1

Piotr Szreniawski

Zapominanie a administracja

Sokrates nie był miłośnikiem pisma. Pismo osłabia pamięć, uwalniając umysł od
konieczności ćwiczeń w niezapominaniu. Oczywiście poza sferą zapisywaną nadal pozostaje
rozległa sfera mówiona, ale w wielu dziedzinach - w tym w administracji - pismo stało się
podstawowym sposobem przechowywania i przekazywania informacji, jak też dowodem,
wyznacznikiem norm czy nawet koniecznym elementem załatwiania nawet drobnych spraw
1
.
W kulturach, gdzie pismo nie jest - czy też nie było - szeroko stosowane, posłaniec był
w stanie zapamiętać wiadomość złożoną z kilkuset słów po jednokrotnym jej wysłuchaniu, i
przekazać ją w niezmienionej formie adresatowi. Pismo, będąc sposobem na uzewnętrznienie
i zarazem utrwalenie słów, zmniejszyło znaczenie niektórych obszarów pamięci jednostki.
Zamiast pamiętać treść danego przekazu, wystarczyło pamiętać gdzie jest dokument, w
którym ten przekaz zapisano.
Rozrost ilości przepisów, informacji, a nawet zwiększenie ilości ludzi, także wpływały
na zwiększanie się roli pisma i zmniejszanie roli pamięci jednostkowej i przekazów ustnych.
Przekazywane drogą ustną informacje coraz bardziej stawały się czymś drugorzędnym wobec
pisma. Plotki, bajki, rozmowy i wypowiedzi - dopiero przez ich zapisanie zyskują status
czegoś ważnego, lub też odwrotnie - te przekazy ustne, które uznano za ważne - są
zapisywane
2
.
Różne sposoby utrwalania informacji nie wyeliminowały jednak niezbędności pamięci
indywidualnej w życiu i pracy - w tym pracy w administracji. Pamięć tworzy jednostkę, zaś
doświadczenie - którego pamięć jest ważnym elementem - jest ważnym zasobem dobrego
urzędnika. Pamięć zbiorowa opiera się nie tylko na współuczestniczeniu w danych
zdarzeniach, ale także na możności korzystania z zapisów danych informacji. Umiejętność
sięgania do źródeł informacji, czyli korzystania z materialnych zasobów pamięci, w tym
sięgania do norm prawnych utrwalonych w formie przepisów, jest niezbędna dla działań

1
Pojęcie pisma jest tu wieloznaczne - określając zarówno metodę notacji mowy ale także dokument zawierający
wykorzystanie tej metody notacji. Pismo jest zarazem potężnym symbolem, określającym zarówno władzę
biurokratyczną jak też np. wykształcenie.
2
Zauważyć jednak należy, że coraz więcej informacji, nawet nieistotnych, jest utrwalanych, np. poprzez
nagrywanie. O ile jeszcze niedawno jednym z podstawowych problemów twórców komputerów były braki
pamięci (komputerów, nie twórców), o tyle postęp w dziedzinie wielkości pamięci komputerów umożliwił
zapisywanie informacji w ilościach jeszcze niedawno niewyobrażalnych.
2

rozległych organizacji, zaś kontrola tych organizacji polega często na sprawdzaniu czy jest
tak, jak pamiętamy że miało być.
Zapominanie może być w wielu wypadkach użyteczne
3
. Mimo, iż zwykle łączone jest
z niedoskonałościami i ograniczeniami, to dostrzeganie pozytywnych wymiarów zapominania
pojawia się zarówno w odniesieniu do pamięci jednostek, jak i zbiorowości
4
. Natłok
drobnych, podobnych spraw, tak typowy w pracy administracji, stwarza konieczność
odsuwania od siebie wspomnień dotyczących wszystkich przypadków, a zachowywania w
pamięci tylko typowego sposobu załatwiania spraw danego rodzaju oraz informacji
dotyczących przypadków charakterystycznych.
Zarówno pamiętanie danych faktów jak i ich zapominanie może być karą i
przekleństwem. Tkwienie w pamięci informacji o własnych błędach i porażkach
niejednokrotnie paraliżuje i prowadzi do działań pełnych obaw i wahań, a nawet do
wycofania się. Niejednokrotnie takie skutki są prawidłowe i społecznie oczekiwane, jednakże
zwykle dotykają bardziej jednostek szlachetnych i wrażliwych, niż okrutnych i bezmyślnych.
W wielu kulturach istnieją różne formy odkupienia się i zmazywania win jednostek, czasem
przyjmując nawet formy patologiczne.
Znany ze starożytnych i późniejszych dzieł literackich motyw kwiatu zapomnienia
przypomina o tym, że pamiętanie bywa uciążliwe, zaś zapominanie może być ulgą, czy też
wręcz niezbędnym uwolnieniem od balastu uniemożliwiającego normalne życie. Przytłoczeni
pamięcią o zbrodniach, krzywdach czy błędach ludzie dalecy są od wolności i niejednokrotnie
zmierzają do zemsty czy samozniszczenia, zamiast do budowania wspaniałej przyszłości i
korzystania z życia.
Niepamięć o zbrodniach zwycięzcy jest jak zakochanie. Brak dostrzegania
określonych wad i zachwyt nad jednostką mogą dawać społeczeństwu czy pojedynczemu
człowiekowi poczucie pewności siebie, ale także poczucie sprawiedliwości. Jednakże taki
brak obiektywizmu obecny jest także w nastawieniu opozycyjnym, czyli niejednokrotnie
zapominane są niedostatki kandydata chcącego zająć miejsce nielubianego rządzącego.
Wybaczanie może być związane z puszczaniem określonych rzeczy w niepamięć,
zapominanie związane z pewnymi zjawiskami podobnymi do zapominania mogą być
formalizowane, np. jako amnestia czy zatarcie skazania. Przeciwdziałać zapominaniu mogą
natomiast takie elementy administracji, jak np. archiwa. Podpalenie biblioteki w Aleksandrii

3
M. Augé: Formy zapomnienia, universitas, Kraków 2009, s. 13.
4
A. Hankała: Wybiórczość ludzkiej pamięci, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2001, s.
106.
3

kojarzone jest zarówno z utrwaleniem pamięci o podpalaczu, jak też wiąże się z utratą wielu
zapisanych informacji. Zastosowanie pisma umożliwiło powstanie administracji. W
zarządzaniu miastami i imperiami konieczne było oparcie się na określonych sposobach
utrwalania i gromadzenia danych. Pismo miało umożliwiać przypominanie sobie informacji, a
miejsce zapominania w pewien sposób zajęła utrata informacji zapisanych. Jednakże nie tylko
zniszczenie dokumentów łączyć należy z zapominaniem w organizacji. Organizacja
zapominająca traci wiedzę czy doświadczenie głównie przez utratę jednostek je
posiadających. Wymóg uczenia się organizacji wynika nie tylko ze zmian otoczenia, ale także
z konieczności przeciwdziałania zapominaniu, związanemu m.in. z rotacją kadr czy z brakiem
przypominania określonych procedur, informacji czy celów. Niejednokrotnie procesy
formalnie określane uczeniem się są tylko pozornie zdobywaniem nowej wiedzy, a opierają
się głównie na przypominaniu. Nie oznacza to, że uczenie się jest nieważne, ale że w
kształceniu ustawicznym należy uwzględniać także przeciwdziałanie zapominaniu.
Zapominanie zwykle nie zachodzi, kiedy dane informacje są interesujące, jak też kiedy
dane procesy są powtarzane. Ćwiczenie pamięci usprawnia procesy przyswajania nowych
informacji m.in. poprzez kojarzenie ich z informacjami już posiadanymi. Niejednokrotnie całe
treści często używanych przepisów znane są na pamięć, choć zwykle wskazane jest
sprawdzanie, a nie tylko mechaniczne powielanie. Zauważyć należy przy okazji, że również
zrozumienie jest jednym ze sposobów przeciwdziałania zapominaniu, choć z drugiej strony
zrozumienie może być źródłem zmieniania określonych rozwiązań, np. w związku z
zaistnieniem konieczności dostosowania wykładni norm do potrzeb.
Kiedyś całość przepisów niejednego kraju była czytana na głos, w celu ich
przypomnienia. W niektórych krajach uczy się preambuły konstytucji na pamięć.
Przypominanie o podstawach, celach czy początkach ma służyć nie tylko ich przypominaniu,
ale także ujednolicaniu postaw, wyjaśnianiu treści, jak i promocji określonych wartości.
Częste używanie i przypominanie danych norm może zwiększać szanse ich przestrzegania. Z
drugiej strony desuetudo może nawet stać się podstawą zmian systemu norm. Uchylanie norm
samo w sobie także wykazuje cechy podobne do zapominania.
Wielu filozofów posiada uszczęśliwiające złudzenie całkowitej wiedzy o wszystkim,
prawdopodobne jest nawet, że właśnie takie zaspokajające poczucie wystarczającego
zrozumienia spraw jest jednym z podstawowych elementów szczęścia. Miłość do mądrości
jest ogłupiająca jak i wiele innych rodzajów miłości, choć nie sposób odmówić jej wymiaru
mistycznego, co czyni filozofię byciem tu i teraz. Z drugiej strony jako filozofia często
nauczana jest historia filozofii, a poczucie bycia wędrowcem tej samej drogi, którą
4

przemierzało wielu poprzedników pozwala nie tylko na granie znanej roli czy mówienie
poprzez cytowanie, ale także na kontynuowanie już zaawansowanych rozważań i budowanie
kolejnych pięter gmachu niewykonalnego dla jednostki rozpoczynającej pracę od stanu
natury. Pamięć zatem jest narzędziem, budulcem i budowlą, a niepamięć - choć ma funkcję
wyzwalającą twórczość - często prowadzi do odkryć pozornych, a w rzeczywistości tylko do
odnajdowania znanych już twierdzeń czy informacji.
Powtarzanie określonego materiału wiedzy służyć ma w wielu przypadkach
przeciwdziałaniu zapominania, czyli pamiętaniu. Celowe skupienie się na niezapominaniu
może wynikać ze spostrzeżenia, że ważne rzeczy bywają zapominane. Przypominanie może
prowadzić do powstania określonych tradycji, a tradycja czasem prowadzi do zapomnienia
istoty rzeczy, i do skupienia się na pustych formach.
Stosowanie norm istotnych dla administracji wymaga m.in. pamiętania o regułach
wykładni, częściej w sposób wynikający z wielokrotnego wykorzystywania tychże reguł niż
tylko z werbalnej ich obecności w pamięci. Intuicja i nieświadome wykorzystywanie zasobów
pamięci dotyczących podobnych przypadków czynią zapominanie cechą administrowania
wyższej próby. Następuje selekcja pamięci, a także zmiana jej jakości - pamiętanie już nie
dotyczy zaleceń i norm, tylko rzeczywistego łączenia form i treści. Pamiętanie staje się
elementem praktyki, czymś bliższym życiu niż wiedza.
Z drugiej strony wiedza jest pojęciem szerszym, niż pamięć, obejmuje przynajmniej
część zrozumienia. Pani z sekretariatu, która wie wszystko, nie tylko pamięta o wszystkim,
ale także rozumie zależności, układy sił i nieformalne powiązania. Bycie blisko władzy
nakazuje zapominanie o niewygodnych sprawach, chyba że chce się je wykorzystać. Jednakże
o wielu sprawach nie wolno zapominać. Administracja, która nie pamięta o terminach,
wymaganych podpisach czy np. o urodzinach i zainteresowaniach szefa, nie tylko będzie
postrzegana jako roztrzepana, ale także będzie nielubiana. Brak lubienia oczywiście nie musi
oznaczać nielubienia, a może być wyrazem podziwu dla profesjonalizmu i koncentrowania się
na zadaniach. Sukcesy kolejnych projektów wymagają niekiedy odejścia od pamiętania o
rzeczach nieistotnych na rzecz pamięci o szczegółach decydujących o jakości.
Wyróżnić można zapominanie przez administrację, jak i zapominanie przez klientów
administracji - a oba przypadki związane są z administracją i zapominaniem. Profesjonalizm,
zwykle słusznie łączony z administracją, w wielu przypadkach dotyczy właśnie mocy aparatu
administracyjnego w zakresie pamiętania o obowiązkach, szansach czy o jednostkach.
Przedsiębiorca, który liczył na niepamięć aparatu skarbowego może być tak oszustem, jak i
realistą. Niejednokrotnie najlepszym kryterium oceny niepamięci w danym przypadku jest
5

dobro państwa. Administracja, która daje oszukać państwo, jest zwykle złą administracją,
chyba że to państwo jest wrogie.
Wymiana kadr w administracji może odbywać się zarówno w sposób ewolucyjny,
pozwalający na zachowanie pamięci organizacyjnej, jak i w sposób oparty na zacieraniu
pamięci dawnych okresów czy sposobów zachowania. Reformy administracji muszą łączyć
proporcje pamięci i zapominania. Doświadczenia przeszłości pozwalają na unikanie
naiwności, lecz podnoszenie jakości administracji musi niekiedy łączyć się z odejściem od
niektórych przyzwyczajeń.
Zaufanie pomiędzy administracją i jej otoczeniem także opiera się na
doświadczeniach. Pozytywne doświadczenia budują ufność i pozwalają zakładać, że partnerzy
nas nie zawiodą. Pamięć o oszustwach, niekompetencji czy o złej woli nakazuje odchodzić od
mniej łagodnych działań w stronę pilnowania spraw i ukrywania określonych informacji.
Administracja pamiętająca - w pozytywnym znaczeniu oraz administracja wymagająca od
klienta przypominania o sobie, to typy różniące się w kwestii pamięci czy też korzystania z jej
zasobów. Konieczność pamiętania o swoich interesach budzi zaradność, kiedy dbanie o
sprawy obywateli przez administrację pozwala im zajmować się bardziej wzniosłymi
rzeczami. Odpowiednie proporcje ingerowania w sprawy obywateli i pozostawiania im
swobody w zakresie wyznaczania kształtu własnego dobra łączą się z uczciwością i ogólnie z
kondycją moralną i kulturową społeczeństwa.
Przez filozofię rozumieć można naukę w ogóle, choć o ile filozofia może być
postrzegana jako metoda, o tyle nauka bardziej łączy się ze zdobywaniem wiedzy.
Ujednolicanie pamięci prowadzi do ograniczania rozwoju nauki, ale z drugiej strony
zapominanie nauki o rzeczywistości ogranicza jej użyteczność. Jeśli by zadać pytanie, czy
istnieje jedna nauka czy wiele nauk, zwykle usłyszymy odpowiedź o wielości nauk, choć
często dostrzegane są podobieństwa między naukami. W metarefleksji
naukowoadministracyjnej powtarzane jest pytanie o jedność lub wielość dziedzin badających
administrację. Dominacja prawa administracyjnego utrudnia uznanie jedności nauki
administracji jako nauki obejmującej całość refleksji naukowej nad administracją, chyba że
uznamy naukę prawa administracyjnego za część nauki administracji. Wymiar społeczny
uznania odrębności określonych nauk zdaje się decydować o przyjętej konwencji
klasyfikacyjnej.
Zapominanie może być przypadkowe lub celowe, a zarządzanie zapominaniem mniej
lub bardziej może być nastawione na przyspieszanie zjawisk tracenia posiadanej wiedzy lub
też opierać się na pozostawianiu zakresu zapominanych informacji procesom naturalnym,
6

związanym z ich nieużywaniem. Fałszowanie historii jest próbą wpływania na rzeczywistość.
Prawdopodobnie większość znanej z podręczników historii jest nie tyle retuszowana, co
zakłamywana - choć kolejne pokolenia powtarzających dane wersje mogą mieć dobrą wolę i
nie zdawać sobie sprawy z charakteru własnej roli. W wielu przypadkach jednak fałszerstwa
historyczne nie doprowadzają do zaginięcia wszelkich dowodów, ale do ograniczenia wiedzy
na konkretne tematy do grupy historyków oraz do braku przekonania o prawdziwości
niewygodnych wersji wydarzeń. Ten sam przekaz uznawany może być za bezcenne źródło
wiedzy i za przykład udanej propagandy - np. dla wielu historyków dzieło autora znanego
jako Gall Anonim jest godnym zaufania opracowaniem początków państwa polskiego, kiedy
dla części jest narzędziem stworzonym dla wykreślenia z pamięci roli Wikingów w powstaniu
Polski
5
.
Zapominanie związane łącznie z administracją i badaniami naukowymi nad nią może
przybierać dwie szkodliwe postacie: zapominania przez naukowców dorobku poprzedników,
jak też zapominania przez administrację wiedzy przekazanej w trakcie edukacji. Tworzenie
uogólnień wymaga znajomości wielu przypadków, nie tylko charakterystycznych, ale także
typowych a nawet mniej ciekawych. Uznanie czegoś za wyjątek także wymaga pamięci o
wielu sprawach pozornie nieistotnych, ale umożliwiających stworzenie całościowego
wyobrażenia o rzeczywistości. Rozwój refleksji naukowej nad administracją związany jest w
dużej mierze z pamiętaniem tego, co o administracji już powiedziano, natomiast dbanie o
jakość administracji i prawa administracyjnego wiąże się przynajmniej w pewnym stopniu z
oddziaływaniem na nie sfery nauki i z korzystaniem z jej pożytecznego dorobku. Wiele
rozwiązań jednak jest „jakby zapomnianych” w znaczeniu pomijania ich w fazie wcielania w
życie. Z drugiej strony reguły i teorie nie mogą krępować umysłu fachowego urzędnika,
będąc w posiadaniu podświadomości, zaś korzystanie z podpowiedzi naukowych w
trudniejszych przypadkach powinno być dostępną ewentualnością.
Brak poczucia, że czegoś się nie pamięta, nie wyklucza zapomnienia, a może być tym
groźniejszy, że nie zauważa potrzeby refleksji. Podobnie jak pamięć jednostkowa u człowieka
sięga zdarzeń, którym towarzyszył on jako kilkulatek lub później, tak początki wielu
procesów w administracji nie zawsze są pamiętane. Na podstawie opowieści ze strony
starszych świadków dzieciństwa czy też fotografii możliwe jest rekonstruowanie określonych
wydarzeń, i podobnie zapamiętane przez jednostki historie czy zachowane dokumenty
pozwalają tworzyć wyobrażenie o administracji danego czasu. Ciągłość administracji jest jej

5
Z. Skrok: Czy wikingowie stworzyli Polskę?, Iskry, Warszawa 2013, str. 31.
7

wielką siłą, a jej pamięć służy nie tylko jej samej, ale także wpływa na stan państwa i na losy
jednostek. Zapominanie jest określoną formą cofania się w rozwoju, a zapobieganie utracie
pamięci jest konieczne dla podtrzymywania pędu ludzkości.
Istnienie nauki administracji, obejmującej wykorzystanie wielu metod naukowych w
badaniach nad administracją, nie odbiera bogactwa wielości nauk administracyjnych.
Sprzeczność pomiędzy wielością a jednością jest tylko pozorna, a użyteczność administracji i
jej służebna rola nakazują pogodzenie się z istnieniem wielu nauk administracyjnych,
współtworzących jedną naukę administracji. Badania szczegółowe nie powinny prowadzić do
zapomnienia o kształcie całości, a obejmowanie myślą całości nie powinno ograniczać
poznawania szczegółów. Przyszłość nauki administracji/nauk administracyjnych zależy
jednak od woli i siły jednostek decydujących o kształcie organizacyjnym badań naukowych i
edukacji, zaś jej/ich istnienie i kształt nie powinny być uznawane za coś oczywistego, ale za
wynik oceny szeroko rozumianej użyteczności poszczególnych rozwiązań.


Forgetting and administration

Summary

The development of administration was possible because of the invention of writing.
Forgetting in administration is usually counterproductive. Norms and procedures which are
often used are better remembered. Positive experience is the source of trust between
administration and its clients. Development of research of administration should be based on
remembering what was written before, and on observing present tendencies.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful