5

Małgorzata Czarnocka Instytut Filozofii i Socjologii PAN Warszawa Mariusz Mazurek Instytut Fizyki, Politechnika Lubelska Lublin
ZAGADNIENIA NAUKOZNAWSTWA 1 (191), 2012 PL ISSN 0044 – 1619

Metafory w nauce
Analizujemy krytycznie najważniejsze współczesne koncepcje metafor w nauce — Maxa Blacka, Roma Harrégo, Thomasa S. Kuhna i Donalda Davidsona. Przedstawiamy też własny pogląd na naturę takich metafor, głoszący, iż metafora jest konkluzją rozumowania dedukcyjnego, którego przesłanki stanowią opis obiektu wtórnego metafory oraz tezę o podobieństwie pomiędzy obiektami pierwotnym i wtórnym metafory. Metaforyczność tworzy się przez przywoływanie całego rozumowania w ekspozycji metafory oraz jej eliptycznego charakteru. Słowa kluczowe: metafora, podobieństwo, Max Black, Rom Harré, Thomas S. Kuhn, Donald Davidson.

Metaphors in Science
We analyze critically the most important contemporary conceptions of metaphors in science, i.e., those proposed by Max Black, Rom Harré, Thomas S. Kuhn, and Donald Davidson. We also present an alternative view on the metaphor essence. This view states that a metaphor is the conclusion of deductive reasoning; its premises are a description of the secondary object of the metaphor and the thesis on similarity between the secondary and primary objects. The metaphorical character is created by referring in the metaphor exposition to the whole reasoning and to its usual elliptic character. Key words: metaphor, similarity, Max Black, Rom Harré, Thomas S. Kuhn, Donald Davidson.

Wprowadzenie
Poza filozofią, metafory zalicza się z reguły do środków wyrazu o charakterze literackim. Uważa się najczęściej, że mają w nich tkwić elementy nie do końca uchwytne, emotywne, wymagające do ich zrozumienia twórczych aktów, na poły ezoterycznych, poetyckich wzlotów. Te przeświadczenia przenosi się często do filozoficznego ujmowania metafor. Szczególny problem stanowią metafory w nauce; ich obecność w naszkicowanej powyżej, zwyczajowo uznawanej wersji demontowałaby ważną linię demarkacyjną pomiędzy nauką a literaturą i językiem potocznym. Stanowiłaby zatem – po erozji antymetafizycznej i antysubiektywnej natury nauki – zaprzeczenie, iż dla nauki jedynym dopuszczalnym jest język wyraźny, jasny, dosłowny, opozycyjny wobec języka literackiego oraz potocznego. Z tego powodu metafory są wykluczane w ortodoksyjnych analitycznych koncepcjach nauki, a w nieco liberalniejszych, choć jednak demarkacjonistycznych, często pomija się ich problem. Problem obecności metafor w nauce jest ważny nie tylko per se, ale też z powodu ich uwikłania w takie fundamentalne kwestie, jak między innymi zagadnienie związków metafor z modelami, ze względu na nieustanną niejasność sensu

6

Małgorzata Czarnocka , Mariusz Mazurek

terminu „literalny”, z powodu kwestii prawdziwości zdań w nieliteralnych językach. Rekonstruujemy i analizujemy najważniejsze poglądy w kwestii metafor obecnych w nauce. Na tej, choć nie wyłącznie, podstawie rozpatrujemy krytycznie ich charakter i funkcje. Na ile to możliwe, separujemy podnoszony tu problem od rozległej problematyki metafor w językoznawstwie i literaturoznawstwie, choć całkowite rozgraniczenie nie jest możliwe z tego między innymi względu, iż podstawowa w badanym obszarze koncepcja Maxa Blacka oraz rozważania Donalda Davidsona mają zasięg ogólny.

Logiczny empiryzm wobec metafor
W czasie, kiedy Max Black1 i Mary Hesse na początku lat 60. postulowali obecność metafor w nauce (chodzi o obecność poznawczo istotną, a nie o metafory funkcjonujące jedynie jako narzędzia heurystyczne)2, opozycja wobec włączania metafor i analogii do nauki była nadzwyczaj silna. Wystąpienia Maxa Blacka oraz Mary Hesse były w tamtych czasach zwrotem prawie rewolucyjnym. Domniemanie obecności metafor w poznaniu było obrazoburcze nie tylko dla wcześniejszej filozofii nauki. W głośnej książce z 1980 roku Metafory w naszym życiu George Lakoff i Mark Johnson stwierdzali:
Dla większości ludzi metafora jest środkiem wyobraźni poetyckiej i ozdobą retoryczną, a więc czymś niezwykłym, co w języku codziennym się nie pojawia. Co więcej, powszechnie uważa się metaforę za właściwość języka jedynie, a więc rzecz związaną ze słowami, nie zaś z myślami czy działaniami3.

Tak więc według tradycyjnych przekonań, do niedawna podtrzymywanych, metafory były hermetycznymi środkami literackimi, bez znaczenia poznawczego. W latach 60. ubiegłego wieku w filozoficznych badaniach nauki panował logiczny empiryzm, mimo wystąpień Paula Feyerabenda i Thomasa S. Kuhna4. Ten zaś uważał metafory i analogie za środki ekspresji wyłącznie literackie, niejasne i emotywne, niedopuszczalne w nauce; ich rolę w nauce ograniczano do heurystycznej i pedagogicznej. Tradycja wykluczania metafor jest stara i wywodzi się od Arystotelesa; w tym względzie logiczni empiryści nie są odosobnieni5.
1   Black opublikował pierwszy tekst o metaforach w 1955 roku: M. B l a c k: Metaphor, „Meetings of the Aristotelian Society”, 1955. 2   W obszarze heurezy dopuszcza się prawie dowolne środki, wychodząc z neopozytywistycznego przekonania, podtrzymywanego przez Karla R. Poppera, że uzyskiwanie wiedzy nie jest dla niej znaczące. 3  G. L a k o f f, M. J o h n s o n: Metafory w naszym życiu, przeł. Tomasz P. Krzeszowski, Warszawa 1988, PIW, s. 25. 4   Pozycja analitycznego filozofowania o nauce wydawała się, mimo tych wystąpień, niezagrożona; metafory traktowano w niektórych kręgach jako egzotyczne ciekawostki nie mogące wpłynąć na przyszłość filozofii nauki. Świadczą o tym ich wczesne krytyki. 5   M. F e h é r: The Role of Metaphor and Analogy in the Birth of the Principle of Least Action of Maupertuis (1698–1759), „International Studies in the Philosophy of Science”, vol. 2, 1988, nr 2.

to metafory nie mogą mieć żadnej legitymizacji w nauce9. F e h é r: op. blisko pokrewnych – jego zdaniem– metaforom. na przykład w teoriach naukowych. 17. Również prawdziwość weryfikacjonistyczna sprawia kłopoty: aby metaforę zweryfikować. co nie jest możliwe do pogodzenia z dążeniem do prawdy8. gdy nie ma autentycznej wiedzy o badanych przedmiotach7. Jeśli zaś tak jest. Rodzi to problem: użycie metafory ma znaczenie poznawcze i wartość poznawczą tylko wtedy. Jeśli używa się je w kontekstach z precyzyjną terminologią. Twierdził. w tym Max Black twierdzą. 14. R e i c h e n b a c h: Powstanie filozofii naukowej. wtedy jest ono zwykle fałszywe. w sytuacji. że metaforom nie da się przypisać prawdziwości. przede wszystkim opartymi na analogiach. Problem metafor w nauce W filozofii metafory rodzą problemy konkretniejsze i ogólniejsze niż ważne w obrębie neopozytywistycznego programu zarzuty pseudonaukowości. literalnie rzecz biorąc. pseudowyjaśnień. 29–31. Halina Krahelska. Metafory przenikające do nauki uważał za wdzieranie się do niej poezji. 37. Jeśli jednak założyć przetłumaczalność zdań metaforycznych na literalne. Ithaca: Cornell University Press. że skłonność do używania metafor ma źródło w „ingerencji motywów pozalogicznych w proces myślenia”.Metafory w nauce 7 Logiczni empiryści uważali. 10   M. pseudotłumaczeń. Nazywał takie koncepcje analogizmami. szczególnie powierzchowne. niż ten zadawany przez warunki nakładane w korespondencyjnej teorii prawdy. Otóż. kiedy przestrzega przed niewłaściwymi uogólnieniami. wtedy ich rola – według Blacka – jest związana z oświecającym rozumieniem. New York 1962. s. Jednak musi ona mieć wobec tego. s. Reichenbach zaliczał do wyników opartych na analogiach większość koncepcji filozofii spekulatywnej. . a nie są testowane ze względu na prawdę lub fałszywość10. Książka i Wiedza. Jeśli rozumie się metaforę dosłownie (na przykład: człowiek człowiekowi wilkiem). przeniesiony. naiwny paralelizm6 nie mają w nauce żadnego znaczenia poznawczego i prowadzą do pseudowiedzy. s. 9   Zob. też M. do metafor nie odnoszą się standardowe warunki prawdziwości. gdy uzna się ją za prawdziwą. to jest ona fałszywa. to problem istotnej obecności metafor znika. Niektórzy filozofowie. B l a c k: Models and Metaphors: Studies in Language and Philosophy. Warszawa 1961. że metafory. mniema się. obowiązujący niezależnie od przyjętej koncepcji prawdy: jeśli zdanie metaforyczne jest prawdziwe lub fałszywe w zwykły sposób. Pisze o tym najwyraźniej Hans Reichenbach w Powstaniu filozofii naukowej. 8   Ibidem. trzeba ją przetłumaczyć na język dosłowny. 6   H. s. tłum. Donald Davidson formułuje dylemat kontrfaktyczności. a mianowicie generują trudność w określaniu ich prawdziwości. człowiek nie jest wilkiem. 7   Ibidem. cit. sens inny. zapośredniczony. analogie. których istotą jest „ucieczka do metafor językowych”. czy enigmatycznej mętności.

ibidem. Black opublikował pierwszy tekst o metaforach (Metaphor) w 1955 roku11. że metafory to stwierdzenia razem z ich językowymi kontekstami. Filozofowie opierają się na poglądach Blacka także w najnowszej literaturze. niesłownikowym znaczeniu. metafory da się usunąć. op.   Zob. a następnie oznacza po prostu szczególny kolor dowolnych obiektów12. Black przeciwstawia się zatem stanowisku substytucyjnemu głoszącemu. Jedną z trudności w analizie Blacka interakcyjnej koncepcji metafory jest dwuznaczność terminu „subject”. dał podwaliny pod swoje późniejsze interakcyjne pojęcie metafory. w szczególnym. Rom Harré. że nie da się przekształcić metafory w stwierdzenia dosłowne (niemetaforyczne) bez utraty jej poznawczej zawartości. które może być rozumiane jako gramatyczny podmiot zdań (metafora. s. że metaforyczne wyrażenie jest używane w miejsce pewnego dosłownego wyrażenia. a więc oferuje nową wiedzę. 280. W stare słowa – pisze Black – wkłada się nowe sensy. Koncepcja interakcyjna ma korygować dwie klasyczne koncepcje metafory: substytucyjną i porównawczą. a jeszcze dokładniej w More about Metaphors (1979)13. zastępując je wyrażeniem literalnym. metafora nie tylko pełni funkcje heurystyczne. Według tej koncepcji.8 Małgorzata Czarnocka . Mariusz Mazurek Maxa Blacka interakcyjna koncepcja metafory Najgłośniejszą i najczęściej przywoływaną teorią metafor w kontekstach związanych z nauką jest koncepcja interakcyjna Maxa Blacka. jego koncepcję przywołuje między innymi Marta Fehér. Według obu poglądów. Wprowadzając w tym tekście pojęcie katachrezy. a więc k ­ atachreza. oraz stanowisku porównawczemu głoszącemu. i to właśnie powstające w niej zestawienie dwóch przedmiotów zupełnie na pozór różnych wnosi nową wiedzę. Na przykład „pomarańczowy” jest początkowo kolorem pomarańczy. „Meetings of the Aristotelian Society”. a wcześniej – Mary Hesse. istotą metafory jest zmiana sensów wyrażeń. mimo że ich koncepcja metafor jest do koncepcji Blacka bardzo podobna. że obie teorie tradycyjne głoszą. według Blacka. że metafora polega na prezentacji fundującej ją analogii lub podobieństwa i wobec tego każdą metaforę można zastąpić dosłownym porównaniem. W tworzeniu metafor obserwuje się coś na kształt Gestalt switch. B l a c k: Metaphor. Prowadzi to bezpośrednio do wniosku. czyli nie ma tłumaczenia metafory na wyrażenie niemetaforyczne. dodajmy: z reguły sensy szersze. Thomas Kuhn. 11 12 . Główna teza koncepcji interakcyjnej głosi. iż metafory nie są istotnym problemem poznawczym. Według koncepcji interakcyjnej. ale tworzy nowy wgląd. 13   Pierwszy raz Max Black przedstawił swoją interakcyjną koncepcję metafor w artykule Metaphor. ów naddatek znaczeniowy. Koncepcja interakcyjna zakłada. 1955. Katachreza to – według Blacka – użycie terminu w nowym znaczeniu w celu usunięcia słownikowej wyrwy. Black wyraźniej przedstawił interakcyjną koncepcję metafory w Models and Metaphors (1962). jest tworem językowym)   M. natomiast nie wspominają o niej Lakoff i Johonson. cit.

Carnap twierdzi. Te przeskoki od świata znaczeń i świata wyrażeń językowych do świata bytów (m. w znacznie późniejszym tekście More about Metaphor z 1979 roku. lecz konstruowane. Wyróżnił pięć podstawowych tez tej koncepcji: 1. London 1967. Black zdaje się używać terminu „subject” w obu znaczeniach. Routledge and Kegan Paul. 14   R. Użycie metafory polega na projektowaniu (przenoszeniu) na pierwotny obiekt zbioru (powiązanych ze sobą) implikacji. C a r n a p: The Logical Structure of the World. Jest to następstwo wyboru języka neutralnego w szczególnym Carnapowskim sensie i twierdzenia. to ma on naturalną skłonność – jak w sposób nieunikniony dzieje się w wielu podobnych sytuacjach – przekraczania barier języka i przenoszenia rozważań do dziedziny obiektów jego referencji. zawartych w implikacyjnym kompleksie orzekanym o obiekcie wtórnym. Black zdawał sobie sprawę z tego. Można z pewną wątpliwością mniemać. Przy tym konstruowanie jest również neutralne i niewiele ma wspólnego z obecnie używanym pojęciem konstrukcji. a nie pojedynczym obiektem. zamiennie. pojawia się przy tym nieuchronnie problem przedmiotowych odniesień języka. że Black mówi jawnie o obiektach i o zdaniach. a ponadto generuje krytykę w pewnym newralgicznym punkcie (o czym poniżej). implikacyjnym kompleksem. że jest to reminiscencja idei kategorialnego. przeł. Z tego względu ponownie przedstawił swoją koncepcję interakcyjną. Metafora przenosi kompleks implikacyjny (zbiór relacji. nieco upraszczając) z obiektu wtórnego na inny kompleks implikacyjny obiektu pierwotnego (na przykład relacje z układu planetarnego na atom. W swej teorii konstrukcji logicznej deklaruje on zamienne mówienie o skonstruowanych obiektach i o skonstruowanych pojęciach. Black nazywa je implikacyjnym złożeniem i. s. George. że rozróżnienie pomiędzy kreowaniem (creation) a ujmowaniem (apprehension) jest bezpodstawne14. ani ujmowane. Chociaż jego koncepcja metafory jest z deklaracji językowa. 10. Przykład wyjaśniający: w zdaniu metaforycznym „Społeczeństwo jest morzem”. morze nie jest rozumiane jako indywidualny obiekt. in. 2. a przy tym metafizycznego zlania pojęć i obiektów w sensie metafizycznym. bez ich rozróżniania. w przyrodzie) są typowe w dyskusjach nad językiem.Metafory w nauce 9 albo przedmiot odniesienia tych zdań. że obiekty nie są ani kreowane. Zdanie metaforyczne ma dwa oddzielne obiekty: pierwotny i wtórny. przechodząc od języka do ich przedmiotowych odniesień. nieco ją modyfikując. Pseudoproblems in Philosophy. Przypomnieć należy tu ponownie. lecz jako zbiór relacji w układzie obiektów. traktowany jako układ o określonej strukturze). jest momentami niedopowiedziana. Rolf A. że ekspozycja jego interakcyjnej koncepcji metafory. 3. Obiekt wtórny jest układem. jaką przedstawił w Models and Metaphors. Zlanie takie postulował Rudolf Carnap w Der Logische Aufbau der Welt. . a następnie o relacjach pomiędzy obiektami i o relacjach pomiędzy zdaniami (o implikacjach).

to jest układzie powoływanym do rozumienia jakiegoś nowego badanego układu. s. gdy występuje poza nią15.10 Małgorzata Czarnocka . Cambridge UP (I wyd. Według Blacka. dla którego objaśnienia. pomiędzy przedmiotowymi odniesieniami tych zdań (na przykład pomiędzy układem planetarnym a atomem). naddatek znaczeniowy. spiralę do zrozumienia genu itp. Cambridge 1993. czyli przełożyć zdania metaforycznego na niemetaforyczne. podkreśla. jądrem metafory jest interakcja znaczeniowa pomiędzy dwoma obiektami lub ich pojęciami.]: Metaphor and Thought. W zdaniu metaforycznym dwa obiekty (pierwotny i wtórny) oddziałują następująco: a) obecność obiektu pierwotnego pobudza słuchacza do selekcji pewnych własności obiektu wtórnego. a w konsekwencji niemożliwość redukcji (przetłumaczenia) różni koncepcję interakcyjną od dwóch wcześniejszych koncepcji tradycyjnych. inaczej filtruje własności orzekane o układzie wtórnym. Twórca zdania metaforycznego selekcjonuje. 16   M. normalnie.16 Ze związków interakcyjnych mogą powstać nowe znaczenia w następujący sposób: układ pierwotny przesiewa. s. Interakcja prowadzi do powstania zbioru implikacji pomiędzy układami (wcześniej nie zdawano sobie z nich sprawy. że wynik. Na przykład. Na podstawie enuncjacji Blacka – wszystkie trzy człony są dopuszczalne. układ planetarny i zdania o nim powołuje się do zrozumienia atomu. którego nie posiada żaden z terminów składowych metafory. ale oddziałujących w taki sposób. albo pomiędzy kompleksami implikacji czy zespołami zdań o przedmiotach metafory. . Pojawianie się naddatku znaczeniowego. najprościej. które do niego pasują. kładzie nacisk i organizuje cechy pierwotnego obiektu stosując je do zdań izomorficznych z elementami kompleksu implikacyjnego. a więc. Nie da się zatem – jak w koncepcjach porównawczej lub substytucyjnej – zredukować metafory do zdania wtórnego. że są poznawane) i nowych znaczeń – nowych w tym sensie. pierwotnie orzekanych o układzie wtórnym. powstają one zatem w tym sensie. tj. 17   Ibidem. 28. W interakcji metafora wytwarza naddatek znaczeniowy. Ortony [red. pozostawiając te. b) skłania go do skonstruowania paralelnego układu implikacji. w: A. metaforę się tworzy) jest koloryzowany przez zbiór „związanych implikacji” (associated implications).: 1979). poznania itp. że mówi o obiektach. Z tej relacji wyłania się jedna z kluczowych tez koncepcji Blacka. 5. Najważniejsza dla wyjaśnienia istoty metafory w koncepcji interakcyjnej jest relacja pomiędzy zdaniami o układzie wtórnym a zdaniami o układzie pierwotnym oraz. który pasuje do obiektu pierwotnego. równolegle. tworzy się w niej dodatkowe znaczenie. a mianowicie teza o powstawaniu naddatku znaczeniowego: 15   Black zaznacza. Mariusz Mazurek 4. że nie znano ich przed wprowadzeniem metafory17. tworzony jest w umysłach mówiącego i słuchającego. Układ (obiekt) pierwotny metafory (ten. B l a c k: More about Metaphor. 28. wtórnie generuje równoległe zmiany w obiekcie wtórnym.

że podstawowa dla koncepcji interakcyjnej jest relacja (interakcji). cit. powiązanie (coupling). a także analogię lub strukturalną korespondencję20. izomorfizm struktur (!) i to zarówno pomiędzy obiektem pierwotnym i wtórnym metafory. 21   M. Teza ta stwierdza. znaczeniową i przedmiotową). Według Blacka. Lecz czy faktycznie tę relację można w uprawniony sposób przełożyć na relację pomiędzy zdaniami i relację pomiędzy obiektami. Jednak przenoszenie relacji w języku bezpośrednio na relacje pomiędzy obiektami. postulując identyczność wszystkich tych relacji? Jest to trudne do wyobrażenia. Z powyższej relacji widać. c) podobieństwo. Rom Harré zauważa. w: Modeling: Gateway to the Unknown. B l a c k: More about Metaphors. Black zaznacza. Relacje pomiędzy obiektami języka (zdaniami. more generally. 18 19 . every metaphor may be said to mediate an analogy or structural correspondence18. jak i pomiędzy dwoma kompleksami implikacyjnymi (zdaniami). jest jednak dosyć powszechne we współczesnej filozofii (vide choćby Wittgenstein i jego zwolennicy oraz kontynuatorzy). lecz różne (językową.]. W More about Metaphor Black stwierdza. którą Black identyfikuje na różne sposoby i nie przypisuje jej jednej dziedziny. an identity of structure between the secondary implications-complex of a metaphor and the set of assertions – the primary compleximplications – that it maps. Rothbart [red. R. że Black imputuje podobieństwo.Metafory w nauce 11 I have said that there is a similarity. według niego.. s. Sprawę wikła w tym przypadku rozmaicie interpretowalne słowo „kluczowe”. cit. Analogia nie jest więc. Elsevier Science. op. że w pracy z 1962 roku nazywał modele generowane na podstawie identyczności struktury względem układu wtórnego – modelami analogowymi. 20   R. A Work by Rom Harré. analogy. b) rozszerzenie. H a r r é: Metaphors as the Expression of Models. d) analogię. jak się rzeczy mają21. i podobieństwo obiektów (układów) pierwotnego i wtórnego. W tym samym tekście głosi też. or. że relacje pomiędzy znaczeniami kluczowych słów w kompleksach implikacyjnych można sklasyfikować jako: a) identyczność. 19. Za zwieńczenie teorii interakcyjnej i jej najważniejszy wynik uznaje się tak zwaną silną t e z ę o k r e a t y w n o ś c i. e) powiązanie metaforyczne. s. że metafora raczej two  Ibidem. szczególnym przypadkiem podobieństwa: jest identyczna z izomorfizmem (identycznością struktur dwóch obiektów). a także podobieństwo kompleksów zdań o tych dwóch obiektach. s. do których język się odnosi. nawet bez przywoływania jakiejkolwiek konkretnej koncepcji referencji. metafory mają szczególną moc poznawczą (a więc nie tylko perswazyjną i nie tylko heurystyczną) przedstawiania – w sposób niemożliwy do zastąpienia ich w tłumaczeniu – wglądów w to. D. jak relacje pomiędzy dwoma układami (pierwotnym i wtórnym) przez nie ujmowanymi. 116. […] Hence. Amsterdam–Boston– … 2004. 21. kompleksami zdań) wydają się być takie same. s. H a r r é: op.   Ibidem. że relacje te są podobieństwami i analogiami19. Interakcyjna koncepcja zakłada podobieństwo znaczeń dla obiektu (układu) pierwotnego i wtórnego.. 30.

Według niej. na przykład czerpać wiedzę o atomach poprzez badanie układu planetarnego. . Lakoff i Johnson nazywają to pojęcie metafory „przewodową (rurową)” z tego względu. który wyjmuje ideę lub obiekt z pojemnika i nadaje im znaczenie. 35–37. Teza o kreatywności dopuszcza kilka interpretacji. Głoszą. dzięki podobieństwu można zrozumieć i doświadczać dowolny obiekt poprzez drugi. Ten przykład skłania właśnie do epistemicznej interpretacji podobieństwa. że tworzenie podobieństw polega na ich konstruowaniu w doświadczeniu. Lakoff i Johnson odrzucają przekonanie realistyczne. iż metafory tworzą podobieństwa i poprzez to pozwalają zrozumieć zjawiska. iż podobieństwa są ontyczne (tkwią w rzeczach). a następnie przesyłamy je wzdłuż przewodu do słuchacza. Black podaje przykład genu. możliwej do zakotwiczenia w zarówno realistycznej. podczas gdy wcześniej podobieństwa takiego nie znał. że poznający dostrzega je (w akcie poznawczej iluminacji typu Gestalt switch). a więc do precyzowania z natury niedookreślonej relacji podobieństwa. Inna supozycja głosi. W tym wypadku dopuszczalna jest zarówno realistyczna. s. Zatem metafory tworzą nowe perspektywy22 oparte na szczególnie rozumianym podobieństwie. Ich koncepcja („przewodowa” conduit) jest podobna do koncepcji interakcyjnej. to tylko idealistyczną: podobieństwa są tworzone w świadomości podmiotów i są jedynie wytworami podmiotów. a same obiekty poznania są konstruktami tychże podmiotów. a nie jego istnienie. Metafory funkcjonują jako instrumenty poznawcze. zgodnie z jakąś nierealistyczną. Zgodnie z jakąś nierealistyczną koncepcją poznania są one ekspresją podmiotową. który – jego zdaniem – jest wytworzony w teorii (ludzkim wytworze) i w szczególnym sensie nie istnieje bez obecności tejże teorii.12 Małgorzata Czarnocka . Kreacyjność sprowadza się do wyboru aspektów identycznych pomiędzy obiektem wtórnym i pierwotnym metafory. Metafora zatem tworzyłaby podobieństwo w tym rozumieniu. jak i nierealistyczna koncepcja poznania. Możemy opierać się na metaforach w celu zrozumienia rzeczy. których nie umiemy skonceptualizować bezpośrednio. 40. że Black w tezie o kreatywności ma na myśli poznanie podobieństwa. O tworzeniu podobieństw na poziomie bytów nie można mówić: podmiot nie tworzy. wkładamy idee lub obiekty w słowa lub do pojemników. jak i nierealistycznej koncepcji poznania. Mariusz Mazurek rzy podobieństwo niż opiera się na podobieństwie uprzednio istniejącym. że – jak objaśniają – posługując się taką metaforą. To jedno z dopuszczalnych rozstrzygnięć. Lakoff i Johnson utrzymują węziej. s.   Ibidem. tylko przy tym domyślną koncepcją poznania. Gdyby więc teza o kreatywności wypowiadała myśl ontologiczną. wskazując nowe relacje23. przyjmując tylko „podobieństwa takie. w poznawaniu realistycznie ujmowanym. jakich doświadczają lu22 23   Ibidem. nie należało ono zresztą w ogóle do wiedzy. których nie moglibyśmy zrozumieć bez ujęcia metaforycznego. relacji w rzeczywistości rozumianej ontologicznie.

s. L a k o f f. Wzmocnienie tego przeświadczenia wnosi teza o kreatywności. 179. Czy jednak metafory traktuje się w nauce w ten  G. usuwając z niej nieokreśloność metafory.Metafory w nauce 13 dzie”. a także rozdział 22 w tej monografii. Bloomington and London 1980. wymykającą się jasnemu jej rozumieniu. że w pierwszym układ „widziany poprzez” to nie to samo. K u h n: Metafora w nauce. przy zachodzeniu jasno określonych relacji pomiędzy jednym a drugim27. w którym obiekt przedstawia się w terminach stosownych do całkiem innego obiektu. kompletną zmianę sposobu patrzenia. Według Mary Hesse. a również. 26   W: M. cit. J o h n s o n: op. Metafora ma oferować oświecający błysk. lecz wykreowaniem nowej w nowych też pojęciach. rozumiana jako operująca na poziomie epistemicznym. podobnym układzie26. upatrującego jądra metafory w interakcji myśli. w: Droga po strukturze. co stwierdziliśmy w punkcie 1.   T. Hesse nie rozwiewa wątpliwości. – zaliczanie koncepcji interakcyjnej do teorii metafor typu Gestalt. Transfer idei. Stefan Amsterdamski. metaforyczne przedstawienie atomów przy użyciu układu planetarnego było konieczne nie z powodu jego realistyczności lub inaczej rozumianej wiarygodności. Oświecający wgląd. Według Harrégo. tłum. Sic. Kuhn opowiada się za poglądem o rodzeniu lub wywoływaniu podobieństw przez metafory25. Indiana University Press. S. W tym sensie można mówić o tworzeniu podobieństw jako o ich doświadczaniu. Kuhn. nieco ostrożniej Thomas S. Warszawa 2003. H e s s e w: Revolutions and Reconstructions in the Philosophy of Science. najważniejszym wkładem Maxa Blacka w analizę metafory jest następujący pogląd: metafora funkcjonuje poprzez przenoszenie idei z układu wtórnego na pierwotny. 181–182. umowność metafory. Richardsa. lecz z powodu braku pojęć. 27   H a r r é: op. którą można wyrazić prosto: w nauce domniemywa się (antycypuje lub suponuje jako hipotezę) podobieństwo (lub izomorfizm) pomiędzy obiektem badanym a innym. M. przy jakiejś nierealistycznej wersji doświadczenia24. To podłoże metafory podkreśla stale Harré. Black przejął ogólną ideę swej koncepcji interakcyjnej od krytyka literackiego Ivora A. Układ pierwotny jest „widziany poprzez” układ wtórny. 175–176. Z koncepcją interakcyjną wiążą się następujące problemy: 1. 119. które mogłyby adekwatnie przedstawić atom. Ten pogląd suponuje nierealistyczność. Twierdzą tak miedzy innymi Marta Fehér i Daniela Bailer-Jones. „widzenie poprzez inne zdanie lub inny układ” nie jest rozstrzygnięciem zagadki. cit. 24 25 . 2. Black skonkretyzował zatem ideę Richarda. Problematyczne jest w związku z tym to. co zdanie metaforyczne o tymże układzie przetłumaczone na zdanie o innym. Ideę tę sprowadził do przeświadczenia.. 181–182. s. Stanowisko interakcyjne w kwestii metafory tym różni się od stanowiska porównawczego. Metafora pełni funkcję kreatywnego wglądu w poznanie. s. Tkwi w tym może nadmierna tajemniczość kwestii.. że metafora jest sposobem mówienia. dość dobrze znanym i na podstawie tego domniemanego podobieństwa (ewentualnie izomorfizmu) przedstawia się opis obiektu badanego. wymuszoną ubogością języka.

że pojęcie filtrowania jako niespójne z pojęciem interakcji. Oxford 1984. z jej symetrycznością oddziaływania na wiedzę o obu obiektach metafory. tłumieniu pewnych detali i podkreślaniu innych. W tekście More about Metaphor Black zrezygnował z pojęcia filtrowania. że – na przykład – atom ma po prostu. na przykład. Reasumując. z których druga nie jest precyzyjniejszą wersją pierwszej. Clarendon. w istocie poznawczo nieznacząca i zbędna. bez dosyć ryzykownych imputacji. Przyjmuje się. 28  Obaj filozofowie piszą tu or more precisely. oprócz literalnego. gdy wiedza o obiektach pierwotnych jest nikła. a opiera się na antycypacji ontycznej. W metaforze te dwa układy implikacji oddziałują. metafora „człowiek jest wilkiem” zależy od podzielanej wiedzy i założeń o naturze człowieka i wilka. a przy tym nie chodzi tu o uzyskanie nowej wiedzy o obiektach wtórnych. Naddatek znaczeniowy. Kiedy tworzono planetarną metaforę atomu. Oświecający wgląd przy użyciu metafory nie jest powodowany brakiem słownictwa. natomiast wyjaśnia to Harré: każdy obiekt metafory wnosi swój własny system prawd potocznych (commonplaces). a interpretacja Harrégo rodzi wątpliwości. na czym naddatek miałby polegać. Ważną. kluczowe dla koncepcji interakcyjnej. deformuje faktyczną rolę metafor. w: Truth and Interpretation. 3. Idee są transferowane w metaforach nie z powodu braku odpowiednich słów. Black mówi o „filtrowaniu” rozumienia. nie są zastępowalne) do zdań o obiekcie pierwotnym. ale powodu supozycji podobieństwa pomiędzy obiektem wtórnym a pierwotnym metafory. Tak. realistycznie rzecz ujmując. strukturę podobną do struktury układu planetarnego. substytucyjnej i porównawczej. a przez to generują nowe znaczenie. który w ogóle uważa istnienie specjalnego sensu metaforycznego. stale podkreślaną cechą koncepcji Blacka jest jej odejście od tradycyjnych teorii metafory. lecz przecież wydaje się. ustalić. W kontekstach w nauce koncepcja interakcyjna. a człowiek zachowuje się podobnie do wilka.14 Małgorzata Czarnocka . jeśli metaforę da się przełożyć na zdania niemetaforyczne. z Blacka tekstów nie da się. analogii pomiędzy obiektami i pomiędzy ich implikacyjnymi kompleksami28. Rozbieżność pomiędzy nimi ma polegać na tworzeniu naddatku znaczeniowego: zdania o obiekcie wtórnym nie redukują się (nie są tłumaczone. wywoływało dość powszechną krytykę. deskrypcyjne w literalnym sensie. Zarówno obiekt pierwotny. Harré przypomina. 246. Koncepcja interakcyjna jest sprzeczna z nauką także z innego powodu. s. za centralną pomyłkę w eksplikowaniu metafor29. to jej obecność jest ornamentacyjna. W nauce metafory powołuje się. 29   D. Black nie wyjaśnia. celem nie było uzyskanie nowej wiedzy o Słońcu i krążących wokół niego planetach. zastąpił je pojęciem izomorfizmu. Przeciw wytwarzaniu naddatku znaczeniowego ostro występuje Donald Davidson. Mariusz Mazurek sposób? Raczej uczeni przyjmują je często jako opisy realistyczne. że są to dwie zupełnie różne relacje. D a v i d s o n: What Metaphor Mean. na czym polega naddatek znaczeniowy. Ten naddatek jest podstawą tezy o niezbędności metafor. Lecz wtedy znika z pola widzenia pojęcie naddatku znaczeniowego. jak i wtórny są „oświetlane” w tym oddziaływaniu. .

Interakcja a nieprzetłumaczalność. że poziom ontyczny (tu: podobieństwo obiektów różnych klas) funduje relacje językowe. Ta teza tkwi w ukryciu w koncepcji interakcyjnej. metafora w koncepcji Blacka nie jest ani nie30   R. Nawet jeśli założyć. Interakcja nie jest określona jednoznacznie. cit. a więc – przy realistycznych ujęciach języka – do rzeczywistości w sensie metafizycznym (ontycznym).. Black identyfikuje ją z rozmaitymi relacjami. Black chce wyjaśnić metaforę jako obiekt wyłącznie językowy i nie odwołuje do poziomu referencji terminów języka. Jednak wtedy podobieństwo czy izomorfizm zdań lub znaczeń poszczególnych ich pojęć nie jest zrozumiałe. że ta relacja jest zadana na różnych obiektach. to przenoszenie relacji z poziomu ontycznego do relacji językowej bez zmian jest dyktowane przez najprostszy. lecz rozsypujące się w dyskursie przeświadczenie. jak i przedmiotach opisywanych w wiedzy. ściślej. Trzeci punkt generuje problem nieprzetłumaczalności. a za nim Hesse uprawiają typową filozofię po lingwistycznym zwrocie. Wbrew potocznym przeświadczeniom o metaforach i analogicznym do nich przeświadczeniom Reichenbacha. z izomorfizmem. co sprowadzałoby koncepcję interakcyjną do porównawczej lub substytucyjnej. co jest ufundowane w ontologicznych antycypacjach i czego nie da się ująć bez przywołania poziomu ontycznego. realizm epistemologiczny. to wątpliwe staje się powstawanie naddatku znaczeniowego. Stwierdza to Harré: Although Black insists that his position is not to be confused with those in which metaphor is identical to comparison. Ma on przy tym skłonność do utożsamiania tych różnych relacji ze sobą.Metafory w nauce 15 4. przecież Black wypowiada się o poziomie obiektów w świecie i o ich relacjach) sprawia. his talk of isomorphism. Lecz nie chodzi tu o pewną dezynwolturę pojęciową i powodowane nią niejednoznaczności. 116. Wszystkie problemy koncepcji interakcyjnej sprowadzają się do jednego źródła: Black. Dla wskazanych relacji zdania o obiekcie wtórnym dają się przełożyć na zdania o obiekcie pierwotnym. pozostając w językowym zamknięciu. żeby nie powiedzieć naiwny. analogy and structural correspondence belies his claim30. a więc przenoszą cały dyskurs do dziedziny języka. że jeśli wskaże się którąś z wymienionych relacji jako relację interakcji. co jest jawnie uwarunkowane ontologicznie. korespondencją strukturalną. że można – unikając podejrzenia o metafizyczność dyskursu i nie wikłając się metafizycznie w żaden sposób – wyjaśnić metafory. s. przesłonięta przez uporczywe. op. Ograniczenie do języka blokuje tu pełne wiarygodne wyjaśnienia. podobieństwem. Istotne jest. że usiłuje on sprowadzić do języka to. zarówno językowych. nie ma wiarygodnej podstawy. z analogią. Podstawą warunkującą tworzenie metafor w nauce i zarazem podstawą zapewniającą takim metaforom wiarygodność jest teza ontologiczna o gatunkowym podobieństwie obiektów. . Relegowanie poziomu ontycznego (chociaż niekonsekwentne. H a r r é: Metaphors as the Expression of Models. a ponadto ustala.

cit. Źródłem są dla Harrégo zmodyfikowane idee w pierwotnej. Teorię metafor uznaje za niezbędną w filozofii nauki z powodu. ani nie zawiera mętności. interpretuje koncepcję Blacka Marta Fehér. przedmiotów nieobserwowalnych jako znajdujących się poza wszelkim możliwym doświadczeniem. iż metaforom – w jego koncepcji – nie da się przypisać prawdy albo fałszu. Tu odwołujemy się przede wszystkim do najnowszej publikacji Metaphors as the Expression of Models opublikowanej w 200431. ciągów okresów warunkowych wprowadzonych przez Rudolfa Carnapa. które transcendują dziedzinę zjawisk obserwowalnych i zawierają wiedzę o przedmiotach nieobserwowalnych. łatwo można zinterpretować niewłaściwie. jak to określa. raczej literackiej niż poznawczej wersji Ivora A. Oxford 1936. nawet jako przedmiotu krytyki i odrzucenia. na podstawie antycypowanego przeświadczenia o podobieństwie tej klasy do innej klasy obiektów. . na przykład definicji kontekstualnych. Harré nie uwzględnia. Według Blacka. Jest jasna: mówi o dwóch układach obiektów lub o dwóch zbiorach zdań. W ten sposób. usiłuje się być może nadać im rys tajemniczości. Te cechy wydają się ułudą. Według Harrégo. A. nie da się przedstawić. ezoteryczności. metafora jest oparta na relacjach notorycznie przywoływanych w całej analitycznej filozofii nauki do objaśniania nauki: izomorfizmu. Także niewłaściwe jest twierdzenie Blacka. iż metafory są narzędziami oświecającego rozumienia.   I. R i c h a r d s: The Philosophy of Rhetoric. Przeciwnie. Metafory według Roma Harré – zapełnianie słownikowych wyrw Rom Harré wyłożył swoją koncepcję metafor w kilku tekstach. Oxford University Press. w szczególności. w duchu na przykład ezoterycznie zorientowanej hermeneutyki.16 Małgorzata Czarnocka . przy użyciu terminologii doświadczalnej. dobrze już znanych. Postulując oświecenie Gestalt poprzez metafory. Harré całkowicie zrywa ich związek z doświadczeniem. zastanych eksplikacji definicji terminów teoretycznych. że nadaje Richardsa teorii „interakcji myśli” całkiem konkretną interpretację. Richardsa32. Mariusz Mazurek określona. przy użyciu których 31 32   R. Ale nie tylko transcendują w sensie przekraczania doświadczania. które byłyby zrozumiałe bez odniesienia do doświadczeń (!) i do ostensji. odwołując się do pojęcia radykalnej zmiany pojęciowej. W tym wypadku konieczne są metafory. kryzysu słownikowego w naukach teoretycznych. na którego ideach opierał się też Black. nieścisłości i innych przypisywanych jej pejoratywów. Natomiast enuncjacje samego Blacka. Gestalt w tym przypadku to radykalna zmiana opisu badanej klasy obiektów. jej określenie przez Blacka całkowicie spełnia neopozytywistyczne kryteria naukowości. Harré deklaruje wprost. teoria interakcyjna nie uprawnia do wysnuwania wniosków tego typu. H a r r é: op. wznoszenia się ponad doświadczenie. podobieństwa i podobnych (albo może tych samych inaczej nazwanych). które są do siebie podobne lub które mają identyczną lub podobną strukturę. przez te rozumie nauki.

s. Trudno też wyśledzić genezę i motywy radykalnego antyempiryzmu.. to jest tego aspektu znaczenia. czystego rozumu i innych jeszcze postulowanych sposobów poznawania nieempirycznego. być może. i filozofowie uznają z reguły za stanowiące jedność. odwołującym się do rozmaicie uszczegóławianego warunku empirycznego sprawdzania. Te oba warunki są spełniane jedynie – jak twierdzi Harré – przez obiekty językowe34. Jego przekonanie o koniecznym językowym charakterze można podważyć: nie odwołując się do doświadczenia. 35   Ibidem. Jakie cechy miałaby wiedza teoretyczna spełniająca postulaty Harrégo? Rzecz jasna. Niektórzy odmawiają jej miana definicji. jak i w idealistycznych. cit. Jeśli bowiem Harré twierdzi. H a r r é: op. nieco inne niż określają to standardy słownikowe. który tworzy się za pomocą relacji danego terminu do wszystkich innych terminów języka35. to w istocie odcina on też wiedzę teoretyczną od doświadczenia. Prosto rzecz ujmując. 34   R. ale i za niepowiązaną z doświadczalną. także w konstrukcyjnych koncepcjach poznania. my czynimy za nim tak samo. Zasadne jest więc uznać. co jest podstawą. s. Harré formułuje dwa warunki dla takich terminów: 1) muszą one być zrozumiałe dla użytkownika bez odwołania się do doświadczeń. odwołujemy się mimo wszystko do obiektów niejęzykowych: do własnej duchowości.Metafory w nauce 17 terminy teoretyczne określa się za pomocą okresów warunkowych33 angażujących terminy obserwacyjne lub ostensywne. 36   Terminowi valeur przypisuje się tu szczególne znaczenie. pojęcie valeur36 oddaje kontekstualny komponent znaczenia. ponieważ nie da się nic o nim stwierdzić z powodu zamknięcia tej wiedzy w języku. 120. uznając tę pierwszą nie tylko za całkowicie zamkniętą w języku. które i uczeni. a właściwie jak z kompozy33   Zazwyczaj okresy te nazywa się definicjami kontekstualnymi lub definicjami w uwikłaniu. . lecz nie korespondencyjnym ani pragmatystycznym. wzlotów metafizycznych. że byłaby ona bezprzedmiotowa: nie ma odniesień zarówno postulowanych w realistycznych. oraz 2) muszą być jakoś nasycone nowym znaczeniem. Harré wykorzystuje w swojej koncepcji metafory Saussure’a teorię valeur. że terminy teoretyczne nie mogą być powiązane z doświadczalnymi. Przede wszystkim pojawia się problem przedmiotu takiej wiedzy. zawartego w warunku 1). Z tego prawdopodobnie względu Harré nie tłumaczy na angielski francuskiego oryginału. rezerwując ten termin dla definicji równoważnościowych. 119–120. byłaby aprioryczna. natomiast odniesiona do nauki i jej badań prowadzi do karkołomnych konsekwencji. ani pierwotnym impulsem w wytyczaniu znaczeń. zamknięte w języku. W tej koncepcji język jest – jak można wnosić z pojęcia valeur – systemem. Nie wiadomo. Separuje zatem dwa rodzaje wiedzy (teoretyczną i doświadczalną). Przysługiwałaby jej prawdziwość w rozumieniu koherencyjnym. możliwa w badaniach literackich. a znaczenia są kontekstualne. Restryktywna zamkniętość wizji Harrégo do języka jest.

s. przywołując ekstensję i intensję (tej drugiej nie precyzując) jako komponenty znaczenia. Stąd wyłania się podejrzenie. czy mają jakieś zewnętrzne fundowanie. a więc. możliwość asercji i jeszcze inne. a także wyjaśnieniem mniej oczywistym.18 Małgorzata Czarnocka . którymi można zastąpić dany termin bez utraty sensu zdania (chociaż ze zmianą sensu pierwotnego). a reguły specyfikujące taką kategorię nazywa regułami subkategorialnymi. Trudno ją efektywnie transponować do używania metafor   R. modyfikacja taka wzbogaca intensję. Harré. s. H a r r é: op. w którym użycie jest metaforyczne38. 120–121. 121. poza językiem. niekonwencjonalny sens. Subkategorie definiujące metafory są węższe od kategorii semantycznych.Całe zdanie jest metaforyczne. Zbiór terminów. s. Na tej podstawie Harre definiuje metaforyczne użycie terminu jako takie. że znaczenie nie ogranicza się do warunków możliwości asercji (assertibility)37. s. Harré przystaje na bogate wielorodne jego pojęcie. do rozjaśnienia tego pojęcia dysponujemy głównie przykładami i dość oczywistym wyjaśnieniem. nieujawnione wymiary. Koncepcja Harrégo valeur jest zawiła. po próbach wyjaśnienia znaczenia poprzez relacje pomiędzy terminami. Mariusz Mazurek cji językowych wyłaniają się znaczenia. obejmuje ono ekstensję i intencję. jeśli stosować ją do filozoficznych ujęć nauki. a nie tylko (niewyraźnie) o intensji. 40   Ibidem. iż w użyciu metaforycznym rozszerza się ekstensja terminu. opiera się na wynikach badań językoznawczych i na odpowiednim dla nich aparacie pojęciowym. Metaforyczne użycie terminu polega na interakcji pomiędzy zbiorem „krat” reprezentujących valeur wszystkich terminów występujących w zdaniu. Z tych stwierdzeń wynikałoby. decyduje się na kompromis. że mimo pierwszych deklaracji o językowej naturze znaczenia. o odniesienia terminów w ich nieliteralnych użyciach39. cit. w którym narusza subkategorialne zasady leksykalnych obiektów w zdaniu. tworzy subkategorię. Można przypuszczać. czyli kategorię dopuszczalnych zastępników. Stwierdza ponadto. 121–122. iż zmieniają się subkategorialne reguły rządzące tym terminem40. w ogólnie przyjętym sensie. Użycie terminu jest metaforyczne. a richer intension than the referent of the term in the metaphorical employment currently sustains”. że Harré scala w językową jedność poziom znaków oraz poziom znaczeń albo nadaje terminowi jakiś niewyłuszczony. Tu jednak Harré deklaratywnie zamyka je w języku. jeśli stosuje się zmodyfikowaną zasadę subkategorialną. 39   Harré pisze: „In [employing tentatively modified sub-categorical rules] the native speaker allows himself. że Harré myśli także o ekstensji. 37 38 . Według Harrégo. W większości koncepcji znaczenia są obiektami poza językiem sensu stricto. Mówi też wyraźniej o „zestawieniu poprawnie sformowanych zdań języka.   Ibidem. ponieważ naruszenie sensu jednego terminu burzy pierwotny sens zdania i nadaje mu inny. że wzbogaca też ekstensję terminu metaforycznego. choć też z wątpliwościami. Można dodać.. as it were. 121). której nie odrzuca się jako błędnej. (Ibidem. w poziomie syntaktycznym języka. w których może pojawić się dany termin”.

najczęściej rozszerzone znaczenia. Mamy tu do czynienia z poszerzeniem ekstensji słowa. W rezultacie trudno rozstrzygnąć. Metafora dostarcza w procesie katachrezy nowego terminu. czy też – być może – ekstensje są z natury zbiorami otwartymi. Czyżby – jak to utrzymuje Harré – tylko brak odpowiedniego słowa spowodował. Można te niejasne uwagi potraktować jako wyróżnianie poznania wiarygodnego i wprowadzenie kryteriów epistemicznie poprawnych transpozycji sensów terminów i ich metaforycznego versus literalnego charakteru. O koncepcji podobnej do koncepcji Harrégo wspomina Davidson w kontekstach niezwiązanych z nauką. do słownika. Harré nie dotyka w zasadzie kwestii podstaw przemian sensów ani poznawczej wiarygodności metafor. do których słowo się odnosi41. Mimo odwołań do koncepcji Blacka. nadmiernie zagmatwane. których nie można zredukować do zestawienia czy podobieństwa. Wydobywając intuicyjny sens koncepcji Harrégo. 248. s. W związku z tym rozpoznanie koncepcji Harrégo wymaga zbadania. czy też przenosi się pojęcia do nowych obszarów zastosowań na prawomocnych poznawczo podstawach. a jeszcze węziej. z jednym (a nie dwoma. Ogranicza się ona do poziomu języka.Metafory w nauce 19 w nauce. Podstawowym pytaniem jest. którego brakuje nam w słowniku. W zasadzie – gdyż wspomina zdawkowo o błędnych i poprawnych decyzjach katachretycznych rozszerzania sensów. a kryteria nie są określone. . niezastępowalną użyteczność metafory. według Harrégo. że użycie metaforyczne jakiegoś terminu w danym już zdaniu to użycie katachretyczne. Jej idea głosi. Nie przenosi też – jak to czyni Black – dyskursu z dziedziny ontycznych obiektów w rzeczywistości do dziedziny języka. Gdyby odpowiedź była pozytywna. Użyteczność ta wiąże się z takimi metaforami. a ich granice zakreślają intensje. i Davidsona należałoby podać w wątpliwość. Właśnie rola katachrezy powoduje. Z koncepcją Harrégo wiążą się następujące problemy: 1. zapełnia słownikowe luki. łamiące wcześniej zastane kanony sensu. czy koncepcja ta ma charakter e ­ pistemologiczny. i odwrotnie. że w metaforze pewne słowa przyjmują nowe. a przy tym rozszerzające zbiór przedmiotów odpowiadający danemu terminowi. Jednak pewności nie ma. po transponowaniu użycie takie jest. jak u Blacka) językowym obiektem metafory. zaś przy skrajnej interpretacji straciłyby one w ogóle prawomocność. 2.. czy metaforyczne użycia terminów faktycznie pełnią jedynie rolę zapełniania słownikowych luk (wtedy żadne warunki poznawcze nie są potrzebne). że wybrano najzupełniej przypadkowo termin „fale”. lecz dalej ścieżki ich myśli rozbiegają się wyraźnie. Harré konstruuje całkiem inną koncepcję metafory – lingwistyczną. Tu Harré nawiązuje do idei Blacka. jak się zdaje. czy terminy mają terminy wyznaczone przez swe ekstensje. to jest klasy obiektów. to poglądy i Harrégo. cit. aby mówić o świetle? Ta diagnoza odmawia procesom tworzenia metafor opierania się na me41   D. D a v i d s o n: op. można w uproszczeniu stwierdzić.

Jeśli terminy metaforyczne konstytuujące metafory są użyte z powodów wyłącznie językowych (z powodu. K u h n: Metafora w nauce. a nie tylko z powodu braku odpowiedniego literalnego terminu.. że fizycy nie znają żadnego bardziej stosownego pod względem językowym terminu. nie oparte bowiem na żadnych poznawczych racjach. że światłu przypisuje się (metaforycznie. jak to Harré określa. Metafory w nauce a kwestia zmian taksonomicznych – poglądy Thomasa S. iż inny język inaczej by je lokalizował – czyli artykułowałby świat w inny ­ sposób43. Według Kuhna. a ponadto wprowadza do nauki operacje irracjonalne. hipotezach. Wyłania się w szczególności pytanie o prawdziwość zdań metaforycznych. Kuhna Kuhn wyłożył swój pogląd w kwestii metafor w tekście Metafora w nauce. przy użyciu którego światło można by nazwać? Czy nie angażuje się tu przynajmniej roszczenia ważnościowego (na ogół prawdziwościowego) mówiącego. Czy bowiem. którym można by je całkiem konwencjonalnie nazwać. Takie ustanowienie jest wątpliwe w kontekstach w nauce. 3. to nie ma podstaw do rozpatrywania wiarygodności. .20 Małgorzata Czarnocka . jak twierdzi Harré) naturę falową faktycznie wypływa tylko z niedostatków języka. a samym metaforom – funkcji poznawczych. wyrw językowych). Mariusz Mazurek rytorycznych racjach. 185. Dla fizyków uznanie falowej natury światła było autentycznym odkryciem naukowym. Z historii fizyki wiadomo. Kuhn – za realizmem 42 43   Zaś w mniejszym stopniu faktycznie. zaczątkach teorii). s.   T. iż natura ma „szwy” lokalizowane przez terminy gatunkowe. S. powracając do przykładu podanego przez Harrégo to. op. Harrégo koncepcja metafor jako narzędzi do zapełniania językowych luk pozbawia metafory znaczenia poznawczego. co lokuje jego poglądy w poza tradycyjnie rozumianą epistemologią. podstawą problemu metafor w nauce jest podniesiona przez Boyda kwestia taksonomii: Jeśli Boyd ma rację. a także prawdziwości metafor. opowiadając się przy tym za realizmem – Boyd za aproksymacyjnym. z tego konkretnie faktu. odwołując się deklaratywnie42 do koncepcji Blacka via opinie Richarda Boyda. że użyty w relewantnych kontekstach termin „falowy” do określenia natury światła prowadzi do hipotez prawdopodobnie prawdziwych? Harré w swojej dosyć konsekwentnie lingwistycznej perspektywie pomija aspekt prawdziwościowy. Boyd i za nim Kuhn sprzęgają poziomy językowy i ontyczny. że światłu przypisano charakter falowy po burzliwych merytorycznych dyskusjach nad jego naturą. cit. to metafora przypomina nam. a w konsekwencji poznawczy. opartym na wiarygodnych świadectwach (faktach doświadczalnych odpowiednio zinterpretowanych.

poznanie (w teorii. spreparowana do przypadku rodzajów obiektów.   Tę. zakładającym tylko ogólnie więź języka ze światem44. s. to nie jest zrozumiałe. będące relacją konstytutywną dla metafory. Jak mogą być niewspółmierne języki45. Więzi te nie są jednak dane raz na zawsze. z różnymi stopniami subtelności) gatunkową konstytucję natury. lecz nie wyeksplikowanym. jak można prawomocnie wprowadzać zasadniczo inny język. o jakie aspekty im chodzi. przypomnijmy. to uczeni tworząc metafory. wyjaśniał w swych późniejszych tekstach. s. jest relacją banalną ontycznie i epistemicznie. 186. badanie aspektów podobieństw pomiędzy kulami bilardowymi a elektronami i jądrami47 stało się głównym zagadnieniem w rozwoju teorii kwantów. ich wymyślenie. pomiędzy dwoma obiektami konstytuującymi metaforę. iż metafora odgrywa zasadniczą rolę w ustalaniu więzi między językiem a światem. K u h n: op. MM] jesteśmy nienawróconymi realistami. można rzec. najbardziej interesującego i ważnego w nauce. pozbawione tajemniczości. nieporównywalny z uprzednim. Jest to niemal kalka stanowiska Blacka. 187. którą metaforom usiłuje się nadać. jak to stwierdzał wcześniej w tym samym tekście. Kuhn głosi niezbędność metafor w nauce twierdząc. Przyjmijmy. bądź w eksperymencie) pozwala powiązać dwie dziedziny wiedzy i korzystać z jednej z nich do wzbogacania drugiej. Jego zdaniem. opierają się na podobieństwach pomiędzy rodzajami naturalnymi. której przysługuje jedna ontyczna organizacja świata. innymi słowy – jakie aspekty są takie same w postulowanym podobieństwie.Metafory w nauce 21 dystansującym się od takiego.” Ibidem. wiedzą już. 46   T. S. I jest. Kuhn upatruje tej tajemniczości w zadawaniu (tworzeniu !) tych aspektów.   Kuhn pisze: „Obydwaj [z Boydem – MC. Jednak pomijając fakt. że metafory. skoro prawomocne taksonomie lokalizują (a więc odzwierciedlają. w ostensji. cit. a nie wzajemnie różne? Opowiedzenie się za jakimś realizmem standardowym. a pomiędzy językiem a światem. według Kuhna. 47   Ibidem. Zmianie teorii towarzyszy w szczególności zmiana odpowiednich metafor oraz odpowiadających im podobieństw. W stanowisku Kuhna ujawnia się dysonans: jeśli terminy faktycznie odpowiadają rodzajom naturalnym. zebranych w Drodze po Strukturze. pomijając dwuznaczność sugerowaną w przypisie 46. Kuhn zmienia tu relację podobieństwa: nie obowiązuje ona. 44 45 . 187. za których pośrednictwem terminy odnoszą się do przyrody46. iż nie ma tu tajemnicy szczególnie doniosłej. s. inaczej artykułujący świat. właśnie jako zmiany taksonomii. wykreowanie. które czynią obiekty podobne faktycznie pokrewnymi. Podobieństwo i badanie cech różnicujących dwa gatunki obiektów jest – według Kuhna – ważną klasą kwestii naukowych. a więc odzwierciedlającym neguje tezę o niewspółmierności.. nagminnie przywoływaną. Podobieństwo.

245. Twierdzi też. s. iż metafory konstruuje się poprzez rozszerzanie znaczeń. która najczęściej organizuje rozważania. Jak wspomnieliśmy na początku tego artykułu. jak pisze Davidson. Pojęciowe ramy prezentacji czerpiemy z kanonicznej już koncepcji Blacka. Davidsona stosunek do poglądu. w: Truth and Interpretation. Dyskusyjne jest. w inny i nie do końca precyzyjny sposób (który. Z metaforą związana jest określona treść poznawcza. którą autor pragnie przenieść. lecz jej użycie. a odbiorca musi ująć. Zaprzecza. wyjaśnia funkcję metafor w nauce. jeśli ma odebrać przekaz informacyjny. choć tylko pod wyróżnionymi względami. stojące u podstaw teorii interakcyjnej. podobnie jak wymyka się im związek metafory z nową treścią poznawczą. iż metafory generują dodatkowe znaczenie. Davidson niesłusznie sprowadza do absurdu faktyczną niedookreśloność i rozmycie relacji podobieństwa. co znaczą użyte w nich terminy w literalnych sensach (in their most literal interpretation) i nic ponadto49. iż – według niego – podobieństwo jest poznawczo bezwartościowe. lub aby powstawały w wyniku zderzenia idei (co głosi Richards). czy koncepcja metafor odwołująca się do ich użycia. czy Davidson nie mówi. wymykającą się jasnym regułom. metafora kieruje naszą uwagę ku czemuś poza metaforą. Mariusz Mazurek Użycie metafor – stanowisko Donalda Davidsona Donald Davidson przyznaje metaforom w nauce pełnoprawne funkcje poznawcze. iżby metafory przenosiły idee. Odrzuca twierdzenie. a konkretnie – poprzez rozszerzanie ich ekstensji. według Davidsona. Według Davidsona. D a v i d s o n: What Metaphor Mean. Dyskusyjne jest też. którego nie dawałby język literalny48. Oxford 1984. s. Związek metafory z treścią poznawczą nie jest wyraźnie zadany. 246. przeświadcze48 49   D. że metafory nie oferują żadnego szczególnego wglądu. wobec czego odbiorca musi posłużyć się wyobraźnią. . iż metafory generują naddatek znaczeniowy lub przenoszą idee. gdyż wszystko jest podobne do wszystkiego na nieskończoną liczbę sposobów.22 Małgorzata Czarnocka .   Ibidem. naddane nad literalnymi sensami występujących w nich terminów. Clarendon. co kryje się w wielorako interpretowalnych tezach koncepcji Blacka. koncepcja. Naszym zdaniem. które nie są zawarte w literalnym sensie metafory. jest równie bezkompromisowo negatywny. Jest tak miedzy innymi z tego względu. metafory znaczą tylko to. na powierzchni). iż jądrem metafory jest podobieństwo pomiędzy dwoma obiektami. Metaforę wyróżnia nie jej znaczenie (to leży. iż metafora jest eliptycznym porównaniem (simile) oraz do wyrastającego z tegoż poglądu. być może narzuca charakter kwestii) tego. Zdystansowane ujęcie metafor w nauce Prezentujemy poniżej myśli o metaforach w nauce – różne. Również niepoprawna jest. lecz zarazem odmawia prawomocności wszystkim ważniejszym koncepcjom metafor. od przedstawionych powyżej koncepcji.

terminy i zdania metaforyczne nie mają literalnych sensów. próbujemy docierać do przyrody. a z drugiej. Uzyskanie nowej wiedzy uznaje się. na przykład. Teza o kreacyjności interpretowana ontologicznie wydaje się nadużyciem wynikającym z przeniesienia poziomu epistemologicznego (w którym głosi się. a nie wydobywa ją. dokonują się nadzwyczajne. Prawdziwość metafor ma być innego typu niż prawdziwość zdań literalnych. Ontologiczny (odnoszący się do obiektów w przyrodzie) postulat tworzenia relacji podobieństwa jest możliwy tylko w idealistycznych koncepcjach wiedzy. czyli o tworzenie podobieństwa ontycznego . wiązanych z jednej strony. jednak przy zaangażowaniu środków konstrukcyjnych. ściślej antycypowanie podobieństwa (które uprzednio istnieje) pomiędzy dwoma rodzajami przedmiotów. Natomiast postulat o kreacyjności odniesiony do poziomu języka jest banalny. a za nim następni filozofowie – do dzisiaj. Według dominujących obecnie poglądów. z zagadnieniem ontologicznej natury świata. zmagając się z łączeniem realizmu z tezą o radykalnych zmianach taksonomii i notabene sprowadzając problem niewspółmierności do kwestii taksonomicznych zmian. Większość owych obiegowych przekonań znika w tych filozoficznych koncepcjach. Tworzenie podobieństw ma zachodzić w poznawczym błysku intuicji typu Gestalt. że tworzy się wiedzę) do poziomu ontologicznego. Jeśli chce się za- . z nomologiczną naturą wiedzy. do których odnosi się wiedza. Sądzimy. Antycypowanie ontologiczne pojmujemy jako nie kopiujące: postulując je. wszak tworzy się każdą wiedzę. Niezwykłość metafor usiłuje się zachować poprzez twierdzenie. w szczególności. Niezwykłość rozpływa się. nieprawidłowo naszym zdaniem. Poglądy Blacka. za tworzenie obiektów w przyrodzie. głównie w nauce. takich samych własności w przedmiotach zupełnie z pozoru różnych i równie dobrze znanych . już istniejącą skądś niczym w wykopaliskach archeologicznych. mimo iż w istocie nie jest wilkiem). konteksty literackie i literaturoznawcze wpajają obraz metafor jako ezoterycznych środków językowej ekspresji – wszystko ma być w nich inne niż się głosi (człowiek jest wilkiem. Głosi tak Black w tezie o kreacyjności. a także nowych obiektów. a za nim Boyda i Kuhna należą do tej właśnie głównej linii wyjaśniania metafor. które ujmują metafory jako narzędzia lub rezultaty poznawcze. albo zostaje ona w ogóle zniesiona z powodu kontrfaktyczności metafor. że stosowne podobieństwo jest w nich tworzone . metafory opierają się na relacji podobieństwa – na poziomie języka (podobne pojęcia i podobne zdania o dwóch różnych obiektach) oraz na poziomie ontycznym (podobne są obiekty pierwotny i wtórny metafory w ich rozumieniu nadanym przez Blacka). oświecające kreacje nowych znaczeń. Chodzi o wykrywanie. że tak ujmuje metafory Kuhn. mimo iż często podtrzymują ją (na próżno) autorzy najważniejszych koncepcji. We wprowadzaniu metafor w nauce nie chodzi o tworzenie relacji podobieństwa i.Metafory w nauce 23 nia potoczne. W tekście Kuhna można doszukać się ważności kwestii taksonomicznych.

Rozpatrywanie kwestii metafor powinno sięgać w swym najgłębszym wymiarze do pytania o podstawę relacji podobieństwa. uczeni nie suponowali. lecz wydaje się. nie jest więc poprawny z tego względu. Antycypujemy relację podobieństwa oraz mamy też zmącony. przejmowany od Blacka. nie wymyślamy nie tylko relacji podobieństwa „w ogóle”. 50   Kończy się tu wywód na stwierdzeniu zachodzenia podobieństw. tworząc metaforę „człowiek jest wilkiem” zdajemy sobie dobrze sprawę. ale jednak obraz (który nie jest kalką) aspektów identycznych lub quasi-identycznych. że człowiek nie przywodzi na myśl wilka ze względu na swe cechy cielesne. Tę powtarzalność obrazów można wiązać z ograniczonością podmiotowych wizji możliwych w poznaniu. . typu unifikującego przypuszczenie. że k r e a c y j n a w m e t a f o r z e j e s t s a m a s u p o z y c j a z a c h o d z e n i a p o d o b i e ń s t w a. że skład chemiczny obu obiektów jest jednakowy albo że mają one takie same rozmiary lub lokalizację. że nie ujmuje sytuacji tworzenia metafor w nauce. To właśnie stwierdzane podobieństwa pomiędzy obiektami pozwalają je zbierać w klasy abstrakcji (zbiory w rozumieniu teorii mnogości) i następnie wprowadzać dla takich klas obiektów (podobnych. Mariusz Mazurek chować adekwatność względem praktyki nauki. nie próbując dociec ich głębszego fundowania. Relacja podobieństwa jest przecież niezbywalnym fundamentem umożliwiającym wiedzę ogólną. Analogicznie. o jej powszechność. w tym podmiotowe warunkowanie. a lokuje podobieństwa w skłonności ludzkiego podmiotu do konstruowania obrazów poznawczych na podstawie domniemywanych podobieństw z obrazami wcześniej utworzonymi. fundujących podobieństwo. Davidson neguje w ogóle wartość przywoływania podobieństw w poznaniu. czyli takich samych pod wyróżnionymi względami) prawa ogólne. dwie nogi czy skórę w większości bez futra. Ta ontologiczna supozycja jest użytecznym kreatorem nowej wiedzy o układach pierwotnych metafory. o szczególnej obecnie sile oddziaływania. iż niepoprawnie. a więc o jej ontologiczne albo poznawcze. choćby w najsłabszej wersji. lecz ze względu na określone właściwości swych zachowań. a zakładali takie same lub quasi-takie same właściwości niektórych cech strukturalnych i kinematycznych obu układów. Pogląd o t w o r z e n i u (a n i e o a n t y c y p o w a n i u) podobieństwa ontycznego. Wydaje się. to trzeba przyjąć realizm. Przystępując do tworzenia metafory. że obiekty badane są podobne do innych w istotnych aspektach. lecz nie tworzymy także aspektów takich samych w przedmiotach podobnych.24 Małgorzata Czarnocka . Na przykład. to fundujące ją ontologiczne. nie całkiem wyraźny. choć z pozoru wydają od siebie zupełnie różne. pozwala bowiem zachować spójność i jednorodność wizji świata poprzez suponowanie w nim sieci pokrewieństw. Odpowiedź idealistyczna nie odsyła do metafizycznych tajemnic przyrody. wprowadzając metaforę przyrównującą atom do układu planetarnego. Realistyczne wyjaśnienie istnienia podobieństw pomiędzy rodzajami naturalnymi jest albo niemożliwe (będąc nieprzekraczalnym kresem poznania50). a także w innych sytuacjach poznawczych. Ograniczoność ta ma zaletę.

Metafory w nauce 25 albo wskazuje jako eksplanans. że wszystkie metafory w nauce funkcjonują jako metafory martwe. Rezultat operacji tworzenia metafory jest zdaniem samodzielnym. To ujęcie metafory pozwala przy tym wyjaśnić niektóre twierdzenia poszczególnych zastanych koncepcji metafor. a tylko na ogólnym przywoływaniu obiektu wtórnego jako podobnego. lecz niekonieczną dla metafor). znika ona przy rygorystycznych prezentacjach. w rozumieniu używanym między innymi przez Hesse. można usunąć także związki ze sposobem jego wyprowadzenia z przesłanek. Proponujemy tu następujące ujęcie metafory w nauce: M e t a f o r a j e s t k o n k l u z j ą ro z u m o w a n i a d e d u k c y j n e g o . podobnie jak to się czyni w rozważaniach nad matematycznością przyrody. Formuły te są standardowymi formułami literalnego języka. jak sądzimy. przenosi się z wiedzy . istotę wyższą i jej moc sprawczą. to jest w formułach matematycznych opisujących ruch atomu po bohrowskich orbitach. gdy usunie się eliptyczność (typową. Brak precyzacji w tym przypadku polega na tym. Wiedzę zawartą w metaforze. Eliptyczność da się usuwać. Nie ma przenośni. którą eliminowano w precyzyjnych odpowiednikach. częstego sposobu ich wyrażania: z włączania do zdania metaforycznego procesu rozumowania do niego prowadzącego oraz eliptyczności ekspozycji. niedosłowności. zwłaszcza po przełożeniu metafor na zdania języka matematyki. Wytworzone zdania metaforyczne w nauce (nie rozstrzygamy. Można stwierdzić. bez precyzacji. Ujęcie to oparte jest na idei Blacka o dwóch układach (obiektach) metafory. to nie głosili fałszu. a elektrony poruszają się wokół niego po kolistych orbitach. Rezultat ten można odłączyć od kontekstu jego konstruowania. choćby tezę o przenoszeniu idei. pierwotnym i wtórnym. że aspekty identyczne w obiektach podobnych nie są wyłuszczane. w szczególności w fizyce. a dokonywali eliptycznych skrótów. k t ó re j p r z e s ł a n k a m i s ą a n t y c y p o w a n a k o n k re t n a w e r s j a t w i e rd z e n i a o p o d o b i e ń s t w i e pomiędzy obiektami pierwotnym i wtórnym metafory oraz w i e d z a o o b i e k c i e w t ó r n y m m e t a f o r y. ze specyficznego. a przy tym prezentacje są eliptyczne. Skąd bierze się wobec tego pozór ich wyjątkowego charakteru? Pochodzi on. chociaż są znane. czy tezę tę da się przenieść do poznania potocznego) są zdaniami o standardowych cechach. przywołując przy tym genezę metafory. że uczeni nie muszą szczegółowo przedstawiać swych myśli. tezę Davidsona o kierowaniu się w metaforze ku czemuś innemu. kontrfaktyczności w twierdzeniu głoszącym – gdy stoi się na gruncie teorii Bohra – iż jądro atomu jest środkiem układu. żeby się efektywnie ze sobą komunikować. przy czym początkowo wskazany zbiór aspektów takich samych można zwiększać w trakcie rozwoju wiedzy. Chodzi tu o to. Na przykład. że atom jest układem planetarnym. Zatem. Eliptyczność polega w tym przypadku na niewskazywaniu aspektów podobnych (to jest identycznych) pomiędzy obiektami pierwotnym i wtórnym. dotyczącą układu pierwotnego. z braku innych pomysłów wiarygodnych w nauce. gdy wskaże się aspekty podobieństwa. gdy fizycy mówili.

ma inną treść niż teza Davidsona. Nawet rygorystyczne kryteria empiryzmu logicznego nie wymagają ich wykluczenia. głosząca. staje się ona niemetaforyczna. metaforycznego charakteru zdań po usunięciu ich eliptyczności i kontekstu uzyskiwania. to opisy poprzez nie uzyskiwane są nieuchronnie fałszywe. Można też zachować kategorię prawdziwości rezultatów metafor (czyli metaforycznych opisów układów pierwotnych). Z powodu trudności z przypisaniem metaforom prawdziwości niektórzy filozofowie uchylają ich prawdziwościowy status.. irracjonalnej specyfiki. i ujawniający kontekst tworzenia metafory – jest zwodniczy. powraca jako nieusuwalna. Dochodzimy do wniosku. wbrew Hansowi Reichenbachowi twierdzimy. że względnie łatwo je z tym empiryzmem oswoić. że to sposób ekspozycji metafor – zawierający i eliptyczność. że nietrudno przyjąć w nauce obecność metafor. Mają one organizować układy konceptualne i prowokować częściową zmianę klasyfikacji zjawisk52. Z tego miedzy innymi dowodu. cit. . Już przeniesiona i przy tym z usuniętą eliptycznością.   Np. to opisy tworzone na ich podstawie mogą być prawdziwe. że rezultat metafory jest zawsze projektem otwartym. 51 52   D. a ich podstawą są właśnie reklasyfikacje. Reklasyfikacja obiektów jest dokonywana w celu formułowania nowych opisów. Twierdzimy. konieczna wartość opisów. s. F e h é r: op. Mariusz Mazurek o układzie (obiekcie) wtórnym na podstawie antycypowanej relacji podobieństwa. nigdy niezakończonym. jeśli zaś nie są poprawne. iż metafory nie wykraczają poza ich literalne znaczenia51. Ta teza utraty szczególnego. Nowe klasyfikacje obiektów są konceptualną podstawą tworzenia opisów i jeśli klasyfikacje są poprawne. Jednak metafory nie wnoszą do nauki ezoterycznej.26 Małgorzata Czarnocka . odsunięty. Konkluzja rozważań jest zatem przewrotna. 246. M. cit. W ten sposób problem prawdy. Nie jest też równoważna koncepcjom substytucyjnej i porównawczej. nadając im charakter nie opisów rzeczywistości. Można bowiem dołączać nowe aspekty podobieństwa w procesie wzbogacania wiedzy o pierwotnym układzie metafory. a projektów reklasyfikacji obiektów. To rozwiązanie nie jest wolne od wątpliwości. D a v i d s o n: op.