You are on page 1of 15

Dariusz Miękisz

*
Interpretacja ewolucyjna pewnych
obyczajów ludności zamieszkującej
archipelag Massim.

-1-

Posługując się danymi etnograficznymi. którą można by nazwać prototypem wymiany Kula. usiłuję zidentyfikować instancję.Dlaczego każdego roku setki melanezyjczyków zamieszkujących archipelag Massim. ryzykując życie. natrafiam na ograniczenia tradycyjnego ewolucjonizmu i zwracam się ku teorii memów i antropologii. -2- . próbując wyjaśnić jego narodziny na gruncie teorii wymiany społecznej (altruizmu odwzajemnionego). Szukając najdoskonalszych metod opisu wszystkich wymiarów badanego zjawiska. aby – po przedarciu się przez wody Zachodniego Pacyfiku – podarować sąsiadom z sąsiednich wysp dwa rodzaje. mało przydatnych przedmiotów. wyrusza w długie i niebezpieczne podróże na własnoręcznie wystruganych czółnach. zainspirowany pracami Claude'a Levi-Straussa. analizuję zjawisko rytuału Kula w kontekście psychologii ewolucyjnej i socjobiologii. która była punktem zwrotnym we współczesnej antropologii. w gruncie rzeczy. które tamci szybko będą musieli przekazać kolejnym uczestnikom rytuału? Wychodząc od klasycznej pracy Bronisława Malinowskiego.

Hyde zauważa3. s. a jedynym sposobem na ich odwrócenie jest przeprowadzka do innej wioski. Creativity and the Artist in the Modern World. New York: Vintage Books. spotyka na drodze przedmioty tego drugiego rodzaju i jest nieustannie za nie wymieniany.1. wymieniane są różne przedmioty. dlatego 1 Malinowski B. 41-45 -3- . po pierwsze. każdy szczegół transakcji jest ustalony i regulowany przez zespół tradydycyjnych reguł i konwencji. zamorskich wyprawach (…). nieustannym przenikaniem przedmiotów z jednej wioski do drugiej [lub w obrębie jednej wioski](…) W drugim. Malinowski stopniowo odkrywał szczegóły pewnego rytuału. zdeterminowane geograficznie. dlatego dystalny partner jest najlepszym gwarantem bezpieczeństwa (przede wszystkim przed czarną magią) podczas pobytu na obcej ziemi. The Gift. choć początkowo wydawał się mało znaczącą osobliwością. zawsze w Kula. Naramiennik otrzymuje się zawsze od innej osoby niż naszyjnik. Wymiana odbywa się na dwóch poziomach: lokalnie i globalnie: kula polega. organizująca całe życie społeczne tubylców.. międzyplemiennym charakterze. Kula jest formą wymiany o rozległym. W nieskończoność reprodukowane są te same transakcje. w czasie pomniejszych ich noszenie jest zabronione. 138 3 Hyde L. Z pewnością odzwierciedlają status społeczny jednostki.(. przeciętny mieszkaniec – kilku. z drugiej – przedmioty obrotu (mwali i soulava) nie mogą być z niego wycofane. z którymi każdy z uczestników wymienia dary jest uzależniona od pozycji społecznej: wódź wioski ma zwykle kilkunastu lub kilkuset partnerów. ponieważ rodzaj przedmiotów jakie otrzymuję od sąsiada zależy od naszej wzajemnej pozycji na okręgu. na małych wewnętrznych transakcjach dokonywanych w granicach danej społeczności Kula czy też sąsiadujących z nią. Wybuch pierwszej wojny światowej sprawił. Reakcje o poczynaniach i przygodach krajowców z Nowej Gwinei. Liczba osób. W pierwszym przypadku mamy do czynienia z ciągłym. położony na zachód. s. Z jednej strony – związek pomiędzy partnerami wymiany jest stały i trwa całe życie. archipelag Massim. 1987. Uczestnikami rytuału są wybrani mężczyźni zamieszkujący archipelag. zwane soulava. Co można powiedzieć o samych przedmiotach wymiany? Naramienniki i naszyjniki (vagyu) są artykułami zdobniczymi używanymi tylko przy najważniejszych dla życia wspólnoty ceremoniach. przy czym brakuje wspólnego mianownika umożliwiającego ich wycenę i porównanie ich wartości. w końcu zaczął jawić się jako niezwykła podskórna struktura. s. temu od kogo go otrzymałem. Partnerów wymiany. studiujący wówczas w London School of Economics. lecz podlegają imperatywowi ciągłego ruchu. że etnograf został na kilka lat uwięziony na wyspach zachodniego Pacyfiku. Argonauci Zachodniego Pacyfiku W 1914 r. ponieważ różne klasy przedmiotów wędrują w przeciwnych kierunkach po okręgu. a niektórym aktom Kula towarzyszą złożone obrzędy magiczne i publiczne ceremonie1 Malinowski w Argonautach Zachodniego Pacyfiku bada zasady rządzące wymianą Kula.: Argonauci Zachodniego Pacyfiku. wielka liczba kosztowności (…) jest wymieniana w trakcie jednej. ogromnej transakcji. krążenia między wyspami i przechodzenia z rąk do rąk. jednak zwykle są zbyt nieporęczne aby je w ogóle zakładać. Warszawa: PWN.2 Całość opisuje motto: Raz w Kula. 112 2 Tamże.. Każdy ruch artykułów Kula. że okrąg jest ekwiwalentem strukturalnym nietowarowości wymiany – nigdy nie oddaję prezentu. prowadzona jest przez społeczności zamieszkujące szeroki pierścień wysp.) Wzdłuż tego szlaku wędrują stale w przeciwnych kierunkach dwa i tylko dwa rodzaje przedmiotów: W kierunku zgodnym z ruchem wskazówek zegara przesuwa się stale jeden z artykułów – długie naszyjniki z czerwonej muszli. tworzących zamknięty okrąg. Malinowski. Każdy rodzaj tych przedmiotów podróżując w swoim kierunku w obrębie zamkniętego kręgu. oprócz więzów „handlowych” łączą też więzy przyjaźni. dotarł do Papui-Nowej Gwinei by prowadzić obserwację etnograficzną dzikich zamieszkujących. który. a po drugie na wielkich. W przeciwnym kierunku wędruje drugi rodzaj przedmiotów – bransolety czy naramienniki z białej muszli zwane mwali.

że dywagacje na temat posunięć „handlowych” wodzów.. 1980). który musi zostać odpłacony. Obiekt ten jest rejestrowany przez partnera seksualnego. zaś mul. którzy są największymi graczami w wymianie i poszczególne dylematy uczestników (kogo obdarować danym przedmiotem?) to główne tematy rozmów mieszkańców wysp. większość osób które w nich występuje.kompletna bezużyteczność tych ozdób jest tym. H. z dyskusjami na temat wartości obu przedmiotów. dzięki czemu staje się on skłonny do ofiarowania darów [większej wartości]5. utratę równowagi umysłowej. Vol. Miller G. będące przedmiotem zwykłej wymiany handlowej.oznacza naszych bezpośrednich partnerów w wymianie. który stwarza. a tym co ewolucjoniści nazywają wskaźnikiem sprawności w doborze płciowym 4 . co wytwarza w nich wewnętrzną siłę nadawania ich posiadaczowi społecznego prestiżu. odgrywając kluczową rolę w doborze płciowym. nieuczestniczący w wymianie. opowieści. Razem z nimi po wyspach wędrują towary. nieobecną w przypadku handlu. Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland -4- . z zewnątrz widać jak kluczowe znaczenie mają dla harmonijnego współistnienia rozproszonych społeczności. Widać pewną analogię między biżuterią obrzędową wędrującą w Kula. Lecz vaygu to nie jedyne rzeczy wymieniane w Kula. że sami Massimowie robią wszystko by dystynkcja ta nigdy nie przestała być widoczna. Widać więc jak kolosalne znaczenia ma Kula dla struktury społecznej Massimów. 267-292. że przywilej przyozdabiania się nimi nie jest istotnym celem ich posiadania. w rękach których przebywał przedmiot wcześniej.partnerów naszych partnerów. Kolejne przesłanki tej tezy oferuje praca Damona6. 115-157 5 Malinowski B. same w sobie. wypożycza je od stojących wyżej w hierarchii sąsiadów z wioski. 2 (Jun. a jednocześnie – z punktu widzenia przetrwania konkretnego osobnika – jest kompletnie bezużyteczną ekstrawagancją. a więc (pozornie) zmniejsza dostosowanie. który przebywał w okolicy wysp Trobriandzkich kilkadziesiąt lat po Malinowskim. Poznań: Dom Wydawniczy Rebis. 15. lecz jest obwarowana ścisłym ceremoniałem. s. Nawet podczas obrzędów. (2004) Umysł godny pary. który mimo takiego obciążenia jest w stanie przetrwać w dobrej formie. (w:) Umysł w zalotach. związane są ponadto: technologia budowy czółna. The Kula and Generalised Exchange: Considering Some Unconsidered Aspects of the Elementary Structures of Kinship w: Man New Series. którym 4 Wskaźnik taki jest obiektem. których część stanowią. Wydaje się. Z samym przygotowaniem wyprawy dalekomorskiej. Wymiana nigdy nie odbywa się z rąk do rąk. No. Jak wybory seksualne kształtowały naturę człowieka. którym opisuje się każdy krążący przedmiot. pieśni i inne przekazy kulturowe. tabu przygotowawcze. którego wytworzenie i utrzymanie przez organizm musi być kosztowne energetycznie. Kolejną analizowaną strukturą lingwistyczną jest idiom z ręki X. jak i odstęp czasowy między transakcjami (darem i jego odwzajemnieniem). wiele legend i mitów dotyczących dawnych wypraw. relację opartą na długu. wzajemnymi targami i kalkulacjami. Z wędrówką vaygu odbywa się więc po wyspach cyrkulacja imion.: Argonauci Zachodniego Pacyfiku. Czy mwali i soulava można określić mianem handlu? Przeczy temu zarówno bezużyteczność przedmiotów obrotu. Dokonuje się więc podział świata na pięć funkcjonalnych obszarów: bezpośredni partnerzy. Malinowski zauważył. 1987137 6 Damon F. poprzez którą odbywa się potwierdzenie relacji wódz-poddany. Warszawa: PWN. str. lecz poprzez to zaświadcza o sprawności organizmu. Por. pośredni partnerzy (w dwóch kierunkach na okręgu) i pozostali. a wszelkie próby jej zatarcia spotykają się z wielkim oburzeniem społecznym. specjalny rodzaj magii która oddziałuje bezpośrednio na umysł partnera i powoduje jego uległość. Chociaż. Geograficzna struktura wymiany jest reprodukowana w strukturze lingwistycznej: prefiks veioy. przeciwnie – to obdarowanie nimi kogoś innego jest najpełniejszą realizacją ich funkcji. w których doszło do znaczącego wydarzenia podczas którejś z legendarnych wypraw. W języku Massimów zachowana jest odrębność pomiędzy wymianą Kula a wymianą handlową (gimwali) i funkcjonuje nawet powiedzenie Prowadzi kula jakby to było gimwali. Zawiera on wyliczenie wszystkich stacji pośrednich i poprzednich właścicieli. Reakcje o poczynaniach i przygodach krajowców z Nowej Gwinei. święte miejsca. rzeczy te nie są łączone przez mieszkańców z rytuałem.przez większość czasu pozostają nieużywane. podczas której dojdzie do wymiany. Pozwala to stwierdzić. ceremonie żałobne.

Zawiedziony odpowiedzią swojego partnera uczestnik Kula nigdy nie może domagać się rekompensaty. Najedzone nietoperze przelewają część zjedzonej krwi do pysków głodnych kolegów. str. 2004. akt altruizmu musi być odpłacony późniejszą przysługą. Przynoszę ci w darze jeden rodzaj przedmiotu. że altruizm nigdy nie powinien zaistnieć. ebook. Może zostać włączony w wymianę Kula. An Introduction. Por. DILEMMAS FOR SUPERRATIONAL THINKERS. lecz będzie się chełpił swoją szczodrobliwością7. że pozostaje on w niealienowalnej relacji ze swoim wytwórcą. Vol. którą włożą dzieci w utrzymanie stabilności struktury rodzinnej 10 Workman L. 2 (Jun. lecz w zamian oczekuje rekompensaty pod postacią innego. 15. Najlepszą strategią racjonalnego12 gracza jest zawsze zdrada. Press. Co sprawa. są częstym darem rodziców dla swych dzieci. H. natomiast kitouny są wytworzone własnoręcznie przez któregoś z uczestników rytuału. The Kula and Generalised Exchange: Considering Some Unconsidered Aspects of the Elementary Structures of Kinship w: Man New Series. tak by ich współtowarzysze mogli w chwili nieuwagi przywódcy stada dopaść samicę10. że jego przeciwnik jest doskonale racjonalny i przewidzieć jego strategię. W istocie matematyczny model jednorazowego dylematu „współpraca czy zdrada” na gruncie teorii gier (dylemat więźnia) ukazuje. Reader W:. Jest więc tym. Mwali/soulava reprezentują cyrkulację dóbr. w swej podstawowej strukturze. Dotychczasowy. a kitouny są tego długu ucieleśnieniem. Okazuje się. Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland 9 Poza wymianą Kula kitouny służą do umarzania długu. Najważniejszą regułą Kula jest to. Altruizm rodzinny był problemem dość dobrze opisanym na gruncie psychologii ewolucyjnej. 2. No. Aby zaistniała okoliczność do odpłaty muszą być spełnione dwie przesłanki: zwierzęta muszą być obdarzone zdolnością wzajemnego rozpoznawania się i muszą spotykać się odpowiednio często11. nie będzie ukrywał swojego niezadowolenia. nie wspominając o człowieku. niż ofiarował. człowiek. 196 11 Tamże. kitouny – cyrkulację siły wytwórczej .pracy. Malinowski stwierdza wręcz że ponieważ występuje tam zawsze silna rywalizacja w okazywaniu hojności.dyskredytuje się urągającego zasadom Kula uczestnika.. To więc nakład pracy włożony w stworzenie przedmiotu sprawia. klarowny obraz antropologiczny ulega skomplikowaniu pod wpływem nowszych obserwacji8. Douglas Hofstadter. a małpy odwracają uwagę samców alfa kopulujących z samicami. New York: Cambridge U. że większość ozdób powstaje i jest włączana jest w cykl wymiany poza obszarem Kula. 267-292. który pozwala zamykać i przerywać cykle i de facto napędza krążenie pozostałych przedmiotów. Logika wymiany społecznej Wymianę Kula. W takim wypadku dwóch nadracjonalnych graczy najlepszą strategią okaże się obopólna współpraca. str. Evolutionary Psychology. że otrzymany dar musi być odwzajemniony przedmiotem o podobnej wartości (pochodzącym z innej klasy). soulava) zyskuje przeciwwagę w postaci trzeciej instancji. Diadyczna relacja dwóch ekwiwalentnych przedmiotów (mwali. 195 12 Jednak gracz może również wyjść z założenia. jako reprezentacja pracy. lecz wyłącznie do obdarowanego należy ocena wartości otrzymanego prezentu. 132 8 Damon F. ponieważ – nie wiedząc jak postąpi przeciwnik – suma zysków jaką zdobędzie gracz w dwóch przypadkach opisanych danym 7 Tamże. 1985 -5- . LEADING UP TO A LURING LOTTERY w Metamagical Themas: Questing for the Essence of Mind and Pattern. posiada jednak ważną cechę dystynktywną: jest czyjąś własnością. s. że wśród zwierząt.9 Kula więc jawi się jako krążenie długu. jednak na prośbę właściciela musi zostać natychmiast zwrócony. Od jakiegoś czasu jednak ewolucjoniści zdawali sobie sprawę. przypadki altruizmu nie ograniczają się do członków rodziny.. który otrzymał mniej. 1980). można postrzegać jako realizację ewolucjonistycznego modelu altruizmu odwzajemnionego. że mwali lub soulava staje się czyimś kitoun? Decyduje pochodzenie przedmiotu. Kitoun – obiekt zewnętrznie przynależący do jednej z dwóch podstawowych klas. W 1971 Trivers zaproponował odpowiednią teorię: we wszystkich z tych przypadków. s.

współpraca i pierwszy człon wyrażenia oddaje strategię gracza. W. które wylicza Axelrod14: (1) zachęca do współpracy (pierwszy krok to wpółpraca) (2) umożliwia natychmiastowy odwet (3) umożliwia natychmiastowe wybaczenie. Tooby i Cosmides. niepoprawnie z logicznego punktu widzenia. bez względu na to jak obce kulturowo i egzotyczną są dla osobnika (6) jednocześnie inne relacje logiczne nie powinny móc stawać się treścią jego komputacji16. a więc przekształcenie iterowanego dylematu więźnia w dylemat jednorazowy. ¬p. które jednak są bardziej ugruntowane w potocznym języku. nie do formuł jako takich. należy więc wskazać p i ¬q ponieważ tylko w takim wypadku implikacja może być fałszywa (po drugiej stronie odpowiednio: ¬q i p).prawdopodobieństwem: zdrady przeciwnika i jego współpracy. s. że aby system mógł zastosować strategię wet za wet. 206 15 Na podstawie: Cosmides L. że w interesie zarówno ich jak i ich wrogów jest utrwalenie tej mistyfikującej strategii. że najlepszym rozwiązaniem iterowanego (powtarzanego) problemu więźnia jest strategia wet za wet. W takim wypadku ZW + ZZ > WW + WZ więc najlepszą strategią jest zdrada. Okazuje się. w pierwszej kolejności. Logiczną reakcją ich przełożonych było przegrupowanie oddziałów. Hoboken: Wiley&Sons . Cognitive Adaptations Designed for Social Exchange w: Buss David The Handbook of Evolutionary Psychology. jakimi powinien kierować się skuteczny moduł wymiany społecznej: (1) powinien klasyfikować daną relację jako wymianę społeczną jeśli jedna ze stron odniosła zysk (2) powinien definiować oszustwo jako odniesienie zysku przez jedną stronę.. q – prawdziwy wniosek. Z układu: p. Innymi słowy. 2005 16 Tamże. ponieważ to co dla jednego uczestnika wymiany jest zyskiem (długiem). reprezentującymi wszystkie kombinacje poprzedników i następników implikacji w układzie p | q (przesłanki na jednej. a więc osobników którzy posiadają wbudowany program wybierający strategię ciągłej zdrady (5) jego domeną powinny być wszystkie relacje wymiany. Z rozważań na temat iterowanego dylematu więźnia widać. walczyli bowiem ciągle przeciwko tym samym przeciwnikom i wiedzieli. jego zadaniem jest wskazanie dwóch kart. najważniejsi współcześni psychologowie ewolucyjni. stosującymi się do reguł. Badany dysponuje 4 kartami. s. a drugi – strategię przeciwnika. wnioski na drugiej stronie17). Altruizm może zaistnieć tylko o tyle. która wydaje się dobrze opisywać panujące relacje społeczne. dla drugiego jest stratą (wymagającą rekompensaty) (4) wykrywanie oszustów powinno dotyczyć przede wszystkim intencjonalnego oszukiwania. bez spełnienia wymogu (3) powinien móc zmieniać perspektywę. 14 Tamże. Konstruując różne warianty eksperymentu 13 Dylemat więźnia presuponuje następujące relacje: ZW > WW > ZZ > WZ. gdzie Z – zdrawa. będzie większa w sytuacji gdy sam zdradzi. q. zdrada zaś jest odpłacona zdradą. ¬q gdzie p – prawdziwa przesłanka. w którym formuła p → q będzie fałszywa. który wymusza zdradę obu graczy. musi być w stanie zareagować na działania antagonisty. z perspektywy którego obliczany jest zysk. czyli dokonać oceny jego działania pod względem rozpatrywanej zasady i przeprowadzić stosowną kontrakcję. W czasie I wojny światowej żołnierze walczący w długotrwałych bitwach pozycyjnych zaczynali po jakimś czasie oddawać strzały ponad głowami swoich wrogów. musi istnieć system wykrywania oszustów. jaka jest natura neurokognitywnych adaptacji umożliwiających wyłonienie się praktyki wymiany społecznej15. których obrócenie może ukazać fałszywą implikację. Tooby J. niż gdyby współpracował13. W teście tym zadaniem badanego jest wskazać wartościowanie logiczne. -6- . za pomocą pomysłowego eksperymentu logicznego wykazali. Tooby i Cosmides wyszli od apriorycznego sformułowania reguł. Jednak w biologicznym świecie dylemat więźnia nigdy nie jest jednorazowy: zwierzęta spotykają się ponownie i wyciągają konsekwencje wobec oszustów. 593 17 By nie komplikować obrazu posługuje się dalej. Wszystkie z powyższych przewidywań zostały potwierdzone eksperymentalnie z użyciem testu selekcji Wasona. o ile w przyszłości będzie odwzajemniony. łamiących daną zasadę. Wet za wet jest strategią stabilną ewolucyjnie (ESS) dzięki trzem cechom tej strategii. pojęciami przesłanka i wniosek (zamiast poprzednik i następnik). zajmujący się problematyką altruizmu odwzajemnionego.

Jednak eksperyment został zaprojektowany tak żeby wykrywać różnice między tendencjami do różnych odpowiedzi w zależności od treści zdań p i q. Oczywiście ewaluacja intencjonalności jest kluczowa. tylko jeśli masz skończone 18 lat. W ten sposób dowiedziono też. a więc intencjonalności. (2) Jeśli ktoś wychodzi na imprezę. może przejść na emeryturę w którym. że odsetek dobrych odpowiedzi badanych jest ściśle skorelowany z treścią zdań użytych w zadaniu19. jeśli treść dalej odnosi się do umowy społecznej. a więc np. więc odpowiedź badanych nie jest w tak oczywisty sposób błędna. Tamże. 613 -7- . charakteryzującej naruszenie zasad wymiany społecznej również zmniejsza ilość prawidłowych ocen. aż ok.23 Wszystkie z powyższych wariantów testu Wasona wykazały. 3/4 badanych podniesie karty z pijącymi piwo – by zobaczyć ile mają lat i małoletnimi – by zobaczyć co piją. Jednostronne uszkodzenie nie powodowało zmian. że konstrukcja języka naturalnego „jeśli. choć są regułami permisywnymi. (2) a więc zysku wymiany i zysku oszusta. stwarza zdania.” nie do końca przekłada się na logiczną figurę implikacji w KRZ. W przypadku treści neutralnej. Zdania tego typu były oceniane tak samo bez względu na związaną z nimi intencjonalność. która rządzi tym eksperymentem przyczynia się do zaobserwowanych różnić: podniesienie karty i jej odwrócenie. s. nie zaś bezwzględne wartości. s. s. które nie są regułami wymiany społecznej. że nie zdają sobie sprawy z tego. [2: jest zdrowy]. wybrać te których treść odnosi się do reguł wymiany społecznej i dokonać ich ewaluacji. 1/4 ankietowanych wnioskuje poprawnie.. musi mieć kawałek czerwonej wulkanicznej skały przywiązany do kostki. s. musi mieć kawałek czerwonej wulkanicznej skały przywiązany do kostki. 597 20 Można zarzucić badaczom. Możesz pić piwo. że wykrywanie oszustów jest dokonywane przez odrębny. a błąd zwykle dotyczy podniesienia prawdziwego wniosku. ponieważ odróżnia osobniki z programem oszukiwania. Okazuje się. Lecz jeśli w miejsce p i q podstawimy zdania związane z realizacją kontraktu społecznego.. Jeśli ktoś ma zespół Zespół Waterhouse'a-Friderichsena (p). a więc czy pas został niezapięty świadomie czy nie. że są oceniane przez odrębne moduły22. [4: ma 42° C]. Badania z pacjentami z ogniskowym uszkodzeniem mózgu pozwoliły na zgrubną anatomiczną lokalizację ośrodka wykrywania oszustów w szlakach łączących pole skroniowe z ciałem migdałowatym. by zobaczyć co kryje się po drugiej stronie jest gestem. Reguły wymiany społecznej są częścią szerszego zbioru reguł określanego jako reguły permisywne. 601 22 Wykorzystano następujące zdania: (1) Jeśli ktoś wychodzi wyrzucić śmiecie. a więc takie z którymi wymiana społeczna będzie zawsze nieopłacalna. tylko ok. Zdaje się to potwierdzać odwrócony wariant testu Wasona w postaci q → p. 21 Tamże. który bazuje w dużym stopniu na informacjach wrodzonych24 i stosuje wąskie heurystyki aby spośród wszystkich zdań logicznych o strukturze implikacji. badani mimo wszystko wskazują na p i ¬q (emerytów i młodszych). Wydaje się. należy wybrać karty 1 i 3. co dowodzi prawdziwości zasady (3)21. by sprawdzić czy prawdziwa jest jego przesłanka20. że pewna performatyka. 19 Tamże. Każdy kto skończył 78 lat.607 23 Obustronne uszkodzenie u pacjenta spowodowało spadek efektywności w teście Wasona do 39% przy zachowanej poprawnej ocenie zdań ostrożnościowych. który się pomylił (oczywiście konieczne jest też wyczulenie na próbę symulacji pomyłki). a ściślej – odnaleźć osobnika łamiącego daną regułę. który przywodzi na myśl wyszukiwanie osobników biorących udział w wymianie społecznej i demaskowanie ich oszustwa. To zagnieżdżenie modalności 18 W tym wypadku można by skonstruować następujący układ kart: [1: ma WFS]. że implikacja może być fałszywa tylko jeśli fałszywy jest poprzednik lub następnik. co dowodzi tego. Tamże.. Usunięcie przesłanek (1). W eksperymencie Wasona dają one gorsze rezultaty. musisz mieć zapięty pas. mimo – rzecz jasna – braku możliwości przekształcenia (p → q) → (q → p). 612 24 Takie same zależności efektywności od treści zdania w teście Wasona zaobserwowano u 3-latków.Wasona za p i q podstawiamy różne zdania języka naturalnego np. Wyjście na imprezę odbierane jest w tym układzie przez badanych jako przywilej a więc oceniane przez moduł do wykrywania oszustów. Usunięcie przesłanki (4). to. ma gorączkę (q)18. specyficzny moduł kognitywny. że moduł wykrywania oszustów jest oddzielony od modułu oceniającego zdania ostrożnościowe postaci: Jeśli jedziesz autem. [3: ma 37°C]. s. Tamże. od osobników z programem altruizmu. chociaż konstrukcja tego zdania jest dokładnie taka sama jak poprzedniego. np..

70 26 Tamże. która skrywa na dnie. Wioski – w przeciwieństwie do południowych – są zwarte. ukryte pośród zieleni (…) odnosimy wrażenie że wizja pradawnego i szczęśliwego dzikiego życia została nagle urzeczywistniona. że znaczona. dla którego mógł powstać tak złożony system wymiany. że powstał wcześniej w rozwoju filogenetycznym człowieka i miał – jak się zdaje – kluczowe znaczenie dla naszej późniejszej ewolucji. których ludność jest zachłanna i skąpa. która zasadniczo jest ich antytezą – warstwę uwarunkowań biologicznych. lecz kryją w sobie jeszcze jedną. w dużej mierze ukryte i nieoczywiste konsekwencje społeczne samej praktyki. bardziej rozproszeni. o silnej pozycji kobiet. że to najważniejszy problem na jaki się natknąłem. że jeśli chcemy zobaczyć lepienie garnków. Tak więc to podstawowe pole organiczne było przedmiotem działania wszystkich mechanizmów omówionych w poprzednim rozdziale. 1987. 76 -8- . niemal znużenia. skupionych tu i ówdzie w nieregularne grupki. (…) Dbają [oni] o zachowanie higieny osobistej.wykrywania oszustów w programie ontogenetycznym i jego zaimplementowania w postaci osobnego anatomicznie ośrodka świadczy o tym. str. gnomów. zamieszkiwane przez dzikich sprawiających wrażenie jakby jakichś karzełków. legend. tym razem autentyczną warstwę. Wcześniej jednak musimy zidentyfikować pole biologiczne. To społeczności matrylinearne.” Na północy społecznościami rządzi silna hierarchia: w obecności wodza żaden zwykły członek plemienia nie ośmieli się pozostawać na poziomie wyższym od niego w sensie czysto fizycznym. tak że zbliżanie się do nich nie wywołuje żadnych nieprzyjemnych wrażeń. Gospodarka oparta jest na rolnictwie i jest dość efektywna: tubylcy produkują znacznie więcej aniżeli w rzeczywostości 25 Malinowski B. która posiada już zupełnie inną naturę? Wydaje mi się. Identyfikacja pola biologicznego Zarysowane powyżej zależności psychoewolucyjne rzucają światło na pochodzenie samej idei wymiany przedmiotów w społecznościach ludzkich. służąc im za najrzetelniejszych służących26 Są wreszcie takie. na niektórych wyspach kiedy w upalny dzień wkraczamy w głęboki cień drzew owocowych i palm. do której się odnosi. niegościnna i chciwa i nawet stare czarownice chowają się w chatach tak. Jednak dla zewnętrznych obserwatorów jest oczywiste. nie istnieje. i znajdziemy się wśród estetycznie zaprojektowanych i ozdobnych domów. spotyka się wśród nich gwałtowne i przerażające zwyczaje polowania na głowy i kanibalizmu. W jaki sposób te interakcje zostały potem odwzorowane w strukturze społecznej. W przypadku praktyki Kula mamy do czynienia jednak z przedmiotami o wątpliwym zastosowaniu praktycznym. Mamy też wyspy. Warszawa: PWN. Jednak – jak zauważyli Tooby i Cosmides – warunkiem sine qua non tak opisanej wymiany społecznej jest bezpośredni zysk odniesiony przez jedną ze stron. że te uwarunkowania nie są prawdziwym powodem. W okolicach południowego krańca Papui. które było prototypem wymiany darów. Reakcje o poczynaniach i przygodach krajowców z Nowej Gwinei. 3. których powierzchowność wywołuje wrażenie jakiejś miękkości. str. pozbawione tabu seksualnych. którzy są faworytami białych. jest pochylony lub kuca. W tym celu powróćmy do opisu antropologicznego ludności zamieszkującej obszar Kula. Malinowski dzieli Massimów na dwie dobrze wyodrębnione grupy: północni tubylcy są wybitnie jednorodni i stosunkowo ucywilizowani. uzasadnień metafizycznych. zorganizowane wokół chaty wodza.: Argonauci Zachodniego Pacyfiku. Akt altruizmu jest bowiem symboliczną reprezentacją przemieszczonej treści: magii. (…) musimy najpierw hojnymi obietnicami tytoniu (…) wywabić z kryjówki jakąś staruchę. pozbawione ozdób artystycznych. korzystne w sensie adaptacyjnym są natomiast wszelkie.25 Zamieszkują je ludzie. południowi – zróżnicowani. Sama wymiana darów może być określona baudrillardowkim terminem symulakry: mistyfikacji.

Różnica między partnerami transakcji jest tym co czyni wymianę opłacalną. wojen. jednak nie rozpoznały w sobie swoich dalekich krewnych. wypełnionych po brzegi yamem. Są oddalone na tyle daleko od siebie aby zachować swą niezależność. Czystość seksualna jest cnotą nieznaną (…) charakter wielu. lecz jego szwagrowie zobowiązani są do oddawania mu części dochodu. że każda z wiosek zyskuje w drodze wymiany surowce niezbędne do przetrwania.: Argonauci Zachodniego Pacyfiku. Eksperymenty psychologiczne pokazują.). W obszarze kula mamy do czynienia z plemionami należącymi do jednego kręgu cywilizacyjnego. zedrą z niego opaskę łonową i zmaltretują go orgiastycznie w sposób dla niego poniżający28 27 Diamond J. Guns. których samodzielnie nie byłaby w stanie wytworzyć. Organizacja społeczeństwa obszaru Kula jest matrylinearna. tradycja uprawy określonych roślin i bogactwo niektórych obszarów w łatwo pozyskiwalne surowce żywnościowe – a więc wszelkie te różnice terytorialne i kulturowe – sprawiają. że zewnętrzny wróg społeczeństwa ksenofobicznego jest przede wszystkim wrogiem wyobrażonym. a więc potomkowie zamieszkują ze swoimi rodzinami od strony matki i dziedziczą w obrębie linii matczynej.potrzebują i w każdym przeciętnie urodzajnym roku zbierają zapewne dwa razy więcej niż mogą spożyć. Diametralnie inne warunki życia – brak możliwości rozwoju rolnictwa i bogactwo naturalnych źródeł żywności – spowodowały zmianę kursu ewolucji kulturalnej społeczności (regres – jak niektórzy twierdzą). 40 000 p. organizacja totemiczna dzieli też w poprzek małżeństwa. co utrzymuje wewnętrzny spokój archipelagu i wygasza ewentualne konflikty. New York: W. bo małżonkowie muszą pochodzić z innych klanów (praktyka doskonale zwiększająca różnorodność genetyczną). lecz odrębnymi kulturowo. lecz do krwawych starć dochodzi niezwykle rzadko. lecz mogą także ochronić przez wrogim czarem wymierzonym w swojego klienta. językowo i rasowo. Germs and Steel. a bogactwo legitymizuje jego pozycję w hierarchii. W poprzek organizacji terytorialnych przebiega podział na klany totemiczne: członkowie klanu mają wspólne pochodzenie i czują do siebie sympatię. Wódź ma więc najwięcej spichlerzy. niehierarchiczne grupy społeczne. 1997. a najważniejszą jest czarna magia. żyją w promiskuitycznej wolnej miłości (. która wkrótce na powrót przekształciła się w łowców i zbieraczy. ludzkość podążała tradycyjnym torem zaciekłej rywalizacji. Dorastając. która skolonizowała Australię i Nową Zelandię (ok.. która zasiedliła stosunkowo odległą wyspę. a kontakt z obcym tłumi ciemne. Norton & Company. Poszczególne wioski specjalizują się w produkcji różnych towarów. gwałtów i wzrastającego skomplikowania organizacji politycznej. n. żyjących w stabilnych i pokojowych warunkach. poważne konflikty często przybierają formę rywalizacji sportowych. Specjalizacja poszczególnych wiosek i wysp w produkcji konkretnych przedmiotów (czółna. Mała wysepka spłonęła krwią. Wódz wioski jako jedyny może pozwolić sobie na utrzymanie wielu żon. W. Tymczasem w Nowej Zelandii.). stąd – choć traktowani są ambiwalentnie i pozostają raczej na uboczu społeczności – ich praktyki są ważkie dla życia wspólnoty. ponieważ w jego przypadku relacja ekonomiczna ulega odwróceniu – to nie on łoży na rodzinę swojej żony. Pouczający jest klasyczny przykład z zamierzchłej przeszłości naszego gatunku: od frakcji. postępu. e). Wioski ze sobą rywalizują i żywią do siebie urazy. s. Czarnoksiężnicy wywołują choroby. zorganizowanych w luźne. atawistyczne siły narastające w ukryciu. czasem nawet gdy mężczyzna przeszkadza im w pracy pobiegną za nim. Reakcje o poczynaniach i przygodach krajowców z Nowej -9- . schwytają go. 54-57 28 Malinowski B. występują też stałe prywatne poczynania. gliniane garnki itd. Regularny kontakt ościennych terytoriów jest też tym. bogatej w surowce i odpowiedniej dla rolnictwa. lecz na tyle blisko by utrzymywać regularne kontakty. nie budzących podejrzeń zabaw dziecinnych przy bliższym wejrzeniu okazuje się nie tak niewinny. oddzieliła się po jakimś czasie grupa eksploratorów. Pozycja kobiet jest silna.. Każda dziedzina życia ma przyporządkowaną stosowną gałąź magii. Po kilkuset latach obie grupy nawiązały na nowo kontakt. przybierające na sile w okresach świątecznych. cała społeczność łowców-zbieraczy została wyrżnięta w pień a ziemia poddanej brutalnej agralizacji27.

w odróżnieniu od tradycyjnej wymiany kobiet w ujęciu Levi-Straussa. Tak poczęte dziecko. lecz trzy rodziny. zaświadczając o teleologicznej perspektywie. który oferował mężczyzna przypływający na wyspę był jego materiał genetyczny. Jak można to wytłumaczyć? Proponuję następujące wyjaśnienie: być może pierwotnym darem. z jej mężem. Awunkulat jest dla Levi-Straussa elementarnym systemem rodzinnym. brata i siostry – opatrzone silnym tabu. która musi zostać odkupiona a wraz z odkupieniem przekazany zostanie Gwinei. z którym miała już inne dzieci. za którymi podążają przedmioty Kula jako materialne reprezentacje długu – dopóki przebywają one w danej rodzinie sygnalizują. Poprzez tę przechodniość w końcu zamyka się okrąg handlu kobietami. wychowywane było w rodzinie swojej matki.10 - . natomiast związek ojciec-syn i małżeństwo są przyjazne i mało formalne. który nie ma jednak z dzieckiem żadnych formalnych związków. że w społeczeństwie ludzkim mężczyzna może otrzymać kobietę tylko od innego mężczyzny. często nieformalne. Mężczyzna zapładniał kobietę. To jednak nie wszystko. które ma się narodzić. z dala od oczu swojej żony. [Wuj w strukturze pokrewieństwa] nie zjawia się. 107 . że miała miejsce strata. Ojciec dziecka przekazał bratu swojej partnerki jeden z przedmiotów – mwali lub soulava. co mogło być polem biologicznym: kobieta jako pierwotny obiekt wymiany. układają się bardzo dobrze. wuj/siostrzeniec. ponieważ trudna i niebezpieczna wyprawa jest sama w sobie dobrym wskaźnikiem sprawności. utrata kobiety w danej rodzinie. Łączy bowiem w sobie trzy podstawowe porządki: pokrewieństwo. Zakaz [kazirodztwa] jest równoznaczny twierdzeniu. ograniczone terytorialnie i stosunkowo homogeniczne populacje musiały zapewnić sobie sposób na dowóz nowego materiału genetycznego. Ojciec dziecka również skorzystał. zaoferowaną mu przez jej brata i wracał na wyspę swojego pochodzenia. ponieważ spłodził dziecko z nową partnerką. Natomiast tabu relacji brat-siostra jest na tyle silne. str. lecz mężczyźni są pasażerami statków opływających dalekie rejony zachodniego Pacyfiku. na inną wyspę. ponieważ ich materiał genetyczny mógł zrealizować się w lepszym zapewne wariancie potomka morskiego podróżnika. reprodukując jednocześnie strategię rozrodczą. ojciec/syn. jednak relacje małżonków. Dziecko w strukturze występuje tylko jako to. zostanie zrekompensowana zyskaniem innej – jednak. str. Relacje wuja i siostrzeńca są chłodne i sformalizowane. w której rozmawia jego siostra. który oddaje mu swą córkę lub swoją siostrę. w tej transakcji biorą udział nie dwie. ponieważ wyjściowe zaburzenie równowagi w jednym pokoleniu może być przywrócone tylko przez odwrócenie wymiany w kolejnych pokoleniach. Brak jest ceremonii małżeństwa. Prawdziwym przyjacielem dziecka jest za to jego ojciec. Matka dziecka i jej brat osiągnęli więc korzyść adaptacyjną. Teraz zadaniem brata jest przekazać ten przedmiot dalej. Jest to – według niego – nie „rodzina nuklearna” lecz kompleks 4 relacji: brat/siostra.Instytucja biologicznego ojcostwa jest nieznana. Nieoczekiwanie więc antropologia strukturalna naświetla to. choć jego formalnym ojcem był wuj. a więc zrealizował doskonale męską strategię rozrodczą. że kiedy mężczyzna zbliża się do grupy. Jednak to nie kobiety. lecz jest bezpośrednio dany – jest warunkiem tej struktury30. alians (małżeństwo) i filiację. 92 29 Tamże. mieszkający z matką. str. 113 30 Tamże. przy czym relacja [wuj/siostrzeniec] ma się do relacji [brat/siostra] tak jak relacja [ojciec/syn] do relacji [mąż/żona]. W ten sposób rodzinny handel się zamknie. być może lepiej rokujące niż pozostałe w wiosce. Odizolowane. formalnym opiekunem dziecka jest wuj od strony matki (awunkulat). mąż/żona. albo ona odchodzi albo on skręca w innym kierunku29 Wspomniane zależności służą Levi-Straussowi do wyodrębnienia elementarnego składnika struktury społecznej. materiał niepośledniej jakości. Warszawa: PWN. ponosząc tylko jednorazową inwestycję w przygotowanie wyprawy. 1987. prototypem wszelkich relacji społecznych i pierwszym sposobem organizacji ludzkiej wspólnoty. Społeczeństwo wysp Trobriandzki spełnia tę proporcję. a relacje ich łączące są często oschłe a nawet wrogie. Pokrewieństwo istnieje tylko po to aby się przedłużać i utrwalać.

Współcześni mieszkańcy wysp Trobriandzkich. powtarzalności w przypisywaniu określonym zakresom widma światła nazw kolorów Tamże. utrzymując jednocześnie społeczeństwa i poszczególne jednostki. Wkrótce jednak opisano pewne ograniczenia i powtarzalności w materiale etnografii i lingwistyki porównawczej32. a więc relacja przebiega w myśl schematu: geny → epigenetyka → kultura → epigenetyka. Margaret Mead. W jaki sposób dokonała się transpozycja kognitywnego mechanizmu. co pozwoliło psychologom ewolucyjnym na podniesienie kwestii zależności kultury od wrodzonych. ryzykując życie. 2004.11 - . które z perspektywy europejskiej wydawały się niezwykłe i dziwaczne31. Lumsden i E. w której zyskał on swoją reprezentację? W jaki sposób wyłoniła się struktura. dzięki któremu może ona się reprodukować i rozrastać. głoszący. opisała szereg zjawisk kulturowych. z góry zdeterminowanych. Oszustwo w ogóle nie wchodzi w grę. O. Ówczesną antropologię porównawczą opanowywał wtedy paradygmat tabula rasa. coś co można by określić lacanowskim terminem Wielkiego Innego.materialny symbol straty. zwiększając adaptację jednostki do środowiska. postulowała koewolucję genów i kultury: kultura nie jest niezależna od genów. które działają. Wilsona34. która toczyła się w obrębie współczesnego ewolucjonizmu. wyprowadzjąc z niego wszelkie możliwe konsekwencje? Prześledźmy historię sporu o naturę kultury. a ludzie społeczności są w stanie wytworzyć wszelkie wyobrażalne i niewyobrażalne rytuały i reguły współżycia. Człowiek wypełniający odwieczne fatum jest więc sługą struktury. 31 32 33 34 Workman L. że nie ma w ludzkiej kulturze żadnych elementów uniwersalnych. który działał w obrębie pola biologicznego w obręb samej struktury. aby – po przedarciu się przez wody Zachodniego Pacyfiku – podarować sąsiadom z sąsiednich wysp dwa rodzaje. Evolutionary Psychology. s. które są jej żywicielami przy życiu. ponieważ trzecia strona wymiany – struktura – jest najbardziej efektywnym gwarantem jej powodzenia. ponieważ nie oddawałoby to całej prawdy. która próbowała połączyć te trzy podejścia. nie możemy po prostu wskazać na mechanizmy biologiczne. 351-352 . Odpowiadając na pytanie. wyrusza w długie i niebezpieczne podróże na własnoręcznie wystruganych czółnach. że to sama kultura rzeźbi w bloku ludzkiej genetyki (Tomasello). która – jak się wydaje – jest ufundowana na reprezentacji tego mechanizmu. ponieważ z perspektywy każdego ogniwa do wyrównania transakcji wystarczy relacja z dwoma sąsiednimi ogniwami – dawcą i odbiorcą. Richerson). biologicznych predylekcji człowieka. 344 np. Press. Cosmides).. s. An Introduction. ponieważ ludzkie predyspozycje sprawiają że niektóre jej aspekty wyłaniają się z wyższym prawdopodobieństwem niż inne. Wyłoniły się w końcu trzy biegunowe stanowiska33: jedni postulowali. O. New York: Cambridge U. niektórzy wreszcie uważali. s. Struktura – powrót wypartego W wymianie nigdy nie uczestniczą tylko dwie osoby. która przeprowadzała obserwacje etnograficzne w Papui-Nowej Gwinei na początku XX wieku. mało przydatnych przedmiotów?. który zamienia się w symbol długu. które zawarłem we wstępie: Dlaczego każdego roku setki melanezyjczyków zamieszkujących archipelag Massim. Jednak zamknięcie okręgu nie ma znaczenia. ponieważ wymagałoby przezwyciężenia niewyobrażalnej inercji kulturowego tabu. którzy przekazują swoim partnerom Kula przedmioty obrzędowe nie muszą już polegać wyłącznie na swoich modułach kognitywnych wykrywających oszustów w trakcie każdej elementarnej transakcji. 4. inni – że jest równoległym do genetyki i epigenetyki torem dziedziczenia (Boyd. Zawsze obecna jest trzecia instancja. jednak sama kultura również ma wpływ na transmisję genetyczną poprzez mechanizmy epigenetyczne. w gruncie rzeczy. Reader W:. że kultura jest ledwo (jednostronnie) ewokowana przez moduły kognitywne w konkretnych warunkach środowiska (Tooby. Koncepcja Lumsdena i E. wszystkie scenariusze są możliwe. 347-350 Tamże.

sprawiające. Zakładając jednocześnie. Dlatego też nigdy nie zrobią tego dobrze.: Maszyna memowa. a więc od: podmiotowych nastawień. że jest naśladowaniem danej czynności w perspektywie celu. uwagi. w tym małpy. a które akcydentalne. małpę imieniem Gua. Ciekawa w kontekście Kula jest specyficzna. str. s.Wilson zaproponowali też jednostkę przekazu informacji kulturowej między osobnikami. ich memy. powstaje zmienność memów. emocji. które sprawiają że pewne memy narzucają się nam bardziej niż inne 37. Poznań: Rebis. że w przypadku memów mamy również do czynienia z procesem ewolucyjnym. Wieku psychologowie rozwojowi Luella i Winthrop Kellogowie38 przeprowadzili eksperyment. któremu ona służy. 20-39. razem ze swoim synkiem. Można więc ewolucję biologiczną wyobrazić sobie – co proponował kiedyś Teilhard de Chardin – jako fragment odcinka. Dawkins definiował mem jako obiekt. Zwierzęta natomiast. dochodzimy do wniosku. w którym odbywa się proces równoległy do ewolucji biologicznej. internalizacja i kopiowanie memów odbywa się z błędami i zniekształceniami. okazało się. Jaka jest jednak natura tego drugiego replikatora? Susan Blackmore36 definiuje memy jako te specyficzne postacie myśli. która sprawia. Ponieważ ludzie altruistyczni stają się popularni. że niektóre z nich korzystniej przechodzą proces selekcji. Press. rozprzestrzeniają się szerzej niż 35 36 37 38 Tamże. Ludzkie naśladowanie różni się od analogicznej u zwierząt zdolności emulacji tym. W wyniku testów psychologicznych. An Introduction. lecz by bezmyślnie powtórzyć zaobserwowaną perfomatykę. które także są w pewnym stopniu efektem działania memów. a stąd – zdaniem Blackmore – analogicznie do zmienności mutacyjnej w ewolucji biologicznej. 2004. W: Kulturowe źródła ludzkiego poznania. Aby naśladować w sposób ludzki potrzebny jest mechanizm dostrzeżenia intencjonalności w obserwowanym agencie. New York: Cambridge U. memetyczna perspektywa altruizmu. Dobór ten kształtowany jest z jednej strony przez właściwości naszych układów czuciowych. w trakcie którego wychowywali od urodzenia. W latach 30 XX. M. włącznie z memami samego altruizmu. ponieważ nie wiedzą które aspekty czynności są istotne. kopiują metodę. s. której pojawienie się. którym poddawani byli szympans i niemowlę. Zdaniem Blackmore mechanizm kopiowania memów przez ludzki umysł można wytłumaczyć jedną. którą nazwali kulturogenem. nie wiedząc do czego ona ma prowadzić. które mogą stać się intersubiektywne. biegnącego od ewolucji fizycznej (powstawania atomów) i chemicznej (powstawania cząsteczek) aż do form coraz wyższej złożoności. Warszawa: PIW.12 - . z powodu swej popularności są naśladowani. a z drugiej – przez immanentne własności samych memów. 43 Workman L. czyli selektywnego przekazywania i kopiowania niektórych. czyli cech. 358360 39Tomasello. specyficzną dla człowieka zdolnością mentalną. 353 Na podstawie: Blackmore S. że występuje zjawisko nadmiaru memów i niedoboru ich nośników. Małpy myją więc ziemniaki w rzecze nie dlatego by oczyścić je z ziemi. który jest wytwarzany przez selekcję naturalną i utrzymuje się w populacji z powodu swoich immanentnych zdolności do przetrwania i autoreplikacji35. że to specyficzna dla człowieka umiejętność. Zdolność do bycia przekazanym (a więc do podlegania replikacji) jest więc kluczową cechą. traktując oboje podopiecznych w ten sam sposób. 2002 Tamże. umożliwiło gwałtowny postęp naszej kultury w krótkim ewolucyjnie odcinku czasu. stopnia koherencji z poprzednią wiedzą. Reader W:. Evolutionary Psychology. że – do momentu rozwoju języka – dziecko przewyższało małpę w jednej tylko umiejętności: umiejętności naśladowania. s. że musi istnieć proces doboru naturalnego memów.. Tomasello39 postuluje. W pewnym punkcie złożoności ewolucyjnej następuje więc emergencja nowego wymiaru. jeszcze dla nas niewyobrażalnych. rządzony analogicznymi prawami dobru naturalnego. a eliminowania innych. a ponieważ są naśladowani. a więc potrzebna jest teoria umysłu. (2002) Dziedzictwo biologiczne i kulturowe. . a którą spopularyzował później Dawkins pod nazwą memu. W końcu.

ku której kierują się wszystkie memy. ponieważ były przekazane przez podróżnika. działając na zasadzie sprzężenia zwrotnego. stanowiące uzasadnienie metafizyczne dla niebezpiecznego i – z biologicznej perspektywy – bezcelowego obrzędu. z której inne memy starają się w jakiś sposób skorzystać zwiększając zasięg swojej dystrybucji. Memy nie są zawieszone w osobnym. jeszcze jako znaczących bez znaczonych. 2002. odbyło się poprzez pierwotną reprezentację w postaci problemu reprodukcyjnego. byłby dezadaptacją. str. którzy kopiują nasze zwyczaje i nawyki. ta zaś zdolność wymagała rozwoju tak potężnego organu jak ludzki mózg. Mogą zrobić to poprzez zewnętrzne upodobnienie się do altruizmu (puste formy grzecznościowe). tak że niektóre z tych zestawów zyskały przewagę nad innymi. którym odpowiadają stałe pojęcia. recykling). 239 Denett D. lecz były ręką. jakimi są ich określone korelaty neuronalne. Jednocześnie możliwe jest inne spojrzenie na altruistyczną regułę wzajemności: przejęcie memów może być traktowane jako sposób odwdzięczenia się darczyńcy – zwykle czujemy sympatię i zobowiązanie wobec ludzi. Wszelkie treści kulturowe. całkowicie niezależnym wymiarze. Poznań: Rebis. który – narażając życie – przybywa. 1991. który ma sens w grupie o wystarczająco dużej liczebności. 2002. odbywało się na drodze naśladownictwa. Tradycyjnie w ewolucjonizmie mowa postrzegana była jako mechanizm wzmocnienia więzi. jak chcieli Wilson i Lumsden. zmuszające podmiot do ich integracji w celu zmniejszenia dysonansu poznawczego (wegetarianizm. Momentem zwrotnym w ewolucji memetycznej było powstanie mowy44. którym odpowiadają określone znaczące. 207 Blackmore S. Boston: Little Brown. Dlaczego perspektywa memowa wydaje mi się szczególnie interesująca w omawianym przypadku? Wynika to z ambiwalencji stosunku gen-mem.13 - . a więc reprezentację kontraktu społecznego o którym pisał Levi-Strauss. powstałym dzięki memom modyfikującym ludzki mózg tak. W perspektywie Kula oferuje to pewne konkurencyjne wyjaśnienie. którego powstania nie usprawiedliwia tryb życia pierwotnych łowców-zbieraczy43. by obdarować nas cennym przedmiotem. czy poprzez tworzenie mempleksów – niezwiązane przyczynowo z altruizmem memy. wnikają w umysł altruisty i replikują się równolegle. skłaniały nas do wzięcia udziału w utrwaleniu cyklu wymiany obrzędowej. ale ludzki umysł sam w sobie jest artefaktem. by uczynić go bardziej odpowiednim dla siebie siedliskiem41. Poznań: Rebis. mogły zostać łatwiej zinternalizowane. Zmiana ta dokonała się w następujący sposób: w chwili wyłonienia się nowego replikatora przekształceniu uległ tradycyjny model doboru płciowego – od tego momentu preferowane były osobniki. Dlatego to memy – jak postuluje Blackmore – były induktorem lawinowego wzrostu objętości i złożoności ludzkiego mózgu42. s. nazwanym paradoksem Wallace'a. Steven Pinker. a więc przejście od kodowania analogowego do cyfrowego.: Maszyna memowa. jest ludzki umysł. trzymane przez geny na smyczy. które potrafiły najlepiej naśladować innych (a więc – pośrednio – miały najlepiej do tego przystosowany mózg). Z perspektywy memetycznej ewolucję mowy można wyjaśnić na dwa komplementarne sposoby: z jednej strony samo rozprzestrzenianie określonych zestawów dźwiękowych. Memy więc nie byłby w tym wypadku. w jaki sposób mogło dojść do utrwalenia rytuału w jego formie kulturowej lub w momencie przejścia z pola biologicznego do pola społecznego. Czasami mamy do czynienia z ewidentną przewagą komponentu genetycznego – wtedy wartość adaptacyjna rozpatrywanego 40 41 42 43 44 Blackmore S. s. służyło zwiększeniu efektywności przekazu memów. Z punktu widzenia tradycyjnego ewolucjonizmu tak energetycznie kosztowny organ.: Maszyna memowa. polemizują psychologowie ewolucyjni. która tę smycz ciągnęła. str.memy osób mniej altruistycznych40 Blackmore nazywa altruizm fontanną. Tamże. Następnie te wzmocnione kulturowe memy status quo. Conciousness Explained. Zależne są w swoim istnieniu od materialnych podstaw. 132 Z tym poglądem. 135-149 . lecz swojego rozpowszechniania. Następnie przejście do mowy w tradycyjnym sensie jako zgrupowania znaków. korzystając z popularności swojego gospodarza (struktura religii). z drugiej – wyodrębnienie słów o określonej strukturze. poprzez bliskie z nim pokrewieństwo na mapie mentalnej. Jak pisze Dennett: Przystanią. memy potrzebowały od swoich gospodarzy zdolności naśladowania. np.

W tym sensie jest strukturą społeczną o kształcie lacanowskiego Wielkiego Innego. poniekąd osobną. Rozpatrując prowokacyjne pytanie co jest złego w kulturze że uwidoczniła się tylko u jednego gatunku? Blackmore stwierdza. Memy są więc oddzielną. jest to że ich replikacja nie musi wcale odbywać się dla czyjegokolwiek dobra (…) Nie ma żadnego związku między sprawnością replikacji memu. 203 46 Blackmore S. a pożytkiem. kierującej się własnymi interesami instancji – memu.zjawiska jest niewątpliwa. kierującą się własnymi – czasem sprzecznymi z naszymi – interesami. 1991. splecioną w sposób nieoczywisty z jednostkami jej podległymi.14 - . która domaga się od człowieka. podjęcia określonego działania. Najlepszą identyfikację charakteru tej struktury zapewnia antropologia i nauki społeczne. str. że być może geny zaledwie ostatkiem sił zdołały unieść ten ciężar i stawić memom opór w samą porę. której staje się udziałem. 188 . By odpowiedzieć na pytanie co skłania Tobriańczyków do kontynuowania niebezpiecznych wypraw lub by znaleźć uzasadnienie dla każdej decyzji i każdego działania człowieka we współczesnym świecie nie wystarczy wskazać altruizm odwzajemniony lub jakikolwiek inny mechanizm wykształcony w drodze ewolucji albo wytłumaczyć wszystko korzyściami jakie odnosi społeczeństwo. czasem sprzecznego z interesem biologicznym wykonawcy. w którym żyje jednostka.: Maszyna memowa. Poznań: Rebis. która wykorzystuje w swych manipulacjach surowce genetyczne. któremu udaje się zachować symbiotyczny związek między obydwoma replikatorami46. 2002. gdy dane zjawisko kulturowe wręcz szkodzi genetycznym replikatorom jednostki. podobnie jak genów. 45 Denett D. s. a interpretacja psychologii ewolucyjnej zwykle wystarczająca dla jego satysfakcjonującego wyjaśnienia.podstawową zasadą memów. Należałoby w pierwszym rzędzie powiedzieć o strukturze. podobnie jak ewolucja biologiczna wykorzystuje makrocząsteczki. Zdarzają się jednak sytuacje. samolubną instancją. Boston: Little Brown. jakie niesie dla naszego dostosowania45. często w sposób nieznoszący sprzeciwu. Conciousness Explained. by powstał gatunek. ponieważ – jak zauważa Dennett . natomiast ewolucjonizm pozwala prześledzić możliwą drogę jej powstania i nadaje jej należyte miejsce: odrębnej. jego „dostosowaniem” z jego własnego punktu widzenia.

New York: Vintage Books 11. Umysł godny pary. DILEMMAS FOR SUPERRATIONAL THINKERS. 2 (Jun. Damon F. Hyde L.. 107-168. Creativity and the Artist in the Modern World. O. str.: Socjobiologia. Miller G. Norton & Company. 8.: Maszyna memowa. Reader W:. 2004 12. An Introduction. 2005 3. New York: W.. 2001 9. The Kula and Generalised Exchange: Considering Some Unconsidered Aspects of the Elementary Structures of Kinship w: Man New Series. Hoboken: Wiley&Sons .. Guns. 1987 2. 1985 . Szkic o darze. Warszawa: PWN. 2001. Malinowski B.15 - .: Structural Anthropology. Germs and Steel. Poznań: Dom Wydawniczy Rebis. Poznań: Rebis. str. Press. 2004 5. Warszawa: PIW. Workman L. Vol.. 15. Conciousness Explained. 1980). 2002 10. H. Tooby J. No. 2002 4. Cosmides L. Denett D. Forma i podstawa wymiany w społeczeństwach archaicznych w: Socjologia i Antropologia. New York: Basic Books. 115-157. Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland 6. Diamond J. Jak wybory seksualne kształtowały naturę człowieka. Warszawa : KR. Reakcje o poczynaniach i przygodach krajowców z Nowej Gwinei. W. W: Umysł w zalotach. 1963 7. 1991 14. Douglas Hofstadter.: Argonauci Zachodniego Pacyfiku. The Gift. ebook. Warszawa: Zysk i S-ka. New York: Cambridge Univ. 1997 13. Cognitive Adaptations Designed for Social Exchange w: Buss David The Handbook of Evolutionary Psychology. LEADING UP TO A LURING LOTTERY w Metamagical Themas: Questing for the Essence of Mind and Pattern. Wilson E. 267-292.* Bibliografia 1. Tomasello M. s. Boston: Little Brown. Blackmore S. Levi-Strauss C. Mauss M. Evolutionary Psychology.: Kulturowe źródła ludzkiego poznawania.