiej oddawałyby słowa „bycie pełnym”1. Nakajima Natsu, japońska tancerka butō

Poniższy artykuł jest wstępnym szkicem, zawierającym garść refleksji, jakie mogą się nasunąć, gdy spojrzymy na butō, jako na ponowoczesną strategię. W podsumowaniu artykułu diagnozującego sytuację człowieka w świecie ponowoczesnym Zygmunt Bauman pisze: „Marzy się świat prostszy, bardziej jednoznaczny, dający się ogarnąć jednym spojrzeniem i wymierzyć jedną miarką (…). Można powiedzieć, że symplifikacja jest najbardziej dotkliwą psychozą czasów ponowoczesnych, przyrodzoną i nagminną dolegliwością ponowoczesnego trybu życia” 2. Człowiek ponowoczesny dąży więc do stworzenia „formuł wszechobowiązujących i wytrychów uniwersalnych” 3. Tożsamość pielgrzymia Człowiek nowoczesny mówił o prawdzie, głębi, istocie zjawisk. Filozofie nowożytne odwoływały się do takich pojęć jak wrażenie i prawda, powierzchnia i głębia. Natomiast filozofia ponowoczesna kładzie nacisk na konieczność wypracowywania wielu równoległych strategii bycia w świecie. Wspomniane podziały tracą rację bytu, gdyż prawda okazuje się kategorią proceduralną – to jest prawdziwe, co w danej sytuacji okazało się skuteczne, głębi zaś nie sposób się doszukać, bo gdy wszystko chce znaczyć, nie znaczy nic, a wewnątrz czai się próżnia znaczeniowa4. To nowoczesność postawiła przed człowiekiem nowe wyzwanie: dotarcia do własnej tożsamości. Rozwijające się miasta zaludnił anonimowy, ruchliwy tłum, w którym trudno jest

1 2

N. Nakajima, Butoh – pomiędzy teatrem a tańcem; „Opcje”, 3 (22) 1998, s. 49. Z. Bauman, Ponowoczesne wzory osobowe, „Studia socjologiczne”, 2 (129) 1993, s. 31. 3 Ibid., s. 31. 4 Por. Z. Bauman, op. cit., s. 16.

a nowożytna idea „prawdy” traci rację bytu. Reguły są adekwatne jedynie chwilowo i zmieniają się w zależności od kontekstu. i w końcu w niemożności ustanowienia jakichkolwiek długofalowych celów. W.cit. Kant. Por. 7 Ibid. w toku którego do tożsamości się w ten lub inny sposób dochodzi (albo i nie)”7. Jego życie jest spójnym projektem. możliwość zwielokrotniania własnego ja. że „tożsamość nie jest człowiekowi dana z góry.. Czyni to. nie sposób się zakorzenić.. w doraźności. Warszawa 2006.. którą należy odkryć (Kartezjusz. Ale równocześnie człowiek zyskał anonimowość. brak ściśle 5 6 Z... albo jako istota człowieka. 8 Ibid. s. którą należy w ramach projektu życiowego stworzyć od zera (Nietzsche. Eneteia. 9. co gorsza od zdarzenia do zdarzenia jedni ‘drudzy’ zastępowali innych ‘drugich’” 5. 9. natomiast w kontekście relacji międzyludzkich. Podstawy psychologii Junga. cele są doraźne. 9 Dudek. ibid. Tym samym tożsamość staje się celem. Bowiem tożsamość była w czasach nowożytnych analizowana dwojako: albo jako ukryta jakość. Tożsamość niedomagająca Według baumanowskiej diagnozy strategia pielgrzyma nie może być skuteczna w czasach ponowoczesnych. procesem. symultanicznie przydarzających się epizodów. Heidegger. Sartre)6. którego realizacja znajduje się w zasięgu ręki. Bauman. która jest jej podstawowym wymiarem. Świat ponowocze sny jest natomiast światem nieuporządkowanych. do którego dąży człowiek w swojej pielgrzymce przez życie. op. Pojawił się wspomniany postulat: odkryć/skonstruować tożsamość. kształtem jego życia zawiaduje poczucie celowości. „Kontekst ponowożytny forytuje więc. 9. by nie dopuścić do „patologicznej radykalizacji ‘normalnej’ tożsamościowej niepewności” 8. s. „Człowiek jawił się drugim ludziom tylko fragmentem własnej osoby.Magdalena Zamorska znaleźć własne miejsce. Zgoda dotyczyła tego. 275. w pankontekstualizmie. francuska filozofia oświeceniowa). trzeba jej szukać i proces życiowy jest właśnie pasmem owych poszukiwań. tylko fragmenty owych drugich znając z oglądu. Z. Podobnie tożsamość – rozmywa się w wielorakości i braku spójności zadań życiowych. . s. Metaforyczny pielgrzym żyje w świecie uporządkowanym. s. w konieczności tworzenia z każdym razem nowej persony 9 adekwatnej do danej sytuacji. s. a tożsamość postulatem. opiera się na znajomości reguł rządzących rzeczywistością o wyraźnych konturach. rzec można. której wyrazem może być schizofrenia. 8. W wyniku tego granice rzeczywistości rozmywają się.

Według niego jaźń ewoluuje w procesach kontyngentnych. Ale jest to ruchliwość wielokierunkowa. ale tak. 13 W. Wydawnictwo Fundacji Humaniora. Z kolei Wolfgang Welsch mówi o tożsamości jak o „zdolności do łączenia różnych cech. tym lepiej dla jej posiadacza (…). Globalizacja. s. podczas rozmaitych interakcji. która rozciąga się w obie strony poprzez przeszłość i przyszłość” 12. PIW. Człowieka ponowoczesnego najtrafniej można opisać jako nomadę – cechą charakterystyczną jego stylu bycia jest ruchliwość. tenże. zdolnością do postrzegania siebie jako żywej tkanki. w różnych kontekstach i zawsze „pozostaje otwarta na modyfikacje. M. Warszawa 2000. 133–155. s. Z zastrzeżeniem. I co z tego dla ludzi wynika. op. Bakke. op. solidarność. 69. Z. włóczęgi. wprowadzając pojęcie „słabego podmiotu”. o rysach zarówno wspólnych. 15. do wiązania różnych rodzajów tożsamości. s. że w razie konieczności zawsze można do tych doraźnych konstruktów powrócić – Bauman nazywa tą cechę ponowoczesnej rzeczywistości „nieostatecznością przemijania”15. 21.. [w:] Krystyna Wilkoszewska (red. 10 11 Z. 12 R. Ponowoczesność jako źródło cierpień. Estetyka transkulturowa. cit. wewnętrznej wielorodności albo świadomością niesubstancjalności. tenże. czyli podmiotu nie do końca ukształtowanego. [w:] Anna Zeidler-Janiszewska (red. Warszawa 1996. odpowiadającego na potrzeby spluralizowanej rzeczywistości11. op. Ponowoczesne wzory osobowe.. pękniętego.. Butō jako ponowoczesna strategia określonej tożsamości. s. Spacja. Kraków 2004. Przygodność. Problemy ponowoczesnej pluralizacji kultury. 16 Por. Sic!. s. Warszawa 2000. Część I .. s. Wokół koncepcji Wolfganga Welscha. Jak wynika z powyższych stwierdzeń. Zmiana kontekstu pociąga za sobą upłynnienie się przygodnie ukształtowanej i tymczasowo zdefiniowanej tożsamości. której sposobem bycia jest ciągły przepływ. siecią. 14 Ibid. które przynajmniej częściowo pochodzą z zewnątrz i są przygodne”14. 23. Popowski. Neonomada jest przez Baumana opisywany z pomocą czterech metafor: spacerowicza. 92–121. Podmiot i noc. 45. Bauman. Bauman. Welsch. trudno mu zaplanować trajektorię własnych poruszeń. im mniej dokładnie tożsamość jest zde finiowana. 15 Z. cit. 14. aby żadna z tych tożsamości nie obejmowała pozostałych” 13. ironia. tożsamość w czasach ponowożytnych została pozbawiona twardego rdzenia. Rorty.Neozakorzenianie. W. czyniąc podmiot „tkanką przygodnych relacji. Poznań 1998. cit. Nieco inaczej postrzega kwestię tożsamości Gianni Vattimo. turysty oraz gracza 16. s. Tożsamość w epoce globalizacji – perspektywa trans kulturowa. Tożsamość staje się zatem albo świadomością własnej niekoherencji.). 3 . tłum..). Por. Osobowość iście ponowoczesna wyróżnia się brakiem tożsamości” 10. s. W w yniku zamazania się ram społecznych i kulturowych budowanie tożsamości stało się strategią doraźną. Bauman. Podobnie postępuje Richard Rorty. jak i odmiennych.

że pomimo pozornego poczucia wolności człowiek epoki ponowożytnej czuje się zdezorientowany i wewnętrznie rozdarty. op. trzeba nastawić się w przypadku ponowoczesności na kilka wzorów – nie jednak w tym celu. „Rozpad ‘projektu życiowego’ na kalejdoskop samoistnych epizodów. Oczywiście już w czasach nowożytnych wszystkie te strategie pojawiały się – były jednakże w kontekście nowoczesnego pielgrzymowania czymś marginalnym. aby ukazać niespójność wewnętrzną sposobu. jaki jest w warunkach ponowoczesnych udziałem wszystkich ludzi i każdego człowieka z osobna”17. będąc zawsze niezadowolony z własnej sytuacji. co jest mu w danej chwili potrzebne. Włóczęga z kolei. „Zamiast jednego.. które przygodnie napotykamy w każdej chwili mogą wpłynąć na zmianę strategii życiowej. rezonuje z równie kalejdoskopową ponowoczesną kulturą ‘nieustającego karnawału’. że stale próbuje równocześnie spełnić wymogi kilku niekompatybilnych modeli. Brak obowiązującego kanonu. by oddać rozmaitość sposobów życia obieranych odpowiednio do preferencji osobistych czy grupowych. często nie zdając sobie sprawy z tego. Żaden z tych typów nie oddaje wszystkich cech niespójnego ponowoczesnego bytu. 17 18 Z. Szuka więc lekarstwa na tę chroniczną przypadłość. niepowiąza nych ani przyczynowo ani logicznie. Ibid. niewspółbieżne wymagania i wzajemnie wykluczające się reguły doprowadzają do tego. 15. s. s. ale po to. Turysta. . dystansuje się od innych i stale stawiając im nowe warunki. Bauman.Magdalena Zamorska Przedstawiają one sposób funkcjonowania człowieka w rzeczywistości. a wybór mniej popularnego modelu wiązał się przeważnie z koniecznością (albo możliwością) wynikającą ze stratyfikacji społecznej.. by można było świadomie między nimi wybierać. Ponowoczesność wprowadziła pewnego rodzaju egalitaryzm – każdy jest uwikłany w sieć współistniejących wzorów. znając swoją wartość. jego stosunek do niej. którym kieruje się człowiek uwikłany w określoną procedurę obrabiania danych pochodzących z rzeczywistości. będąc urodzonym obserwatorem. nigdzie nie czuje się jak u siebie w domu i bezustannie poszukuje odmiany. 18. próbuje za wszelką cenę wzbogacić swój skarbiec wrażeń. Wspom niane wzory nie są na tyle wyraźne. jak przechytrzyć innych. Każdy z tych wzorów można scharakteryzować wskazując na cel. Ponowoczesne wzory osobowe. a epizody. by wygrać i zdobyć to. Spacerowicz. która zastępuje kanon kulturowy korowodem krótkotrwałych mód”18. cit. sprzeczne sygnały. a także sposób wykorzystywania jej i ogrywania. Natomiast gracz wie. pragnie kolekcjonując wrażenia i czerpiąc zadowolenie z wystawianych na pokaz obrazów nasycić się estetycznie.

Natomiast neozakorzenianie byłoby procesem. Zadomowienie. Gdy mówimy o zakorzenieniu. że istnieje jakieś spajające ogniwo. może lec u podłoża świadomie stosowanej strategii. gdy rzeczywistość dezorientuje nas i wypełnia lękiem. Zakorzenienie to stan pewności. Taką strategię chciałabym nazwać neozakorzenianiem (piszę bez myślnika. Ponowożytne społeczeństwo opisywane przez Baumana jest natomiast społeczeństwem w ruchu: wypuszcza korzenie jedynie doraźnie. która opisuje rzeczywistość bazując na binarności. do których się dąży lub których się unika. zakorzenienie czy też wykorzenienie lub wygnanie to pewne stany. Cechami ponowoczesności są rozproszenie. a nawet rozpoznanie jej zbędności.Neozakorzenianie. Butō jako ponowoczesna strategia Uzdrawianie ponowoczesne Niemożność zdefiniowania własnej tożsamości. zaznaczając w ten sposób powinowactwo z baumanowskim terminem neonomadyzm). Byłoby procesem odnajdywania głównego ogniwa skrojonym na miarę swoich czasów – tym ogniwem byłby… jego brak. Metaforycznie zakorzenienie jest związane z zadomowieniem. podobnie dom będący metaforą bezpieczeństwa. Jak już wspominałam. jak również konstytuowania siebi e w relacji do innych jako całości odrębnej. wzajemnie sprzeczne reguły – trudno w tej sytuacji odkrywać czy konstruować własną tożsamość. więzi i bliskości. Zakorzenienie wiąże się z posiadaniem czegoś – metaforyczne korzenie lub dom „się ma”. Jak zatem miałoby się postulowane ponowoczesne neozakorzenianie do stanu zakorzenienia i związanej z nim kwestii tożsamości społecznej? Termin zakorzenienie jest osadzony w filozofii nowożytnej. w świecie ponowożytnym preferuje się słaby podmiot (Vattimo). bardziej przypomina ruchomą rzęsę wodną niż głęboko ukorzeniony las. mające na celu wyzbycie się tożsamości: odżegnywanie się zarówno od definiowania samego siebie jako całości spójnej i zachowującej wewnętrzną ciągłość. automatycznie pojawia się obraz wykorzenienia czy braku korzeni. brak dominującego wzoru. stale powtarzanym aktem performatywnym. jaźń otwartą na wszelkie modyfikacje 5 . to świadomość istnienia punktu orientacyjnego. będącej składową jej ukrytego dyskursu. Silne i głębokie korzenie pozwalają przetrwać w najbardziej niesprzyjających warunkach. daje schronienie wtedy. Term in neozakorzenianie obejmowałby zatem świadomie podejmowane działania. „głębinowej struktury” czy „wzoru dominującego”. spajającego różne aspekty rzeczywistości. która pozwoli człowiekowi uporać się (choć być może pozornie) z typowym dla epoki ponowoczesnej wewnętrznym poczuciem braku „głównego ogniwa”.

04. nabierać i dookreślać – oto jej podstawowy postulat. plemienne. (…) Technika jest niewidoczna. Ważny jest sam akt transformacji: tancerz całkowicie staje się tym. Oxford 2004.blogspot. na których może bazować ruch sceniczny.com/2008/04/but-in-international-encyclopedia-of. Hijikata Tatsumi i Ōno Kazuo stworzyli w końcu lat pięćdziesiątych taniec butō ( 舞踏). 31. podmiot rozumiany jako tkanka przygodnych relacji (Rorty) czy wręcz brak określonej tożsamości (Bauman). Taniec butō jest dzieckiem burzliwych czasów – powstał w Japonii wstrząsanej falą demonstracji skierowanych przeciwko amerykańskiej dominacji.11. który Międzynarodowa encyklopedia tańca definiuje jako „współczesną formę. 16. Z zewnątrz przypomina to tradycyjny japoński sposób rytualno -scenicznego poruszania się charakterystyczny dla teatru rytualnego nō. tożsamość będącą podporą i falochronem lepi się wciąż na nowo . s. manichejskie tak samo cechą nieodłączną świata ponowoczesnego jak wolność wyboru i autonomia osobowa. 06.). jak i rodzimych” 20.php?name=News&file=article&sid=39. Neozakorzenianie byłoby wrastaniem w rzeczywistość. „pozbywa się swojej społecznej tożsamości i koncentruje na ciele jako takim. Oxford University Press. do jakich dałoby się sprowadzić wszystkie ułamkowe cierpienia i strachy. Choć może to brzmieć prosto. Pozbywać się. s. W butō rezygnuje się z wszelkich kodów formalnych. „Pustka” pojawiająca się w wyniku odrzucenia własnej tożsamości zostaje wypełniona konkretnymi wyobrażeniami. Podstawową techniką tej formy jest właśnie „bycie niczym” czy inaczej „stan pustki”. co (z punktu widzenia obserwatora) przedstawia.html. na jasne. na który składają się „krok zwany suriashi (ruch posuwisty bez odrywania stóp od podłoża) oraz pozycja kamae (z obniżonym środkiem ciężkości i w lekkim pochyleniu całego ciała wprzód)”22. której rdzeniem jest proces pozbywania się tożsamości. „Stąd zapotrzebowanie na ‘główne ogniwa’ – mianowniki. J. Strategią. Nakajima. Jak twierdzi Bauman. Cohen (red.. przejrzyste mapy i jednoznaczne wskazówki (…). 49. cit.waw. w rzeczywistości technika ta jest bardzo trudna” 21. bezustannie zmieniając swoje oblicze i tworząc nowe hybrydyczne formy. Można 19 20 Ibid.2009 . Są więc nastroje sekciarskie. W ciągu półwiecza rozprzestrzenił się na cały świat.2008. Stać się pustym. by jego ciało „było poruszane”. 21 N. które nie wymaga wypuszczania korzeni. nie pozostawiające wątpliwości drogowskazy. 22 Informacja dotycząca warsztatów: Teatr nō – tradycja i dialog. opróżniać zamiast czerpać. za: http://butohdance. która wywodzi się zarówno z tradycji zachodnich.pl/modules. Tancerz pozwala. International Encyclopedia of Dance.Magdalena Zamorska (Welsch). op. jaką ten świat oferuje” 19. http://soto. maj 2006. S..

. Kiedy się traci jedność. Nakajima. a nie domem. którego źródłem są impulsy zewnętrzne. I to on właśnie jest gliną. which helps to deal with the lack of the frames of reference. przepływa przez nasze ciała. I suggest to use the neologism neoenrooting (neozakorzenianie) for the postmodern strategy. Magdalena Zamorska Neoenrooting. To know your own identity means to be conscious of your inner hybridization. Emptiness which rise from the act of abandoning the identity is filled with the images. neonomad. Pozbywając się tożsamości można organoleptycznie poznać rzeczywistość – strumień epizodów przestaje być czymś wobec nas zewnętrznym. można ją odzyskać wewnątrz ciała”23. This term includes all conscious efforts to get rid of all the hints of identity. to be able to see yourself as a living tissue who’s nature is continuous flow. To empty myself and to let the world in are the main demands of the strategy. and the all-changing world is brought into the emptyfied interior of the body. Neozakorzenianie to nigdy się nie kończący proces. Ale jest to uzdrawianie ponowoczesne: doraźne i skuteczne jedynie przy określonej konstelacji wpływów zewnętrznych. wypełnianym przez rozmaite treści. W ponowożytnym świecie stale zmieniających się reguł procedury pozbywania się społecznej tożsamości pozwalają zwrócić się w kierunku cielesności „przeźroczystej” – ciało jest tu wszakże pustym naczyniem. „ponieważ to ciało jest naszym ostatnim jednolitym centrum. 7 .Neozakorzenianie. Keywords: butoh. że świat zewnętrzny zostaje za pomocą obrazów wprowadzony do wnętrza opróżnionego ciała. empty body 23 N. Postmodern man most properly should be described as a neonomad – mobility is a distinctive feature of his lifestyle. Wyobrażenie lub emocje zostają w tańcu dosłownie ucieleśnione. Tancerz butō zwraca się ku własnemu ciału. s. z której wciąż jesteśmy lepieni na nowo. Now. op. To attain inner emptiness is the essential technique in the butoh dance. neoenrooting. Butoh as The Postmodern Strategy Abstract A modern man used to look for his identity. 51. which he understood as the truth about himself. To strategia leczenia pokawałkowanego ja. Butō jako ponowoczesna strategia powiedzieć. niemogącego stworzyć ani odnaleźć spójnej tożsamości.cit. in the postmodern world that idea had become devalued. Jest przytułkiem.