ΑΜΜΟΧΩΣΤΟΣ “ΒΑΣΙΛΕΥΟΥΣΑ”

ΑΦΙΕΡΩΜΑ

Ο Κυπριακός Κυβερνητικός Σιδηρόδρομος
(1905-1951) και η Αμμόχωστος

Αλέξανδρος-Μιχαήλ Χατζηλύρας
katoomba@cytanet.com.cy

Η Κύπρος είναι ένας τόπος μικρός, αλλά
με μεγάλη ιστορία. Δυστυχώς, όμως, πολλά
κομμάτια της ιστορίας μας περιπίπτουν στη
λήθη και τη λησμονιά, με κίνδυνο να χαθούν
από τη συλλογική μας μνήμη. Μια τέτοια
ιστορία είναι αυτή του Κυπριακού Κυβερνητικού Σιδηροδρόμου, ο οποίος λειτουργούσε
μεταξύ 1905-1951.
Το 1878 καταφθάνει στη Λάρνακα ο πρώτος Βρετανός Ύπατος Αρμοστής, Sir Garnet
Wolseley, ο οποίος συλλαμβάνει πρώτος την
ιδέα δημιουργίας σιδηροδρόμου στην Κύπρο• στα αρχικά πλάνα περιλαμβανόταν και
η Λάρνακα, ωστόσο τα σχέδια αυτά αναστάληκαν λόγω της αβεβαιότητας για την παραμονή των Βρετανών στο νησί μας.

2

3
ΣΕΛ. 18

Τον Ιούλιο του 1903 - εκ μέρους των Crown
Agents - o Frederick Shelford υποβάλλει
τεχνικοοικονομική μελέτη για την κατασκευή
μιας σιδηροδρομικής γραμμής με περιτύπωμα 2 ft 6 in, η οποία θα ξεκινούσε από την
Αμμόχωστο και, μέσω της Λευκωσίας και
της Μόρφου, θα κατέληγε στο Καραβοστάσι,
με συνολικό μήκος 70 μίλια (112 Km) και

υπολογιζόμενο κόστος £141.526.

1

Η πρόταση αυτή εγκρίθηκε το Νοέμβριο του
1903 από τον Αποικιακό Γραμματέα, Joseph
Chamberlain, και τα χωματουργικά έργα
ξεκίνησαν το Μάιο του 1904: η υπάρχουσα
(από το 1895) γραμμή στο λιμάνι της Αμμοχώστου επεκτάθηκε προς τα Βαρώσια [1
μίλι] και το Τμήμα 1 [Αμμόχωστος-Λευκωσία, 36 μίλια] εγκαινιάστηκε στις 21 Οκτωβρίου 1905 (100η επέτειο της ναυμαχίας
του Τραφάλγκαρ) από τον Ύπατο Αρμοστή,
Sir Charles Anthony King-Harman. Η κατασκευή του Τμήματος 2 [Λευκωσία-Μόρφου,
24 μίλια] ξεκίνησε τον Ιούλιο του 1905 και τα
εγκαίνια τελέστηκαν στις 31 Μαρτίου 1907.
Ωστόσο, τρία χρόνια μετά ο σιδηρόδρομος
λειτουργούσε με ζημιές και έτσι διεξάχθηκε
μελέτη λειτουργίας του ΚΚΣ από το Frank
Bedford Glasier. Η μελέτη δημοσιεύθηκε
τον Ιανουάριο του 1913 και, ανάμεσα σε
άλλα, συνιστούσε την κατασκευή του τερματικού σταθμού στην Ευρύχου, που ήταν
μια συμβουλή του Γενικού Διευθυντή, G.
Bert Day. Έτσι, η κατασκευή του Τμήματος

4

5

ΑΜΜΟΧΩΣΤΟΣ “ΒΑΣΙΛΕΥΟΥΣΑ”

ΑΦΙΕΡΩΜΑ
6

7
οκρατίας. Επίσης, ως αντίποινα για τη ρίψη
τενεκέδων από τους χωρικούς στον Κυβερνήτη, Sir Ronald Storrs, ο Σταθμός της Ευρύχου έκλεισε οριστικά στις 31 Δεκεμβρίου
1931.
• Κατά τον Α´ και το Β´ Παγκόσμιο Πόλεμο (1914-1918 και 1939-1945), ο ΚΚΣ
μετέφερε συμμαχικά στρατεύματα από και
προς την Αμμόχωστο, το στρατιωτικό αεροδρόμιο Λευκωσίας, τον Ξερό και άλλα
στρατόπεδα• κάποιες φορές χρησιμοποιούνταν καμήλες για τη συλλογή βαγονιών από
διάφορες στάσεις. Ο ίδιος ο σιδηρόδρομος
υπήρξε στόχος των Κεντρικών Δυνάμεων και
των Δυνάμεων του Άξονα, αντίστοιχα.
• Μεταξύ 1946-1949, ο ΚΚΣ χρησιμοποιήθηκε για τη μεταφορά μεγάλου τμήματος
των 52.384 Εβραίων προσφύγων από το λιμάνι της Αμμοχώστου προς στο στρατόπεδο
συγκέντρωσης στον Καράολο, βορείως της
Αμμοχώστου.

8
3 [Μόρφου-Ευρύχου, 15 μίλια] ξεκίνησε το
Νοέμβριο του 1913 και αυτό εγκαινιάστηκε
στις 14 Ιουνίου 1915.
Με την ολοκλήρωση των 76 μιλίων (122
Km) του ΚΚΣ, το συνολικό κόστος ανήλθε
στις £199.367, ποσό που παρέμεινε σχεδόν
σταθερό καθ’ όλη την περίοδο λειτουργίας
του ΚΚΣ και ανήλθε στις £210.316 μεταξύ
1948-1951. Στα 46 χρόνια λειτουργίας του,
ο ΚΚΣ έγινε «μάρτυρας» διαφόρων ενδιαφερόντων γεγονότων που σημάδεψαν τη νεώτερη ιστορία της Κύπρου, όπως τα πιο κάτω:
• Τον Οκτώβριο του 1907, με τα τραίνα
του ΚΚΣ μεταφέρθηκε ο τότε Υφυπουργός
Αποικιών και μετέπειτα Πρωθυπουργός της
Μεγάλης Βρετανίας, Winston Churchill.
• Κατά τα Οκτωβριανά γεγονότα του
1931, ξηλώθηκαν 120 υάρδες σιδηρογραμμής στο Τραχώνι Κυθρέας και 3 μίλια τηλεφωνικού καλωδίου, αφού ο σιδηρόδρομος
θεωρείτο σύμβολο της βρετανικής αποικι-

ΣΕΛ. 20

Ο Κυπριακός Κυβερνητικός Σιδηρόδρομος
είχε πολλές και διάφορες χρήσεις, οι οποίες
εξυπηρετούσαν εξίσου τις αποικιακές αρχές
και τον κυπριακό λαό, όπως τις πιο κάτω:
• Εξυπηρετούσε το λιμάνι της Αμμοχώστου, μεταφέροντας εμπορεύματα από και
προς τις αποθήκες εμπορευμάτων και τα
διάφορα σημεία του λιμανιού.
• Μετέφερε ξυλεία και καυσόξυλα από
τα βουνά του Τροόδους στις πεδιάδες της
Μόρφου και της Μεσαορίας, κυρίως πριν την
κατάργηση του Φόρου της Δεκάτης (1926).
• Διακινούσε φορτία, μεταλλεύματα και
ορυκτά, σε συνεργασία με την Κυπριακή Μεταλλευτική Εταιρεία (Cyprus Mines
Corporation), έναντι 20 παράδων (½ γροσιού) ανά τόνο. Ιδιαίτερα κατά τα πρώτα χρόνια της λειτουργίας του, ο ΚΚΣ αποτελούσε
κινητήρια δύναμη της τοπικής οικονομίας.
• Μετέφερε συμμαχικά στρατεύματα,
εφόδια, πυρομαχικά, οικοδομικά υλικά και
άσφαλτο, ιδιαίτερα κατά τις περιόδους των
δύο Παγκοσμίων Πολέμων.
• Οι κατά τόπους σιδηροδρομικοί σταθμοί λειτουργούσαν και ως χώροι ανταλλαγής υπηρεσιών και αγαθών, ενώ μερικοί

λειτουργούσαν και ως τηλεφωνικά κέντρα,
τηλεγραφικά γραφεία ή/και ταχυδρομικά
γραφεία.
• Με τον ΚΚΣ μεταφέρονταν περιηγητές
και τουρίστες, κυρίως Αιγυπτιώτες, αλλά και
Βρετανοί που πήγαιναν για θερινές διακοπές
στο Τρόοδος.
• Υπήρχαν περί τις 40 ειδικές διαδρομές
για διάφορες εξορμήσεις, για το Φεστιβάλ
του Πορτοκαλιού, για τα μπάνια των Λευκωσιατών στην Αμμόχωστο (τραίνα Côte d’Azur)
και για τα μεγάλα πανηγύρια (π.χ. Ελιάς, Αγίου Λουκά, Αποστόλου Βαρνάβα, Κατακλυσμού κτλ).
• Τα τραίνα του ΚΚΣ μετέφεραν το ταχυδρομείο που έφτανε στην Αμμόχωστο από
τις γειτονικές μας χώρες μέσω της γραμμής
Khedivial Mail (1912-1939).
Οι διάφοροι σταθμοί σηματοδοτούνταν με
μεγάλες λευκές τρίγλωσσες πινακίδες και ο
καταμερισμός των στάσεων διατηρούσε την
ισορροπία ανάμεσα στις δύο μεγαλύτερες
κοινότητες του νησιού, πάγια βρετανική πολιτική. Οι σημαντικότεροι σταθμοί βρίσκονταν
στην Αμμόχωστο, τη Λευκωσία, τη Μόρφου
και την Ευρύχου, ενώ οι κυριότεροι ενδιάμεσοι σταθμοί ήσαν: Πραστειό Μεσαορίας,
Αγκαστίνα, Τραχώνι Κυθρέας, Κοκκινοτριμιθιά και Καλό Χωριό Λεύκας. Τα κεντρικά
γραφεία του σιδηροδρόμου βρίσκονταν στην
Αμμόχωστο, στο χώρο όπου βρισκόταν και
το Γενικό Νοσοκομείο. Εκτός από τη γραμμή
του λιμανιού, με τις διάφορες παρακαμπτηρίους της μέσα και έξω από τα τείχη, υπήρχαν
άλλες δύο στάσεις εντός των δημοτικών ορίων: η μία εξυπηρετούσε τη δημοτική αποθήκη στον Άγιο Λουκά, ενώ η άλλη ονομαζόταν
«Αγγλική Στάση» και βρισκόταν περίπου μισό
μίλι βορειοδυτικά της δημοτικής αποθήκης.
Ο ΚΚΣ διέθετε συνολικά 12 ατμομηχανές,
17 επιβατάμαξες και περί τα 100 βαγόνια
πολλαπλών χρήσεων, 50 εκ των οποίων
αγοράστηκαν από την Αίγυπτο και την Παλαιστίνη. Υπήρχαν ειδικά βαγόνια για τη μεταφορά νερού, ζώων, αγαθών και πυρομαχικών, ενώ μερικά βαγόνια χρησιμοποιούνταν
για τη μεταφορά μεταλλεύματος. Στον ΚΚΣ
εργοδοτούνταν συνήθως περί τα 200-250

ΑΜΜΟΧΩΣΤΟΣ “ΒΑΣΙΛΕΥΟΥΣΑ”

ΑΦΙΕΡΩΜΑ
9

10

αφέρουσες χρήσεις (υπόστεγα κήπων, κοτέτσια, χοιροστάσια, τροχόσπιτα, ακόμη και
βεστιάρια), ο δε εξοπλισμός διαμοιράστηκε
σε εφτά κυβερνητικά τμήματα. Οι περισσότεροι εργαζόμενοι εργοδοτήθηκαν σε κρατικές
υπηρεσίες και ημικρατικούς οργανισμούς.
άτομα, τόσο Βρετανοί, όσο και Ελληνοκύπριοι, Τουρκοκύπριοι και Αρμενοκύπριοι, με
έντονη συνδικαλιστική δράση και συμμετοχή
σε μεγάλες απεργίες το 1938, 1940, 1941,
1944, 1946 και 1951. Κατά την αποσυναρμολόγηση, στον ΚΚΣ εργάζονταν 352 άτομα.
Η ύπαρξη σιδηροδρόμου στην Κύπρο διαμόρφωσε τη ζωή των Κυπρίων και συνέβαλε
τα μέγιστα στην οικονομική ανάπτυξη της πατρίδας μας. Ωστόσο, στα πρώτα χρόνια της
λειτουργίας του, αρκετοί έβλεπαν το σιδηρόδρομο περισσότερο ως θέαμα παρά ως μεταφορικό μέσο, γι’ αυτό άλλωστε και συνωστίζονταν κάτω από τις γέφυρες (είχαν κτιστεί
συνολικά περίπου 90 γέφυρες για να αντιμετωπιστούν οι χειμερινές πλημμύρες των ποταμών) για να τον «θαυμάσουν». Συνολικά,
ο ΚΚΣ μετέφερε 3.199.934 τόνους αγαθών
επί πληρωμή και 7.348.643 επιβάτες, χωρίς να συγκαταριθμείται ο μακρύς κατάλογος
των αξιωματούχων με δωρεάν πάσο! Λέγεται
δε ότι ο ΚΚΣ μεταμόρφωσε την Αμμόχωστο
από μια παλιά και πεθαμένη τουρκική πολίχνη σε μια κοσμοπολίτικη πολιτεία και ένα
σύγχρονο λιμάνι της Μέσης Ανατολής, αφού
της έδωσε προβάδισμα έναντι της Λάρνακας,
καθιστώντας το λιμάνι της Αμμοχώστου το
κυριότερο λιμάνι της Κύπρου.
Εδώ θα πρέπει να αναφέρουμε ότι εάν τα
κοιτάσματα μεταλλευμάτων στο Τρόοδος
είχαν ανακαλυφθεί προτού υπολογιστεί η
χωρητικότητα και χαραχθεί η διαδρομή του,
ο ΚΚΣ θα επωφελείτο τρομερά. Τα μεγαλύτερα προβλήματα που αντιμετώπιζε ο ΚΚΣ
ήταν η σκληρότητα του νερού (η οποία επιδεινωνόταν με την πάροδο του χρόνου και
προχωρώντας στο εσωτερικό του νησιού),
η υψηλή τιμή/έλλειψη κάρβουνου (γι’ αυτό

άλλωστε και μετά το Β´ Παγκόσμιο Πόλεμο
οι ατμομηχανές έγιναν ντηζελοκίνητες) και
η σχετικά μικρή επιβατική κίνηση, λόγω της
χαμηλής ταχύτητας (15-25 μίλια/ώρα), των
ακριβών εισιτηρίων και της έλλειψης ευελιξίας του ωραρίου και των δρομολογίων. Επίσης, λόγω της φθοράς του τροχαίου υλικού
και των σιδηρογραμμών, σημαντικά ποσά
δαπανούνταν για συντήρηση.
Λόγω έλλειψης κέρδους, ο τερματικός σταθμός μεταφέρθηκε το 1932 στο Καλό Χωριό
Λεύκας, ενώ από το 1948 ο ΚΚΣ έφτανε
μόνο μέχρι το Αεροδρόμιο Λευκωσίας. Ο
ετοιμόρροπος εξοπλισμός του και ο άνισος
ανταγωνισμός με το βελτιωμένο οδικό δίκτυο
οδήγησαν την κυβέρνηση στην απόφαση να
τερματίσει οριστικά τον ΚΚΣ. Το τελευταίο
τραίνο αναχώρησε από το Σταθμό της Λευκωσίας στις 14:57 της 31 Δεκεμβρίου 1951
και έφτασε στην Αμμόχωστο στις 16:38• η
αποσυναρμολόγηση διάρκεσε μέχρι και το
Μάρτιο του 1952. Μετά από δημοπρασία
που δημοσιεύτηκε στη Cyprus Gazette, οι
10 από τις 12 ατμομηχανές, οι ράγες, τμήμα
του τροχαίου υλικού και άλλα παραφερνάλια
πωλήθηκαν στην εταιρεία Meyer Newman &
Co., για το ποσό των £65.626, μεταφέρθηκαν δε ατμοπλοϊκώς στην Ιταλία με τα Mar
Corrusco και Verax το 1953.
Η Ατμομηχανή 1 διατηρήθηκε ως ενθύμιο
έξω από το σταθμό της Αμμοχώστου - όπου
και παραμένει μέχρι σήμερα, τουρκοκρατούμενη -, η εστία της Ατμομηχανής 41
χρησιμοποιήθηκε ως αποτεφρωτήρας για
την Επαρχιακή Διοίκηση Αμμοχώστου, ενώ
η Ατμομηχανή 31 κομματιάστηκε δέκα χρόνια μετά. Αρκετά βαγόνια αγοράστηκαν από
ντόπιους, αποκτώντας καινούργιες και ενδι-

Οι σταθμοί είτε κατεδαφίστηκαν, είτε μετατράπηκαν σε αστυνομικούς σταθμούς
(Αγκαστίνα, Κοκκινοτριμιθιά) ή αποθήκες
του Τμήματος Δημοσίων Έργων (Λευκωσία,
Αμμόχωστος)• ο σταθμός στη Μόρφου έγινε περιφερειακό κτηνιατρείο και αποθήκη
σιτηρών, ενώ στην Ευρύχου λειτουργούσε
ως υγειονομικό κέντρο και, αργότερα, ως
δασικός κοιτώνας. Οι σταθμοί Αγκαστίνας,
Ευρύχου και Τραχωνίου ανατινάχθηκαν από
την ΕΟΚΑ το 1958, ενώ οι εγκαταστάσεις
στους Στύλλους και την Έγκωμη κατεδαφίστηκαν το 1973. Τέλος, τα διάφορα κτίρια
της Αμμοχώστου περιήλθαν στη δικαιοδοσία
του Τμήματος Δημοσίων Έργων, της Αστυνομίας και της Πυροσβεστικής.
Τμήμα της σιδηρογραμμής αποτέλεσε την
παλαιά περίφραξη του ΡΙΚ στην Αγλαντζιά,
ενώ δύο λέβητες παραχωρήθηκαν στο μεγάλο πλυντήριο του Γενικού Νοσοκομείου Λευκωσίας. Λίγο μετά το 1960, μεγάλο τμήμα
του αυτοκινητοδρόμου Λευκωσίας-Αμμοχώστου κτίστηκε πάνω στην παλιά σιδηρογραμμή. Κατά τη βάρβαρη τουρκική εισβολή του
1974, καταρρίφθηκαν αρκετές από τις εναπομείνασες εγκαταστάσεις, σβήνοντας αρκετά
σημάδια του ΚΚΣ. Το 1995 το βαγόνι 152 τοποθετήθηκε στο γραμμικό πάρκο Καϊμακλίου,
αφαιρέθηκε αργότερα λόγω βανδαλισμών και
το 2013 τοποθετήθηκε στον αναστηλωμένο
σταθμό της Ευρύχου. Στον Άγιο Δομέτιο, τμήμα της σιδηρογραμμής έγινε γραμμικό πάρκο
και πολυδύναμο κέντρο (2006). Το 2010 εκδόθηκε αναμνηστική σειρά γραμματοσήμων
από τα Κυπριακά Ταχυδρομεία. Στο σταθμό της Ευρύχου έγινε αναστήλωση (20032006), εσωτερική διαμόρφωση (2008-2010)
και τοπιοτέχνηση (2010-2013), με σκοπό να
φιλοξενήσει μελλοντικά το Μουσείο Κυπριακού Σιδηροδρόμου.

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ: 1. Η Ατμομηχανή 41 μπροστά από το σταθμό της Αμμοχώστου 2. Ωρολόγιο πρόγραμμα του ΚΚΣ (1937) 3. Η άφιξη του τελευταίου
τραίνου στο σταθμό της Αμμοχώστου (1951) 4. Τα εγκαίνια του Σιδηροδρόμου (1905) 5. Άφιξη του τραίνου για το Φεστιβάλ του Πορτοκαλιού (1930)
6. Η Ατμομηχανή 1 μπροστά από τον τουρκοκρατούμενο σταθμό της Αμμοχώστου 7. Το υπόστεγο ατμομηχανών και τα εργαστήρια της Αμμοχώστου
(1952) 8. Ανακοίνωση για το πανηγύρι του Αγίου Λουκά 9. Χάρτης της πλήρους διαδρομής του ΚΚΣ 10. Χάρτης της Αμμοχώστου με τις στάσεις του ΚΚΣ

ΣΕΛ. 21

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful