5

Małgorzata Czarnocka Instytut Filozofii i Socjologii PAN Warszawa Mariusz Mazurek Instytut Fizyki, Politechnika Lubelska Lublin
ZAGADNIENIA NAUKOZNAWSTWA 1 (191), 2012 PL ISSN 0044 – 1619

Metafory w nauce
Analizujemy krytycznie najważniejsze współczesne koncepcje metafor w nauce — Maxa Blacka, Roma Harrégo, Thomasa S. Kuhna i Donalda Davidsona. Przedstawiamy też własny pogląd na naturę takich metafor, głoszący, iż metafora jest konkluzją rozumowania dedukcyjnego, którego przesłanki stanowią opis obiektu wtórnego metafory oraz tezę o podobieństwie pomiędzy obiektami pierwotnym i wtórnym metafory. Metaforyczność tworzy się przez przywoływanie całego rozumowania w ekspozycji metafory oraz jej eliptycznego charakteru. Słowa kluczowe: metafora, podobieństwo, Max Black, Rom Harré, Thomas S. Kuhn, Donald Davidson.

Metaphors in Science
We analyze critically the most important contemporary conceptions of metaphors in science, i.e., those proposed by Max Black, Rom Harré, Thomas S. Kuhn, and Donald Davidson. We also present an alternative view on the metaphor essence. This view states that a metaphor is the conclusion of deductive reasoning; its premises are a description of the secondary object of the metaphor and the thesis on similarity between the secondary and primary objects. The metaphorical character is created by referring in the metaphor exposition to the whole reasoning and to its usual elliptic character. Key words: metaphor, similarity, Max Black, Rom Harré, Thomas S. Kuhn, Donald Davidson.

Wprowadzenie
Poza filozofią, metafory zalicza się z reguły do środków wyrazu o charakterze literackim. Uważa się najczęściej, że mają w nich tkwić elementy nie do końca uchwytne, emotywne, wymagające do ich zrozumienia twórczych aktów, na poły ezoterycznych, poetyckich wzlotów. Te przeświadczenia przenosi się często do filozoficznego ujmowania metafor. Szczególny problem stanowią metafory w nauce; ich obecność w naszkicowanej powyżej, zwyczajowo uznawanej wersji demontowałaby ważną linię demarkacyjną pomiędzy nauką a literaturą i językiem potocznym. Stanowiłaby zatem – po erozji antymetafizycznej i antysubiektywnej natury nauki – zaprzeczenie, iż dla nauki jedynym dopuszczalnym jest język wyraźny, jasny, dosłowny, opozycyjny wobec języka literackiego oraz potocznego. Z tego powodu metafory są wykluczane w ortodoksyjnych analitycznych koncepcjach nauki, a w nieco liberalniejszych, choć jednak demarkacjonistycznych, często pomija się ich problem. Problem obecności metafor w nauce jest ważny nie tylko per se, ale też z powodu ich uwikłania w takie fundamentalne kwestie, jak między innymi zagadnienie związków metafor z modelami, ze względu na nieustanną niejasność sensu

6

Małgorzata Czarnocka , Mariusz Mazurek

terminu „literalny”, z powodu kwestii prawdziwości zdań w nieliteralnych językach. Rekonstruujemy i analizujemy najważniejsze poglądy w kwestii metafor obecnych w nauce. Na tej, choć nie wyłącznie, podstawie rozpatrujemy krytycznie ich charakter i funkcje. Na ile to możliwe, separujemy podnoszony tu problem od rozległej problematyki metafor w językoznawstwie i literaturoznawstwie, choć całkowite rozgraniczenie nie jest możliwe z tego między innymi względu, iż podstawowa w badanym obszarze koncepcja Maxa Blacka oraz rozważania Donalda Davidsona mają zasięg ogólny.

Logiczny empiryzm wobec metafor
W czasie, kiedy Max Black1 i Mary Hesse na początku lat 60. postulowali obecność metafor w nauce (chodzi o obecność poznawczo istotną, a nie o metafory funkcjonujące jedynie jako narzędzia heurystyczne)2, opozycja wobec włączania metafor i analogii do nauki była nadzwyczaj silna. Wystąpienia Maxa Blacka oraz Mary Hesse były w tamtych czasach zwrotem prawie rewolucyjnym. Domniemanie obecności metafor w poznaniu było obrazoburcze nie tylko dla wcześniejszej filozofii nauki. W głośnej książce z 1980 roku Metafory w naszym życiu George Lakoff i Mark Johnson stwierdzali:
Dla większości ludzi metafora jest środkiem wyobraźni poetyckiej i ozdobą retoryczną, a więc czymś niezwykłym, co w języku codziennym się nie pojawia. Co więcej, powszechnie uważa się metaforę za właściwość języka jedynie, a więc rzecz związaną ze słowami, nie zaś z myślami czy działaniami3.

Tak więc według tradycyjnych przekonań, do niedawna podtrzymywanych, metafory były hermetycznymi środkami literackimi, bez znaczenia poznawczego. W latach 60. ubiegłego wieku w filozoficznych badaniach nauki panował logiczny empiryzm, mimo wystąpień Paula Feyerabenda i Thomasa S. Kuhna4. Ten zaś uważał metafory i analogie za środki ekspresji wyłącznie literackie, niejasne i emotywne, niedopuszczalne w nauce; ich rolę w nauce ograniczano do heurystycznej i pedagogicznej. Tradycja wykluczania metafor jest stara i wywodzi się od Arystotelesa; w tym względzie logiczni empiryści nie są odosobnieni5.
1   Black opublikował pierwszy tekst o metaforach w 1955 roku: M. B l a c k: Metaphor, „Meetings of the Aristotelian Society”, 1955. 2   W obszarze heurezy dopuszcza się prawie dowolne środki, wychodząc z neopozytywistycznego przekonania, podtrzymywanego przez Karla R. Poppera, że uzyskiwanie wiedzy nie jest dla niej znaczące. 3  G. L a k o f f, M. J o h n s o n: Metafory w naszym życiu, przeł. Tomasz P. Krzeszowski, Warszawa 1988, PIW, s. 25. 4   Pozycja analitycznego filozofowania o nauce wydawała się, mimo tych wystąpień, niezagrożona; metafory traktowano w niektórych kręgach jako egzotyczne ciekawostki nie mogące wpłynąć na przyszłość filozofii nauki. Świadczą o tym ich wczesne krytyki. 5   M. F e h é r: The Role of Metaphor and Analogy in the Birth of the Principle of Least Action of Maupertuis (1698–1759), „International Studies in the Philosophy of Science”, vol. 2, 1988, nr 2.

to metafory nie mogą mieć żadnej legitymizacji w nauce9. też M. s. 6   H. Nazywał takie koncepcje analogizmami. Problem metafor w nauce W filozofii metafory rodzą problemy konkretniejsze i ogólniejsze niż ważne w obrębie neopozytywistycznego programu zarzuty pseudonaukowości. gdy uzna się ją za prawdziwą. 37. pseudowyjaśnień. kiedy przestrzega przed niewłaściwymi uogólnieniami. 7   Ibidem. 10   M. mniema się. Również prawdziwość weryfikacjonistyczna sprawia kłopoty: aby metaforę zweryfikować. 9   Zob. że metaforom nie da się przypisać prawdziwości. których istotą jest „ucieczka do metafor językowych”. przede wszystkim opartymi na analogiach. 8   Ibidem. tłum. sens inny. co nie jest możliwe do pogodzenia z dążeniem do prawdy8. szczególnie powierzchowne. Metafory przenikające do nauki uważał za wdzieranie się do niej poezji. . a mianowicie generują trudność w określaniu ich prawdziwości. Jeśli używa się je w kontekstach z precyzyjną terminologią. trzeba ją przetłumaczyć na język dosłowny. przeniesiony. F e h é r: op. że skłonność do używania metafor ma źródło w „ingerencji motywów pozalogicznych w proces myślenia”. Otóż. Pisze o tym najwyraźniej Hans Reichenbach w Powstaniu filozofii naukowej. cit. New York 1962. naiwny paralelizm6 nie mają w nauce żadnego znaczenia poznawczego i prowadzą do pseudowiedzy. Jeśli jednak założyć przetłumaczalność zdań metaforycznych na literalne. do metafor nie odnoszą się standardowe warunki prawdziwości. Rodzi to problem: użycie metafory ma znaczenie poznawcze i wartość poznawczą tylko wtedy. s. gdy nie ma autentycznej wiedzy o badanych przedmiotach7. na przykład w teoriach naukowych. 17. 29–31. B l a c k: Models and Metaphors: Studies in Language and Philosophy. że metafory. to jest ona fałszywa. s. blisko pokrewnych – jego zdaniem– metaforom. to problem istotnej obecności metafor znika. czy enigmatycznej mętności. Jeśli rozumie się metaforę dosłownie (na przykład: człowiek człowiekowi wilkiem). Ithaca: Cornell University Press. niż ten zadawany przez warunki nakładane w korespondencyjnej teorii prawdy. Donald Davidson formułuje dylemat kontrfaktyczności. Jednak musi ona mieć wobec tego. wtedy jest ono zwykle fałszywe. obowiązujący niezależnie od przyjętej koncepcji prawdy: jeśli zdanie metaforyczne jest prawdziwe lub fałszywe w zwykły sposób. 14. Książka i Wiedza. Halina Krahelska. R e i c h e n b a c h: Powstanie filozofii naukowej. Jeśli zaś tak jest. pseudotłumaczeń. wtedy ich rola – według Blacka – jest związana z oświecającym rozumieniem. Twierdził. człowiek nie jest wilkiem.Metafory w nauce 7 Logiczni empiryści uważali. a nie są testowane ze względu na prawdę lub fałszywość10. Niektórzy filozofowie. s. w sytuacji. Warszawa 1961. analogie. w tym Max Black twierdzą. literalnie rzecz biorąc. zapośredniczony. Reichenbach zaliczał do wyników opartych na analogiach większość koncepcji filozofii spekulatywnej.

dodajmy: z reguły sensy szersze. a więc k ­ atachreza. ibidem. a jeszcze dokładniej w More about Metaphors (1979)13. metafora nie tylko pełni funkcje heurystyczne. a wcześniej – Mary Hesse. Rom Harré. Według tej koncepcji. Katachreza to – według Blacka – użycie terminu w nowym znaczeniu w celu usunięcia słownikowej wyrwy. Prowadzi to bezpośrednio do wniosku. mimo że ich koncepcja metafor jest do koncepcji Blacka bardzo podobna. 280. że metafory to stwierdzenia razem z ich językowymi kontekstami. jego koncepcję przywołuje między innymi Marta Fehér. s. Jedną z trudności w analizie Blacka interakcyjnej koncepcji metafory jest dwuznaczność terminu „subject”. według Blacka. op. Black opublikował pierwszy tekst o metaforach (Metaphor) w 1955 roku11. metafory da się usunąć. W stare słowa – pisze Black – wkłada się nowe sensy. oraz stanowisku porównawczemu głoszącemu. że nie da się przekształcić metafory w stwierdzenia dosłowne (niemetaforyczne) bez utraty jej poznawczej zawartości. a więc oferuje nową wiedzę. dał podwaliny pod swoje późniejsze interakcyjne pojęcie metafory. że metaforyczne wyrażenie jest używane w miejsce pewnego dosłownego wyrażenia. Koncepcja interakcyjna zakłada. Black przeciwstawia się zatem stanowisku substytucyjnemu głoszącemu. istotą metafory jest zmiana sensów wyrażeń. Na przykład „pomarańczowy” jest początkowo kolorem pomarańczy. Thomas Kuhn. B l a c k: Metaphor. Główna teza koncepcji interakcyjnej głosi. zastępując je wyrażeniem literalnym. 13   Pierwszy raz Max Black przedstawił swoją interakcyjną koncepcję metafor w artykule Metaphor. Według obu poglądów. ów naddatek znaczeniowy. czyli nie ma tłumaczenia metafory na wyrażenie niemetaforyczne. 1955.8 Małgorzata Czarnocka . Według koncepcji interakcyjnej. niesłownikowym znaczeniu. ale tworzy nowy wgląd. że metafora polega na prezentacji fundującej ją analogii lub podobieństwa i wobec tego każdą metaforę można zastąpić dosłownym porównaniem. i to właśnie powstające w niej zestawienie dwóch przedmiotów zupełnie na pozór różnych wnosi nową wiedzę. Wprowadzając w tym tekście pojęcie katachrezy. Mariusz Mazurek Maxa Blacka interakcyjna koncepcja metafory Najgłośniejszą i najczęściej przywoływaną teorią metafor w kontekstach związanych z nauką jest koncepcja interakcyjna Maxa Blacka. jest tworem językowym)   M. Black wyraźniej przedstawił interakcyjną koncepcję metafory w Models and Metaphors (1962). że obie teorie tradycyjne głoszą. iż metafory nie są istotnym problemem poznawczym. 11 12 . a następnie oznacza po prostu szczególny kolor dowolnych obiektów12. natomiast nie wspominają o niej Lakoff i Johonson. w szczególnym. które może być rozumiane jako gramatyczny podmiot zdań (metafora. „Meetings of the Aristotelian Society”. cit. W tworzeniu metafor obserwuje się coś na kształt Gestalt switch.   Zob. Filozofowie opierają się na poglądach Blacka także w najnowszej literaturze. Koncepcja interakcyjna ma korygować dwie klasyczne koncepcje metafory: substytucyjną i porównawczą.

Chociaż jego koncepcja metafory jest z deklaracji językowa. że Black mówi jawnie o obiektach i o zdaniach. przechodząc od języka do ich przedmiotowych odniesień. Te przeskoki od świata znaczeń i świata wyrażeń językowych do świata bytów (m. jest momentami niedopowiedziana. W swej teorii konstrukcji logicznej deklaruje on zamienne mówienie o skonstruowanych obiektach i o skonstruowanych pojęciach. Można z pewną wątpliwością mniemać. a przy tym metafizycznego zlania pojęć i obiektów w sensie metafizycznym. Black zdawał sobie sprawę z tego. bez ich rozróżniania. in. że obiekty nie są ani kreowane. zawartych w implikacyjnym kompleksie orzekanym o obiekcie wtórnym. w przyrodzie) są typowe w dyskusjach nad językiem. implikacyjnym kompleksem. . Routledge and Kegan Paul. zamiennie. Pseudoproblems in Philosophy. Z tego względu ponownie przedstawił swoją koncepcję interakcyjną. Zdanie metaforyczne ma dwa oddzielne obiekty: pierwotny i wtórny. 2. nieco upraszczając) z obiektu wtórnego na inny kompleks implikacyjny obiektu pierwotnego (na przykład relacje z układu planetarnego na atom. C a r n a p: The Logical Structure of the World. Carnap twierdzi. morze nie jest rozumiane jako indywidualny obiekt. Przykład wyjaśniający: w zdaniu metaforycznym „Społeczeństwo jest morzem”. Wyróżnił pięć podstawowych tez tej koncepcji: 1. Jest to następstwo wyboru języka neutralnego w szczególnym Carnapowskim sensie i twierdzenia. Przypomnieć należy tu ponownie. a nie pojedynczym obiektem. Zlanie takie postulował Rudolf Carnap w Der Logische Aufbau der Welt. Użycie metafory polega na projektowaniu (przenoszeniu) na pierwotny obiekt zbioru (powiązanych ze sobą) implikacji. Black zdaje się używać terminu „subject” w obu znaczeniach. jaką przedstawił w Models and Metaphors. Black nazywa je implikacyjnym złożeniem i. Metafora przenosi kompleks implikacyjny (zbiór relacji. a ponadto generuje krytykę w pewnym newralgicznym punkcie (o czym poniżej). przeł. Obiekt wtórny jest układem. nieco ją modyfikując. to ma on naturalną skłonność – jak w sposób nieunikniony dzieje się w wielu podobnych sytuacjach – przekraczania barier języka i przenoszenia rozważań do dziedziny obiektów jego referencji. 14   R. London 1967. 10. traktowany jako układ o określonej strukturze). ani ujmowane. lecz konstruowane.Metafory w nauce 9 albo przedmiot odniesienia tych zdań. 3. lecz jako zbiór relacji w układzie obiektów. Rolf A. Przy tym konstruowanie jest również neutralne i niewiele ma wspólnego z obecnie używanym pojęciem konstrukcji. że jest to reminiscencja idei kategorialnego. George. że rozróżnienie pomiędzy kreowaniem (creation) a ujmowaniem (apprehension) jest bezpodstawne14. s. w znacznie późniejszym tekście More about Metaphor z 1979 roku. że ekspozycja jego interakcyjnej koncepcji metafory. a następnie o relacjach pomiędzy obiektami i o relacjach pomiędzy zdaniami (o implikacjach). pojawia się przy tym nieuchronnie problem przedmiotowych odniesień języka.

tworzy się w niej dodatkowe znaczenie. naddatek znaczeniowy. tj. B l a c k: More about Metaphor. metaforę się tworzy) jest koloryzowany przez zbiór „związanych implikacji” (associated implications). Według Blacka.: 1979). to jest układzie powoływanym do rozumienia jakiegoś nowego badanego układu. inaczej filtruje własności orzekane o układzie wtórnym. kładzie nacisk i organizuje cechy pierwotnego obiektu stosując je do zdań izomorficznych z elementami kompleksu implikacyjnego. że wynik. że są poznawane) i nowych znaczeń – nowych w tym sensie.10 Małgorzata Czarnocka . W zdaniu metaforycznym dwa obiekty (pierwotny i wtórny) oddziałują następująco: a) obecność obiektu pierwotnego pobudza słuchacza do selekcji pewnych własności obiektu wtórnego. normalnie. albo pomiędzy kompleksami implikacji czy zespołami zdań o przedmiotach metafory. jądrem metafory jest interakcja znaczeniowa pomiędzy dwoma obiektami lub ich pojęciami. a w konsekwencji niemożliwość redukcji (przetłumaczenia) różni koncepcję interakcyjną od dwóch wcześniejszych koncepcji tradycyjnych. Cambridge UP (I wyd. dla którego objaśnienia. pierwotnie orzekanych o układzie wtórnym. 28. 5. s. Na podstawie enuncjacji Blacka – wszystkie trzy człony są dopuszczalne. s. . Nie da się zatem – jak w koncepcjach porównawczej lub substytucyjnej – zredukować metafory do zdania wtórnego.16 Ze związków interakcyjnych mogą powstać nowe znaczenia w następujący sposób: układ pierwotny przesiewa. w: A. Na przykład. że nie znano ich przed wprowadzeniem metafory17. układ planetarny i zdania o nim powołuje się do zrozumienia atomu. pomiędzy przedmiotowymi odniesieniami tych zdań (na przykład pomiędzy układem planetarnym a atomem). równolegle. które do niego pasują. 28. 16   M.]: Metaphor and Thought. ale oddziałujących w taki sposób. że mówi o obiektach. gdy występuje poza nią15. Z tej relacji wyłania się jedna z kluczowych tez koncepcji Blacka. Cambridge 1993. Układ (obiekt) pierwotny metafory (ten. pozostawiając te. wtórnie generuje równoległe zmiany w obiekcie wtórnym. poznania itp. a mianowicie teza o powstawaniu naddatku znaczeniowego: 15   Black zaznacza. Pojawianie się naddatku znaczeniowego. b) skłania go do skonstruowania paralelnego układu implikacji. którego nie posiada żaden z terminów składowych metafory. powstają one zatem w tym sensie. który pasuje do obiektu pierwotnego. tworzony jest w umysłach mówiącego i słuchającego. Mariusz Mazurek 4. 17   Ibidem. podkreśla. Twórca zdania metaforycznego selekcjonuje. najprościej. a więc. Ortony [red. W interakcji metafora wytwarza naddatek znaczeniowy. Najważniejsza dla wyjaśnienia istoty metafory w koncepcji interakcyjnej jest relacja pomiędzy zdaniami o układzie wtórnym a zdaniami o układzie pierwotnym oraz. Interakcja prowadzi do powstania zbioru implikacji pomiędzy układami (wcześniej nie zdawano sobie z nich sprawy. spiralę do zrozumienia genu itp. czyli przełożyć zdania metaforycznego na niemetaforyczne.

W tym samym tekście głosi też. […] Hence. którą Black identyfikuje na różne sposoby i nie przypisuje jej jednej dziedziny. Z powyższej relacji widać. 116. szczególnym przypadkiem podobieństwa: jest identyczna z izomorfizmem (identycznością struktur dwóch obiektów). Za zwieńczenie teorii interakcyjnej i jej najważniejszy wynik uznaje się tak zwaną silną t e z ę o k r e a t y w n o ś c i. Według Blacka. s. jest jednak dosyć powszechne we współczesnej filozofii (vide choćby Wittgenstein i jego zwolennicy oraz kontynuatorzy). s.Metafory w nauce 11 I have said that there is a similarity. kompleksami zdań) wydają się być takie same. more generally. or. według niego. Relacje pomiędzy obiektami języka (zdaniami. że relacje pomiędzy znaczeniami kluczowych słów w kompleksach implikacyjnych można sklasyfikować jako: a) identyczność. 18 19 .. a także analogię lub strukturalną korespondencję20. metafory mają szczególną moc poznawczą (a więc nie tylko perswazyjną i nie tylko heurystyczną) przedstawiania – w sposób niemożliwy do zastąpienia ich w tłumaczeniu – wglądów w to. jak relacje pomiędzy dwoma układami (pierwotnym i wtórnym) przez nie ujmowanymi. cit. Interakcyjna koncepcja zakłada podobieństwo znaczeń dla obiektu (układu) pierwotnego i wtórnego. Lecz czy faktycznie tę relację można w uprawniony sposób przełożyć na relację pomiędzy zdaniami i relację pomiędzy obiektami. znaczeniową i przedmiotową).   Ibidem. w: Modeling: Gateway to the Unknown. Elsevier Science. a także podobieństwo kompleksów zdań o tych dwóch obiektach. op. R. postulując identyczność wszystkich tych relacji? Jest to trudne do wyobrażenia. A Work by Rom Harré. jak się rzeczy mają21. do których język się odnosi. i podobieństwo obiektów (układów) pierwotnego i wtórnego. że w pracy z 1962 roku nazywał modele generowane na podstawie identyczności struktury względem układu wtórnego – modelami analogowymi. every metaphor may be said to mediate an analogy or structural correspondence18.. że podstawowa dla koncepcji interakcyjnej jest relacja (interakcji). 19. H a r r é: Metaphors as the Expression of Models. an identity of structure between the secondary implications-complex of a metaphor and the set of assertions – the primary compleximplications – that it maps. B l a c k: More about Metaphors. Black zaznacza. D. s. Amsterdam–Boston– … 2004. d) analogię.]. Jednak przenoszenie relacji w języku bezpośrednio na relacje pomiędzy obiektami. 21. W More about Metaphor Black stwierdza. s. 21   M. izomorfizm struktur (!) i to zarówno pomiędzy obiektem pierwotnym i wtórnym metafory. że Black imputuje podobieństwo. że relacje te są podobieństwami i analogiami19. H a r r é: op. e) powiązanie metaforyczne. Sprawę wikła w tym przypadku rozmaicie interpretowalne słowo „kluczowe”. 30. powiązanie (coupling). nawet bez przywoływania jakiejkolwiek konkretnej koncepcji referencji. Analogia nie jest więc. Rothbart [red. Teza ta stwierdza. lecz różne (językową. b) rozszerzenie. Rom Harré zauważa. analogy. jak i pomiędzy dwoma kompleksami implikacyjnymi (zdaniami). cit. że metafora raczej two  Ibidem. 20   R. c) podobieństwo.

Ten przykład skłania właśnie do epistemicznej interpretacji podobieństwa. relacji w rzeczywistości rozumianej ontologicznie. Black podaje przykład genu. a nie jego istnienie. to tylko idealistyczną: podobieństwa są tworzone w świadomości podmiotów i są jedynie wytworami podmiotów.   Ibidem. jak i nierealistycznej koncepcji poznania. Według niej. Gdyby więc teza o kreatywności wypowiadała myśl ontologiczną. W tym wypadku dopuszczalna jest zarówno realistyczna. Zatem metafory tworzą nowe perspektywy22 oparte na szczególnie rozumianym podobieństwie. a więc do precyzowania z natury niedookreślonej relacji podobieństwa. jakich doświadczają lu22 23   Ibidem. który wyjmuje ideę lub obiekt z pojemnika i nadaje im znaczenie. których nie moglibyśmy zrozumieć bez ujęcia metaforycznego. . wkładamy idee lub obiekty w słowa lub do pojemników. Metafora zatem tworzyłaby podobieństwo w tym rozumieniu. Ich koncepcja („przewodowa” conduit) jest podobna do koncepcji interakcyjnej. w poznawaniu realistycznie ujmowanym. Mariusz Mazurek rzy podobieństwo niż opiera się na podobieństwie uprzednio istniejącym. To jedno z dopuszczalnych rozstrzygnięć. na przykład czerpać wiedzę o atomach poprzez badanie układu planetarnego. Kreacyjność sprowadza się do wyboru aspektów identycznych pomiędzy obiektem wtórnym i pierwotnym metafory. że – jak objaśniają – posługując się taką metaforą. wskazując nowe relacje23. że poznający dostrzega je (w akcie poznawczej iluminacji typu Gestalt switch). a następnie przesyłamy je wzdłuż przewodu do słuchacza. że tworzenie podobieństw polega na ich konstruowaniu w doświadczeniu. Metafory funkcjonują jako instrumenty poznawcze. zgodnie z jakąś nierealistyczną. s. możliwej do zakotwiczenia w zarówno realistycznej. Możemy opierać się na metaforach w celu zrozumienia rzeczy. Zgodnie z jakąś nierealistyczną koncepcją poznania są one ekspresją podmiotową. iż podobieństwa są ontyczne (tkwią w rzeczach). iż metafory tworzą podobieństwa i poprzez to pozwalają zrozumieć zjawiska. O tworzeniu podobieństw na poziomie bytów nie można mówić: podmiot nie tworzy. tylko przy tym domyślną koncepcją poznania. Głoszą. s. a same obiekty poznania są konstruktami tychże podmiotów. Lakoff i Johnson nazywają to pojęcie metafory „przewodową (rurową)” z tego względu. przyjmując tylko „podobieństwa takie. Inna supozycja głosi. Lakoff i Johnson odrzucają przekonanie realistyczne. 40. jak i nierealistyczna koncepcja poznania. który – jego zdaniem – jest wytworzony w teorii (ludzkim wytworze) i w szczególnym sensie nie istnieje bez obecności tejże teorii. że Black w tezie o kreatywności ma na myśli poznanie podobieństwa. nie należało ono zresztą w ogóle do wiedzy. Lakoff i Johnson utrzymują węziej. dzięki podobieństwu można zrozumieć i doświadczać dowolny obiekt poprzez drugi. 35–37. Teza o kreatywności dopuszcza kilka interpretacji. których nie umiemy skonceptualizować bezpośrednio. podczas gdy wcześniej podobieństwa takiego nie znał.12 Małgorzata Czarnocka .

Czy jednak metafory traktuje się w nauce w ten  G.. Richardsa. H e s s e w: Revolutions and Reconstructions in the Philosophy of Science. Z koncepcją interakcyjną wiążą się następujące problemy: 1. W tym sensie można mówić o tworzeniu podobieństw jako o ich doświadczaniu. rozumiana jako operująca na poziomie epistemicznym. w którym obiekt przedstawia się w terminach stosownych do całkiem innego obiektu.   T. „widzenie poprzez inne zdanie lub inny układ” nie jest rozstrzygnięciem zagadki. K u h n: Metafora w nauce. Sic. Transfer idei. Problematyczne jest w związku z tym to. Black przejął ogólną ideę swej koncepcji interakcyjnej od krytyka literackiego Ivora A.Metafory w nauce 13 dzie”. 2. Oświecający wgląd. że w pierwszym układ „widziany poprzez” to nie to samo. nieco ostrożniej Thomas S. lecz wykreowaniem nowej w nowych też pojęciach. upatrującego jądra metafory w interakcji myśli. w: Droga po strukturze. co stwierdziliśmy w punkcie 1. – zaliczanie koncepcji interakcyjnej do teorii metafor typu Gestalt. a również. metaforyczne przedstawienie atomów przy użyciu układu planetarnego było konieczne nie z powodu jego realistyczności lub inaczej rozumianej wiarygodności. 181–182. Układ pierwotny jest „widziany poprzez” układ wtórny. Ten pogląd suponuje nierealistyczność. tłum. Metafora ma oferować oświecający błysk.. umowność metafory. S. Twierdzą tak miedzy innymi Marta Fehér i Daniela Bailer-Jones. 27   H a r r é: op. które mogłyby adekwatnie przedstawić atom. Kuhn opowiada się za poglądem o rodzeniu lub wywoływaniu podobieństw przez metafory25. L a k o f f. Kuhn. 179. kompletną zmianę sposobu patrzenia. To podłoże metafory podkreśla stale Harré. 24 25 . Ideę tę sprowadził do przeświadczenia. Stanowisko interakcyjne w kwestii metafory tym różni się od stanowiska porównawczego. M. Według Mary Hesse. Według Harrégo. podobnym układzie26. Indiana University Press. cit. 175–176. s. lecz z powodu braku pojęć. Metafora pełni funkcję kreatywnego wglądu w poznanie. najważniejszym wkładem Maxa Blacka w analizę metafory jest następujący pogląd: metafora funkcjonuje poprzez przenoszenie idei z układu wtórnego na pierwotny. przy zachodzeniu jasno określonych relacji pomiędzy jednym a drugim27. którą można wyrazić prosto: w nauce domniemywa się (antycypuje lub suponuje jako hipotezę) podobieństwo (lub izomorfizm) pomiędzy obiektem badanym a innym. Wzmocnienie tego przeświadczenia wnosi teza o kreatywności. wymykającą się jasnemu jej rozumieniu. wymuszoną ubogością języka. Tkwi w tym może nadmierna tajemniczość kwestii. s. 26   W: M. Warszawa 2003. usuwając z niej nieokreśloność metafory. przy jakiejś nierealistycznej wersji doświadczenia24. 119. Hesse nie rozwiewa wątpliwości. że metafora jest sposobem mówienia. a także rozdział 22 w tej monografii. s. 181–182. cit. Bloomington and London 1980. Stefan Amsterdamski. Black skonkretyzował zatem ideę Richarda. dość dobrze znanym i na podstawie tego domniemanego podobieństwa (ewentualnie izomorfizmu) przedstawia się opis obiektu badanego. co zdanie metaforyczne o tymże układzie przetłumaczone na zdanie o innym. J o h n s o n: op.

na czym naddatek miałby polegać. na przykład. Koncepcja interakcyjna jest sprzeczna z nauką także z innego powodu. bez dosyć ryzykownych imputacji. że pojęcie filtrowania jako niespójne z pojęciem interakcji. D a v i d s o n: What Metaphor Mean. gdy wiedza o obiektach pierwotnych jest nikła. zastąpił je pojęciem izomorfizmu. oprócz literalnego. Black mówi o „filtrowaniu” rozumienia. deskrypcyjne w literalnym sensie. jak i wtórny są „oświetlane” w tym oddziaływaniu. kluczowe dla koncepcji interakcyjnej. Przyjmuje się. Zarówno obiekt pierwotny. a przez to generują nowe znaczenie. Ważną. strukturę podobną do struktury układu planetarnego. Przeciw wytwarzaniu naddatku znaczeniowego ostro występuje Donald Davidson.14 Małgorzata Czarnocka . celem nie było uzyskanie nowej wiedzy o Słońcu i krążących wokół niego planetach. Naddatek znaczeniowy. stale podkreślaną cechą koncepcji Blacka jest jej odejście od tradycyjnych teorii metafory. substytucyjnej i porównawczej. a interpretacja Harrégo rodzi wątpliwości. nie są zastępowalne) do zdań o obiekcie pierwotnym. a człowiek zachowuje się podobnie do wilka. a opiera się na antycypacji ontycznej. Kiedy tworzono planetarną metaforę atomu. Reasumując. Ten naddatek jest podstawą tezy o niezbędności metafor. z jej symetrycznością oddziaływania na wiedzę o obu obiektach metafory. z Blacka tekstów nie da się. realistycznie rzecz ujmując. to jej obecność jest ornamentacyjna. Oxford 1984. Lecz wtedy znika z pola widzenia pojęcie naddatku znaczeniowego. że są to dwie zupełnie różne relacje. Idee są transferowane w metaforach nie z powodu braku odpowiednich słów. deformuje faktyczną rolę metafor. lecz przecież wydaje się. 246. natomiast wyjaśnia to Harré: każdy obiekt metafory wnosi swój własny system prawd potocznych (commonplaces). na czym polega naddatek znaczeniowy. w: Truth and Interpretation. wywoływało dość powszechną krytykę. w istocie poznawczo nieznacząca i zbędna. za centralną pomyłkę w eksplikowaniu metafor29. s. który w ogóle uważa istnienie specjalnego sensu metaforycznego. Mariusz Mazurek sposób? Raczej uczeni przyjmują je często jako opisy realistyczne. W kontekstach w nauce koncepcja interakcyjna. analogii pomiędzy obiektami i pomiędzy ich implikacyjnymi kompleksami28. Oświecający wgląd przy użyciu metafory nie jest powodowany brakiem słownictwa. 28  Obaj filozofowie piszą tu or more precisely. jeśli metaforę da się przełożyć na zdania niemetaforyczne. 29   D. z których druga nie jest precyzyjniejszą wersją pierwszej. ale powodu supozycji podobieństwa pomiędzy obiektem wtórnym a pierwotnym metafory. . ustalić. Clarendon. że – na przykład – atom ma po prostu. tłumieniu pewnych detali i podkreślaniu innych. Tak. W tekście More about Metaphor Black zrezygnował z pojęcia filtrowania. W nauce metafory powołuje się. W metaforze te dwa układy implikacji oddziałują. Rozbieżność pomiędzy nimi ma polegać na tworzeniu naddatku znaczeniowego: zdania o obiekcie wtórnym nie redukują się (nie są tłumaczone. Harré przypomina. a przy tym nie chodzi tu o uzyskanie nowej wiedzy o obiektach wtórnych. metafora „człowiek jest wilkiem” zależy od podzielanej wiedzy i założeń o naturze człowieka i wilka. Black nie wyjaśnia. 3.

że jeśli wskaże się którąś z wymienionych relacji jako relację interakcji. a więc przenoszą cały dyskurs do dziedziny języka. jak i przedmiotach opisywanych w wiedzy. że ta relacja jest zadana na różnych obiektach. co sprowadzałoby koncepcję interakcyjną do porównawczej lub substytucyjnej. Ograniczenie do języka blokuje tu pełne wiarygodne wyjaśnienia. Interakcja a nieprzetłumaczalność. zarówno językowych. podobieństwem. Ma on przy tym skłonność do utożsamiania tych różnych relacji ze sobą. a ponadto ustala. Interakcja nie jest określona jednoznacznie. his talk of isomorphism. lecz rozsypujące się w dyskursie przeświadczenie. że usiłuje on sprowadzić do języka to. co jest jawnie uwarunkowane ontologicznie. Stwierdza to Harré: Although Black insists that his position is not to be confused with those in which metaphor is identical to comparison. a więc – przy realistycznych ujęciach języka – do rzeczywistości w sensie metafizycznym (ontycznym). nie ma wiarygodnej podstawy. Podstawą warunkującą tworzenie metafor w nauce i zarazem podstawą zapewniającą takim metaforom wiarygodność jest teza ontologiczna o gatunkowym podobieństwie obiektów. to przenoszenie relacji z poziomu ontycznego do relacji językowej bez zmian jest dyktowane przez najprostszy. żeby nie powiedzieć naiwny. Black chce wyjaśnić metaforę jako obiekt wyłącznie językowy i nie odwołuje do poziomu referencji terminów języka. to wątpliwe staje się powstawanie naddatku znaczeniowego. Jednak wtedy podobieństwo czy izomorfizm zdań lub znaczeń poszczególnych ich pojęć nie jest zrozumiałe. Nawet jeśli założyć. Wszystkie problemy koncepcji interakcyjnej sprowadzają się do jednego źródła: Black. że można – unikając podejrzenia o metafizyczność dyskursu i nie wikłając się metafizycznie w żaden sposób – wyjaśnić metafory. przecież Black wypowiada się o poziomie obiektów w świecie i o ich relacjach) sprawia. 116. pozostając w językowym zamknięciu.Metafory w nauce 15 4. . z izomorfizmem. Istotne jest. Relegowanie poziomu ontycznego (chociaż niekonsekwentne. Dla wskazanych relacji zdania o obiekcie wtórnym dają się przełożyć na zdania o obiekcie pierwotnym. metafora w koncepcji Blacka nie jest ani nie30   R.. Trzeci punkt generuje problem nieprzetłumaczalności. że poziom ontyczny (tu: podobieństwo obiektów różnych klas) funduje relacje językowe. s. Ta teza tkwi w ukryciu w koncepcji interakcyjnej. korespondencją strukturalną. z analogią. co jest ufundowane w ontologicznych antycypacjach i czego nie da się ująć bez przywołania poziomu ontycznego. H a r r é: Metaphors as the Expression of Models. Lecz nie chodzi tu o pewną dezynwolturę pojęciową i powodowane nią niejednoznaczności. Black identyfikuje ją z rozmaitymi relacjami. przesłonięta przez uporczywe. Wbrew potocznym przeświadczeniom o metaforach i analogicznym do nich przeświadczeniom Reichenbacha. analogy and structural correspondence belies his claim30. a za nim Hesse uprawiają typową filozofię po lingwistycznym zwrocie. realizm epistemologiczny. op. ściślej. cit.

iż metafory są narzędziami oświecającego rozumienia. Przeciwnie. usiłuje się być może nadać im rys tajemniczości. które transcendują dziedzinę zjawisk obserwowalnych i zawierają wiedzę o przedmiotach nieobserwowalnych. W ten sposób.   I. na podstawie antycypowanego przeświadczenia o podobieństwie tej klasy do innej klasy obiektów. . Teorię metafor uznaje za niezbędną w filozofii nauki z powodu. ciągów okresów warunkowych wprowadzonych przez Rudolfa Carnapa. Jest jasna: mówi o dwóch układach obiektów lub o dwóch zbiorach zdań. że nadaje Richardsa teorii „interakcji myśli” całkiem konkretną interpretację. jak to określa. W tym wypadku konieczne są metafory. odwołując się do pojęcia radykalnej zmiany pojęciowej. w duchu na przykład ezoterycznie zorientowanej hermeneutyki. jej określenie przez Blacka całkowicie spełnia neopozytywistyczne kryteria naukowości. Harré całkowicie zrywa ich związek z doświadczeniem. cit. kryzysu słownikowego w naukach teoretycznych. przez te rozumie nauki. R i c h a r d s: The Philosophy of Rhetoric. ani nie zawiera mętności. Metafory według Roma Harré – zapełnianie słownikowych wyrw Rom Harré wyłożył swoją koncepcję metafor w kilku tekstach. metafora jest oparta na relacjach notorycznie przywoływanych w całej analitycznej filozofii nauki do objaśniania nauki: izomorfizmu. wznoszenia się ponad doświadczenie. zastanych eksplikacji definicji terminów teoretycznych. Gestalt w tym przypadku to radykalna zmiana opisu badanej klasy obiektów. Według Blacka. Te cechy wydają się ułudą. teoria interakcyjna nie uprawnia do wysnuwania wniosków tego typu. w szczególności. nawet jako przedmiotu krytyki i odrzucenia. Tu odwołujemy się przede wszystkim do najnowszej publikacji Metaphors as the Expression of Models opublikowanej w 200431. Richardsa32. łatwo można zinterpretować niewłaściwie. nie da się przedstawić. Także niewłaściwe jest twierdzenie Blacka. przy użyciu których 31 32   R. na którego ideach opierał się też Black. Harré deklaruje wprost. dobrze już znanych. podobieństwa i podobnych (albo może tych samych inaczej nazwanych). Ale nie tylko transcendują w sensie przekraczania doświadczania. które są do siebie podobne lub które mają identyczną lub podobną strukturę. na przykład definicji kontekstualnych. ezoteryczności. H a r r é: op. Źródłem są dla Harrégo zmodyfikowane idee w pierwotnej. raczej literackiej niż poznawczej wersji Ivora A. Oxford University Press. Według Harrégo. przy użyciu terminologii doświadczalnej. Natomiast enuncjacje samego Blacka. Mariusz Mazurek określona. Postulując oświecenie Gestalt poprzez metafory. A. Harré nie uwzględnia. które byłyby zrozumiałe bez odniesienia do doświadczeń (!) i do ostensji.16 Małgorzata Czarnocka . Oxford 1936. przedmiotów nieobserwowalnych jako znajdujących się poza wszelkim możliwym doświadczeniem. iż metaforom – w jego koncepcji – nie da się przypisać prawdy albo fałszu. nieścisłości i innych przypisywanych jej pejoratywów. interpretuje koncepcję Blacka Marta Fehér.

ponieważ nie da się nic o nim stwierdzić z powodu zamknięcia tej wiedzy w języku. być może. który tworzy się za pomocą relacji danego terminu do wszystkich innych terminów języka35. Harré formułuje dwa warunki dla takich terminów: 1) muszą one być zrozumiałe dla użytkownika bez odwołania się do doświadczeń. Przede wszystkim pojawia się problem przedmiotu takiej wiedzy. ale i za niepowiązaną z doświadczalną. zamknięte w języku. Nie wiadomo. Zasadne jest więc uznać.. W tej koncepcji język jest – jak można wnosić z pojęcia valeur – systemem. ani pierwotnym impulsem w wytyczaniu znaczeń. byłaby aprioryczna. Separuje zatem dwa rodzaje wiedzy (teoretyczną i doświadczalną). Te oba warunki są spełniane jedynie – jak twierdzi Harré – przez obiekty językowe34. 119–120. . rezerwując ten termin dla definicji równoważnościowych. możliwa w badaniach literackich. Trudno też wyśledzić genezę i motywy radykalnego antyempiryzmu. Jego przekonanie o koniecznym językowym charakterze można podważyć: nie odwołując się do doświadczenia. że terminy teoretyczne nie mogą być powiązane z doświadczalnymi. Przysługiwałaby jej prawdziwość w rozumieniu koherencyjnym. 36   Terminowi valeur przypisuje się tu szczególne znaczenie. my czynimy za nim tak samo. uznając tę pierwszą nie tylko za całkowicie zamkniętą w języku. Jeśli bowiem Harré twierdzi. lecz nie korespondencyjnym ani pragmatystycznym. H a r r é: op. zawartego w warunku 1). i filozofowie uznają z reguły za stanowiące jedność. jak i w idealistycznych. odwołujemy się mimo wszystko do obiektów niejęzykowych: do własnej duchowości. które i uczeni. 35   Ibidem. pojęcie valeur36 oddaje kontekstualny komponent znaczenia. Prosto rzecz ujmując. oraz 2) muszą być jakoś nasycone nowym znaczeniem. Restryktywna zamkniętość wizji Harrégo do języka jest. Niektórzy odmawiają jej miana definicji. że byłaby ona bezprzedmiotowa: nie ma odniesień zarówno postulowanych w realistycznych. to w istocie odcina on też wiedzę teoretyczną od doświadczenia. wzlotów metafizycznych. a właściwie jak z kompozy33   Zazwyczaj okresy te nazywa się definicjami kontekstualnymi lub definicjami w uwikłaniu. 120.Metafory w nauce 17 terminy teoretyczne określa się za pomocą okresów warunkowych33 angażujących terminy obserwacyjne lub ostensywne. czystego rozumu i innych jeszcze postulowanych sposobów poznawania nieempirycznego. to jest tego aspektu znaczenia. s. Harré wykorzystuje w swojej koncepcji metafory Saussure’a teorię valeur. cit. także w konstrukcyjnych koncepcjach poznania. 34   R. co jest podstawą. Jakie cechy miałaby wiedza teoretyczna spełniająca postulaty Harrégo? Rzecz jasna. nieco inne niż określają to standardy słownikowe. odwołującym się do rozmaicie uszczegóławianego warunku empirycznego sprawdzania. Z tego prawdopodobnie względu Harré nie tłumaczy na angielski francuskiego oryginału. a znaczenia są kontekstualne. s. natomiast odniesiona do nauki i jej badań prowadzi do karkołomnych konsekwencji.

121–122.Całe zdanie jest metaforyczne. obejmuje ono ekstensję i intencję. w ogólnie przyjętym sensie. poza językiem. H a r r é: op. że znaczenie nie ogranicza się do warunków możliwości asercji (assertibility)37. Trudno ją efektywnie transponować do używania metafor   R. 120–121. Według Harrégo. a także wyjaśnieniem mniej oczywistym. że wzbogaca też ekstensję terminu metaforycznego. a richer intension than the referent of the term in the metaphorical employment currently sustains”. Można przypuszczać. a reguły specyfikujące taką kategorię nazywa regułami subkategorialnymi. 121. 40   Ibidem. której nie odrzuca się jako błędnej. Stwierdza ponadto. Zbiór terminów. ponieważ naruszenie sensu jednego terminu burzy pierwotny sens zdania i nadaje mu inny. że Harré myśli także o ekstensji. niekonwencjonalny sens. tworzy subkategorię. nieujawnione wymiary. decyduje się na kompromis. s.. 39   Harré pisze: „In [employing tentatively modified sub-categorical rules] the native speaker allows himself. w którym narusza subkategorialne zasady leksykalnych obiektów w zdaniu. 121). a więc. a nie tylko (niewyraźnie) o intensji. Harré przystaje na bogate wielorodne jego pojęcie. s. przywołując ekstensję i intensję (tej drugiej nie precyzując) jako komponenty znaczenia. W większości koncepcji znaczenia są obiektami poza językiem sensu stricto. Subkategorie definiujące metafory są węższe od kategorii semantycznych. choć też z wątpliwościami. możliwość asercji i jeszcze inne. czy mają jakieś zewnętrzne fundowanie. iż w użyciu metaforycznym rozszerza się ekstensja terminu. as it were. o odniesienia terminów w ich nieliteralnych użyciach39. iż zmieniają się subkategorialne reguły rządzące tym terminem40. że Harré scala w językową jedność poziom znaków oraz poziom znaczeń albo nadaje terminowi jakiś niewyłuszczony. Tu jednak Harré deklaratywnie zamyka je w języku. Metaforyczne użycie terminu polega na interakcji pomiędzy zbiorem „krat” reprezentujących valeur wszystkich terminów występujących w zdaniu. którymi można zastąpić dany termin bez utraty sensu zdania (chociaż ze zmianą sensu pierwotnego). Można dodać. s. czyli kategorię dopuszczalnych zastępników. w poziomie syntaktycznym języka. Użycie terminu jest metaforyczne. Mariusz Mazurek cji językowych wyłaniają się znaczenia. że mimo pierwszych deklaracji o językowej naturze znaczenia. po próbach wyjaśnienia znaczenia poprzez relacje pomiędzy terminami. Stąd wyłania się podejrzenie. cit. Z tych stwierdzeń wynikałoby. w którym użycie jest metaforyczne38. s. jeśli stosuje się zmodyfikowaną zasadę subkategorialną. opiera się na wynikach badań językoznawczych i na odpowiednim dla nich aparacie pojęciowym. w których może pojawić się dany termin”. Na tej podstawie Harre definiuje metaforyczne użycie terminu jako takie.   Ibidem. (Ibidem. jeśli stosować ją do filozoficznych ujęć nauki. Mówi też wyraźniej o „zestawieniu poprawnie sformowanych zdań języka.18 Małgorzata Czarnocka . do rozjaśnienia tego pojęcia dysponujemy głównie przykładami i dość oczywistym wyjaśnieniem. 37 38 . modyfikacja taka wzbogaca intensję. Koncepcja Harrégo valeur jest zawiła. Harré.

i Davidsona należałoby podać w wątpliwość. najczęściej rozszerzone znaczenia. D a v i d s o n: op. niezastępowalną użyteczność metafory. W związku z tym rozpoznanie koncepcji Harrégo wymaga zbadania. cit. Jednak pewności nie ma. Użyteczność ta wiąże się z takimi metaforami. W zasadzie – gdyż wspomina zdawkowo o błędnych i poprawnych decyzjach katachretycznych rozszerzania sensów. Wydobywając intuicyjny sens koncepcji Harrégo. W rezultacie trudno rozstrzygnąć. Tu Harré nawiązuje do idei Blacka. to jest klasy obiektów.Metafory w nauce 19 w nauce. po transponowaniu użycie takie jest. Czyżby – jak to utrzymuje Harré – tylko brak odpowiedniego słowa spowodował. a jeszcze węziej. że wybrano najzupełniej przypadkowo termin „fale”. 248. można w uproszczeniu stwierdzić. a przy tym rozszerzające zbiór przedmiotów odpowiadający danemu terminowi. Metafora dostarcza w procesie katachrezy nowego terminu. którego brakuje nam w słowniku. do których słowo się odnosi41. to poglądy i Harrégo. czy też przenosi się pojęcia do nowych obszarów zastosowań na prawomocnych poznawczo podstawach.. Właśnie rola katachrezy powoduje. że użycie metaforyczne jakiegoś terminu w danym już zdaniu to użycie katachretyczne. według Harrégo. do słownika. Mamy tu do czynienia z poszerzeniem ekstensji słowa. . Gdyby odpowiedź była pozytywna. a ich granice zakreślają intensje. aby mówić o świetle? Ta diagnoza odmawia procesom tworzenia metafor opierania się na me41   D. zapełnia słownikowe luki. Podstawowym pytaniem jest. że w metaforze pewne słowa przyjmują nowe. jak się zdaje. czy terminy mają terminy wyznaczone przez swe ekstensje. O koncepcji podobnej do koncepcji Harrégo wspomina Davidson w kontekstach niezwiązanych z nauką. których nie można zredukować do zestawienia czy podobieństwa. Harré konstruuje całkiem inną koncepcję metafory – lingwistyczną. czy koncepcja ta ma charakter e ­ pistemologiczny. s. Harré nie dotyka w zasadzie kwestii podstaw przemian sensów ani poznawczej wiarygodności metafor. Mimo odwołań do koncepcji Blacka. a kryteria nie są określone. czy też – być może – ekstensje są z natury zbiorami otwartymi. Jej idea głosi. z jednym (a nie dwoma. Ogranicza się ona do poziomu języka. i odwrotnie. jak u Blacka) językowym obiektem metafory. 2. zaś przy skrajnej interpretacji straciłyby one w ogóle prawomocność. nadmiernie zagmatwane. lecz dalej ścieżki ich myśli rozbiegają się wyraźnie. Nie przenosi też – jak to czyni Black – dyskursu z dziedziny ontycznych obiektów w rzeczywistości do dziedziny języka. Można te niejasne uwagi potraktować jako wyróżnianie poznania wiarygodnego i wprowadzenie kryteriów epistemicznie poprawnych transpozycji sensów terminów i ich metaforycznego versus literalnego charakteru. czy metaforyczne użycia terminów faktycznie pełnią jedynie rolę zapełniania słownikowych luk (wtedy żadne warunki poznawcze nie są potrzebne). łamiące wcześniej zastane kanony sensu. Z koncepcją Harrégo wiążą się następujące problemy: 1.

Mariusz Mazurek rytorycznych racjach. iż inny język inaczej by je lokalizował – czyli artykułowałby świat w inny ­ sposób43. . a także prawdziwości metafor. cit. Takie ustanowienie jest wątpliwe w kontekstach w nauce. nie oparte bowiem na żadnych poznawczych racjach. opartym na wiarygodnych świadectwach (faktach doświadczalnych odpowiednio zinterpretowanych. to metafora przypomina nam. podstawą problemu metafor w nauce jest podniesiona przez Boyda kwestia taksonomii: Jeśli Boyd ma rację. Czy bowiem.20 Małgorzata Czarnocka . co lokuje jego poglądy w poza tradycyjnie rozumianą epistemologią. 3. Jeśli terminy metaforyczne konstytuujące metafory są użyte z powodów wyłącznie językowych (z powodu. a nie tylko z powodu braku odpowiedniego literalnego terminu. Harrégo koncepcja metafor jako narzędzi do zapełniania językowych luk pozbawia metafory znaczenia poznawczego. z tego konkretnie faktu.   T. op. hipotezach. S. opowiadając się przy tym za realizmem – Boyd za aproksymacyjnym. to nie ma podstaw do rozpatrywania wiarygodności. przy użyciu którego światło można by nazwać? Czy nie angażuje się tu przynajmniej roszczenia ważnościowego (na ogół prawdziwościowego) mówiącego. Dla fizyków uznanie falowej natury światła było autentycznym odkryciem naukowym. 185. wyrw językowych). a ponadto wprowadza do nauki operacje irracjonalne. Metafory w nauce a kwestia zmian taksonomicznych – poglądy Thomasa S. Według Kuhna. zaczątkach teorii).. którym można by je całkiem konwencjonalnie nazwać. iż natura ma „szwy” lokalizowane przez terminy gatunkowe. K u h n: Metafora w nauce. że światłu przypisano charakter falowy po burzliwych merytorycznych dyskusjach nad jego naturą. jak to Harré określa. jak twierdzi Harré) naturę falową faktycznie wypływa tylko z niedostatków języka. powracając do przykładu podanego przez Harrégo to. Z historii fizyki wiadomo. odwołując się deklaratywnie42 do koncepcji Blacka via opinie Richarda Boyda. a w konsekwencji poznawczy. a samym metaforom – funkcji poznawczych. że użyty w relewantnych kontekstach termin „falowy” do określenia natury światła prowadzi do hipotez prawdopodobnie prawdziwych? Harré w swojej dosyć konsekwentnie lingwistycznej perspektywie pomija aspekt prawdziwościowy. że fizycy nie znają żadnego bardziej stosownego pod względem językowym terminu. s. Kuhna Kuhn wyłożył swój pogląd w kwestii metafor w tekście Metafora w nauce. Wyłania się w szczególności pytanie o prawdziwość zdań metaforycznych. Kuhn – za realizmem 42 43   Zaś w mniejszym stopniu faktycznie. Boyd i za nim Kuhn sprzęgają poziomy językowy i ontyczny. że światłu przypisuje się (metaforycznie.

skoro prawomocne taksonomie lokalizują (a więc odzwierciedlają. 44 45 . zakładającym tylko ogólnie więź języka ze światem44. jak można prawomocnie wprowadzać zasadniczo inny język. W stanowisku Kuhna ujawnia się dysonans: jeśli terminy faktycznie odpowiadają rodzajom naturalnym. 46   T. w ostensji. to nie jest zrozumiałe. 187. które czynią obiekty podobne faktycznie pokrewnymi. wyjaśniał w swych późniejszych tekstach.. 47   Ibidem. jak to stwierdzał wcześniej w tym samym tekście. a pomiędzy językiem a światem. Zmianie teorii towarzyszy w szczególności zmiana odpowiednich metafor oraz odpowiadających im podobieństw. wykreowanie. s. Podobieństwo. pomijając dwuznaczność sugerowaną w przypisie 46. Kuhn upatruje tej tajemniczości w zadawaniu (tworzeniu !) tych aspektów. Jest to niemal kalka stanowiska Blacka. przypomnijmy. iż nie ma tu tajemnicy szczególnie doniosłej. inaczej artykułujący świat. Kuhn zmienia tu relację podobieństwa: nie obowiązuje ona. cit. MM] jesteśmy nienawróconymi realistami. nieporównywalny z uprzednim. jest relacją banalną ontycznie i epistemicznie. właśnie jako zmiany taksonomii. bądź w eksperymencie) pozwala powiązać dwie dziedziny wiedzy i korzystać z jednej z nich do wzbogacania drugiej. iż metafora odgrywa zasadniczą rolę w ustalaniu więzi między językiem a światem. według Kuhna. zebranych w Drodze po Strukturze.” Ibidem. będące relacją konstytutywną dla metafory. wiedzą już. Podobieństwo i badanie cech różnicujących dwa gatunki obiektów jest – według Kuhna – ważną klasą kwestii naukowych. to uczeni tworząc metafory. 187. pozbawione tajemniczości. Kuhn głosi niezbędność metafor w nauce twierdząc. spreparowana do przypadku rodzajów obiektów. Jednak pomijając fakt. nagminnie przywoływaną. o jakie aspekty im chodzi. pomiędzy dwoma obiektami konstytuującymi metaforę. s. K u h n: op. Więzi te nie są jednak dane raz na zawsze.   Kuhn pisze: „Obydwaj [z Boydem – MC. której przysługuje jedna ontyczna organizacja świata. którą metaforom usiłuje się nadać. że metafory. badanie aspektów podobieństw pomiędzy kulami bilardowymi a elektronami i jądrami47 stało się głównym zagadnieniem w rozwoju teorii kwantów. poznanie (w teorii. Jego zdaniem. a nie wzajemnie różne? Opowiedzenie się za jakimś realizmem standardowym. lecz nie wyeksplikowanym. Jak mogą być niewspółmierne języki45. s.Metafory w nauce 21 dystansującym się od takiego. można rzec. S. ich wymyślenie. innymi słowy – jakie aspekty są takie same w postulowanym podobieństwie. a więc odzwierciedlającym neguje tezę o niewspółmierności. najbardziej interesującego i ważnego w nauce. I jest. 186.   Tę. z różnymi stopniami subtelności) gatunkową konstytucję natury. Przyjmijmy. opierają się na podobieństwach pomiędzy rodzajami naturalnymi. za których pośrednictwem terminy odnoszą się do przyrody46.

iż jądrem metafory jest podobieństwo pomiędzy dwoma obiektami. . koncepcja. którą autor pragnie przenieść. lecz zarazem odmawia prawomocności wszystkim ważniejszym koncepcjom metafor. naddane nad literalnymi sensami występujących w nich terminów. podobnie jak wymyka się im związek metafory z nową treścią poznawczą. Davidson niesłusznie sprowadza do absurdu faktyczną niedookreśloność i rozmycie relacji podobieństwa. od przedstawionych powyżej koncepcji. D a v i d s o n: What Metaphor Mean. gdyż wszystko jest podobne do wszystkiego na nieskończoną liczbę sposobów. iż metafora jest eliptycznym porównaniem (simile) oraz do wyrastającego z tegoż poglądu. iż metafory generują naddatek znaczeniowy lub przenoszą idee. Jest tak miedzy innymi z tego względu. Naszym zdaniem. 246. którego nie dawałby język literalny48. wobec czego odbiorca musi posłużyć się wyobraźnią. iż – według niego – podobieństwo jest poznawczo bezwartościowe. choć tylko pod wyróżnionymi względami. iż metafory konstruuje się poprzez rozszerzanie znaczeń. Również niepoprawna jest. s. lub aby powstawały w wyniku zderzenia idei (co głosi Richards).   Ibidem. która najczęściej organizuje rozważania. Według Davidsona. jeśli ma odebrać przekaz informacyjny. w: Truth and Interpretation. Mariusz Mazurek Użycie metafor – stanowisko Donalda Davidsona Donald Davidson przyznaje metaforom w nauce pełnoprawne funkcje poznawcze. Odrzuca twierdzenie. jak pisze Davidson. s. które nie są zawarte w literalnym sensie metafory. iż metafory generują dodatkowe znaczenie. stojące u podstaw teorii interakcyjnej. Twierdzi też. co kryje się w wielorako interpretowalnych tezach koncepcji Blacka. Davidsona stosunek do poglądu. Pojęciowe ramy prezentacji czerpiemy z kanonicznej już koncepcji Blacka. wyjaśnia funkcję metafor w nauce. Zaprzecza. na powierzchni). w inny i nie do końca precyzyjny sposób (który. Oxford 1984. Jak wspomnieliśmy na początku tego artykułu. czy Davidson nie mówi. Metaforę wyróżnia nie jej znaczenie (to leży. a odbiorca musi ująć. Zdystansowane ujęcie metafor w nauce Prezentujemy poniżej myśli o metaforach w nauce – różne. przeświadcze48 49   D. Dyskusyjne jest też. że metafory nie oferują żadnego szczególnego wglądu. a konkretnie – poprzez rozszerzanie ich ekstensji. co znaczą użyte w nich terminy w literalnych sensach (in their most literal interpretation) i nic ponadto49. Związek metafory z treścią poznawczą nie jest wyraźnie zadany. Z metaforą związana jest określona treść poznawcza.22 Małgorzata Czarnocka . lecz jej użycie. według Davidsona. wymykającą się jasnym regułom. Clarendon. iżby metafory przenosiły idee. 245. metafory znaczą tylko to. jest równie bezkompromisowo negatywny. być może narzuca charakter kwestii) tego. czy koncepcja metafor odwołująca się do ich użycia. metafora kieruje naszą uwagę ku czemuś poza metaforą. Dyskusyjne jest.

Według dominujących obecnie poglądów. nieprawidłowo naszym zdaniem. że tak ujmuje metafory Kuhn. wszak tworzy się każdą wiedzę. Uzyskanie nowej wiedzy uznaje się. a z drugiej. wiązanych z jednej strony. czyli o tworzenie podobieństwa ontycznego . ściślej antycypowanie podobieństwa (które uprzednio istnieje) pomiędzy dwoma rodzajami przedmiotów. mimo iż często podtrzymują ją (na próżno) autorzy najważniejszych koncepcji. z nomologiczną naturą wiedzy. konteksty literackie i literaturoznawcze wpajają obraz metafor jako ezoterycznych środków językowej ekspresji – wszystko ma być w nich inne niż się głosi (człowiek jest wilkiem. na przykład. które ujmują metafory jako narzędzia lub rezultaty poznawcze. Niezwykłość metafor usiłuje się zachować poprzez twierdzenie. Ontologiczny (odnoszący się do obiektów w przyrodzie) postulat tworzenia relacji podobieństwa jest możliwy tylko w idealistycznych koncepcjach wiedzy. terminy i zdania metaforyczne nie mają literalnych sensów. Niezwykłość rozpływa się. że stosowne podobieństwo jest w nich tworzone . w szczególności. już istniejącą skądś niczym w wykopaliskach archeologicznych. Większość owych obiegowych przekonań znika w tych filozoficznych koncepcjach. Sądzimy. a za nim Boyda i Kuhna należą do tej właśnie głównej linii wyjaśniania metafor. albo zostaje ona w ogóle zniesiona z powodu kontrfaktyczności metafor. Poglądy Blacka. Teza o kreacyjności interpretowana ontologicznie wydaje się nadużyciem wynikającym z przeniesienia poziomu epistemologicznego (w którym głosi się.Metafory w nauce 23 nia potoczne. że tworzy się wiedzę) do poziomu ontologicznego. za tworzenie obiektów w przyrodzie. a nie wydobywa ją. głównie w nauce. Prawdziwość metafor ma być innego typu niż prawdziwość zdań literalnych. Tworzenie podobieństw ma zachodzić w poznawczym błysku intuicji typu Gestalt. próbujemy docierać do przyrody. jednak przy zaangażowaniu środków konstrukcyjnych. a także nowych obiektów. dokonują się nadzwyczajne. Jeśli chce się za- . takich samych własności w przedmiotach zupełnie z pozoru różnych i równie dobrze znanych . oświecające kreacje nowych znaczeń. zmagając się z łączeniem realizmu z tezą o radykalnych zmianach taksonomii i notabene sprowadzając problem niewspółmierności do kwestii taksonomicznych zmian. Chodzi o wykrywanie. a za nim następni filozofowie – do dzisiaj. metafory opierają się na relacji podobieństwa – na poziomie języka (podobne pojęcia i podobne zdania o dwóch różnych obiektach) oraz na poziomie ontycznym (podobne są obiekty pierwotny i wtórny metafory w ich rozumieniu nadanym przez Blacka). z zagadnieniem ontologicznej natury świata. Natomiast postulat o kreacyjności odniesiony do poziomu języka jest banalny. mimo iż w istocie nie jest wilkiem). Głosi tak Black w tezie o kreacyjności. Antycypowanie ontologiczne pojmujemy jako nie kopiujące: postulując je. do których odnosi się wiedza. We wprowadzaniu metafor w nauce nie chodzi o tworzenie relacji podobieństwa i. W tekście Kuhna można doszukać się ważności kwestii taksonomicznych.

To właśnie stwierdzane podobieństwa pomiędzy obiektami pozwalają je zbierać w klasy abstrakcji (zbiory w rozumieniu teorii mnogości) i następnie wprowadzać dla takich klas obiektów (podobnych. czyli takich samych pod wyróżnionymi względami) prawa ogólne. Pogląd o t w o r z e n i u (a n i e o a n t y c y p o w a n i u) podobieństwa ontycznego. typu unifikującego przypuszczenie.24 Małgorzata Czarnocka . Analogicznie. uczeni nie suponowali. wprowadzając metaforę przyrównującą atom do układu planetarnego. że nie ujmuje sytuacji tworzenia metafor w nauce. Tę powtarzalność obrazów można wiązać z ograniczonością podmiotowych wizji możliwych w poznaniu. Rozpatrywanie kwestii metafor powinno sięgać w swym najgłębszym wymiarze do pytania o podstawę relacji podobieństwa. że skład chemiczny obu obiektów jest jednakowy albo że mają one takie same rozmiary lub lokalizację. to fundujące ją ontologiczne. a więc o jej ontologiczne albo poznawcze. że obiekty badane są podobne do innych w istotnych aspektach. dwie nogi czy skórę w większości bez futra. Wydaje się. w tym podmiotowe warunkowanie. iż niepoprawnie. nie próbując dociec ich głębszego fundowania. Davidson neguje w ogóle wartość przywoływania podobieństw w poznaniu. choćby w najsłabszej wersji. nie całkiem wyraźny. Antycypujemy relację podobieństwa oraz mamy też zmącony. tworząc metaforę „człowiek jest wilkiem” zdajemy sobie dobrze sprawę. choć z pozoru wydają od siebie zupełnie różne. Relacja podobieństwa jest przecież niezbywalnym fundamentem umożliwiającym wiedzę ogólną. że k r e a c y j n a w m e t a f o r z e j e s t s a m a s u p o z y c j a z a c h o d z e n i a p o d o b i e ń s t w a. że człowiek nie przywodzi na myśl wilka ze względu na swe cechy cielesne. Realistyczne wyjaśnienie istnienia podobieństw pomiędzy rodzajami naturalnymi jest albo niemożliwe (będąc nieprzekraczalnym kresem poznania50). fundujących podobieństwo. Ograniczoność ta ma zaletę. lecz wydaje się. a zakładali takie same lub quasi-takie same właściwości niektórych cech strukturalnych i kinematycznych obu układów. nie jest więc poprawny z tego względu. Mariusz Mazurek chować adekwatność względem praktyki nauki. a lokuje podobieństwa w skłonności ludzkiego podmiotu do konstruowania obrazów poznawczych na podstawie domniemywanych podobieństw z obrazami wcześniej utworzonymi. lecz nie tworzymy także aspektów takich samych w przedmiotach podobnych. . pozwala bowiem zachować spójność i jednorodność wizji świata poprzez suponowanie w nim sieci pokrewieństw. Ta ontologiczna supozycja jest użytecznym kreatorem nowej wiedzy o układach pierwotnych metafory. Przystępując do tworzenia metafory. lecz ze względu na określone właściwości swych zachowań. o jej powszechność. nie wymyślamy nie tylko relacji podobieństwa „w ogóle”. Na przykład. 50   Kończy się tu wywód na stwierdzeniu zachodzenia podobieństw. ale jednak obraz (który nie jest kalką) aspektów identycznych lub quasi-identycznych. Odpowiedź idealistyczna nie odsyła do metafizycznych tajemnic przyrody. to trzeba przyjąć realizm. a także w innych sytuacjach poznawczych. przejmowany od Blacka. o szczególnej obecnie sile oddziaływania.

Zatem. bez precyzacji. żeby się efektywnie ze sobą komunikować. lecz niekonieczną dla metafor). Eliptyczność da się usuwać. że uczeni nie muszą szczegółowo przedstawiać swych myśli. Proponujemy tu następujące ujęcie metafory w nauce: M e t a f o r a j e s t k o n k l u z j ą ro z u m o w a n i a d e d u k c y j n e g o . w rozumieniu używanym między innymi przez Hesse. Ujęcie to oparte jest na idei Blacka o dwóch układach (obiektach) metafory. a dokonywali eliptycznych skrótów. Rezultat operacji tworzenia metafory jest zdaniem samodzielnym. częstego sposobu ich wyrażania: z włączania do zdania metaforycznego procesu rozumowania do niego prowadzącego oraz eliptyczności ekspozycji. chociaż są znane.Metafory w nauce 25 albo wskazuje jako eksplanans. Wytworzone zdania metaforyczne w nauce (nie rozstrzygamy. którą eliminowano w precyzyjnych odpowiednikach. a tylko na ogólnym przywoływaniu obiektu wtórnego jako podobnego. a przy tym prezentacje są eliptyczne. Eliptyczność polega w tym przypadku na niewskazywaniu aspektów podobnych (to jest identycznych) pomiędzy obiektami pierwotnym i wtórnym. Formuły te są standardowymi formułami literalnego języka. Rezultat ten można odłączyć od kontekstu jego konstruowania. choćby tezę o przenoszeniu idei. Można stwierdzić. że atom jest układem planetarnym. a elektrony poruszają się wokół niego po kolistych orbitach. ze specyficznego. w szczególności w fizyce. z braku innych pomysłów wiarygodnych w nauce. to nie głosili fałszu. pierwotnym i wtórnym. kontrfaktyczności w twierdzeniu głoszącym – gdy stoi się na gruncie teorii Bohra – iż jądro atomu jest środkiem układu. dotyczącą układu pierwotnego. przy czym początkowo wskazany zbiór aspektów takich samych można zwiększać w trakcie rozwoju wiedzy. znika ona przy rygorystycznych prezentacjach. zwłaszcza po przełożeniu metafor na zdania języka matematyki. istotę wyższą i jej moc sprawczą. że aspekty identyczne w obiektach podobnych nie są wyłuszczane. Na przykład. Brak precyzacji w tym przypadku polega na tym. Skąd bierze się wobec tego pozór ich wyjątkowego charakteru? Pochodzi on. można usunąć także związki ze sposobem jego wyprowadzenia z przesłanek. Wiedzę zawartą w metaforze. podobnie jak to się czyni w rozważaniach nad matematycznością przyrody. To ujęcie metafory pozwala przy tym wyjaśnić niektóre twierdzenia poszczególnych zastanych koncepcji metafor. k t ó re j p r z e s ł a n k a m i s ą a n t y c y p o w a n a k o n k re t n a w e r s j a t w i e rd z e n i a o p o d o b i e ń s t w i e pomiędzy obiektami pierwotnym i wtórnym metafory oraz w i e d z a o o b i e k c i e w t ó r n y m m e t a f o r y. Chodzi tu o to. Nie ma przenośni. że wszystkie metafory w nauce funkcjonują jako metafory martwe. przywołując przy tym genezę metafory. jak sądzimy. niedosłowności. tezę Davidsona o kierowaniu się w metaforze ku czemuś innemu. czy tezę tę da się przenieść do poznania potocznego) są zdaniami o standardowych cechach. to jest w formułach matematycznych opisujących ruch atomu po bohrowskich orbitach. gdy usunie się eliptyczność (typową. przenosi się z wiedzy . gdy wskaże się aspekty podobieństwa. gdy fizycy mówili.

. Konkluzja rozważań jest zatem przewrotna. ma inną treść niż teza Davidsona. 246. Już przeniesiona i przy tym z usuniętą eliptycznością. że względnie łatwo je z tym empiryzmem oswoić. a projektów reklasyfikacji obiektów. że nietrudno przyjąć w nauce obecność metafor. Z powodu trudności z przypisaniem metaforom prawdziwości niektórzy filozofowie uchylają ich prawdziwościowy status. to opisy poprzez nie uzyskiwane są nieuchronnie fałszywe. odsunięty. Mariusz Mazurek o układzie (obiekcie) wtórnym na podstawie antycypowanej relacji podobieństwa. wbrew Hansowi Reichenbachowi twierdzimy. 51 52   D. Z tego miedzy innymi dowodu. a ich podstawą są właśnie reklasyfikacje. Ta teza utraty szczególnego. i ujawniający kontekst tworzenia metafory – jest zwodniczy. Można też zachować kategorię prawdziwości rezultatów metafor (czyli metaforycznych opisów układów pierwotnych). nigdy niezakończonym. to opisy tworzone na ich podstawie mogą być prawdziwe. Dochodzimy do wniosku. W ten sposób problem prawdy. głosząca. Można bowiem dołączać nowe aspekty podobieństwa w procesie wzbogacania wiedzy o pierwotnym układzie metafory. jeśli zaś nie są poprawne. iż metafory nie wykraczają poza ich literalne znaczenia51. że to sposób ekspozycji metafor – zawierający i eliptyczność. cit. że rezultat metafory jest zawsze projektem otwartym. Nawet rygorystyczne kryteria empiryzmu logicznego nie wymagają ich wykluczenia. Nowe klasyfikacje obiektów są konceptualną podstawą tworzenia opisów i jeśli klasyfikacje są poprawne. Nie jest też równoważna koncepcjom substytucyjnej i porównawczej.   Np. Mają one organizować układy konceptualne i prowokować częściową zmianę klasyfikacji zjawisk52. powraca jako nieusuwalna. irracjonalnej specyfiki. konieczna wartość opisów.26 Małgorzata Czarnocka . s. cit. Reklasyfikacja obiektów jest dokonywana w celu formułowania nowych opisów. F e h é r: op. staje się ona niemetaforyczna. To rozwiązanie nie jest wolne od wątpliwości. Twierdzimy. metaforycznego charakteru zdań po usunięciu ich eliptyczności i kontekstu uzyskiwania. D a v i d s o n: op.. M. Jednak metafory nie wnoszą do nauki ezoterycznej. nadając im charakter nie opisów rzeczywistości.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful