Agnieszka Halemba

Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej
Uniwersytet Warszawski
IloĂÊ ma znaczenie. O wpïywie iloĂciowego aspektu
regulacji pañstwowych na politykÚ narodowoĂciowÈ
wĂród Aïtajczyków*
Procesy zwiÈzane z kategoryzacjÈ grup etnicznych w Rosji carskiej, ZSRR
i Federacji Rosyjskiej zostaïy opisane przez wielu badaczy (np. Abramson
2002; Anderson 2000, 2006; Garcelon 2001; Hirsch 1997, 2005; Slezki-
ne 1994; Ssorin-Chaikov 2003; Sokolovskii 2000, 2005; Sokoïowskij 2001).
W promowanych przez pañstwo kategoriach etnicznych moĝna widzieÊ za-
równo odbicie obowiÈzujÈcych ideologii, specyğcznych planów administracji
pañstwowej wobec poszczególnych grup, jak i wymogów zarzÈdzania zróĝni-
cowanymi spoïecznoĂciami zamieszkujÈcymi ogromy obszar pañstwa. JednÈ
z kategorii, w której tworzeniu waĝne byïy aspekty zarówno ideologiczne, jak
i administracyjne, jest kategoria maïoliczebnych rdzennych ludów (koriennyje
maïoczislennyje narody – dalej KMN), değniowanych we wspóïczesnym prawie
rosyjskim, jako „ludy, ĝyjÈce na terytorium tradycyjnie zamieszkaïym przez ich
przodków, zachowujÈce tradycyjny sposób ĝycia, gospodarowania i rzemiosïa,
liczÈce w Federacji Rosyjskiej mniej niĝ 50 tysiÚcy osób i uwaĝajÈce siÚ za nieza-
leĝne wspólnoty etniczne”
1
. W tej değnicji widzimy cztery niezaleĝne aspekty.
OkreĂla ona, gdzie przedstawiciele takich ludów majÈ ĝyÊ, w jaki sposób majÈ
ĝyÊ, ilu musi ich byÊ oraz jak powinni postrzegaÊ samych siebie. Wszystkie te
aspekty wymagajÈ wyjaĂnienia i analizy, poniewaĝ wszystkie one wpïywajÈ na
losy tych spoïecznoĂci, a przede wszystkim na strategiczne decyzje polityczne
* Badania terenowe prowadziïam w Republice Aïtaju w latach 1994–2008. Niniejszy
artykuï jest oparty na tych badaniach oraz na publikacjach i dyskusjach przygotowywanych
wspólnie z czïonkami Centrum Studiów Syberyjskich przy Instytucie Antropologii Spoïecznej
im. Maksa Plancka w Niemczech. W 2008 razem z Brianem Donahoe, Joachimem Otto Ha-
beckiem i Istvanem Santha opublikowaïam studium porównawcze wpïywu polityki pañstwo-
wej dotyczÈcej terytorialnego i iloĂciowego wyznaczania granic narodów rdzennych na Syberii
(Donahoe i in. 2008). Niniejszy artykuï jest rozubudowanÈ prezentacjÈ przypadku aïtajskiego.
1
Prawo N 82-ɎɁ „O garantijach praw koriennych maïoczislennych narodow Rossij-
skoj Fiedieracyi” (o gwarancjach praw rdzennych maïoliczebnych ludów Federacji Rosyjskiej)
1999, rozdziaï 1.
146
podejmowane przez ich liderów. Niniejszy artykuï jest poĂwiÚcony jedynie
kryterium iloĂciowemu, które okazaïo siÚ szczególnie waĝne dla rdzennych
mieszkañców wspóïczesnego Aïtaju.
Skupienie siÚ na kryterium iloĂciowym i na wpïywie decyzji administra-
cyjnych na wybory toĝsamoĂciowe mieszkañców Aïtaju w ĝaden sposób nie
podwaĝa tego, ĝe identyğkacja etniczna i narodowa jest czasem kwestiÈ nie-
zwykle emocjonalnÈ, a przez wiele osób przynaleĝnoĂÊ do tej czy innej gru-
py jest postrzegana jako niepodlegajÈcy zmianie „naturalny” fakt. OmawiajÈc
historiÚ polityki narodowoĂciowej w pierwszych latach istnienia ZSRR, Terry
Martin przekonujÈco pokazaï, ĝe konstruowane przez pañstwo kategorie et-
niczne zostaïy doĂÊ szybko znaturalizowane i uznane za wïasne przez czïon-
ków poszczególnych grup, do czego przyczyniïy siÚ cyrkulacje poszczególnych
etnonimów w dokumentach rejestrujÈcych obywateli (2001). Trzeba pamiÚtaÊ,
ĝe narodowoĂÊ wpisywana byïa obowiÈzkowo do radzieckich, a nastÚpnie ro-
syjskich paszportów aĝ do 1997 roku (Martin 2001, s. 449; Brubaker 1994,
s. 48). Nie zmienia to jednak faktu, ĝe sposób değniowania takich kategorii,
ustalany odgórnie przez agencje pañstwowe, kreuje pole, w ramach którego
odbywa siÚ (samo)identyğkacja mieszkañców danego pañstwa.
SkÈd wziÚïo siÚ okreĂlenie iloĂciowe w değnicji KMN i dlaczego granica
iloĂciowa zostaïa ustalona na 50 tysiÈcach czïonków danej grupy? Zarówno
ja, jak i moi koledzy z Centrum Studiów Syberyjskich Instytutu Antropologii
Spoïecznej im. Maksa Plancka w Niemczech, wielokrotnie próbowaliĂmy zna-
leěÊ odpowiedě na to pytanie, dyskutujÈc na ten temat z ekspertami biorÈcymi
udziaï w kategoryzowaniu mieszkañców Federacji Rosyjskiej na potrzeby ad-
ministracji pañstwowej, na przykïad przy przygotowywaniu i opracowaniu ko-
lejnych spisów powszechnych. Ich odpowiedzi moĝna streĂciÊ w stwierdzeniu:
naleĝaïo ustaliÊ jakÈĂ górnÈ granicÚ ze wzglÚdów administracyjnych, ale nie ma
ona ĝadnego istotnego znaczenia politycznego. Walerij Tiszkow, dyrektor In-
stytutu Etnologii i Antropologii Rosyjskiej Akademii Nauk w przeprowadzonej
w 2004 roku w rozmowie z Brianem Donahoe, pracownikiem wspomnianego
wyĝej centrum, powiedziaï, ĝe do ustalenia granicy 50 tysiÚcy czïonków KMN
doszïo w wyniku dyskusji prowadzonej wĂród ekspertów Rosyjskiej Akademii
Nauk, którzy zostali poproszeni o wydanie opinii w kwestii nowopowstajÈcych
aktów prawnych okreĂlajÈcych status rdzennych mieszkañców Federacji Rosyj-
skiej. Wedïug Tiszkowa najgorÚtsze debaty dotyczyïy takich jakoĂciowych okre-
Ăleñ, jak „gospodarka tradycyjna” czy sama „rdzennoĂÊ”. Kryterium iloĂciowe
zostaïo przyjÚte, aby zadowoliÊ ĝyczenie organów pañstwowych domagajÈcych
siÚ precyzyjnej değnicji. Naukowcy zwrócili uwagÚ na wyniki spisu powszech-
nego z 1989 roku, wedïug którego najwiÚksza z uznawanych dotychczas za
tzw. maïye narodnosti grup, Nieñcy, liczyïa 35 tysiÚcy czïonków, najmniejsza
zaĂ z grup, pod wieloma wzglÚdami podobna do niej, ale nieuznawana za
maïÈ narodnost’, Aïtajczycy, liczyïa 62 tysiÈce osób. 50 tysiÚcy zostaïo przyjÚte
jako granica, która pozwalaïa najwiÚkszym z „maïych” grup na pewien wzrost
Agnieszka Halemba
147
demograğczny, a jednoczeĂnie byïa na tyle niska, ĝe wiÚksze grupy znacznie jÈ
przekraczaïy. Tiszkow i inni specjaliĂci
2
uwaĝali, ĝe 50 tysiÚcy ustanowi grani-
cÚ, która pozwoli na sprawniejsze zarzÈdzanie prawami rdzennych mieszkañ-
ców Syberii, jednakĝe nie postulowali jej niezmiennoĂci. Eksperci ci wyraĝali
zdziwienie, ĝe badania terenowe moje i moich kolegów wskazujÈ niezwykïÈ
politycznÈ istotnoĂÊ tego aspektu kategoryzacji oraz to, ĝe doĂÊ arbitralnie,
zdaniem ekspertów, ustanowiona granica wywoïuje lokalnie gorÈce debaty czy
nawet konĠikty. Uĝycie maksimum populacyjnego doprowadziïo do rozwoju
specyğcznego aspektu lokalnej polityki identyğkacyjnej, opartej na podziale
i rywalizacji miÚdzy „mniejszymi” i „wiÚkszymi” grupami ludnoĂci rdzennej.
Jest to przykïad „kategorii, które rozpoczÚïy swój ĝywot jako sztuczne wy-
nalazki urzÚdników kadastrowych, organizatorów spisów powszechnych, sÚ-
dziów czy oğcerów policji, a staïy siÚ kategoriami organizujÈcymi codzienne
doĂwiadczenie ĝyciowe, wïaĂnie dlatego, ĝe sÈ one nieodïÈcznÈ czÚĂciÈ instytu-
cji pañstwowych to doĂwiadczenie strukturyzujÈcych” (Scott 1998, 83). Takĝe
Valery V. Stepanov zauwaĝa, ĝe „ĂwiadomoĂÊ istnienia tego biurokratycznie
stworzonego kryterium (50 tysiÚcy maksimum populacyjnego – przyp. A.H.)
oraz istnienie «listy rdzennych narodów» moĝe prowadziÊ do rozdrobnienia
etnicznego [...] Wedïug niektórych badaczy maïe grupy mogÈ staraÊ siÚ dzieliÊ
na jeszcze mniejsze, aby otrzymaÊ dostÚp do pewnych przywilejów spoïecznych
i ekonomicznych” (Stepanov 2005 [2001], s. 36). Inny obserwator zauwaĝyï
nawet ewentualnÈ celowoĂÊ wprowadzenia minimum populacyjnego, aby unik-
nÈÊ „nowej fali «nacisku etnicznego» ze strony dziesiÈtków pretendentów do
statusu oddzielnej grupy etnicznej” (Cheshko 2005 [2000], s. 22).
Krótka historia kategorii KMN
PrzyjÚta w 2000 roku rezolucja „O ujednoliconym wykazie rdzennych ma-
ïoliczebnych ludów Federacji Rosyjskiej”
3
wymienia 45 takich ludów, chociaĝ
okoïo 130 róĝnych grup mogïoby siÚ ubiegaÊ o status rdzennych mieszkañców,
gdyby do değnicji nie byïo wïÈczone kryterium iloĂciowe, a kryterium oparte na
róĝnych innych wyznacznikach wystÚpujÈcych w ustawodawstwie miÚdzynaro-
dowym
4
. Wspóïczesna kategoria KMN ma dïugÈ historiÚ, siÚgajÈcÈ poczÈtków
2
MiÚdzy innymi Natalia Nowikowa i Siergiej Sokoïowskij, pracownicy Rosyjskiej Aka-
demii Nauk.
3
O jedinom pieriecznie koriennych maïoczislennych narodov Rossijskoj Fiedieracyi Rezolucja
255, 25 marca 2000. W praktyce wĂród tych 45 grup wyodrÚbnionych jest 40 KMN Póïno-
cy, Syberii i Dalekiego Wschodu. WiÚkszoĂÊ przywilejów KMN odnosi siÚ wyïÈcznie do tych
ostatnich.
4
Chodzi tu na przykïad o değnicje wystÚpujÈce w konwencji nr 169 MiÚdzynarodo-
wej Organizacji Pracy czy Dyrektywie Operacyjnej Banku ¥wiatowego z wrzeĂnia 1991 roku
(4.20).
IloĂÊ ma znaczenie. O wpïywie iloĂciowego aspektu regulacji pañstwowych...
148
rosyjskiej kolonizacji Syberii. PoczÈtkowe okreĂlenie „maïe ludy” nie dotyczyïo
raczej aspektu iloĂciowego, a jakoĂciowego, takich cech, jak zamieszkiwanie
na terenach oddalonych od centrum administracyjnego, postrzegane z punktu
widzenia tego centrum zacofanie spoïeczne i kulturowe, oraz potrzeba ochrony
(Sokolovskii 2000, s. 96–97; Sokoïowskij 2001, s. 51, 214–215). W czasach
radzieckich termin „maïe ludy” zostaï przejÚty i wïÈczony do repertuaru pojÚ-
ciowego w latach poprzedzajÈcych pierwszy powszechny spis ludnoĂci w ZSRR
w 1926 roku. W paědzierniku 1926 roku zostaï opublikowany wykaz 26 ludów,
którym naleĝaïa siÚ szczególna ochrona i opieka pañstwa
5
. Mimo ĝe ludy te
oğcjalnie opisywano w kategoriach etnicznych i kulturowych (religia, jÚzyk,
fenotyp, gospodarka, koczowniczy sposób ĝycia), wszystkie one charakteryzo-
waïy siÚ takĝe maïÈ liczebnoĂciÈ, maïym zagÚszczeniem ludnoĂci oraz odda-
leniem od centrów administracyjnych (Sokoïowa i in. 1995, s. 76). Juĝ wtedy
wiÚksze liczebnie grupy pozostaïy poza wykazem, mimo podobnego sposobu
ĝycia, kultury oraz oddalenia od centrów administracyjnych. Uwaĝano, ĝe ich
rozwój nie wymaga szczególnej ochrony, ĝe zdoïajÈ sprostaÊ wymogom ĝycia
w nowym socjalistycznym pañstwie bez opieki rzÈdowej oraz ĝe nie zagraĝa
im asymilacja kulturowa ze strony narodu rosyjskiego. Taka asymilacja nie byïa
bowiem celem w poczÈtkach istnienia ZSRR. Moĝna powiedzieÊ, ĝe liczebnoĂÊ
grupy zostaïa przyjÚta jako aproksymacja takich jakoĂciowych charakterystyk,
jak poziom rozwoju spoïecznego oraz poziom zagroĝenia wyginiÚciem czy
asymilacjÈ (Sokolovski 2005, s. 16–17).
Dziaïania podejmowane w latach dwudziestych XX wieku zapoczÈtkowaïy
trwajÈcÈ po dziĂ dzieñ debatÚ na temat etnicznoĂci, nacjonalizmu i polityki na-
rodowoĂciowej, której waĝnym aspektem byïy dyskusje terminologiczne. DoĂÊ
szybko ich podstawÈ teoretycznÈ staï siÚ trójdzielny bÈdě czasem poczwórny
podziaï wspólnot etnicznych, usytuowanych na drabinie rozwoju spoïecznego:
plemia, narodnost’, nacyonalnost’, nacyja. O ile pierwszy i ostatni termin moĝna
przetïumaczyÊ na jÚzyk polski, jako plemiÚ (plemia) i naród (nacyja) – pamiÚ-
tajÈc jednoczeĂnie, ĝe rosyjski narod to polski lud, a nie naród – dwa Ărodko-
we pojÚcia sÈ praktycznie nieprzetïumaczalne, poniewaĝ odnoszÈ siÚ one do
stadiów rozwoju miÚdzy plemieniem a narodem, które w polskiej literaturze
naukowej i myĂli politycznej praktycznie nie istniaïy. Yuri Slezkine ironicznie
nazywa je „etnicznoĂciÈ wszystkiego, co pomiÚdzy” (Slezkine 1994, s. 322)
6
.
Paradygmat ten byï przedstawiony juĝ w bardzo wczesnych artykuïach Józefa
Stalina
7
, a w peïni rozwiniÚty na przykïad w jego pracy z 1950 roku Mark-
sizm i woprosy jazykoznanija (por. Slezkine 1994, s. 314 i nast.) oraz w Istorii
5
Wriemiennoe poïoĝenije ob uprawlenii tuziemnych narodnostiej i plemion siewiernych okrain
RSFSR, 25 paědziernika 1926 (Czasowe postanowienie dotyczÈce administracji narodowoĂci
tubylczych oraz póïnocnych plemion na obrzeĝach RSFRR) .
6
Slezkine jako o stadium poĂrednim pisze wyïÈcznie o narodnosti. Poczwórny podziaï
ewolucji spoïecznej narodu znajdziemy np. w pracach Anatoliya Khazanova (1995, s. 18).
7
Praca Stalina z 1913 roku Marksizm i nacyonalnyj wopros (Marksizm a kwestia narodowa).
Agnieszka Halemba
149
Wsiesojuznoj Kommunisticzeskoj partii (bolszewikow) (1945 [1938])
8
. Kaĝde z tych
stadiów rozwoju byïo zarówno niezbÚdne, jak i nieuchronne z punktu widzenia
ewolucji spoïecznej (Bromlei, Kozlov 1989, s. 431). Wszystkie grupy etniczne
ZSRR byïy uwaĝane za rozwiniÚte ponad stadium plemienne, poniewaĝ na sta-
dium plemiennym nie mogïyby braÊ udziaïu w socjalistycznym sposobie pro-
dukcji. Narody (nacyi) uwaĝano zaĂ za zïoĝone organizmy spoïeczne, a ich cechÈ
wyróĝniajÈcÈ byïa przede wszystkim zdolnoĂÊ do samozarzÈdzania i samosta-
nowienia, potwierdzona historycznym doĂwiadczeniem wïasnej administracji
w organizacjach typu pañstwowego. Narodnosti i nacyonalnosti byïy umieszczane
miÚdzy plemieniem a narodem. Echa tej klasyğkacji sÈ silne wĂród wspóïcze-
snych ideologów syberyjskich grup etnicznych. Poniĝej cytujÚ wywiad z jednym
z aïtajskich aktywistów politycznych i kulturowych, który narzeka, ĝe starania
grup aspirujÈcych obecnie do otrzymania statusu KMN sÈ równoznaczne z co-
faniem siÚ w rozwoju spoïecznym od poziomu narodnosti na poziom plemienny.
Fraza maïyje narodnosti byïa uĝywana w róĝnych dokumentach w okresie
radzieckim, ale stopniowo, zwïaszcza w czasach pieriestrojki, zaczÚïa byÊ uzna-
wana za okreĂlenie deprecjonujÈce (Nowikowa 1999, s. 55; Slezkine 1994, s.
378). Prawdopodobnie istotny wpïyw na zmianÚ stosunku liderów rdzennych
mieszkañców Federacji Rosyjskiej do tego okreĂlenia miaïy rozwijajÈce siÚ
kontakty z organizacjami ludów rdzennych z innych krajów, gdzie kryterium
iloĂciowe nie wystÚpowaïo, a „rdzennoĂÊ” byïa değniowana w inny sposób.
Zgodnie z historiÈ tego terminu okreĂlenie „maïy” zostaïo uznane za zawiera-
jÈce w sobie takie znaczenia, jak „sïaby”, „niewaĝny” czy „zagroĝony”; terminy
narodnost’ i nacyonalnost’ zaĂ za sugerujÈce niedostateczny rozwój. W marcu
1990 zostaï utworzony ZwiÈzek Rdzennych Ludów Póïnocy ZSRR, przemia-
nowany w 1993 roku na ZwiÈzek Rdzennych Maïoliczebnych Ludów Póïnocy,
Syberii i Dalekiego Wschodu Rosyjskiej Federacji (Dalej AKMNSS). W sto-
sunku do okreĂleñ uĝywanych w czasach radzieckich w nazwie tej organizacji
nastÈpiïa zmiana z „maïych” na „maïoliczebne” oraz z narodnosti na ludy. Wy-
daje siÚ, ĝe zmianÚ tÚ naleĝy interpretowaÊ jako próbÚ wprowadzenia terminów
neutralnych, lecz z jednoczesnym zachowaniem kryterium iloĂciowego jako
jednego z gïównych aspektów charakteryzujÈcych te grupy rdzenne, którym
naleĝÈ siÚ szczególne prawa vis-a-vis innych mieszkañców Federacji Rosyjskiej.
Pojawiï siÚ w niej jednoczeĂnie termin, który wedïug Siergieja Sokoïowskiego
byï praktycznie niespotykany w oğcjalnych radzieckich dokumentach prawnych
sprzed 1990 roku – termin koriennyj, czyli rdzenny (Sokoïowskij 2001, s. 141;
2005, s. 20). Ten nowy termin – koriennyje maïoczislennyje narody – pojawia
siÚ od tego czasu w róĝnych dokumentach prawnych, wïÈczajÈc w to Kon-
stytucjÚ Federacji Rosyjskiej z 1993 roku. Dokïadne okreĂlenie populacyjne-
go maksimum pojawiïo siÚ zaĂ po raz pierwszy w 1996 roku w dokumencie
8
Wydanie polskie Historia WszechzwiÈzkowej Komunistycznej Partii (bolszewików). Krótki
kurs (1955).
IloĂÊ ma znaczenie. O wpïywie iloĂciowego aspektu regulacji pañstwowych...
150
„O podstawach pañstwowej regulacji rozwoju spoïeczno-ekonomicznego Póïnocy
w Federacji Rosyjskiej”
9
.
AnalizÚ efektów podziaïu rdzennych grup w Federacji Rosyjskiej na „maïo-
liczebne” i „niemaïoliczebne” moĝna przeprowadziÊ na co najmniej dwóch po-
ziomach: prawno-organizacyjnym oraz ĂwiadomoĂciowym. Analiza rosyjskiego
ustawodawstwa zostaïa podjÚta w ostatnich latach przez wielu autorów (miÚ-
dzy innymi Fondahl, Poelzer 2003; Krjaĝkow 1996, 1999; Nowikowa, Tiszkow
1999a, 1999b; Osherenko 2001; Pika 1999). Niĝej przedstawiam pokrótce tylko
te przywileje, które jednoznacznie odnoszÈ siÚ wyïÈcznie do KMN. Ze wzglÚdu
na wielopoziomowoĂÊ ustawodawstwa Federacji Rosyjskiej nawet, jeĂli jakieĂ
prawo zostanie przyjÚte na poziomie federalnym, to bez aktów wykonawczych
na poziomie regionalnym oraz dobrej woli na poziomie lokalnym nie ma moĝli-
woĂci wprowadzenia ich w ĝycie. Z tego wzglÚdu wielu badaczy zwraca uwagÚ
na to, ĝe prawa te czÚsto nie sÈ stosowane w praktyce. JednoczeĂnie moje
badania terenowe pokazujÈ, ĝe sama ĂwiadomoĂÊ istnienia w dokumentach
prawnych specjalnych przywilejów dla KMN ma znaczÈcy wpïyw na dziaïania
aktorów politycznych nawet na najniĝszym lokalnym poziomie – rejonu ad-
ministracyjnego, wsi – czy nawet na poziomie indywidualnym. W Republice
Aïtaju dotyczy to zresztÈ nie tylko dokumentów odnoszÈcych siÚ bezpoĂrednio
do KMN. W artykule z 2008 roku przedstawiam sposób, w jaki miejscowi akty-
wiĂci z jednej aïtajskiej doliny starali siÚ wykorzystaÊ istniejÈce prawa z zakresu
ochrony przyrody, aby zapewniÊ miejscowym mieszkañcom (Aïtajczykom – nie-
kwaliğkujÈcym siÚ do statusu KMN wïaĂnie ze wzglÚdu na kryterium iloĂciowe)
kontrolÚ nad ich dotychczasowymi terenami pasterskimi i ïowieckimi (Halemba
2008). Ocena tego, czy rdzenni mieszkañcy Syberii mogÈ w praktyce wykorzy-
staÊ system prawny lub poszczególne akty prawne na swojÈ korzyĂÊ, to kwestia
wymagajÈca odrÚbnej analizy. Dla niniejszej dyskusji waĝne jest to, ĝe katego-
rie, które wystÚpujÈ w dokumentach prawnych, w istotny sposób wpïywajÈ na
decyzje, strategie i politykÚ identyğkacyjnÈ rdzennych mieszkañców Syberii.
Przywileje, które na róĝnych etapach rozwoju rosyjskiego prawodawstwa
dotyczyïy czy dotyczÈ KMN, to miÚdzy innymi
10
:
x Zwolnienia podatkowe w przypadku prowadzenia gospodarki tradycyj-
nej w miejscach zamieszkania KMN
11
;
9
N 78-FZ, 19 czerwca 1996
10
Jednym z najwiÚkszych problemów rosyjskiego systemu prawnego jest jego niesta-
bilnoĂÊ i zmiennoĂÊ. Akty prawne czÚsto sÈ zastÚpowane nowymi, wprowadzane sÈ zmiany
i poprawki praktycznie uniemoĝliwiajÈce przedstawienie obecnego stanu prawnego w publi-
kacji naukowej, której przygotowanie i publikacja zajmuje co najmniej kilka miesiÚcy. Podane
przykïady praw KMN byïy zapisane w róĝnych dokumentach w latach 1991–2008. ChoÊ nie
wszystkie funkcjonujÈ w chwili obecnej, to sama ĂwiadomoĂÊ, ĝe istniejÈ jakiekolwiek prawa
zwiÈzane ze statusem KMN, wpïywa na to, ĝe podejmowane sÈ starania w sprawie uzyskania
tego statusu dla poszczególnych grup.
11
„O opïacie za ziemiÚ” N 1738–1, 11 paědziernika 1991, utraciï moc prawna w 2004 roku.
Agnieszka Halemba
151
x MoĝliwoĂÊ tworzenia oğcjalnych wspólnot (obszczin) opartych na kry-
terium terytorialnym bÈdě krewniaczym
12
;
x Zwolnienie z podatku dochodowego dla czïonków takich wspólnot
13
;
x Specjalne uprawnienia dotyczÈce wykorzystania zasobów naturalnych
na terytorium zamieszkanym przez KMN
14
;
x Prawo do otrzymania kompensacji w przypadku wydobycia zïóĝ na-
turalnych na terytorium KMN
15
oraz do odszkodowania w przypadku szkód
spowodowanych dziaïalnoĂciÈ przemysïowÈ
16
;
x Prawo do zastÈpienia obowiÈzkowej sïuĝby wojskowej sïuĝbÈ cywilnÈ
17
;
x Prawo do wczeĂniejszego wieku emerytalnego (50 dla kobiet, 55 dla
mÚĝczyzn)
18
.
Nie jest jednak tak, ĝe z przynaleĝnoĂciÈ do KMN zwiÈzane sÈ wyïÈcznie
przywileje. Zwïaszcza z punktu widzenia wewnÚtrznej polityki narodowotwór-
czej i w zwiÈzku z ciÈgle majÈcym wpïyw na ĂwiadomoĂÊ lokalnych polityków
ciÈgiem rozwojowym plemiÚ – narodnost’- nacyonalnost’ – naród, przynaleĝnoĂÊ
do KMN nie zawsze jest postrzegana w pozytywnym Ăwietle. Najwaĝniejsze
ograniczenia dotyczÈ uprawnieñ samorzÈdowych na poziomie regionalnym. Te
ograniczenia nie sÈ zapisane w twardej literze prawa w taki sam sposób, jak
przywileje, ale jednak widaÊ je w praktyce administracyjnej. KMN pojawiajÈ
siÚ w charakterze narodów tytularnych najwyĝej na poziomie okrÚgu (okrug)
i rejonu (rajon), ale nie na poziomie republiki federacyjnej. W czasach ra-
dzieckich oraz w pierwszych latach istnienia Federacji Rosyjskiej hierarchia
regionów byïa kwestiÈ istotnÈ z punktu widzenia politycznego, gdyĝ wiÈzaï
siÚ z niÈ stopieñ autonomii i samorzÈdnoĂci. W Rosji putinowskej jednakĝe
„siïa przebicia” danego regionu zaleĝy bardziej od jego statusu ekonomicznego
i poziomu kontroli nad surowcami naturalnymi, jaki lokalni politycy zdoïajÈ
wynegocjowaÊ z moskiewskim centrum. Status administracyjny ma natomiast
waĝny wymiar symboliczny. Republiki posiadajÈ róĝnorakie oznaki quasi-nie-
zaleĝnoĂci – wïasne rzÈdy, ministrów, prezydentów, Ġagi, godïa, hymny czy
konstytucje – co jest szczególnie waĝne w polityce narodowotwórczej. RzÈdy
republikañskie mogÈ teĝ w znaczÈcy sposób wpïywaÊ na politykÚ edukacyjnÈ,
12
„O gwarancjach praw rdzennych maïoliczebnych ludów Federacji Rosyjskiej” nr 83-
FZ, 30 kwietnia 1999; „O ogólnych zasadach organizacji wspólnot rdzennych maïoliczebnych
narodów Póïnocy, Syberii i Dalekiego Wschodu Federacji Rosyjskiej” N 104-FZ, 20 lipca 2000.
13
„O podatkach od osób ğzycznych” N 2003–1, 7grudnia 1991.
14
„O Faunie” N 52-FZ, 22 marca 1995.
15
„O zmianach w prawie Federacji Rosyjskiej o zïoĝach mineralnych” N 27-FZ. 3 marca
1995.
16
„O gwarancjach praw rdzennych maïoliczebnych ludów Federacji Rosyjskiej” nr 83-
FZ, 30 kwietnia 1999. odpowiednie paragrafy utraciïy waĝnoĂÊ w 2005 roku
17
„O gwarancjach praw rdzennych maïoliczebnych ludów Federacji Rosyjskiej” nr 83-
FZ, 30 kwietnia 1999.
18
„O pañstwowym zabezpieczeniu emerytalnym w Federacji Rosyjskiej” N 166 FZ 5
grudnia 2001.
IloĂÊ ma znaczenie. O wpïywie iloĂciowego aspektu regulacji pañstwowych...
152
kulturowÈ i jÚzykowÈ, wspierajÈc czÚsto w tym zakresie narody tytularne.
Moĝna powiedzieÊ, ĝe status republiki, który jest dla KMN praktycznie niedo-
stÚpny, pozwala na wiÚkszÈ niezaleĝnoĂÊ w polityce kulturowej oraz na wiÚksze
wpïywy polityczne na poziomie federacyjnym.
Niezaleĝnie od oceny realnego wpïywu statusu KMN, a co za tym idzie
i kryterium iloĂciowego, na przywileje, sposób ĝycia czy moĝliwoĂci rozwiÈ-
zywania konĠiktów ekonomicznych, najwaĝniejsze dla tez postawionych w ni-
niejszym artykule jest to, ĝe kryterium iloĂciowe staïo siÚ waĝnym kompo-
nentem wyobraěni spoïecznej i wpïywa na polityczne wybory liderów grup
rdzennych. Kryterium iloĂciowe, które miaïo za zadanie umoĝliwiÊ obiektywne
decydowanie, czy jakaĂ grupa jest rdzennÈ zbiorowoĂciÈ wymagajÈcÈ szcze-
gólnego wsparcia czy teĝ nie, jest obecnie instrumentalizowane przez róĝne
lokalne frakcje polityczne, w zaleĝnoĂci od tego, jak wyobraĝajÈ sobie one
przyszïoĂÊ wïasnej grupy i gdzie widzÈ najkorzystniejszÈ drogÚ dla rozwoju
grupowej toĝsamoĂci. W latach dziewiÚÊdziesiÈtych XX wieku wiele grup et-
nicznych wystosowaïo proĂby o wïÈczenie ich do wykazu KMN, co aïtajski
przykïad dobitnie pokazuje. W latach 1993–2002 lista KMN wydïuĝyïa siÚ
z 26 do 45 grup.
Znaczenie granicy 50 tysiÚcy czïonków jest najbardziej widoczne w przy-
padkach grup, których liczebnoĂÊ wokóï niej oscyluje. Niezwykle waĝne okazaïy
siÚ tutaj spisy powszechne ludnoĂci, poniewaĝ sÈ one praktycznie jedynym
momentem, w którym w sposób majÈcy znaczenie dla struktur pañstwowych
moĝe zostaÊ okreĂlona liczebnoĂÊ tego czy innego narodu lub ludu, a co za tym
idzie, mogÈ zostaÊ przyjÚte bÈdě odrzucone ewentualne ĝÈdania jego przed-
stawicieli dotyczÈce specjalnego statusu prawnego. Podczas badañ terenowych
spotkaïam siÚ z osobami, które w celu ustalenia ich przynaleĝnoĂci do KMN
weszïy na drogÚ sadowÈ. Jednakĝe taka postawa ma sens prawny jedynie w sy-
tuacji, gdy dany KMN zostaï juĝ prawnie rozpoznany, a po drugie, nie jest to
bynajmniej ruch masowy. Dlatego teĝ lokalni politycy z napiÚciem czekajÈ na
oğcjalne rezultaty spisów powszechnych, co widaÊ dobrze na niĝej opisanym
przykïadzie aïtajskim.
Casus aïtajski
W momencie utworzenia Republiki Aïtaju w 1991 roku narodnost’ tytular-
na „Aïtajczycy” liczyïa okoïo 62 tysiÚcy osób, stanowiïa 31 procent populacji
republiki i oczywiĂcie nie byïa wpisana na listÚ ani maïych, ani maïoliczebnych
ludów. W tym czasie na terytorium republiki nie byïo ĝadnych takich ludów.
JednoczeĂnie etnografowie radzieccy pracujÈcy na tym terenie wyodrÚbniali
kilka tureckojÚzycznych grup, które, róĝniÈc siÚ pod wzglÚdem jÚzykowym
czy kulturowym, wchodziïy wedïug nich w skïad jednej aïtajskiej narodnosti.
Wedïug moich badañ z poczÈtku lat dziewiÚÊdziesiÈtych przedstawiciele tych
Agnieszka Halemba
153
róĝnych grup postrzegali swojÈ odrÚbnoĂÊ na wielu pïaszczyznach, a za jedynÈ
wspólnÈ cechÚ kulturowÈ, która bez wÈtpienia ïÈczyïa wszystkich Aïtajczyków,
uwaĝali specyğczny, religijny stosunek do zamieszkiwanego przez nich teryto-
rium – gór Aïtaju (Halemba 2000; 2006).
Rosyjski termin aïtajcy – Aïtajczycy – pojawiï siÚ w rosyjskojÚzycznych
ěródïach pisanych w XIX wieku. Rosyjscy misjonarze i kupcy nazywali tak
wszystkich tureckojÚzycznych mieszkañców Aïtaju z wyïÈczeniem Kazachów.
JednoczeĂnie misjonarze zdawali sobie sprawÚ z tego, ĝe mieszkañcy Aïtaju
nie postrzegajÈ samych siebie jako naleĝÈcych do jednej grupy etnicznej i ĝe
nie wszyscy uĝywajÈ okreĂlenia Aïtaj Kiĝi (lit. czïowiek Aïtaju – wspóïczesny
aïtajski odpowiednik rosyjskiego etnonimu aïtajcy) jako samookreĂlenia. Poza
tym, w pracach misjonarzy i podróĝników byïo to tylko jedno z wielu okre-
Ăleñ mieszkañców Aïtaju, uĝywane zamiennie z takimi etnonimami jak gornyje
kaïmyki (górscy Kaïmycy), aïtajskie kaïmyki (aïtajscy Kaïmycy), bieïyje kaïmyki
(biali Kaïmycy) czy nawet ojroty (Ojroci) (Wierbitskij [1893] 1993; Potapow
1953; Tokarew 1936). WïaĂciwie tylko przedstawiciele jednej grupy skïonni
by byli prawdopodobnie zarówno w XIX wieku, jak i obecnie uznaÊ rosyjski
termin aïtajcy za tïumaczenie ich wïasnego samookreĂlenia. Chodzi tu o grupÚ
zamieszkujÈca Aïtaj centralny, której przedstawiciele obecnie okreĂlajÈ siÚ jako
Aïtaj Kiĝi, a których radzieccy etnografowie nazywali Aïtajczykami wïaĂciwymi
(sobstwienno aïtajcy) (Potapow 1969). To ostatnie okreĂlenie wzbudza obecnie
wiele emocji wĂród innych aïtajskich grup, które przez lata wïadzy radzieckiej
wïÈczane byïy w skïad narodnosti aïtajskiej: „JeĂli oni sÈ wïaĂciwymi Aïtaj-
czykami, to jakimi Aïtajczykami jesteĂmy my?” – sïyszaïam niejednokrotnie
podczas badañ terenowych.
Aïtaj Kiĝi to najwiÚksza z aïtajskich grup. Oprócz niej etnografowie ra-
dzieccy do Aïtajczyków zaliczali teĝ Tubaïarów, Czeïkanców, Kumandynczy-
ków i Telengitów
19
. Na poczÈtku lat dziewiÚÊdziesiÈtych liderzy pierwszych
trzech grup, których przedstawiciele ĝyjÈ w póïnocnej czÚĂci Aïtaju, wystÈpili
o nadanie im statusu KMN. Otrzymali oni ten status w 1993 roku, co spo-
tkaïo siÚ z wieloma negatywnymi komentarzami ze strony liderów aïtajskich,
których wiÚkszoĂÊ wywodzi siÚ z najliczniejszej grupy Aïtaj Kiĝi. Wedïug li-
derów politycznych Aïtajczyków wystÈpienie o status KMN byïo aktem od-
rzucenia przynaleĝnoĂci do wielkiego narodu aïtajskiego, jego bogatej historii,
miÚdzynarodowych zwiÈzków i kultury. Wedïug nich naród aïtajski nie jest
bynajmniej maïy – jego przedstawiciele ĝyjÈ obecnie w Chinach czy Mongolii,
moĝna przeĂledziÊ jego kulturowe i historyczne zwiÈzki z Tybetem, a Aïtaj-
czycy sÈ przodkami dzisiejszych Turków. W rozmowach ze mnÈ wielokrotnie
odwoïywali siÚ do opisów wïasnych spotkañ z nieuĂwiadomionymi co do wïa-
snej przynaleĝnoĂci narodowej aïtajskimi wspóïbraÊmi spoza granic Federacji
Rosyjskiej. Stanowisko Tubaïarów, Czeïkañców czy Kumandynczyków byïo ich
19
Niektórzy badacze do Aïtajczyków zaliczali teĝ Szorców i Teleutów (Potapow 1969).
IloĂÊ ma znaczenie. O wpïywie iloĂciowego aspektu regulacji pañstwowych...
154
zdaniem albo nierozsÈdne, albo szkodliwe czy nawet zdradzieckie, gdyĝ za cenÚ
kilku przywilejów odrzucili oni bogactwo narodowej historii i kultury Aïtaju.
W 1994 roku Brontoj Jangowicz Biediurow, pisarz i polityk aïtajski, obecny oğ-
cjalnie wybrany El Baszczy – gïowa aïtajskiego ludu, powiedziaï w udzielonym
mi wywiadzie: „PowinniĂmy siÚ wznieĂÊ na nastÚpny poziom rozwoju narodo-
wego i politycznego. A zamiast tego oni organizujÈ jakieĂ zjazdy Tubalarów,
Kumandyñczyków i Czeïkanców! To jest regres! Podczas siedemdziesiÚciu lat
wïadzy radzieckiej skonsolidowaliĂmy siÚ, stworzyliĂmy wspólny jÚzyk, wspól-
nÈ ĂwiadomoĂÊ i znaleěliĂmy siÚ na poziomie, jak to nazywano, socjalistycznej
narodnosti. A teraz wracamy do epoki kamiennej” (por. Halemba 2000).
Dla liderów Tubalarów, Kumandynczyków czy Czeïkañców sprawa jednak
nie byïa tak prosta. Ich starania o status KMN ich zdaniem nie pociÈgaïy za
sobÈ odrzucenia przynaleĝnoĂci do wiÚkszej wspólnoty narodowej Aïtajczyków.
W gruncie rzeczy mieli oni nadziejÚ na czerpanie zysków z przynaleĝnoĂci do
obu formacji zwiÈzanych ze statusem grupy etnicznej czy narodowej. Z jednej
strony uwaĝali, ĝe w czasach radzieckich instytucjonalnie wspierane byïo two-
rzenie jednego aïtajskiego narodu, na czym cierpiaïa ich lokalna specyğka jÚzy-
kowa i kulturowa, a przyznanie im statusu KMN miaïo byÊ pomocne w prze-
zwyciÚĝeniu dalszej utraty odrÚbnoĂci kulturowej i jÚzykowej (Satïajew 1992).
JednoczeĂnie mieli nadziejÚ, ĝe prawa KMN dotyczÈce korzystania z zasobów
naturalnych na terytorium zamieszkiwania przodków pozwolÈ na poprawÚ ich
sytuacji ekonomicznej. Byïo to szczególnie waĝne, poniewaĝ po upadku ZSRR
Aïtaj doĂÊ szybko staï siÚ jednÈ z najpopularniejszych destynacji turystycznych
Rosji, a póïnocnymi obszarami Republiki Aïtaj zaczÚli siÚ interesowaÊ inwesto-
rzy planujÈcy w tym regionie rozwój turystyki masowej. Ambicje liderów tych
trzech grup byïy w praktyce szczególnie trudne do zrealizowania, jeĂli pamiÚ-
tamy, ĝe specjalne prawa przysïugujÈ wyïÈcznie tym przedstawicielom KMN,
którzy mieszkajÈ na tradycyjnym terytorium swoich przodków i zajmujÈ siÚ
gospodarkÈ tradycyjnÈ. Wielu zaĂ przedstawicieli tych KMN mieszka obecnie
w Gorno-Aïtajsku (stolicy Republiki) lub w miejscowoĂciach typu miejskiego
i trudno by im byïo udowodniÊ, ĝe ich sposób ĝycia jest „tradycyjny”. Na-
dzieja jednak umiera ostatnia i takie byïy miÚdzy innymi motywacje liderów
póïnocnych aïtajskich grup. Z drugiej strony nie zamierzali oni wcale rezy-
gnowaÊ z uczestnictwa w bogatej symbolicznie aïtajskiej kulturze. Czeïkañcy,
Tubaïarzy i Kumandynczycy nadal mieszkajÈ na terytorium Republiki Aïtaju
i nie chcÈ oddzielenia administracyjnego. PrzynaleĝnoĂÊ do Republiki Aïtaju
daje im bowiem podstawy do podkreĂlania jednoĂci z wiÚkszym narodem aï-
tajskim, z jego bogatÈ historiÈ i spuĂciznÈ kulturowÈ. Moĝna powiedzieÊ, ĝe
po uzyskaniu statusu KMN, Kumandynczycy, Tubaïarzy i Czeïkañcy znaleěli siÚ
w sytuacji, w której starajÈ siÚ czerpaÊ z obu statusów: statusu maïolicznego
rdzennego narodu i statusu duĝego narodu tytularnego.
Dla liderów aïtajskich nadanie tym trzem narodom statusu KMN miaïo
raczej znaczenie symboliczne i prestiĝowe. Zdarzaïy siÚ negatywne komentarze,
Agnieszka Halemba
155
jak w przypadku Brontoja Jangowicza Biedjurowa, ale wpisanie do wykazu
KMN tych trzech grup nie staïo siÚ nigdy przedmiotem zaĝartej debaty czy
walki politycznej. Moim zdaniem staïo siÚ tak wïaĂnie z powodu kryterium
iloĂciowego. Czeïkañcow, Kumandynczykow i Tubaïarów jest oğcjalnie (wedïug
danych spisów powszechnych), a takĝe nieoğcjalnie (wedïug szacunków i Ăwia-
domoĂci liderów) tak maïo, ĝe ich ewentualne odïÈczenie siÚ od Aïtajczyków
nie spowodowaïoby zmniejszenia siÚ ogólnej ich liczby poniĝej granicy 50 ty-
siÚcy osób. Inaczej wyglÈdaïa sytuacja z Telengitami, których liderzy teĝ zaczÚli
mówiÊ o uzyskaniu statusu KMN juĝ na poczÈtku lat dziewiÚÊdziesiÈtych. Ich
wysiïki zostaïy poczÈtkowo storpedowane oskarĝeniami o nacjonalizm i sepa-
ratyzm juĝ na poziomie republikañskim. Przed spisem powszechnym z 2002
liczbÚ Telengitów szacowano na 10 do 17 tysiÚcy osób (Blum, Filippowa 2003).
Po odliczeniu kilku tysiÚcy póïnocnych Aïtajczyków, którzy juĝ mieli status
KMN, wyodrÚbnienie Telengitów jako osobnej grupy mogïoby spowodowaÊ
spadek liczby Aïtajczyków poniĝej granicy 50 tysiÚcy osób. I chociaĝ, jak pisa-
ïam wyĝej, nigdzie w rosyjskich aktach legislacyjnych nie jest zapisane, ĝe KMN
nie moĝe byÊ narodowoĂciÈ tytularnÈ na poziomie republiki, obawy dotyczÈce
utraty statusu republikañskiego przez Aïtajczyków byïy wyraěnie artykuïowane
w aïtajskich mediach, gdy sprawa odrÚbnego statusu dla Telengitów powróciïa
na scenÚ politycznÈ pod koniec lat dziewiÚÊdziesiÈtych.
Telengici otrzymali status KMN w 2000 roku, gdy plany przeprowadzenia
spisu powszechnego w Federacji Rosyjskiej byïy juĝ wyraěnie sformuïowane.
Nie mogÚ zgodziÊ siÚ z Walerijem Tiszkowem, wedïug którego Aïtajczycy nie
odnosili siÚ do fragmentacji swojej grupy z obawÈ (Tiszkow 2005, s. 312).
Wprost przeciwnie, w miesiÈcach poprzedzajÈcych spis powszechny w 2002
roku media aïtajskie byïy peïne dyskusji dotyczÈcych przyczyn i konsekwen-
cji ewentualnego deklarowania przez respondentów narodowoĂci telengickiej.
JednoĂÊ narodu aïtajskiego byïa tematem dominujÈcym, a tych, którzy ewen-
tualnie brali pod uwagÚ deklarowanie podczas spisu narodowoĂci telengickiej
ostrzegano, ĝe ich postawa moĝe mieÊ konsekwencje polityczne dla caïej repu-
bliki, ïÈcznie z jej degradacjÈ do poziomu okrÚgu w ramach Kraju Aïtajskiego,
z którego Republika zostaïa wyodrÚbniona w 1991 roku (Modorow 2003; Blum,
Filippowa 2003; Halemba 2006). Potencjalni Telengici byli okreĂlani mianem
zdrajców narodu aïtajskiego
20
. Niezaleĝnie od tego, czy obawy dotyczÈce utraty
statusu republikañskiego byïy uzasadnione, nadawaïy one ton lokalnej debacie
politycznej, w ramach której deklaracja telengickoĂci podczas spisu powszech-
nego staïa siÚ miarÈ aïtajskiego patriotyzmu.
Rezultaty spisu powszechnego z 2002 roku uspokoiïy obawy aïtajskich
polityków. Wedïug oğcjalnych danych tylko 2398 osób zadeklarowaïo przyna-
leĝnoĂÊ do Telengitów, a ogólna liczba Aïtajczyków osiÈgnÚïa ponad 67 tysiÚcy
20
Swietïana Tjuchtieniewa, rozmowy przeprowadzane w latach 2000–2003; a takĝe Mo-
dorow 2003; Blum, Filippowa 2003.
IloĂÊ ma znaczenie. O wpïywie iloĂciowego aspektu regulacji pañstwowych...
156
w Federacji Rosyjskiej i ponad 62 tysiÈce w Republice Aïtaju
21
. Jednakĝe dys-
krepancja miÚdzy oczekiwanymi a aktualnymi rezultatami spisu zachÚca do
postawienia pytañ dotyczÈcych wyborów, jakich muszÈ dokonywaÊ ludzie
zmuszeni przez pañstwo do deklarowania jednej przynaleĝnoĂci narodowej
czy etnicznej. Rezultaty rzeczywiĂcie na pierwszy rzut oka sÈ zadziwiajÈce.
JeĂli nawet szacunki Bluma i Filipowej, okreĂlajÈcych liczbÚ potencjalnych
Telengitów na 17 tysiÚcy osób, wydajÈ siÚ nieco przesadzone (Blum, Filippowa
2003), to moje wïasne badania wskazujÈ, ĝe wiÚkszoĂÊ mieszkañców rejonów
uïagañskiego i koszagackiego Republiki Aïtaju (poza Kazachami) uwaĝa siÚ za
Telengitów, a z tego wynika, ĝe takÈ narodowoĂÊ powinno zadeklarowaÊ okoïo
oĂmiu, dziewiÚciu tysiÚcy osób
22
. W latach 1998–1999 przeprowadziïam ana-
lizÚ wiejskich ksiÈg meldunkowych w rejonie koszagackim, gdzie zapisywana
jest takĝe przynaleĝnoĂÊ narodowa. Zdecydowana wiÚkszoĂÊ osób urodzonych
w tym rejonie i nie bÚdÈcych Kazachami, zostaïa zapisana jako Telengici
23
. To
oznacza, ĝe wiele z osób, które w lokalnych dokumentach (ksiÚgach meldun-
kowych) wystÚpujÈ jako Telengici, zadeklarowaïo podczas spisu powszechnego
narodowoĂÊ aïtajskÈ. Z moich rozmów z mieszkañcami rejonu koszagackiego
wynika, ĝe ich decyzjÚ moĝna rozpatrywaÊ na wielu poziomach. Po pierwsze,
czujÈ siÚ oni Aïtajczykami, poniewaĝ sama nazwa zawiera w sobie szczególne
przywiÈzanie do gór i przyrody Aïtaju, a takie przywiÈzanie jest niezwykle
waĝnym komponentem organizujÈcym ich doĂwiadczenie (por. Halemba 2006;
Halemba 2008). Po drugie, w konkretnym przypadku spisu powszechnego
wybór miÚdzy deklaracjÈ aïtajskoĂci a deklaracjÈ telengickoĂci staï siÚ dla nich
kwestiÈ lojalnoĂci wobec Republiki Aïtaju, której istnienie mogïo byÊ, wedïug
aïtajskich mediów, zagroĝone w Ăwietle ich ewentualnych wyborów. Po trze-
cie, ewentualne przywileje KMN nie byïy jeszcze w tym czasie szeroko znane
i komentowane w rejonach zamieszkaïych przez potencjalnych Telengitów.
Co prawda, uzyskali oni status KMN zanim spis powszechny zostaï przepro-
wadzony, ale konkretne inicjatywy zwiÈzane z rzeczywistym wykorzystaniem
przywilejów KMN pojawiïy siÚ w praktyce dopiero na poczÈtku XXI wieku.
Z tego powodu waĝniejszym celem politycznym niĝ deklarowanie osobistych
sentymentów etnicznych wydawaïo siÚ utrzymanie statusu republikañskiego.
JednoczeĂnie w sytuacji, gdy deklaracja przynaleĝnoĂci etnicznej nie byïa po-
strzegana, jako akt polityczny (np. w rozmowach z etnografem czy w wiej-
skich ksiÚgach meldunkowych), respondenci odwoïywali siÚ do toĝsamoĂci
telengickiej, a nie aïtajskiej.
21
http://www.perepis2002.ru/
22
Rosyjska etnografka Wiera Djakonowa uwaĝa, ĝe w koñcu lat osiemdziesiÈtych w sa-
mym rejonie koszagackim mieszkaïo co najmniej 5600 Ăwiadomych Telengitów (2001, s. 5).
23
Jako Aïtajczyków zapisano niemal wyïÈcznie te osoby, które do Kosz Agacz przyje-
chaïy z centralnego Aïtaju (maïĝeñstwo, praca) oraz przedstawicieli aïtajskiego rodu Todosz,
uwaĝanego powszechnie za ród aïtajski a nie telengicki, którego przodkowie osiedlili siÚ w re-
jonie koszagackim na poczÈtku XX wieku (Halemba 2006).
Agnieszka Halemba
157
W 2003 zostaïo utworzone Stowarzyszenie Telengitów, którego czïon-
kowie podtrzymujÈ kontakty z innymi organizacjami narodów rdzennych na
Aïtaju i w Federacji Rosyjskiej oraz biorÈ coraz aktywniejszy udziaï w miÚdzy-
narodowych sieciach organizacji ludów rdzennych, uczestniczÈc w kongresach,
szkoleniach czy kursach prawnych. W rejonach telengickich powstaïy pierwsze
obszcziny, byïy próby wydzielenia terenów tradycyjnego gospodarowania, co
dawaïoby mieszkañcom wiÚkszÈ kontrolÚ nad zasobami naturalnymi i ewen-
tualnÈ dziaïalnoĂciÈ przemysïowÈ i biznesowÈ. WstÚpne rezultaty spisu po-
wszechnego przeprowadzonego w 2010 roku pokazujÈ, ĝe liczba deklarujÈcych
siÚ jako Telengici znacznie wzrosïa – do 3648 osób w Republice Aïtaj (3712
w caïej Federacji Rosyjskiej) czyli o ponad 50 procent
24
. Nadal ich liczba nie
zagraĝa jednak w ĝaden sposób Aïtajczykom jako narodowi tytularnemu. Poza
tym tuĝ przed spisem powszechnym 2010 roku przewodniczÈcy aïtajskiego
parlamentu zwoïaï konferencjÚ poĂwiÚconÈ relacjom miÚdzy KMN a narodem
aïtajskim, w której wziÚli udziaï zarówno miejscowi politycy i liderzy ludów
rdzennych, jak i naukowcy z Rosyjskiej Akademii Nauk
25
. W rezultacie tej
konferencji wystosowano list do rzÈdu Federacji Rosyjskiej, w którym pro-
szono o uznanie jednoĂci narodu aïtajskiego, w skïad którego wchodzÈ takie
KMN, jak Tubaïarzy, Czeïkancy i Telengici
26
. Jest to w Federacji Rosyjskiej jak
na razie rozwiÈzanie unikalne, które powoduje, ĝe w zaleĝnoĂci od potrzeb
politycznych Telengici czy Tubaïarzy mogÈ byÊ „liczeni” albo w skïadzie Aï-
tajczyków, albo jako oddzielny KMN, czyli sÈ jednoczeĂnie narodem „maïym”
i „duĝym”, w zaleĝnoĂci od konkretnych celów politycznych, ekonomicznych
czy spoïecznych.
Zakoñczenie
Theodore Porter w swojej ksiÈĝce Trust in Numbers pisaï, ĝe „szacunkom
iloĂciowym nadaje siÚ czasami szczególne znacznie, mimo ĝe nikt nie broni
ich wiarygodnoĂci z prawdziwym przekonaniem” (Porter 1995, s. 8). Pisze
on teĝ, ĝe decyzja podjÚta wedïug kryterium iloĂciowego wydaje siÚ decyzjÈ
obiektywnÈ i sprawiedliwÈ, a samo kryterium, choÊ przyjÚte arbitralnie, szybko
staje siÚ znaczÈcÈ czÚĂciÈ rzeczywistoĂci spoïecznej. W Federacji Rosyjskiej
lokalni liderzy, aktywiĂci ludów rdzennych czy przedstawiciele administra-
cji pañstwowej widzÈ w kategoryzacji etnicznej nie tylko odbicie istniejÈcych
róĝnic miÚdzy grupami zamieszkujÈcymi FederacjÚ RosyjskÈ, ale teĝ waĝny
24
http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm
(6.06.2013).
25
http://www.kurultai.altai-republic.ru/print.php?sid=1867 (6.06.2013).
26
Kumandyñczycy nie zostali wymienieni w tym liĂcie ze wzglÚdu na brak porozumie-
nia z ich liderami.
IloĂÊ ma znaczenie. O wpïywie iloĂciowego aspektu regulacji pañstwowych...
158
instrument, pozwalajÈcy na ksztaïtowanie przyszïoĂci poszczególnych grup.
Granica liczbowa istniejÈca w rosyjskich aktach prawnych wykreowaïa podziaï
na „duĝe” i „maïe” grupy rdzenne. Jest to podziaï nie zawsze rozumiany poza
granicami Federacji Rosyjskiej, zwïaszcza przez przedstawicieli organizacji zaj-
mujÈcych siÚ ochronÈ praw ludów rdzennych, których pierwszym punktem
kontaktowym w Rosji jest wspomniany wyĝej AKMNSS. W tej organizacji
zrzeszone sÈ tylko ludy „maïoliczebne”, co stwarza wraĝenie, ĝe pewne grupy
rdzenne sÈ bardziej godne wspóïpracy i wsparcia niĝ inne i ĝe wielkoĂÊ grupy
ma w tym przypadku decydujÈce znaczenie.
Bibliograğa
Abramson David, 2002, Identity counts: the Soviet legacy and the census in Uzbekistan, w: David
I. Kertzer, Dominique Arel (red.), Census and Identity: The Politics of Race, Ethnicity, and
Language in National Censuses, Cambridge, Cambridge University Press, s. 176–201.
Anderson David G., 2000. Identity and Ecology in Arctic Siberia, Oxford, Oxford University Press.
Anderson David G., 2006, The Turukhansk Polar Census Expedition of 1926–1927 at the Crossroads
of Two Scientiğc Traditions, „Sibirica”, nr 5(1), s. 24–61.
Blum Alain, Filippowa Jelena, 2003, Pieriepis’ na Altaje, w: Elena Filippowa, Dominique Arel,
Katrin Gusef (red.), Etnograğja Pieriepis – 2002, Moskwa, OAO Awiaizdat, s. 72–93.
Bromley Julian, Kozlov Viktor, 1989, The theory of ethnos and ethnic processes in Soviet social sci-
ences, „Comparative Studies in Society and History”, nr 31(3), s. 425–438.
Brubaker Rogers, 1994, Nationhood and the National Question in the Soviet Union and Post-Soviet
Eurasia: An Institutionalist Account, „Theory and Society”, nr 23(1), s 47–78.
Cheshko Sergei Viktorovich, 2005 [2000], The Population Census: Whom to count and how?,
„Anthropology and Archeology of Eurasia”, nr 44(1), s. 8–24.
Djakonowa Wiera Pawïowa, 2001, Aïtajcy, Gorno-Aïtajsk, Ak-Czeczek.
Donahoe Brian i in., 2008, Size and place in the construction of indigeneity in the Russian Federation,
„Current Anthropology”, nr 48, z. 6, s. 993–1020.
Fondahl Gail, Greg Poelzer, 2003, Aboriginal Land Rights in Russia at the Beginning of the Twenty-
First Century, „Polar Record”, nr 39(209), 111–122.
Garcelon Marc, 2001, Colonizing the subject: The genealogy and legacy of the Soviet internal passport,
w: Jane Caplan, John Torpey (red.), Documenting Individual Identity: The Development of
State Practices in the Modern World, Princeton, Princeton University Press, s. 83–100.
Halemba Agnieszka, 2000, ¥wiadomoĂÊ narodowa wspóïczesnych Aïtajczyków, w: Ewa Nowicka
(red.), Wielka Syberia Maïych Narodów, Kraków, Nomos.
Halemba Agnieszka, 2006, The Telengits of Southern Siberia: Landscape, Religion and Knowledge
in Motion, London, Routledge.
Halemba Agnieszka, 2008, Religion and conĠicts over land in the Republic of Altai, Russian
Federation, w: Fernanda Pirie, Tony Huber (red.), ConĠict, Religion and Social Order in
Tibet and Inner Asia, Leiden, Brill.
Hirsch Francine, 1997, The Soviet Union as a work-in-progress: Ethnographers and the category
Nationality in the 1926, 1937, and 1939 censuses, „Slavic Review”, nr 56(2), s. 257–278.
Hirsch Francine, 2005, Empire of Nations. Ethnographic Knowledge and the Making of the Soviet
Union, Ithaca, Cornell University Press.
Istorija, 1945 [1938], Istorija Wsiesojuznoj Kommunisticzeskoj partii (bolszewikow): Kratkij kurs,
Moskwa, Gospolizdat.
Agnieszka Halemba
159
Khazanov Anatolij, 1995, After the USSR: Ethnicity, Nationalism, and Politics in the Commonwealth
of Independent States, Madison, University of Wisconsin Press.
Kriaĝkow Wïadimir Aleksiejewicz, 1996, Prawo koriennych maïoczisliennych narodow na ziemli.
„Gosudarstwo i Prawo”, nr 1, s. 61–72.
Kriaĝkow Wïadimir Aleksiejewicz, 1999, Status Maïoczislennych Narodow Rossii: Prawowyje Akty,
Moskwa,.
Martin Terry, 2001, The Afğrmative Action Empire: Nations and Nationalism in the Soviet Union,
1923–1939, Ithaca, Cornell University Press.
Modorow Nikoïaj Siemionowicz, 2003, Mieĝkonğessionalnye otnoszenija w Gornom Aïtaje: sos-
tojanije, problemy, puti ich prieodolenija, w: tegoĝ (red.), Gornyj Aïtaj: Istoriczeskij sbornik,
Gorno-Aïtajsk-Bijsk, Gorno-Aïtajskij Gosudarstwiennyj Uniwiersitiet.
Nowikowa Natalija Iwanowna, 1999, Prawa czeïowieka i prawa koriennych narodow siewiera Rossii:
Garmonija ili antagonizm?, w: Natalija Iwanowna Nowikowa, Walerij Aleksandrowicz
Tiszkow (red.), Czeïowiek i Prawo, Moskwa, ID Stratiegija, s. 54–63.
Nowikowa Natalija Iwanowna, Tiszkow Walerij Aleksandrowicz (red.), 1999a, Czeïowiek i Pra-
wo, Moskwa, ID Stratiegija.
Nowikowa Natalija Iwanowna. Tiszkow Walerij.Aleksandrowicz. (red.), 1999b, Obycznoje Pra-
wo i Prawowoj Pluralizm, Moskwa, Rossijskaja Akadiemija Nauk.
Osherenko Gail, 2001, Indigenous rights in Russia: Is title to land essential for cultural survival?,
„Georgetown International Environmental Law Review”, nr 13, s. 695–734.
Pika Aleksandr (red.), 1999 Neotraditionalism in the Russian North, tïum. Bruce Grant, Edmon-
ton, Canadian Circumpolar Institute Press.
Porter Theodore, 1995, Trust in Numbers: The Pursuit of Objectivity in Science and Public Life,
Princeton, Princeton University Press.
Potapow Leonid Pawïowicz, 1953, Oczerki po istorii aïtajcew, Moskwa–Leningrad, Izdatielstwo
Akadiemii Nauk SSSR.
Potapow Leonid Pawïowicz, 1969, Etniczeskij sostaw i proischoĝdienije aïtajcew, Leningrad, Nauka.
Satïajew Fieofan Aleksandrowicz, 1992, Iz istorii nacyonalnogo stroitielstwa na Aïtaje (k problemie
konsolidacyi aïtajcew), w: Jakow Andriejewicz Pustogaczew, Aleksandr Sazonowicz Sura-
zakow, Problemy izuczenija istorii i kultury Aïtaja i sopriedielnych tierritorij, Gorno-Aïtajsk,
Gorno-Aïtajskij Nauczno-issledowatielskij institut istorii, jazyka i litieratury.
Scott James C., 1998, Seeing Like a State, New Haven, Yale University Press.
Slezkine Yuri, 1994, Arctic Mirrors: Russia and the Small Peoples of the North, Ithaca, Cornell
University Press.
Slezkine Yuri, 1997, Naturalists versus Nations: Eighteenth-Century Russian Scholars Confront Ethnic
Diversity, w: David R. Brower, Edward J. Lazzerini (red.), Russia’s Orient: Imperial Border-
lands and Peoples, 1700–1917, Bloomington, Indiana University Press.
Sokoïowa Zoja Pietrowna., Nowikowa Natalija Iwanowna., Ssorin-Chajkov Nikoïaj Wïadimi-
rowicz, 1995, Etnografy piszut zakon, „Etnograğczeskoje Obozrienije”, nr 1, s. 74–88.
Sokolovskii Sergei Valerevich., 2000, The Construction of «indigenousness» in Russian science, politics
and law, „Journal of Legal Pluralism”, nr 45, s. 91–113.
Sokoïowskij Siergiej Walerjewicz, 2001, Obrazy Drugich w Rossijskich naukie, politikie i prawie,
Moskwa, Put’.
Sokoïowskij Siergiej Walerjewicz, 2004, Kriaszeny wo Wsierossijskoj pieriepisi nasielenija 2002
goda, Moskwa, IEA–RAN.
Sokolovskii Sergei Valerevich, 2005 [2000], The 2002 Census: Games According to Wittgenstein,
„Anthropology and Archeology of Eurasia”, 44(1), s. 25–33.
Sokolovskii Sergei Valerevich, 2005, Identity politics and indigeneity construction in the Russian
census 2002, „Max Planck Institute for Social Anthropology Working Paper”, nr 77,
Halle–Saale, Germany.
IloĂÊ ma znaczenie. O wpïywie iloĂciowego aspektu regulacji pañstwowych...
160
Ssorin-Chaikov Nikolai, 2003, The Social Life of the State in Subarctic Siberia, Stanford, Stanford
University Press.
Stalin Iosif Wissarionowicz, 1913, Marksizm i nacyonalnyj wopros – www.hrono.ru/libris/sta-
lin/2–19.html (6.06.2013).
Stalin Iosif Wissarionowicz, 1950, Marksizm i woprosy jazykoznanija, „Prawda”, 20 czerwca – www.
phil.pu.ru/lib/data/ru/stalin/marxism.html (6.06.2013).
Stalin Iosif Wissarionowicz, 1955, Historia WszechzwiÈzkowej Komunistycznej Partii (bol-
szewików). Krótki kurs, Warszawa, KsiÈĝka i Wiedza.
Stalin Iosif Wissarionowicz, 1956, Marksizm a zagadnienia jÚzykoznawstwa, Warszawa,
KsiÈĝka i Wiedza.
Stepanov Valerii, 2005 [2001], The All-Russia 2002 census: Ways to measure the identity of large
and small groups, „Anthropology and Archeology of Eurasia”, nr 44(1), s. 34–94.
Suny Ronald Grigor, 1993, The Revenge of the Past: Nationalism, Revolution, and the Collapse of
the Soviet Union, Stanford, Stanford University Press.
Tiszkow Walerij Aleksandrowicz, 2005, Etnologija i politika, Moskwa, Nauka.
Tokarjew Siergiej Aleksandrowicz, 1936, Dokapitalisticzeskije pierieĝitki w Oirotii, Leningrad,
Socyalno-ekonomiczeskoje izdatielstwo.
Wierbickij Wasilij Iwanowicz, 1993 (1893), Aïtajskije inorodcy, Gorno-Aïtajsk, Ak Czeczek.
Agnieszka Halemba
Sïawomir ’odziñski
Instytut Socjologii
Uniwersytet Warszawski
EtnicznoĂÊ i jej miary. Przypadek pytañ
„etnicznych” w Narodowym Spisie Powszechnym
LudnoĂci w Polsce w 2011 roku
WstÚp
W bogatej twórczoĂci naukowej profesor Ewy Nowickiej problematyka et-
nicznoĂci, zwiÈzana zwïaszcza z badaniem grup mniejszoĂciowych, zajmowaïa
zawsze bardzo waĝne, jeĝeli nie pierwszoplanowe, miejsce. Znalazïa ona juĝ
swój wyraz w rozprawie habilitacyjnej podejmujÈcej kwestie sytuacji i proble-
mów toĝsamoĂciowych Afroamerykanów w Stanach Zjednoczonych (Nowicka
1979). W latach osiemdziesiÈtych autorka opublikowaïa dwa waĝne artykuïy
teoretyczne dotyczÈce mniejszoĂci i sytuacji mniejszoĂciowej, które byïy sze-
roko wykorzystywane przez polskich badaczy na progu lat dziewiÚÊdziesiÈtych
ubiegïego wieku, kiedy wzrosïo zainteresowanie tÈ problematykÈ (Nowicka
1980; Nowicka 1989). Od poczÈtku lat dziewiÚÊdziesiÈtych aĝ do dzisiaj jej
zainteresowania badawcze zwiÈzane z etnicznoĂciÈ zwróciïy siÚ w kierunku
socjologicznych, problemowych monograği grup mniejszoĂciowych. Ich po-
czÈtek wyznacza praca o warszawskich luteranach jako mniejszoĂci religijnej
(Nowicka, Majewska 1993), a wykorzystane w niej pomysïy metodologiczne
przeniosïa na badania takich spoïecznoĂci etnicznych, jak Romowie w Pol-
sce, grupy imigranckie (Wietnamczycy w Polsce i greccy repatrianci z Polski),
rdzenne ludy Syberii (Buriaci, Jakuci, Kuriacy). Ukoronowaniem jej dotych-
czasowych zainteresowañ „mniejszoĂciowych” jest – w duĝym stopniu takĝe
osobista – praca o Woïochach (Arumunach) (Nowicka 2011)
1
.
Zagadnienia etniczne znalazïy siÚ takĝe w jej podrÚczniku do antropologii,
którego ostatni rozdziaï jest poĂwiÚcony róĝnorodnoĂci kulturowej („Wspóï-
czesnoĂÊ i przyszïoĂÊ róĝnorodnoĂci kulturowej”) (Nowicka 2006b). Pisaïa
w nim o zmianie funkcjonowania toĝsamoĂci etnicznych, których kryteria, takie
1
Dodajmy, ĝe jako promotorka prac doktorskich i nastÚpnie jako opiekunka naukowa
wyksztaïciïa duĝe grono uczniów, z których wiÚkszoĂÊ zajmuje siÚ zawodowo na uniwersytecie
kwestiami etnicznymi (Maïgorzata Gïowacka-Grajper, Michaï Kowalski, Robert Wyszyñski,
Wojciech PoïeÊ i ’ukasz Ostrowski).
162
jak „przekonanie o odrÚbnoĂci jÚzykowej, kulturowej, zwiÈzku z okreĂlonym
terytorium, historii i genealogii grupy, a takĝe pewnych specyğcznych cechach
wyraĝonych w autostereotypie, sÈ w coraz wiÚkszym stopniu poddawane re-
Ġeksji, Ăwiadomym decyzjom, intencjonalnemu dziaïaniu”, które okreĂliïa mia-
nem procesu „ideologizacji etnicznoĂci” (Nowicka 2006b, s. 434). Zjawisko to
moĝna zauwaĝyÊ takĝe przy okazji spisów powszechnych ludnoĂci, w których
stawia siÚ pytania o pochodzenie i identyğkacjÚ etnicznÈ spisywanych osób.
Próby spisowego okreĂlenie charakteru struktury etnicznej spoïeczeñstwa
oraz liczebnoĂci poszczególnych grup skïadajÈcych siÚ na niÈ budzÈ zawsze
duĝe emocje ze strony zarówno wïadz pañstwowych i wiÚkszoĂci, jak i samych
mniejszoĂci. StajÈ siÚ one nierzadko przyczynÈ napiÚÊ i konĠiktów etnicznych.
Statystyki na ten temat nie sÈ bowiem jedynie „zwykïymi liczbami”, lecz odgry-
wajÈ istotnÈ rolÚ spoïeczno-politycznÈ i etnicznÈ, o czym przekonuje historia
spisów powszechnych ludnoĂci nie tylko w Stanach Zjednoczonych, ale takĝe
w Indiach i Brazylii (Nobles 2011, s. 31–51, Berman 2011, s. 52–78, Peter-
sen 1987, s. 187–234, por. takĝe Kartzer, Arel 2002). DecydujÈ one bowiem
o polityce pañstwa wobec tych spoïecznoĂci oraz przesÈdzajÈ o ich publicznym
zaistnieniu i sile dziaïania
2
.
W tym artykule chciaïbym spróbowaÊ przeanalizowaÊ problemy meto-
dologii badania etnicznoĂci na przykïadzie ostatniego spisu powszechnego
ludnoĂci w Polsce, który odbyï siÚ wiosnÈ 2011 roku (dalej jako NSP 2011).
Byï on z perspektywy pytañ etnicznych przedsiÚwziÚciem bardziej rozwiniÚ-
tym w porównaniu do poprzedniego spisu ludnoĂci z 2002 roku, w którym
zadano pytania o narodowoĂÊ i jÚzyk domowy (Adamczuk, ’odziñski 2006).
Dziaïo siÚ tak z powodu rozszerzenia baterii samych pytañ etnicznych (dodano
w nim pytania o drugÈ narodowoĂÊ/toĝsamoĂÊ etnicznÈ, jÚzyk ojczysty i wy-
znanie religijne) oraz duĝej mobilizacji organizacji Ărodowisk mniejszoĂciowych
w trakcie spisu. Sprawy tego spisu budziïy od poczÈtku jego przygotowañ
zainteresowanie Ărodowisk mniejszoĂci narodowych
3
, a takĝe odpowiednich
komisji sejmowych i ciaï rzÈdowych oraz Ărodowisk naukowych
4
.
Wyzwaniem staïa siÚ zastosowana w spisie metodologia (ïÈczÈca róĝne
ěródïa danych), a zwïaszcza wykorzystanie metody reprezentacyjnej
5
. Moĝe
2
„Etniczne” znaczeniu spisów powszechnych ukazujÈ miÚdzy innymi prace Benedicta
Andersona, w których opisuje nieoczekiwane ich skutki w krajach kolonialnych i postkolonial-
nych poprzez ukazanie istnienia i liczebnoĂci pewnych grup, co staïo siÚ dla ich liderów inspi-
racjÈ do rozwoju toĝsamoĂci grupowych i mobilizacji politycznej (Anderson 2008, s. 29–45).
3
Niektóre z nich stale monitorowaïy przygotowania i sam przebieg spisu – zob. Raport.
Narodowy Spis... 2011.
4
Krzyk 2012 Jest to sprawozdanie z konferencji na temat NSP 2011 zorganizowanej
przez Uniwersytet ¥lÈski w Katowicach.
5
Badanie reprezentacyjne jest przeprowadzane na wybranej próbie (reprezentacji) ba-
danej zbiorowoĂci, a uzyskane wyniki sïuĝÈ do jej caïoĂciowej charakterystyki. Warunkiem
rzetelnoĂci wyników jest wïaĂciwy dobór próby (jej wielkoĂÊ i wewnÚtrzna struktura powinna
odpowiadaÊ wielkoĂci i strukturze caïej zbiorowoĂci).
Sïawomir ’odziñski
163
ona tworzyÊ istotne problemy z dokïadnym okreĂleniem liczebnoĂci mniejszo-
Ăci na poziomie jednostek „maïej skali”, czyli gmin, co bÚdzie siÚ przekïadaïo
na utrudnienia w realizacji ustawowych regulacji dwujÚzycznoĂci (wprowadza-
nia jÚzyka pomocniczego i nazw dwujÚzycznych na terenie gmin). Problemy
te mogÈ dotyczyÊ równieĝ mniejszoĂci maïych liczebnie i rozproszonych na
terenie kraju.
Najpierw omówiÚ gïówne problemy metodologiczne zwiÈzane z badaniem
„etnicznoĂci” w spisach powszechnych (konstrukcja pytañ etnicznych i spo-
ïeczny odbiór tych pytañ), a nastÚpnie w podobnej kolejnoĂci przedstawiÚ te
problemy na przykïadzie NSP 2011.
Problemy metodologiczne zwiÈzane z pytaniem o narodowoĂÊ
(pytaniami etnicznymi) w spisach powszechnych ludnoĂci
Spisy powszechne ludnoĂci stanowiÈ najbardziej pogïÚbione i porównaw-
cze ěródïo informacji na temat rozmiarów oraz zmian liczebnoĂci i struktury
demograğcznej grup etnicznych, jÚzykowych lub religijnych. Od koñca XIX
wieku pañstwa europejskie zaczÚïy wïÈczaÊ pytania dotyczÈce tych zagadnieñ
do swoich spisów ludnoĂci. Uzyskane w nich dane pozostajÈ czÚsto podsta-
wowym i jedynym ěródïem informacji statystycznej o etnicznym, jÚzykowym
i religijnym zróĝnicowaniu populacji danego kraju. Wynika to nie tylko z jego
powszechnego charakteru, ale takĝe i z tego, ĝe inne sposoby zbierania danych
na ten temat (jak np. sondaĝe) nie obejmujÈ wszystkich grup etnicznych z po-
wodu ich maïej liczebnoĂci lub rozproszenia na terenie caïego kraju, a dane
urzÚdowe na ten temat nie istniejÈ (nie zbiera siÚ ich) albo sÈ niedostÚpne
badaczom z powodu ich wraĝliwoĂci politycznej
6
.
Moĝna przedstawiÊ argumenty zarówno „za”, jak i „przeciw” umieszcza-
niu w spisach powszechnych ludnoĂci pytañ „etnicznych”, czyli dotyczÈcych
narodowoĂci jednostki (jej pochodzenia etnicznego itp.), uĝywanego jÚzyka
(ojczystego, domowego itp.), wyznania religijnego i posiadanego obywatel-
stwa. Argumenty „za” podkreĂlajÈ znaczenie uzyskiwanych danych dla pomocy
pañstwa na rzecz mniejszoĂci oraz dla samych tych spoïecznoĂci (decydujÈ
one czÚsto o ich znaczeniu i majÈ dla nich realne znaczenie urzÚdowe). Ar-
gumenty „przeciw” z jednej strony wyraĝajÈ obawy zwiÈzane z zachowaniem
poufnoĂci i prywatnoĂci uzyskanych danych etnicznych (sÈ to zawsze „dane
wraĝliwe”), z drugiej zaĂ podwaĝajÈ ich wiarygodnoĂÊ i rzetelnoĂÊ (Ringelheim
2011, s. 1682–1696).
Porównania miÚdzynarodowe dotyczÈce obecnoĂci tych pytañ w spisach
przeprowadzanych w róĝnych czÚĂciach Ăwiata nie sÈ tutaj jednoznaczne, gdyĝ
6
Na temat spisów powszechnych i uzyskanych w ich trakcie wyników dotyczÈcych
struktury etnicznych w róĝnych krajach europejskich – zob. Janusz 2011, s. 101–257.
EtnicznoĂÊ i jej miary. Przypadek pytañ „etnicznych” w Narodowym...