Metafora

I Słownik terminów literackich
Metafora – wyrażenie, w którego obrębie następuje zamierzona przemiana (znaczeń składających się
na nie słów).
 Wyrazy zespalają się w nową całość, wykraczając poza ramy semantyczne. M. staje się nową
wartością semantyczną. Trudno ją przełożyć na język potoczny bo taka m. to pewnego rodzaju
uniwersum.
 Zależna od kontekstu plastyczność znaczeniowa wyrazów, która umożliwia tworzenie
metafor, jest ogólną właściwością języka gwarantującą jego semantyczną zdolność do
obsługiwania nieskończonej liczby rozmaitych i zmieniających się sytuacji (polisemia), –
dlatego też metafory pojawiają się w różnych rodzajach wypowiedzi, choć uważane są
powszechnie za szczególne znamię – języka poetyckiego.
 Metafora jest najbardziej kunsztownym tropem. Zespół wyrazów tworzący kontekst, który
odbiera wyrazom ich pierwotne znaczenie.
Metafora poetycka różni się od metafory potocznej, zwanej też językową, nie tyle okolicznościami
użycia czy zasadami budowy, ile stopniem konwencjonalności. Powstają jako rezultat indywidualnej
odkrywczości i sztuki językowej, mają zaskakiwać, zastanawiać czy zachwycać odbiorcę, stanowić
wymagającą rozwiązania zagadkę
 Granicę między poetycką a potoczną metaforą są płynne.
 Metafory poetyckie nie zjawiają się wyłącznie w poezji, ale jako produkty anonimowej
twórczości lingwistycznej rodzą się także w mowie potocznej, np. w ulicznych czy
żargonowych powiedzonkach
 Metafory występujące w utworach poetyckich mogą mieć charakter z dawna potoczny lub być
pozbawionymi pierwiastka twórczego banalnymi – poetyzmami.
 Rodzące się metafory jako niezwykłe połączenia wyrazowe zakładają pewien odbiorczy
wysiłek semantyzacyjny, który pobudzają przez równoczesne stawianie oporu utartym
nawykom frazeologicznym.
 Możliwości tworzenia nowych związków metaforycznych są nieskończone, ale niezupełnie
swobodne.
 Zasięg semantycznej łączliwości nie jest z góry ograniczony, jednak do wytworzenia
znaczenia metaforycznego nie wystarcza składniowe połączenie jakichkolwiek obcych sobie
wyrazów, lecz konieczna jest uchwytność więzi uzasadniających to połączenie.
Metafora potoczna – są wielekroć powtarzanymi, utartymi w obyczaju językowym zestawieniami
słownymi; ich znaczenia zostały na tyle przyswojone, że rozumiane są automatycznie, bez
konieczności uzasadnień i odwołań do niemetaforycznych znaczeń składających się na nie wyrazów.
Np. bieg wydarzeń, źródło dochodów, rachunek sumienia, gorący spór.
Substytucyjna teoria metafory – utrwalona została przez dziedzictwo klasycznej retoryki i poetyki.
W myśl jej założeń metafora jest celową dewiacją, artystycznym odstępstwem od językowej
naturalności i wprowadzona zostaje do wypowiedzi w drodze substytucji zamiast zwykłego określenia
niemetaforycznego.
 Interpretacja metafory wymaga zrekonstruowanego właściwego, prozaicznego ekwiwalentu
dla całej metafory lub dla któregoś z jej składników oraz określenia zasady ich wymiany.
Teoria Arystotelesa
 „wg Arystotelesa „Metafora jest to przeniesienie nazwy jednej rzeczy na inną: z rodzaju na
gatunek, z gatunku na rodzaj, z jednego gatunku na inny, lub też przeniesienie nazwy z jakiejś
rzeczy na inną na podstawie analogii”.
 Analogię rozumie jako rodzaj odniesień proporcjonalnych

1

Zajmuje się kwestiami stosunków między znakami słownymi a interpretatorami (ludźmi je wypowiadającymi lub słuchającymi). pomocniczej. wycie wichru. peryfrazy. całkowicie uzależniając przekazywany obraz świata od sposobu jego wysłowienia. tematologiczne (tematyczna krytyka). Interakcyjna teoria metafory  Odrzuca jako niewystarczające lub mylące objaśnienia porównaniowe. z których jedna zostaje przedstawiona i przekształcona przez system „implikacji skojarzeniowych” typowych dla drugiej. a także mechanizmy niejawnego przekazywania i uzyskiwania informacji przez wypowiedź oraz mechanizmy jej rozumienia. że metafory to skrócone porównanie. Np. metonimii.  Zależnie od tego. w jakich kategoriach ujęte zostaną zestawione w metaforach dziedziny.) II Zarys teorii literatury 1 Pragmatyka (pragmatyka lingwistyczna) – jeden z trzech działów semiotyki (obok semantyki i syntaktyki). lodowate milczenie itp. które zachodzą w procesie komunikacji słownej. poetyckiego więc kategorię nadrzędną wobec kilku czy kilkunastu odmian tropów (np. wypróbowując koncepcje zrodzone w obrębie gramatyki generatywnej. jako układy przedmiotowe. 2 . Historia rozważań nad metaforą w europejskim kręgu kultury liczy. ironii. teorii aktów mowy itd. fale zbóż. a promieniuje zwykle na budowę większego fragmentu lub nawet całego tekstu. Inaczej mówiąc. pragmatyki 1. psychologiczne. przekształcenia frazeologiczne itp. Poetycka konstrukcja metaforyczna rzadko ogranicza swój zasięg do autonomicznego związku dwóch wyrazów. dzwon spódnicy. rodzaje myśli. W niezwykle żywotnym dziedzictwie antycznej retoryki i poetyki tkwią korzenie niemal wszystkich najpopularniejszych do dzisiaj sądów o metaforze. a zwłaszcza substytucyjne. przeżyć czy wyobrażeń. Nowoczesne ujęcia traktują metaforę jako konstrukcję językową. takich jak np. kompozycje obrazowe. koral ust może być uzasadniona podobieństwem w dwóch planach: między „koralem” a „ustami” oraz między „koralem” a potoczną „czerwienią” jeśli koral uznać za jej metaforyczny substytut. płomień miłości. bądź też traktowały ją jako synonim tropu poetyckiego. np.Metafora Porównaniowa teoria metafory  Także zakorzeniona w Arystotelesowskiej opinii. których nazwy zostały w metaforze zestawione lub podmienione. Lingwistyczną orientację w teorii metafory stymuluje fakt. którego kompozycyjnym odpowiednikiem jest rozwinięty obraz metaforyczny. konstrukcje pojęciowe czy kompleksy znaczeniowe – teoria interakcyjna może prezentować różne orientacje: obiektywizująco-realistyczne. tworząc rozgałęziony układ słowny. synekdochy i in. że współczesna metafora poetycka szczególnie uwydatnia motywację i zależności językowe (grę słów. hiperboli.).  Porównaniowa teoria metafory eksponując więzi przedmiotowe łatwo przylega do pewnej klasy dość prostych metafor o czytelnej denotacji.  Teoria ta upatruje motywacji w podobieństwach lub pokrewieństwach między zjawiskami czy obiektami. poczynając od Arystotelesa. a stworzenie dobrej polega na „dostrzeganiu podobieństwa w rzeczach niepodobnych”. poetyki generatywnej. semantyczno-lingwistyczne itd. Dla jej opisu aplikują cały aparat współczesnej semantyki oraz lingwistyki tekstu.. homonimy.  Traktuje ona wyrażenie metaforyczne jako obszar współoddziaływania dwóch przynajmniej dziedzin. prawie 24 wieki. pragmatyka bada sposoby posługiwania się mową przez ludzi (w szczególności rozumienie i interpretowanie wypowiedzi w zależności od kontekstu). semantyczno-logiczne. katachrezy. Klasyfikacje retoryczne przyznając metaforze szczególną rangę uważały ją bądź za najważniejszy z tropów poetyckich (figury retoryczne). zapewniający mowie ozdobność i zniewalające oddziaływanie.

Synekdocha służy wydobyciu jakiegoś jednego elementu dla celów emocjonalnych lub obrazowych. liść i drzewo mogą ogólnie oznaczać roślinność. Zastępowanie dokonuje się w ramach jednego przedmiotu. np. jaka zarysowuje się między nimi „odległość” semantyczna 2) jaka jest funkcja interpretacyjna 3) jaka jest funkcja kompozycyjna Metonimia – jest to rodzaj metafory.Metafora Dla przemian metafory niezwykłe są trzy czynniki: 1) jaki jest zakres znaczeniowy słów. Np. „wypić kielicha do dna” metonimia polega na tym. w którym ono się znajduje. z których jest budowana. które byłyby jego równoważnikiem znaczeniowym. Eufemizm – odmiana peryfrazy. łagodzenie znaczeń pewnych wyrazów. zastąpienie nazwy jakiegoś przedmiotu lub zjawiska nazwą innego. 3 . część zastępuje całość lub całość część. Oksymoron – zestawienie ze sobą dwóch wyrazów o przeciwstawnym znaczeniu. a więc pozostaje z nim w pewnym realnym związku. pozostającego pozostającego nim w pełnej zależności. Synekdocha – odmiana metonimii. wzajemnie się wykluczających („czarny śnieg”) Peryfraza – polega na zastąpieniu danego wyrazu przez szereg innych . że wino zastąpione przez kielich.