You are on page 1of 119

PSYCHOLOGIA ROZWOJU CZŁOWIEKA

W BIEGU ŻYCIA
Janusz Trempała
SKRYPT

Opracowanie: Katarzyna Brąglewicz, Paulina Chrostowska, Aleksandra Dudek,
Weronika Frankowska, Magdalena Kania, Marta Król, Lidia Małysz, Anna Mrożek,
Aleksandra Stępnik, Mateusz Szabla, Katarzyna Różycka, Martyna Wasylkowicz
Uniwersytet Jagielloński, psychologia stosowana 2011

MIMO WSZYSTKO ZACHĘCAMY DO ZAPOZNANIA SIĘ Z TREŚCIĄ PODRĘCZNIKA!

1

Rozdział 1 - KSZTAŁTOWANIE SIĘ NAUKOWEJ PSYCHOLOGII
ROZWOJU CZŁOWIEKA





W początkowym okresie nauki skupienie na dojrzewaniu, później bardziej całościowe
spojrzenie
prekursorskie badania nad rozwojem dzieci: XIX/XX w. (Darwin, Preyer, Binet, Baldwin,
Hall)
pocz. XX wieku: zwrócenie uwagi na rozwój po osiągnięciu dojrzałości (Buchler, Jung,
Erikson)
Poglądy na dziecko i dzieciństwo
dzieciństwo (najczęściej): okres zmierzania ku dorosłości
Gittins (1989): pojęcie to zmieniało się w historii w zależności od kontekstu miejsca i czasu
w starożytności zabijanie (kalekich) i wykorzystywanie seksualne dzieci, równocześnie
docenianie roli dzieciństwa dla późniejszego życia – kształcenie, edukacja
Obraz dzieciństwa w okresie średniowiecza
Aries (1995) „Historia dzieciństwa”:
→ po uzyskaniu samodzielności (5-7 r.ż) włączanie dziecka w świat dorosłych
→ różnica dziecko-dorosły to tylko wzrost i siła
→ powierzchowne związki uczuciowe
→ uprzedmiotowienie dzieci
→ dzieciństwo – szybko mijający okres przejściowy niewart utrwalenia czy pamiętania
krytyka tego obrazu:
→ Martindale: już od XIV w. dzieci na obrazach jako dzieci a nie kopie dorosłych
→ Hanawalt: specyficzne grzebanie dla dzieci
→ określenia w różnych językach na dzieciństwo i jego faz
Obraz dzieciństwa w okresie Oświecenia i Romantyzmu
Aries „H. dz.”:
→ początek wyodrębniania dzieciństwa od dorosłości
→ spełnianie przez rodzinę funkcji emocjonalnych
→ zainteresowanie wykształceniem dziecka
→ większe poszanowanie życia i zdrowia: odejście od ciasnego spowijania, miniaturyzacja
mebli, trening czystości
Ezell (1983): 3 sposoby postrzegania dziecka:
→ wewnętrznie złe (św. Augustyn)
→ wewnętrznie dobre i czyste (Rousseau)
→ tabula rasa (Locke)
→ dwa pierwsze deterministyczne, trzecie zwraca uwagę na rolę środowiska
wpływ filozofii Kartezjusza i Locke'a również na postrzeganie dziecka
Rousseau (1762) „Emil, czyli o wychowaniu”
→ wychowanie zgodne z naturą, własnym rytmem
→ indywidualne podejście do dziecka
Pestallozzi:
→ 3 wymiary bytu ludzkiego: naturalny (instynkty i popędy), społeczny i moralny
→ jak najszybszy początek edukacji
→ idea samodoskonalenia
od XVIIIw. Wyodrębnianie też okresu dorastania pomiędzy dzieciństwem a dorosłością
2

(Sturm und Drang ^^) - Rousseau











Obraz dzieciństwa w XIX wieku
Calvert (1992): podkreślanie dziecięcości a nie płci – podobne ubieranie i strzyżenie
początek postrzegania dziecka jako przyszłości
pierwsze zakazy: stosowania przez nie używek, zawierania małżeństw
duże jednak zróżnicowanie w zależności od kultury, środowiska etc
Obraz dzieciństwa w XX wieku
„dziecięcy profesjonaliści”: naukowe zainteresowanie dzieciństwem
uspołeczenienie wychowania dzieci: włączenie ich w proces decydowania o nich
Ellen Key: XX w. „stuleciem dziecka”. Bojowniczka o prawa dzieci: odrębność,
niezależność.
Opozycyjny nurt: depersonalizacja dziecka:
→ efekt patologii w rodzinie i próby przejęcia wychowania przez państwa totalitarne
→ opis dziecka przez pryzmat jego wad i słabości (brak wiedzy, chwiejność)
spojrzenia na dziecko zdeterminowane przeszłością:
→ conditioned child (Locke)
→ authentic child (Rousseau)
oraz teraźniejszością:
→ political child (efekt socjalizacji) (Mead)
→ developing child (rozwijający się podmiot) (Csikszentmihalyi)
zagrożenia dla dzieci w XX w.
→ przemoc
→ bieda
→ nieograniczona przestrzeń wirtualna
→ nadmierny nacisk na edukację dziecka
pierwsze opracowanie o dzieciństwie: Hall (1904)
→ nawiązanie do Rousseau
→ dorastanie okresem oscylacji między skrajnościami
Koops i Zuckerman (2003):
→ adolescencja wyodrębniona przez wydłużony obowiązek szkolny
→ w XX w. sztucznie się wydłużało ten okres na lata coraz wcześniejsze i coraz późniejsze
Obraz dzieciństwa na początku XXI wieku
nowy paradygmat: odrzucenie dychotomii dziecko-dorosły, dziecko jako aktywny podmiot
społeczeństwa
zacieranie się granic dzieciństwa i dorosłości
dziecko osobą „stającą się”
komercjalizacja i uniformizacja dzieciństwa
dziecko jako obywatel i członek społeczności: jednostki wczesnej opieki indoktrynujące na
tolerancję
Prekursorzy badań nad rozwojem
Początki naukowych badań w XIX wieku
Karol Darwin (1809-1882):
→ teoria doboru naturalnego: tylko najlepiej przystosowani przeżyją, co ulepszy gatunek w
przyszłości
→ dostrzeżenie kontinuum ludzie-zwierzęta umożliwiło badania porównawcze szympansów
3

ideomotoryczne. (2)przystosowanie – odpowiedniość wyboru pomysłów i rozwiązań w stosunku do zadania.– – – – i dzieci → prowadził dzienniki rozwoju swojego syna Dawida (Biographical sketch of an infant) → rozdzielał ontogenezę (rozwój osobniczy) od filogenezy (rozwój gatunku) chociaż dziś wiadomo. kierownik pierwszego laboratorium psychologii dziecka → ważne dzieło: „Nowoczesne myśli o dzieciach” (1909) → zasadnicze obszary zainteresowania: inteligencja. umożliwiające odkrywanie James M. sensomotoryczne. dlatego wg Cairns (1992) jego poglądy się nie obroniły Granville Stanley Hall (1844-1924) → pierwszy amerykański profesor psychologii → prekursor w Ameryce generalnie wielu rzeczy psychologicznych → badania wiedzy potocznej dzieci. które szybko straciły uznanie naukowców → bardziej popularny wśród rodziców i nauczycieli niż naukowców 4 . symbolicznych transformacji. Obserwował własnego syna. anthropology. ale krytykowany za metodologię → wg jego teorii rozwoju rozwój dziecka to odzwierciedlenie ewolucji człowieka (np. wprowadził pojęcie „wieku umysłowego” (rozwiązanie przez dziecko wszystkich zadań w teście przypisanych do określonego wieku) → 3 aspekty myslenia/sądzenia: (1) kierunek – siła koncentracji na zadaniu. a nie konkretne słowa → nauczanie od konkretu do abstraktu. religion and education” (1904) → biologiczno-społeczna koncepcja: w miarę rozwoju dzieci zdobywają umiejętności pozwalające im na uczestniczenie w coraz bardziej złożonych społecznościach → propagator współpracy teoretyków i praktyków jak również interdyscyplinarnej → szybko się od niego odeszło bo opierał się bardzo na koncepcjach Darwina i Haeckla. sociology. że całkowicie odłączyć ich od siebie się nie da Wilhelm Terry Preyer (1841-1897): → ojciec embriologii behawioralnej (rozwój embriologiczny) → ojciec psychologii dziecka → autor pierwszej książki o psychologii dziecka („Dusza dziecka”). czyli wpływać na ewolucję → bardziej teoretyk niż badacz. rozwój poznawczy. czystej myśli → efekt Baldwina: ontogenetyczne (osobnicze) przystosowania mogą być przekazywane nastepnemu pokoleniu w formie adaptacji gatunku. dzieci wspinają się na drzewa odtwarzając zachowania małp). czyli jak doświadczenie zmienia się w nawyk → stadia rozwoju: odruchów. Baldwin (1861-1934) → amerykański psycholog. pamięć → inteligencja jako różnorodne zdolności → zróżnicowana. ponieważ struktury mózgowe ewolucyjnie starsze dojrzewają szybciej niż te młodsze → „Adolescence: its psychology and its relation to physiology. założyciel pierwszego czasopisma psychologicznego „The Psychological Review” → wprowadził pojęcie >reakcji okrężnych<. aktywizujące. crime. (3) krytycyzm – wewnętrzna informacja zwrotna i odrzucanie złych pomysłów → przedkładanie obserwacji w naturalnym środowisku nad laboratoryjnymi → badanie pamięci: dzieci zapamiętują zawarte w tekście idee. → stworzył tym wzór badań opartych na bezpośredniej obserwacji Alfred Binet (1857-1911) → francuski psycholog. podlegająca wpływom otoczenia → opracował test inteligencji. sex.

okres latencji oraz faza genitalna → teoria zabawy: ma ona na celu przyzwyczajanie się do rozłąki i powrotów matki (zabawa 'a kuku') dwie grupy prac psychologii rozwojowej: → XIX/XX w. determinuje późniejsze sukcesy i porażki → rozwój dziecka to pięć faz.– – – – – Prace okresu międzywojennego Arnold Gesell (1880-1961): → Amerykanin. ale wpłynął właśnie na kwestie metodologiczne → poglądy miał bardzo jak Locke → uczenie podstawowym mechanizmem rozwoju → rozważał. jak się uczy → zasady Gesella: (1) z. jakie w nim zachodzą → największe osiągnięcie: opracowanie norm rozwojowych w celu dostarczenia właściwej dla poziomu dziecka edukacji → wkład w metodologię: docenienie wartości dobrych kontaktów z badanym dzieckiem i rodzicami. Watson (1878-1950): → sprzeciw wobec subiektywizmowi psychologii introspekcyjnej → postulator obiektywnych metod badawczych → nie był psychologiem rozwojowym. analna. czy praworęczność jest wrodzona czy wyuczona (wyszło mu. (4) z. kierunku rozwoju [cefalokaudalny i proksymodystalny]. w trakcie których energia libadalna się przemieszcza: oralna. (3)z. (2)z. podkreślanie znaczenia naturalistycznej obserwacji → od C.: przekonanie. wykorzystanie materiału filmowego z badań → większy wkład metodologiczny właśnie niż teoretyczny. wyniósł przekonanie o równoległości wzrostu fizycznego i psychicznego. poglądy o korzeniach biologicznych (Darwin. które leżą u jej podłoża. asymetrii funkcjonalnej. bo jego teorie niekompletne i sprzeczne John B.: rozwój dziecka uwarunkowany w biologicznie. Coghill) → od D. wzrost jako tworzenie wzoru w komórkach nerwowych → rozwój determinowany czynnikami endogennymi: duża rola naturalnego tempa rozwoju. samoregulacji [ochrona przed nadmiarem bodźców]. mniejsza rola biologii Początki koncepcji rozwoju w ciągu życia Charlotta Buhler (1893-1974): → pionierka podejścia → psychologia humanistyczna → rozwój umożliwiają warunki pozwalające na adaptację (rozwój ego) i rozwijanie 5 . że morfologia zachowania jest bezpośrednią konsekwencją struktur nerwowych. optymalnej realizacji [utrzymanie integralności organizmu] → wyróżnił cztery ogólne okresy w dorastaniu ale i scharakteryzował każdy rok po kolei według zmian. (5) z. cech konstytucyjnych dziecka. wzajemnych wpływów [przeciwstawne tendencje nie tworza symetrii]. która później przesuwa się do różnych części ciała (strefy erogenne) → doświadczenia z wcześniejszych etapów wpływają na etapy późniejsze → dzieciństwo najważniejszym okresem życia. które decydują o tym. że uwarunkowana jeszcze w okresie płodowym) → nauka języka to też proces warunkowania i naśladownictwa Zygmunt Freud (1856-1939): → stadialna teoria rozwoju psychoseksualnego → dziecko rodzi się z okres=ślonym zasobem energii seksualne (libido). mniejsza rola środowiska → międzywojnie: większy nacisk na warunkowanie kulturowe. falliczna.

co prowadzi do kryzysu wieku średniego → w drugim okresie również proces indywiduacji – odrzucenie początkowych wartości. opracowała kartę indywidualną dziecka → biologistyczny pogląd o zdolnościach wrodzony → badała zatem jak najwcześniejsze wykrycie tych zdolności w celu dopasowania szkoły do dziecka Maria Grzegorzewska (1888-1967): → twórczyni teoretycznych podstaw pedagogiki specjalnej w Polsce → metoda ośrodków pracy. z kryzysami rozwojowymi. u Wundta → pedagog → zajmował się początkowym nauczaniem → postulował wzbudzanie u dzieci zainteresowania światem i inne takie pozytywistyczne rzeczy Józefa Joteyko (1866-1928): → studiowała fizykę. do dziś stosowana wobec dzieci z deficytami Stefan Baley (1885-1952): → zrobił doktorat z filozofii u Twardowskiego → 1928: zakłada na UW Katedrę Psychologii Wychowawczej 6 . zachowania związane z odmienną płcią. zastanowienia nad sensem życia. pamiętniki etc) → nie można badań okresu życia w oderwaniu od pozostałych. które następują po sobie w niezmiennej kolejności Prekursorzy badań nad rozwojem w Polsce Jan Władysław Dawid (1859-1914): → studiował m. medycynę → w psychologii akcentowała znaczenie bezpośredniej obserwacji dziecka. in. roku życia ekspansja i wzrost ego → pod 40. (2) samoograniczająca adaptacja. na radzenie sobie również w przyszłości → każda część osobowości istnieje jako preforma → stadia rozwoju są uniwersalne kulturowo pierwsze koncepcje rozwoju w życiu miały charakter stadialny. który poprawnie rozwiązany daje szanse. przeżyciowy.– – – – – – – koncepcji siebie (self) → integracja self: (1) zaspokajanie potrzeb. która utraciła wigor → do dziś dużo z tego jest aktualne Erik Erikson (1902-1994): → psychospołeczna teoria rozwoju → rozszerzył teorię Freuda dodając rolę interakcji społecznych i dodając kolejne stadia w dorosłości → konfrontacja marzeń i otoczeniem prowaadzi w rozwoju dziecka do kryzysu. nauki przyrodnicze. więcej refleksyjności. (3) kreatywna ekspansja. niezadowolenie z życia zgodnego z wymogami społecznymi → poszukiwanie własnej integralności nie może się udac osobie. osiągnięć Carl Gustaw Jung (187x-1961): → twórca neopsychoanalizy → „The stages of life” (1930/1960) → rozwój osobowości różnie przebiega w dwóch połowach życia → do 40. (4) utrzymanie wewnętrznego porządku → wraz ze zmianą self zaczynają dominować inne poglądy → metoda biograficzna w badaniach (listy. więc najlepsze badania obejmują całość życia → 3 plany życia: biol-behawiorystyczny.

rozwój osobowści. zagadnienia nauczania i wychowania. że funkcjonowanie społeczne dziecka powoduje powstawanie nowych struktur rozwojowych → generalnie uważa się. rodzaje myślenia → rozwój osobowości: duża rola ideałów z młodości. czyli zdolności dzięki którym można zdobyć wiedzę i umiejętności → stanowisko eklektyczne: czerpał z różnych szkół → organizował placówki psychologii stosowanej ^^ Stefan Szuman (1886-1972): → 1928: obejmuje Katedrę Psychologii Pedagogicznej na UJ → tematy jego pracy i badań: natura rozwoju. ponieważ rozwój jest „symultanicznie ciągły i nieciągły przez wzgląd na różne dymensje analizy” dylemat dziedziczność czy środowisko v natura czy wychowanie: → badania wyróżniły struktury. a skokowość z jakościowymi → wielu badaczy stwierdza. potrzeby i dążenia) i zewnętrzne (środowisko) → dwie drogi rozwojowe: ogólna i specyficzna dla jednostki → nie można oceniać dziecka/człowieka bez znajomości jego historii życia → w badaniach empirycznych stosował metody podłużne i poprzeczne oraz eksperymenty w warunkach naturalnych → wieloletnie badania rozwoju mowy na podstawie zebranych dzienniczów (do dziś przydatne) → badał też spostrzeganie. np. twórczości dziecka → wprowadził pojęcie „inteligencji czystej”. wychowania.– – – – → interesował się psychologią społeczną. poznawczy rozwój dziecka. rozpoznawanie twarzy → z drugiej strony Wygotski mówi. które stają się później celami → badal zachowania w szkole. czy też raczej na indywidualnych faktach rozwojowych → prekursorzy w rodzaju Darwina zajmowali się faktami indywidualnymi → badania normatywne zapoczątkował Gesell: rozwojowy rozkład jazdy – ustalenie norm rozwojowych 7 . → łączenie podstaw biologicznych ze zjawiskami rozwojowymi → „Rola działania w rozwoju umysłowym małego dziecka” (1955): uświadamiając sobie coraz to nowe elementy działalności człowiek działa bardziej rozumnie i planowo → koncepcja czynników ontogenetycznych człowieka: wewnętrzne (anatomia. że debata jest źle prowadzona. że wpływ natury istnieje. nauczanie o sztuce i wychowanie estetyczne. jeśli okres spokoju poprzedzany jest kryzysowym i przygotowuje grunt pod następne stadium. z którymi się już rodzimy. rozwój języka u dziecka. nieuważanie → stworzył krakowską szkołę psychologii kontynuowaną przez Marię PrzetacznikGierowską Krótka historia podstawowych dylematów w rozważaniach nad rozwojem dylemat ciągłości rozwoju: → Hall np. ale może on być modyfikowany (stanowisko interakcjonistyczne) dylemat normatywny-idiograficzny: → czy należy się skupiać na ogólnych prawach i normach rozwoju. to jest to ciągłość → ciągłość związana bardziej z badaniami metodami ilościowymi. uważał. np. że zmiany między etapami rozwojowymi następują skokowo i między nimi są kryzysy → z drugiej strony. fizjologia.

ontogenetyczna i antropogenetyczna onto najczęstsze: rozwój osobniczy filo: miejsce człowieka na ewolucyjnym kontinuum gatunków antropo: miejsce człowieka na kontinuum rozwoju ludzkości Rozdział 2 Rozdział 3 Rozdział 4 . Dużo teorii wyjaśniających. zadania i działy współczesnej psychologii rozwojowej dwa sposoby ujmowania rozwoju: klasyczny psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży oraz psychologia rozwojowa ciągu życia ludzkiego przedmiot badań: geneza przejawów życia psychicznego zadania: zbieranie danych umożliwiających wgląd w istotę rozwoju. zakorzenionych w podstawowych nurtach psychologii w ogóle zadaniem jest również wskazanie zastosowań poczynionych odkryć dla innych działów psychologii i życia kolejne zadanie: odnalezienie właściwych metod badawczych. Na świecie psychodynamiczne Freud (1) Jung (2) Erikson (3) uczenia się Watson (4) Skinner (5) Bandura (6) humanistyczne Maslow (14) Rogers (15) 8 poznawcze Piaget (7) Pascual-Leone Labouvie-Vief (8) Siegler (9) Karmiloff-Smith (10) etologiczne Lorenz (11) Bowlby (12) Wilson (13) . zdjęcia wychodzi z tego. że głównym zadaniem psychologów jest opisanie różnymi metodami istoty zmian rozwojowych innym zadaniem jest wyjaśnienie. filmy.TEORIE ROZWOJU PSYCHICZNEGO Funkcje teorii rozwoju: − organizują wiedzę na temat rozwoju w całość − pozwalają formułować hipotezy i predykacje na temat zmian w rozwoju − decydują o wyborze określonego sposobu badania rozwoju i metod modyfikowania przebiegu rozwoju Najważniejsze koncepcje i teorie rozwoju psychicznego: 1. Dzienniki obserwacji. Trzy podejścia: podłużne (w ciągu życia danej jednostki/jednostek) poprzeczne (badanie zbioru jednostek w tym samym okresie życia) i ukośne (badanie osób z innych pokoleń a znajdujących się w tych samych okresach życia) działy psychologii rozwojowej: psychologia filogenetyczna. nagrania.– – – – – – – – – – – Przedmiot.

aż do zaniku świadomości (śmierć) − rozwój psychiki polega na stopniowym różnicowaniu się jej struktur i integrowaniu na wyższym poziomie − rozwój w wieku średnim i późnym wymaga podjęcia wysiłku indywiduacji.ż. indywiduacja! IV. faza analna – od 1 r. do 3 r. Przetacznik-Gierkowska. W Polsce: Tyszkowa.ż..ekologiczna socjologiczne Bronfenbrenner (18) Hevighurst (16) Levinson (17) dialektyczne Lerner (21) Riegl (20) kulturowo-historyczne Wygotski (19) 2. Niemczyński.ż. wczesna dorosłość – rozwojem kieruje dojrzewanie seksualne III. faza falliczna – od 3 r. faza oralna – do urodzenia do 1 r. zachowaniem kieruje id II. Porębska. do 20 r.ż.. ego osiąga pełny rozwój IV. faza latencji – od 5 r.ż. do 5 r. jak i regresywny − cztery stadia rozwojowe wg Junga: I.. Pietrasiński. Obuchowski. faza genitalna – od 11 r..ż. dzieciństwo – rozwojem kierują czynniki biologiczne II. tworzy się ego i superego III. składa się z o ego idealnego o sumienia Stadia rozwoju psychoseksualnego wg. integracja struktur osobowości Na gruncie teorii Freuda zostały sformułowane tezy o: − dużym znaczeniu czesnego dzieciństwa dla przebiegu rozwoju w dalszym życiu − zasadniczej roli rodziców w tworzeniu struktury osobowości 2) Teoria indywiduacji Junga − cele i dążenia jako wyznaczniki biegu życia − zmiany rozwojowe psychiki zachodzą przez całe życie i mogą mieć zarówno charakter progresywny. wyciszenie id i umocnienie superego V.ż. która umożliwia wytworzenie własnego wzorca życia i jego wypełnienie 9 . wiek starczy – funkcjonowanie jednostki staje się coraz bardziej nieświadome. Freuda: I.. wiek średni – rozwojem kieruje potrzeba sensu życia.ż.ż. Trempała 1) Teoria psychoanalityczna Freuda − teorii Frueda nie spełnia podstawowego wymogu teorii naukowej! (nie można jej sfalsyfikować) − dwie ważne koncepcje: koncepcja rozwoju osobowości i koncepcja rozwoju psychoseksualnego − rozwój i zachowanie człowieka zdeterminowane są w znacznej mierze siłami i procesami nieświadomymi (w tym mechanizmami obronnymi) oraz przez podświadomość − popędy biologiczne (w tym najważniejszy popęd seksualny) umożliwiają zaspokojenie potrzeb organizmu i przetrwanie gatunku − Trzy warstwy osobowości: • id – kieruje małym dzieckiem – zasada przyjemności • ego – pośrednik między id i superego – zasada rzeczywistości • superego – najmłodsza warstwa – zasada doskonałości. do 11 r.

który określa właściwy czas. adolescencja VI. zwątpienie V. dorosłość VIII. przyśpieszyć ich lub opóźnić! 4) Teoria behawiorystyczna Watsona − eksperymenty Pawłowa nad warunkowaniem u zwierząt – źródło inspiracji Watsona − Watson – warunkowanie jest podstawą uczelnia się nie tylko u zwierząt. rozpacz. że psychika rozwija się zgodnie z planem podstawowym. głosi. ale tylko rozwiązanie pomyślne ma charakter rozwojowy dla jednostki − zasada epigenezy – zasada kierująca rozwojem. stagnacja 41 ≤ integralność ego vs. pracowitość vs. wczesne dzieciństwo 2–3 autonomia vs. nieufność II. Nie może też zmienić ich sekwencji.− indywiduacja jest skutkiem osiągnięcia wyższego poziomu integracji struktur psychiki i wskaźnikiem autonomii podmiotu 3) Teoria rozwoju psychospołecznego Eriksona − cykl rozwojowy (życia) → osiem etapów rozwoju → na każdym specyficzny konflikt psychospołeczny do rozwiązania − rozwój człowieka trwa całe życie − rozwiązanie konfliktu jest warunkiem przejścia z jednej fazy rozwojowej do następnej i podjęcia trudu rozwiązania następnego konfliktu − konflikt może być rozwiązany pomyślnie lub niepomyślnie. ale i u ludzi (eksperyment z Małym Albertem i białym szczurem) − rozwój człowieka polega na nabywaniu reakcji przystosowawczych do zmieniającego się środowiska w którym żyje człowiek − emocje i uczucia człowieka stanowią reakcję na fizjologiczne będące odpowiedzią na bodźce zewnętrzne − uczenie się przez warunkowanie jest zasadniczym mechanizmem rozwoju − zarzuty w stosunku do tej teorii: uprzedmiotowienie człowieka (sprowadzenie go do biernego obiektu zewnętrznych oddziaływań) 10 . rozproszenie tożsamości 19 – 25 intymność vs. poczucie niższości 13 – 18 tożsamość vs. niemowlęctwo 0–1 ufność vs. wiek zabaw 4–5 inicjatywa vs. poczucie winy IV. kierunki i sposoby rozwoju jej poszczególnych procesów i struktur. izolacja 26 – 40 generatywność vs. aż do pełnego ukształtowania struktury psychiki Pełen cykl życia obejmuje 8 stadiów rozwojowych: I. dojrzałość Jednostka nie można nić zrobić żeby zapobiec tym kryzysom. wstyd i zwątpienie III. wczesna dorosłość VII. wiek szkolny 6 – 12 aktywność.

a środowiskiem) − źródłem rozwoju jest sama jednostka. XX wieku − przedmiotem poznania mogą być jedynie reakcje człowieka dostępne obiektywnemu poznaniu (obserwowalne i mierzalne). bo zawsze możemy się czegoś nauczyć) 6) Teoria społecznego uczenia się Bandury − Bandura odrzuca wizję człowieka jako biednego obiektu oddziaływań środowiskowych (tak uważali Watson i Skinner) − Bandura głosi zasadę wzajemnego (zwrotnego) determinizmu jednostki i środowiska (zależność zachowania człowieka od wzajemnych związków między strukturami psychiki. instrumentalne) – zachowanie będące efektem warunkowania instrumentalnego − zmiany rozwojowe jednostki są efektem zabiegów jej otoczenia: • tworzonych przez nie warunków życia • stosowanych wzmocnień lub ich zaniechania • stosowania nagród i kar − początkowo człowiek funkcjonuje jako reaktywny przedmiot oddziaływań zewnętrznych. środowisko oraz ich wzajemna interakcja − oprócz uczenia się przez warunkowanie (klasyczne i instrumentalne) Bandura uznaje uczenie się przez:  obserwację  naśladownictwo  modelowanie − skutek wzajemnego oddziaływania człowieka i środowiska → zwiększenie wachlarza dostępnych działań i zdolność do samodzielnego do samodzielnego dokonywania wyborów. asymilacja – włączenie w struktury organizmu nowych informacji napływających ze środowiska rozwojowego 11 . poł. jednak stopniowo uczy się efektywnych sposobów wywoływania pożądanych przez siebie zmian w środowisku − rozwój jednostki jest możliwy tak długo jak jest ona zdolna do uczenia się (czyli rozwój ma charakter ciągły. a nie jego wewnętrzne przeżycia psychiczne (Watson uważał tak samo!) − teoria bazująca na teorii behawiorystycznej Watsona − warunkowanie (klasyczne i instrumentalne) jest postawą uczenia się (nabywania nowych zachowań w procesie rozwoju) − uczenie się jest podstawowym mechanizmem rozwoju − zachowanie sprawcze (skinnerowskie.przedstawiciel neobehawioryzmu w 2. a przede wszystkim zdolność do skutecznego przeprowadzania zmiany osobistej i społecznej 7) Teoria poznawczo-rozwojowa Piageta − czynniki wpływające na rozwój człowieka: • czynniki biologiczne • czynniki społeczne • czynniki specyficzne (związane z daną tradycja kulturową) • czynniki równoważenia (odpowiadające za skoordynowanie rozwoju różnych aspektów aktywności) − rozwój psychiczny człowieka opiera się na ciągłej wymianie między jednostką a środowiskiem za pomocą dwóch procesów: I.5) Teoria uczenie się Skinnera − Skinner .

wzbogacanie schematów. lat objętości. ale brak możliwości ich przekształcania. podejmowania działalności celowej 7-11 pojęcie stałości ciężaru. wiedzo o sobie i świecie. kształtują się operacje konkretne 11-16 lat operacje formalne możliwość przeprowadzania odwracalności prostej i przez wzajemność na dowolnym materialne (konkretnym i abstrakcyjnym) Osiągnięcia rozwojowe pojęcie stałości przedmiotu. poziom intersystemowy – zachowanie regulowane przez myślenie oparte 12 . rozwój języka i pojęć konkretnych. koncepcja przyszłości . działania odwrotne) podstawy rozumowania przez analogię i klasyfikującego rozumowanie logiczne. egocentryzm i realizm.osiągniecie stadium operacji formalnych jest podstawą autonomii podmiotu i umożliwia mu przejście ze świata realnego do świata potencjalnego (warunkuje możliwość przekształcania i kreowania rzeczywistości zgodnie z własnymi ideami) 8) Koncepcja rozwoju Ja Labouvie-Vief − rozwój trwa całe życie − rozbudowała model Piageta dodając stadia postformalne − podział na stadia opiera się na rozróżnieniu metod autoregulacyjnych stosowanych na kolejnych poziomach rozwoju struktury Ja I. kształtuje się tożsamość podmiotu. jego światopogląd. poziom presystemowy – zachowanie regulowane na poziomie sensomotorycznym II. liczb. myślenie magiczne. poziom intrasystemowy – zachowanie regulowane przez myślenie oparte na logicznym absolutyzmie III.− akomodacja – reorganizacja istniejących struktur w przypadku gdy nowe informacje nie mogą zostać do nich włączone − rozwój ma charakter jednocześnie: • ciągły • stadialny − każde stadium rozwoju cechuje się specyficznym sposobem poznawania świata i rozwiązywania pojawiających się problemów Stadia rozwoju struktur umysłu wg. Piageta: Stadium Wiek Dominujący sposób poznania Sensorycznomotoryczne Przedoperacyjne Operacji konkretnych Operacji formalnych 0-2 lat poznawania świata za pomocą zmysłów i aktywności ruchowej manipulacje 2-7 lat zdolność do odtworzenia w umyśle przedmiotów w postaci wyobrażeń. animizm. zainteresowanie światem idei. antropomorfizm rozumienie tożsamości przedmiotu. ograniczone operacje umysłowe (np. schematy sensorycznomotoryczne skupienie na poznawaniu świata zewnętrznego.

z uwzględnieniem perspektywy ewolucyjnej) − metody badawcze: • obserwacja • doświadczenie − zachowanie ma charakter adaptacyjny. poziom autonomiczny – struktura zachowanie regulowane przez autonomiczną strukturę Ja − nadrzędnym celem rozwoju jest autonomii i zdolności do samorealizacji 9) Koncepcja przetwarzania emocji Sieglera − człowiek jako układ. ponieważ proces redespkrypcji zachodzi w poszczególnych sferach w różnym czasie − wyjaśnienie procesów poznania należy szukać w historii (filogenezie). werbalnym itp.) − rozwój reprezentacji ma charakter cykliczny. a nie liniowy. moduły te pozwalają na wytworzenie specyficznych reprezentacji − człowiek zdobywa wiedzę o świecie poprzez redeskprypcję (wielokrotne zapisywanie tej samej informacji w różnych formatach: obrazowym. wyróżnia 4 poziomy reprezentacji: • poziom ukryty – informacja nie jest uświadomiona • poziom jawny 1 – brak świadomego dostępu • poziom jawny 2 – możliwy świadomy dostęp • poziom jawny 3 – możliwość komunikowania swojej wiedzy w języku − jednostka na żadnym etapie rozwoju nie znajduje się na tym samym poziome reprezentacji we wszystkich sferach . kultura) 10) Koncepcja umysłu Karmiloff-Smith − koncepcja ta korzeniami sięga teorii Piageta i nawiązuje do współczesnej socjobiologii i genetyki behawioralnej − główny wątek: tworzenie się reprezentacji poznawczych w ontogenezie − umysł małego dziecka znajduje się wiele modułów poznawczych o charakterze wrodzonym. ontogenezie i w aktualnej sytuacji jednostki − zasadniczy mechanizm sterujący rozwojem zasadza się na strukturach wewnętrznych i procesach przetwarzania informacji 11) Koncepcja mechanizmów wrodzonych Lorenza − Lorenz wniósł największy wkład w powstanie współczesnej etologii (etologia – nauka. samoregulujący się i samoprzekształcający − Siegler starał się wykazać braki w teorii Piageta (eksperymenty z udziałem dzieci – waga i obciążniki) − rozwój = zmiany jakościowe i ilościowe − rozwój jest uwarunkowany czynnikami genetycznymi i środowiskowymi − istota rozwoju jest kształtowanie się wewnętrznego systemu kontroli przepływu informacji o wzrastającej efektywności − tworzenie komputerowych modeli symulujących rozwiązywanie problemów przez dzieci (lecz brak w nich uwzględnienia kontekstów takich jak np. która zajmuje się badaniem zachowania zwierząt w kontekście środowiska.na logicznym relatywiźmie IV. którego zasadniczym ograniczeniem jest pojemność systemu przetwarzania − człowiek jako system aktywny. a jego różnorodność ma charakter ewolucyjny − zachowania stereotypowe (w tym instynktowne) ≠ zachowania złożone 13 .

umożliwiający uczenie się 12) Koncepcja rozwoju przywiązania Bowlby’ego − stosunki ze światem społecznym źródłem osobowości człowieka (charakterystyczne dla koncepcji przywiązania i psychoanalizy) − koncepcja wdrukowania i okresu krytycznego (charakterystyczne dla koncepcji etologicznych) − przywiązanie – trwała i silna afektywna wieź z jedną określoną osobą. środowiskowych i doświadczenia  wdrukowanie jako mechanizm przywiązania. kształtowały się w toku ewolucji zgodnie z prawami dziedziczenia i ekologii − podstawowymi mechanizmami zmiany są: • dobór naturalny • dobór krewniaczy • rekombinacja płciowa • mutacje genetyczne • presja ekologiczna − ewolucja kulturowa podlega regulacji genetycznej − mechanizmy zmian ewolucyjnych wyznaczają tor rozwoju człowieka i struktur społecznych 14 . ale możliwy jest wpływ innych czynników takich jak np.ż − kluczowe znaczenie dla rozwoju jednostki mają pierwsze lata życia (nawiązania bezpiecznej więzi przywiązania z opiekunem) − przywiązania między dzieckiem i opiekunem opiera się na wdrukowaniu − mechanizm rozwoju we wczesnym okresie rozwoju ma charakter instynktowny i adaptacyjny − bezpieczne przywiązanie jest warunkiem koniecznym właściwego rozwoju − krytyka koncepcji Bowlby’ego – zbyt duży nacisk na wczesny okres dzieciństwa. interakcja ze środowiskiem − czynniki dziedziczne najsilniej wpływają na uzdolnienia umysłowe. które ukazują w nowym świetle pewne zachowania ludzi  możliwość zmiany zachowania organizmu spowodowana interakcją czynników dziedzicznych. z pominięciem dalszych etapów wychowania i jego wpływu na rozwój człowieka 13) Koncepcja socjobiologiczna Wilsona − zoolog-entomolog. sprawność motoryczną i percepcję. kształtuje się ok. swą wiedzę o na temat świata owadów przeniósł na świat ludzi → zasady rządzące zachowaniem zwierząt społecznych mogą wyjaśniać zachowania społeczne ludzi − rozwój człowieka jest zdeterminowany przez geny. możliwe do nawiązania tylko 3 razy do 3 r.− zachowania instynktowne → zachowania kierunkowe i celowe − zachowania instynktowne nie są całkowicie wrodzone i w pewnym stopniu wymagają uczenia się (kot musi się nauczyć polować na myszy) − zachowania instynktowe mogą zależeć od stanu organizmu (np. stężenie hormonów) jak pan ma niski testosteron to nawet Angelina Joli nic nie zdziała  Najważniejsze odkrycia Lorenza:  podstawowe mechanizmy biologiczne kontrolujące zachowanie zwierząt. a najsłabiej na osobowość − psychika i zachowanie ludzi. w tym tworzona przez nich kultura. 8 m-ca życia.

że: • rozwój trwa całe życie • rozwój obejmuje wiele aspektów • rozwój jest uwarunkowany:  kontekstem społeczno-kulturowym  biologicznie − rozwój człowieka to sekwencja zadań rozwojowych stających przed człowiekiem − skutecznie rozwiązane zadania rozwojowe są źródłem zadowolenia jednostki (i odwrotnie – źle rozwiązane mogę powodować pogorszenie samopoczucia) − 45 zadań rozwojowych zaklasyfikowanych do 10 kategorii (rozwój fizyczny. światopogląd i inne) − 6 stadiów cyklu życiowego: I. adolescencja IV.14) Koncepcja samorealizacji Maslowa − struktura psychiczna człowieka i jego rozwój są zdeterminowane przede wszystkim przez czynniki wewnętrzne. późna dojrzałość − każdy cykl posiada typowe dla siebie zadania rozwojowe – ich podjęcie i rozwiązanie jest warunkiem prawidłowego rozwoju 17) Kompleksowa koncepcja sezonów życia Levinsona − rozwój człowieka jako sekwencja naprzemiennych okresów: • zmian • względnej stabilizacji 15 . wiek średni VI. wczesna dorosłość V. średnie dzieciństwo III. emocjonalny. niemowlęctwo i wczesne dzieciństwo II. społeczno-moralny. seksualny. lecz mogą być zmodyfikowane przez czynniki zewnętrze takie jak wpływy kulturowe czy wychowanie − prawidłowy rozwój człowieka polega na aktualizowaniu potencjalnych możliwości podmiotu zgodnie z programem genetycznym − podstawa koncepcji → hierarchiczna struktura potrzeb (piramida Maslowa) określa zmiany rozwoje psychiki i zachowania − człowiek rozwija się przez całe życie − stadialny model rozwoju 15) Koncepcja obrazu Ja Rogersa − zakłada duże możliwości rozwoju człowieka i jego zdolności do twórczego kształtowania własnej osobowości i drogi życia − koncepcja Ja → Ja składa się z dwóch składników: • Ja realne – zbudowane dzięki autopercepcji • Ja idealne – oczekiwania dotyczące własnej osoby − zgodność obu Ja daje komfort psychiczny i umożliwia zdrowy rozwój − rozwój człowieka jest wytyczony przez jego wolę i przez czynniki zewnętrzne − głównym motorem rozwoju człowieka jest jego pragnienie dokonywania zmian we własnej osobie i świecie zgodnie ze standardami reprezentowanymi przez Ja idealne − brak końcowego punktu rozwoju człowieka 16) Koncepcja zadań rozwojowych Havighursta − jedna z pierwszych koncepcji zakładająca.

zadowolenia. dzieciństwo i dorastanie II. jednak ich ostateczna postać powstaje w toku ontogenezy • wyższe funkcje psychiczne – ewolucyjnie późniejsze. obejmuje wzajemne stosunki łączące wszystkie środowiska w których uczestniczy podmiot • egzosystem – wszystkie środowiska. znudzenia. zmęczenia. pismo. że to Polak info – Rosjanin  − kluczowa rola interakcji jednostki ze środowiskiem społecznym i jego wytworami dla rozwoju psychicznego człowieka − analizując powstawania i funkcjonowanie psychiki człowieka rozróznia: • elementarne funkcja psychiczne – ukształtowane w toki filogenezy. narzędzi wytworzonych w danej kulturze w toku rozwoju historycznego oraz czynności wykonywanych przy ich użyciu 16 . rysunek itd. powstają w toku rozwoju historycznego. wczesna dorosłość III. wiek średni IV. radości i uspokojenia 18) Ekologiczna teoria rozwoju Bronfenbrennera − osobę należy ujmować łącznie z jej środowiskiem − środowisko rozwoju człowieka składa się z 4 subsystemów: • mikrosystem – wzór aktywności. jakich rozwijająca się osoba doświadcza w środowisku o szczególnych właściwościach fizycznych i materialnych • mezosystem – struktura nadrzędna wobec mikrosystemów. późna dorosłość − każda era może trwać około 25 lat. a koniec jednej i początek następnej nakładają się na siebie w okresie około 5 lat (ergo: dwa etapy trwają jednocześnie) − struktura życia – podstawowy w danym okresie życia wzorzec aktywności człowieka i jego powiązań z otoczeniem − wejście w nową erę życia wiąże się z pojawiemem się nowych potrzeb. które podlegają zdarzeniom przebiegającym we właściwych środowiskach rozwoju podmiotów lub które oddziaływają na nie • makrosystem – obejmuje wszystko co jest zgodne w treści i formie systemach niższego rzędu − mechanizm rozwoju polega na wzajemnych oddziaływaniu jednostki ze środowiskiem (w ich interakcjach) − rozwój człowieka przejawia się w zmianie jego dotychczasowych interakcji i stosunków z poszczególnymi subsystemami.) − interioryzacja – uwewnętrznianie przedmiotów.− cztery ery cyklu życia: I. a także w podejmowaniu nowych form aktywności − koncepcja ta pomija wewnętrzne aspekty rozwoju 19) Kulturowo-społeczna koncepcja rozwoju Wygotskiego − dla tych którzy przez chwilę (tak jak ja) myśleli. celów i zadań − przemianom towarzysza stany niepokoju. w ich poszerzaniu i wzbogacaniu oraz w podejmowaniu interakcji i relacji z nowymi środowiskami. są to:  pamięć słowno-logiczna  myślenie logiczne  czynności dowolne  procesy opanowania kulturowych środków myślenia (język. nadziei. ról i stosunków interpersonalnych.

warunkiem dalszego rozwoju jest przywrócenie synchronii − celem rozwoju jest zmiana jako taka. zasadnicze. wewnętrzno-biologicznym II. indywidualno-psychologicznym III. zewnętrzno-fizycznym − motorem rozwoju są konflikty i kryzysy powstające pomiędzy tymi czterema wymiarami − te konflikty i kryzys mogą być: o pozytywne dla rozwoju – są efektem synchronii o negatywne dla rozwoju – sa efektem asynchronii − rozwój trwa całe życie.− eksterioryzacja – przeniesienie wyższych czynności psychicznych „z wewnętrz” „na zewnątrz” Cechy szczególne procesu rozwoju wg Wygotskiego:  jedność i stałość rozwijającej się psychiki  wewnętrzne związki między kolejnymi stadiami rozwojowymi  zdeterminowane przez warunki wewnętrzne i zewnętrzne  zmiany gwałtowne. kulturowo-społecznym IV. jednak w późniejszych jego okresach wzrasta niebezpieczeństwo częstszego występowania asynchronii. a nie powolne. który jest wywoływany przez zewnętrze i wewnętrzne: • sprzeczności • konflikty • kryzysy − zmiany rozwojowe zachodzą w 4 wymiarach: I. a zatem nie można przewidzieć kierunku rozwoju (stąd dynamika i niepowtarzalność rozwoju) 21) Kontekstualno-dialektyczna koncepcja rozwoju Lernera − kontekstualne podejście do rozwoju człowieka − powiązanie zmian rozwojowych człowieka z szeroko pojętym środowiskiem rozwojowym − rozwój człowieka jest skutkiem dynamicznych interakcji − człowiek jest integralną częścią swoje kontekstu i zmienia się wraz z nim − o dynamice rozwoju człowieka decydują wzajemne interakcje:  zjawisk fizycznych  procesów biologicznych  procesów psychologicznych  procesów społecznych 17 . które dojrzewają w ciągu życia 20) Dialektyczne koncepcja rozwoju Riegla − rozwój – nieustający proces zmian o charakterze ilościowym i jakościowym. że człowiek rodzi się już wyposażony z pewne procesy kognitywne i percepcyjne. stopniowe  interioryzacja jak zasadniczy mechanizm rozwoju  eksterioryzacja jako proces do zmiany środowiska zewnętrznego  kierunek rozwoju z wewnątrz na zewnątrz  rozwój myślenia od konkretnego do abstrakcyjnego • • wspomaganie dziecka w toku nauczania jest w stanie przyśpieszyć jego rozwój: przejście ze strefy najbliższego rozwoju do strefy aktualnego rozwoju Wygotski wychodzi z założenia.

− Jej koncepcja s. Środowisko. a zarazem warunkiem dostosowania przez podmiot jego dalszej aktywności do warunków środowiska zewnętrznego poprzez równoważenie. Rozwój psychiki jest też zależny od indywidualnych możliwości kumulowania i organizowania doświadczenia. uruchamianej przez jego różne potrzeby i dążenia (ujęcie aktywistyczne i dialektyczne). zdarzeń. Doświadczenie. kontaktów i sytuacji).1. Wskutek gromadzenia coraz bogatszego i zróżnicowanego doświadczenia dochodzi do 18 .3. a doświadczenie podlega procesom strukturacji i restrukturacji.kolejny czynnik rozwojowy. Doświadczenie ma charakter złożony i wielopostaciowy i składa się z: o Doświadczenia gatunkowego (gotowe struktury i połączenia nerwowe oraz schematy czynności wrodzonych). które cechują się spójnością wewnętrzną. o Doświadczenia indywidualnego (zdobywane w ciągu życia wskutek działań. Główna teza tej koncepcji: rozwój psychiczny jednostki polega na gromadzeniu i opracowywaniu doświadczeń. Restrukturacja jest koniecznością wymuszaną przez nowe doświadczenia. samosterownością i zdolnością do rozwoju.− rozwój człowieka trwa całe życie i obejmuje zmiany wielowymiarowe badając rozwój człowieka należy uwzględnić aspekty temporalne i historyczne 4. Rozwój to ciąg zmian wynikających z organizowania się struktur doświadczenia (strukturacji) i ich przekształcania (restrukturacja). Struktury doświadczenia są strukturami psychicznymi. o Umożliwia stałą wymianę substancji i informacji między jednostką. a środowiskiem. KONCEPCJE ROZWOJU CZŁOWIEKA W POLSKIEJ LITERATURZE PSYCHOLOGICZNEJ 4. o Doświadczenia społecznego (komunikacja interpersonalna i przyswajanie kultury). afektywnym i ewaluatywnym w aparacie psychicznym. ale regulacja stosunków człowieka z otoczeniem (nadrzędna funkcja psychiki) pozostaje stała. Tyszkowa uwzględnia czynniki genetyczne i biologiczne w rozwoju człowieka. Generując doświadczenie dostarcza też materiału do budowy i przebudowy struktur psychiki w sposób umożliwiający konstruktywną adaptację (podstawę dalszego rozwoju indywidualnego) do warunków środowiskowych. i r. Struktury i funkcje zmieniają się w toku rozwoju. Doświadczenie jest zasadniczym materiałem rozwoju gromadzonym dzięki aktywności podmiotu. Aktywność: o Cecha immanentna życia. stają się budulcem struktur i przyczyniają się do zmian konstrukcyjnych i funkcjonalnych i w ten sposób aktywność umożliwia realizowanie potencjału rozwojowego w warunkach wewnętrznych i zewnętrznych. przeżyć.3. Koncepcja strukturacji i restrukturacji doświadczenia Tyszkowej − Maria Tyszkowa była związana z UAM w Poznaniu. • • • • • • • • • • • • • • • Podstawową kategorią tej koncepcji jest doświadczenie. aktywność i środowisko wchodzą ze sobą w dynamiczne interakcje. Zgromadzone doświadczenia po ich opracowaniu poznawczym. została zaprezentowana na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX w.

Koncepcja rozwoju w cyklu życiu indywidualnego Niemczyńskiego − Uczeń Przetacznik-Gierowskiej.3.biologicznie zdeterminowane. Indywidualizacja 4. − Aktywność własna doskonali się wraz z wiekiem. − Sprzeczność ta wymusza kształtowanie nowych sposobów działania. − Źródłem zmian rozwojowych w organizmie jest wewnętrzna sprzeczność między koniecznością osiągania pewnych celów. Koncepcja rozwoju aktywności Przetacznik-Gierowskiej. Scalanie o Interioryzacja vs. podstawowa funkcja organizmu. największa we wczesnych stadiach rozwoju. − Pierwsze dwa lata życia. zostaje 19 .3. czynne uczestnictwo w eksplorowaniu otaczającej rzeczywistości i jej przekształcanie.jej atrybutem jest plastyczność. − Adaptacyjna funkcja aktywności. − W stadium wczesnej dorosłości aktywność osiąga największa dynamikę i tempo ilościowych i jakościowych zmian. − Zmiany rozwojowe własnej aktywności i ich główne kierunki wyznaczane przez cztery pary dopełniających się podstawowych procesów rozwojowych: o Różnicowanie vs.3. • Związana z UJ. Eksterioryzacja o Uświadomienie vs. Rozwój indywidualny przebiega zgodnie z modelem spiralnym. dzięki niej jednostka przystosowuje się do środowiska. związany z UJ.2. • Współpracownica Stefana Szumana. Człowiek jest twórcą własnej biografii i pośrednio kreatorem samego siebie. − Aktywność własna. − Dzięki nim zmienia się organizacja zachowania jednostki.• • • dalszych przekształceń psychiki i możliwe są zmiany systemu jednostka-świat zewnętrzny (jego rozwój ma charakter cykliczny). więc aktywność jest determinantem rozwoju. Automatyzacja o Socjalizacja vs. osiągająca apogeum na początku wczesnej dorosłości. Procesy równoważenia i homeorezy. 4.określają dalsze zmiany rozwojowe układu psychicznego i kształtowanej przez niego aktywności. − Droga rozwoju kształtuje się stopniowo pod wpływem czynników biologicznych i społeczno-historycznych. − Związki aktywności podmiotu z rozwojem mają charakter przyczynowo-skutkowy.przekształcenia wrodzonej organizacji zachowania są zdominowane przez 4 typy działań: a) Instynktowne b) Orientacyjno-nawykowe c) Percepcyjne d) Interakcyjne − Jest to okres realizowania i biologicznej i społeczno-kulturowej linii rozwoju. − Proces rozwoju człowieka trwa całe życie. a koniecznością osiągania ich w konkretnych warunkach życiowych. − Twórca koncepcji rozwoju w pełnym cyklu życia.charakterystyczny stan. ale ma ona także znaczenie w wywoływaniu jego zmian.

proces personalizacji działań. rozwój wyobraźni i myślenia.proces eksterioryzacji osobowości. b.. Uporządkowanie w czasie jest najważniejszą i najprostszą zasadą organizacji doświadczenia indywidualnego. • Uczeń Marii Tyszkowej. • Materiałem rozwoju jest doświadczenie. pory roku) b. normatywne cykle życia społecznego) d. Temporalny model rozwoju Trempały. • Uporządkowanie zdarzeń w czasie. czas biologiczny (np. 4. społecznym. organizowane i przechowywane w pamięci. Wiek dojrzały.intelektualizacja czynności. integracja i stabilizacja osobowości. czas psychologiczny (np. Procesy przekształcania organizacji zachowania prowadzą do uzyskania przez podmiot perspektywy biograficznej. Dorastanie i wiek młodzieńczy. • Każda zmiana w funkcjonowaniu i rozwoju zachodzi w określonej czasoprzestrzeni (odwołanie do teorii pola Kurta Lewina).młody człowiek kształtuje system celów i projektów i tworzy swą indywidualną podmiotowość. Dysharmonie rozwojowe. • Podstawowym elementem doświadczenia jest zdarzenie. f.− − − − − − także zainicjowany proces uspołeczniania czynności. Wniesienie własnego wkładu w przebieg zdarzeń życia społecznego. • Dwa rodzaje asynchronii. dystans pokoleniowy. • Zasada synchronizacji przebiegu zmian w rozwoju człowieka.4. Wczesna dorosłość. Dzieciństwo. • Wpływ czasu jest niezbędny do zrozumienia rozwoju człowieka. Dysharmonie między rozwojem biologicznym.zmiana w stanach i relacjach jednostki z otoczeniem. które mogą być źródłem zmian rozwojowych: e.proces dopełnienia osobowościowej konstrukcji. związany z UKW w Bydgoszczy.oś organizująca doświadczenie i aktywność jednostki. psychologicznym. • Podstawowe znaczniki upływu czasu w badaniach to czas zegarowy i wiek kalendarzowy. • Różne rodzaje czasu i związane z nimi cztery rodzaje zdarzeń tworzą ramy odniesienia w ocenie upływu czasu: a. czas fizyczny (np. Rozwój polega na samoorganizowaniu się doświadczenia indywidualnego gromadzonego przez jednostkę w jej aktywnych interakcjach z otoczeniem. a źródłem aktywność. • 20 . Istotą rozwoju jest osiąganie coraz większej autonomii. c. nienormatywność. • Czas jest kategorią niedefiniowalną. Czas nie jest stałym ani homogenicznym parametrem funkcjonowania i rozwoju człowieka.3. subiektywne cykle przeżyć) • Względność zmian rozwojowych w ramach wielowymiarowości czasoprzestrzeni (ta sama zmiana może być różnie interpretowana w zależności od uwzględnionych w ocenie zmiany znaczników upływu czasu). rytmy biologiczne) c. czas społeczny (np. 3 podstawowe założenia: a. Jest ono rejestrowane.

− Zadania dalekie wyznaczają sens ludzkiej egzystencji. − Istotna rola czynników środowiskowych. − Związany z PAN. − Koncepcja ta jest relacyjna. antycypacje przyszłości i działania w teraźniejszości. formowanie się zrębów osobowości i kształtowanie procesów poznawczych istotnych dla percepcji.3. I. Funkcjonalna koncepcja rozwoju Porębskiej. − Refleksyjny.uboczny efekt aktywności podejmowanej w ciągu życia.zdobywanie pozycji społecznych i dóbr materialnych. 3) Rozwój człowieka wyznaczają czynniki dziedziczne i środowiskowe (klasa „formowanie”) oraz współtworzenia (klasa „autokreacja”). 8) Dwa główne okresy z punktu widzenia ewolucji człowieka jako podmiotu rozwoju: − Przedrefleksyjny. 4.3.lub makrostrukturze aktywności człowieka. UAM i UKW − Koncepcja osobowości rozwojowej. 6) Zmiany intencjonalne i uboczne mogą prowadzić do przemian w mikro. − Zadanie. II. szkoła). − Dojrzewanie i rozwój (przybieranie przez jednostkę nowych właściwości. 9) Mądrość i jej szczególna forma. rodzina. Koncepcja osobowości rozwojowej Obuchowskiego.3. Biograficzna koncepcja rozwoju człowieka Pietrasińskiego − Związany z Uniwersytetem Warszawskim 2) Podmiotem rozważań czynił człowieka i jego biografię (ciąg aktywności od narodzin aż do śmierci). − Deformacje struktury funkcjonowania. Związana z Uniwersytetem Wrocławskim.6. 4) Podział aktywności na: − Wymuszoną przez otoczenie − Autonomiczną 5) Autokreacja intencjonalna i spontaniczna (jej efektem są niezamierzone zmiany osobowości nazywane ubocznymi).rozwój jako jedna z postaci zadaniowych zmian osobowości. biologicznych oraz funkcjonalnych powiązań człowieka z otoczeniem kształtujących się w toku przyswajania informacji i pobierania ze świata zewnętrznego elementów niezbędnych do utrzymania się przy życiu. 21 . − W środowisku społecznym funkcjonują ośrodki aktywności (np. stan rzeczy. jakie sobie stawia). Jej koncepcja rozwoju nawiązuje do Nuttin i Tomaszewskiego traktujących zachowanie człowieka jako funkcję sytuacji. praca.kompetencja biograficzna.4. − Podmiot jest aktywny. wiąże się z realizacją zadań. istotna rola kultury. 7) Rozwój człowieka. − Wymagania. ponieważ kluczową rolę przypisuje relacjom podmiotu ze światem zewnętrznym.jedna z najważniejszych determinant funkcjonowania człowieka.zadania narzucone przez otoczenie.7. którego zrealizowanie wypływa z własnych intencji. 4.5. Składają się na nią zapisy przeszłości. − Współdziałanie z ludźmi jest źródłem doświadczenia.pierwsze 12 lat życia i początek młodości.

ułatwiają podmiotowi opanowanie przyszłości. która tworzy zespół spójnych logicznie twierdzeń wyjaśniających badane empirycznie zmiany rozwojowe. Teoria rozwoju. formuje w ten sposób nowy indywidualizm). − Teza o rewolucji podmiotów. służący zrozumieniu i wyjaśnieniu genezy. − Zmianom adaptacyjnym i jakościowym podlega układ programujący osobowości. które dokonują się wraz z wiekiem organizmu. − Jednostka odizolowana od rzeczywistości nie ma szans na zrealizowanie zadań dalekich. − Idea osobowości rozwojowej jest propozycją normatywną. Periodyzacja rozwoju. zadania i postawy.logicznie uporządkowany system pojęć. W przeciwieństwie do teorii. wyróżnione ze względu na przyjęte przez badacza wskaźniki zmian rozwojowych. Rozdział 5.− Rozwój jest wynikiem adaptacji twórczej do zadań dalekich. − Ważna w rozwoju jest rola czynnika biologicznego.1 Podejścia badawcze w psychologii rozwojowej. które zachodzą w określonych ramach czasowych wyznaczonych wiekiem życia. który jest związany z biologią. − Człowiek-podmiot organizuje intencjonalnie swoje życie i podejmuje odpowiedzialność za decyzje (poczucie prywatnej odpowiedzialności za losy własne i świata. zmuszając badacza do skupienia się na którymś z jego aspektów. − Rozwój zapewniają działania. − W ciągu życia jednostka przechodzi od statusu człowieka-przedmiotu (jego aktywność jest regulowana przez otoczenie) do statusu człowieka-podmiotu (sam określa swoje cele). pozwalający na przewidywanie zmian funkcjonowania organizmu. − Zmiany rozwojowe.podział życia ludzkiego na okresy rozwojowe (ery. model nie wynika bezpośrednio z faktów. która nie została jeszcze w wystarczającym stopniu zweryfikowana ani sfalsyfikowana empirycznie. fazy).konstrukcja teoretyczna będąca propozycją wyjaśnienia przebiegu rozwoju psychologicznego i zmian w zachowaniu.człowiek powinien samodzielnie tworzyć własne podstawowe odniesienia do siebie i świata. Z punktu widzenia holistycznej i interakcyjnej perspektywy badawczej wyróżniamy dwie podstawowe strategie badań: 22 . narzędzi i analizy danych może skutkować błędami w pomiarze zmian rozwojowych. w odróżnieniu od układu bazalnego. środowiska zewnętrznego i aktywności jednostki w przebiegu drogi życiowej. Model rozwoju. SŁOWA KLUCZOWE: Koncepcja rozwoju. Niewłaściwy wybór metody.wzór zmian w funkcjonowaniu psychicznym. 5. Pojęcie zbliżone pod względem treści do pojęcia nieformalnej teorii rozwoju. uwarunkowań i przebiegu procesu rozwoju psychiki i zachowania oraz współzależności między nimi.BADANIE ROZWOJU PSYCHICZNEGO CZŁOWIEKA To jak badacz pojmuje zjawisko decyduje o przedmiocie badań i stosowanych metodach jego pomiaru. które nie mają charakteru egocentrycznego. − Czynnikiem rozwojowym o szczególnym znaczeniu jest wypracowanie przez jednostkę ogólnej i stosunkowo stabilnej koncepcji działania. Model reprezentuje teorię i jest jak gdyby jej uproszczoną analogią lub metaforą. podokresy. Jednak czasami złożoność zjawiska rozwoju ogranicza możliwości badania. tworzony przez wiedzę. stadia. twierdzeń i zasad wywiedzionych z faktów.

jednak koncepcje „przeciętnego dziecka”. o złożony system funkcjonujący i rozwijający się całościowo w dynamicznym procesie zmian wielowymiarowych. a wręcz przeciwnie. które potrafią przewidywać ludzkie zachowania.1. ale wydaje się.odnoszą się do zjawisk powtarzalnych i da się je wyjaśnić. • dokładność tych przewidywań stanowi podstawowe kryterium rzetelności naukowej praw psychologii. dotyczące różnych osób i sytuacji w różnym czasie. zmiany we wzorcach różnych zmiennych w różnym czasie oraz związki między zmiennymi indywidualnymi. • badania zajmują się zwykle aspektami funkcjonowania i rozwoju zmiennych. Na podstawie analizy danych i replikacji badania w różnych grupach/sytuacjach wnioskujemy o ogólnej prawidłowości. ale wyjaśnienie i zrozumienie procesów leżących u podstaw funkcjonowania człowieka. • celem podejścia skoncentrowanego na osobie nie jest predykcja (jak w wypadku zmiennych). traktowane jako pewne i stałe prawa. Podejście skoncentrowane na osobie: • jednostka jako: o nieredukowalna całość procesów i funkcji odpowiedzialna na indywidualna strukturę doświadczeń i przeobrażanie się sposobów ich przeżywania (psychologia humanistyczna). na osobie Rozróżnienie tych podejść zaproponował Block. bo psychologów interesują nie tylko zmiany krótkoterminowe. ale także te 23 . że wcale się nie wykluczają. o koncepcje „przeciętnych” wzorców nie mają zastosowania do badania różnic indywidualnych. Podejście skoncentrowane na zmiennych vs. czy „przeciętnej sytuacji” są abstraktami i nie mają zastosowania w badaniu dynamiczności. Trafność • powyższe podejścia są sobie przeciwstawiane. o badając zmienne zwykle zakładamy liniowość rzeczywistości. Jednak ten sposób badania rozwoju psychicznego posiada znaczne ograniczenia. • gdy interesuje nas „izolowana” funkcja psychiczna (np. to skupiamy się na danej zmiennej (funkcji). spostrzeganie. • odchylenia od reguły nie są szumem informacyjnym.uzupełniają się.− zorientowane na zmienne − zorientowane na osobę 5. Ujmuje ono najważniejsze kontrowersje metodologiczne. o replikacja badań nie zawsze jest możliwa w psychologii rozwojowej. na ich podstawie formułowane są ogólne twierdzenia. Podejście skoncentrowane na zmiennych: • zmienne traktowane są jako czynniki sprawcze i następcze. które są nomotetyczne. • całość kształtuje się w interakcjach między jej częściami. a środowiskowymi. ale efektem międzyosobniczych różnic. wielokrotnie i wieloczynnikowo determinowanych (psychologia rozwoju człowieka). empatia. • poszukiwane są prawidłowości przeciętne i uniwersalne. a temat pogłębił Magnusson. • poszukując uwarunkowań funkcjonowania i rozwoju jednostki badamy różnice w stanach pojedynczej zmiennej wraz z upływem czasu. uwaga) i jej poziom w populacji.1. stosujemy głównie badanie metodą regresji liniowej.

− zwolennicy tych poglądów uważają. że narzędziem poznania jest umysł ludzki i że nie można od siebie oddzielić umysłu osoby badanej od umysłu obserwatora. Zastosowania statycznych modeli w badaniu procesu. Większość badaczy akceptuje założenie o dynamiczności zmian rozwojowych.1. • klasyczne modele analizy statystycznej nie radzą sobie z problemem czasu. wywiadów. dlatego. w nurcie tym proces rozwoju przybiera formę narracji. Nurmi. co ogranicza możliwości badania dynamiki zjawisk rozwojowych. że prawidłowość ta dotyczy tylko 1/3 badanych i wyodrębniono dwa skupienia uczniów przejawiających przeciwne tendencje. analizy rozmów i tekstów pisanych. jakie ludzie tworzą w umyśle na własny użytek.przebiegające na przestrzeni dziesiątek lat. • analizy oparte na standardowych modelach mogą wskazywać na pozorne prawidłowości: o J. − Larsen (1989): propozycja równoczesnego stosowania różnych standardowych metod analizy statystycznej zmian. 5.przeprowadził badania podłużne na pewnej grupie uczniów. • nawet doświadczeni badacze napotykają na tego rodzaju problemy. że po okresie 1. − biometryczny model ukrytego wzrostu McArdle’a (1989): modelowanie ukrytych krzywych wzrostu.in. tak więc jeśli chcemy poznać dynamikę powiązań jednostki. jakie zachodzą w czasie. m. jakościowy − wielu badaczy optuje za powrotem do korzeni psychologii rozwojowej i badań przeprowadzanych przy pomocy dzienniczków. • nie zawsze potrafimy dopasować przyjęte modele teoretyczne i postawione problemy badawcze do dostępnych sposobów gromadzenia danych empirycznych. Jednocześnie następuje istotny wzrost samooceny uczniów dotyczącej sprawności czytania. czyli nawet nie połowa grupy stała ujawniła się jako „przeciętna”. Paradygmat ilościowy vs.modelami zmian. Niedopasowanie czynności badawczych do przedmiotu badań. − Magnusson (1990): propozycja zorientowanej na osobę analizy wzorców wartości zmiennych badanych podłużnie. że podejście ilościowe nie służy 24 . wykazały one.-E. podejście to znacznie redukuje wiele znanych w psychologii błędów generalizacji. Jednak poprzez zastosowanie analizy skupień w podejściu skoncentrowanym na osobach stwierdzono. Zakładają oni. że przejawy rzeczywistości są bogatsze niż metody jej badania. 5. − poszukiwane są rozwiązania metodologiczne wygodniejsze w badaniu PROCESU zmian rozwojowych. Co zaskakujące. 4.1.3.2 Podejście statyczne vs. Statyczność modeli statystycznych w badaniu dynamiczności. to najczęściej stosujemy podejście skoncentrowane na osobach. dynamiczne O rozwoju wnioskujemy na podstawie różnic w pomiarach zmiennej w różnym czasie badania lub korelacji między tymi pomiarami. − zgodnie z tymi teoriami podjęto badania nad ukrytymi teoriami rozwoju. 3. • nie radzą sobie z różnicami międzyosobniczymi w różnym czasie badania. Mimo to 1/3. osobno u każdej z badanych osób.5 roku początkowej nauki szkolnej „przeciętna” sprawność czytania nie wzrasta w sposób istotny statystycznie.

w badaniach ukośnych przyjmowano. że takim wskaźnikiem jest czas badania. w których czas chronologiczny (W. − mimo tego. 5. takie komputerowe modelowanie pozwala stymulować różne procesy rozwojowe i jest bardziej ekonomiczne niż badania podłużne. T.rozwój C.rozwój W. − zagadnienia ugruntowanego wyjaśniania zjawisk rozwojowych (cel eksplanacyjny).wiek życia T.2.czas f. że modele matematyczne jawią się jako użyteczna. IV. korzystając z modelowania jesteśmy skazani na dane empiryczne. że czas można wyrazić w postaci określonego indeksu i traktować go jako zmienną niezależną albo istotny predyktor rozwoju.funkcja II. 5. − należy dążyć do połączenia paradygmatu ilościowego z jakościowym. jakie stawia przed sobą badacz zjawisk i procesów rozwojowych. T. Pytanie o to. Założenie to wyraża prosta formuła: R= f (C) R. G) traktuje się jako zmienną niezależną: R= f (W.wiek generacyjny • jednak postulowane w OMR 3 zmienne nie do końca są niezależne. Są to 3 podstawowe cele. który można związać z czasem chronologicznym.zobiektywizowaniu badań. Ogólny Model Rozwoju Schaie’go I. V. rozwojowej umożliwiają jedynie realizację celu deskryptywnego. może odnosić się do: − zasad poprawnego opisu i identyfikacji jego przejawów (cel deskryptywny). Natomiast typowe plany badawcze stosowane w p. bo pozostają w związku liniowym wyrażanym przez formułę: W= T – G 25 . Plany badań rozwojowych. G) R. co sprawia. Schaie w OMR wyróżnia 3 podstawowe źródła wariancji wyników. − określania granic plastyczności rozwoju (cel praktyczny). lecz uzupełniająca metoda badań rozwojowych. na tej koncepcji są oparte badania podłużne i poprzeczne. wszystkie te wypadki łączy przekonanie. − jednak zwolennicy podejścia ilościowego odpowiadają. że wiek badanych jest najlepszym wskaźnikiem czasu chronologicznego dla oceny jego wpływu na rozwój człowieka. jak badać rozwój. u podstaw stosowanych strategii badania leży pogląd. że eliminowanie psychometrii nie prowadzi do satysfakcjonujących wyników.1. że związane z czasem chronologicznym zasadnicze źródło wariancji wyników uzyskiwanych w badaniach rozwojowych jest tylko jedno.wiek życia albo czas badania. gdyż. III. zakładano. co staje się coraz bardziej możliwe dzięki programom komputerowej analizy danych.czas badania G.2.

poprzeczne h. • w badaniach nad rozwojem psychicznym stosowane są 3 tradycyjne strategie g. ale dwie (lub więcej) wartości .istotne różnice między grupami w tym samym wieku. Strategie podłużne i poprzeczne pozwalają wnioskować o rozwoju ontogenetycznym. badanie 15-latków w 2005 i 2010 roku). badania podłużne. III. gdy trzecia ma wartość stałą.złożenie dwóch (lub większej liczby) sekwencji poprzecznych obejmujących te same poziomy wieku.badani reprezentujący populację. mniej więcej w tym samym czasie (np. 5latków. o której chcemy wnioskować (np. badania ukośne. Łączą strategie tradycyjne w jedno postępowanie. ukośne Postępowanie i wnioskowanie.gdy mają 5. w jednym dniu). I. 11) badanie czasowo-sekwencyjne (GS). stałą wartość przybiera zmienna T (czas badania). inteligencji) określonym narzędziem (np. na różnych badanych w tym samym wieku (np. poprzecznego na kontrolę G. a ukośnego na wzajemne powiązanie określonych poziomów czynnika T z poziomami czynnika G. Ograniczenia. przeprowadzane jest na nich badanie określonym narzędziem w sposób powtarzalny (w różnych punktach czasu. aby przyjąć brak wpływu którejś z wiekowych różnic za zmienną zależną 5.złożenie dwóch (lub większej liczby) sekwencji podłużnych obejmujących te same poziomy wieku.badani dobierani do zrównoważonych grup wiekowych (np. ale badanymi w różnych momentach czasowych.istotne zmiany związane z wiekiem. − badania ukośne. 10) badanie generacyjno-sekwencyjne (GS). powinien być świadomy ich ograniczeń. − badania poprzeczne. badania poprzeczne.5. podłużne i. 5latkowie). test Wechslera). − plan badania podłużnego nie pozwala na kontrolę czynnika T. a ukośne o antropogenetycznym. gdzie grupy badane reprezentują nie jedną ale dwie (lub więcej) generacje i są poddane co najmniej dwukrotnemu pomiarowi zmiennej zależnej. podczas.2. gdzie zmienna czasu badania przyjmuje nie jedną.2. Strategie tradycyjne. mieć mocne podstawy teoretyczne i/lub empiryczne. 10-latków. 15 lat). Strategie te różnią się postępowaniem w gromadzeniu danych empirycznych i sposobem wnioskowania o rozwoju.2.3. stałą wartość przybiera zmienna G (wiek generacyjny). stałą wartość przybiera zmienna W (wiek życia). 10. 15-latków). II. a więc badacz staje przed problemem rozdzielenia dwóch spośród trzech możliwych źródeł wariancji. − badacz decydujący się na strategie tradycyjne. Strategie sekwencyjne. określonym narzędziem w sposób powtarzalny w różnym czasie. przeprowadzany na nich jest pomiar interesującej nas zmiennej (np. 26 .istotna ocena różnic związanych z wiekiem badanych reprezentujących dwie lub więcej wartości zmiennej wieku. − badania podłużne.pomiar danej zmiennej.

ponieważ mają one charakter nieliniowy. Jedna (G lub T) zawsze pozostaje poza kontrolą.12) badanie poprzecznie-sekwencyjne. Metody analizy statystycznej oparte na założeniu o liniowym charakterze związków między zmiennymi często nie pozwalają na identyfikację istniejących związków. analiza korelacji. Nie można jednocześnie kontrolować wszystkich 3 zmiennych. Jednak aby je zasadnie stosować muszą być spełnione pewne warunki. Analiza danych o rozwoju: analiza różnic. dopasowanie modeli. P. Chcą oni wiedzieć jaki jest kierunek i wielkość zmian rozwojowych. Większość badań rozwojowych dotyczy zmian jakim podlega rozwój w związku z czasem. ponieważ udzielenie odpowiedzi może być kłopotliwe. − wielokierunkowy.Schaie wysunął takie wnioski. na czym będą polegały. Baltes. oni preferowali Ogólny Model Liniowy. Schaie.różnice związane z wiekiem paradoksalnie nie są wpływem wieku. 27 .przedmiot dyskusji:  W. dopuszczalne jest w takich wypadkach mówienie zgodnie z prawdą. gdy pytania dotyczą spraw. Zainteresowanie badaczy ogniskuje się na kwestii przeciętnej krzywej wzrostu. 1994). które mogą ujawnić ukrywany zamiar badawczy.  J. Zaleca się aby każdy projekt badawczy został poddany kompleksowej ocenie etycznej przed jego rozpoczęciem.3. − stabilny? Procedury parametryczne pozwalają wydobyć więcej informacji o przedmiocie niże procedury nieparametryczne. Standardy etyczne powinny być brane pod uwagę w badaniach nad rozwojem człowieka w biegu życia. o potencjalnych niedogodnościach i ewentualnych szkodach. która jednak nie lekceważy potrzeb poznawczych badanego. Aktualnie jedynym oficjalnym dokumentem określającym standardy etyczne w polskiej psychologii jest „Kodeks etyczno-zawodowy psychologa” (PTP. powinien udzielić odpowiedzi i wyjaśnień na wszystkie pytania badanego. Problemy etyczne w badaniach nad rozwojem psychicznym.rozwinięta wersja badania ukośnego pozwalająca na kontrolę dwóch uwikłanych wzajemnie źródeł wariancji wyników: przynależności do określonej generacji i czasu badania. Dylemat wyboru analizy statystycznej do natury sekwencyjnych planów badania. Czy mają one charakter: − monotoniczny (wzrastający lub opadający). Wykorzystujemy również zasady etyczne publikowane przez APA. 5. bo przyjął błędny model analizy statystycznej. ale generacji.4. ale w wystarczająco ogólnych terminach. !!! Zasady. którymi należy się kierować w planowaniu i prowadzeniu badań naukowych: • • •  Wyjaśnienie charakteru badań badacz jest zobowiązany poinformować badanego o cechach badania. Horn. 5. Informacja musi być przedstawiona w przystępnej formie. MacArdle. J.

(b) nauka o rozwoju musi opisać i wyjaśnić przekształcenia w przejawach życia psychicznego. niepokojem. innych niż ontogenetyczne. krzywdą i innymi szkodami.zmiany stwierdzane w badaniach z ponawianym pomiarem zmiennej zależnej (podłużne.sekwencyjne) w odniesieniu do tych samych osób (grupy zależne) lub różnych osób.  Prawo do prywatności i poufności informacji. • badacz powinien uszanować prawo osoby do odmowy udziału w badaniach i wycofania się z uczestniczenia w nich. umowa ta określa obowiązki obojga. Wątpliwości etyczne mogą także rodzić badania naukowe spełniające kryteria etyczne. a po nich przeprowadzić rozmowę pomagającą usunąć ewentualne problemy. • uczestnik musi mieć zagwarantowane prawo do anonimowości i poufności informacji na swój temat. generacja oraz czas badania (Schaie).Ogólny model rozwoju (OMR).ogół założeń teoretycznych i metodologicznych przyjmowanych przez badacza dążącego do poznania danej rzeczywistości.teoretyczna propozycja włączenia do przedmiotu badań nad genezą życia psychicznego zmian. w każdej chwili. . którą posługujemy się w ocenie etycznej postępowania (tu: postępowania etycznego). jakie dokonują w całym wymiarze życia indywidualnego. ale prowadzące do wyników uznanych za szkodliwe (np. w której zakłada się. • etap pozyskania zgody na uczestnictwo jest jednocześnie etapem zawarcia umowy między badaczem. Uzyskanie świadomej zgody od uczestników badań. • w publikacjach badań nie mogą pojawić się informacje pozwalające na identyfikację osoby lub grupy osób badanych.Standard etyczny. .określony zespół metod stosowany w badaniu danej rzeczywistości. • w badaniach psychologicznych najczęściej stwarzane są zagrożenia związane ze wstydem. 28 . • wszelkie dane osobowe i wyniki badań danej osoby mogą być przetwarzane i wykorzystywane jedynie do celów naukowych.Podejście badawcze. które mogą pojawić się jako konsekwencje badania. badanych jednokrotnie (badania poprzeczne) lub wiele razy (badania czasowo-sekwencyjne). – Zmiany (wewnątrzosobnicze) związane z wiekiem. niezgodne z prawem). poczuciem winy.Różnice (międzyosobnicze) związane z wiekiem. • zgoda na udział w badaniach musi mieć świadomy charakter. że: (a) u podstaw rozwoju leżą 3 zasadnicze determinanty pozostające w związku z czasem chronologicznym: wiek.norma uzgodniona społecznie. generacyjno. a badanym.różnice stwierdzanie w porównaniach grup reprezentujących różne przedziały wieku. w przypadku badania dzieci niezbędna jest zgoda rodziców. Baltes). SŁOWA KLUCZOWE: . a nawet poczuciem zagrożenia. . . • powinniśmy uprzedzić badanego o ewentualnych negatywnych konsekwencjach badania. ale wywodzących się z tej samej generacji (grupy niezależne). • badacz jest zobowiązany do ochrony badanych przed psychicznym lub fizycznym dyskomfortem.Paradygmat badawczy.  Zagwarantowanie warunków osobistego bezpieczeństwa. chyba że umowa stanowiła inaczej. różnych gatunków oraz w kontekście różnych kultur (Goulet.

ślinowe -cewka moczowa -układ rozrodczy -szkliwo zębów -pochwa -nerki -układ nerwowy. zawiązki 33 kręgów. zaczątki układu nerwowego . śród. z blastomerów: tarcza zarodkowa + błony płodowe i trofoblast (kosmki.po 14 dniu: komórki tracą totipotencję (zdolność pojedynczej komórki do zróżnicowania się w każdą komórkę organizmu) • Endoderma (wewnątrz) Mezoderma Ektoderma . włosy -grasica.21 dzień: przodomózgowie. oddechowego -układ ruchu -nabłonek pokrywający ciało -trzustka.endoderma) pojawia się owodnia do 2 miesiąca *pęcherzyk żółtkowy* -grupują się komórki pełniące tą samą funkcję: proces: GASTRULACJI .somity . limfatyczny -naskórek.i tyło-) :).19 dzień: rynienka nerwowa. • 3 Tydzień! . gdzie leźć) elektrochemiczny mechanizm uniemożliwiający przedostanie innych plemników (gdy jeden sobie wlezie) tylko 10 % dociera do jajowodu haploidalna liczba: zespolenie 23 chromosomów mamy z 23 chromosomami taty (22 autosomy i 1 chromosom płciowy) . . które potem się zmienią w łożysko). progesteron (przygotowanie do zagnieżdżenia) • 7-9 dzień: implantacja • 2 TYdzień! zarodek w kształcie dysku listki zarodkowe (od zewnątrz ektoderma. tarczyca -tkanka łączna i podskórna -gruczoły potowe. Wydziela się gonadotropina kosmówkowa. narządy zmys.organogeneza.Rozdział 6 – ROZWÓJ PRENATALNY Komórka jajowa.20 dzień: zaczątek mózgu i oczu. które wytwarza ich DNA (wąchają sobie zapach komórki jajowej i stąd wiedzą.oocyt Plemnik 1 na 400 1 na 5 mln przez 24 h (zdolność do zapłodnienia) kierują się receptorami węchu. wątroba -układ krwionośny. paznokcie. zaczyna pracować cewa sercowa <-pierwsze ruchy! 29 .nabłonek układu -struna grzbietowa -błony płodowe pokarmowego.ten proces trwa: 2h • podział zygoty-> Morula!!! • 4 dzień: Blastula!!! 64 do kilkuset komórek :) otoczone błoną • zarodek w macicy.

narząd słuchu i przedsionkowy -widoczne już zawiązki gruczołów i narządów płciowych . nosa.31 dzień: różnicują się ręce i barki .1 odruch nerwowy -nerw słuchowy. jelit. tkanka mięśniowa -siatkówka.• 4 Tydzień! . ślimak -wielkość ciała 1. płuc. uszu.43 dzień!.25 dzień: serce pulsuje rytmicznie . żołądka. otwór ustny -28 dzień: zalążek oka -zaczątki 40 par mięśni -5-6 mm długości (zarodek 10 tys razy większy niż zygota. przewód nosowo-łzowy -androgeny stymulują już rozwój prącia u chłopców (jak ich nie ma. zagłębienia uszne. pęcherzyka żółciowego.wielkość ciała 1 cm 6-7 Tydzień! -ruchy marionetkowe rąk i nóg zawiązki zębów -ucho wewnętrzne -przepona. móżdżku. pigment w tęczówce -zarysowuje się nos i szczęka -przysadka mózgowa. oczu. tkanka chrzęstna. szczęka.jest już uformowane serce.33 dzień: zarysy palców. soczewka. rdzenia przedłużonego.pierwszy zapis EEG -kanały półkoliste u uchu 8 Tydzień! -głowa stanowi połowę długości ciała -gałki oczne nabierają mocnego pigmentu -dziurki w nosie :) -linie papilarne -rozwój gruczołów dokrewnych i kubków smakowych 30 .okres największej wrażliwości na działanie czynników uszkadzających! (TERATOGENY) -powstałe w tym okresie zaburzenia: EMBRIOPATIA 5 Tydzień! -szczytowy okres neurogenezy! -tworzenie synaps (rdzeń kręgowy) -zawiązki dłoni i stóp . to dziewczynka) -z 3 pęcherzyków robi się ich 5 (kresomózgowie dzieli się na półkule) -zawiązki mostu. wątroby.zamknięty system naczyń krwionośnych -zawiązki nerek. trzustki. zwojów -podstawa układu limbicznego . żuchwa -wytwarza się podniebienie. tarczycy.41 dzień!. wzgórza. mięśnie brzucha i grzbietu -głowa największą częścią ciała -kostnienie płaskich kości czaszki .5 cm waga: 2-3 g (po 6 tygodniu) 2 cm (po 7 tygodniu) -zamykają się powieki -tętno 40-80 uderzeń na minutę . kończyn.powstaje cewa nerwowa (z rynienki) . składa się z kilku mln komórek) 2 Miesiąc: .

powieki -narządy szkliwotwórcze -hormon wzrostu -bliźniaki dwujajowe zaczynają się różnić między sobą -komórki nerwowe -zmysł dotyku -nerw węchowy . 6 cm wzrostu 11 tydzień -otwór odbytowy -ślinianki -kostnienie żeber i kręgów -produkcja moczu -mielinizacja nerwów -cechy osobnicze mózgu -14 g. grymasy -ziewanie 10 tydzień -struny głosowe -trzustka wydziela insulinę -komórki włosowate w uchu -9 g wagi. -zaburzenia płodu= FETOPATIA 3 miesiąc życia: zróżnicowanie w zakresie temperamentu -wyprostowują się plecy i głowa -meszek płodowy LAMUGO -zawiązki paznokci -tęczówka.4g wagi. 7. trzustki. 4 cm wzrostu -zbliżanie rąk do twarzy -ruchy oddechowe 9 tydzień -zakończona budowa płuc.-intensywny rozwój pęcherzyków mózgowych.narodziny -większa odporność na działanie teratogenów. ucha -zarastanie podniebienia -ruchy perystaltyczne jelit -wzrost liczby neuronów (kilka tys/ sek) -lepsza wrażliwość dotykowa twarzy. nerwu wzrokowego i ucha wewnętrznego Rozwój płodowy -czas trwania: 9 tydzień .5 cm wzrostu 12 tydzień 12 tydzień Czwarty miesiąc • • • • • • • • mama tyje :) dziecko szybko rośnie (do 25 cm i 20 dkg) główka 1/3 długości ciała nowy rodzaj tkanki tłuszczowej: BRUNATNA (przekształca tłuszcz bezpośrednio w energię) serce przepompowuje dziennie 30 l krwii wydzielanie tyroksyny bardziej pofałdowany mózg (bruzdy i zwoje) pojawia się bruzda boczna Sylwiusza 31 .

paznokci słyszalne tony serca ostateczna wielkość ślimaka 7 mm bruzda czołowa. uszkodzenie układu nerwowego) 24-28 tydzień: odruch Moro najwięcej ruchów nad ranem Siódmy miesiąc: zdolność do uczenia się i zapamiętywania • • • • • • • zanik lamugo (zostaje tylko na plecach i ramionach) twardnieją paznokcie jądra z jamy brzusznej zsuwają się do moszny podściółka tłuszczowa dziecko pije 1 litr płynu owodniowego dziennie 6 warstw kory mózgowej odruchy: ssania. 70-90dag maź płodowa wiązadła stawowe rosną włosy. ostrogowa. inteligencja. paznokcie otwarte oczy komórki glejowe ryzyko chorób psychicznych (gdy błędna migracja komórek nerwowych. ciemieniowo-potyliczna. poszukiwania pokarmu. które konieczne) 20 tysięcy różnych ruchów w ciągu dnia dziecko ćwiczy ruchy antycypacyjne Piąty miesiąc • • • • • • • • • • • • • 25 cm wzrostu 40 dkg wagi odczuwalne ruchy dziecka porost włosów. zakręty wykształcone spoidła mózgu: ciało modzelowate 17 tydzień: ruch uwypuklania warg (ćwiczy ruchy ssące) Najbardziej ruchliwe dzieci Silny chwyt wolne ruchy gałek ocznych aktywność ruchowa matki i dziecka jest naprzemiennie zsynchronizowana (mama się rusza a dziecko nie i odwrotnie) sen (95% czasu) i czuwanie. kroczenia. rzęs.• • • • • • • • • wyraźnie uformowany móżdżek w mózgu: mapa ruchowa i czuciowa ciała narząd Cortiego aktywna kora czołowa i ciemieniowa (uczucia. pamięć) wzrost liczby komórek w korze wzrokowej więcej płynu owodniowego (1l do 7 miesiąca) zanika uogólniona reakcja na bodźce ( w wykonanie ruchu angażowane są tylko te mięśnie. brwii. wola. Moro. chwytny 32 . 23 tydzień: faza REM Szósty miesiąc • • • • • • • • • 35 cm wzrostu.zdolności.

28 tydzień: węch w pełni aktywny Zmysły dalekosiężne: noworodek niewidomy wykazuje mniejsze upośledzenie niż głuchy Wzrok: Słuch: • pod koniec 6 miesiąca otwiera się • głośne środowisko prenatalne: 60-70 db powieka • najpierw słyszy wibracje (od 20 tygodnia • 32 tydzień: zdolność fiksacji i śledzenia reaguje) poruszających się przedmiotów ale słaba • 24 tydzień: opóźniona reakcja ostrość przestrachu na głośny dźwięk • pomarańczowo.• • • • • dziecko głową w dół pełny wzrost 40 cm (a wzrost ciemieniowo-pośladkowy 25 cm). waga poniżej 2500 g. 5 miesiąc: kubki smakowe w gardle. całym języku. pępowina 60 cm długości łożysko 20 cm średnicy. 9 tydzień: opuszka płodowych. martwych komórek przewodu pokarmowego.wrażliwość na smak wód Węch: od 7 tygodnia.brunatny półmrok 33 ... policzkach.czyli kupę chyba. z żółci. pełny wzrost 45 cm skóra różowa i wygładzona mielinizacja nerwu wzrokowego serce przetacza 300 litrów krwi dziennie dziewiąty miesiąc • • • • skurcze perystaltyczne przesuwają do jelita grubego (smółkę. 170 dag wagi 130 dużych ruchów na godzinę ruchy oddechowe klatki piersiowej 28 tydzień: ssanie. przełykanie Ósmy miesiąc do 220 dag wagi. połkniętych włosków i lamugo 2-3 tygodnie przed urodzeniem: przestają rosnąć.2-3cm grubości. waży 1 kg (dzięki fałdom 8cm2 powierzchni) System chemosensoryczny Smak: 4 miesiąc. węchowa na podniebieniu. wzrastająca zdolność dziecka do przeżycia poza organizmem matki Wcześniak: urodzony między 28-36 tygodniem ciąży.

niezadowolenie.1 Rozszerzenie: psychologia prenatalna 6.and prenatal psychology and health" -endoskopia i USG -1984 r.neurohormonalna między matką a dzieckiem -zachowania matki skierowane przeciw dziecku. okrywamy się. Noworodek: • przeciętna masa ciała 3300-4000g (2/3 dzieci: 2850-3850g) [4-5% masy dorosłego] 34 . wstręt (zmysł smaku). uspokajamy po przytuleniu. lepiej rozwinięty układ kostny. zaskoczenie. cesarskim .pierwsza grupa -badania embrionów i płodów po cięciu badawcza okresu prenatalnego. ruchy ciała. 1970r. większa wrażliwość dotykowa. większa wrażliwość i pamięć zapachów.ojciec prenatalnego: psychologii prenatalnej -badania modelu zwierzęcego -24 VII 1971 Światowy Kongres -badania noworodków wcześniaczych Psychoanalityczny w Wiedniu. rozdział 7 "Wczesne dzieciństwo" Tiffany Field "The amazing infant" (popularna badaczka rozwoju małego dziecka) 1. wtulamy w zagłębienia. dominującego samopoczucia. lubimy rytmiczne dźwięki np. (Przykłady: zwijamy się w kłębek. kołysanki. Polska (4)Cechy dziecka prenatalnego: -posiada własną homeostazę -jest adaptabilne i samosterowne (plan rozwoju zakodowany w nim samym) -jest ukierunkowane ku pozytywnemu rozwojowi i aktywnej komunikacji ze światem zewnętrznym 6. ssamy.ruchy oczu) -Lewa półkula jest lepiej ukrwiona w życiu -głęboki i regularny sen płodowym -aktywny sen -Wysoki poziom testosteronu w życiu -spokojne czuwanie płodowym: praworęczność -aktywne czuwanie • emocjonalność "ku i od". (2)Komunikacja prenatalna: . odpoczywamy przy przyciemnionym świetle) A)Okres perinatalny: okołoporodowy okres dla matki i okołourodzinowy okres dla dziecka (39 tydzień ciąży do 7 dnia po narodzinach) B)Okres prenatalny: około 266 dni od poczęcia do narodzin Trempała. Hans Gustaw Graber .strach. świat. kołyszemy się. obrzydzenie (zmysł węchu) (1)Chłopcy bardziej podatni na działanie teratogenów. Chamberlain 1983 "The association for -obserwacje matki pre. Sekcja psychologii prenatalnej przy polskim towarzystwie psychologicznym (Fijałkowski. Kornas Biela) -cel psychologii prenatalnej: *deskrypcja i eksplanacja zmian w różnych obszarach rozwoju w prenatalnym okresie życia *aplikacja (zastosowanie) tej wiedzy w praktyce. wstyd. Ślady pamięci z okresu prenatalnego dotyczą: wrażeń zmysłowych.Verny.przemoc prenatalna (fetus abuse) (3)Początki diagnostyki prenatalnej: 1950r.podążanie. radość. złość. pozycji ciała i ruchów. biorytmu.unikanie • w ostatnim trymestrze: 9 sygnałów dziecka: zainteresowanie.2 Rozszerzenie: Naukowe badania okresu -1924 r. zanurzamy w wodzie.Nihuis: 4 stany opisujące zachowanie Objawy lateralizacji półkul: 12 tydzień (ssanie prenatalne: 1kciuka) (wskaźniki: praca serca.

. odruch chwytny.powstawanie • rozpoznaje na rysunku przedmiot.faza regulacji biologicznych • 2-3 miesiące: wydłużanie stanu czuwania • 3 miesiąc: uśmiech społeczny..wzrost: 50-51 cm [29% długości dorosłego] obwód głowy: [64% wielkości docelowej] 6 miesięcy: podwojona waga urodzeniowa 12 miesięcy: potrojona waga urodzeniowa noworodkowy okres asymetrii: szermiercza pozycja ciała Jean Piaget: reakcje odruchowe. sterowane przez rdzeń przedłużony i ośrodki podkorowe) 2.EEG • • • a) Percepcja haptyczna (dotykowa): mózg niemowlaka: 350 g. John Oates: stany snu i czuwania • głęboki sen (2.czuwanie]. zanikają do 5 miesięcy.5 miesiąca) • lekki sen • spokojne czuwanie • aktywne czuwanie • płacz. Wolf.10 minucie po urodzeniu • oddychanie skala 0-2 pkt • napięcie mięśniowe poniżej 3-stan krytyczny • barwa ciała 4-6. pomiar częstotliwości bicia serca. który miał w nowych komórek nerwowych ustach (percepcja międzymodalna) b) Percepcja smaku i powonienia migracja neuronów (obwodowe i promieniste • znają 4 smaki (preferują słodki) przemieszczanie się do • znane zapachy przynoszą dziecku ulgę w 35 . poszukiwanie piersi. preferencja patrzenia. marudzenie • Układ nerwowy: rozwój w 2 Rozwój percepcji: badania: habituacja.średnia zamartwica • reakcja na ból 7-8 zmęczenie porodem • • • • • • Skala Brazeltona: ocenia zdolność do habituacji.jedyne narzędzie. fałszywy płacz (sposoby kontrolowania zachowań osób dorosłych) Virginia Apgar 1953r. Moro. technika ssania tygodniu życia płodowego sprawczego. które służy dziecku do poznawania świata • Trevarthen: dziecko przychodzi na świat przygotowane do wchodzenia w interakcje społeczne • zdolność do naśladowania wyrazów mimicznych i gestów (Meltzoff) • Nagy. sprawności orientacyjnych. • częstotliwość bicia serca w 1. reakcji odruchowych oceniane odruchy przystosowawcze i prymitywne (np.. kodowanie ekspresji twarzy.prowokujące zachowania noworodka • Podstawowe biologiczne przystosowanie (1 miesiąc życia) • Wolański: fizjologiczne narodziny (5-7 miesiąc życia).oddziela fazę bierności od fazy ekspansji • Pierwszy przełom w życiu dziecka (2 miesiące) [ rytm: sen. 5. mózg dziecka rocznego 1000 g • odróżnia powierzchnię gładką poliferacja.

lubią zapach lawendy c) Percepcja słuchowa • preferują głos matki. manipulacja) • Ester Thelen. • Remi Largo (1985) 87% dzieci rozwija się zgodnie z sekwencją: obracanie wokół osi ciała -> pełzanie. siada z pozycji na brzuchu 9 sprężynowanie (przy trzymaniu pod pachami) 10 wstaje przy oparciu chwyt nożycowy chwyt pęsetkowy stoi przy przytrzymywaniu się 36 . czynników środowiskowych oraz specyficznych właściwości zadania. chodzenie • Karen Adolph: pokonywanie zjeżdżalni przez dzieci 5-15miesięczne (młodsze pełzają.) 1 obrót z boku na plecy 2 3 obrót z brzucha na plecy 4 unoszenie podbródka odruch chwytny unoszenie głowy zanik chwytnego trzymanie głowy prosto sięga po przedmioty w pozycji pionowej unoszenie głowy i klatki piersiowej chwyt prosty/ nakładkowy chwyt dłoniowo łokciowy 5 siada przy podciąganiu za ręce siedzi krótko z podparciem 6 przewroty z pleców na bok unosi głowę w pozycji na plecach przez 3s 7 siedzi bez podparcia 8 pełza. rozróżnia kolory. biomechanicznych i energetycznych właściwości ciała.teoria systemów dynamicznych: ruch i wszystkie jego właściwości są skutkiem działania układu nerwowego. Walk 3. tyłomózgowiu synaptogeneza przeżywaniu bólu. manipulacja (w mies. jest świadomy stałości wielkości • Alan Slater: noworodki są świadome stałości kształtu • Widzenie binokularne (3 miesiąc życia) • Technika "wzrokowego urwiska" Gibson. lokomocja) -najpierw unosi głowę. wstaje b)motoryka mała (chwyt dowolny. lubią "mowę skierowaną do dziecka" d) Percepcja wzrokowa • roczne dziecko widzi tak ostro jak dorosły. siada. Rozwój motoryki: następuje dzięki dojrzewaniu układu nerwowego i ćwiczeniu a)motoryka duża (postawa ciała. raczkowanie -> stawanie. starsze stosują różne strategie) • Arnold Gessel: pierwsze prawa rozwoju fizycznego i motorycznego ◦ kierunek cefalokaudalny (głowowo-ogonowy) ◦ proksymodystalny (od osi ciała na zewnątrz) Wiek Lokomocja Postawa ciała Chwyt.• • • punktów docelowych) różnicowanie się neuronów (powstają aksony i dendryty) mielinizacja (najpierw w rdzeniu przedłużonym.

którą długo chowaliśmy w miejscu A. to czego boi się dorosły. że jeśli kopną to karuzela się zakręci. puszczanie baniek ze śliny) ◦ Reakcje okrężne wtórne: dziecko chwyta przedmioty. że klocek jest trwałym przedmiotem. WNIOSEK: 3miesięczne niemowlęta pamiętają przez 8 dni. akomodacja (np. to dziecko i tak pójdzie do miejsca A) • • • • • • • • • • • 5. badanie pamięci przyczynowych powiązań między ruchem karuzeli a kopaniem. asymilacja uogólniająca i różnicująca (odróżnia obiekty zaspokajające głód od tych.przystosowuje rodzaj ssania do przedmiotu).Volterra: gesty wskazywania a) protoimperatywne ("daj mi") b) od 14 mca życia: protodeklaratywne ("zobacz") 7. Piageta) ◦ Ćwiczenie odruchów: modyfikacja odruchów. szczególny rodzaj interakcji twarzą w twarz: protokonwersacja (zwracanie się do siebie.Camaioni.Rozwój poznania • 2 pierwsze lata życia: OKRES SENSOMOTORYCZNY (wg. jeśli zabawkę. (http://www. Frick: Procedura nieruchomej twarzy (na widok twarzy bez emocji dziecko przestaje być zainteresowane) Feinman: Dziecko sięga po przedmiot.11 chodzi przy trzymaniu za obie ręce 12 51% dzieci: samodzielne kroki stoi bez trzymania się 4.Błąd A-nie-B (Piaget.com/watch?v=lPJiB-oGMN0) 6. Carolyn Rovee-Collier (1980) .youtube.Pamięć: zaczyna funkcjonować przed narodzinami paradygmat uczenia. wykonuje z ich użyciem ruchy (np. wzbudza lęk również u dziecka Bates. który nie może zniknąć • W 1 roku życia szczególnie rozwijają się reprezentacje przedmiotów (bo rozwój manipulacji i lokomocji) • Funkcja zarządzająca: hamowanie (dziecko powstrzymuje swoją reakcję. schematyczne ◦ Łączenie schematów (8-12 miesiąc życia) • Renee Baillargeon: technika łamania oczekiwań: 5 miesięczne dzieci wiedziały. jeśli wie. które nie mają takich właściwości) ◦ Reakcje okrężne pierwotne (2-4 miesiąc życia): wielokrotne powtarzanie czynności nabytych (np. reagowanie na zachowania partnera) Hobson: podstawa nawiązania relacji: emocje Adamson. schowamy w miejscu B. że u podstaw działań innej osoby leży intencja czyli wewnętrzna reprezentacja celu Tevarthen: 1 faza rozwoju relacji: pierwotna intersubiektywność. potrząsa). który wzbudza zaciekawienie dorosłego. Moore) dzięki neuronom lustrzanym! (Gallese) 9miesięczne dzieci potrafią zapamiętać 3 nowe zachowania przez 24 godziny Tomasello. Carpenter: okołoroczne dzieci wiedzą. Komunikacja Barbara Bokus i Grace Wales: 2 rozwojowe mechanizmy 37 . Poznanie społeczne wrodzona zdolność do naśladowania (Meltzoff. że nie przynosi ona celu).


















a) odczytywanie intencji
b) wychwytywanie wzorów w sposobach posługiwania się językiem (kategoryzacja)
Kurcz: dziecko dopiero po opanowaniu określonej liczby słów przechodzi do konstruowania
systemu gramatycznego
Dobrze rozwinięta percepcja kategorialna
Rozróżniają głos matki, język od nie- języka, język ojczysty od obcego (Bernstein, Gleason)
4.5miesięczne niemowlaki rozpoznają swoje imię
2,3miesiące: faza gruchania
4-6 miesięcy: faza gaworzenia wstępnego (mruczy, piszczy)
7-10 miesięcy: faza gaworzenia zasadniczego (Oller) i gaworzenia modulowanego: kontrola
nad strunami głosowymi, językiem,wargami, ustami
u dzieci głuchych później, 11mc-gaworzenie, gaworzenie manualne (ruszają rączkami,
stukają, jak w języku migowym
Pierwsze znaczące słowo: 10-18 miesiąc
Pierwsza wypowiedź złożona z kilku słów: 14-24 miesiąc (Lieven)
8.Przywiązanie:
Funkcja biologiczna przywiązania: zapewnienie ochrony
Funkcja psychologiczna: zapewnienie poczucia bezpieczeństwa
Rudolph Schaffer: 5 aspektów przywiązania
*system przywiązania(wzory zachowań umożliwiających budowanie więzi)
*zachowania przywiązaniowe (np. objawy lęku przed rozłąką)
*poczucie więzi
*relacje przywiązania
*obiekty przywiązania
Faza przedprzywiązaniowa: do 2 miesiąca życia
Faza przywiązania w trakcie tworzenia (2-7 miesiąc)
Objawy przywiązania u 8miesięcznego dziecka:
*dążenie do bliskości z obiektem przywiązania
*traktowanie obiektu jak bezpiecznej bazy
*tendencja ukierunkowana tylko na konkretną osobę (selektywna)
*lęk separacyjny (8 miesiąc)
9.Emocjonalność:
Badanie emocji:(1) system AFFEX: zgodny z tezą, że dzieci rodzą się zdolne do ekspresji
emocji (Carol Izard) (2)BABY FACS (Harriet Oster) (3)technika habituacji (Field):
dyshabituacja w odpowiedzi na odmienną ekspresję emocji to dowód na to, że 3miesięczne
dzieci rozróżniają przejawy emocji
Już noworodki przejawiają reakcję wstrętu w odpowiedzi na nieprzyjemne smaki, zapachy
3 miesięczne dzieci okazują radość, 4,5 miesięczne dzieci okazują złość
Walker, Andrews: 7 miesięczne niemowlęta patrzą dłużej na film, w którym ekspresja
mimiczna była dopasowana do tonu głosu
Dzieci pod koniec 1 roku życia różnicują emocje wyrażane przez opiekunów
10.Temperament, regulacja zachowania:
Mary K. Rothbart, John Bates: istotą temperamentu są uwarunkowane różnice indywidualne
w reaktywności i samoregulacji
Reaktywność: fizjologiczna pobudliwość, tendencja do reagowania, skłonność do wzrostu
38


pobudzenia ( jej miarami są: opóżnienie reakcji, intensywność, czas trwania)
Samoregulacja: procesy modulowania reaktywności, kontrola uwagi, powstrzymywanie i
hamowanie reakcji.
A. Thomas i S.Chess: nowojorskie badania podłużne, 9 wymiarów temperamentu
aktywność
rytmiczność
zbliżanie się vs wycofywanie
adaptabilność
intensywność i próg reakcji
nastrój
odporność na interferencję

zakres i trwałość uwagi
Rothbart, Hwang: już w pierwszych 6 miesiącach: wyraźne różnice indywidualne w:
zwracaniu uwagi na bodźce, skłonności do reagowania na ból, wyrażaniu pozytywnych

emocji

i tendencji do zbliżania.
Pod koniec 1 roku życia, nowy wymiar temperamentu: aktywna kontrola zachowania
(rozwija się najintensywniej w wieku przedszkolnym)
Kochanska: trwałość uwagi i zdolność do powstrzymania się od dotknięcia zakazanej
zabawki w wieku 9 miesięcy pozwala przewidywać poziom aktywnej kontroli zachowania
w wieku 22 miesięcy.

11.Samoświadomość
• Michael Lewis:
(1) Mechanizm Ja (organizuje doświadczenie i pozwala odczuwać siebie jako istotę odrębną
od innych i trwałą w czasie) <- podstawowa samoświadomość, poczucie odrębności fizycznej i
psychicznej (1 rż)
(2) Idea siebie (skutek świadomej refleksji nad sobą, poznawcza reprezentacja siebie,
samowiedza)
• Bahrick, Watson (1985): dzieci 5miesięczne łączą odczuwanie ruchu z info wzrokowymi
Eksperyment: dziecko patrzy na 2 ekrany, na 1 są jego nóżki a na 2 są cudze. <- dzieci w 6
mcu dłużej patrzyły na nogi innego dziecka: bo im się to wydawało, że to coś dziwnego.
• Sandra Pipp: dzięki powtarzaniu codziennych, rutynowych czynności (np. ubierania,
kąpania, jedzenia) rodzice umożliwiają dziecku między 3-9 miesiącem życia tworzenie tzw.
sensomotorycznych modeli roboczych Ja.
• 7-8 miesięcy: dzieci inicjują zachowania dorosłych, dowód na kształtowanie się poczucia Ja
jako podmiotu społecznego.
• Pierwsza dziecięca samoświadomość ma charakter relacyjny (powstaje w relacji między
opiekunem a dzieckiem)

Wiek poniemowlęcy (2-3 rok życia)
Rozwój fizyczny i somatyczny dziecka
szybki rozwój kośćca (ciemiączko małe zarasta w 3 miesiącu a duże w 12-15 miesiącu,
rośnie część mózgowa czaszki, rośnie i spłaszcza się klatka piersiowa, szybko rosną
kończyny, tułów rośnie wolniej)
tempo wzrostu jest nadal duże
39














2 lata: 5-8 cm wzrostu w ciągu roku, przybieranie na wadze 3kg rocznie
Dziewczynki 2 lata, Chłopcy 2,5 lat: połowa wzrostu dorosłego.
Rozwój motoryki
doskonalenie sprawności lokomocyjnych
Jane E. Clark: bieg (15-24 miesiąc życia), galop (22 miesiąc życia)
podskoki na 1 nodze (3rż.)
zmiany w zakresie tzw. ruchów stabilizacyjnych (schylanie się, obracanie, wyciąganie,
chodzenie po równoważni, kołysanie)
Nowy rodzaj manipulacji: specyficzna (zależna od przedmiotu manipulacji)
26 miesiąc życia: wkładanie przedmiotów do otworów
Matczak: dziecięca skala rozwojowa: 17-20 miesięcy (budowa wieży z 3 klocków) 2 lata
(wieża z 7 klocków)
Doskonalenie czynności praksji (ubieranie, jedzenie, mycie się)
Zabawa symboliczna pod koniec 2 r.ż.
Myślenie i reprezentacja
Piaget: przejście inteligencja w działaniu -> inteligencja refleksyjna
pojawiają się reprezentacje symboliczne (schematy umysłowe), dowody: naśladownictwo
odroczone, zabawa symboliczna, posługiwanie się mową, wewnętrzne rozwiązywanie
problemów drogą inwencji lub wglądu
A. Karmiloff-Smith: rozwój poznawczy polega na redeskrypcji reprezentacji, przejściu od
wiedzy ukrytej do wiedzy jawnej (np. zabawa w udawanie)
Judy DeLoache: podwójna reprezentacja (symboliczna) po 24 miesiącu życia, Pomyłka
Guliwera:dziecko chce wsiąść do auta dla lalek, albo usiąść na zabawkowym stole.
Pamięć
Hartshorn, Collier: zabawa kolejką, roczne dzieci pamiętają przez 8 tygodni co zrobić by
uruchomić pociąg, a 18 miesięczne dzieci pamiętają przez 13 tygodni.
Nelson: 2 i 3 rok życia: okres w którym powstają pierwsze skrypty zdarzeń.
Komunikacja i język
Acredolo, Goodwyn: między 11 a 20 miesiącem życia intensywnie rozwija się symboliczna
gestykulacja (81 różnych gestów, np. kwiatek- pociąganie nosem)
Goldin-Meadow, Morford: gesty jako ekwiwalenty komunikatów słownych, gesty
komplementarne (dopełniające komunikat słowny) i gesty suplementarne (dodają nową
informację do wypowiedzi słownej)
Gesty, mowa, zabawa stanowią różne przejawy reprezentacji symbolicznej
Ida Kurcz: stadia przyswajania języka przez małe dziecko:
(1)wypowiedzi jednowyrazowe- holofrazy (12-16 miesiąc)
(2)wypowiedzi dwuwyrazowe (17-27 miesiąc)
(3)wypowiedzi kilkuwyrazowe (20-40 miesiąc)
(4)pełne zdania (26-42 miesiąc)
(5)osiąganie pełnej konsekwencji w języku ojczystym (4-9r.ż)
Eve Clark: między 2-6 rż dzieci przyswajają około 14 tys. słów (codziennie 9)
w wieku 16 miesięcy: słownik czynny 55 słów
w wieku 23 miesięcy: słownik czynny 225 słów
w wieku 30 miesięcy: słownik czynny 573 słowa
40

Przetacznik: rozwój mowy polskich dzieci (metoda: dzienniczki mowy) dzieci w połowie 3rż używają czasu przeszłego (55%) 20miesięczne dzieci wskazują wymienione części ciała (90%) <.boiłem się. co pojawia się pierwsze . protest brak protestu protest. najczęstsze błędy to np piespiesa.słownik bierny słownik czynny 37miesięcy • Rozumienie słów poprzedza w rozwoju ich produkcję. niereagowanie na próby uspokojenia * dodatkowy typ D przywiązanie zdezorganizowane (cechy obu lękowych) • Cechy matki warunkujące określony typ przywiązania: (1) Reaktywność matki (2) Wrażliwość emocjonalna (3) Synchronizacja matki z dzieckiem • Elisabeth Meins: czynnik przywiązania: matczyna tendencja do uświadamiania sobie umysłu dziecka.niezwracanie nieufność wobec uwagi na matkę. Oporne ponad 60% ok. nieprzyjmowanie ukojenia od nieznajomego badanie niebadanie otoczenia.. stałe miejsce i nieznajomego sprawdzanie kontaktu z matką. traktowania go jako podmiotu mającego umysł • negatywna emocjonalność dziecka= przywiązanie lękowe Relacje z rodzeństwem i rówieśnikami • 2rż rozmyślnie drażnią partnera..Tardif (2008) wypełnianie Kwiestionariusza Rozwoju Mowy i Komunikacji MacArthurBates (ocena zasobu słownego dziecka) Wniosek: tendencja do przyswajania jako pierwszych rzeczowników określających ludzi i przedmioty jest uniwersalna. 3rż potrafią udawać emocje • Poziomy zabawy: (1) obserwacja innego dziecka. Unikające/Lękowe C. 41 . powrót do zabawy unikanie kontaktu z matką szukanie i unikanie kontaktu. Przywiązanie • Ainsworth: Procedura Obcej Sytuacji Typ przywiązania B. boi się. nieznajomego nawiązywanie kontaktu z nieznajomym Reakcja na wyjście matki niepokój. 20% (lękowoambiwalentne) Reakcja na nowe badanie otoczenia. przytulenie. orientacja kulturowa jednak ma wpływ na to. otoczenia. Bezpieczne/Ufne A.) • Szuman. • T. (Benedict: 50 słów rozumianych na 10 wypowiadanych) • wybuch słownictwa= "eksplozja nabywana" (17-19 miesiąc) tuż przed momentem kiedy słownik dziecka zawiera 50 słów zaczyna ono szybko przyswajać nowe słowa • nadmierne rozszerzanie i nadmierne zawężanie znaczeń (np.w wieku 2 lat: słownik czynny wynosi od 10 do 500 słów. mówi "but" tylko w odniesieniu do butów na nogach . rozpacz Reakcja na powrót matki radość.albo pies jako każde zwierze na 4 łapach) • 3 rok życia: gramatykalizacja mowy • Polskie dzieci najpierw opanowują deklinację rzeczownika.

onieśmielenie • Hoffman (1) empatia globalna (do 6 miesiąca życia) np. • zaimki osobowe i dzierżawcze.5 roku: model roboczy Ja o charakterze reprezentacji. negatywizm (2-3 latka) • Pipp: 2. zdolność do stosowania się do poleceń osoby dorosłej • 24 miesiąc: odroczenie reakcji na prośbę dorosłego. poznawcza (2. które nie składają się jeszcze na spójny autoportret Samokontrola • Kopp: pojawia się między 12 a 18 miesiącem życia. grupach) • zabawy z przedmiotem (eksploracyjne. misia. zakłopotanie.(2)zabawa samotna (3) proste naśladowanie. robią to. manipulacyjne. konstrukcyjne) • Peter Smith: zabawy (1) funkcjonalne (2) konstrukcyjne (3) dramatyczne. czego nie ma (5) udawanie kogoś innego (6) wyobrażony przyjaciel • Alan Leslie: udawanie (1) substytucjonalne (2) egzystencjalne (3) właściwości 7. co im pomaga) (4) empatia właściwa Rozwój samowiedzy • Test czerwonej plamki: dzieci między 16-24 miesiącem dotykają twarzy na widok plamki w lustrze. (Nelson) • świadomość fizyczna.5 roku) perspektywa obiektywnego zewnętrznego obserwatora w patrzeniu na siebie. że istnieje coś. zabawa równoległa (4) zabawa asocjacyjna (5) zabawa kooperacyjna • Nowe emocje: duma i wstyd. Komora wzrokowa Roberta Fantza (mierzy czas fiksacji wzroku na danym elemencie) Noworodki lubią: -schematyczne rysunki twarzy -wzorki symetryczne i zaokrąglone -obiekty w ruchu -12 godzin po urodzeniu: preferują twarz własnej mamy 42 . (imię. symboliczne (4) gry z regułami • zabawy receptywne (oglądanie filmu) i fizyczne • Najważniejsza: zabawa w udawanie: (1) autoudawanie (2) używanie obiektów zastępczych (3)ożywianie przemiotów (4) udawanie. zaraźliwy płacz (2)empatia egocentryczna 1 rok życia (przytulają się do mamy jak inne dziecko płacze. żeby zmniejszyć swoje cierpienie) (3)empatia pseudoegocentryczna 2 rok życia (dają swój kocyk. które proponuje dorosły.2 Rozszerzenie: Technika badająca upodobania percepcyjne noworodka. ich ujawnianie w rozwoju zależy od czynników środowiskowych Rozwój aktywności • zabawy interpersonalne (społeczne. Temperament • Jerome Kagan: reakcja dziecka na nieznajomego. społeczna (1.bo nie umie ocenić zdolności) • Elementy samowiedzy są pojedynczymi reprezentacjami. w parach. nieznane pomieszczenie • wniosek: choć istnieją wrodzone predyspozycje określonych charakterystyk temperamentalnych. płeć. zawyżona samoocena.5 roku). regulacja zachowania zgodna z zasadami. emocje samoświadomościowe.

kategorii Myślenie reakcje odruchowe rozwój schematów czynne czynnościowych eksperyment wtórnych owanie stałość przedmiotu Pamięć Pamięć wrażeń Pamięć okresu płodowego rozpoznawcza Język Niemowlę do 8 m. ustalenie rytmu snu i karmienia synchronia matka-dziecko faza przedprzywiązanio wa przywiązanie do opiekuna obserwacja i początki wspólnej naśladowanie zabawy (dopełnianie zabawy innego ról) dziecka Wyrażanie emocji płacz. wstyd.-efekt zewnętrzności: (zanika po 2 miesiącach od urodzenia) nie zwracanie uwagi na oczy i usta. nożycowego. Rozwój Noworodek Fizyczny Małe dziecko 8-18 m. duma) . Małe dziecko 18-36 m. dłoniowołokciowego. Zmiany w odruchy.ż Przystosowanie do Faza ekspansji środowiska. pęsetkowego) samodzielne chodzenie manipulacja niespecyficzna Bieg Galop Ruchy stabilizacyjne Przeskoki Praksje Manipulacja specyficzna Początki rysunku Percepcja Haptyczna (dotykowa) Smaku Zapachu Rozpoznaje twarz i głos matki poprawa ostrości wzroku widzenie głębi Percepcja stałości. reprezentacje symboliczne Pamięć odtwórcza skrypty zdarzeń wzrost trwałości i zakresu pamięci ekwiwalenty strategii pamięciowych Głużenie Gaworzenie Gesty Pierwsze słowa Holofrazy Gramatykalizacja mowy Nazywanie pragnień Poznanie społeczne naśladowanie mimiki i gestów pierwsze gesty wskazywania wskazywanie proto deklaratywne.ż. strach) lęk separacyjny 43 emocje samoświadomościowe (zazdrość.ekspresja dyskomfortu uśmiech społeczny podstawowe emocje (złość. społeczne odnoszenie Kontakty społeczne pierwsze interakcje twarzą w twarz. stany układzie snu i czuwania nerwowym Rośnięcie narządów i układów ciała Rośnięcie Dalsze zmiany w układzie nerwowym Wolniejsze rośnięcie Wydłużanie sylwetki Motoryczny • stabilizacja postawy • lokomocja • manipulacja unosi głowę w pozycji na brzuchu obroty wokół osi ciała siadanie rozwój chwytu dowolnego (prostego.ż.

wzrost dziecka zwiększa się o ok. tendencji do zbliżania się różnice w reagowaniu lękiem i tendencji do hamowania reakcji Wyraziste przejawy temperamentu. rytmiczne. rozrasta się część twarzowa •wzrost aktywności motorycznej. (średni wzrost 117cm. sylwetka dziecka. Zabawa sensomotoryczna eksploracyjna manipulacyjna konstrukcyjna udawanie w parach Rozdział 8 ŚREDNIE DZIECIŃSTWO – WIEK PRZEDSZKOLNY Okres średniego dzieciństwa. bardziej skomplikowane. dzieci wychowywane w dobrych warunkach odżywiania osiągają wyższy wzrost) itd. skłonności do reagowania na ból. •ruchy są płynne. opanowane sprawności ulegają doskonaleniu oraz pojawiają się nowe. teorii umysłu.ż. znika sterczący brzuszek •ok. waga 21kg) •zmiana sylwetki: wydłuża się. funkcjonowanie organizmu zwłaszcza systemu nerwowego) oraz zmiennymi. masa o 6kg. takimi jak: płeć. rozpoznanie siebie w lustrze Tożsamość płci. 5 r. model roboczy Ja Samowiedza Samokontrola Redukowanie pobudzenia Pierwsze przejawy samokontroli Zdolność do odroczenia reakcji Temperament Różnice indywidualne w zwracaniu uwagi na bodźce. warunki środowiskowe czy rasa (dziewczynki rozwijają się szybciej. nieznacznie powiększa się mózgowa część czaszki. ROZWÓJ FIZYCZNY I MOTORYCZNY •Zmiany w sferze motorycznej są związane ze zmianami fizycznymi (wzrost. i jest to czas. ż. w którym zachodzą istotne zmiany we wszystkich sferach i funkcjach psychicznych. wiedza o imieniu. podstawowe charakterystyki (konkretne. masa ciała. inaczej zwany wiekiem przedszkolnym.ż. •Do 6 r. niż chłopcy. Stąd też okres średniego dzieciństwa jest przedmiotem licznych badań (poprzecznych i podłużnych) dotyczących sfery poznawczej i społecznej. jest samodzielne w zakresie samoobsługi. funkcji zarządzających. trwa od 4 do 6 r.Samoświadomość Różnicowanie emocji podstawowych Nazywanie reakcji emocjonalnych odrębność psychiczna. Dziecko porusza się swobodnie. harmonijne •charakterystyczna wzmożona potrzeba ruchu. wyrażaniu pozytywnych emocji. 22cm. zachowaniowe) Odrębność fizyczna. dziecko nie jest w stanie skupić się dłużej na wykonywaniu jednej czynności •zróżnicowanie płciowe w rozwoju: dziewczynki są lepsze w czynnościach wymagających 44 . szybciej rosną kończyny.

ich udział wyrównuje się •wzrasta synchronizacja aktywności w różnych obszarach mózgu. . np.w okresie tym wzrasta również wrażliwość słuchowa. pomocne są aliteracje i rymowanki. rysowanie. sprawność w posługiwaniu się ołówkiem Zmiany w układzie nerwowym: •postępuje MIELINIZACJA (zwłaszcza w płatach czołowych) •wzrasta liczba synaps. dzieci opanowują nazwy kolorów . odróżniają pismo od tego. kiedy dziecko udaje.ż. kontakt z drukami . choć nie potrafią identyfikować poszczególnych liter alfabetu . czytający gazetę rodzice. czytanie i opowiadanie dzieciom . np. próbach reprodukowania przedmiotów). wzrasta produkcja neuroprzekaźników chemicznych •do 5 r. W rozwijaniu zdolności percepcyjnych. w toalecie (od 3r. Spangler – sześć grup warunków promujących piśmienność: 1) środowisko bogate w materiały drukowane. nazywa litery alfabetu.w średnim dzieciństwie postępujące dojrzewanie mózgu sprzyja lepszej integracji sensomotorycznej (możliwość śledzenia wzrokiem piłki i uchwycenie jej. mózgu (stanowi to podstawę do kontrolowania zachowań. rysowanie.).równowagi i rytmiczności. w okresie czuwania fale theta (charakterystyczne dla snu dorosłych) odgrywają większą rolę. np. 3) doświadczenia bezpośrednie.wzrasta zdolność rozróżniania barw i odcieni barwnych.ż. 2) otoczenie bogate w język mówiony. które umożliwiają 45 . 4) doświadczenia z symboliczną reprezentacją. •samodzielność w ubieraniu się (4-5 r.ż.) . funkcji zarządzających. Fields. czytanie na podstawie wskazówek kontekstowych STADIUM PRECZYTELNICZE  zdaniem Chall przypada ono na okres przedszkolny. Sprawności percepcyjne: . FUNKCJE ZARZĄDZAJĄCE  to zespół wyższych funkcji poznawczych. czytanie z pamięci. próby pisania literek. Szczególną trudność sprawia im odwzorowanie zależności między wielkością przedmiotu.dzieci rozpoznają litery jako zbiory punktów. co pismem nie jest. niż fale alfa (charakterystyczne dla zaangażowanej uwagi) – między 5 a 7 r. kilka liter alfabetu) . bazgranie. przy jedzeniu (4-6 r. zabawy tematyczne. zabawy wymagające wizualnego różnicowania obiektów itd. a zmianą odległości. stopniowe powiększanie zdolności rozpoznawania melodii . np. np. muzyka i taniec 5) eksperymentowanie z pisaniem. rozpoznawanie kilku geometrycznych kształtów. że czyta a odtwarzając historie podczas oglądania znanej książki.w wieku przedszkolnym dzieci nie ujmują jeszcze dokładnej wielkości i proporcji przedmiotów (widać to chociażby na rysunkach. chłopcy osiągają lepsze wyniki w czynnościach siłowych czy energetycznych. jak i są związane z podejmowaną przez dziecko aktywnością. nowe połączenia między neuronami. muzyczna jak i fonemowa. niezbędnych do opanowania pisma i czytania. wzbogacające słownik .) . myślenia) i mają podłoże zarówno biologiczne. w 3-4 r. pamięci. 6) eksploracja czytania.większość dzieci 6-7 letnich rozpoczyna proces nauki czytania i pisania. kierowania swoją uwagą czy rozwiązywania problemów logiczno-matematycznych)\ ROZWÓJ POZNAWCZY Istotne zmiany zachodzą w zakresie wszystkich funkcji poznawczych (percepcji. koordynacja między płatami czołowymi a innymi cz.

46 . kształtowania nastawień i kategoryzacji społecznej – jej wskaźnikiem mogą być zmiany w przewodnictwie skórnym na widok fotografii znajomych twarzy / Jagodzińska.ż. co znajduje wyraz w zwiększeniu się zakresu i trwałości zapamiętywanego materiału. że funkcje zarządzające mają związek zarówno z teorią umysłu. Lepiej zapamiętują to. p. Do badania f.ż. Badania wykazały. Stanowią warunek wstępny inteligentnego. Podstawą zapamiętywania zdarzeń są skrypty. jawnej. Obejmują one wiele komponentów. takich jak: .planowanie. a jej rozwój trwa aż do dorosłości) • dobrze rozwinięta p. co związane jest z ich działaniem i codziennymi sytuacjami życiowymi. wcześnie dojrzewa i utrzymuje się na stałym poziomie . inicjowania nowej sekwencji czynności. Rozwój tych funkcji zaczyna się od 18 m. przekierunkowywania uwagi oraz elastyczności poznawczej.pamięć robocza . Ujawniają się w sytuacji uczenia się nowych sprawności (w miarę jak opanowane czynności automatyzują się. Polepsza się zdolność do zapamiętywania. Dzieci zaczynają korzystać ze strategii pamięciowych. utajona może stanowić podstawę przyswajania języka. zarządzających. obserwuje się proces intensywnego rozwoju f. utajona pojawia się wkrótce po urodzeniu. planowania i podejmowania decyzji. dziecka. Zwiększa się tempo zapamiętywanego materiału. zwłaszcza w zakresie hamowania.ż. świadomego kontrolowania działania itp. zarządzających wykorzystuje się najczęściej Test Sortowania Kart Wisconsin / Grant i Berg PAMIĘĆ • w tym wieku u dzieci stwierdza się różnice w pamięci utajonej i jawnej – (p. rola funkcji zarządzających maleje).giętkość poznawcza . Między 3-6 r. jawna pojawia się pod koniec 1 r. W wieku przedszkolnym obserwuje się wyraźne zmiany w zakresie p. świadomego i planowanego działania. korygowania błędów.planowanie Funkcje zarządzające związane są z aktywnością kory przedczołowej. jak i ze sprawnościami językowymi. inicjowanie i kierowanie nastawionym na cel działaniem w sposób zorganizowany i przemyślany.

kształtowanie postawy uczuciowej) i poznawcze (porządkowanie doświadczeń życiowych) / Jagodzińska + dzieci podejmują jednak różne działania sprzyjające zapamiętywaniu (np. dialogi 47 . to m. Organizacja inf. przedmioty. dzieci 4-5 letnie potrafią przypominać wiernie zdarzenie sprzed nawet roku (wyróżniające się przeżyciowo zdarzenia są oczywiście lepiej zapamiętywane) . emocjonalne (np. grupowanie. eksplorowanie. obserwuje się wzrost wyników w zakresie rozpoznawania obcych twarzy > w rozpoznawaniu zdarzeń stwierdza się tendencję do fałszywych rozpoznań aż do 11 r. rozwój połączeń m. o ilu rzeczach jesteśmy w stanie naraz myśleć * zmiany rozwojowe w tym zakresie związane są z biologicznym rozwojem mózgu (mielinizacja.) * 6latki uzyskują lepsze wyniki przy kodowaniu czynnościowym niż werbalnym (większa atrakcyjność zadań manipulacyjnych) * wyraźne zmiany zachodzą w zakresie pamięci operacyjnej i polegają na przetwarzaniu informacji – ich wyrazem jest wzrost efektywności operacji umysłowych > aż do ok.wspomnienia z przeszłości potrafią przywoływać już dzieci 3letnie. strukturami mózgu itd. zdarzenia i miejsca.). ludzi. 10 r. ułatwiają tworzenie więzi). co z kolei sprzyja wzrostowi tempa przetwarzania inf.ż. nazywają obiekty i powtarzają nazwy) a najwięcej zachowań strategicznych dotyczy miejsc + dzieci zapamiętują więcej w sytuacji zabawowej niż laboratoryjnej (eksperyment Istominy) + wykorzystywanie podstawowych strategii (powtarzanie.Zdolność zapamiętywania .4-6 latki potrafią rozpoznać przedmioty nawet po roku (dla porównania trwałość pamięci 3 latków wyraża się w miesiącach) . > reprezentacje zdarzeń mają formę skryptu a powtarzające się zdarzenia mają wpływ na jego rozwój > skrypty są wykorzystywane przy odtwarzaniu opowiadań oraz realnych zdarzeń > wspomnienia dzieci w w. patrzą na obiekt by go zapamiętać. rysowanie.wspomnienia osobiste dzieci są trwałe! Trwałość przechowywania inf. a także ze stosowaniem strategii pamięciowych (sprzyjają lepszemu wykorzystywaniu pojemności pamięci. rzadziej zaś czas i uczucia > wspomnienia pełnią funkcje społeczne (np. elaboracja) + obserwuje się: 1) wzrost częstości spontanicznego posługiwania się strategiami 2) poszerzenie repertuaru indywidualnych strategii 3) doskonalenie strategii nabytych 4) wzrost kontroli metapoznawczej / Jagodzińska + ekwiwalenty strategii pamięciowych – występują u małych dzieci. w pamięci Strategie pamięciowe * zakres pamięci bezpośredniej zmienia się z wiekiem – 2latki potrafią odtworzyć z szeregu dwie liczby. przedszkolnym dotyczą najczęściej zdarzeń wyróżniających się w ich życiu – dzieci pamiętają czynności. zabawy.in. monologowanie.ż. 3latki trzy a 7latki pięć liczb > zmiany rozwojowe zaznaczają się w pamięci semantycznej + pamięć małych dzieci ma charakter mimowolny i wykazuje deficyt strategii pamięciowych aż do końca wieku przedszkolnego * ten wymiar pamięci decyduje o tym. automatyzacją operacji pod wpływem ich ćwiczenia.

a następnie do odkrywania podobieństw. kinestetycznych i transformacyjnych. mały szereg (małe szeregi /układanie patyczków różnej długości/ potrafi ułożyć większa liczba 5 latków. połowy drugiego r. co stanowi podstawę szeregowania. że pamięć dzieci JEST zależna od kontekstu – w sytuacji zabawowej dzieci zapamiętywały istotnie więcej informacji. operacyjne) STATYCZNE (przedmiot nieruchomy) KINESTETYCZNE (przedmiot w ruchu) TRANSFORMACYJNE (obraz rezultatu przekształceń lub faz przekształcenia) (Kierunek rozwoju prowadzi od obrazów reprodukcyjnych do antycypacyjnych i od statycznych do transformacyjnych) • • Badania Sajdery wykazały związek pozycji społecznej dzieci z poziomem rozwoju obrazów umysłowych. Większa pewność siebie dzieci popularnych sprzyjała eksplorowaniu otoczenia i pozyskiwaniu materiału do wyobrażeń. np. czyli do klasyfikowania. Wykazano. zależności pamięci od kontekstu. MYŚLENIE • Materiałem czynności umysłowych dziecka w wieku przedszkolnym są przede wszystkim obrazy umysłowe • Pierwsze obrazy umysłowe pojawiają się ok. OBRAZY UMYSŁOWE (kryt.ż. /tzw. Powtórzony następnie przez Jagodzińską.ż. czyli od 2 do 7 r. (18 miesiąc).  Już pod koniec dzieciństwa dziecko potrafi zestawić ze sobą przedmioty tej samej klasy różniące się rozmiarem. szeregowanie.  Podstawowymi czynnościami myślowymi dziecka są: porównywanie. odniesienia do uprzedniego doświadczenia) REPRODUKCYJNE ANTYCYPACYJNE (ewokacje przedmiotów lub zjawisk już znanych) (konkretne wyobrażenia zdarzeń poprzednio nie spostrzeganych) OBRAZY UMYSŁOWE (kryt. niż 3 latków) 48 . a ich rozwój przypada na okres wyobrażeń przedoperacyjnych. lepiej niż izolowani rówieśnicy wytwarzali obrazy ruchów i przekształceń. Dzieci popularne aktualizowały istotnie więcej obrazów statycznych.Eksperyment ISTOMINY (1948)  dot. niż w sytuacji laboratoryjnej. klasyfikacja (podlegają one intensywnym zmianom rozwojowym w okresie 3 – 6 lat)  Porównywanie prowadzi do wykrywania różnic. dużą piłkę z małą piłeczką. a także ich aktywność z zapamiętywaniem była większa.

owoce) o podstawowym (przykład – gitara . jabłko) o podrzędnym (przykład – gitara akustyczna .. bo dziecko idzie spać” POŚREDNI .ż. że cały świat został skonstruowany przez człowieka. jak coś robić. jabłko antonówka)  najłatwiejszy do zidentyfikowania jest poziom podstawowy. czyli wiedza proceduralna) i konceptualne (wiedza dotycząca tego. punktu widzenia. Nie potrafią jednak ujmować tej relacji w obu kierunkach jednocześnie. (dziecko mówi o sobie. wstawianie do szeregu dodatkowych elementów. niż własny. potem jest poziom nadrzędny a na końcu podrzędny Mandler  różnicuje kategorie na percepcyjne (wiedza o tym. dlatego dzieci opanowują go najszybciej. „ludzie wykopali jeziora”  przeciwieństwem egocentryzmu jest decentralizacja interpersonalna – zdolność do tworzenia w umyśle struktur „poza ja” . wiedza deklaratywna) Wygotski  rozwój myślenia postępuje od myślenia synkretycznego (globalny charakter. 7 r. Klasyfikacja początkowo ma charakter obrazowy. np. skórzanych itd. bez analizy szczegółów. dziecko stworzy grupy obiektów znane mu z doświadczenia np. 49 .dziecko przypisuje swój sposób widzenia świata rzeczom nieożywionym (animizm) i zwierzętom (antropomorfizm) jest przekonane. późniejsze formy klasyfikowania uwalniają się od obrazowości i stają się abstrakcyjne (tak powstają grupy przedmiotów czerwonych. Uwagą obejmują dwa sąsiadujące ze sobą elementy i między nimi ustalają relację większości albo mniejszości. noga i but). Dziecięce rozumowanie: Egocentryzm  niemożność uwzględnienia przez dziecko innego. przez kompleksowe (dziecko kieruje się percepcyjnymi cechami obiektów) aż do pojęciowego. nie dba o to.Szeregowanie empiryczne  gdy dzieci próbują losowo wybierać elementy z podanego zestawu. jakie rzeczy są podobne. Szeregowanie systematyczne  pojawia się już w 5 r. Cechuje je ujmowanie relacji większy/mniejszy w obu kierunkach jednocześnie.  Rosch twierdzi. / Piaget EGOCENTRYZM BEZPOŚREDNI . patyczków i układać je wg wzrastającej-malejącej wielkości. czyli dobrego przykładu kategorii. że kategoryzacja zachodzi na 3 poziomach: o nadrzędnym (przykład – instrumenty muzyczne . charakterystyczne dla inteligencji operacyjnej.) Koncepcja kategorii semantycznych Rosch  człowiek tworzy układy podobnych obiektów przez porównywanie ich do prototypu. lekkich. systematyczne wybieranie z zestawu patyczków zawsze najmniejszego/największego z pozostałych. do kogo mówi. monologizuje. Związane z rozwojem decentracji w ujmowaniu zjawisk. „słońce zachodzi. np. Klasyfikowanie  polega na grupowaniu przedmiotów wedle ich równoważników. zaczyna kształtować się zazwyczaj ok. np.ż.wyjaśnianie zjawisk zgodnie z modelem własnego działania. sami dobrze wiecie na pewno) Myślenie egocentryczne jest niedyskursywne oraz synkretyczne – gdyż cechuje się całościowym ujmowaniem zjawisk.

pies przebrany za kota jest kotem. Piaget wyróżnił dwa typy wewnętrznej reprezentacji: przez symbole (tzw. wierzyć itd. 4 r. Kierunek rozwoju: realizm absolutny (istnieją jedynie rzeczy)  realizm bezpośredni (myśli są lokalizowane w rzeczach)  realizm pośredni (instrumenty myślenia są lokalizowane w ciele podmiotu i poza nim)  relatywizm (instrumenty myślenia są lokalizowane w podmiocie) redeskrypcja – wielokrotne zapisywanie tej samej informacji w różnych formatach (obrazowym.Reprezentacja poznawcza  oznacza odwzorowanie w umyśle całości lub części rzeczywistości zewnętrznej lub wewnętrznego świata jednostki. dotyczy tylko użycia osobowego.: Test Zwodniczego Pudełka oraz Test Niespodziewanej Zmiany (oba omawiane na wykładach i ćwiczeniach. Od tej poty rozumie. a nie do samych rzeczy. widzimy. co wiemy. życie umysłowe niemal go nie obchodzi.  Reprezentacja przez symbole ma charakter idiosynkretyczny. Warunkiem rozwoju w tym zakresie jest uświadomienie sobie przez dziecko własnego myślenia. Proces wychodzenia z realizmu jest długotrwały i stopniowy. nawet u 6 latków brak granicy między jaźnią a światem zewnętrznym. uczuć. konwencjonalna). że to. albo nic)  MOMENT PRZEŁOMOWY = ok. wiedzieć.. pal – bal) przy jednoczesnym utożsamianiu różnych wymówień i cech głoski (np. uważają. dzięki dostrzeganiu cech odróżniających jedną głoskę od drugiej (np. że dorosły. werbalnym) a więc dokonywanie ciągłych re-reprezentacji. Realizm dziecięcy  dziecko długo związane jest ze światem realnych obiektów. emocji) • Wiedza dziecka nt umysłu kształtuje się stopniowo • 3-latki sądzą. że można wiedzieć wszystko. personalna. nie rozumieją natomiast stopnia posiadanej przez kogoś wiedzy (uważają. że mleko w szklance z niebieskiego szkła jest niebieskie. Sposobami badania teorii umysłu są m. że przekonania na jakiś temat mogą być prawdziwe albo fałszywe.in. dziecko odróżnia przekonania nt rzeczywistości od samej rzeczywistości. czuje to samo. posługują się słowami myśleć. szeptem – głośno) 50 . więc ich już nie opisuje) SPRAWNOŚCI JĘZYKOWE I KOMUNIKACYJNE W okresie tym doskonali się słuch fonemowy – umiejętność identyfikowania i słuchowego rozróżniania dźwięków mowy (fonemów) i słów.ż. LOL) • Nie potrafią również odróżnić przekonań swoich od przekonań innych osób na temat danej sytuacji (Test Zwodniczego Pudełka) • Dzieci 3 letnie dobrze radzą sobie z uświadomieniem własnych wcześniejszych przeżyć i pragnień. widząc zachowanie dziecka. Teoria umysłu – zdolność do wnioskowania o stanach wewnętrznych innych osób na podstawie obserwowalnych zachowań i traktowania ich jako przejawów stanów nieobserwowalnych (np.  Reprezentacja przez znaki związana jest z komunikacją społeczną. • Między 4 a 5 r. rozwija się wcześniej) i przez znaki (tzw. dziecko potrafi odróżnić przekonania swoje od przekonań innych na temat tego samego fragmentu rzeczywistości.ż. czego pragniemy odnosi się do reprezentacji rzeczy w umyśle. Dostrzega także. nie rozumieją różnic między światem w umyśle a światem realnym (np. pamiętać.

dziecko jest w stanie zacznie więcej słów rozpoznać niż wypowiedzieć . dzieci budują zdania złożone coraz bardziej przypominające wypowiedzi dorosłych. zanim zostaną one zapisane w pamięci. które uważają za wiarygodne (dorośli są bardziej wiarygodni niż dzieci). można zaobserwować początki dziecięcych narracji. W 5 r. Dzieci w wieku przedszkolnym uczą się szybciej nowych słów od osób. połączony z deficytami nazywania. Dziecko mające ok 3 lat 6 miesięcy opanowuje większość reguł gramatycznych i stosuje je również do wyjątków. starsze dzieci chętnie podejmują tematy fikcyjne. jest ściśle powiązany z rozwojem umysłowym dziecka.dopiero dzieci w 6r. bohaterów.. często zostaje zachowana kompozycja opowiadania. Zwiastuje to również kłopoty z czytaniem. Początek gramatykalizacji przypada na połowę 3 r. rozumieją co raz lepiej. Badacze wskazują na związek kompetencji narracyjnej z rozwojem myślenia (dopiero u progu rozwoju myślenia pojęciowego możliwe jest tworzenie narracji). Nelson uważa. Między 4 a 5 r. drzwi) . czym jest słowo. które motywują do działania. celów i wartości.ż. Dzieci wykazują zainteresowanie tym. Stąd obserwuje się znaczne różnice w postępach rozwojowych. Bóg). Pod koniec tego okresu słownik czynny dziecka zawiera ok 4500 słów. rower – rowerować). • Starsze dzieci przedszkolne odróżniają opowiadanie od opisu. epizody wiązane w sposób przyczynowoskutkowy). dobroć. większość dzieci mówi płynnie w języku ojczystym. jak funkcjonują słowa. zaczynają lepiej wymawiać słowa ze zbitką trzech spółgłosek . Ich stopniowa eliminacja rozpoczyna się od momentu nauki szkolnej. Rozwój mowy. niż innych. doskonali się i bogaci struktura opowiadania (liczba wątków.trudność w wypowiadaniu słów zawierających zbitkę dwóch spółgłosek jedna po drugiej (np. będące komentowaniem działań w czasie zabawy oraz monologów przed zaśnięciem. Najpierw opanowują rzeczowniki i czasowniki.model podwójnego deficytu – to deficyt wrażliwości fonologicznej. Kompetencja narracyjna  pod koniec 3 r.ż. 51 . Tak powstają skrypty. potem dopiero przymiotników i bardziej skomplikowanych części mowy. resztą podobnie jak jakikolwiek rozwój. Najczęściej pojawiają się zdania łączne (spójnik ‘i’) oraz przeciwstawne (spójnik „a”). zawiera ono także morał • Rozumienie i tworzenie opowiadań zależy nie tylko od wiedzy dziecka nt rzeczywistości materialnej. sprawiedliwość.ż. • Dzieci opowiadają najczęściej o zdarzeniach codziennych. Zapowiada trudności w dalszym rozwoju piśmienności. że jest to przejawem przetwarzania dziecięcych doświadczeń. W okresie średniego dzieciństwa rozwija się także świadomość językowa. Dziecko na tym etapie rozwoju popełnia wiele błędów językowych.ż. słownik bierny jest o wiele większy. lecz także stosunków międzyludzkich. Pojawia się skłonność do tworzenia neologizmów na podstawie zaobserwowanych zależności gramatycznych (np.ż. choć nie opanowuje jeszcze języka w pełni. Dzieci pewnych słów uczą się szybciej. Dopiero 7-latki są w skłonne uznawać za słowa rzeczowniki abstrakcyjne (miłość. uważają na gramatykę i jej związek ze znaczeniem. Wzbogacanie słownictwa W wieku przedszkolnym dziecko opanowuje ok 8-10 słów dziennie.

odkrycie jego sensu a także stanowi środek komunikacji z innymi. Ważny jest także wpływ rodziców na dziecko (stymulowanie do opowiadania. Kompetencja konwersacyjna  wraz z umiejętnością uwzględniania punktu widzenia odbiorcy. W wypowiedziach coraz częściej pojawiają się rzeczownikowe określenia emocji • • • • Zmiany w tej sferze dotyczą: ekspresji emocji (rozumienia i stosowania zarówno niewerbalnych. co je cieszy Pojawiają się pierwsze nazwy emocji 3 i 4 rok życia W słowniku dzieci 2 i 4 letnich 6. czego się boi. Późne dzieciństwo Wzrasta liczba określeń emocji pozytywnych oraz negatywnych. czytanie im książek itd. Tendencja do zadawania pytań jest wyraźna w okresie dzieciństwa. zaprzeczenia itd. poznaje zwroty służące nawiązaniu i podtrzymaniu rozmowy • W rozmowach z dorosłymi większą aktywność wykazują dziewczynki i dzieci starsze. 5 i 6 rok życia W wypowiedziach dominują czasownikowe określenia emocji. Do ekspresji emocji we wczesnej fazie rozwoju używane są środki niewerbalne. stanowiące podstawę interakcji dziecka z otoczeniem. wypowiedzi egocentryczne (echolalia.• • Kompetencja narracyjna rozwija się intensywnie między 7 a 10 r. zjawisk. orientacji o przyczynach emocji własnych i cudzych. gdzie dzieci uczą się co myśleć o swoich emocjach i jak je wyrażać jest rodzina. mówią o przyczynach emocji oraz o sposobach radzenia sobie z nimi. Najczęściej stawiane są pytania. Okres ten jest nazywany WIEKIEM PYTAŃ. jak i werbalnych wyrazów emocji). rozumieją 125 nazw emocji 4 latki są zdolne różnicować źródła emocji ze względu na potrzeby i wymagania poszczególnych osób.) • Dziecko uczy się słuchać i analizować wypowiedzi partnera rozmowy (choć nie zawsze potrafi odnaleźć w nich sensowne informacje) • Uczy się także modyfikować swoje komunikaty. Dzieci mówią o swoich pragnieniach i preferencjach. monologi) są zastępowane przez społeczne formy wypowiedzi (pytania. których źródłem jest obserwowana rzeczywistość i chęć wyjaśnienia zaistniałych w niej procesów (pytania dotyczą przedmiotów. ponieważ opowiedzenie własnej historii jest sposobem na zrozumienie własnego doświadczenia. kontroli oznak własnych stanów emocjonalnych. Odgrywa istotną rolę.) W ten sposób dobrze rozwinięta kompetencja narracyjna staje się podstawą rozwijania piśmienności.6% nazw czynności stanowią nazwy stanów i przeżyć.ż. Częściej używają nazw emocji pozytywnych. szczególnie między 4 a 5 r. Miejscem. słuchanie jego wypowiedzi. zdarzeń) ROZWÓJ EMOCJONALNY 2 rok życia Dziecko potrafi powiedzieć. O emocjach mówią częściej dziewczynki. prośby. Opanowywanie nazw emocji pozwala różnicować własne przeżycia oraz komunikowanie 52 . Zaznacza się wzrost zdolności i skłonności dziecka do mówienia o własnych emocjach oraz refleksji nad nimi. dzieci sprawnie dekodują ich nazwy.ż. dzieci młodsze i chłopcy włączają dorosłego w działanie własne (cokolwiek to znaczy :/) • • Szczególna rola pytań w rozmowach.

ROZWÓJ SPOŁECZNY Dzieci w wieku przedszkolnym. Dzieci w wieku przedszkolnym: . Selman  wczesne przyjaźnie cechuje: . złość. rozmawiają itd. dostrzegają różnicę między uczuciami przeżywanymi a ujawnianymi .tymczasowość .przyczyną takiego stanu jest nieumiejętność przyjmowania cudzej perspektywy • • • • Jednak z drugiej strony przyjaźnie z tego okresu cechuje wzajemność partnerów. który pojawia się. które mają kłopoty z komunikowaniem swoich potrzeb. Zdolność i skłonność do mówienia o emocjach zwiększa się w wieku przedszkolnym. natomiast mają trudności z regulowaniem emocji i rozumieniem emocji mieszanych . wstręt. Z przyjaźnią dodatnio korelują takie charakterystyki dziecka. zwracanie uwagi na zewnętrzne przyczyny konfliktu i próba rozwiązania go fizycznie . patrzą na siebie. sprawność językowa i poznawcza. Ujemnie zaś: cechy temperamentu (np. rozpoznawaniem odstawowych emocji i znajdowaniem rozwiązań konfliktów interpersonalnych mają też w późniejszym wieku większe trudności z nawiązywaniem relacji z innymi i w mniejszym stopniu korzystają ze stwarzanych przez szkołę warunków edukacyjnych. 53 . a następnie kolejno: smutek.dobrze rozumieją emocje oparte na wspomnieniach. nieśmiałość lub nadaktywność) Dzieci odrzucane i nieposiadające stałych relacji przyjacielskich uzyskują gorsze wyniki w zadaniach badających rozumienie fałszywych przekonań.opanowują reguły ekspresji i nabywają umiejętności zaradczych (udając odpowiednie własne przeżycia mogą manipulować uczuciami innych osób!) . Kontakty z rówieśnikami – relacje przyjacielskie • W tym okresie tworzą się pierwsze dziecięce przyjaźnie. mogą one stanowić kontekst wspomagający rozwój społeczny i moralny.ż. Najłatwiejsza do identyfikacji jest radość. rodziną. 2) Rozumienie mentalnej natury emocji (rozumienie ich związku z pragnieniami i pzzekonaniami o różnicy między emocjami rzeczywistymi a okazywanymi) – w wieku 7 lat. Trudniejsze są: ciekawość. Dla rozwoju rozumienia i wyrażania emocji przez dziecko istotne znaczenie mają interakcje społeczne z matką. strach. 6 r. 3) Rozumienie refleksyjnej natury emocji (rozumienie regulowania emocji. niż młodsze. Przyjaciel jest wyróżniany jako: partner zabawy.ich innym. zaś bardzo trudne: zaskoczenie.starsze dzieci w wieku przedszkolnym lepiej identyfikują emocje. przyjaciele dzielą się zabawkami. częściej przebywają ze sobą. pycha. Jakoś przyjaźni w wieku przedszkolnym jest predykatorem przyjaźni w wieku późniejszym. najbliższym otoczeniem. jak: teoria umysłu . słabo też odróżniają kłamstwo od pomyłki (u dzieci z przyjacielem odwrotne wyniki) Dziecko może także utrzymywać relacje z przyjacielem wymyślonym. rozumienie emocji . moralnych przyczyn oraz emocji mieszanych) – w wieku 9-11 lat. Etapy rozwoju rozumienia emocji: 1) Rozumienie publicznych aspektów emocji (rozumienie ekspresji oraz zewnętrznych przyczyn) – w wieku 5 lat.dopiero ok.

zarówno przez odwet jak i sposób ustalenia dominacji. Wielkość szkody wg dziecka powinna być dostosowana 54 . polegającą na rozmyślnym zadawaniu komuś bólu. bohaterami opowiadań. polega na sprawianiu przykrości innej osobie. w miarę jak dziecko uczy się zachowań kompromisowych wobec innych. emocjonalnej i społecznej. Ważną grupę socjalizacyjną stanowi rodzina.gdy dziecko jest samotne. Prospołeczne i negatywne zachowania społeczne Wzrost dolności poznawczych pozwala dziecku rozumieć siebie w relacji z innymi. agresję i brak posłuszeństwa. Chłopcy wykazują agresję bezpośrednią. Obserwuje się również zachowania negatywne. a nie z jego duchem. która wyrządza szkodę przez działanie fizyczne. Gorszą szkodę wyrządziło dziecko. Agresja wroga  inaczej nazywana zorientowaną na osobę. DZIECIĘCA MORALNOŚĆ (niewiele na ten temat. Dziewczynki zaś przejawiają agresję pośrednią. jeśli przyjmiemy regułę. np. jeśli ten wziął je jako zabawkę. to malec nie wyjmie nożyczek z ręki młodszego brata. że „nie należy zabierać zabawek innemu dziecku”. Starsze dzieci w wieku przedszkolnym są w stanie rozpoznać agresję wrogą. • Starsze dzieci traktują podporządkowanie się jako instrument do uzyskania nagrody. Zanika w toku rozwoju. z którymi weszły w relacje koleżeńskie. Dzieci 3-4letnie są bardziej skłonne reagować prospołecznie na zmartwienia dzieci. polegająca na podawaniu wyjaśnień odwołujących się do dziecięcej ambicji. które uruchamia proces modelowania oraz indukcja. plotki) / true story. Pozytywna relacja z rodzeństwem pełni funkcję ochronną przed doświadczaniem negatywnych skutków przykrych zdarzeń życiowych. przedmiotu. stosujemy ją do dziś! ^^ Zachowania agresywne częściej są kierowane wobec osób tej samej płci. miejsca i wywołuje takie zachowania jak popychanie czy uderzanie. które stłukło jedną. niż to. filmów) Dla kształtowania prospołecznych zachowań istotne są: przekazywanie wzorców postępowania. Agresja instrumentalna  występuje w dążeniu do osiągania czegoś upragnionego. • Szacunek do dorosłych wywołuje jednostronne wartościowanie i prowadzi do moralności polegającej na niewolniczym dostosowaniu się do narzuconych reguł (do moralności heteronomicznej) • W moralności tej dziecko kieruje się zasadami realizmu moralnego (dziecko uważa. niż na kłopoty innych (starsze dzieci empatyzują się również z osobami nieznanymi oraz postaciami fikcyjnymi. która niszczy relacje społeczne (wykluczanie. żadne odstępstwa od reguł nie są tolerowane). a zwłaszcza rodzeństwo. Dla dziecka liczy się też wymiar materialny czynu. które stłukło przez przypadek 20 filiżanek. • W wieku przedszkolnym dziecko pozostaje pod wpływem nakazów i zakazów dorosłych i początkowo respektuje je aby uniknąć kary. polecam powtórzyć materiał z ćwiczeń) Rozwój moralny współgra z rozwojem w sferach: poznawczej. Jego początek wiąże się z poznaniem reguł obowiązujących w grupie społecznej. brak mu zrozumienia i wsparcia ze strony otoczenia. ale podczas próby potajemnego ukradzenia konfitury. Postępuje od podporządkowania się nakazom i zakazom do zachowania zgodnie z normami społecznymi. Np. że należy postępować zgodnie z literą prawa. odróżnianiem dobra od zła oraz doświadczaniem poczucia winy i wstydu.

są w stanie rozpoznawać obiekty podobne do siebie – proces ten nazywany jest pierwotną identyfikacją. Początki kształtowania sumienia związane z poczuciem normy. sąsiedzkiej lub religijnej. chłopcy z ojcem. analizują i dzięki temu uzyskują lepsze wyniki. grupy. Osiągnięciem rozwojowym jest zdolność do powstrzymywania się od natychmiastowego reagowania na pobudzenia i planowanie działania. które obserwuje się już u 2 latków. motoryczną. Ok 4 r. Powstrzymywanie się od: 1) natychmiastowego działania 2) ujawniania emocji 3) szybkiego wyprowadzania wniosków 4) dokonywania wyborów bez rozważania sytuacji Małe dzieci w sytuacji rozwiązywania jakiegoś zadania odpowiadają szybko. a nie biernego treningu społecznego. 55 . • • Wewnętrznym przewodnikiem w rozróżnianiu dobra od zła jest sumienie dziecka. Od początku okresu przedszkolnego dzieci spędzają większość czasu z rówieśnikami tej samej płci. Dzieci starsze cechuje rozwiązują zadanie powoli. / jesteś już zmęczony/a nauką? Ja też! / Badania wykazały. odraczanie gratyfikacji oraz utrzymywanie równowagi. ponieważ są za nie nagradzani. bez namysłu i zazwyczaj popełniają błędy. że pięciolatki cechuje wyższy poziom samokontroli niż dzieci 3-4 letnie.  zgodnie z jego koncepcją. jako usiłowanie upodobnienia się do modela. Proces identyfikacji płciowej przypada właśnie na wiek przedszkolny.cztery rodzaje powstrzymywania się. Zdolność do samokontroli Samokontrola ma złożony charakter i obejmuje: kontrolę poznawczą.do wielkości wyrządzonej szkody.  chłopcy obserwują i naśladują zachowania chłopięce. Dziewczynki odpowiednio naśladują zachowania dziewczęce.ż. dzieci zaczynają odczuwać wewnętrzny powściąg. 2) Bandura. choć nie rozumieją jeszcze istoty zakazów i nakazów. już dzieci w 1 r. który pozwala jednostce spostrzegać siebie w kategoriach społecznych – rodziny. a przede wszystkim w grupie wyznaczonej przez płeć. których opanowanie zapewnia samokotnrolę. Identyfikacja jest procesem.ż. Różni psychologowie wskazywali na różne procesy leżące u podstawy tego procesu: • Freud – różnicowanie i integracja • Bandura – obserwacja i naśladowanie • Kohlberg – poznanie Występuje również kombinacja powyższych wymienionych.ż. 1) Freud. Identyfikacja wtórna występuje po 3 r. 3) Kohlberg  pojęcie roli płciowej jest wynikiem strukturowania własnego doświadczenia. OSOBOWOŚĆ DZIECKA Identyfikacja płci. Macoby . Małe dziewczynki identyfikują się z matką.

dydaktyczne) • W wieku przedszkolnym obserwuje się spontaniczne zabawy społeczne. najpierw udawanie płaczu lalki. Rozwój obrazu własnej osoby . Piaget wyróżnił dwa stadia w rozwoju zabawy: 1) Stadium I (1-4 r. zarazem zabawa w dużej mierze kreuje dziecko. . W pierwszej formie chodzi o reprodukowanie przez dziecko na niby własnych działań w odniesieniu do nowych obiektów (np.ż. nie doceniając stopnia trudności wykonywanych zadań) . Projekcja symboliczna schematów na nowe obiekty To projekcja najpierw schematów znanych. Zabawy te są stopniowo wypierane przez gry 56 . po wcześniejszym zaobserwowaniu tej czynności u gosposi) b. (np. dziecko wycofane w wieku 4-6 lat. • Zabawy można sklasyfikować wg kryterium: o społecznego (zabawy samotne.ż. Stopniowo dzieci stają się zdolne do planowania swoich działań. równoległe.).. dzieci diagnozowane jako konfliktowe. Kombinacja symboli Kiedy dziecko zaczyna zastępować rzeczywiste sceny wyobrażonymi. mając lat 23 na ogół dalej pozostaje wycofane z otoczenia . potem misia. składają się na nań: imię.ż. konstrukcyjne. a nie pomysły do rzeczywistości. zabawy ze współdziałaniem • To także okres intensywnego rozwoju zabaw symbolicznych (zastępowanie jednych przedmiotów drugimi. później naśladowczych. są w stanie stosować się do próśb i zaleceń dorosłych oraz do kulturowych norm. czyli rozumienie relacji znaczący-znaczenie) Zabawa symboliczna służy ćwiczeniu wyobraźni. wspólne i zespołowe) o rodzaju aktywności (ruchowe.samoocena powoduje. posiadane rzeczy. Rozdział między indeksami a działaniami Działania dziecka stają się coraz bardziej odróżnicowane od tego.ż. co oznaczają (gest staje się coraz bardziej niezależny od rekwizytu). W odniesieniu do nowych obiektów.) FORMY AKTYWNOŚCI • Na wiek przedszkolny przypada intensywny rozwój zabawy. .in. Odróżnianie siebie od innych przejawia się m. że sądy opisowe na temat własnej osoby utrwalają się.) Zabawa staje się uporządkowana. nie różnicują kompetencji w poszczególnych formach aktywności (często oceniają swoje zdolności bardzo wysoko. bez konieczności zewnętrznej kontroli. Piaget uważa. c. że w zabawie to dziecko asymiluje świat do swojego ego. działają systematycznie. Zdolność do samoregulacji zaczyna rozwijać się między 3 a 6 r.Używanie zdania „to moje” w sytuacji konfliktowej jest nie tyle przejawem samolubstwa. w stosowaniu zaimków „mój” i „twój”. 2) Stadium II (4-7 r.ż. następuje odtwarzanie rzeczywistości. co oznaką wytyczania granicy między ja i inni. Częste gry imitacyjne. Dziecko podejmuję zabawę z naturalnych skłonności.Dzieci przedszkolne mają kłopoty z odraczaniem gratyfikacji. tematyczne.Obraz własnej osoby nosi cechy wynikające z typu dziecięcego myślenia (jest bardzo konkretny. codzienne zachowania).większość cech osobowości jest względnie stabilna (np. Dzieci przed 7 r. . role uczestników dopełniają się nawzajem. a potem buta) ? :O W drugiej formie chodzi o zastosowanie schematów działań zaobserwowanych u innych osób.) dokonuje się: a. czyszczenie podłogi za pomocą muszelki. w dorosłości przejawiają agresję itd.Istotne jest również odróżnianie działań intencjonalnych od zamierzonych (potrafią to już dzieci od 2 r.

posługuje się symbolami • emocjonalno-motywacyjnej – dziecko potrafi zachować się właściwie w grupie rówieśników. jest samodzielne w działaniu. dobra koordynacja wzrokowo-ruchowa. niż dzieci o optymistycznym profilu motywacyjnym Rozdział 9 . ma prawidłowo rozwinięte zdolności pamięciowe i uwagowe. Istotnym motorem rozwoju w okresie późnego dzieciństwa jest zmiana sytuacji życiowej dziecka. pełni różne role. Gotowość szkolna → odnosi się do sfer: • psychomotorycznej – dziecko porusza się płynnie. które wydałby mu się interesujący. operuje nimi adekwatnie do sytuacji. podporządkowuje się poleceniom nauczyciela. umie wyciągać wnioski i uogólniać.to tzw. potrafi wyrażać myśli za pomocą słów. • Typowe dziecko w 7 r. odracza gratyfikacje. Zabawy w dom. sytuacje. . że uczenie się jest łatwe i przyjemne (zmienią zdanie idąc na studia) • Dzieci o nieadaptacyjnych wzorcach uczenia się doświadczają mniejszej liczby wspierających interakcji ze strony nauczyciela. a uczenie się stanowi jego podstawową formę aktywności. Ma ok. robi się coraz bardziej samodzielne. Uczenie się Dzieci w wieku przedszkolnym są zainteresowane światem i lubią się uczyć.PÓŹNE DZIECIŃSTWO. budują w wyobraźni swoje światy. to ok. zaczyna podlegać ocenie. w porównaniu z okresami poprzednimi. MŁODSZY WIEK SZKOLNY Okres późnego dzieciństwa rozpoczyna się wraz z podjęciem nauki szkolnej (6-7lat). / 11 r. W zabawach dzieci poznają różne role społeczne. dokonać analizy i syntezy wzrokowej i słuchowej. miasta czy nawet kraje. potrafi wymawiać wszystkie głoski j. • Badania wykazały. że chłopcy w tym wieku przeważnie (72%) wykazują pozytywne nastawienie do nauki i uważają. 120-127 cm i waży 22-26kg. ojczystego. pomagają bowiem przejść dziecku od emocjonalnego kontaktu z matką do emocjonalnej autonomii. Zmiany rozwojowe w tym okresie nie są szczególnie intensywne. Wygotski zalecał w tym okresie uczenie się spontaniczno-reaktywne  proponowanie dziecku takiego programu/zajęć. Stopniowo aktywność symboliczna dziecka oddziela się od gestu i działania z przedmiotami. Rozpoczyna ono systematyczne zdobywanie wiedzy. gospodarstwo. 57 . 142-150cm i 33-43 kg.ż. Dziecko przyjmuje także stałe obowiązki. okres fizjologicznego pełnienia – tempo przyrostu masy ciała ma przewagę nad tempem wzrostu • zmiany w systemie kostnym – osyfikacja kości nadgarstka (zmiana chrząstek w kości). Zabawy przytulankami mają znaczenie dla emocjonalnego rozwoju dziecka. • słownikowo-pojęciowej – dziecko ma bogaty zasób słów. rozwój uzębienia stałego • funkcjonalne doskonalenie centralnego układu nerwowego (związane z dalszą mielinizacją. jest sprawne manualnie. a kończy z wejściem w okres dorastania (10-12lat). Rozwój fizyczny i motoryczny • To okres jednostajnego tempa wzrastania.z regułami. samodzielnie poszukuje rozwiązań problemów itp. Coraz bardziej wiąże się z przyjmowaniem ról i reguł.ż.

10 r. doskonalenie funkcji układu obwodowego i mięśniowo-stawowego wpływają na obserwowane szybkie wzbogacenie ruchów manualnych (rysowanie. pływanie). że po odwróceniu rurki o 180' kolejność kulek będzie C B A) • wzajemność • odwracalność myślenia wiąże się z opanowaniem zasady zachowania stałości (niezmiennika) – np. pisanie. rozwój wyższych procesów i czynności poznawczych.) → stałość ciężaru i objętości (9-10 i 11-12 r. Dziecko rozwija operacje logiczne.ż. powierzchni i ilości cieczy (7-8r. czyli degenerowaniem zbędnych połączeń nerwowych). to A też jest > C.) Stopniowa decentracja – umiejętność wykorzystania wszystkich widocznych cech bodźca (kolor. Dziecko jest wyjątkowo ruchliwe. kreatywność. 2) Faza II rozpoczyna się w klasie czwartej (ok. zintegrowane i odwracalne czynności myślowe. to najlepszy moment na rozpoczęcie systematycznych zajęć sportowych. B > C. kształt. Zdolność do logicznego rozwiązywania problemów możliwa jest dzięki opanowaniu dwóch ważnych operacji: szeregowania (porządkowania przedmiotów wg różnic) i klasyfikowania (grupowaniu przedmiotów wg podobieństw). rozrost stóp. Niezmienniki od opanowania najwcześniejszych do najpóźniejszych: stałość liczby (5-6 r. czyli w początkach dorastania. Zmniejsza się wtedy ruchliwość dziecka. że nadal jest ich tyle samo. Etap późnego dzieciństwa nazywany jest etapem dziecka doskonałego → chodzi o wszechstronność w rozwoju wszystkich aspektów motoryczności. / Piaget Rozwój poznawczy : • W młodszym wieku szkolnym myślenie dziecka staje się logiczne. które zawierają pełne informacje. są one już dobrze widoczne. Dokonując szeregowania dziecko opiera się na rozumieniu przechodniości – jeżeli A > B .). wielkość). Szybkie postępy w grze na instrumentach. deskorolka.• a także z przycinaniem synaps.) → stałość masy. mowa. Dzieci przyswajają skomplikowane czynności ruchowe związane ze sportem (wrotki. Następuje wydłużenie kończyn. przez co sprawiają wrażenie starszych i bardziej dojrzałych. Sprawność motoryczna: Rozwój motoryczny ma dwie różniące się od siebie fazy: 1) faza I obejmuje 3-4 pierwsze lata nauki.ż. Dziecko klasyfikując uwzględnia zasadę inkluzji klas (zawierania zbiorów). różne prace ręczne). działania ruchowe stają się bardziej celowe. uwaga selektywna. • Dziecko zdolne jest do rozumowania indukcyjnego (wnioskowanie od szczegółu do ogółu) • dziecko poznaje dwie formy odwracalności: • inwersję (jeśli do rurki włożymy kulki w kolejności A B C. Zaczynają się zaznaczać różnice somatyczne w obrębie płci. dotyczą rzeczywistych obserwowanych przedmiotów i zdarzeń. to niezależnie od sposobu rozłożenia ich na stole (mniej lub bardziej zwarcie) dziecko rozumie. wiązanie sznurówek. czyli uwewnętrznione. czytanie. jeśli mamy 7 guzików.ż. to dziecko rozumie. Operacyjność myślenia pozwala na rozwój 58 . Dojrzewanie ośrodkowego układu nerwowego. różnych aspektów obserwowanego stanu. ekonomiczne. a pok koniec tego okresu.ż. Dziewczynki na ogół górują nad chłopcami wzrostem i masą ciała. np. • Operacje umysłowe mają charakter konkretny (proces myślenia logicznego pozwala na rozwiązywanie zadań. elastyczne i zorganizowane.

Rozwój rozumienia wielu pojęć abstrakcyjnych (przyczynowość. kinetyczne oraz obrazy transformacyjne) i pojęcia. czyli następuje znaczne skrócenie czasu potrzebnego na wykonanie zadań umysłowych 59 . jakimi są bardziej zaawansowane formy obrazów umysłowych (antycypacyjne. czas. prędkość itd. Zmiany rozwojowe w przetwarzaniu informacji. − zmiany dotyczą zwiększenia zasobów poznawczych. przestrzeń.nowych form reprezentacji.).

większa rzecz. Przykładowo: jeśli rozumienie fałszywych przekonań I rzędu polega na rozumieniu. na którą składają się informacje na temat „człowieka w ogóle”.− zwiększenie sprawności mechanizmów kontroli. − Na wzrost efektywności zapamiętywania wpływają zmiany związane z poszerzaniem ogólnej wiedzy dziecka oraz zdolność do gospodarowania własnymi zasobami poznawczymi − dzieci coraz częściej stosują strategie pamięciowe (powtarzanie. że Marek pomyśli. Początkowo cenę kojarzą jeszcze z zewnętrznymi atrybutami produktu (np. która przełożyła czekoladę. organizowanie. że jest teraz w innym miejscu”). środowiskiem.ż. bo nie wie. gdzie ją schował. elaboracja) − duże znaczenie dla rozwoju matapamięci ma nauka szkolna.ż. i tam jej poszuka. Do 10-12 r. przede wszystkim dzięki rozumieniu stałości liczby. Pamięć − pod wpływem aktywności szkolnej następuje zwiększenie pojemności pamięci. mające początek przed 7 r. gdzie ją schował. wiąże się z rozwojem dziecięcych teorii umysłu. cenę utożsamiają z funkcją rzeczy i jej użytecznością. dzieci rozumieją.ż. Zmiana w zakresie wiedzy społecznej następujące między 5 a 7 r. zwiększają się także możliwość adaptacji uwagi. współzależności cech psychicznych związanych z płcią. cenę łączą z kosztami produkcji i profitami sprzedawcy. Uczeń szkoły podstawowej uczy się średnio 20 słów dziennie. że jednostka w swoim zachowaniu kierować się będzie swoją wiedzą o rzeczywistości (np. od 8 r. można 60 .ż. Metapamięć stanowi ważny aspekt refleksji dziecka nad własnymi procesami poznawczymi. że czekolada jest tam. Dzięki rozwojowi myślenia operacyjnego. − Wyraźne nieprawidłowości dla rozwoju uwagi widoczne są w przypadku ADHD. myśli. reguły selektywnego poszukiwania). a powyżej 11 r.ż. rozwój funkcji zarządzających − uwaga dziecka w coraz większym stopniu staje się dowolna. ceny. Ponadto staje się bardziej selektywna i planowa. które polega na ograniczonej zdolności do hamowania zachowań i ma trzy podstawowe cechy: nieuzasadnioną nieumiejętność skupienia uwagi. Chodzi tu o rozumienie fałszywych przekonań II rzędu → czyli przekonań jednej osoby nt przekonań innej osoby. wiekiem. a nie ilość monet. „Joasia. Sprawności językowe i komunikacyjne Dziecko przychodzi do szkoły posługując się językiem mówionym. kierowana przez wewnętrzne reguły poznawcze (np. a nie cechy sytuacji. impulsywność i nadruchliwość. jego słownik czynny liczy ok. 10 000 słów. • • • W okresie tym dzieci odkrywają znaczenie wartości pieniądza. Dzieci stają się bardziej świadome własnych zdolności pamięciowych i potrafią przewidywać swoje wyniki. rolą społeczną. − Zaznaczają się zmiany w stosowaniu strategii pamięciowych i metapamięci. dotyczą przekonań osoby nt przekonań kogoś innego (np.ż. że o sile nabywczej pieniądza decyduje jej nominał. Obraz świata W tym okresie kształtuje się bardziej ogólna wiedza społeczna. wyższa cena). że została przełożona”) o tyle przekonania II rz. rozumieją konieczność zapłacenia za zakupy w sklepie. Ważnym czynnikiem w kształtowaniu takiego spojrzenia jest dostrzeżenie stałości w ludzkim postępowaniu oraz subiektywności w postrzeganiu rzeczywistości. dzieci odkrywają relatywną wartość rzeczy. „Marek pomyśli. W 7-8 r. że czekolada jest tam. bo nie wie.

niż tekstu czytanego. potrafi przyswoić nowe słowo na podstawie definicji. Rozumieją. dziecko umie przeformułować swoją prośbę. co jest związane z jego poprzednią wypowiedzią. odnosić się do tematu rozmowy itd. W późnym dzieciństwie dzieci opanowują coraz więcej sprawności konwersacyjnych. Język pisany: • dziecko w szkole uczy się przekodowywać sygnały werbalne i pozawerbalne na ich odpowiedniki graficzne. rozumienie słów wieloznacznych. Dzieci potrafią coraz skuteczniej wprowadzać do opowiadania nowe postacie i budować ich charakterystykę psychologiczną. Dziecko potrafi analizować słowa złożone i odczytywać ich znaczenie. Później występuje wyrównanie. strukturę gramatyczną i ortograficzną poprawność. zasady ich łączenia).mówić o opanowaniu przez dziecko podstaw języka. metafor i ironii. Zmiany jakościowe w słowniku: synonimy. W okresie tym dziecko wykształca i rozwija świadomość językową → zdolność do myślenia o języku jako systemie. należy mówić o tym. zaznaczać związki przyczynowo-skutkowe. Sposób prowadzenia konwersacji staje się bardziej wyszukany (np. uczy się pisać i czytać.ż. Kompetencja narracyjna jest intensywnie rozwijana między 7 a 10 r. że wypowiedzi należy dostosowywać do rozmówcy. jeśli rozmówca poprzednio na nią nie zareagował). kieruje uwagę na treść. odróżnienie znaczenia metaforycznego od podstawowego. wiele słów poznaje w toku czytania tekstów. • Rozwój czytania opisuje Jeanne Chall (tabela poniżej) 61 . • Najpierw uczeń opanowuje technikę pisania (wygląd liter. Rozwój umiejętności czytania • do ok 4 klasy umiejętność rozumienia słuchanego tekstu jest większa. konstruować nowe wątki. Gdy pisze już bez wysiłku.

62 .

Istotne wsparcie zapewnia dziecku rodzina. gotowości do udzielenia wsparcia dla dziecka. • dziecko ignorowane – większość rówieśników w ogóle go nie zauważa. 63 . zainteresowaniem komunikacją z dzieckiem. niechęci do dzielenia się w zabawie. inne wolniej i w mniejszym stopniu. Segregacja rodzajowa → spontaniczne tworzenie w trakcie zabawy i nauki grup zgodnie z kryterium płci. poczucie bezpieczeństwa Relacje z rówieśnikami: • popularność dziecka w grupie – akceptacja grupy ma znaczący wpływ na psychiczny dobrostan dziecka. Uwarunkowane jest to stymulacją to aktywności.Oczywiście nie postępy w pisaniu i czytaniu mają wymiar indywidualny. że dla dziecka w młodszym wieku szkolnym coraz większe znaczenie ma psychiczna dostępność rodzica (wcześniej była to jego fizyczna obecność) • dostępność ta odnosi się do: wrażliwości rodzica. wycofują się w obliczu agresji Przyjaźń jest postrzegana jako związek oparty na wspólnocie zainteresowań. Pod koniec okresu młodszego wieku szkolnego (ok 11lat) dziecko oczekuje od przyjaźni bliskości psychicznej. W tyk okresie przyjaźnią się zazwyczaj dzieci tej samej płci. dzieci rozwijają zdolność do decentracji interpersonalnej (powtórzenie: to zdolność do dostrzegania wewnętrznych przyczyn zachowania innych ludzi. Rozwój społeczny i emocjonalny między 8 a 9 r. tworzą związki mniej liczne. optymistycznemu usposobieniu. zaś stopień akceptacji czy odrzucenia wpływa na poziom psychicznego przystosowania w przyszłości • dziecko popularne – jest oceniane pozytywnie przez większość członków grupy.ż. Jest to dziecko nieśmiałe.ż. brak im stanowczości. przejawia antyspołeczne zachowania. czynnikami środowiskowymi a także predyspozycjami dziecka. Rozwój rozumienia i wyrażania emocji. niż z dorosłymi. polega na podobieństwie poglądów i gustów. Chłopcy cenią przyjaźnie oparte na wspólnej aktywności. czas spędzają w większej grupie. Także nie potrafi nawiązać interakcji. Część dzieci cierpi z powodu dysleksji. lecz przejawia tendencję do unikania działań w diadzie. jedne dzieci umiejętności te opanowują szybciej i lepiej. Relacje z rodzicami: • badania nad przywiązaniem wykazały. nadmiernej gadatliwości. Dziecko znacznie więcej czasu spędza w kontaktach z innymi dziećmi. intymnego dzielenia się przeżyciami i emocjami. nawiązują je z większą liczną kolegów. dzięki przyjmowaniu odmiennego niż własny punktu widzenia). towarzyskości i wysokim kompetencjom społecznym. jednak u progu dorastania to rówieśnicy postrzegani są jako najważniejsze źródło wsparcia społecznego. Rozwój rozumienia sytuacji społecznej opisuje Selman (tabelka wcześniej. ta najmniejsza). Są odrzucane z powodu kłótliwości. również ta dalsza. jest oparta na wzajemności. Dla okresu późnego dzieciństwa charakterystyczna jest zmiana w zakresie i charakterze związków i relacji społecznych. Nie potrafi nawiązać konstruktywnych relacji z rówieśnikami. Dziewczynki wolą bliskość emocjonalną. • dziecko nieakceptowane/odrzucane – większość rówieśników ocenia je negatywnie. uczestniczy w działaniach grupy. Niektóre dzieci potrafią już sprawnie czytać w 5 r. Często staje się naturalnym przywódcą grupy. Jest lubiane dzięki otwartości.

publicznie dostępnych aspektów wewnętrznego charakteru przeżyć możliwości regulacji emocjonalnej przeżyć emocjonalnych. zmienia się rozumienie możliwości jednoczesnego wiedza dzieci dotyczy głównie emocji. • Dziecko przechodzi od moralności heteronomicznej (opartej na jednostronnym szacunku wobec autorytetu osoby dorosłej) w kierunku autonomii moralnej (opartej na szacunku wzajemnym. ich związku z oraz wpływu rozumowania źródła sytuacyjne. Nowa sytuacja społeczna (przebywanie w szkole). w kierunku dostrzegania przeżywania różnych emocji. a nie tylko skutki działania. Pojawiają się nowe lęki w życiu dziecka. co inni akceptują).) Od ok 7 r. bo sama sobie nie poradzi). Dostrzegają też umowność reguł i praw.Okres zewnętrzny Okres umysłowy Okres refleksyjny Dalsza zmiana następuje w wieku 9-11 lat i wiąże się z odkryciem W średnim dzieciństwie (do ok 5rż. dziecko w tym okresie przechodzi od przedkonwencjonalnego (stadium I i II) do konwencjonalnego (stadium III i IV) poziomu rozwoju. • osiągnięciami szkolnymi (będę gorszy niż kolega). czyli powtarzające się akty fizycznego i psychicznego znęcania się nad słabszym. przemyślanej. werbalny i psychiczny atak na drugą osobę. 9r. wyjaśnianie zachowania przez odwołanie się do stereotypu czy motywów empatycznych. Dla tyranizowania charakterystyczne jest: . Oznacza to. uważają jednak. zranienie) itd. W działaniu prospołecznym następuje przejście od orientacji hedonistycznej (zrobię to. równości i sprawiedliwości). moralnego na emocje. że dzieci oceniając zaczynają uwzględniać intencje innych osób. . werbalnej i społecznej. takich jak: emocjonalnych. widoczna innymi stanami mentalnymi (np. .ż.fizyczny. że niemożność zdarzeń . bo Ola będzie mnie za to lubić) do zorientowania na potrzeby innych (trzeba pomóc Oli. W wielu przypadkach tyranizowanie jest przejawem agresji proaktywnej → występującej bez prowokacji.przyjemność czerpana przez sprawcę z krzywdzenia innych. Jedną z najczęstszych form agresji jest tyranizowanie. 64 . Wzrost odporności psychicznej dzieci w młodszym wieku przedszkolnym. Następnie (ok.zamiar wywołania strachu. odrzuceniem przez grupę • separacją od rodziców (w sytuacji rozwodu). związany z chęcią osiągnięcia lepszej pozycji społecznej w grupie oraz przekonanie siebie o swojej wysokiej pozycji. . z jaką spotyka się dziecko. . przynosi także nowe wzorce agresji fizycznej.ż. związane z: • obawą zostania ofiarą napaści (okradzenie.) pojawia się orientacja interpersonalna (dziecko odwołuje się do tego. Dziecko umie też dystansować się od własnych przeżyć. przekonania) oraz Dzieci rozumieją. przebaczenia może być źródłem negatywnych emocji. ekspresja czy okoliczności pragnienia. której towarzyszy niski poziom emocji. Stres. które mogą wpłynąć na różnicy między emocjami przyznania się do winy i uzyskania pamięć emocji. że wszyscy są równi wobec prawa i takie samo przewinienie powinno pociągać za sobą taką samą karę. • Jeśli patrzeć na rozwój moralny zgodnie z teorią Kohlberga . możliwością choroby lub śmierci rodziców Regulacja własnej ekspresji emocjonalnej pozwala na coraz bardziej świadomą refleksję nad własnymi przeżyciami i sposobami radzenia sobie ze skutkami negatywnych emocji. • Ten przejściowy etap między jednym a drugim nazywa się relatywizmem moralnym. Agresji szkolnej towarzyszy również motyw instrumentalny.bezpośrednie nękanie. . Rozwój moralny. przeżywanymi a okazywanymi.dysproporcja sił między sprawcą a oprawcą.powtarzalność ataków.

stąd następuje stopniowe zwiększanie elastyczności rodzajowej → stopniowe eliminowanie sztywnych podporządkowań stereotypom. jestem grzeczny). • Wiedza o sobie samym (samowiedza) zaczyna uczestniczyć w regulacji zachowania – znajomość własnych cech wpływa na podjęcie lub zaniechanie działań (np. wrażliwość) i mężczyznom (np. nawet jeśli taki związek nie występuje. wyjątkowo ważna dla dziecka jest atrakcyjność fizyczna (kompetencja zewnętrzna). agresywność). Z drugiej strony znajomość stereotypów sprzyja zauważaniu wyjątków. zamiłowania. • W okresie późnego dzieciństwa najczęściej wskazywana jako szczególnie ważna jest kompetencja społeczna i sportowa. W okresie dorastania.ż. nie jestem na tyle dobry z matematyki. ale też osób i sytuacji fikcyjnych lub zasłyszanych przez dziecko. • Dzieci formułują samooceny zazwyczaj w pięciu obszarach: kompetencje szkolne. • Pojawiają się sądy o charakterze normatywnym (Ja idealne).Przejawianie zachowań pomocowych w okresie późnego dzieciństwa związane jest z rozwojem zdolności empatycznych. Erikson nazywa to antynomią pracowitość-poczucie niższości. Dzieci mówią o życzeniach i pragnieniach. współczucia czy poczucie winy i niesprawiedliwości. Empatia skłania do pomagania niezależnie od tego. 6-7 r. spostrzeganymi przez jednostkę. cechy zachowania itd. kompetencje sportowe. Stereotypowo postrzega też zdolności. kompetencje społeczne. Dla systematycznych zachowań prospołecznych motywowanych empatią istotna jest zdolność do dostrzegania ogólnej sytuacji osoby na tle jej sytuacji życiowej.) oraz cech dyspozycyjnych (zdolności.) • dzieci zaczynają formułować własne opinie. dziecko odczuwa satysfakcję i poczucie własnej wartości. Potrafi przypisać stereotypowe cechy psychiczne odpowiednio kobietom (np. jeśli dziecko nie może poradzić sobie ze stawianymi mu wymaganiami. dziecko rozumie pojęcie stałości płci. jakie przynosi wytrwałość w pilność. Płeć . Obraz własnej osoby • dziecko dostrzega u siebie więcej różnorodnych cech zewnętrznych (wygląd itd. że ważnym czynnikiem kształtującym dziecko w tym wieku jest obowiązek szkolny. Sprzyja to tendencyjnej korelacji → czyli błędnemu spostrzeganiu współzależności między płcią a zachowaniem. twardość. czy wyzwala uczucie gniewu.ok. dotyczące pożądanych właściwości fizycznych i psychicznych. Empatia może dotyczyć osób realnych. /Hoffman Osobowość Erikson wskazywał. formy aktywności. żeby porwać się na ogólnoświatowy konkurs) • dzieci zaczynają uważać poczucie Ja za sedno samowiedzy – zaczynają dostrzegać prywatny charakter świata psychicznego • istotne znaczenie dla rozwoju obrazu własnej osoby ma samoakceptacja: • samoocena (aspekt poznawczy) • poziom „lubienia” własnej osoby (aspekt emocjonalny) • poziom samoakceptacji wynika z rozbieżności między Ja realnym (jaki jestem) a Ja idealnym (jaki chciałbym być). dotyczące różnych sfer działalności. Dziecko uczy się pracowitości i poznaje nagrody. 65 . Efektem tego stadium jest wypracowanie poczucia własnej kompetencji. • Bardzo ważne jest także poczucie własnej skuteczności. W tym okresie występuje też niebezpieczeństwo rozwinięcia się poczucia niższości. emocjonalność. na podstawie opinii innych na swój temat (np. Kiedy rozbieżność jest niewielka. wygląd zewnętrzny i własne postępowanie.

przesunięcie środka ciężkości ciała ku górze i pogorszenie statyki ciała • Zmiany w mózgu o Podwyższona podatność na negatywne oddziaływania środowiska o Zmniejszenie gęstości substancji szarej spowodowany zależną od doświadczenia „plastycznością” o Gęstość substancji szarej osiąga swój szczyt  U dziewczynek ok. 17 rż i jest wskaźnikiem przejścia z wczesnego do późnego okresu dorastania • Rozwój biologiczny 1. postrzegają siebie jako kobiece. Formy aktywności w młodszym wieku szkolnym: • nadal ważna jest zabawa i rozrywka. Generalnie jest tak.gonady • Pokwitanie i skok pokwitaniowy o Zmiany fizyczne organizmu przebiegają gwałtownie i prowadzą do znacznego przeobrażenia wyglądu zewnętrznego o Skok pokwitaniowy. Rozwój fizyczny i motoryczny • Zmiany hormonalne o Aktywność neurohormonalna na osi podwzgórze-przysadka. choć dziecko spędza teraz więcej czasu na nauce. 11. dziecko stara się zachować realizm wizualny rysowanych postaci i przedmiotów. np. 14 lat o Wzrasta zawartość substancji białej odpowiedzialnej za mielinizację komórek o To krytyczny okres rozwoju systemu limbicznego 66 .Stosunek do stereotypów płci ma znaczenie dla podejmowanych zachowań. tendencję do zachowywania się zgodnego z rolą męską. Zabawa zmienia formę i częściej przybiera postać zaawansowanych zabaw konstrukcyjnych oraz gier i zabaw z regułami. ale posiadające też inne. U dziewczynek następuje stopniowe osłabienie tej identyfikacji. skok pokwitaniowy wysokości ciała o Skok pokwitaniowy trwa około 2 lat.obejmuje pewną sekwencję przyspieszonych przyrostów różnych części ciała. zaś wyklucza chłopców postępujących niezgodnie ze stereotypami męskimi. • W zainteresowaniach dziecka pojawia się majsterkowanie w rysunku. że jest się w przełomowym okresie życia pojawia się ok. głównie u chłopców.5 lat  U chłopców ok. u dziewcząt zachodzi 2 lata wcześniej o Długość dolnych kończyn zwiększa się w stosunku do kończyn górnych i tułowia co powoduje. zaznacza wiele szczegółów na rysunku.podręcznik Rozdział 10 – DORASTANIE Dorastanie 10/12 do 20/23 rok życia • Wczesne dorastanie (10-16 rok) • Późne dorastanie (17-20/23 rok) Świadomość. że grupa rówieśnicza toleruje dziewczynki przejawiające zachowania chłopięce. ok 7-8 r. męskie atrybuty. U chłopców obserwuje się umocnienie męskiej tożsamości. Podsumowanie.ż.

etc. jądra oraz zewnętrzne i wewnętrzne narządy płciowe  Drugorzędne – niezwiązane z narządami płciowymi .• Rozwój cech płciowych-tożsamość biologiczna o Cechy płciowe dzielimy na  Pierwszorzędne. owłosienie łonowe i pachowe. o Zmiany w obrębie pierwszo. akceptacji i troski  Wyraźnie mniejsza skłonność do poświęceń  Główną ich funkcją jest „uczenie się” obcowania z drugą osobą. rozpoznawanie jej potrzeb i oczekiwań o Związki romantyczne  W centrum zainteresowania podmiotu doświadczane uczucie oraz partner  Partner często idealizowany o Związki intymne (wczesna dorosłość) 67 . Tożsamość płciowa jest zwykle paralelna wobec płci biologicznej i potwierdza uświadomioną oraz uznaną przynależność do grupy płci o Płeć psychologiczna = pojęcie „kobiecości” + pojęcie „męskości” o Bem:  Osobowość androgyniczna (elementy żeńskie i męskie)  Osoby określone płciowo  Osoby o nieokreślonej płci  Osoby o skrzyżowanym układzie cech psychicznych związanych z płcią • Społeczna rola płciowa o Zmiany w obrazie ciała stają się podstawą dalszego budowania koncepcji Ja o Dla otoczenia stają się sygnałem wyzwalającym oczekiwania wobec jednostki w zakresie pełnienia przez nią roli związanej z płcią o Zasadnicze zadanie rozwojowe. w tym związków intymnych (zaspokojenie potrzeby seksualnej i potrzeby miłości) • Potrzeba rozładowania napięcia – z roku na rok obniża się wiek inicjacji seksualnej (20017% badanych przed 15 rż) • Potrzeba więzi o Związki budowane w okresie adolescencji – preintymne  Niższy poziom bliskości. mutacja głosu. w tym jajniki.kształtowanie zachowań zgodnych z rolą przypisaną płci. rozwój piersi.fundamentalne. cechy twarzy.gruczoły płciowe (gonady).i drugorzędowych cech płciowych stają się podstawą do kształtowania poczucia tożsamości biologicznej jednostki.np. egzystencjalne poczucie czyjejś męskości lub kobiecości i akceptacja własnej płci na poziomie psychologicznym. którego istotą jest pełna akceptacja własnej płci o 12-14 rż – etap świadomego określania tożsamości płciowych oraz własnych preferencji i potrzeb seksualnych  Ważniejsza jest rola doświadczeń o charakterze mentalnych niż behawioralnym 2. Rozwój seksualny • Kształtowanie się tożsamości płciowej o Tożsamość płciowa.

czego nie można poznać bezpośrednio o Rozumowanie od ogółu do szczegółu o Wyprowadzanie ogólnych konkluzji ze szczegółowych faktów o Rozumowanie kombinatoryczne (branie pod uwagę wielu zmiennych) o Abstrahowanie (wewnętrzna myśl oparta na dostępnej wiedzy. słownych lub abstrakcyjnych problemów (logika dedukcyjna) • Nastolatek stopniowo zdobywa umiejętność nadawania swoim myślom biegu przeciwnego do presji faktów.) ułatwia kształtowanie myślenia formalnego Perspektywa teorii przetwarzania informacji • W tym okresie zachodzą zmiany w zakresie o Wiedzy  Wiedza deklaratywna (wiedza „że”)  Wiedza proceduralna (wiedza „jak”) 68 . ale wykraczające poza to. posiada stosunek do wiedzy oparty na przekonaniu. konceptualna. a także traktowania siebie jako obiektu świadomej penetracji i kontroli • Zdolność nastolatków do introspekcji werbalnej (uogólnianie wewnętrznych. co możliwe do zaobserwowania) • Okres wczesnego dorastania to okres preformalny w rozwoju poznawczym • Test Operacji Formalnych (TOF) Hornemana i Longeota Rozwój świadomości • 11-12 rok – rodzi się zdolność do uświadamiania sobie operacji i pojęć. fizyka. schematów wewnętrznych przy badaniu świata i swoich interakcji z nim. itp. że wiedza jest względna • Przyswojenie myślenia relatywistycznego jest ułatwione dzięki obcowaniu z problemami o charakterze społecznym oraz treningowi w zakresie wiedzy humanistycznych • Trening w zakresie wiedzy formalnej (matematyka.obejmuje refleksję podmiotu nad własnym funkcjonowaniem na poziomie operacji konkretnych. • W okresie wczesnego dorastania nastolatek nie potrafi: o Operować ideami i wizjami sytuacji możliwych o Zastosować logiki do rozwiązywania hipotetycznych. Podmiot uświadamia sobie własną świadomość. strategii. Myślenie relatywistyczne w okresie dorastania • Dominującym sposobem rozstrzygania sprzeczności umysłowych jest odrzucenie jednej z alternatyw • Z perspektywy niektórych ujęć potrafi już myśleć relatywistycznie. psychicznych form aktywności) • 3 poziomy świadomości (2 ostatnie dotyczą adolescentów) o Praktyczna o Pojęciowa.świadoma refleksja nad rezultatami aktywności praktycznej oraz innymi aspektami funkcjonowania (np.Rozwój poznawczy Funkcjonowanie na poziomie operacji konkretnych oznacza możliwość operowania zestawem reguł (najważniejsza odwracalność). rozumienie relacji między środkami a celem czynności) o Refleksyjna (występuje na poziome operacji formalnych). co stanowi fundament rozwoju rozumowania hipotetyczno-dedukcyjnego • Myślenie formalne (dostępne dopiero na późniejszych etapach rozwoju) o Przekraczanie tego.

Między 11 a 13 rokiem życia wyraźnie zaznaczają się różnice płciowe o Dziewczynki częściej przeżywają emocje negatywne. Częste uczucie wstydu. uczenie się. Od chwiejności do stabilizacji uczuciowej Wpływ na zmienność i obniżenie nastroju mają: o Zmiany w obrazie własnego ciała o Spadek samooceny o Mała popularność wśród rówieśników o Niepowodzenia szkolne o Problemy rodzinne. optymizmu czy pewności siebie Wolman tłumaczy to potrzebą opanowania uczuć dyssatysfakcji i niepewności. 2) drugie rozumienie związane z labilnością emocjonalną . jakie spontanicznie powstają w związku z przemianami rozwojowymi 69 . bezsilność czy lęk do entuzjazmu.wzrasta uczucie pogardy i uczuć negatywnych związanych z aktywnością Przyczyny lęku o Szybkość zmian fizycznych o Symptom poczucia niższości i braku samowystarczalności (próba zmiany poprzez zachowania mające na celu uniezależnienie się od rodziców) Ambiwalencja uczuciowa 1) przeżywanie sprzecznych uczuć wobec tych samych obiektów w tym samym czasie. lęk. Rozbudowuje się sfera uczuć wyższych powiązanych z wartościami. winy. Ujemna korelacja między negatywnymi i pozytywnymi emocjami wyraźnie spada u osób o wyższym poziomie rozwoju podmiotowego. czyli zdolnością do przechodzenia w krótkim czasie od emocji wyrażających smutek. które są u nich bardziej nasilone i trwalsze. Wiedza konceptualna (wiedza „dlaczego”) o Procesów poznawczych i kompetencji  Rozumowanie indukcyjne i dedukcyjne  Analogie  Podejmowanie decyzji i rozwiązywanie problemów  Kodowanie.doskonalenie • U źródeł zmiany dokonujące się w mózgu w okresie dorastania Rozwój emocjonalny • • • • • • Emocje stają się coraz bardziej złożone i lepiej kontrolowane. itp. smutku czy wrogości bardziej w kontekście stosunków międzyludzkich o Chłopcy. odtwarzanie o Orientacji metapoznawczych Pamięć w okresie dorastania • Transformacje w obszarze o Pojemności pamięci – zwiększa się ilość zapamiętywanych i przechowywanych inf. o Bazowych procesów pamięciowych – doskonalenie o Strategii zapamiętywania – wzrasta ich częstość oraz skuteczność o Meta pamięci .










Depresja młodzieńcza
Depresja dzieci może przejawiać się w postaci określonych masek depresyjnychzawoalowanych przejawów depresji, przybierających postać objawów somatycznych,
zachowań prowokacyjnych, niechęci do działania lub niepokoju i obaw.
Depresja w wieku dorastania może występować w sposób jawny
o Jako symptom – nastrój depresyjny
o Syndrom- zespół depresyjno-lękowy
o Zaburzenie depresyjne
Przyczyną przemiany dokonujące się w sferze biospołecznej młodego człowieka
(konsekwencja trudności w realizacji zadań rozwojowych)
Może wywierać istotny wpływ na dalsze życie adolescenta
Rozpowszechnienie depresji utrzymuje się na podobnym poziomie
Powody utrzymywania się dość wysokiego wskaźnika depresji:
o Rozpad więzi międzyludzkich
o Brak oparcia w rodzinie
o Niskie poczucie bezpieczeństwa
o Narastanie negatywnych zjawisk społecznych, itp.
Rozwój kompetencji emocjonalnych
Zachodzące zmiany:
o Regulowanie intensywności emocji
o Dostosowywanie środków wyrazu do labilnych emocji
o Samodzielne wyciszanie się
o Zrozumienie konsekwencji społecznych związanych z otwartym wyrażaniem emocji
lub ich ukrywaniem
o Odróżnianie uczuć od faktów, które je powodują
o Podtrzymywanie związków z innymi ludźmi, pomimo silnych emocji negatywnych
o Opanowanie szerokiej gamy umiejętności doświadczania i wyrażania empatii
o Wykorzystanie umiejętności poznawczych do lepszego rozumienia natury i źródeł
emocji
Umiejętności niezbędne do kontroli emocji wymagają
o Planowania
o Monitorowania
o Oceniania
o Odzwierciedlania
Wstyd i niepokój a atrakcyjność interpersonalna
Wewnętrzne kompetencje
Atrakcyjność fizyczna
o Bardzo podatna na kształtowanie w kierunku wzoru lansowanego przez kulturę
o Frederick i Roberts- koncepcja uprzedmiotowienia ciała
 Przejmowaniu perspektywy obserwatora w ocenie własnej urody
(posługiwanie się narzuconym przez kulturę standardem)
 Liczne negatywne konsekwencje takie jak: wzrost poczucia wstydu,
tendencja do poprawiania wyglądu, obniżenie efektywności aktualnie
wykonywanego zadania w związku z koncentrowaniem uwagi na
sprawowanym monitoringu
Rozwój uczuć wyższych
Podstawą bardziej dojrzałych doświadczeń empatycznych- wzrost możliwości poznawczych
oraz poszukiwanie odrębności w relacjach ja-inni
70


Identyfikacja osobowa- wzrost świadomości innych ludzi jako posiadających własną
historię życia, ustaloną przeszłość, charakterystyczne dla siebie (i względnie stałe) cechy
osobowości i doświadczenia.
Młodzież jest zdolna do odczuwania i okazywania empatii, nawet obcym ludziom,
szczególnie wtedy, gdy przeżywają oni emocje negatywne. Natomiast empatia związana z
przeżywaniem przez innych ludzi emocji pozytywnych ujawnia się przede wszystkim w
kontaktach z bliskimi.
Podstawowe wartości ku którym skłania się młodzież: prawda, dobro, wartości religijne,
altruizm, wartości społeczno-polityczne leżące u podstaw tolerancji i sprawiedliwości i inne.

Rozwój osobowości
Koncepcja Ja- suma atrybutów, uzdolnień, postaw, wartości, jakie przypisuje sobie podmiot
charakteryzując samego siebie. Samoocenę zaś traktuje się zwykle jako aspekt ewaluatywny
koncepcji Ja.
















Przejście od niespójnego i niestabilnego Ja do Ja zintegrowanego
Wzrasta świadomość posiadania sprzecznych cech, które mogą ujawnić się w różnych
kontekstach społecznych
Brak pełnej integracji cech przeciwstawnych może być podtrzymywany, zwłaszcza we
wczesnej adolescencji, przez sprzeczne oczekiwania, którym nastolatek pragnie sprostać
Ukrywanie prawdziwego Ja i wyrażanie publicznego Ja może dodatkowo pogłębiać zamęt
tożsamościowy i osłabić proces integracji koncepcji Ja
W okresie późnego dorastania następuje stopniowa koordynacja w zakresie najważniejszych
czynników motywacyjnych (celów, dążeń życiowych, wartości i postaw). Podmiot może już
posiadać bardziej zintegrowaną koncepcję Ja
Zmiany w samoocenie
Hierarchicznie uporządkowana koncepcja Ja
Globalna samoocena = poszczególne obszary samooceny lub koncepcji Ja
Do badania samooceny globalnej metoda RSE (Rosenberg Self-Esteem Scale)
W okresie dorastania samoocena ulega obniżeniu dwukrotnie bardziej u dziewczynek (13-17
lat) niż u chłopców
Młodsi dorastający oceniają siebie w sposób dychotomiczny (dobry-zły), a starsi na
kontinuum
W okresie późnego dorastania samoocena podnosi się, a jej obszary różnicują się na bardziej
szczegółowe
Orientacja przyszłościowa – konceptualizacja siebie w przyszłości, mająca charakter
poznawczo-motywacyjny
o Jednostka umiejscawia cele w perspektywie czasowej
o Młodzież odracza w czasie realizację ról człowieka dorosłego
Rodzaje sytuacji trudnych doświadczanych przez współczesną młodzież
Problemy egzystencjalne (odczuwane współcześnie niezależnie od wieku)
Problemy szkolne lub zawodowe- najczęściej dostrzegane źródło zagrożenia
Tożsamość indywidualna
Kształtowanie tożsamości indywidualnej- najważniejsze zadanie rozwojowe tego okresu wg
Eriksona
Tożsamość indywidualna – to struktura Ja, wewnętrzna, dynamiczna organizacja potrzeb,
dążeń, możliwości, nadziei i wierzeń oraz historii indywidualnej (Marcia)
o Buduje się stopniowo przez podejmowanie wyzwań, które stanowią
 Orientacja seksualna
71

 Postawa ideologiczna
 Ukierunkowanie zawodowe
o Statuty tożsamości oparte na:
 Eksploracji- psychologiczny proces pogłębiania samoświadomości drogą
rozpatrywania alternatywnych rozwiązań, eksperymentowania z sobą i
otoczeniem, co często przyczynia się do rozwiązania kryzysu
 Zaangażowanie – osobiście sformułowane plany i cele, wartości,
przekonania, które nadają życiu jednostki znaczenia oraz kierunek
Statuty tożsamości wg Marcii
o Tożsamość lustrzana- przejęta, wyraża zaangażowanie bez eksploracji (wczesne
dorastanie)
 rodzice wciąż są niepodważalnym autorytetem
 dorastający może zaangażować się w „nie swoją” ścieżkę życiową”
 Konsekwencje:
- wysoki poziom konformizmu, autorytaryzmu
- silnie zaznaczone posłuszeństwo wobec autorytetów
- wysoki poziom uprzedzeń rasowych i homofonii
- zamknięcie na nowe doświadczenia i informacje
- niski poziom lęku
- skłonność do myślenia analitycznego z zewnętrznym umiejscowieniem
kontroli
o Tożsamość dyfuzyjna – oznacza, że eksploracja (kryzys) jest obecna lub nie,
natomiast występuje brak zaangażowania (wczesne dorastanie)
 Zaabsorbowanie wyglądem zewnętrznym i kształtowanie na tej podstawie
własnej tożsamości płciowej oraz tożsamości grupowej
 Tożsamość ideologiczna bądź szkolno-zawodowa nie jest ważna
 Przyczyną utrzymywania się tej tożsamości jest stan dyfuzji rodziców lub ich
brak zainteresowania na otwieranie dziecka na większą niezależność
 Konsekwencje
- niski poziom autonomii
-słabe poczucie integralności i ciągłości w czasie
-nieśmiałość, konformizm
o Tożsamość negatywna (wyróżniona przez Erisksona) – identyfikacja z wartościami i
modelem życia społecznie nieakceptowanymi. Zalicza się do niej również silną
identyfikację z kimś co nie cieszy się akceptacją najbliższego otoczenia, ale w innej
grupie społecznej może być oceniane pozytywnie (np. wśród członków sekty)
 Charakterystyczny konkretny punkt odniesienia
o Tożsamość odroczona, moratoryjna – występuje u osób, które aktywnie eksplorują,
czemu towarzyszy kryzys bez zaangażowania (późne dorastanie)
 Niejednokrotnie towarzyszy jej kryzys i silny lęk lub niepokój
 Eksploracja dotyczy zarówno sfery poznawczej jak i stosunków intymnych
(stosunku seksualne, wybór zawodu, eksperymentowanie z używkami)
 Charakterystyczne jest odsuwanie podejmowania wiążących decyzji,
sceptycyzm, krytycyzm w stosunku do wiedzy
 Skłonność do weryfikacji nabywanych informacji, otwartość na nowe
informacje
o Tożsamość osiągnięta – dojrzała, stanowi aktualne zaangażowanie po eksploracji, po
kryzysie (późne dorastanie)
 Wyższy poziom motywacji osiągnięć i samooceny

72

służąca budowaniu osobowej odrębności  Odwetowa – istotą wyrażanie niezadowolenia z niewystarczającej oferty społecznej i patologicznych relacji interpersonalnych Drogi rozwoju tożsamości w okresie dorastania mogą być różne (str. często idealistycznymi. Może przybierać 2 formy: zewnętrzną i wewnętrzną o Funkcje:  Ekspansywna. przepisy od znaczących osób. • • • • • • Niższy poziom neurotyzmu. co przyczynia się do upodobnienia zachowań społecznych różnych ludzi w danym kręgu kulturowym i umożliwia koordynację zachowań opartych na społecznej konwencji i stereotypowych 73 . niechęć do konfrontacji. opierają się na rozumieniu konsekwencji własnego działania • Sądy społeczne (konwencjonalne) – opierające się na społecznie wypracowanych poglądach na to. oczekiwaniami. 272) Rozwój tożsamości Wg niektórych badaczy proces kształtowania tożsamości może trwać przez całe życie Skala rozwoju tożsamości U-GIDS Meeusa o służy do diagnozowania statusów tożsamości w trzech sferach: stosunków interpersonalnych. nabyta (osiągnięta) Inwentarz Stylów Tożsamości (ISI) Berzonsky’ego o Diagnozuje 3 style tożsamości:  Informacyjny. jak należy zachowywać się w różnych sytuacjach społecznych. czy problemami osobistymi o dodatkowy wymiar. aktywnie poszukują informacji odnoszących się do Ja. przekazywana (lustrzana). szkoły i pracy. akceptacji i radzenia sobie z nieprzyjemnymi sytuacjami decyzyjnymi. wiedza dotycząca moralności. skłonni do modyfikacji aspektów własnej tożsamości  Normatywny – przejmują oczekiwania. wstydu i wykorzystania klasycznych mechanizmów obronnych  Wyższa sumienność i ekstrawersja Bunt młodzieńczy – doświadczana w jednostkowym przeżyciu wyraźna potrzeba i chęć sprzeciwiania się tym wszystkim stanom rzeczy. otwarci na nowe informacje.dorastający są autorefleksyjni. głównym celem jest ochrona tak ukształtowanych własnych poglądów na życie i ochrona przed informacjami rozbieżnymi  dyfuzyjno-unikowy – odsuwanie rozwiązywania problemów. mimo że powiązane. wartości.zaangażowanie Rozwój moralny − Od heteronomii do autonomii moralnej • W okresie wczesnego dorastania nastolatki częściej skłaniają się ku heteronomii • Rodzi się prospołeczne zaangażowanie i potrzeba troski o innych • Nastolatki mogą posiadać zarówno orientację prospołeczną jak i nastawioną na interes własny • Sądy społeczne i moralne. chcą poznać siebie. w tym sądy moralne. dotyczą odmiennych zjawisk • Sądy moralne – sądy oparte na przekonaniach osobistych. zagrażające lub niezgodne z jej. które jednostka spostrzega jako ograniczające. odraczana (moratoryjna). eksplorują.związana z osiąganiem jednostkowej autonomii  Obronna – ważna z punktu widzenia podtrzymywania tożsamościowej spójności i ciągłości w czasie  Kreatywna . o Diagnozowane statusy to: tożsamość rozproszona (dyfuzyjna).

wrażeń. poczuciem straty.• • • • • Sądy prospołeczne i konwencjonalne stereotypowe osiągają optymalny poziom ich wykorzystania w średniej adolescencji. itp. relaksowania się. myślenia. aktywności młodzieży i relacji interpersonalnych • Wspólnota wyznawanych wartości i światopoglądu • Wg Eriksona rozwiązaniem narastających konfliktów jest wprowadzenie zasady „delegowania autorytetu”. Osamotnienie (poczucie samotności) – wiąże się z trudnymi do zaakceptowania emocjami negatywnymi kojarzącymi się z subiektywnie doświadczaną rozpaczliwą pustką. nostalgią za bliskością innych.stopniowe zwiększanie udziały młodych w ich podmiotowych decyzjach. Coraz większego znaczenia nabierają intencje i motywacja czynu Początek podejmowania zobowiązań moralnych i ocen zachowania własnego oraz innych adekwatnie do samodzielnie redefiniowanych standardów moralnych Kobiety i dziewczęta są na nieco wyższym poziomie rozumowania moralnego uwzględniającego etykę sprawiedliwości Rozwój społeczny − Zmiany w relacjach z rodzicami i rówieśnikami • Większość czuje się blisko związana z rodzicami i podziela ich przekonania dotyczące najważniejszych zagadnień oraz ceni ich akceptację • Konflikty z rodzicami najczęściej dotyczą obowiązków domowych.stabilizacja relacji rodzinnych. związana z brakiem wzajemnej ingerencji we własne sprawy • Szczególnie ważne stają się procesy związane z identyfikacją z grupą rówieśniczą • • • • Rola identyfikacji z grupą: o Gratyfikacja w zakresie takich potrzeb jak: potrzeba przynależności. życiową aktywność w zakresie uczenia się. 74 . przy jednoczesnym utrzymaniu prawa opiekunów do kontroli tych obszarów życia. wspomaga zdolność do autoanalizy. bezpieczeństwa. zwłaszcza w okresie późnego dorastania. • W okresie późnej adolescencji. twórczości artystycznej. po czym stopniowo poziom ten spada − Rozwój moralny a motywacja zaangażowana w zachowania etyczne W zakresie sądów o charakterze konwencjonalnym. własnej wartości o Dostarczenie wzorów postępowania o Informacje o preferowanych wartościach o Źródło kar i nagród zewnętrznych Rozwojowy sens identyfikacji z grupą o Zobowiązuje do obrony grupy i jej faworyzowania (umocnienie poczucia własnej wartości) o Wymaga ustosunkowania się do celów i norm grupy (okazja do uporządkowania własnej hierarchii wartości) o Pozwala angażować się w różne role społeczne i poszukiwać doświadczeń niezbędnych do kształtowania tożsamości indywidualnej o Pozwala określać siebie poprzez „przeglądanie się w oczach innych” − Odnajdowanie swojego miejsca w świecie Potrzeba samotności – jest częścią zdrowego procesu dojrzewania i koniecznością rozwojową. wprowadzania innowacji. przejmowanych dotąd zwykle bez refleksji. następuje silna ich rewizja i podważanie wielu dotychczasowych reguł. w których liczy się doświadczenie życiowe.

wyodrębnienie stadium rozwojowego określanego jako wkraczanie w 75 . Przestępczość g. sfery aksjologicznej oraz sfery wzorców i zachowań wyznaczającej np. nieplanowana ciąża) f. którego przekroczenie oznacza wejście w dorosłość b) wejście w dorosłość należy traktować jako wynik rozciągniętego w czasie procesu c) Arnett i Levinson . przestępczości i zachowań ryzykownych w sferze seksualnej.  Niechęć do ustalonych hierarchii i podziałów  Promowanie komunikacji uczestniczącej Język młodzieżowy. sposób ubierania się o Wypracowała swoisty obieg informacji (trzeci obieg kultury)  Zacieranie się relacji komunikacyjnych producent-konsument. motywację do działania i daje szansę na gromadzenie ważnych doświadczeń społecznych i zawodowych • Uczestnictwo społeczne – silnie rozwijają inicjatywę. składający się z konkretnej rzeczywistości kulturowej.to dobrowolna forma świadczenia nieodpłatnej pomocy lub usługi na rzecz innych osób. Impulsywność. pierwsze oznaki biologicznego starzenia się organizmu). Lobbing d. Niesprawiedliwe oceny ze strony nauczycieli e.najpopularniejszy tzw. motywację. daje szansę na gromadzenie kapitału społecznego − Zachowania negatywne • Zachowania mające na celu poszukiwanie silnych doznań • Wiążące się buntem wobec autorytetów i obowiązujących norm społecznych • Zachowania brawurowe • Zachowania łamiące prawo → Próby samobójcze Przyczyny: a. Trudna sytuacja życiowa (np. „język sieci” Zachowania młodzieży − Zachowania pozytywne • Wolontariat. itp. Problemy w szkole c. rozwija w młodym człowieku poczucie odpowiedzialności. poczucie beznadziejności i braku sensu życia oraz obecność stresorów Rozdział 11 – WCZESNA DOROSŁOŚĆ Okres wczesnej dorosłości obejmuje okres od 20/22 (przyjęcie przez jednostkę przywilejów i obowiązków obywatelskich i prawnych) do 35/40 r. (osiągnięcie stabilizacji życia rodzinnego i zawodowego. Wkraczanie w dorosłość: a) brak wyraźnego progu. Problemy rodzinne b.odrębny od innych podsystem kultury.• • • Samotność przeżywana w okresie dzieciństwa i młodości może być predykatorem poważnych problemów przystosowawczych. trudności i niepowodzeń szkolnych. Kultura młodzieżowa. ż.

. twarz) e) na omawiany okres przypada najwyższy poziom sprawności fizycznej f) do 30 r. kompresji chrząstki kręgosłupa oraz zmian posturalnych d) pod koniec wczesnej dorosłości następują niekorzystne zmiany w wyglądzie zewnętrznym (skóra. pomocna przy wchodzeniu w dorosłość • wycofująca (pasywna) – opisuje młodego człowieka. okres od 18 do 25 r. ż. ż.: korelacja ujemna między wiekiem chronologicznym a wiekiem subiektywnym. aktywności zawodowej (przygotowującej do przyszłych ról zawodowych). a maksymalne napięcie i siła mięśni przypada między 25 a 30 r.mężczyźni c) między 30 a 50 r. odczuwanym b) osoby starsze (powyżej 25 r. . . w tym czasie mogą pojawić się również pewne defekty: miopia (zdolność wyraźnego widzenia przedmiotów bliskich). bez konieczności podejmowania ostatecznych zobowiązań. ż. e) w tym okresie zmieniają się relacje z rodzicami . ż. niezależność od kontroli rodziców). ż. d) w tym okresie młody człowiek eksperymentuje w zakresie różnych ról. ż. h) układy wewnętrzne osiągają biologiczną dojrzałość.kobiety.najlepszy czas na budowanie tożsamości g) tożsamość ujmowana w trzech obszarach: interakcji społecznych (bardziej intymne i dłuższe związki).) spostrzegają siebie jako młodsze c) zmiana w odczuwaniu własnego wieku interpretowana jest jako punkt zwrotny w okresie wkraczania w dorosłość d) większość badanych rozumie dorosłość jako odpowiedzialność za swoje czyny. nasilają się tzw. ż. ż. zachowania ryzykowne oraz pojawiają się duże różnice indywidualne f) Arnett – wkraczanie w dorosłość . włosy. zaczyna zmniejszać się wysokość ciała na skutek redukcji gęstości kości. podjecie obowiązków rodzicielskich i rozpoczęcie kariery zawodowej •indywidualizacja – wzrost zróżnicowania w obrębie sekwencji markerów dorosłości (np. budowania własnego światopoglądu Pojęcie „dorosłości” w rozumieniu młodzieży i badaczy: a) badania młodzieży w wieku od 17 do 29 r. g) rozwój motoryczny osiąga szczyt między 20 a 30 r. ż. różnice w statusie ekonomicznym oraz poziom wykształcenia f) dwa rodzaje indywidualizacji: • rozwojowa (aktywna) – aktywne sprawdzanie alternatyw i okoliczności stymulujących rozwój potencjalnych zasobów. który w małym stopniu zarządza biegiem swojego życia i jest uzależniony od warunków otoczenia Rozwój fizyczny: a) u osób obojga płci powyżej 20 r. hipertrofia (sprawność widzenia dalekich przedmiotów) 76 . (przeciętna granica: 17 lat 3 miesiące – kobiety. niezależność finansową i zapewnienie bytu materialnego lub bezpieczeństwa rodzinie e) rozwojowi współczesnych społeczeństw towarzyszy: •standaryzacja –„zagęszczanie” w okresie wczesnej młodości takich zjawisk jak osiągnięcie kompetencji szkolnych. ż. istnieje możliwość narastania siły mięśni. niektórzy rosną do 25 r.dorosłość lub faza nowicjusza.wynika to z takich czynników jak: płeć. wzrasta ciężar ciała. ż. zawarcie małżeństwa. 21 lat – mężczyźni) b) maksymalny rozwój tkanek aktywnych metabolicznie (w kg): między 16 a 19 r. pojawiają się dojrzałe formy przebiegu fal mózgowych i) maksymalna sprawność w zakresie funkcjonowania zmysłów j) ostrość widzenia ustala się około 18 – 20 r. z. między 20 a 25 r.

ujawniania siebie. znane jako modele miłości: teoria kołowa Reiss oraz model Sternberga Teoria kołowa Reiss: miłość charakteryzowana tu jest jako proces złożony z czterech wzajemnie powiązanych komponentów: zrozumienia. zaufanie.k) najlepsza ostrość słuchu – 20 – 30 r. Rozwój emocjonalny i społeczny: Rozwój emocjonalny: a) satysfakcja z życia jest w większym stopniu przeżywana przez osoby w wieku senioralnym niż we wczesnej i średniej dorosłości b) wg badań najwyższy poziom negatywnych emocji ujawniają młodzi dorośli (stres związany z nowymi rolami i obowiązkami) c) inne badania wskazują na zmniejszanie się wraz z wiekiem częstości doświadczania negatywnych emocji. bez namiętności) • miłość romantyczną (intymność i namiętność. później następuje upośledzenie słyszalności dźwięków wysokich l) w okresie wczesnej dorosłości występuje najwyższa sprawność rozrodcza m) poziom hormonów płciowych nie zmienia się do 50 r. na który składają się trzy podstawowe elementy: intymność. namiętność i zobowiązanie Wyróżnia się: • miłość partnerską (zobowiązanie i intymność. które z kolei tę więź pogłębia d) młodzi dorośli pozostający w intymnych związkach romantycznych są szczęśliwsi niż osoby samotne (w przeciwieństwie do okresu dorastania) e) samotny młody dorosły otrzymuje wsparcie od przyjaciół i rodziców (matka nadal jest obiektem przywiązania) f) więzi z przyjaciółmi wyraźnie słabną (zwłaszcza u mężczyzn) w fazie związku małżeńskiego g) po pojawieniu się dziecka – ono jest głównym źródłem i obiektem emocji h) wyróżnia się dwa podstawowe modele opisujące dynamikę relacji w związku intymnym. ż. zmieniające się zdolności organizmu Związki intymne: a) w okresie wczesnej dorosłości rozluźnieniu ulega związek z rodziną na rzecz nawiązywania intymnych relacji przyjacielskich i romantycznych oraz emocjonalnej więzi z własnymi dziećmi (główne zadania wg Eriksona) b) intymny związek pogłębiany jest przez takie komponenty jak: emocjonalne wsparcie. najsilniejsza więź ujawnia się we współżyciu seksualnym. zmiana funkcji emocji. intymność i namiętność) Małżeństwo i rodzina: Małżeństwo: a) osoby żyjące w związkach małżeńskich mają lepszą kondycję fizyczną i psychiczną oraz czują 77 . n) najbardziej optymalny okres na przekazanie informacji genetycznej: kobiety w wieku 25 – 30 lat oraz mężczyźni w wieku 30 – 35 lat. wzajemnego uzależnienia i spełniania się osobowości Model Sternberga: miłość jest stanem. ż. wzajemna empatia i zrozumienie c) Morris wyróżnia 12 poziomów intymności. niezawodność. bez zobowiązań) • miłość doskonałą (zobowiązanie. ze szczególnym spadkiem w wieku 18 – 34 lat d) złość w kontaktach interpersonalnych najczęściej przeżywają adolescenci i młodzi dorośli e) koncepcja rozwojowego funkcjonalizmu – w jej ramach wyróżnia się trzy zjawiska uwikłane w rozwojową zmianę w obrębie emocji: zmiany rozwojowe..

ż.rozważanie różnych dziedzin aktywności. in. w trudniejszej sytuacji znajduje się zwykle kobieta (pogodzenie aspiracji zawodowych z poczuciem odpowiedzialności za dom i dzieci) e) ze względu na podział ról w rodzinie wyróżnia się różne typy małżeństw:  małżeństwo tradycyjne – autorytetem podejmującym główne decyzje (oprócz tych związanych z prowadzeniem domu i wychowaniem dzieci) jest mężczyzna  małżeństwo koleżeńskie – równomierny podział obowiązków.in. stabilizacji i niezależności) b) wzrasta liczba kobiet deklarujących niechęć posiadania dzieci c) po urodzeniu się pierwszego dziecka spada poziom satysfakcji z małżeństwa (liczne obowiązki. który społeczeństwo pozostawia młodym ludziom. posiadanie silnego wsparcia społecznego. mniej czasu dla siebie) d) Turner i Helms: rodzicielstwo stymuluje dalszy rozwój dorosłych m. najważniejsze jest koleżeństwo i satysfakcja ze związku  małżeństwo współpracujące – współmałżonkowie jednakowo uczestniczą w życiu rodziny. które w dzieciństwie doświadczyły licznych konfliktów lub rozpadu małżeństwa własnych rodziców g) czynnikami. zgodnie z ich zdolnościami i preferencjami Rodzicielstwo: a) obecnie w społeczeństwach zachodnich małżonkowie decydują się na rodzicielstwo w późniejszym wieku (wcześniej dążą do zdobycia wykształcenia.się szczęśliwsze w porównaniu z osobami samotnymi b) mężczyźni czerpią więcej satysfakcji z małżeństwa niż kobiety c) poczucie satysfakcji z małżeństwa zmienia się wraz z upływem czasu: zdecydowanie spada w okresie średniej dorosłości d) w pierwszej fazie związku często zapadają decyzje związane z podziałem obowiązków. posiadanie wysokiej samooceny czy wejście w nowy.) . tzn. rozbudowaniu struktury Ja i koncentracji na osobistych celach przez jednego lub obu współmałżonków e) na podstawie badań można przypuszczać. „niezgodność charakterów” • Liberska i Matuszewska kryzysu upatrują w deformacjach rozwojowych. iż istnieją wrodzone predyspozycje do cech osobowościowych. aby określili własną tożsamość b) wraz z podjęciem systematycznej pracy młodzi ludzie porzucają zostają idealistyczne koncepcje aktywności zawodowej i obniżają aspiracje związane z pracą c) Super (autor teorii rozwoju zawodowego) wyróżnił kilka faz rozwoju zawodowego:  faza krystalizacji (14 – 18 r. które mogą ułatwić przejście przez to wydarzenie są m. uwzględniając własne zdolności i umiejętności 78 . przypisane są im obowiązki z różnych dziedzin. stres. kłopoty materialne. nadając sens ich życiu i pomagając rozwiązać kryzys generatywność – stagnacja Rozwód: a) rozwód to jedno z najbardziej stresujących zdarzeń na skali stresu Holme i Rahe b) zwykle rozwód jest poprzedzony kryzysem małżeńskim c) najczęściej wymieniane przyczyny: problemy seksualne. bez podziału na męskie i kobiece. tzw. które utrudniają konstruktywne rozwiązywanie rodzinnych problemów f) zwiększenie prawdopodobieństwa rozwodu istnieje w przypadku osób. niezgodność w kwestii wychowania dzieci. satysfakcjonujący związek h) do rozwodu dochodzi najczęściej w ciągu pierwszych pięciu lat lub między 15 a 25 rokiem małżeństwa Aktywność zawodowa: a) faza moratorium – czas.

) .odnalezienie trwałego miejsca aktywności zawodowej.płynne i relatywistyczne – dzięki uwzględnianiu różnych perspektyw .rozumowanie praktyczne – związane z kontekstami treściowymi . ż.) . struktura postformalna to system porządkujący relacje między podsystemami d) na podstawie badań autorka wyróżniła dziewięć różnych operacji relatywistycznych: • definiowanie problemu • nazywanie kluczowych zmiennych • refleksja metateoretyczna (nad teoretycznym i praktycznym aspektem rozwiązania) • wyodrębnienie procesu rozumowania i jego efektu w postaci rozwiązania problemu • poszukiwanie złożonych przyczyn analizowanych zdarzeń 79 . faza specyfikacji (18 -22 r. w okresie średniej dorosłości inteligencja skrystalizowana zaczyna przewyższać płynną. w którym realizowane są ambicje  faza konsolidacji (35 do późnych lat pięćdziesiątych) – dążenie do utrzymania pozycji zawodowej  faza schyłkowa (późne lata pięćdziesiąte do 60 r. potrzeb czy przyjmowanej perspektywy b) ten typ myślenia ma szczególne znaczenie w rozwiązywaniu problemów społecznych c) Sinnott: taki typ myślenia to efekt akomodacji struktur formalno – operacyjnych w trakcie rozwiązywania codziennych zadań w dorosłości.) . np.zawężenie potencjalnych ról zawodowych  faza implementacji (22 – 24 r. które mogą pojawić się w dorosłości: . ż. rozpoczęcie pracy  faza stabilizacji (24 – 35 r. ż. ż. który przebiega inaczej niż mężczyzn.stopniowe wycofywanie się z aktywności zawodowej i angażowanie w inne formy aktywności  emerytura (powyżej 60 r. zwane postformalnymi.) . podkreśla się nieadekwatność układanych przez niego zadań b) specyficzne cechy myślenia.koniec edukacji. a wyższy niż osoby w okresie średniej i późnej dorosłości b) inteligencja płynna – zdolność do myślenia abstrakcyjnego i radzenia sobie z nową sytuacją inteligencja skrystalizowana – zdolność wykorzystywania wyuczonej informacji zgromadzonej w ciągu życia c) badania podłużne: w okresie wczesnej dorosłości nie ma wielkich różnic między wymienionymi typami inteligencji. awans) f) bezrobotni i ich żony doświadczają częściej i silniejszych napięć wewnątrzrodzinnych niż rodziny z pracującym mężem Rozwój poznawczy: Perspektywa psychometryczna: a) badania poprzeczne: młodzi dorośli wykazują podobny jak adolescenci poziom sprawności w nabywaniu i posługiwaniu się wiedzą abstrakcyjną. ze względu na czas ciąży i wychowania dzieci e) młodzi dorośli (zwłaszcza kobiety) kładą większy nacisk na wewnętrzne niż zewnętrzne wartości związane z pracą (np. ż.dialektyczne – pozwalające syntetyzować sprzeczności i ujmować dynamikę zjawisk oraz uwzględniające złożoność systemów i ich zależności Myślenie relatywistyczne: a) relatywizm: uwzględnienie subiektywnego charakteru wiedzy. wykazującą spadek Perspektywa genetyczno – epistemologiczna: a) krytykuje się tezę Piageta o zakończeniu rozwoju poznawczego jednostki na stadium operacji formalnych. satysfakcja z pracy ważniejsza niż pieniądze. wynikającego z indywidualnych doświadczeń.) d) powyższy model został skrytykowany za pominięcie specyfiki rozwoju zawodowego kobiet.

znani fizycy) 80 . Richardsa – Model Hierarchicznej Złożoności b) w koncepcji tej proponuje się dwa sposoby różnicowania złożoności problemów: . a prowadzących do większej ich złożoności c) nowe operacje.horyzontalny – ze względu na ilość informacji zawartej w zadaniu i koniecznej dla poprawnego rozwiązania • wertykalny (hierarchiczny) – wyznaczony przez rodzaj działań określonych na poziomie organizacji o niższym porządku. często niespójnej rzeczywistości c) Basseches zaproponował operacjonalizację myślenia dialektycznego. działania na tym zbiorze prowadzą do określenia wszystkich możliwych przyczynowo – skutkowych związków oraz do wyznaczania wielu przyczyn e) metasystemowe uporządkowania – określają relacje między systemami. z uwzględnieniem ich wieloznaczności i różnorodności • schematy metaformalne – pozwalają porównywać ze sobą różne systemy i dokonywać ich uporządkowania d) opanowanie operacji formalnych stanowi konieczny. metasystemowe. paradygmatyczne. zwany metasystemem (większość profesorów wyższych uczelni) f) paradygmatyczne uporządkowania – powstają na podstawie zbioru wielu metasystemów. budując w ten sposób nadrzędny system. które zostały uporządkowane w obrębie kilku schematów poznawczych: • schematy zorientowane na zmianę – podmiot jest wrażliwy na dynamiczną naturę rzeczywistości oraz rozszerza refleksję dotyczącą określonej idei o ideę jej przeciwną (rozwijanie schematu „teza-antyteza-synteza”) • schematy zorientowane na formę – umożliwiają umieszczenie poznawanego obiektu w obrębie szerszej całości • schematy zorientowane na wzajemne relacje – w ich ramach są dostrzegane i opisywane wewnętrzne związki między poznawanymi zjawiskami. paradygmatyczne i ponadparadygmatyczne: a) koncepcja czterech stadiów myślenia postformalnego autorstwa Commonsa. ale nie wystarczający warunek rozwoju schematów dialektycznych (na podstawie badań Bassechesa) Myślenie postformalne jako „odkrywanie problemów”: a) Arlin: głównym osiągnięciem stadium myślenia postformalnego jest zdolność odkrywania problemów. znajdowanie się na tym poziomie wiąże się z umiejętnością odkrywania związku między dużą liczbą odmiennych obszarów wiedzy i umiejętność koordynowania ich (np. niedookreślonych problemów przed którymi często stają dorośli c) badania Selmana i Kohlberga: taki sposób podejścia do rozwiązywania problemów nie musi być jednak poprzedzony stadium myślenia formalno – operacyjnego Myślenie systemowe. metasystemowe. w przeciwieństwie do strategii rozwiązywania problemów b) zdolność odkrywania problemów jest stosowana w przypadku otwartych. opisując 24 specyficzne formy tego myślenia. które wyznaczają kolejne stadia aktywności poznawczej człowieka: systemowe. ponadparadygmatyczne d) przedmiotem systemowych uporządkowań są formalno – operacyjne relacje między zmiennymi.• • • • generowanie wielu rozwiązań dokonywanie oceny użyteczności rozwiązań odkrywanie wewnętrznych sprzeczności w obrębie problemu ujmowanie kontekstualnego charakteru prawdy Myślenie dialektyczne: a) Riegel i Basseches: dialektykę myślenia wymusza dialektyczna natura rzeczywistości b) myślenie dialektyczne pozwala budować różnorodne przekonania odnośnie do systematycznie zmieniającej się.

wyższe formy rozumowania logicznego = wyższe formy rozumowania moralnego Wyróżnia się trzy poziomy perspektywy społeczno – moralnej: • poziom przedkonwencjonalny – dominacja egocentryzmu. autonomiczny (zintegrowany) e) regulacje z poziomu intersystemowego kształtują się na podstawie wcześniejszych regulacji intrasystemowych. pozwala ono ujmować rzeczywistość i logikę jako odrębne. względne uniezależnienie się jednostki od zewnętrznych norm i ograniczeń stwarza jej szansę ujawnienia pełni własnej osobowości Rozwój moralny: a) psychologiczne analizy dotyczące moralności podejmowane są w ramach różnych perspektyw: modelu psychodynamicznego. intrasystemowy. intersystemowy. Kopernik) Myślenie intersystemowe i autonomiczne (zintegrowane): a) Labouvie – Vief: myślenie dorosłych charakteryzowane jest przez logiczny relatywizm. dla których charakterystyczne jest myślenie formalno – operacyjne. która integruje trzy sfery: myślenia. społecznego uczenia się oraz poznawczo – rozwojowego b) podejście psychodynamiczne (Freud) – moralność wiąże się z superego. podejmowanie nowych ról społecznych sprzyja przyjmowaniu bardziej relatywistycznego punktu widzenia • model poznawczo – rozwojowy: Stadialna teoria rozumowań moralnych Kohlberga (rozszerzenie koncepcji Piageta) – rozwój moralny przebiega od hereronomii do autonomii moralnej. emocji i działania h) podmiot podejmuje odpowiedzialność za własne działania i rozwój. nie ma miejsca na jej rozwój w okresie dorosłości (superego rozwija się do 6 r. wynikający z integrującego działania Self d) Labouvie – Vief wyróżnia cztery rodzaje autoregulacji: presystemowy. ż. gdy procesowi rozumowania nadawany jest indywidualny sens. dualistyczne rozumienie prawdy – ten sam sąd. przy jednoczesnym uwzględnieniu różnego rodzaju ograniczeń w ujawnianiu indywidualnych dążeń. podstawowym regulatorem jest struktura Self. odejście od zasad formalnej logiki zdań na rzecz intuicji) rozwija się równolegle do wiedzy logicznej c) autonomia w rozumowaniu ta jest osiągana wówczas. zachowania prowadzące do podtrzymania wsparcia od bliskich osób (3 stadium) lub zachowania porządku społecznego (4 stadium) • poziom postkonwencjonalny (autonomiczny) – sposoby rozwiązywania kwestii moralnych oparte na zasadach i normach sumienia człowieka (5 stadium) oraz odwołujące się do 81 . np. Bandura) – nowe doświadczenia i ich różnorodność mogą modyfikować postawy wobec norm społecznych. może być różnie oceniany – zjawisko to jest określane jako przejście od logicznego absolutyzmu do logicznego relatywizmu g) Labouvie – Vief: regulacje z poziomu autonomicznego kształtują się na najwyższym etapie rozwoju. dialektykę i postępujące „zakotwiczenie w Self” b) wiedza mityczna (nasycenie osobistym doświadczeniem.g) stadium ponadparadygmatyczne – wprowadzany porządek dotyczy zbioru paradygmatów (tylko niektórzy odkrywcy.) c) model społecznego uczenia się (np. osiąganej w okresie adolescencji. ale równoważne systemy f) na tym poziomie rozwija się tzw. zachowanie oceniane jest na podstawie fizycznych konsekwencji unikania kary (1 stadium) lub osiągania korzyści (2 stadium) • poziom konwencjonalny – rozumowanie odwołujące się do społecznej konsekwencji (może prowadzić do skrajnie relatywistycznej postawy wobec zasad moralnych). w zależności od kontekstu.

Kurdek: typ orientacji moralnej ujawnionej przez młodych dorosłych zależy od rodzaju problemu. mimo występowania różnych cyklów życiowych Zmiany w strukturze Ja: a) Straś – Romanowska: zmiany w osobowości są wynikiem nieustannej rekonstrukcji treści osobistego doświadczenia. szacunku dla życia człowieka Czynniki warunkujące przebieg rozwoju moralnego (wg Kohlberga): przede wszystkim doświadczenia społeczne związane z koniecznością rozwiązywania konfliktu moralnego. w którym wizje własnego życia zostają zintegrowane w kontekście społeczno – historycznym c) Łukaszewski: zdolność do integracji przyszłości z przeszłością to podstawowy warunek doświadczania odpowiedzialności za własne działania Sens życia a rozwój religijny: a) sens życia – tkwi w wartościach celów. Metaanalizy dwóch niezależnych badań wskazują. niezadowolenie z realizacji dotychczasowych pragnień i zamierzeń oraz odkrywanie w sobie nowych talentów c) w razie takiego kryzysu pomocy może okazać się rozwój refleksyjności 3) wczesna dorosłość: ogólnie czas stabilności religijnej i pogłębiania religijności (chociaż wielu młodych przeżywa oddalenie od Kościoła) e) Flower: osoby między 25 a 40 r. że rozumowanie moralne dorosłych reprezentuje głównie czwarte stadium w modelu Kohlberga. równości. reprezentują stadium „indywidualistyczno – refleksyjne”. jest to faza doświadczania niepokoju związanego z kształtowaniem się bądź odrzuceniem przekonań i odczuć religijnych f) Flower: osobom przeżywającym wiarę bez odniesienia wspólnotowego zagraża nasilenie indywidualizmu. do których dąży jednostka i ze względu na które podejmuje trud codziennej aktywności. czyli o dojrzałości psychicznej: Dwa stanowiska w kwestii zmian osobowości człowieka dorosłego: • wskazujący na rozwojowy (najczęściej stadialny) charakter zmian w strukturze osobowości • dokumentujący stałość cech osobowości. a świadomość braku Boga wiąże się z poczuciem braku sensu życia h) wyższy poziom praktyk religijnych skorelowany jest dodatnio z lepszym zdrowiem oraz dobrostanem emocjonalny i) członkowie starszych kohort (roczników) charakteryzują się we wczesnej dorosłości wyższym 82 . ż. w którym aktywność podmiotu donosząca się do teraźniejszości oraz aktywność nastawiona na przyszłość i realizująca wizję przyszłego życia zostają połączone. a także w wartościach transcendentnych b) Gould i Levinson: pierwsze kryzysy w dorosłości przeżywają ludzie 30-letni. przed którym zostali oni postawieni: orientacja sprawiedliwościowa – dylematy ujmujące zasadę sprawiedliwości w kategoriach zakazu. w tym okresie można zauważyć początki autonomii • dopełnienie osobowościowej organizacji działania – czas. orientacja afiliacyjna – dylematy ujmujące zasadę sprawiedliwości w kategoriach prospołecznych interakcji Osobowość młodego dorosłego.uniwersalnych zasad sprawiedliwości. w krytycznych sytuacjach religijność stanowi dla nich znacznie mniejsze oparcie niż dla starszych dorosłych g) Głaz: doświadczeniom obecności Boga towarzyszy u młodych dorosłych poczucie sensu życia. zarozumiałość i narcyzm. są przejawem procesu indywidualizacji oraz postępującej autonomii jednostki b) Niemczyński: • poziom organizacji działania – czas.

Agresja. trzy wymiary dojrzałej osobowości: autonomia jednostki. które wymuszają pewne wzorce myślenia. zmiany kształtują się pod wpływem podejmowania przez młodego człowieka nowych ról społecznych. związaną z doświadczaniem własnej odrębności i niepowtarzalności oraz tożsamość społeczną. lustrzana (nadana). Osiągnięć i Unikania krzywdy. obniżanie się średniego poziomu takich cech jak Reakcja na stres. intrapsychicznych i biologicznych dynamizmów w rozwoju tożsamości • podejście społeczno – kulturowe (Mead) – tożsamość jako rezultat działania różnych kontekstów kulturowych • ujęcie narracyjne (McAdams) – tożsamość konstruowana jest i podtrzymywana przez wypowiadany tekst narracji c) Marcia wyróżnił cztery statusy tożsamości: dyfuzyjna. który stanowi najbardziej stabilny w tym okresie wzorzec tożsamości e) badania Fajdukoff: w grupie młodych dorosłych więcej osób ujawnia moratorium w obszarach związanych z aktywnością zawodową niż z innymi dziedzinami życia f) w przypadku braku osobistych doświadczeń związanych z daną rolą (np. aby następnie przez osobistą eksplorację wypracować indywidualny schemat realizacji przyjętych obowiązków g) młodzi mężczyźni wolniej niż kobiety kształtują wysoki poziom zaangażowania i później ujawniają postępy w kierunku tożsamości osiągniętej (ta zależność nie dotyczy wybranych dziedzin. a wzrasta poziom Ugodowości i Sumienności b) skale MPQ (Multidimensional Personality Questionnaire) – podwyższenie się poziomu w zakresie Samokontroli. stabilność emocjonalna oraz realizm w odniesieniu do siebie i świata) d) dwie interpretacje wzrostu funkcjonalnej dojrzałości osobowości: • osiąganie dojrzałości jako wrodzony proces oparty na biologicznych mechanizmach. wrażliwość interpersonalna. Sumienności oraz Stabilności emocjonalnej. np. osiągnięta d) młodzi dorośli najczęściej ujawniają status tożsamości lustrzanej. f) Chlewiński: osiąganie autonomii jest procesem ciągłym. Alienacja. odczuwania i zachowania e) liczne badania wskazują na silny związek między społecznym zaangażowaniem jednostki a wyższym poziomem cech osobowości mierzonych w skali Zgodności. rodzica). Ekstrawersji i Otwartości na doświadczenie. ż. polityki) h)wzorzec progresywnych zmian tożsamości osób dorosłych: status moratorium – tożsamość osiągnięta – moratorium – tożsamość osiągnięta 83 . modyfikowany pod wpływem presji środowiska wymuszającej kształtowanie cech zapewniających opiekę nad potomstwem (poglądy Costy i McCrae) • źródłem rozwoju osobowości są głównie czynniki szeroko rozumianego środowiska. moratoryjna. określaną poprzez przynależność do wybranej grupy społecznej b) kilka odrębnych badawczych ujęć tożsamości: • ujęcie psychospołeczne (kontynuacja myśli Eriksona) – nacisk na rolę społeczeństwa oraz rolę jednostkowych. wgląd we własne motywy. jednostka przejmuje wzorce od osób znaczących. dojrzały stosunek do innych osób Rozwój tożsamości: a) wyróżnia się tożsamość jednostkową (indywidualną). obniża się poziom Neurotyzmu.poziomem religijności niż ich rówieśnicy z późniejszych generacji Zmiana i ciągłość w obrębie cech osobowości: a) badania metodą NEO-FII (Pięcioczynnikowy Kwestionariusz Osobowości) – w okresie od 18 do 30 r. Przyswajanie c) zmiany te wskazują na rozwój w kierunku osiągania funkcjonalnej dojrzałości (wysoka samokontrola.

Pojawia się dalekowzroczność i gorsza ocena głębi. • Śmiertelność kobiet i mężczyzn w wieku średnim w Polsce jest wyższa niż w UE. Ogólny stan zdrowia: • Na ogół dobry. rozwój ma charakter plastyczny Rozwój fizyczny: •Wzrok od 40 r. ale istnieje zróżnicowanie indywidualne ( czynniki środowiskowe. przerost prostaty ( u mężczyzn) • Wzrost prawdopodobieństwa zachorowań przez te czynniki-> choroby układu krążenia. W wieku średnim zmiany regresywne są niewielkie. reumatyzm.wybiegając naprzód” w odczytywaniu przepisywanego tekstu.indywidualne i społeczne. artretyzm.72 r. Młode maszynistki wypadły lepiej w pomiarze szybkości percepcyjno . oddech. niektóre badania wskazują na wolniejsze tempo spadku wydolności układu słuchowego w społeczeństwach pierwotnych.. psych. mniej hormonów i enzymów trawiących.54 wzrasta i jest wyższa o ¼ niż w 1970 r. kulturowe) • Śmiertelność polskich mężczyzn 45. ż •Refleksja związana z nim może być źródłem zadowolenia i poczucia satysfakcji lub niezadowolenia i poczucia winy (kryzys wieku średniego) •O kierunku rozwoju i naturze w tym okresie decydują czynniki nienormatywne.motorycznej. niższa sprawność nerek. •Zapach i smak: wrażliwość smakowa zaczyna się obniżać ok. a starsze maszynistki były lepsze w liczbie słów przepisywanych w jednym czytanym akcie -> starsze kompensują braki . Funkcje psychomotoryczne: • Siła mięśni i koordynacja ruchowa obniżają się o 10% w trzeciej dekadzie życia. 50 r. że kobiety są świadome swego ciała i zjawisk w nim 84 . może występować jaskra. – wiek nie pozostawał w związku z poziomem kompetencji w pisaniu na maszynie.i) osoby z tożsamością osiągniętą wcześnie charakteryzują się wysokim poziomem refleksyjności. •Słuch: spadek zdolności słyszenia dźwięków o wysokiej częstotliwości. Kultura i środowisko sprawiają. demograficzne. nadciśnienie • W 2006 choroby układu krążenia były w Polsce odpowiedzialne za 46% zgonów! Zdrowie a płeć: 1. niskim neurotyzmem i wysokim poziomem generatywności Polecam rzucenie okiem na tabelę „Charakterystyka zmian rozwojowych w okresie wczesnej dorosłości” na stronie 310 – najlepsze.ż. zdolności akomodacyjne. tolerancja na słabe oświetlenie. trawienie. Mężczyzn .niegroźne • Badania Salthouse’a: 74 maszynistki od 19. – zmniejsza się liczba kubków smakowych. • Następuje spadek ilości pompowanej krwi. ż. króciutkie podsumowanie :) Rozdział 12 – ŚREDNIA DOROSŁOŚĆ •Wiek średni obejmuje okres od 35/ 40 – 60/ 65 r. pogarsza się: obniża się ostrość.o 2/3.. wysoką osobistą kontrolą własnego rozwoju. Czyli odwołują się do większego doświadczenia. ż.

to jednak mają znaczenie dopiero po 74 r.system poznawczy tworzą 3 wymiary: przetwarzanie informacji.i postiagetowski mówi o problemach społecznych w wieku średnim. mniej śluzu w pochwie. z których te ze skrystalizowanej przejmują główne funkcje adaptacyjne w średniej i późnej dorosłości 4.myślenie o gorszym zdrowiu . które rozwiązuje człowiek stary różnią się od problemów człowieka w wieku średnim). Sternberg: autor triarchicznej teorii inteligencji twierdzi. że inteligencja jest kompleksem różnych jakościowo zdolności.zakłada obawy o przyszłość . praktyki i swoistego treningu stanowiącego podstawy perfekcji 4. 3. Horn i Donaldson: ogólna DETERIORACJA sfery intelektualnej. wiedzy i myślenia. Istotą rozwoju poznawczego w dorosłości jest specjalizacja.utrudnia współżycie płciowe-> fale gorąca.Vief) Wiedza ekspertywna: 1. Sternberg: eksperyment. bo też zmieniają się zadania rozwojowe ( problemy. dla 30-latków: inteligencja skrystalizowana i wykonywanie zadań codziennych Myślenie postformalne: 1.zachodzących. 2. rozwija twórczość Rozwój emocjonalny i społeczny Kryzys wieku średniego 1. 7. . ż. 5. Przekwitanie: ok. uwzględniając te wymiary. . ż. Teoria kapsulacji: Hoyer. Badania nad mądrością – Pietrasiński. Rybash i Roodin. Pracujące kobiety są mniej zaabsorbowane zdrowiem. 50 r. np. Rozwój poznawczy: 1. Okres od 2-5 lat przed menopauzą to KLIMAKTERIUM.osoby w różnym wieku wybierały odpowiednie zadania charakteryzujące dany wiek. Schaie badał też przyczyny interindywidualnego zróżnicowania zmian interindywidualnych. Baltes.U mężczyzn jest coś podobnego w sensie psychicznym. Inteligencja płynna ulega regresji w wieku dojrzałym. ż. Schaie: program SLS -> choć przed 60 r. Baltes i Schaie twierdzą.struktury Ja w rozwoju Inteligencji (Labouvie. co prowadzi do OSTEOPOROZY 4. Pozwala to na rozwiązanie nowych i codziennych problemów. Zmianie ulega NATURA inteligencji. gdy myślenie formalne zawodzi . dialektyczna i otwarty stosunek do własnej wiedzy.brak radości z czasu wolnego . że zmienia się jej struktura. 2.depresja itp. oznacza moment uświadomienia sobie realności śmierci.negatywna ocena pożycia małżeńskiego 85 .cechą myślenia postformalnego jest umiejętność relatywistycznego ujmowania zjawisk i dialektycznego przekraczania paradoksów. Schaie wykazał istotność znaczenia generacji: urodzeni przed I wojną ustępują młodszym w wynikach testu PMA 6. Ujmuje system poznawczy w sposób całościowy i zintegrowany. Cechy: relatywistyczna.znaczenie osobowości. Nurt neo. Znaczenie wielości i różnorodności doświadczeń. Model rozwoju ekspertywności pozwala wyjaśnić wiele mechanizmów kompensujących ubytki sfery intelektualnej 2. 3. 8. występują zmiany regresywne. Termin użyty po raz pierwszy przez Jaquesa. zmniejsza się ilość estrogenów. 3.

5. Costa i McCrae: od 10 r. Pozycja zawodowa optymalna. nad osobowością wskazują na stabilność osobowości w pełnym cyklu życia. Badania Maslach: nauczyciele. że osobowość dorosłego nie ulega zmianie 4. dystans emocjonalny wobec pracy. że osobowość człowieka dorosłego podlega zasadniczym zmianomprzeważnie rozwojowym 2. koncentrujące się na obrazie samego siebie oraz regulacyjnej funkcji Ja. 3 fazy wypalenia: wyczerpania emocjonalnego. 4. Faza opuszczonego gniazda. Niektóre czynniki jednak są stresujące: niska płaca. Z wiekiem ludzie stają się mniej neurotyczni i ekstrawersyjni. Zadowolenie z pracy koreluje z długością życia (Holt). potem dążenia. 3. Człowiek dzieli się doświadczeniem. cele i wartości. ostatni.dorastające dzieci. a więc motywy. stylu adaptacji oraz koncepcji samego siebie Modele stabilności 1. Oleś: wymiary wedle których można określić 4 typy rozwoju kryzysu wieku średniego: ciągłośćzmiana i refleksyjność. . 86 .gdy rodzice próbują odroczyć ten moment. WYPALENIE zawodowe: wyczerpanie emocjonalne. Baltes. Również McCrae opowiada się za takim podziałem. depersonalizacji. warunek koniecznyzaakceptowanie ich samodzielności 2. czy ośrodkach medycznych 6.narracyjna koncepcja samego siebie. Badania nad osobowością oparte na modelach wzrostu osobowości – Haan i współpracowników trwały 50 lat . Wg Levinsona w pracy może jednak wystąpić kryzys związany z oczekiwaniami. Junga.2. Levinson: problemem średniej dorosłości jest niepewna perspektywa wkroczenia w drugą połowę życia. Eriksona. Levinsona 7. służby więzienne itp.3 perspektywy ujęcia osobowości. Jego podejścia. bardziej ugodowi i otwarci 5. Wielka Piątka: reprezentanci teorii cech (wskazują na stabilny charakter osobowości w wieku średnim) 3.działanie Rozwój uczestnictwa w pracy 1. 3. lecz: reszta badań sugeruje. Baltes nie podziela tego stanowiska. Buhler.McAdams i Oleś: najbardziej podstawowy poziom dotyczy stałych predyspozycji do zachowywania się. podobnie. Labouvie Vief.Psychometryczne Bad. brak wpływu na warunki pracy. Opieka nad starzejącymi się rodzicami: zdecydowanie częściej opiekują się córki niż synowie Rozwój osobowości 1. brak zaangażowania.modele wzrostu osobowości”. Costa i McCrae twierdzą.to jest najczęstszy problem pacjentów w poradniach psychologicznych.. Aktywność społeczna w rodzinie 1. pielęgniarki.bóli głowy. a po raz ostatni. -> długotrwały stres prowadzi do wypalenia. brzucha. nadużywanie alkoholu. W badaniach Levinsona zdecydowana większość mężczyzn określa swój stan jako kryzysowy. gdy miały 60 lat.uczestniczyły w nich osoby mające 5 lat. – . robią dzieciom krzywdę 3.przykłady: T. fizyczne wyczerpanie.ż jest wysoki poziom stabilności strukturalnej osobowości 6. 3 grupy objawów wypalenia: psychiczne. choć wyraża go w innych kategoriach : CECH. braku poczucia własnych osiągnięć. Wiek średni = wejście w kolejną fazę rodziny. najwięcej korzyści 2. podkreślają znaczenie nieciągłości zmiany w osobowości Człowieka.

rodzaj aktywności) • Indywidualne tempo starzenia się. nieadaptacyjny produkt ewolucji − Psychologiczny punkt widzenia: ostatnia szansa rozwojowa UWAGA: zmiany w tym okresie charakteryzują się wysokim stopniem zindywidualizowania -> trudno sformułować jeden uniwersalny model starości! Ustalenie jednoznacznego progu starości utrudniają: • Wydłużanie się życia ludzkiego i przesuwanie granic kolejnych etapów rozwojowych • Pokoleniowe zmiany biologicznych właściwości związane z przemianami cywilizacyjnymi (trend sekularny*) • Zróżnicowanie podstawowych wzorców zmian rozwojowych • Indywidualne tempo starzenia się (genetyczna różnorodność. Badania Murraya również nie potwierdziły stabilności osobowości w tym okresie życia 9. związana z procesem indywidualizacji rozwoju poznawczego Rozdział 13 – PÓŹNA DOROSŁOŚĆ Późna dorosłość (starość) – schyłkowy okres życia człowieka (najczęściej wskazywany wiek progowy 60-65 lat.ż 8. że w wieku średnim wzrasta znacznie potrzeba osiągnięć. styl życia.wyodrębniono ich 6: asertywność. Wg Eriksona dorośli przewartościowują swe potrzeby i preferencje z osobistych na takie. badania nawiązujące do modeli wzrostu.Specjalizacja i indywiduacja inteligencji .sort i test CPI -wyniki Q-sort były poddane analizie czynnikowej . Podsumowanie . bezpośredniość. spolegliwość. 2. Integracja Ja ( Loevinger) określana jako dojrzałość – kontrola emocjonalna : osoby w wieku średnim wykazywały najwyższy poziom rozwojowy w zakresie rozumienia i kontrolowania emocji. 11. zmniejsza się potrzeba afiliacji. Dzięki badaniom Stevensa i Edwardsa okazało się. związany z zatrzymaniem funkcji prokreacyjnych organizmu kobiety – Wiedza ekspertywna.biologicznych. nastąpił wzrost ciepła po 40 r. spadku i stabilizacji. wiarę w siebie.wykorzystywano do tego tech. które są wyrazem troski o przyszłe pokolenia. okres zmian wielopłaszczyznowych i wielokierunkowych. autonomii i dominacji. ciepło. przewaga zmian regresywnych nad progresywnymi.sugerują zmiany w osobowości (zwłaszcza rozwojowe) . Q. • Ryff i współpracownicy – teza o współwystępowaniu przejawów wzrostu.trwający od ok. „trzeci wiek”). o wejściu w ten etap decydują jakościowe zmiany w funkcjonowaniu − Biologiczny punkt widzenia: uboczny.Spadek inteligencji płynnej i nieznaczny wzrost skrystalizowanej .Zmiany osobowości: badania psychometryczne wskazują na jej stabilność od okresu późnego dzieciństwa.motorycznych (są kompensowane) .Przekwitanie. 10.pod koniec średniej dorosłości. zaangażowanie. niejednolite obrazy starości i różnice kulturowe w wyborze kryteriów 87 .5 lat proces zmian fizjologiczno. rola czynników pozanormatywnych: rozwój..Ubytek funkcji sensoryczno.

wiotczenie skóry) o Zmiany prawdopodobne: istnieje duże prawdopodobieństwo ich wystąpienia (np. 120 lat − Przewidywany czas życia zależy od: statusu społeczno-ekonomicznego. skokowe pogorszenie się wszystkich funkcji. starsi w średnim wieku): 75-89 lat • s. długowieczność): powyżej 90 lat Podział na podokresy – kryterium jakościowe: • Riley • Starość dobra. optymalna (optimal ageing) – bardzo dobra. dobra (usual ageing) – odczuwalne deficyty . słaba kondycja fizyczna i psychiczna. zmiany neutralne lub stymulujące aktywność spowalniającą proces starzenia się − Starość patologiczna (impaired ageing) – szybko postępujące upośledzenie wielu funkcji życiowych Biologiczny wymiar starzenia się: − Starzenie się powoduje zmniejszanie się zasobów funkcjonowania. wiek podeszły. narządy i układy − Rodzaje zmian biologicznych: o Zmiany uniwersalne: dotyczą w różnym stopniu wszystkich ludzi (np. ale bez patologii − Starość pomyślna (succesful ageing). artretyzm) − Trzy rodzaje starzenia się: o Pierwotne: zmiany organiczne dotyczące wszystkich ludzi (np. wczesna (old-young. wiek biologiczny 5. co ogranicza zdolność do adaptacji − Zmiany wsteczne zachodzą wskutek zaniku zdolności reprodukcyjnej komórek. wiek psychologiczny Starość – podokresy: • s. charakter wyłącznie orientacyjny 4. wiek młodych starszych): 60-74 lat • s. wiek starczy. płci (ogólnie czynników cywilizacyjnych) − Mężczyźni żyją krócej niż kobiety (wynik ich ekosensytywności) – jednak 88 . wiek chronologiczny – (kalendarzowy + socjoekonomiczny). pomyślna – zdrowie. rozpadu i braku koordynacji − Starość rozpoczyna się na poziomie komórkowym – potem obejmuje tkanki. późna (longlife.Kryteria: • biologiczne: uchwytne zmiany funkcji fizjologicznych organizmu • socjoekonomiczne • psychologiczne: przeobrażenia w sferach: procesów poznawczych. wymaga opieki • Powell − Starość zwyczajna. starość właściwa. utrata elastyczności skóry) o Wtórne: następstwo zmian organicznych i przejściowych chorób (np. ich degeneracji. maksymalny czas życia – ok. aktywność. zaawansowana (old-old. uciążliwa – choroba. integracja ze wspólnotą • Starość zła. osobowości i emocjonalno-motywacyjnych Kategorie wieku człowieka starego: 3. starość sędziwa. spowolnienie ruchów ciała) o Trzeciorzędowe: nagłe. z reguły poprzedza śmierć − Naturalny.

odpowiadają za odporność na stres środowiskowy (np. sposób odżywiania się 15) Wpływ czynników wzrasta. niedobór wody) i zdolności naprawcze (niezależne od wieku)) Środowiskowe czynniki starzenia się 13) Czynniki środowiska wewnętrznego:  Hipoteza wolnych rodników – przyczyną starzenia się organizmu nadaktywne cząsteczki H2O2 (powstają w procesie oddychania komórkowego oraz pod wpływem promieni Roentgena i UV) – uszkadzają makromolekuły (m. organizm żyje krócej). maleje wydolność wielu układów. granic genetycznych. łączeń krzyżowych) – przy kolejnych podziałach komórkowych dochodzi do kumulujących się drobnych mutacji. „genów długowieczności” – jak długo są aktywne. podatność na ich działanie wzrasta z wiekiem  Hipoteza klinkierowa – w organizmie gromadzą się składniki odpadowe i wchłonięte. co powoduje wzrost ilości błędnych informacji genetycznych. wadliwych składników budulcowych – w związku z osłabieniem mechanizmów regeneracyjnych uniemożliwiona jest ich eliminacja  Hipoteza immunologiczna – uszkodzenia mechanizmów odpornościowych obniżają skuteczność zwalczania infekcji i zwiększają alergię na składniki metabolizmu  Hipoteza wyczerpania reprodukcyjnego (wyczerpania dyspozycyjnego ciała) – utrzymywanie w formie komórek organów rozrodczych kosztem innych organów. tempo życia (zużycie energii -> szybki metabolizm zwiększa ilość wolnych rodników. określany przez liczbę podziałów komórkowych  Hipoteza telomerowa – uszczegółowiona wersja h. tym krótsze telomery i mniejsze możliwości dalszego podziału komórek (ok. inwestowanie energii w reprodukcję przyspiesza degenerację całego organizmu  Hipoteza zużycia – z czasem słabną mechanizmy podtrzymujące funkcjonowanie organizmu i mechanizmy naprawcze (ważna rola genów z rodziny sirtuin. 70 r. gdy są skumulowane − Obraz zmian biologicznych w procesie starzenia się – grupy biologicznych zmian starczych: − Obniżenie sprawności fizycznej: bezpośredni rezultat regresywnych zmian anatomicznych oraz zmian fizjologicznych (przewaga procesów katabolicznych nad anabolicznymi). zmiany 89 . telomery ulegają podczas podziału komórkowego skróceniu aż do wyczerpania (śmierci). genów śmierci. zegara mitotycznego. życia) – program starzenia zapisany w genach.ż.długowieczni sprawniejsi i zdrowsi od swoich rówieśniczek Mechanizmy starzenia się: Genetyczne czynniki starzenia się – długość życia zależna od współdziałania wielu genów:  Hipoteza genów śmierci (zaprogramowanej śmierci komórek.in. niezmetabolizowane substancje 14) Czynniki środowiska zewnętrznego: • Hipotezy behawioralne – na dynamikę starzenia się wpływają takie czynniki jak: ruch (umiarkowany sprzyja długowieczności). DNA). słabnie komunikacja pomiędzy komórkami nerwowymi. tak długo poprawiają stan zdrowia organizmu i przedłużają jego życie. im starszy organizm. komórki przechodzą w stan wyczerpania – ale wciąż mogą oddychać i poruszać się)  Hipoteza kaskady błędów (mutacji somatycznych DNA.

twórcza postawa. ograniczeń. poczucie winy)) 90 .ż. zmniejszenia przepływu krwi przez mózg. atrakcyjność fizyczna Pozycja zawodowa. sprawność. cechy osobowości. skutkiem rekapitulacja cyklu rozwojowego – powrót do schematu charakterystycznego dla wczesnego dzieciństwa (najważniejsze: dobrostan fizjologiczny. oddechowego. większe prawdopodobieństwo chorób neurologicznych i psychicznych (depresja!) Wymiar społeczny − − − − − −     Główne zadanie psychospołeczne – adaptacja do nowej sytuacji życiowej (istotne straty i ich kumulacja -> aging losses & loss continuum) Wymiary strat Zdrowie. układu krążenia. Teoria stresu starości (stress aging theory) – wydarzenia krytyczne związane z procesem starzenia się działają jak stresory -> zmuszają do ciągłej readaptacji.w wyglądzie ciała. utrudnia rozpoznanie starości „jako takiej”. immunologiczna. rodzaj i poziom aktywności we wcześniejszym okresie życia. mizantropia. warunki materialne. prestiż. od 60 r. przyrostu produktów ich rozpadu. pozbywają nabytych cech. kresu życia + dostosowanie stylu życia do nowych warunków + dostrzeganie pozytywów. obniżona wydolność mechanizmów odpowiadających za homeostazę. najczęstsze choroby infekcyjne. apatia. negatywne emocje (wrogość. przemijania. zwiększona męczliwość. pokarmowego . typowy sposób reagowania – zachowanie typu „góra – dół” (elevatory behaviour) – pomimo nauczenia się nowej formy zachowania powrót do starego schematu. siła.samoizolacja. poczucie bezpieczeństwa. hormonalnego i narządów ruchu. sylwetce ciała. a na ile z towarzyszących im i przebytych wcześniej chorób − Mnoga patologia (polipatologia): występowanie kilku dolegliwości jednocześniespowodowane zaburzeniami metabolizmu. obniżona zdolność do wysiłku. postawy Poczucie bezpieczeństwa psychologicznego (z wczesnego okresu życia) szczególnie pomocne w radzeniu sobie z problemami starzenia się Efektywna adaptacja = akceptacja nieuchronności. narastanie mikroskopowych zmian w korze mózgowej (płytki starcze) w wyniku zaniku komórek. rezultatem: mniejsza odporność na stres. ograniczenie zdolności adaptacyjnych Uwaga! Ciężko określić czy obniżenie sprawności fizycznej wynika z naturalnych procesów starzenia się. status materialny – utrata ważniejsza dla mężczyzn Kontakty zawodowe i towarzyskie – ciężej utratę kontaktów przeżywają kobiety Więź z bliskimi osobami (śmierć & zmiany struktury rodzinnej) Perspektywa życiowa – kurczący się czas życia Tożsamość społeczna – nienadążanie za zmianami I. sprawność intelektualna. sposobach stania i poruszania się. funkcjonowaniu narządów. upraszczają osobowość (wtórne czynniki stresogenne).ż. słabnie wigor. Podstawy adaptacji − Podtrzymywanie funkcji i działań słabnących najwolniej (selektywna optymalizacja sprawności) − Stopniowe działania kompensacyjne − Utrzymywanie optymizmu Czynniki różnicujące: stan zdrowia. po 65 r. ogranicza sprawność narządów. ograniczona i spowolniona aktywność ruchowa. lęk. skoncentrowanie uwagi na rzeczach istotnych -> maksymalizacja poczucia sensu życia + pogoda ducha Wskaźnikiem adaptacji podjęcie ostatniego zadania rozwojowego – przygotowania na śmierć (brak <. łagodna stymulacja) II.

konfrontowania doświadczeń). nadaktywność. satysfakcja z działania. zależny. niska refleksyjność. oparte na wzajemności. unikanie bezczynności i pomocy innych • Style nieprzystosowane: agresja. samorealizacji Relacje w związkach i przyjaźnie • Osoby w związkach szczęśliwsze niż samotne • Kobiety lepiej radzą sobie z samotnością • Relacje małżeńskie: przywiązanie. ale niekiedy zbyt angażujące emocjonalnie • Relacje z przyjaciółmi – znaczenie dla samooceny i ogólnego zadowolenia. obowiązki rutynowe) • Zasoby materialne i dobra jakość relacji rodzinnych chronią przed kryzysem • Początkowa akceptacja może się zmienić w przeciwieństwo. nie może kontynuować dotychczasowych zajęć w pożądanym zakresie • Klasycy: do starości trzeba przygotowywać się całe życie! Zmiana w zakresie ról rodzinnych – coraz większa zależność od byłych podopiecznych Charakterystyczne odwrócenie piramidy rodzinnej – więcej dziadków niż wnuków -> sprzyja odejściu od poświęcenia się wychowaniu wnuków na rzecz kontaktów z przyjaciółmi. zwolnienia tempa życia. 91 . żywe. ukryty). zaspokajają inne potrzeby (dzielenia wspomnieniami. bez treści. szybsza degradacja psychiczna) Z biegiem czasu aktywność skierowana z celów wyższych. autoagresja (self-haters) – prawdopodobnie wynik silnego poczucia niespełnienia Wyjaśnienie mechanizmu przystosowania do starości • Teoria wycofania się (wyłączenia. nie ma alternatywnego zajęcia. bunt przeciw starości (jawny. gdy: osoba nie może odnaleźć się w nowej sytuacji. poczucie konieczności ustąpienia miejsca młodym. Na czynności typu pielęgnacyjnego. czas na realizację marzeń (zadowoleniu sprzyja słabe zdrowie. dezaktywacji. rygoryzm czy sztywne przestrzeganie norm. potrzeba oszczędzania zasobów energetycznych i eliminowania źródeł stresu -> sprzyja refleksji nad życiem. activity theory) – potrzeba bycia aktywnym niezależna od wieku (niezaspokajana -> obniżenie poczucia jakości życiem. tym trudniejsza adaptacja)/”zasłużony odpoczynek”. spokój. wrogość i agresja ku światu i innym lub nienawiść do siebie. disengagement theory) – potrzeba zdystansowania się. radzenie sobie z wyzwaniami codzienności • Styl przystosowany bierny: „styl bujanego fotela”. związane z codziennym funkcjonowaniem Główna rola – rola emeryta • Rola pusta. zainteresowań itp. zaangażowanie w realizację celów. akceptacja sytuacji życiowej jako uwolnienia od obowiązków • Styl przystosowany obronny: radzenie sobie ze stresem przez zastępcze formy aktywności. wzajemna pomoc. zainteresowań. etc. koncentracja na przeżyciach wewnętrznych.Style funkcjonowania osób starszych: • Styl przystosowany aktywny: niezależny. wycofanie z aktywnego życia. rzadziej namiętność • Kontakty z dziećmi – ważne. „rola bez roli” – brak konkretnego rodzaju obowiązku • Doświadczana w skrajny sposób – „początek końca” (osoby silnie identyfikujące się z rolą zawodową – im wyższy status. samowystarczalność. niekiedy charakter romantyczny. niekiedy ważniejsze niż relacje z rodziną. dobre relacje z innymi. pomaga w dokonaniu bilansu i osiągnięciu równowagi psychicznej • Teoria aktywności (zaangażowania.

czynniki kompensujące: doświadczenie. deficyty uwagi -> słabsza wydolność. smak) .osłabienie wrażliwości zmysłów (wzrok. bez refleksji.wrażliwość bólowa na względnie stałym poziomie .osłabienie koncentracji. związanym z procesem przetwarzania informacji (słabnący wskutek zaniku płatów czołowych i hipokampa -> pobieranie nowych info z pamięci roboczej i ich magazynowanie ograniczone).wydłużenie czasu wykonania czynności -> degradacja tkanki nerwowej.wyjaśnienia słabnięcia pamięci:  Procesualne (poznawcze) – pamięć procesem etapowym.spowolnienie czasu reakcji (najpewniejszy wskaźnik starzenia się) . wolniejsze przetwarzanie. słaba selektywność -> w pamięci operacyjnej dużo info przypadkowych ( -> „hałas neuronalny”. częste wykonywanie złożonych czynności Sfera pamięci i zapamiętywania . brak treningu .najdłuższa sprawność: pamięć skojarzeniowa i logiczna (skojarzenia znane z większą łatwością) .Zmiany psychiczne: • Sfera funkcji poznawczych Sfera percepcyjno-motoryczna . ale na dłuższą metę może być korzystne!). aktywność umysłowa. słuch. strategie kompensacyjne. styl funkcjonowania z rozległym ogniskiem uwagi jednym z warunków mądrości  Systemowe – różnice w dynamice procesów pamięciowych ze względu na typ pamięci o Proceduralna – informacje zapamiętywane automatycznie. podzielności i selektywności uwagi .największy deficyt: pamięć mechaniczna i bezpośrednia . utrzymuje się niemal nienaruszona do późnych lat – ograniczana przez deficyty aparatu ruchowego o Semantyczna – fakty. podczas codziennych aktywności.lepsze rezultaty w rozpoznawaniu zapamiętywanego materiału niż swobodnym przypominaniu jego treści . element 92 .

. reakcja na nudę.większy wpływ genów na pamięć roboczą. hierarchizowanie. starsi praktycznie nie korzystają z mnemotechnik. przywoływanie – forma terapii. priming). (wcześniejsze rzadkie.zalecana strategia optymalizacyjnokompensacyjna . zdolnościami werbalnymi (utrzymują się na wcześniej osiągniętym poziomie) i poziomem myślenia dialektycznego (ułatwia uporządkowanie materiału. rozpoznawanie sensów i relacji – jednocześnie pozbawia szczegółów). brak różnic ze względu na wiek. nadmiar neuroprzekaźników.destrukcyjny wpływ: kortyzol. wyniki w testach zależne od wcześniejszego ukierunkowania uwagi (torowanie.nie ma prostoliniowej zależności między pogorszeniem funkcji intelektualnych a starzeniem się (czynniki genetyczne mogą przyspieszać deteriorację – obecność genu APOE naraża na szybsze obniżenie jakości. płynność językowa – chroni pamięć przed deterioracją przez sprzyjanie operowaniu symbolami i przetwarzaniu info o Epizodyczna – bieżące zdarzenia.pozytywny wpływ: unikanie stresu. możliwe zachorowanie na chorobę Alzheimera.inteligencji skrystalizowanej. słabsza niż semantyczna (najsłabsza u najstarszych) o Autobiograficzna – najwięcej wspomnień z okresu 10-30r. środki uspokajające.ż. najważniejsze z ostatniej dekady życia. u osób starszych z reguły pozbawione szczegółów – ogólne informacje i próby interpretacji.) . aktywność 93 . jej wydolność związana jest z zasobami ugruntowanej wiedzy. raczej nieprzyjemne). baza dla mądrości. niedotlenienie mózgu . krótkoterminową niż długoterminową (widoczny u osób po 80 r. jest on odpowiedzialny za sprawność pamięci roboczej i odroczone rozpoznawanie figur) .ż.

kompetencje słownopojęciowe.inteligencja ogólna – spadek sprawności (myślenie indukcyjne.strategie poznania – większy udział operacji kontekstualno-dialektycznych w rozwiązywaniu problemów .modyfikatory sprawności intelektualnej: poziom wykształcenia. decydują o przetwarzaniu info. czynnik kulturowy wpływa na ogólny nastrój i intensywność przeżyć emocjonalnych. rodzaj celów życiowych i charakter codziennej aktywności . jedne cechy umacniają się z wiekiem.wnioskowanie pragmatyczne – oparte na doświadczeniu i ogólnej wiedzy o świecie. baza dla nowych sprawności) – starzenie i rozpad .ale: Jung – z wiekiem introwertyzacja osobowości.strukturalny regres inteligencji – obniżanie się inteligencji skrystalizowanej. wiadomości – brak ubytków .fizyczna i umysłowa.funkcje inteligencji płynnej (wrodzona. niewielka tendencja wzrostowa .aktywność poznawcza ukierunkowana na integracje logiczno-rozumowej sfery poznania z intuicyjno-emocjonalną . koordynacja wzrokowo-ruchowa – spadek. brak zmian jakościowych (tylko gdy pamięć nadmiernie obciążona) . gimnastyka mózgu . wyobraźnia przestrzenna.częściej eksponowane cechy związane z pełnionymi rolami i sferą moralności (już nie sprawnościowe) Sfera intelektualna 94 .znaczne zindywidualizowanie przebiegu zmian w sferze procesów poznawczych (nawet w grupie osób sędziwych) • Sfera szeroko rozumianej osobowości. wraz z emocjami i dążeniami Cechy osobowości .główne determinanty: wrodzone predyspozycje + aktualny i dawny kontekst życia Struktura Ja (obraz własnej osoby i . rodzaj rozwiązywanych problemów.stopniowej deterioracji ulegają wszystkie funkcje intelektualne (w różnym stopniu i tempie) . rozumowanie arytmetyczne.tendencja do przeceniania pozytywnych samoocena) zmian w sobie . poziom aspiracji.inteligencja skrystalizowana – względnie stały poziom. inne słabną .częstsze przekonanie o zmienności człowieka w biegu życia . związane ze spadkiem inteligencji płynnej . typ osobowości.wrodzone cechy raczej stabilne .

strategie negocjacyjne i interpretacyjne oparte na pozytywnych iluzjach (pomaga myślenie paradoksalno-dialektyczne) . stres i sposoby sobie z nim radzenia . spokojne i beztroskie oddawanie się ulubionym zajęciom.Emocje.intensywność emocji spada .samoocena osób starszych jest labilna (zależy od porównań społecznych – pozytywne ją podnoszą) . sam fakt życia.najstarsza grupa wiekowa – samoocena niższa od pozostałych.w Polsce – efekt kulturowy: skłonność do przeceniania negatywnych stanów emocjonalnych . kompensacyjnego samonagradzania . kontakt z przyrodą.specyficzne strategie radzenia sobie ze stresem: unikanie sytuacji trudnych. dobra kondycja. ale wzrasta siła przeżywanego stresu i dłużej się on utrzymuje .Baltes – teorie selektywności i optymalizacji: głębokie zaangażowanie.podstawowa wrażliwość i wzorzec reagowania w zasadzie bez zmian . ale nie od adolescentów .złożoność i niejednorodność przeżyć emocjonalnych przy głębi i wyrazistości .stres epizodyczny w starości zamienia się w chroniczny .z wiekiem skłonność do gniewu. smutku i lęku słabnie u kobiet (u mężczyzn bez różnicy). ale nie ma to związku z wzrostem poczucia szczęścia .w badaniach często chęć zaprezentowania się w lepszym świetle . emocje „słodko-gorzkie” – przejaw ostatecznego.stabilizacja wzorca emocjonalnego od okresu średniej dorosłości .często pojawiają się wartości ostateczne .Labouvie-Vief – złożoność stanów emocjonalnych -> interakcja sfery poznawczej i emocjonalnej i ich integracja .liczba stresogennych doświadczeń nie zwiększa się.inne źródła pozytywnych emocji niż u osób młodszych (sukcesy bliskich.różnicowanie mechanizmów obronnych przez świadomość o kontrolę emocjonalną 95 .pewne zmiany w zakresie znaku emocji . …) .

 Poziom zależny od synergii dyspozycji cząstkowych  Rozwija się przez całe życie. praktycznymi i ekspansji Ja na cele duchowe i religijne (źródło poczucia sensu)  Reorientacja temporalna – nastawienie prospektywne na retrospektywne lub prezentatywne (potrzeba bilansu) . panowanie nad własną perspektywą biograficzną. samotność. refleksyjne usposobienie 96 .nasilenie postawy uległości – przejaw instynktu samozachowawczego . najważniejsze cele zostały osiągnięte . rodzaju realizowanych celów. osłabienie układu serotoninergicznego . brak celu życiowego. osobistą) .System potrzeb i postaw Cele i zadania życiowe (instrumentalna i społeczna zmienia się w wewnętrzną.„nowe wyczucie moralne” przejawiające się w pokorze i bezinteresowności.przesunięcie priorytetów życiowych  Intelektualizacja dążeń – zmiana celów związanych z potrzebami witalnymi. wynikające głównie z pogłębionej religijności . do jakiego człowiek dochodzi na ostatnim etapie życia zależą od: wcześniejszego sposobu życia. interaktywny styl życia. brak patologicznych zmian osobowościowych.cele życiowe.u osób starszych nasilenie potrzeby uległości i poniżania siebie (nieco większe u mężczyzn) – u kobiet wzrost potrzeby autonomii .wzrost egocentryzmu . że życie jako całość było wartościowe.depresja – źródła: bezczynność. kierunek rozwoju osobistego oraz pułap. efektywności rozwiązywania kryzysów.mechanizm kontroli – sytuacja bieżąca i wspomnieniowa . refleksyjności i wrażliwości duchowej Mądrość  = sztuka dobrego życia  Charakterystyczna cecha starości  Szerokie spektrum współokreślających ją czynników (właściwości systemu poznawczego. cechy osobowości związane z poznaniem. poziom szczytowy (6 i 7 dekada życia)  Warunkiem zdobywanie jej we wcześniejszych okresach – nie wiek  Zachowaniu mądrości sprzyjają: zdrowie.poczucie samospełnienia – przeświadczenie.

lęku przechodzenia przez próg śmierci i związanego z nim cierpienia. praktyki religijne i subiektywnie odczuwane zdrowie  Ocena aktualnej sytuacji życiowej = ocena przeszłości + poziom rozwoju osobowego + cechy osobowości (regulatory posiadanych zasobów)  O poczuciu jakości życia ostatecznie decyduje mądrość człowieka  Wysoki poziom jakości życia: osoby sumienne. kontakty z przyjaciółmi  Wyznaczniki dobrej jakości życia: przyjemne spędzanie czasu. tradycji i osobistego systemu wartości  Predykatory rychłej śmierci (przejawy utraty woli życia)  Sfera biologiczna – problemy z oddychaniem i połykaniem. osobiste ustosunkowanie do świata. „schematy śmierci” kształtowane pod wpływem kultury. obstrukcja. brak łaknienia. odnajdywanie sensu przeżyć i ich reinterpretacja uwalnia od żalu. Butler – hipoteza uaktywnienia się pamięci sensorycznej – by uciec pod myśli związanych z teraźniejszością  Podobne reakcje na śmierć vs. Mądrość transcendentna – archetypowa. które pomyślnie zrealizowały zadania życiowe. czują się spełnione i mają poczucie sensu życia • Powrót do przeszłości: rewizja i ocena całego życia. daje poczucie bezpieczeństwa i pewność siebie. ale nie zanika zupełnie. suchość ust. mniej boją się osoby zdecydowanie religijne i niewierzące – najbardziej osoby słabej wiary. słabszy u osób. serdeczne więzi. o umiarkowanym neurotyzmie Umieranie − Śmierć jako najpotężniejsze źródło motywacji − Lęk przed śmiercią – motor poszukiwania sensu życia − Kuebler-Ross: śmierć jako przerwanie życia (problem) i śmierć jako naturalny kres życia w wyniku starzenia się (proces stanowiący integralną część cylku rozwoju) − Zainteresowanie śmiercią – wyróżniki fazy preterminalnej • Lęk przed śmiercią: u ludzi starszych nie tak silny jak u młodych. duże znaczenie obawy przed karą. diureza i obniżenie wrażliwości na ból  Sfera psychiczna – znaczne obniżenie funkcji poznawczych i motorycznych. wymaga spełnienia dodatkowych warunków (zwłaszcza woli rozwoju)  Starość stwarza najdogodniejsze warunki dla rozwinięcia mądrości: a) Bogactwo doświadczeń b) Wycofanie z aktywnego życia bez poczucia żalu c) Prosty styl życia d) Spadek energii życiowej – sprzyja refleksji i kontemplacji  Mądrość pragmatyczna – ukierunkowanie uwagi na zewnątrz. poczucia winy i lęku. charakterystyczny dla człowieka najstarszego  Mądrość duchowa (transcendentna) – całościowe ustosunkowanie się do świata. odwrócenie się od świata materialnego i społecznego. daje głębokie poczucie sensu życia i wewnętrzny spokój. poczucie sensu życia. nudności. bezsenność. społeczna obojętność. wzrost wrażliwości emocjonalnej Nie ma jednej uniwersalnej teorii wyjaśniającej zmiany rozwojowe sfery psychicznej w późnej 97 . naturalna konsekwencja doświadczenia życiowego Jakość życia  Na ogół deklarowana na dość wysokim poziomie  Źródło poczucia wysokiego poziomu jakości życia: dobre relacje z innymi. upokorzenia i utraty tożsamości („życie po życiu” i żal za światem nie takie istotne). ekstrawertyczne.

dawniejsza koncepcja to nauczanie przygotowawcze (Włodarski i Hankała. 2004). integracja ich w większą całość. starzenia się komórek.jest to raczej utopia niż realna. dająca się zrealizować strategia . Wiodące teorie: a) Teoria selektywnej optymalizacji – głównie zmiany w sferze poznawczej i psychospołecznej b) Teoria kontynuacji – głównie cechy osobowości i styl funkcjonowania c) Teorie dynamiki biegu życia – dialektyczny i kontekstowy charakter rozwoju d) Teorie egologiczne – rozwój ego Do obejrzenia: tabelka na str. czyli przekazywanie uczniom treści niezbędnych i wystarczających do dorosłego życia . że przekształcają życia całych społeczeństw (przede wszystkim rozwój technologii i technologii informacyjnej) . 98 . selekcjonowanie informacji.zmiany w XX i XXI wieku są tak gwałtowne i wielokierunkowe. co wg Feynmana jest jednym z 3 ogniw nauki .jest to przyczyną globalizacji. zmiany w nauczaniu: . w najmniejszym stopniu dotyczy układu nerwowego Histereza – odwodnienie koloidu tkankowego Efekt generacyjny (birth kohort effect) – specyficzne dla danego pokolenia doświadczenie. określone przez warunki społeczno-kulturowe. Zmiany w świecie. charakterystyczne dla danego okresu historycznego Geotranscendencja – przekierowanie światopoglądu od materialistycznego i racjonalistycznego do kosmicznego i transcendentalnego Ageizm – dyskryminacja ze względu na wiek Rozdział 14 . łączenie ich z już posiadaną wiedzą) 2.Neisser zdefiniował psychologię poznawczą jako zajmującą się nabywaniem.globalizacja zmienia wiedzę o świecie.dorosłości.ż..problemem jest określenie roli i zadań szkoły wobec takich zmian – aktualnie głównym celem nauczania jest: formowanie podstaw wiedzy u uczniów oraz wykształcenie cennej umiejętności samodzielnego uczenia się (poszukiwanie źródeł danych.zjawisko złożone z nurtów lub ścieżek. w tym psychologowie są zainteresowani jej aspektem kulturowym i informacyjnym .podstawą samodzielnego uczenia się są wiedza i umiejętności metapoznawcze .głównym zadaniem szkolnictwa jest nauka samodzielnego uczenia 1. ale również bardzo starych (>75 lat) Agerazja – osoby starsze metrykalnie o kondycji i wyglądzie ludzi młodych Progeria – patologicznie szybkie starzenie się Senescencja – stan wyczerpania.PRAWIDŁOWOŚCI ROZWOJU SFERY METAPOZNAWCZEJ W TEORII I PRAKTYCE NAUCZANIA (Maria Ledzińska i Ewa Czerniawska) . Psychologia poznawcza jako kontekst analiz: . 348-349 SŁOWNICZEK :P Podwójne starzenie się społeczeństw – nie tylko wzrost liczby osób powyżej 60 r.

Chlewiński 2007) . pamięciowych oraz metapoznawczych) 3.Perspektywy analizy w podejściu kompleksowym/holistycznym: 1. umiejętności (odnoszą się do monitorowania procesów poznawczych) i doświadczenia (związane z kontrolą) . Perspektywa motywacyjno. b)kształtowanie umiejętności metapoznawczych 4. pamięć. jako skrypty. np. Uczenie się w ujęciu poznawczym: . Perspektywa konstruowania wiedzy (stopniowe tworzenie fundamentów uczniowskiej wiedzy) 2. określanych np. rozumienie siebie i świata oraz między nimi związków. trudności w opanowaniu. myślenie i samokontrolę 3.współczesna psychologia poznania mówi.uczenie się przez styczność) . Orzechowski. ramy i plany (Miller 2003. znajomość zadań i schematów poznawczych i pamięciowych) i umiejętności metapoznawcze (strategie i ich wykorzystywanie. zakłada ona przechowywanie określonej wiedzy w pamięci w postaci schematów poznawczych.schematy wpływają na percepcję(umożliwiają tworzenie trafnego spostrzeżenia. rozumienie odbieranego przekazu).strukturalizowaniem.metapoznaniem można też określić też przejawy myślenia u dzieci. czyli porównanie ich z już posiadanymi.istotą uczenia się pozostaje coraz lepsze orientowanie się.uczenie się (nabywanie nowej wiedzy i skutecznych strategii dostępu do niej i wykorzystania) wymaga aktywności nauczyciela . “wiem że wiem” i “wiem 99 .emocjonalna (motywacja decyduje o mobilizacji i wywiera znaczny wpływ na cele i ich realizację) 4. Perspektywa kontekstu (uczenie się przebiega w określonych warunkach.). czasu potrzebnego na opanowanie go. co nawiązuje do wiedzy proceduralnej i deklaratywnej (Nęcka. rozwiązywanie problemów. etapy i dynamikę) 5.termin oznacza “analizowanie własnych procesów poznawczych i wykorzystywanie efektów analiz do zwiększania skuteczności działania” .bardziej ogólnie to indywidualna umiejętność kierowania aktywnością poznawczą . Szymura 2006) . zatem na meta poznanie składają się wiedza. komunikację międzyludzką. zgodnie z planem) 6. ma swoje miejsce w czasie. Perspektywa rozwojowa (uczenie się to przeważnie nie jednorazowy akt. oszacowanie nakładu pracy itp. pełnią ważną rolę we wszystkich procesach rozumowania (nieraz zrozumienie problemu traktujemy jako rozwiązanie go) . aktywność angażująca uwagę. nadawanie im nowej postaci. Perspektywa strategiczna (wykorzystywanie poznanych strategii poznawczych. uczenie się.tworzenie schematu przez kopiowanie istniejącego i wprowadzenie modyfikacji lub indukcja schematów. pamięć. Metapoznanie: . czyli uczeniu się faktów Ÿ Ewolucji schematów ku lepszej synchronizacji z doświadczeniem Ÿ Tworzeniu nowych schematów (generowanie wzorca.szerokie rozumienie procesów poznawczych: aby zrozumieć zachowanie człowieka należy poznać sposób w jaki on odbiera i rozszyfrowuje świat . że nauczyciel powinien wspomagać: a)tworzenie i stosowanie strategii uczenia się. monitorowanie i ocenianie działania).wąskie rozumienie procesów poznawczych: interpretacja nowych danych.jednak do tego podziału dodano 3 kategorię: doświadczenie metapoznawcze (subiektywne odczucia względem znajomości materiału. Perspektywa interakcyjna (parametry otoczenia społecznego i jednostki pozostają w interakcji) .rozróżniamy wiedzę metapoznawczą (indywidualne koncepcje “Ja”. przechowywaniem i wykorzystywaniem wiedzy .mówi się o uczeniu jako o rozwoju schematów i w ślad za tym o: Ÿ Uczeniu się przyrostowym.

Ważne kwestie metapoznania: Ÿ Świadomość różnic między informacją a wiedzą (wiedza tworzy się na pdst informacji) Ÿ Znajomość narzędzi i procedur do wyszukiwania danych.tu było ładne zdanie to macie. BO uczący się lubią się uczyć inaczej :P Ÿ Wzbudzanie “konstruktywnych tarć” czyli brak idealnej harmonii w stosowaniu się do ram nauczania i sposobów uczenia się (nauczyciel powinien iść za uczniami i stymulować ich do działań. planowanie. ale sprawowanie kontroli behawioralnej może zwiększać kontrolę poznawczą .wrażliwość metapamięciowa. intencjonalnych działań. że wykonywanie konkretnych czynności sprzyja zapamiętywaniu . wnioskować. czyniąc ją aktorem w środowisku życia” . mówiąca.kontrola psychologiczna. abstrahowanie.kontrola poznawcza to rozumienie zjawisk i przewidywanie ich następstw (interpretacja i predykcja) . myśleć) Ÿ Diagnozowanie strategii uczenia się. poprzedzonych określeniem sobie celu .świadomość faktu. emocjonalnym lub presją czasu .kompetencje metapoznawcze wymagają zaangażowania operacji umysłowych (analiza.węziej: obecność procesów organizujących inne czynności umysłowe. myślenia i regulacji oraz pojęć na początku każdego etapu nauczania Ÿ Uwzględnianie stylów uczenia się i wcześniejszą wiedzę uczniów. szerzej: sposób zachowania umożliwiający wywieranie wpływu na bieg zdarzeń .metapoznanie jest kluczowe do prawidłowego funkcjonowania i rozwoju jednostki . zarządzania nimi i procesami ich tworzenia 5. ocena procesów ~~ metapoznanie jest częścią inteligencji .wzajemna zależność: kontrola poznawcza stanowi istotny ale niewystarczający warunek skutecznej kontroli behawioralnej. np.istnieje wiele teorii na temat jak metapoznanie łączy się ze sferą poznawczą. w które on też musi być zaangażowany) 100 .) “Sprawowanie kontroli nad sobą i otoczeniem wyróżnia jednostkę.problem z kontrolą stanowi nadprodukcja informacji określana jako paradoks dostępności. monitorowanie. np. decentracja) . kontrola.w tym wymiarze Inteligencja to różne procesy przetwarzania informacji. że brak wiedzy z konkretnego działu uniemożliwia bądź utrudnia kontrolę nad własnym uczeniem się . -doświadczeniem.co wiem” (Jagodzińska 2008) . -światem zewnętrznym)~związek inteligencji z metapoznaniem . Metapoznanie w praktyce nauczania: .kontrola behawioralna to kierowanie wydarzeniami za pomocą własnych.osłabienie kontroli może wystąpić przy obciążeniu poznawczym.mechanizm natomiast kontroli umysłowej nie został do końca rozszyfrowany (Wegner. uogólnienie.psychologia poznawcza mówi że najważniejsze zasady nauczania to: Ÿ koncentracja na procesach uczenia się i myślenia uczniów Ÿ stopniowe przekazywanie uczniowi kontroli nad uczeniem się Ÿ Umiejscowione nauczanie umiejętności uczenia się i myślenia (nauczyciel musi nie tylko przekazywać wiedzę ze swojego “zakresu” ale też to jak w niej rozumować. Wenzlaff 1996) .Sternberg: triarchiczna teoria inteligencji (mająca związek -ze światem wewnętrznym.: Ÿ Powstawanie nowych specjalności (poczucie nienadążania za nauką) Ÿ Zwiększenie objętości treści programowych. co prowadzi do ustalania minimum programowego Ÿ Przerażająco dużo podręczników obowiązkowych i uzupełniających Ÿ Nadmierne korzystanie przez uczniów z Internetu . synteza.

Erikson: na podstawie życiorysów znanych osób (Luter.wyróżnia się 3 pdst nurty badań: natywistyczny. Jefferson) wysnuł teorię jako że wszystkie funkcje psychospołeczne kształtują się w pełnym cyklu życia człowieka..większość pedagogów myśli ze profilaktyka to tylko eliminacja negatywnych stanów rzeczy i postaci rozwoju aspołecznego i antyspołecznego (z przypisaniem odpowiedzialności za taki stan rodzinie.Ÿ Kształtowanie aktywności poznawczej. zdobycie pewnej kompetencji umożliwia efektywną samoregulację Rozdział 15 . co daje niesamowite poczucie mocy sprawczej. zmiana perspektywy czasu. musi znać także kolejność ich wprowadzania .przyszłość dominuje nad teraźniejszością) Ÿ Może to powodować połączenie młodzieńczego idealizmu z megalomanią. afektywnej i regulacyjnej musi być spójne i zsynchronizowane Ÿ Jawne ukazywanie uczniom strategii poznawczych i regulacyjnych Ÿ Stymulacja uczniów do stosowania konkretnych strategii uczenia się i myślenia Ÿ Tworzenie okazji do stosowania strategii uczenia się i myślenia Ÿ Rozwijanie umysłowego modelu uczenia się (np. kompetencję (uczenie się podporządkowane szerszym celom przedmiotowym) i biegłość (pozycja eksperta w danej dziedzinie) . nowe miłości.Bient: koncepcja wieku umysłowego. okres krytyczny w kształtowaniu się poczucia zaufania do świata Ÿ Prawidłowe rozwiązanie kryzysu to połączenie poczucia ufności z poczuciem wyczulenia i zdolnością do rozpoznawania niebezpiecznych zdarzeń Ÿ Drugie stadium to wykształcenie się poczucia autonomii z poczuciem zależności Ÿ Trzecie to wykształcenie poczucia inicjatywy i poczucia winy Ÿ Czwarte to wykształcenie poczucia przedsiębiorczości i wyższej wartości Ÿ Stadium piąte to tworzenie się tożsamości przypadające na okres adolescencji (przerzucenie aktywności interpersonalnej z rodziców na znajomych. transfer strategii na różne aktywności) . empirystyczny i poznawczy NATYWIZM .wiedza taka może pomóc w profilaktyce . Wiedza wynikająca z badań nad rozwojem społeczno-moralnym: . ale nie szkole!) 2. Użyteczność wiedzy o rozwoju społeczno-moralnym: . jeśli chce stosować się do tych zasad.nauczyciel. zaburzeniom neurologicznym itp.przede wszystkim jest ona inspiracją do rozwoju . który nie pokrywa się z wiekiem rzeczywistym (nic więcej o tym nie ma) .Alexander(1995) wyróznia 3 etapy uczenia się: aklimatyzację (uboga i fragmentaryczna wiedza). rówieśnikom.Alexander(1995): na 1 etapie podejmowane są małe próby samoregulacji. Ghandi. chęć zmiany świata na lepszy Ÿ Patrzenie w przyszłość ma charakter hipotetyczno-dedukcyjny 101 . każda funkcja ego wpływa na przeżywanie świata pod kątem zaspokojenia id w dopuszczalnych przez superego formach aktywności Ÿ Pierwsza psychospołeczna funkcja ego rozwija się w okresie niemowlęcym(kryzys poczucia bezpieczeństwa).PRAKTYCZNE IMPLIKACJE WIEDZY O ROZWOJU SPOŁECZNO-MORALNYM (Adam Niemczyński) 1.

wynika też z tego że funkcjonowanie społeczeństwa zależy od dostosowania się zachowań jednostkowych do biegu życia społecznego. a nie opowiedzenie się po stronie empirystów czy psychologów poznawczych . jak zapobiegać społecznemu wykolejeniu i przestępczości młodzieży .ważne są tu kwestie praktyczne.Ÿ Otoczenie społeczno-kulturowe oddziałuje na taką jednostkę każąc jej odpowiedzieć sobie na ważne pytania.chodzi o to aby dysponować całą nagromadzoną wiedzą i skorzystać z różnych badań. choć nie może tego planu zmienić .asocjacja(ten związek między wydarzeniami) powstaje w efekcie doświadczenia.kolejne postacie zmiany aktywności umysłowej dziecka to kolejne stadia rozwojowe. którą Piaget pojmuje jako inteligencję 102 . aby mogła osiągnąć tożsamość przez przyjęcie określonych ról społecznych i wejście w pewien system wartości . społecznego i duchowego . ale jako współwystępowania zdarzeń w ogóle aby związek między nimi wystąpił i albo uległ wzmocnieniu albo osłabieniu) . jest to psychologia poznawczo-rozwojowa . taka forma nauki może trwać całe życie .Erikson wprost mówi o teorii epigenezy.celem prewencji jest bowiem okreslenie czy przeciwdziałamy. np. który w otoczeniu społecznym prowadzi do zachowań prospołecznych. gdyż obie teorie mówią o wszelkim rozwoju w toku nabywania indywidualnego doświadczenia i uczenia się prawidłowości świata . czego zewnętrznym aspektem jest asymilacja i akomodacja składające się na adaptację. biologicznego. który powoduje wzmocnienie. Mogą słabnąć lub umacniać się zależnie od tego czy zaspokajają potrzeby czy je frustrują.epikurejska zasada maksymalizacji przyjemności i minimalizacji przykrości wiąże się z hedonizmem moralnym (co wcale nie odnosi się do egoizmu). maksymalizacji przyjemności . ponieważ to otoczenie jest w tym wypadku źródłem przyjemnośći .zasadą hedonizmu jest zrównoważenie życia umysłowego.wrodzona jest tylko zdolność do uczenia się asocjacji i ograniczenia w reagowaniu na nie . Psychologia poznawczo-rozwojowa i jej intencjonalizm moralny .żadne inne źródła . w określonym przez epigenetyczny zegar czasie każda z jej części wyłania się i dojrzewa reagując na działanie otoczenia) EMPIRYZM I MORALNY HEDONIZM .wiąże się to ściśle z empiryzmem. czy skupiamy się na stymulowaniu i promowaniu rozwoju wrażliwości społecznej. ergo minimalizowania przykrości. motywacji altruistycznej i postępowania prospołecznego (co dla mnie jest dość naiwne…) -trzeci nurt badań (oprócz natywizmu i empiryzmu) pochodzi od badań Piageta nad rozwojem ocen moralnych u dzieci wzbogaconych przez Kohlberga badaniem rozwoju sądów i rozumowania społeczno-moralnego. koncepcji i teorii społeczno-moralnego rozwoju człowieka . przez okoliczności wzmocnień (rozumiane nie jako okoliczności jakiegoś przypadku. ograniczamy i eliminujemy zachowania a. czyli cały rozwój aparatu psychicznego rozwija się w toku procesu epigenetycznego (pierwotnie niezróżnicowana całość. jest nabyta .asocjacje powstające między zdarzeniami i konsekwencjami.charakter społeczno-moralny rozwija się w procesie planu epigenetycznego.system norm społecznych leży u podstawy funkcjonowania każdego człowieka. wrażeniami i bodźcami itp.skupia się ona na badaniu umysłu dziecka w różnych stadiach rozwojowych .tak więc empiryzm w ujęciu behawioralnym wiąże się z konsekwencjonalizmem moralnego hedonizmu (istotę moralności społecznej stanowi maksymalizacja przyjemności i minimalizacja przykrości doznawanych w związku z otoczeniem społecznym) 3.jednak dla realizacji tego planu potrzebne jest środowisko.i antyspołeczne dzieci i młodzieży.

stracił już wszystkie pieniądze i nie ma za co kupić leku który może jej pomóc.moralność autonomiczna powstaje gdy pojawia się intencjonalizm.sprecyzowanie natury interwencji i analiza wymagań jakim ma sprostać . który je wyprodukował (i nie chce ani go sprzedać na raty ani obniżyć ceny). jakie powinny być warunki dla osiągnięcia celu i ograniczenie tempa i głębokości zmian aby opór i przeciwdziałanie było do opanowania . grup.Kohlberg opierając się na twierdzeniu Piageta o odwracalności operacji umysłowych. rozwiązań organizacyjnych i sytuacji) Ÿ Skonstruować interwencję i określić metody jakimi odbiorcy i psychologowie mają się posłużyć aby osiągnąć cele (fazy tego procesu to: . ale wykracza ono poza nie i pozawala uwolnić się od wszystkich narzuconych przez instytucje społeczne regulacji życia i stworzyć własny moralny punkt widzenia.Kohlberg nawiązując do stadiów rozwojowych Piageta wskazał na hierarchiczno-integracyjną nautrę sześciu stadiów: Ÿ Pierwszy to egocentryzm i unikanie kary (u Piageta heteronomia moralna).aby działać profesjonalnie jako psycholog należy (np.pokazanie kto zyska a kto straci na tej interwencji. bardzo ważna jest tu sprawiedliwość .ustanowienie celu) Ÿ Dokonać diagnozy/oceny aktualnego stanu (np. polegającej na sprawdzeniu czy rozwiązanie (melodia) zawiera wszystkie dostępne i uzasadnione roszczenia stron biorących udział w problemie . a akomodacja na modyfikowaniu tego schematu w celu poznania świata .zrewidowanie i ewentualna modyfikacja planu interwencji ) Ÿ Przeprowadzić interwencję zgodnie z jej projektem. W tym wypadku pozytywne test odwracalności przechodzi coś takiego: Heinz kradnie lek aby ratować życie żony(podstawowe prawo) i odpowiada za swój czyn siedząc w więzieniu(zadośćuczynienie farmaceucie) i każdy jest zadowolony. świat moralny jest zorganizowany przez autorytety wymagające bezwzględnego posłuszeństwa Ÿ W drugim stadium dominuje indywidualizm i waloryzowanie równości w stosunkach społecznych Ÿ W trzecim stadium ważne są związki interpersonalne i role społeczne oraz uznawane odpowiednio do roli regulacje Ÿ Czwarte stadium jest zorientowane na regulację przez społeczny system normatywny.przykład: Heinz. rozkładając kolejne jej części w czasie i na różne okoliczności Ÿ Ostatnim elementem jest ewaluacja odpowiedniości między wykonaniem i osiągnięciem 103 . 4. sformułował procedurę “moralnej linii melodycznej”. Zastanawia się czy ukraść lekarstwo farmaceucie. mąż umierającej na raka kobiety..analizę potrzeb i 2. czyli przeświadczenie że ocena moralna ma dotyczyć intencji sprawcy jakiegoś czynu .w badaniach Piageta dzieci w okresie heteronomii moralnej skupiają się na środowiskowych następstwach wydarzeń i ich adekwatności do obowiązującej normy z pominięciem intencji (gorzej robi chłopiec mówiąc że pies jest duży jak krowa niż dziewczynka mówiąca że kot stłukł wazon a nie ona) . określenie istotnych ze względu na cel indywidualnych charakterystyk osób. Strategia stosowania wiedzy o rozwoju społeczno-moralnym . właśnie przy problemach w szkolnictwie) Ÿ Określić cel na drodze interakcji z klientem (przez 1.moralnego . który określa stosunki interpersonalne Ÿ Piąte stadium (postkonwencjonalne) umożliwia krytykę każdego społecznego systemu normatywnego i akceptację jeśli system jest otwarty na zmiany oraz kierowanie się naturalnymi prawami człowieka i uniwersalnymi wartościami Ÿ W stadium szóstym zawiera się wszystkie poprzednie 5 stadiów.asymilacja polega na włączaniu oddziaływań świata to istniejącego już schematu organizacji.Piaget nazywa to realizmem myślenia społeczno. Test odwracalności roszczeń polega tu na postawieniu każdej osoby na pozycji innej uczestniczącej w sprawie sprawdzeniu jakie rozwiązanie wybierze.

standardy ewaluacji programów profilaktycznych: Ÿ Program profilaktyki powinien być tworzony na mocnych podstawach metodologicznych Ÿ Pozytywne efekty realizacji programu powinny być istotne statystycznie Ÿ Replikowanie programu w innych miejscach powinno prowadzić do ponownego uzyskania pozytywnych wyników Ÿ Pozytywne efekty programu powinny być widoczne po upływie roku od zakończenia programu Rozdział 16 . Obszary edukacyjnego wspierania rozwoju . co wskazuje na istotną rolę otoczenia kulturowo-społecznego w szkolnictwie: 1) Aktywność jednostek uczestniczących wraz z innymi w kulturowo zorganizowanym działaniu.dlatego ważne jest aby nauczyciele zwiększali możliwość uczenia się przez eksperymentowanie i rozwiązywanie problemów .Piaget podkreślał rolę własnej aktywności dziecka w rozwoju struktur poznawczych a tym samym inteligencji . 1.szkoła jest jedyną instytucją społeczną która ma na celu edukowanie dzieci i młodzieży (YOU DON’T SAY?) .ZARZĄDZANIE EDUKACJĄ WSPIERAJĄCĄ ROZWÓJ INDYWIDUALNY UCZNIÓW (Jan Łuczyński) .Rogoff (1995) trzy perspektywy w których rozgrywa się rozwój jednostek w otoczeniu społecznokulturowym.pojęcie kompetencji kluczowych zawarte w dokumencie Parlamentu europejskiego wyznacza pola aktywności szkoły.Jakub Kołodziejczyk. której celem jest rozwinięcie dojrzałych form uczestnictwa w tym działaniu przez mniej doświadczone osoby(praktykowanie) 104 .ustalonych celów i projektem . na których ma się rozgrywać wspieranie rozwoju: Ÿ Porozumiewanie się w języku ojczystym Ÿ Porozumiewanie się w językach obcych Ÿ Kompetencje matematyczne i podstawowe kompetencje naukowo-techniczne Ÿ Kompetencje informatyczne Ÿ Umiejętność uczenia się Ÿ Kompetencje społeczne i obywatelskie Ÿ Zdolność podejmowania inicjatywy i przedsiębiorczość Ÿ Świadomość i ekspresja kulturowa .problemy zreformowanej oświaty. niektóre oczywiście: Ÿ Zwiększona liczba progów selekcyjnych przez wprowadzenie gimnazjum Ÿ Dopasowywanie nauczania do wymagań na egzaminach zewnętrznych przez obawę o niskie wyniki uczniów Ÿ Trudności wychowawcze Ÿ Zmniejszona dostępność zajęć pozalekcyjnych itd..wiąże się to ściśle z czterema prawami edukacji wg Delorsa(1996): Ÿ Uczenie się dla wiedzy Ÿ Uczenie się dla praktyki Ÿ Uczenie się życia we wspólnocie Ÿ Uczenie się samego siebie .

ponieważ tylko demokracja przyczynia się do stawiania pytań co z kolei przyczynia się do rozwoju myślenia .z innej strony relacji rówieśniczych wg badań (Elliott 1991) co czwarte dziecko bierze udział w znęcaniu się biernie albo czynnie .stawiane zadania Ÿ Sposoby komunikowania się.Rogoff (1990): praktyka jest szczególnym rodzajem relacji między adeptem a jego mistrzem.pisemne i niepisane wzorce postępowania Ÿ Procesy podejmowania decyzji. co odgrywa dużą rolę w rozwoju społecznym. ponieważ daje okazję do obserwacji zachowań i zadań ludzi dorosłych innych niż rodzicielskie .wymiar skumulowanych cech zespołu (nauczycieli i uczniów) Ÿ Wymiar systemu społecznego instytucji: Ÿ Struktura organizacyjna instytucji. która występuje w wielu kulturach jako sposób przekazywania wiedzy i umiejętności ważnych dla funkcjonowania danej kultury (normalnie jak JediJ) .cztery podstawowe wymiary kultury szkoły opisane przez Anderson (1982): Ÿ Wymiar ekologiczny. czyli zachowanie neutralności aksjologicznej w pracy z uczniami i akceptowanie ich wyborów z braku możliwości określenia jednoznacznie które wartości są “dobre lub złe” .zasady oceny i weryfikacji oraz wyboru rozwiązania w sytuacjach decyzyjnych Ÿ Wymiar systemu normatywnego: Ÿ Reguły postępowania. wykonywane wspólnie z innymi praktyki (uczestniczące doskonalenie się) .wzajemne nauczanie to metoda nauczania grupowego.formalne i nieformalne Ÿ Procedury działania.2) proces komunikowania się i koordynacji wysiłków podczas uczestnictwa w kulturowo istotnym działaniu (ukierunkowane uczestnictwo) 3) Proces zmiany jaka zachodzi w rozwijającej się osobie w wyniku jej zaangażowania w kulturowo zorganizowane. tzn.Brown. czyli indywidualne doskonalenie zwłaszcza umiejętności zawodowych . w którym po kolei każdy przyjmuje rolę lidera procesu i to pomaga przezwyciężyć częściowo sztuczność nauczania szkolnego i pozwala włączyć elementy pozaszkolnego doświadczenia . co nazywają usytuowanym poznaniem .inną tego formą jest coaching.równie ważne są doświadczenia uczniów wynoszone z relacji rówieśniczych.eksperymenty Kohlberga pokazały że szkoła w edukacji moralnej musi być jak najbardziej demokratyczna zgodnie z koncepcją Deweya (1972).problem stanowi także edukacja moralna.środowisko szkoły Ÿ Wymiar milleu zespołu.wyznaczające specyficzne cele instytucji Ÿ System znaczeń.we wszelkich aspektach życia w instytucji Ÿ Wartości.relacje z nauczycielami przybierają postać wertykalnych. uczniów nie łączą z nimi żadne powiązania emocjonalne takie jak z rodziną. ponieważ szkoła staje przed dylematem indoktrynacjarelatywizm moralny . niezbędne do treningu umiejętności interpersonalnych o charakterze równości . a w szkole wiedza najczęściej nabywana jest w kontekście czysto akademickim bez związku z doświadczeniem. Collins i Duguid (1989): większość wiedzy ludzie opanowują podczas wykonywania praktycznych czynności w życiu codziennym.tworzący się w toku interakcji wewnątrz grupy lub instytucji sposób rozumienia wartości i pojęć .nauczyciel powinien stosować metodę opisaną przez Damona w 1988 roku “wyjaśniania wartości”.kolejnym zjawiskiem osłabiającym skuteczność edukacyjnego wpływu szkoły na uczniów jest dynamika rozwoju zespołu (Elsner 2006) co przeszkadza w realizowaniu zadań czysto edukacyjnych 105 .

Wg jakich reguł mam postępować? 3. 1. . 2.Czy wykonywanie zadań przybliża mnie do osiągnięcia wyznaczonych celów? 3.Dbanie o dobrą atmosferę i właściwe relacje interpersonalne w zespole umożliwiające członkom identyfikację z nim.zdolność do samopoznania rozwija się w dzieciństwie wraz z opanowywaniem języka i rozwojem struktur poznawczych (Kozielecki 1986).Jak należy zachowywać się w relacjach z innymi członkami zespołu? 1. 1. polega ona na samodzielnym wybraniu przez uczniów realizowanego tematu. przy czym dostępne tematu powinny angażować wiedzę z wielu dziedzin i mieć charakter problemu . 3. 3.Zagwarantowanie uczestnikom wystarczającego stopnia autonomii przy wykonywaniu zadań. jakie uczestnicy mogą wynieść z uczestnictwa w zespole.początkowo jednak samowiedza ma charakter odzwierciedlania tego co inni mówią o nas jako wiedzę własną.Czy relacje nawiązywane w trakcie wykonywania zadań są dla mnie wystarczająco satysfakcjonujące? 2.Jakie są oczekiwania innych członków zespołu? 2.W jakim stopniu mogę decydować o sposobie wykonania zadania? 2. 3.Jakie korzyści odniosę z uczestnictwa w tym zespole? 3.W jakim stopniu narzucone reguły rzeczywiście obowiązują? 2.Wyjaśnienie reguł postępowania w zespole. następnie opracowaniu go i ocenie rezultatów.Moniorowanie pojawiających się w zespole spontanicznie nieformalnych norm zachowania.Wskazywanie osobistych korzyści.Bezstronna pomoc w rozwiązywaniu konfliktów pojawiających się w trakcie konkurowania o pozycję w strukturze nieformalnej. Jakie zadania mnie czekają? 1.w obliczu globalizacji i zmian kulturowych należy przygotowywać dzieci do umiejętnego adaptowania się do nowego środowiska . i dopiero w okresie kształtowania tożsamości zdobywamy umiejętność jej 106 .Kilpatrick (1921) opracował metodę projektu która jest szczególnie przydatna w rozwoju umiejętności i postaw przydatnych w nowoczesnym świecie.Umożliwienie uczestnikom jak najlepszego wzajemnego poznania się.Jak uzyskać dobrą pozycję w strukturze nieformalnej zespołu? Normowanie Wykonanie 1. posiadanie adekwatnego wglądu we właściwości psychologiczne (w tym uczenie się) jest podstawą do podmiotowej kontroli własnego rozwoju .Dostarczanie uczestnikom poczucia sukcesu.Konsekwentne przestrzeganie ogłoszonych reguł.Umożliwienie zrozumienia celu i zadań uczestników. 1. Kim są inni członkowie zespołu? Szturmowanie 1. 2. 2.Przeciwdziałanie utrwalaniu się norm sprzecznych z formalnymi regułami grupowymi.Faza rozwoju zespołu Formowanie Problemy uczestników Zadania lidera 1. 2.

budowanie autonomii szkoły.niezbędne jest aby zarządzanie szkole umożliwiało odnoszenie sukcesów jak największej liczbie dzieci. rozwijanie jej wizerunku. długotrwałość – członkowie rodziny pozostają nimi nawet gdy wraz z osiągnięciem dorosłości tworzą nowe struktury społeczne. powiązania biologiczne – zdolność do powołania do życia nowych jednostek (proces dziedziczenia cech genetycznych) oraz do kreowania nowych osobowości w toczącym się w rodzinie procesie socjalizacji 4. 2.Obuchowski (1995): koncepcja sensu życia która w dzieciństwie realizuje się w poszukiwaniu pozytywnego kontaktu emocjonalnego . Zarządzanie edukacyjne: . Cztery najważniejsze cechy rodziny: 1. ale szczególnie znacząca grupa społeczna. przywództwo edukacyjne. . 3.ten system choć jest powszechnie postulowany nie występuje jednak w pełni w żadnym systemie edukacyjnym . szkolna prewencja i profilaktyka społeczna. później realizuje się poprzez identyfikację z idolami. stanowi główną motywację do działania. zorganizowana sieć powiązań między pozycjami społecznymi matki. stosunki powinowactwa – wynikają z prawnego usankcjonowania związku 107 .psychologia rozwoju jest główną dziedziną wiedzy. ojca i dziecka. Rodzina – definicje i właściwości: . rozwój zawodowy nauczycieli.podejście socjologiczne – silna. gdyż nastawienie na “selekcję” najlepszych zagraża rozwojowi osobowości dzieci słabszych . zwiększanie różnorodności systemu edukacyjnego i wiele innych Rozdział 17 – PRAKTYCZNA WIEDZA O ROZWOJU ŻYCIA RODZINNEGO 1.podejście badaczy struktur społecznych – mała.podejście psychologiczne – nacisk na spełnianie przez rodzica funkcji pośredniczenia pomiędzy potrzebami jej członków a oczekiwaniami szerszych systemów społecznych 2. wielopokoleniowość – w grupie rodzinnej znajdują się w tym samym czasie jednostki reprezentujące różne generacje. w której zachodzą bliskie i złożone interakcje między spokrewnionymi lub spowinowaconymi jednostkami wchodzącymi w jej skład. wobec których kierowane są określone oczekiwania społeczeństwa odnoszące się do sposobów postępowania. współpraca z zewnętrznymi organizacjami wspomagającymi wychowanie uczniów. pozwalające na realizację większości ich potrzeb (indywidualnych i społecznych).aby osiągnąć dobro edukacyjne (fajne hasełko) należy zarządzać wszystkimi procesami występującymi wyłącznie w edukacji np.: planowanie pracy szkoły. mało realistyczne cele życiowe 2. a następnie tworzą się pierwsze. organizacja warunków do osiągnięcia celów przez dostarczanie potrzebnych do tego celu zasobów materialnych. ponieważ może to doprowadzić do problemów z uzyskaniem dojrzałej tożsamości . ich role z biegiem lat ulegają zmianie i/lub odwróceniu. na której powinna opierać się teoria i praktyka zarządzania edukacyjnego .w wieku 6-11 dla dziecka największym polem aktywności jest szkoła i nauka dlatego bardzo ważne jest aby niepowodzenia w tym zakresie nie przyczyniły się do zbytniej dezaprobaty ze strony rodziców i nauczycieli.generowania i prezentowania innym . .

wczesne – posługiwały się metaforą cyklu i analogią do biologicznych zmian zachodzących w ciągu życia organizmu . lub jeden z jej członków. interpretacji i przewidywania zachowań myśli i uczuć w relacjach między zapewniającym opiekę i ją otrzymującym. rozbudowa rodziny. karier małżeńska. Teorie rozwoju rodziny (≠teorie rozwoju ontologicznego) 1. istotą rozwoju jest proces. brak odpowiedniego wykształcenia odracza znalezienie dobrej pracy. nowe koncepcje. pozostające pod wpływem karier zewnętrznych (edukacyjnej. znajduje się poza normatywnym porządkiem zdarzeń w rodzinie może dojść do zakłóceń na ich drodze życiowej – utrudnia to synchronizację z wymaganiami innych instytucji a w rezultacie z negatywnymi konsekwencjami (np. podobieństwo w sekwencji zdarzeń w rodzinach stanowi efekt norm i społecznych oczekiwań wynikających z faktu. historii. tradycji i podtrzymującej więź. w jakich dostarczana jest opieka. iż w większości rodzin żyjących w danych społeczeństwie ustaliła się taka. norma terminowości zdarzeń – oczekiwanie społeczne dotyczące terminu realizacji określonego zadania rozwojowego lub wystąpienia danego zdarzenia w toku rozwoju rodziny i jej członków. urodzenie dziecka przed małżeństwem może być ocenione jako pozanormatywne następstwo zdarzeń. socjalizacyjna i uczuciowa. rodzicielska. ale brak skrajnie określonego punktu końcowego poszczególnych okresu. Wewnętrzne Modele Robocze Opieki – podobnie do poznawczych modeli przywiązania. ciąża u nastolatek itd. bazują na aktualnych doświadczeniach związanych z okolicznościami. do jakich doszło w rodzinie (np. z licznymi pokoleniami poszczególnych członków 5. społeczna instytucja – postrzega rodzinę w kategoriach formalnych norm i funkcji obowiązujących w danym systemie społecznym 3. przyjmują poniższe założenia: • rozwój rodziny wyznaczany jest kulturowo – systemy społeczne określają normy związane z terminowością i sekwencyjnością zdarzeń w rodzinie. małą elastyczność i szczególny nacisk na rodzicielstwo 2.) • członkowie rodziny w jej ramach kreują wewnętrzne normy o zróżnicowanym charakterze – mogą mieć charakter organizacyjny. norma sekwencyjności zdarzeń – oczekiwanie społeczne dotyczące kolejności realizacji zadań rozwojowych lub porządku występowania określonych zdarzeń w toku rozwoju rodziny i jej członków. rodzeństwa). służą do regulacji. • jeśli rodzina.teoria rozwoju Duvall – krytykowana przez założenie sztywnych.małżeńskiego lub uprawnień związanych z adopcją. a nie na grupie. chyba. 4. zawodowej). a nie inna sekwencja (np. która może nabrać cech klanu – wspólnoty jednoczące się wokół rodowodu. koncepcja karier rodzinnych i subkarier – na karierę składają się wszystkie zdarzenia i okresy między zdarzeniami. z góry określonych stadiów rozwoju. powstaje grupa. Klein i White – w kulturze anglosaskiej silniej podtrzymywany jest porządek zdarzeń niż kontrola wystąpienia w oczekiwanym terminie. krytyka ze względu na skoncentrowanie się na jednostce. analizujące rodzinę z punktu widzenia historii zdarzeń. czasami o charakterze symbolicznym.odzwierciedlają nie tylko stan faktycznie ale także wpływają na jego zmianę i mogą być aktualizowane pod wpływem nowych 108 . rozwojowy lub dotyczący zasad w relacjach rodzinnych. Podstawowe funkcje rodziny: prokreacyjna. które mogą ulegać zmianie. w którym bieżące etapy wprawdzie pozostają pod wpływem zdarzeń z przeszłości. 3. że norma ulegnie zmianie ilościowej).

pozostawanie pod opieką jednego z rodziców stanowiło dla niego źródło kłopotów adaptacyjnych a nawet za kształtowanie się postaw antyspołecznych. społeczny zegar zdarzeń przyswajany jest kulturowo. brata siostry itd. przejście z jednego stadium do drugiego może być doświadczane jako punktualne (ontime) lub niepunktualne (off-time) w stosunku do oczekiwanego terminu zdarzeń. co może być realizowane przez trzy cele: • zapewnianie dziecku bezpieczeństwa. kształtuje się również struktura umysłowa pozwalająca ocenić czy dane stadium jest punktualne i normatywne. religijnych lub świeckich instytucji 109 .. • troskę o jego szczęście i zadowolenie. związanych z kształceniem i pracą zawodową. Prawidłowości rozwojowych i typowych zachowań dzieci na różnych etapach rozwoju • rodzinne interakcje są przewidywalne i jednakowe w rodzinach. w którym dziecko doświadczałoby obu rodzajów miłości uznawał za niezbędne do pełnego ukształtowania się osobowości i sumienia dziecka. ważne również są inne role społeczne (babci. funkcją systemu opieki jest zapewnienie potomstwu przetrwania aż do czasu osiągnięcia przez nie dojrzałości i podjęcia reprodukcji. charakterystycznych dla danego społeczeństwa i społecznego kontekstu. istnieje wysoki stopień przewidywalności w kwestii funkcjonowania rodzin żyjących w danej kulturze.doświadczeń lub autorefleksji. w którym struktura i interakcje między rolami członków rodziny wyraźnie odróżniają się jakościowo od poprzedzających i następujących po nim etapów życia rodzinnego. angażują bardziej lub mniej świadomie i z różnym natężeniem odrębne systemy pamięciowe: proceduralny. ze względu na istnienie instytucjonalnych norm i oczekiwań odnoszących się ról rodzinnych – normy te dostarczają kryteriów na podstawie których członkowie rodziny mogą konstruować zasady specyficzne dla własnej grupy rodzinnej. teściowej. spóźnione lub punktualne zdarzenie społeczne/podjęcie roli pełni podstawową rol w życiu społecznym i indywidualnym rozwoju jednostki. → badacze wskazują na znaczenie i konieczność tworzenia programów poszerzających wiedzę rodziców nt. specyficzne wymagania stawiane wobec roli ojca i matki – obie role doceniane przez Fromma w jego koncepcji miłości – tworzenie takiego kontekstu. • działanie na rzecz skutecznego i zadowalającego radzenia sobie dziecka w świecie. normy dotyczące terminowości i sekwencyjności wyznaczane w rodzinie nie występują w izolacji od innych społecznych. tworząc w efekcie struktury umysłowe. badania wskazują na negatywny wpływ braku lub nadmiaru czułości na rozwój dziecka. punktualność zdarzenia chroni przez kryzysem. → koncepcja społecznej punktualności – odnosi się do częstości. • jednostki oraz rodziny odbiegają od instytucjonalnych norm rodzinnych. zwłaszcza oczekiwania społeczne wobec dziadków • przejście z jednego stadium rodziny do drugiego jest przewidywane na podstawie aktualnego stadium i czasu jego trwania – stadium rodziny to taki okres. synowej. czasu trwania i kolejności ról oraz do związanych z wiekiem oczekiwań i przekonań dotyczących biegu życia. służących do ochrony osoby dostarczającej opieki przed nadmiernym lękiem i psychologicznym cierpieniem. a także świadczą o działaniu mechanizmów obronnych. aby przystosować swoje funkcjonowanie do innych instytucjonalnych norm. semantyczny i epizodyczny.

w którym dziecko staje się dorosłe i przygotowuje się do usamodzielnienia się podejmując kroki w kierunku rozpoczęcia niezależnego życia 7. 7. rodzina z małym dzieckiem – trwa ok. 6. 5. okres. Natura zmian w rodzinie w ciągu życia: → wzrost liczby związków nieślubnych. Samopoznanie w procesie kształtowania się tożsamości młodzieży: 1. roku – zgodnie z teorią Eriksona jest to czas budowania pierwszych więzi i ufnych relacji między rodzicami a dzieckiem 3. wzrost rozwodów. 7 lat. 25. rodzina z dziećmi w wieku szkolnym – trwa ok. w których rodzice muszą podjąć zadanie generatywności 8. 2 lat. rekonstrukcje rodzin. jak również dla procesu poszukiwania swojego indywidualnego miejsca w społeczeństwie. dyskusja nad in vitro. 7 lat. gdy para małżeńska nie ma jeszcze dzieci 2. początek – trwa ok. oparty na otwartości interakcji 2. Edukacja seksualna w rodzinie – trzy style: 1. rodzina z dziećmi w wieku przedszkolnym – trwa ponad 3 lata. okres największej trudności dla psychiki rodziców. Piaget – dla procesu określania swojej przyszłości i tworzenia projektu swojego życia).teoria Duvall – opisowa koncepcja rozwoju rodziny – krytykowana. 6. ale przydatna. wg Eriksona moment. rodzice osiągają wiek średni. oparty na otwartości interakcji w ramach jednej płci 3. a ich dzieci odchodzą z domu rodzinnego.5. Przemiany w życiu rodziny na tle rozwoju jej członków . zakłada osiem stadiów rodziny (w każdym z nich rodzice stanowią kluczową rolę w odpowiednim rozwoju dziecka i muszą zapewniać mu odpowiednie warunki do tego): 1. oparty na braku otwartości interakcji Rozdział 18 – WSPIERANIE MŁODZIEŻY W ZAKRESIE SAMOPOZNANIA. czas starzenia się rodziców – odpowiednie przejście tego procesu. ewolucja roli matek/ojców → wydłuża się okres zależności materialnej i emocjonalnego dzieci od rodziców → tendencja do skracania czasu socjalizacji dzieci → zmniejsza się integracja wspólnoty rodzinnej z bliższymi i dalszymi krewnymi → wyzwania wobec wychowywania potomstwa przez osoby o orientacji homoseksualnej. 4. Znaczenie samopoznania i samookreślenia dla rozwoju człowieka podkreślane jest przez wielu autorów (Erikson – dla procesu okreslenia przez młodzież swojej tożsamości. 2. poczucie własnej tożsamości – świadomość własnej spójności w czasie i przestrzeni 110 . rodzina z adolescentami – trwa ok. PLANOWANIA WŁASNEGO ŻYCIA ORAZ PODEJMOWANIA DECYZJI DOTYCZĄCYCH WŁASNEJ PRZYSZŁOŚCI 1. jednym ze sposobów na uniknięcie kryzysów jest studiowanie na Uniwersytecie Trzeciego Wieku :) niekiedy rodzic może oczekiwać wsparcia od dziecka.

planowania i oceniania. 3. Zdolność do prognozowania przyszłości i do realistycznej jej oceny (czyli przewidywanie zdarzeń możliwych do osiągnięcia itd.1 str. na różne odległości oraz do konstruowania w myślach przyszłych stanów rzeczy. → znalezienie indywidualnego miejsca w społeczeństwie – pomaga człowiekowi pokonać kryzys tożsamości okresu dorastania i stać się człowiekiem dorosłym 4. 2. określanie własnej tożsamości to typowy proces poznawczy – podstawę tworzą informacje nt. Tworzenie koncepcji dotyczącej własnego życia oraz jego projektu: . pojawiają się uczucia związane z ideałami. partner. 2. 409).możliwe dopiero od okresu myślenia formalnego 2. cele życiowe. plany życiowe i decyzje dotyczące przyszłości . styl życia. → orientacja przyszłościowa – tendencja człowieka do kierowania swojej świadomości ku przyszłości i świadome tworzenie poznawczej reprezentacji antycypowanych przyszłych stanów rzeczy. Siebie nabyte poprzez doświadczenia 3. sytuacjach społecznych i pełnionych rolach oraz świadomość własnej odrębności. subiektywna reprezentacja poznawcza ilości przyszłego czasu wypełnionego zdarzeniami. wg Nurmi są to trzy procesy: motywacji. że dorastający zaczyna uważać się za osobę równą dorosłych i zaczyna poszukiwać swojego miejsca w społeczeństwie ludzi dorosłych. (rys. intensywny rozwój samowiedzy młodzieży możliwy m.w różnych okresach życia.Czerwińska-Jasiewicz stworzyła program bazujący na tezach Piageta związanych z programem życiowym – w tworzonej przez młodzież ogólnej koncepcji dotyczącej własnego życia dają się wyodrębnić główne elementy (rys. 18. podstawowymi elementami są cele i plany życiowe – indywidualne doświadczenie oparte jest na dwóch systemach wiedzy: wiedzy społecznej oraz wiedzy o sobie – rola samooceny i poczucia kontroli na formułowanie oczekiwań wobec przyszłości 5. dominują działania wyznaczające dalszy kierunek życia. określane są cele i plany życiowe. oprócz uczuć do ludzi. oceny wyników własnych działań oraz procesy porównywania interpersonalnego – > samowiedza pełni funkcję poznawczą 3. – na koncepcję tę rzutuje przede wszystkim preferowany styl (model) życia 111 .) 3. indywidualności i niepowtarzalności. 14-16 l. rozwój przyszłościowej perspektywy czasowej . 2. kluczowy warunek osiągnięcia dorosłości przez człowieka –> przyszłościowa perspektywa czasowa (PPC) – zdolność człowieka do przenoszenia się w myślach w przyszłość. „program” życia dorastającego człowieka opiera się na określonej skali wartości. konieczność podejmowania ważnych decyzji życiowych (kształcenie.2 str.in.) 4. 4. zawód itd. Rozwój orientacji przyszłościowej młodzieży a samopoznanie: 1. głównym źródłem wiedzy są przede wszystkim własne sądy. na której umieszcza on pewne ideały i cele ponad innymi –> możliwe dzięki rozwojowi osobowości i określaniu swojej tożsamości. w okresie dorastania kształtuje się przede wszystkim „samoświadomość” – określanie własnej tożsamości oraz kształtowanie się autonomii. system wartości. dwa aspekty: 1. 4. 18. „Wrastanie” w społeczeństwo dorosłych a określanie siebie i swojej przyszłości przez młodzież – → „wrastanie” (Piaget) – oznacza. 410): 1. dzięki rozwojowi operacji formalnych 5.

Mądrzycki – styl życia to względnie stała proporcja i organizacja codziennych czynności zorientowanych na teraźniejszość i ukierunkowanych na przyszłość. wybiera i przejmuje. rozpiętość czasową. stawianie celów życiowych 2. uznając je za swoje najbliższe środowisko życiowe 4. powiązany z wieloma celami pomocniczymi (instrumentalnymi) oraz głównymi zasadami operacjonalizacji tych celów 6.6. Plany życiowe można scharakteryzować następująco: – dotyczą spraw bardzo ważnych dla podmiotu – są realizowane przez dłuższy czas – obejmują dużą część codziennej aktywności człowieka – oddają jego potrzeby. styl życia przejawia się w następujących sferach: 1.dwie istotne decyzje dla młodzieży to wybór zawodu i partnera seksualnego 9. 4. Galanter.cel jest zmianą w otoczeniu człowieka. wraz z ich motywacyjnym uwarunkowaniem oraz stosunkiem do świata rzeczy 3. Jawłowska – człowiek preferując określony styl życia dokonuje różnych ważnych wyborów życiowych. które człowiek tworzy.ryzykowne sytuacje decyzyjne dzieli się na sytuacje ryzykowne zamknięte (niezbędne informacji o działaniach i wynikach) i otwarte (brak pełnych informacji o działaniach i wynikach) . możliwy do osiągnięcia. 2. celów i dążeń życiowych oraz potrzeb i aspiracji 2. jest wyrazem poznawczego przepracowania potrzeb człowieka 3. realistyczność. rodzinny. w okresie dorastania po raz pierwszy mamy do czynienia ze świadomym kształtowaniem przez młodzież indywidualnego stylu żucia. w sferze zachowań i czynności 3. zarówno aktualnego (realizowanego) jak i przyszłego (preferowanego)' 8. Planowanie przez młodzież w okresie dorastania własnej przyszłości: . Zaleski – cel to poznawczo reprezentowany. Decyzje w kontekście teorii decyzji: . podejmowanie decyzji życiowych 7. cele) • widoczny jest on także w stosunku człowieka do świata 2. łączy on obraz z działaniem 5.wybór preferowanego stylu życia (np. Cele i plany życiowe posiadają specyficzne cechy tj: konkretność. który umożliwia kontrolowanie wykonywanych czynności i zadań. do którego człowiek dąży przez działanie – jest to konstrukt poznawczy. prestiżowy) 1. indywidualny styl życia posiada specyficzne właściwości: • przejawia się on w zachowaniach ważnych dla człowieka (np. 8. Cele i plany życiowe młodzieży: 1. materialistyczny. w sferze światopoglądu. plan (Miller. ważność. do której zmierza on przez działanie. formułowanie planów życiowych 3. w sferze przedmiotów. Style życiowe preferowane przez młodzież: 1. wyróżnił 20 stylów życia wg kryteriów centralnych wartości. 7. wartości i pogląd na świat. Matusiewicz – za kryterium klasyfikacji przyjął wartości moralne. Nuttin . które im towarzyszą 5. przyszły stan rzeczy. Mądrzycki – plan życiowy to ważny cel główny. ale również ich motywacje (np. wartości. hobby) • składają się nań nie tylko zachowania. potrzeby.w sytuacjach życiowych ludzie podejmują „łańcuch” decyzji 112 . Decyzja – polega na wyborze jednego działania spośród możliwych do wyboru . stanowią istotne wskaźniki orientacji przyszłościowej człowieka. trudność. Pribran)– jest to proces. praca.

doświadczanie specyficznie innej rzeczywistości stanowi dla młodych ludzi sposób na przekraczanie zasad rządzących rzeczywistością realną. trening decyzyjny (uczenie strategii decyzyjnych przebiegu procesu decyzyjnego. gotowości do podjęcia zadań dorosłości. są to działania psychologów dotyczące wspierania młodzieży w samopoznaniu. kształtowania się obrazu dorosłego JA i perspektywy 113 . studiach i zawodach 3. im większe prawdopodobieństwo danego zaangażowania quasi-mitycznego do partycypacji w micie żywym. proces wartościowania (użyteczności) wyników działań 3. ruch odtwórstwa historycznego. „mityczna” modalność myślenia – np. których celem jest pomaganie człowiekowi w rozwiązywaniu problemów związanych z jego rozwojem. planowanie działania – wybór celu i jego operacjonalizacja przebiegają podobnie jak proces rozwiązywania problemów decyzyjnych 2. tym bardziej subiektywny charakter ma decyzja → w miarę wzrostu liczby rozważanych możliwości maleje liczba porównawczych ocen tych możliwości – reguła dominacji (już na początku decydent wyszukuje najbardziej atrakcyjną wg siebie opcję i próbuje ją uzasadnić 10. szkołach i zawodach z wiedzą o sobie 4. informacje te przechodzą kolejno przez dwa ważne systemy: przewidywań oraz wartości. w tym większym stopniu pełni ono rolę wspomagającą w procesie osiągania dojrzałości osobowej. proces wyboru działania. próby podejmowania decyzji). kompensację jej braków. kolejnym etapem jest określenie tzw. proces decyzyjny zaczyna się od analizu informacji na temat działań i ich wyników. fantasy. 3.decyzje edukacyjne i zawodowe oraz te. 3. uczenie różnych form zdobywania i przetwarzania informacji o szkołach. proces przewidywania wyników działań 4. ocena działania b) Bross: 1. → im bardziej złożona jest sytuacja decyzyjna. czynności realizacyjne – uporządkowane i ukierunkowane na cel. rozwijanie umiejętności konfrontowania wiedzy o studiach. kryterium decyzji. planowaniu własnego życia i podejmowaniu decyzji życiowych (głównie edukacyjnych i zawodowych) → quasi-mityczny charakter aktywności kultur masowych w stosunku do odnoszenia się do świata. trening w samopoznaniu 2. tworzenie reprezentacji zadania decyzyjnego na podstawie dostępnych informacji 2. → oddziaływania psychologiczne – działania psychologów. Główne kierunki oddziaływań psychologicznych w stosunku do młodzieży: 1. dotyczące życia osobistego należą do decyzji ryzykownych otwartych 9. które stanowi wynik porównania użyteczności wyników działań i ich prawdopodobieństwa c) Kozielecki: 1. RPG. cel główny składa się z podcelów.. Opis przebiegu procesu planowania i realizowania działań przez człowieka w ujęciu: a) Mądrzyckiego: 1. z którego powstaje decyzja 2. które posiada decydent – informacja to surowiec.

Training Study.rozwój mechanizmów wyrównujących i/lub zastępujących te funkcje . Na skutek chorob lub innych czynników patolog. przebiega stopniowo Proces przyspieszony. i psych. Model Selektywnej Optymalizacji i Kompensacji (SOC) by Baltes & Baltes  wskazuje mechanizm pomyślnego starzenia się w ciągu życia bardzo ważne jest kształtowanie form adaptacji.wybór obszarów funkcjonowania (selekcja). fizjologiczne. zabawa) i doświadczenie zanurzenia w innym świecie. wysoki poziom funkcjonowania poznawczego. przy jednoczesnej rezygnacji z utrzymywania wysokiego poziomu funkcjonowania w innych obszarach b) kompensacja. fizyczne. satysfakcja życiowa itd. plastyczność rozwojowa a także o poprawie funkcji dzięki ich aktywizacji . której dotyczy.  Wspomaganie funkcjonowania poznawczego osób starzejących się • selektywna optymalizacja Badania nad usprawnieniem funkcji poznawczych mają 2 główne nurty: tzw. dla których zostanie utrzymana wysoka sprawność (optymalizacja).treningi poszczególnych funkcji poznawczych aby je usprawnić . zdrowie psychiczne.życiowej człowieka dorosłego. gwałtowne pogorszenie funkcjonowania fiz. relaks.treningi umysłowe prowadzi się głownie w odniesieniu do poprawy funkcji przynależących do inteligencji płynnej. przyjemność. a w starości człowiek musi się zaadaptować do niekorzystnego bilansu między zyskami a stratami w rozwoju. robi to za pomocą 2 mechanizmów: a) selektywna optymalizacja.wykazuje wyższy spadek niż skrystalizowana -wyniki badań mówią o istnieniu u osób starszych rezerw potencjału rozwojowego. które uległy pogorszeniu Model nie uwzględnia pojawienia się nowych jakościowo zjawisk rozwojowych.tzw.WSPOMAGANIA FUNKCJONOWANIA LUDZI STARZEJĄCYCH SIĘ  Możliwości pomyślnego starzenia się Każdy inaczej przezywa późną dorosłość dlatego wyróżniamy: Rodzaj starzenia się pomyślne (inaczej: optymalne) normalne (naturalne.dany trening usprawnia tylko tę funkcję. Proces pozbawiony patologii fizycznych i psychicznych. inne funkcje pozostają niezmienione -treningi nie są w stanie w pełni wyeliminować strat pojawiających się w okresie starości -przykład upowszechnienia treningu poznawczego: umysłowe gry komputerowe  rola czynników związanych ze stylem życia seniorów 114 . tym większe jest zagrożenie uzależnieniem się od uczestnictwa w kreowanej transcendentalnej rzeczywistości Rozdział 19 . im większą rolę odgrywa dla uczestnika ludyczność (rozrywka. zwyczajne) patologiczne (nieprawidłowe) Charakterystyka Długie życie. które też mają duży wpływ na pomyślne starzenie się.

on wymaga przeorganizowania osobowości. pomoc w wybranych przez nich strategiach itd. możliwośc udzielania wskazówek. ze stroną społeczną. związany np. doświadczenie.nazywane są jako kompensacyjne. dystansowanie się od wartości i celów.pogorszenie pamięci czy czasu reakcji nie wpływa zasadniczo na radzenie sobie z codziennymi zadaniami -możliwa interpretacja tego faktu to istnienie mechanizmów kompensacyjnych. potrzeba podjęcia refleksji nad życiem -rozwój i pogłębianie mądrości. osiągnięć.ponowne określenie. a także kontaktów towarzyskich czy różnych hobby • kompensacja w obszarze procesów poznawczych -ogólnie starsi dosyć dobrze radzą sobie w życiu codziennym. usług czy ze stroną prawną.najczęściej w odniesieniu do seniorów. których osiągnięcie jest niemożliwe i jednoczesna identyfikacja z wartościami i działaniami specyficznymi dla swojej grupy wiekowej -np.. strategią kompensacyjną są zew. Pozytywną konsekwencją może być ukształtowanie tożsamości o nowej jakościowo 115 . uprzedzeń i dyskryminacji ludzi ze względu na ich wiek) *ageizm. czyli stereotypizacji. wykorzystując funkcje poznawcze w realnych sytuacjach -np. umożliwianie osobie starszej korzystania z doświadczenia. adaptacyjne lokowanie zasobów uwagi mogą stanowić czynnik kompensujący (np. umiejętności) czy zjawiskiem stratyfikacji wiekowej społeczeństwa (kategoryzowanie osób na podstawie wieku w połączeniu ze zjawiskiem AGEIMZU.np. kulturalnej.ocena swoich doświadczeń. poznawczym . intelektualnej. „wiedza o znaczeniu życiowym zdobyta dzięki osobistym doświadczeniom” -sam wiek i doświadczenie nie gwarantuje mądrości. w obliczu życiowych zmian. • nowe jakościowo zjawiska w obszarze tożsamości  dokonywanie bilansu życia.ubezpieczenia. rekreacyjnej. podejmowanie zachowań sprzecznych ze stereotypem człowieka starszego -np. *często dochodzi do autostereotypizacji i samowykluczenia seniorów. akcje społeczne. przeciwdziałanie ageizmowi. poszukiwanie sensu życia  rewizja tożsamości. na kartkach) • mądrość jako nowe jakościowo zjawisko w funkcj. praca. czyli rynkiem pracy.korzystny wpływ aktywności społecznej. które wykształcili seniorzy.trwałe zaangażowanie funkcji poznawczych w ciągu całego życia są korzystne na funkcjonowanie w starości . wspieranie osób starszych.kampanie informacyjne. część bazuje na selektywnej optymalizacji . niepowodzeń. porad dla młodszych  Wspomagania funkcjonowania osób starzejących się na poziomie osobowościowymsamoocena i tożsamość • selektywna optymalizacja i kompensacja w zakresie samooceny *w okresie starości samoocena jest niższa i mniej stabilna niż w pozostałych okresach dorosłości *obniżenie samooceny może mieć związek z obiektywnymi stratami (np. pielęgnacja czy ochrona zdrowia osób starszych itd. środki pomocnicze jak zapiski w kalendarzu.osoby starsze same zaczynają patrzeć na siebie w stereotypowych kategoriach *występują też mechanizmy chroniące samoocenę seniorów.trudność jej zdefiniowania. większa wiedza . rozumiana jako „wiedza o podstawowej pragmatyce życia”.np. własnej tożsamości Oba mechanizmy wiążą się z kryzysem tożsamości.

w stosunku do wcześniejszego życia stanowi warunek adaptacji do starości. Należy wspomagać osoby starsze w odnalezieniu i akceptacji nowych form wyrażania swojej tożsamości. które z powodu trudności intelektualnych osiągają niski iloraz inteligencji (poniżej 70) i mają ograniczoną możliwość przystosowania się społecznego. znaczny. czyli o generatywności (działanie na rzecz pokoleń) Ważne zagadnienie ciągłości życia. lekki. dotyczy osób.WSPOMAGANIE ROZWOJU OSÓB Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ INTELEKTUALNĄ Pojęcie „niepełnosprawności intelektualnej” jest szerokie. PSYCHOLOGICZNE STARZENIE SIĘ zależy od: -biologicznego wymiaru starzenia się organizmu -czynników zlokalizowanych w środowisku -aktywności własnej Rozdział 20 . niedorozwój umysłowy. intel. Silną stroną ego staje się mądrość rozumiana jako bezstronne zainteresowanie życiem w obliczu śmierci. a także ocenie poziomu różnych funkcji poznawczych. Wyróżnia się 4 poziomy: głęboki. poczucie bliskości z innymi). ale podwyższenie kompetencji dawania sobie rady w różnych sytuacjach życiowych. PECK. Używano też innych określeń (w praktyce nadal się je spotyka): upośledzenie umysłowe. • Geneza niepełnosprawności intelektualnej •Wady genetyczne •Uszkodzenia układu nerwowego (często w okresie rozwoju płodowego) •Choroby somatyczne i defekty percepcyjne •Zaniedbania i inne formy patologii środowiska 116 .charakterystyce. odpowiedzialności za własne życie. i zew.często postać uogólniona (np.zachowanie ciągłości wew. umiarkowany. dobra pamięć a słabe rozumowanie) lub z tzw.mówił o trzecim skutku pomyślnego rozwiązania kryzysu . • Postacie niepełnosprawności intelektualnej Składają się na nią defekty o różnym charakterze.konsekwencją pomyślnego rozwiązania kryzysu w okresie poźnej dorosłości jest osiągnięcie integralności ego (akceptacja własnej osoby. ma różne stopnie. doskonałe układanie puzzli o wysokim stopniu trudności i niemożność zawiązania butow) Niepeł. ERIKSON. Sprawdza się je za pomocą testów inteligencji. wyspami zdolności (np. Cele wspomagania osób z niepełnosprawnością jest nie tylko podniesienie ich ilorazu inteligencji.

lęk rodziców udziela się także dziecku co powoduje pogorszenie rozwoju •Dzieciństwo Zwiększająca się liczba tzw. zgodnie z polskim prawem można przerwać ciażę gdy badania wykażą ciężkie wady rozwojowe płodu.oddziaływanie na organizm środkami właściwymi medycynie -nadchodzi era eksperymentów genetycznych -problem eutanazji  środowiskowe -wzbogacenie środowiska kulturowego -kontakty personalne -pozbawienie czynników patologizujacych -adopcje. psychoedukacja (warsztaty.•Trauma psychiczna •Procesy inwolucyjne •Zaburzenia intrapsychiczne •Proces patologizacji rozwoju • Ogólne zasady wspomagania rozwoju osób z niepełnosprawnością intelektualną Istnieją następujące kategorie wspomagania:  biofizyczne . powinno się ich włączać do normalnych środowisk społecznych  pedagogiczne -edukacja osób niepełnosprawnych. usprawnienie gorzej działających funkcji  psychologiczne -metody pomocy: psychoterapia. Domana) 117 . metoda Vojty. brak w Polsce systemu wsparcia psychologicznego i socjalnego dla rodzin zagrożonych ryzykiem urodzenia dziecka niepełnosprawnego •Narodziny Brak profesjonalnego doradztwa rehabilitacyjnego czy wsparcia dla rodzin. metody stymulujące aktywność dziecka i usprawniania jego umiejętności (np. bo później one same stają się formami patologii. rodziny zastępcze. niepokój. kompensowanie deficytów.nie powinno się tworzyć dla niepełnosprawnych osobnych zamkniętych środowisk. poradnictwo  ogólnospołeczne -działanie instytucji i stowarzyszeń -uregulowanie prawne i system pomocy ze strony państwa • Wybrane problemy i potrzeby osób niepełnosprawnych intelektualnie w różnych fazach życia •Okres przed narodzeniem Lęki rodziców przed urodzeniem dziecka „nienormalnego”. ośrodków wczesnej interwencji. domy opieki . treningi).

problem zakładania rodziny (brak pieniędzy na życie. inne całościowe zaburzenia rozwoju Teoria umysłu. zaburzenia komunikowania się. integruje informacje na temat prawidłowego i zaburzonego rozwoju człowieka Autystyczne spektrum. które nie są uregulowane systemowo. Charakterystyka osób z autyzmem: (zalicza się też objawy podane powyżej) *nie wykorzystują zachowań niewerbalnych *nie dzielą się swoimi zainteresowaniami i uczuciami z innymi *ograniczone zdolności naśladowania *trudności w rozwoju mowy *nietypowe reakcje na bodźce sensoryczne *nietypowe zainteresowania *problemy w rozwoju emocjonalnym. zachowania i zainteresowań Przyczyny autyzmu nie zostały dotąd wyjaśnione. zespół Aspergera. zalicza się do niego: zaburzenie autystyczne. problem dalszej edukacji dla uczniów niepełnosprawnych z małych miejscowości •W kierunku dorosłości Zakończenie edukacji przynosi wyzwania.młoda dyscyplina naukowa. istnienie szkół specjalnych. Rozdział 21 . uznaje się go za zaburzenie o podłożu neurobiologicznym i złożonej etiologii.odnosi się do konstruowanego w umyśle modelu dot.•Okres szkolny Obowiązek szkolny dla WSZYSTKICH dzieci. zaniedbana edukacja seksualna). ograniczone wzorce aktywności. poznawczym i motorycznym *u wielu dzieci stwierdza się niepełnosprawność intelektualną (ogólnie też ciężko u takich dzieci badać poziom inteligencji) *specyficzny profil zdolności intelektualnych *gorzej radzą sobie z rozpoznawaniem emocji 118 .WSPOMAGANIE OSÓB Z ZABURZENIAMI NALEŻĄCYMI DO AUTYSTYCZNEGO SPEKTURM W PERSPEKTYWIE PSYCHOPATOLOGII ROZWOJOWEJ Psychopatologia rozwojowa. umożliwiającego wyjaśnienie i przewidywanie własnego zachowania i zachowania innych ludzi  Charakterystyka osób z zaburzeniami należącymi do autystycznego spektrum (ASZ) Objawy: nieprawidłowości w tworzeniu relacji społecznych. stanów mentalnych. warsztaty terapii zajęciowej i pracownie twórczości artystycznej.

behawioralną. historie społeczne)  Wspomaganie rozwoju młodzieży i dorosłych Autyzm nie mija wraz z wiekiem. żyje niezależnie i studiuje -wiele dorosłych jest pozbawionych profesjonalnego wsparcia -stosuje się różne terapie np.  wspierania rozwoju dziecka z autyzmem w wieku szkolnym -problemy i odmienność stają się widoczne -przebywanie wśród prawidłowo rozwijających się rówieśników jest bardzo ważne. które poprzedzają wystąpienie symptomów (tzw. ograniczony kontakt wzrokowy. odnosi się to do komunikacji. odręczne czytanie. wzrasta agresywność i problemy emocjonalne -cierpienie z powodu nieudanych relacji społecznych powoduje stany lękowe. zdobywane doświadczenia mają wpływ na ich rozwój (zazwyczaj konieczna jest obecnośc terapeuty-cienia. zdolności społecznych. brak reakcji na imię. poziomu rozwoju mowy) -nastolatki z ASZ nadal mają trudności z odczytywaniem emocji i oceną zachowań. Skuteczność interwencji zależy od: intensywności i czasu rozpoczęcia terapii. zaangażowania rodziców. nadal istnieją sztywne wzorce zainteresowań i aktywności -u niektórych pojawia się padaczka. przystosowawczych. poznawczo-behawioralną. zwiększa motywację do nauki. Wspomaganie rozwoju dzieci z autyzmem  wczesne wykrywanie i wczesna interwencja Pojawiają się charakterystyczne trudności.duże zróżnicowanie indywidualne -niewielki procent osób z ASZ pracuje. zaburzenia uwagi -ograniczone umiejętności społeczne. funkcjonowania rodziny .m.in. • Problemy związane z dorastaniem -przebieg rozwoju u różnych osób jest zróżnicowany -u wielu osób zachodzą pozytywne zmiany. czytanie ze zrozumieniem po cichu. rzadsze uśmiechanie się. zajęciową -profesjonalne wsparcie powinno również obejmować rodzinę 119 .powstanie wielu programów pozwalających na rozwój społecznych umiejętności (np. zdolność czytania w umyśle. pisanie. dostosowania programu do potrzeb dziecka.nie rozumieją norm występujących w klasie . trudności preautystyczne). Interwencja poprawia umiejętności komunikacji. brak podążania wzrokiem. u większości nasilenie symptomów słabnie z wiekiem (np. zaburzenia nastroju i snu -jednym z ważnych zadań jest edukacja seksualna osób z ASZ (jednym z takich programów edukacyjnych jest TEACCH) • Problemy od dzieciństwa do dorosłości . która bezpośrednio wspiera dziecko) trudności szkolne (w zakresie przebiegu nauki jak i relacji społecznych) -zaburzenia funkcji poznawczych -problem organizowania informacji w całość.