Metafora

I Słownik terminów literackich
Metafora – wyrażenie, w którego obrębie następuje zamierzona przemiana (znaczeń składających się
na nie słów).
 Wyrazy zespalają się w nową całość, wykraczając poza ramy semantyczne. M. staje się nową
wartością semantyczną. Trudno ją przełożyć na język potoczny bo taka m. to pewnego rodzaju
uniwersum.
 Zależna od kontekstu plastyczność znaczeniowa wyrazów, która umożliwia tworzenie
metafor, jest ogólną właściwością języka gwarantującą jego semantyczną zdolność do
obsługiwania nieskończonej liczby rozmaitych i zmieniających się sytuacji (polisemia), –
dlatego też metafory pojawiają się w różnych rodzajach wypowiedzi, choć uważane są
powszechnie za szczególne znamię – języka poetyckiego.
 Metafora jest najbardziej kunsztownym tropem. Zespół wyrazów tworzący kontekst, który
odbiera wyrazom ich pierwotne znaczenie.
Metafora poetycka różni się od metafory potocznej, zwanej też językową, nie tyle okolicznościami
użycia czy zasadami budowy, ile stopniem konwencjonalności. Powstają jako rezultat indywidualnej
odkrywczości i sztuki językowej, mają zaskakiwać, zastanawiać czy zachwycać odbiorcę, stanowić
wymagającą rozwiązania zagadkę
 Granicę między poetycką a potoczną metaforą są płynne.
 Metafory poetyckie nie zjawiają się wyłącznie w poezji, ale jako produkty anonimowej
twórczości lingwistycznej rodzą się także w mowie potocznej, np. w ulicznych czy
żargonowych powiedzonkach
 Metafory występujące w utworach poetyckich mogą mieć charakter z dawna potoczny lub być
pozbawionymi pierwiastka twórczego banalnymi – poetyzmami.
 Rodzące się metafory jako niezwykłe połączenia wyrazowe zakładają pewien odbiorczy
wysiłek semantyzacyjny, który pobudzają przez równoczesne stawianie oporu utartym
nawykom frazeologicznym.
 Możliwości tworzenia nowych związków metaforycznych są nieskończone, ale niezupełnie
swobodne.
 Zasięg semantycznej łączliwości nie jest z góry ograniczony, jednak do wytworzenia
znaczenia metaforycznego nie wystarcza składniowe połączenie jakichkolwiek obcych sobie
wyrazów, lecz konieczna jest uchwytność więzi uzasadniających to połączenie.
Metafora potoczna – są wielekroć powtarzanymi, utartymi w obyczaju językowym zestawieniami
słownymi; ich znaczenia zostały na tyle przyswojone, że rozumiane są automatycznie, bez
konieczności uzasadnień i odwołań do niemetaforycznych znaczeń składających się na nie wyrazów.
Np. bieg wydarzeń, źródło dochodów, rachunek sumienia, gorący spór.
Substytucyjna teoria metafory – utrwalona została przez dziedzictwo klasycznej retoryki i poetyki.
W myśl jej założeń metafora jest celową dewiacją, artystycznym odstępstwem od językowej
naturalności i wprowadzona zostaje do wypowiedzi w drodze substytucji zamiast zwykłego określenia
niemetaforycznego.
 Interpretacja metafory wymaga zrekonstruowanego właściwego, prozaicznego ekwiwalentu
dla całej metafory lub dla któregoś z jej składników oraz określenia zasady ich wymiany.
Teoria Arystotelesa
 „wg Arystotelesa „Metafora jest to przeniesienie nazwy jednej rzeczy na inną: z rodzaju na
gatunek, z gatunku na rodzaj, z jednego gatunku na inny, lub też przeniesienie nazwy z jakiejś
rzeczy na inną na podstawie analogii”.
 Analogię rozumie jako rodzaj odniesień proporcjonalnych

1

kompozycje obrazowe. przekształcenia frazeologiczne itp. jako układy przedmiotowe. w jakich kategoriach ujęte zostaną zestawione w metaforach dziedziny. rodzaje myśli. Zajmuje się kwestiami stosunków między znakami słownymi a interpretatorami (ludźmi je wypowiadającymi lub słuchającymi).  Zależnie od tego. z których jedna zostaje przedstawiona i przekształcona przez system „implikacji skojarzeniowych” typowych dla drugiej. Nowoczesne ujęcia traktują metaforę jako konstrukcję językową. konstrukcje pojęciowe czy kompleksy znaczeniowe – teoria interakcyjna może prezentować różne orientacje: obiektywizująco-realistyczne. 2 . teorii aktów mowy itd. a stworzenie dobrej polega na „dostrzeganiu podobieństwa w rzeczach niepodobnych”. że metafory to skrócone porównanie.  Traktuje ona wyrażenie metaforyczne jako obszar współoddziaływania dwóch przynajmniej dziedzin. koral ust może być uzasadniona podobieństwem w dwóch planach: między „koralem” a „ustami” oraz między „koralem” a potoczną „czerwienią” jeśli koral uznać za jej metaforyczny substytut. tematologiczne (tematyczna krytyka). że współczesna metafora poetycka szczególnie uwydatnia motywację i zależności językowe (grę słów. bądź też traktowały ją jako synonim tropu poetyckiego. Poetycka konstrukcja metaforyczna rzadko ogranicza swój zasięg do autonomicznego związku dwóch wyrazów. tworząc rozgałęziony układ słowny. semantyczno-logiczne. wycie wichru. Historia rozważań nad metaforą w europejskim kręgu kultury liczy. peryfrazy. które zachodzą w procesie komunikacji słownej. lodowate milczenie itp. poetyckiego więc kategorię nadrzędną wobec kilku czy kilkunastu odmian tropów (np. Interakcyjna teoria metafory  Odrzuca jako niewystarczające lub mylące objaśnienia porównaniowe. poetyki generatywnej. którego kompozycyjnym odpowiednikiem jest rozwinięty obraz metaforyczny. których nazwy zostały w metaforze zestawione lub podmienione. ironii. dzwon spódnicy. Np. katachrezy. a promieniuje zwykle na budowę większego fragmentu lub nawet całego tekstu. zapewniający mowie ozdobność i zniewalające oddziaływanie. przeżyć czy wyobrażeń. płomień miłości. wypróbowując koncepcje zrodzone w obrębie gramatyki generatywnej.). semantyczno-lingwistyczne itd.. hiperboli. np. homonimy. metonimii.  Porównaniowa teoria metafory eksponując więzi przedmiotowe łatwo przylega do pewnej klasy dość prostych metafor o czytelnej denotacji. a także mechanizmy niejawnego przekazywania i uzyskiwania informacji przez wypowiedź oraz mechanizmy jej rozumienia.) II Zarys teorii literatury 1 Pragmatyka (pragmatyka lingwistyczna) – jeden z trzech działów semiotyki (obok semantyki i syntaktyki). takich jak np. pragmatyki 1. a zwłaszcza substytucyjne.  Teoria ta upatruje motywacji w podobieństwach lub pokrewieństwach między zjawiskami czy obiektami. fale zbóż. całkowicie uzależniając przekazywany obraz świata od sposobu jego wysłowienia. pomocniczej. poczynając od Arystotelesa. Lingwistyczną orientację w teorii metafory stymuluje fakt. Dla jej opisu aplikują cały aparat współczesnej semantyki oraz lingwistyki tekstu. Klasyfikacje retoryczne przyznając metaforze szczególną rangę uważały ją bądź za najważniejszy z tropów poetyckich (figury retoryczne). pragmatyka bada sposoby posługiwania się mową przez ludzi (w szczególności rozumienie i interpretowanie wypowiedzi w zależności od kontekstu). prawie 24 wieki. W niezwykle żywotnym dziedzictwie antycznej retoryki i poetyki tkwią korzenie niemal wszystkich najpopularniejszych do dzisiaj sądów o metaforze. Inaczej mówiąc. synekdochy i in.Metafora Porównaniowa teoria metafory  Także zakorzeniona w Arystotelesowskiej opinii. psychologiczne.

Synekdocha – odmiana metonimii. „wypić kielicha do dna” metonimia polega na tym. Np. Oksymoron – zestawienie ze sobą dwóch wyrazów o przeciwstawnym znaczeniu. a więc pozostaje z nim w pewnym realnym związku. że wino zastąpione przez kielich. w którym ono się znajduje. Eufemizm – odmiana peryfrazy. z których jest budowana. np. łagodzenie znaczeń pewnych wyrazów. które byłyby jego równoważnikiem znaczeniowym. Zastępowanie dokonuje się w ramach jednego przedmiotu. liść i drzewo mogą ogólnie oznaczać roślinność. jaka zarysowuje się między nimi „odległość” semantyczna 2) jaka jest funkcja interpretacyjna 3) jaka jest funkcja kompozycyjna Metonimia – jest to rodzaj metafory. wzajemnie się wykluczających („czarny śnieg”) Peryfraza – polega na zastąpieniu danego wyrazu przez szereg innych . pozostającego pozostającego nim w pełnej zależności. zastąpienie nazwy jakiegoś przedmiotu lub zjawiska nazwą innego. część zastępuje całość lub całość część. 3 .Metafora Dla przemian metafory niezwykłe są trzy czynniki: 1) jaki jest zakres znaczeniowy słów. Synekdocha służy wydobyciu jakiegoś jednego elementu dla celów emocjonalnych lub obrazowych.