61

EWA DA˛BROWSKA-MICHALCZAK

Potocznos´c´ w słuz˙bie semantyki:
je˛zykowy model
relacji przestrzennych w pionie
1. Ogólne załoz˙enia i cel pracy
Jedna˛ z najbardziej kontrowersyjnych tez je˛zykoznawstwa kognitywnego jest stwierdzenie, z˙e znaczenie wyraz˙enia je˛zykowego to nic innego jak konwencjonalny sposób konceptualizowania dos´wiadczenia – innymi słowy, z˙e semantyka kaz˙dego je˛zyka naturalnego
zakłada pewien wyidealizowany, konwencjonalny (’potoczny’) sposób widzenia s´wiata –
oraz z˙e tak byc´ musi, jez˙eli je˛zyk ma spełniac´ swoje podstawowe funkcje – poznawcza˛
i komunikacyjna˛. Celem niniejszej pracy jest wykazanie prawdziwos´ci tej tezy na przykładzie przyimków lokatywnych – czyli wyraz˙en´, o których zazwyczaj twierdzi sie˛, iz˙ opisuja˛
relacje istnieja˛ce obiektywnie w s´wiecie obiektywnym. Postaram sie˛ wie˛c wykazac´, z˙e:
1. Wie˛kszos´ci wyraz˙en´ je˛zyka naturalnego nie sposób definiowac´ za pomoca˛ warunków koniecznych i wystarczaja˛cych, o których zwykło sie˛ mówic´, z˙e stanowia˛ podstawe˛
naukowego, obiektywnego widzenia rzeczywistos´ci. Wyraz˙enia je˛zyka naturalnego sa˛
z reguły polisemiczne: ich znaczenie moz˙na opisac´ jako zbiór odre˛bnych, choc´ blisko ze
soba˛ spokrewnionych ‘sensów’. Powia˛zania mie˛dzy poszczególnymi sensami danego
wyraz˙enia leksykalnego sa˛ odbiciem naszego (w duz˙ym stopniu uwarunkowanego kulturowo) sposobu widzenia s´wiata; z punktu widzenia czysto formalnego sa˛ one całkowicie
arbitralne.
2. Przyimki lokatywne nie nazywaja˛ relacji istnieja˛cych w s´wiecie obiektywnym, lecz
odzwierciedlaja˛ pewien konwencjonalny sposób widzenia rzeczywistos´ci.
3. Taka konwencjonalna idealizacja s´wiata pełni funkcje˛ instrumentalna˛: jest to jedyny
sensowny sposób poradzenia sobie z pozornie niewykonalnym zadaniem opisania za

62
pomoca˛ niewielkiej ilos´ci wyraz˙en´ lokatywnych o okres´lonym znaczeniu nieskon´czonej
liczby moz˙liwych konfiguracji przestrzennych.

2. Tradycyjne opisy wyraz˙en´ lokatywnych
Wie˛kszos´c´ tradycyjnych teorii semantyki leksykalnej przyjmuje – zazwyczaj w sposób
milcza˛cy – pewne załoz˙enia dotycza˛ce stosunku mie˛dzy wyraz˙eniami je˛zykowymi a odpowiadaja˛cymi im kategoriami przedmiotów ba˛dz´ relacji. Przyjmuje sie˛ wie˛c zwykle, iz˙
poszczególnym elementom leksykalnym odpowiadaja˛ kategorie przyległe i wzajemnie
wykluczaja˛ce sie˛; wspólnie kategorie te pokrywaja˛ cały obszar danej dziedziny1, a ich
znaczenie moz˙na opisac´ za pomoca˛ kombinacji kilku podstawowych parametrów (‘składników’, ‘poje˛c´ atomowych’), które okres´laja˛ warunki konieczne i wystarczaja˛ce do uz˙ycia
danego leksemu. Preferuje sie˛ zazwyczaj opisy, w których nalez˙a˛ce do danej dziedziny
kategorie tworza˛ minimalnie ze soba˛ kontrastuja˛ce pary ba˛dz´ grupy.
Jednym z celów niniejszego referatu jest wykazanie, z˙e przedstawiony powyz˙ej model
organizacji semantycznej jest całkowicie nieodpowiedni do analizy wie˛kszos´ci materiału
leksykalnego je˛zyka naturalnego (choc´ moz˙e on byc´ uznany za przydatny do opisu kilku
izolowanych podsystemów je˛zyka, takich jak zaimki osobowe czy wyraz˙enia okres´laja˛ce
pokrewien´stwo). Poszczególne kategorie bowiem zazwyczaj róz˙nia˛ sie˛ nie wartos´cia˛
pojedynczego parametru, lecz całym kompleksem parametrów. Innymi słowy, je˛zyk nie
dzieli s´wiata na mniejsze lub wie˛ksze ‘przegródki’, którym odpowiadaja˛ pewne sekwencje
dz´wie˛ków: moz˙na raczej powiedziec´, z˙e poszczególne elementy leksykalne sa˛ przyporza˛dkowane pewnym uprzywilejowanym punktom odniesienia na semantycznym kontinuum;
owe punkty odniesienia stanowia˛ prototypy, wokół których buduje sie˛ naturalne kategorie
znaczen´ (por. pkt 5).
Rozwaz˙my jednak adekwatnos´c´ modelu tradycyjnego dla opisu relacji lokatywnych
w pionie, tj. stosunków przestrzennych, które w je˛zyku polskim okres´lane sa˛ za pomoca˛
przyimków nad, na oraz pod. Zazwyczaj za relewantne parametry dla relacji w pionie
uznaje sie˛ przyległos´c´ oraz kierunek (‘góra’ i ‘dół’, przy czym ‘dół’ moz˙na opisywac´ jako
[–GÓRA]); tak wie˛c na znaczenie przyimka na składaja˛ sie˛ dwa poje˛cia atomowe:
[+GÓRA], [+PRZYLEGŁOS´C´]; nad jest definiowane jako [+GÓRA, –PRZYLEGŁOS´C´];
zas´ pod jako [–GÓRA]2.
Niestety taki opis organizacji semantycznej, choc´ pocza˛tkowo moz˙e sie˛ wydawac´
bardzo obiecuja˛cy, przy bliz˙szej analizie okazuje sie˛ całkowicie błe˛dny. Aby tego dowies´c´,
wykaz˙e˛, z˙e posiadanie cech [+GÓRA, +PRZYLEGŁOS´C´] nie jest ani warunkiem koniecznym, ani wystarczaja˛cym do zdefiniowania kategorii relacji przestrzennych okres´lanych
przez przyimek na; oczywis´cie dla pozostałych przyimków moz˙na przedstawic´ argumenty
analogiczne.
a)
b)

Rys. 1

. <6> PUNKT ZAKOTWICZENIA: Pokrywka trzyma sie˛ na jednym gwoz´dziu. ilustruja˛ce niektóre z nich). z˙e na ma nie jedno. <14> LOKALIZACJA NA ABSTRAKCYJNEJ PŁASZCZYZ´NIE OKRES´LONEJ PRZEZ ODLEGŁOS´C´ OD INNEJ PŁASZCZYZNY STANOWIA˛CEJ UKŁAD ODNIESIENIA: Trzeci obóz załoz˙ylis´my na wysokos´ci czterech tysie˛cy metrów. Oczywis´cie. sytuacje˛ przedstawiona˛ na rysunku 1b: Darek lewituje pod drzewem). <3> LOKALIZACJA W OBRE˛BIE PŁASZCZYZNY: Masz plame˛ na spodniach.63 Zdanie <2> (Darek wisi na drzewie) opisuje sytuacje˛ przedstawiona˛ na rysunku 1a. <11> PODLEGANIE SIŁOM/ZAGROZ˙ENIOM ZEWNE˛TRZNYM: Stał na widoku/na słon´cu/na mrozie. dla opisania sytuacji 1a nalez˙ałoby uz˙yc´ przyimka pod (por. czy trzy róz˙ne znaczenia. <2> RELACJA PODTRZYMYWANIA W PRZESTRZENI: Darek wisi na drzewie. <4> WIDOCZNOS´C´: Na suficie jest mucha. <1> UZ˙YCIE PROTOTYPOWE: Na stole lez˙y ksia˛z˙ka. Niepokoja˛cy jest jednak zasie˛g tej wieloznacznos´ci: okazuje sie˛. lecz ponad dwadzies´cia (por. Decyduja˛cym elementem nie jest tu jednak konfiguracja przestrzenna. przykłady <1> – <17>. dobrze? <13> STAN KON´COWY (przy czasownikach opisuja˛cych zmiane˛): Przerobił powies´c´ na scenariusz filmowy. lecz relacja podtrzymywania: drzewo przeciwdziała siłom przycia˛gania i podtrzymuje ciało Darka w pewnym połoz˙eniu. dwa. <8> LOKALIZACJA W METAFORYCZNEJ PRZESTRZENI: Janka jest na studiach/na farmacji. <9> RELACJA PODTRZYMYWANIA W METAFORYCZNEJ PRZESTRZENI: To twierdzenie oparte jest na faktach. <12> CEL PRZESTRZENNY: Wyjdz´my na dach. <5> PRZEDMIOT ŁA˛CZA˛CY TRAJEKTOR3 Z OBIEKTEM PODTRZYMUJA˛CYM: Z˙arówka wisiała na kablu. Jan jest bardzo podatny na wpływy kolegów. Uz˙yty jest w nim przyimek na. fakty te same w sobie s´wiadcza˛ jedynie o tym. Gdyby czynnikiem warunkuja˛cym uz˙ycie takiego ba˛dz´ innego przyimka była tu jedynie przestrzenna konfiguracja Darka i drzewa. <10> PRZEDMIOT METAFORYCZNIE OGRANICZAJA˛CY AMPLITUDE˛ RUCHÓW TRAJEKTORA3: Nerwy trzeba trzymac´ na wodzy. <7> PRZEDMIOT OGRANICZAJA˛CY AMPLITUDE˛ RUCHÓW TRAJEKTORA3: Psa trzymał na łan´cuchu. z˙e mamy tu do czynienia z wieloznacznos´cia˛: przyimek na ma inne znaczenie w przykładzie <2> niz˙ w <1>. choc´ przestrzenne usytuowanie Darka w stosunku do drzewa nie spełnia z˙adnego z wymienionych powyz˙ej warunków.

Na przykład opisuja˛c sytuacje˛ przedstawiona˛ na rys. jez˙eli jakiemus´ wyraz˙eniu je˛zykowemu odpowiada kompleks róz˙nych parametrów logicznie niezalez˙nych. a nieistotna kolejnos´c´ w pionie. Podobnie nieidiomatyczne jest zdanie <19>. a potem odbił na ksero. trudno jest sobie wyobrazic´.64 <15> KIERUNEK: Musimy is´c´ jak najdalej na północ. Je˛zykowa idealizacja s´wiata Definicje składnikowe przyimków zazwyczaj nie uwzgle˛dniaja˛ dwóch istotnych cech je˛zykowej organizacji s´wiata. Poniewaz˙ w róz˙nych sytuacjach róz˙ne cechy danej konfiguracji przestrzennej determinuja˛ wybór odpowiedniego przyimka. W pierwszym przypadku istotna jest relacja podtrzymywania. Idzie mu na pia˛ty krzyz˙yk. lecz współwyste˛puja˛cych w wielu róz˙nych sytuacjach. a jednak nie moz˙na o nim powiedziec´. w jaki sposób poszczególne znaczenia moz˙na by zdefiniowac´ za pomoca˛ kilku elementarnych ‘składników’ tak. Po pierwsze. <16> PRZYSZŁOS´C´: Jest kwadrans na szósta˛. w których dwa przedmioty przylegaja˛ do siebie i jeden znajduje sie˛ ponad drugim. nie moz˙na powiedziec´ Rys. choc´ stratosfera jest warstwa˛ atmosfery ziemskiej znajduja˛cej sie˛ bezpos´rednio ponad troposfera˛: <19> *Stratosfera jest na troposferze. Te˛ paczke˛ trzeba be˛dzie zwaz˙yc´ na wadze dziesie˛tnej. Przykłady moz˙na by mnoz˙yc´. aby definicje nie pozwalały na uz˙ycia sprzeczne z konwencja˛ je˛zykowa˛ (np. z˙eby nie zezwalały na uz˙ycie przyimka na do opisania sytuacji. 2 <18> *Kwadrat jest na trójka˛cie. ale pod parapetem (guma znajduja˛ca sie˛ na parapecie musi byc´ przyklejona do jego wierzchniej cze˛s´ci). 2. [+GÓRA] i [+PRZYLEGŁOS´C´] nie sa˛ równiez˙ wystarczaja˛ce do zdefiniowania przyimka na: istnieja˛ sytuacje. <17> URZA˛DZENIE: Napisał tekst na maszynie. w drugim jest dokładnie na odwrót4. Jez˙eli do sufitu i do spodniej cze˛s´ci parapetu przyklejona jest guma do z˙ucia. 3. w której guma jest przyklejona do spodniej cze˛s´ci parapetu). z˙e znajduje sie˛ na tym drugim. w celu zmaksymalizowania ekonomii opisu da˛z˙y sie˛ do zredukowania znaczenia kaz˙dego leksemu do jak najmniejszej liczby parametrów. z˙e jest ona na suficie. zazwyczaj . to powiemy.

jest pewna konfiguracja prostych elementów geometrycznych. aby odpowiadały one elementom geometrycznym wyróz˙nionym przez system je˛zykowy: „Faktycznym. zamykania figur nie domknie˛tych (z˙eby stwierdzic´. Ten proces ‘przyporza˛dkowania’. definicje składnikowe na ogół nie uwzgle˛dniaja˛ asymetrii relacji trajektor – układ odniesienia. np. w tłumie)8. moje. Otóz˙ wydaje sie˛. czy wzdłuz˙ składaja˛ sie˛ nie tylko wzajemne usytuowanie dwu przedmiotów w przestrzeni. jak tez˙ od ich rzeczywistego kształtu. Takie sformułowanie. prototypowe pod i na okres´laja˛ przestrzenny stosunek bryły (trajektor) i poziomej płaszczyzny (układ odniesienia). tłum. pomija jednak pewien istotny moment. Klucz jest pod s´niegiem. co jest oczywis´cie fałszywe: przykłady <20a> i <b> opisuja˛ zupełnie inne sytuacje i nie moz˙na ich uz˙ywac´ zamiennie5. Uz˙ycie przyimka wzdłuz˙ zakłada. przyimka w je˛zyku angielskim.) Tak wie˛c s´ciana czy tez˙ wisza˛cy na niej obraz sa˛ zazwyczaj dla celów kodowania je˛zykowego idealizowane jako pionowe płaszczyzny. czy cos´ jest w szklance czy nad szklanka˛. twierdzi sie˛. <20> a. a pozostałe pomija w opisie. uz˙ywaja˛c terminologii Talmy’ego. abstrahuja˛c od ich szerokos´ci czy wysokos´ci.65 wybiera sie˛ jeden z nich jako definicyjny dla danego przedmiotu ba˛dz´ relacji. pod. z˙e na znaczenie wyraz˙en´ przestrzennych takich jak w. a trajektorem – bryła. która˛ opisujemy za pomoca˛ je˛zyka. rzeke˛ ba˛dz´ płot idealizuje sie˛ jako linie proste. dla przyimka w układem odniesienia jest pojemnik. Po drugie. be˛dziemy nazywac´ idealizacja˛”. b. ‘dosłownym’ odniesieniem jakiegokolwiek wyraz˙enia przestrzennego. nie składa sie˛ z prostych elementów geometrycznych takich jak płaszczyzna czy pojemnik. zawieraja˛cej wiele nieistotnych szczegółów sytuacji w s´wiecie obiektywnym. płaszczyzna. Oczywis´cie rzeczywistos´c´. przyimek komunikuje. Idealizacja cze˛sto wymaga projekcji granic. z˙e zarówno trajektor. etc. Na przykład relacje˛ okres´lana˛ przez przyimki na i pod kontaktowe uwaz˙a sie˛ cze˛sto za relacje˛ w pełni odwracalna˛: innymi słowy. na. idealizujemy obiekty przestrzenne tak. w którym wyobraz˙enia przedmiotów w przestrzeni sa˛ ‘dopasowywane’ do odpowiedniego schematu. gdzie sie˛ cos´ znajduje. pojemnik. jak i układ odniesienia sa˛ prostymi lez˙a˛cymi na jakiejs´ poziomej płaszczyz´nie. tj. które składaja˛ sie˛ na abstrakcyjny schemat. Na kluczu jest s´nieg. choc´ prawdziwe. musimy szklanke˛ konceptualnie ‘zamkna˛c´’ od góry) lub ustanawiania granic tam. Twierdzenie o odwracalnos´ci moz˙na oczywis´cie uzupełnic´ ogólnymi zasadami pragmatycznymi dotycza˛cymi lokalizowania przedmiotów w przestrzeni (poniewaz˙ wyraz˙en´ lokatywnych uz˙ywamy po to. ba˛dz´ z jakichs´ powodów waz˙niejszy. Podejs´cie takie rodzi szczególnego rodzaju problemy i prowadzi do mocno zniekształconej wizji organizacji semantycznej. lecz takz˙e schematyczna6 charakteryzacja geometrii trajektora i układu odniesienia (bryła. a wie˛c prawdopodobnie lepiej znany rozmówcy). co postaram sie˛ wykazac´ w naste˛pnych podrozdziałach. . z˙e zdanie „A jest na B” posiada to samo znaczenie co zdanie „B jest pod A”. układem odniesienia jest zazwyczaj przedmiot wie˛kszy. z˙eby komus´ wskazac´. posługuja˛c sie˛ wie˛c jakimkolwiek je˛zykiem dokonujemy projekcji kategorii semantycznych tego je˛zyka na s´wiat – lub. (Talmy 1983: 258–259. prosta. a wie˛c łatwiej dostrzegalny. z˙e te dwie proste sa˛ mniej wie˛cej równoległe7.). choc´ oczywis´cie sa˛ one obiektami trójwymiarowymi. dowolny przedmiot trójwymiarowy moz˙e byc´ w odpowiedniej sytuacji idealizowany jako pojemnik. gdzie nie istnieja˛ one obiektywnie w s´wiecie zewne˛trznym (w lesie. Schemat ten musi byc´ jednak w jakis´ sposób poje˛ciowo przyporza˛dkowany pełnej konkretów.

. jest taka mała.. albo jako pojemnik (W trawie z˙yje mnóstwo drobnych owadów). proces idealizacji jest cze˛s´cia˛ konwencji je˛zykowej. Po pierwsze. lecz pozaje˛zykowe. Wkle˛słos´c´ w jego górnej powierzchni nie zalicza sie˛ do obszaru nad lokalizatorem. w drugim przypadku wzgle˛dna ‘grubos´c´’ miasta w porównaniu z wysokos´cia˛. z˙e proces ten musi byc´ równiez˙ uwzgle˛dniony w jakimkolwiek opisie semantyki je˛zyka naturalnego. a pies przechodzi przez stół10.. gdyz˙ róz˙ne je˛zyki w róz˙ny sposób idealizuja˛ te same przedmioty. W je˛zyku polskim stół jest idealizowany jako pozioma płaszczyzna: pies. w je˛zyku Atsugewi9. 3 Uwzgle˛dnienie roli idealizacji w opisie semantycznym pozwala na uniknie˛cie wielu problemów. Miasta sa˛ zazwyczaj idealizowane jako pojemniki (Piotr mieszka w Warszawie). moga˛ byc´ jednak równiez˙ idealizowane jako płaszczyzny (W czasie wojny na Warszawe˛ zrzucono setki bomb11). ignorowanie drobnych odchylen´ od pionu czy od poziomu) to niewa˛tpliwie zjawiska zwia˛zane z postrzeganiem. kaz˙dy opis znaczenia wyraz˙enia je˛zykowego zakłada uprzednia˛ idealizacje˛. Weinsberg (1973) słusznie zauwaz˙a.. Takie stanowisko jest cze˛s´ciowo uzasadnione. 3 nie moz˙emy powiedziec´. nawet w tym samym je˛zyku ten sam przedmiot moz˙e byc´ idealizowany na róz˙ne sposoby. miejsce poros´nie˛te trawa˛ moz˙e byc´ traktowane albo jako płaszczyzna (Dzieci bawia˛ sie˛ na trawie). która dopiero umoz˙liwia włas´ciwe przetwarzanie je˛zykowe – innymi słowy. ła˛czenie przedmiotów podobnych w grupy. jakie stawia badaczowi pozornie nielogiczny system je˛zykowy. co nalez˙y bardziej do domeny percepcji niz˙ do je˛zyka. Po drugie.. ba˛dz´ tez˙ po prostu od kontekstu. zalez˙nie od tego.. z˙e A jest nad B: „. . zwia˛zane z traktowaniem wkle˛słos´ci w powierzchni lokalizatora. Równiez˙ inwentarz je˛zykowo istotnych poje˛c´ geometrycznych moz˙e byc´ róz˙ny w róz˙nych je˛zykach: dla opisu je˛zyka rumun´skiego np. jako swego rodzaju wste˛pna˛ obróbke˛ danych zmysłowych.66 Kaz˙de uz˙ycie wyraz˙enia lokatywnego do opisu takiej czy innej konfiguracji przestrzennej wymaga idealizacji. Weinsberg 1973: 64). co sie˛ składa na poje˛cie ‘idealizacji’ (‘domykanie’ figur otwartych. konieczne jest wyróz˙nienie ‘zakon´czenia przedmiotu o wysmukłym kształcie’ – poje˛cia geometrycznego całkowicie nieistotnego dla systemu semantycznego je˛zyka polskiego (por. jako z˙e wiele z tego. stół jest traktowany jako obiekt trójwymiarowy. z˙e opisuja˛c sytuacje˛ przedstawiona˛ na rys. w skład znaczen´ górnego nad i dolnego pod oprócz samych elementów góry i dołu wchodza˛ jeszcze inne . A B Rys. z˙e moz˙na ja˛ całkowicie pomina˛c´. Oczywis´cie nie wszystkie opisy semantyczne stwierdzaja˛ to explicite: idealizacje˛ cze˛sto traktuje sie˛ jako zjawisko moz˙e nawet kognitywne. z jakiej zrzuca sie˛ bomby. jednak wiele powaz˙nych racji przemawia za tym. Tak wie˛c dom moz˙e byc´ traktowany jako bryła (przed domem) ba˛dz´ jako pojemnik (w domu). co mówia˛cy chce w swojej wypowiedzi uwypuklic´. jako cos´. który przechodzi poniz˙ej blatu stołu mie˛dzy nogami przechodzi pod stołem.

co B. układem odniesienia dla tego znaczenia pod jest jakikolwiek przedmiot idealizowany jako linia pionowa. Z drugiej strony fakt. nie licza˛c wkle˛słos´ci w jego górnej powierzchni’”. a) b) c) Rys. Piłka jest pod masztem. z˙e A jest na B. Tak wie˛c przyimki na i pod sa˛ wieloznaczne: moga˛ one opisywac´ relacje przestrzenne przedstawione na rys. oraz z˙e znajduje sie˛ powyz˙ej stołu w osi pionowej. 4b). sytuacje˛ te˛ moz˙emy opisac´ tylko za pomoca˛ wyraz˙enia peryfrastycznego (np. pod komunikuje. 3 nie moz˙emy powiedziec´. Piłka jest pod stołem. pod sygnalizuje połoz˙enie piłki poniz˙ej stołu. na poziomie powierzchni B”). aby opisac´ sytuacje˛ przedstawiona˛ na rys. ale moga˛ równiez˙ oznaczac´ ‘relacje podtrzymywania’ i ‘bliskos´c´’ (rys. 3 nie moz˙na przyporza˛dkowac´ z˙adnego z przyimków opisuja˛cych relacje przestrzenne w pionie. wie˛c nie moz˙e byc´ nad B. z˙e A jest nad B. Fakty te moz˙emy naturalnie wyjas´nic´ tylko wtedy. Zegar jest na stole. „A znajduje sie˛ nad zagłe˛bieniem w powierzchni B. z˙e opisuja˛c rys. zdan´ w <21> nie moz˙na uz˙yc´. 4a: na oznacza tu.67 Innymi słowy. Zegar jest na maszcie. a układ odniesienia niekoniecznie jest pozioma˛ płaszczyzna˛. znów idealizowanego jako pozioma płaszczyzna. 4b i ilustruja˛ inne znaczenia wymienionych przyimków: w < 22a>. doraz´ne – i zupełnie arbitralne. z˙e zegar jest podtrzymywany przez stół. Jednak ta druga interpretacja nie jest moz˙liwa. na nazywa relacje podtrzymywania. Zdania w <21> opisuja˛ sytuacje˛ przedstawiona˛ na rys. jez˙eli przyjmiemy. <22> a. z˙e w procesie idealizacji wszelkie wypukłos´ci ba˛dz´ wkle˛słos´ci układu odniesienia sa˛ ‘wygładzane’ i B jest traktowane jako płaszczyzna pozioma: w tej sytuacji A znajduje sie˛ na tym samym poziomie. jez˙eli układ odniesienia jest konwencjonalnie idealizowany jako pozioma płaszczyzna: innymi słowy. nad nie znaczy po prostu ‘powyz˙ej lokalizatora’. b. nie z˙e znajduje sie˛ pod pokładem (choc´ oczywis´cie taka interpretacja jest równiez˙ moz˙liwa). z˙e piłka znajduje sie˛ niedaleko masztu. jawi sie˛ nam jako jak najbardziej naturalny. z˙e na tres´c´ poszczególnych sensów . lecz ‘powyz˙ej lokalizatora. w < 22b>. 4a. 4c. Tak wie˛c konfiguracji przedstawionej na rys. 4 <21> a. b. Zdania w < 22> opisuja˛ sytuacje˛ przedstawiona˛ na rys. gdyz˙ B nie podtrzymuje A w przestrzeni. Nie moz˙emy równiez˙ powiedziec´. (Weinsberg 1973: 37)12 Tego rodzaju zastrzez˙enia wydaja˛ sie˛ jednak całkowicie przypadkowe. jez˙eli w opisie uwzgle˛dnimy. idealizowany jako pozioma płaszczyzna.

na uwzgle˛dnieniu dla celów kodowania je˛zykowego jednej wybranej cze˛s´ci. Przyległos´c´: Przynajmniej cze˛s´c´ T znajduje sie˛ na powierzchni przedmiotu stanowia˛cego UO. 2. 4. Jez˙eli układem odniesienia jest jakikolwiek duz˙y obiekt trójwymiarowy (np.68 omawianych przyimków składa sie˛ równiez˙ schematyczna charakteryzacja geometrii układu odniesienia13. głaz). w tym przypadku wierzchu14 (Piotr stoi na głazie znaczy. z przyimkiem na uz˙ywamy włas´nie nazwy tej cze˛s´ci. Mówimy stał na dachu. 2. Gdy jednak wierzchnia cze˛s´c´ przedmiotu ma swoja˛ własna˛ nazwe˛. nie na blacie. etc. a nie nazwy całego obiektu. w których przedmiot be˛da˛cy układem odniesienia jest konwencjonalnie idealizowany jako płaszczyzna: w neutralnym konteks´cie powiemy na stole. Wreszcie uwzgle˛dnienie procesu idealizacji w opisie je˛zyka pozwala na wyjas´nienie pewnych ciekawych ograniczen´. odpowiadaja˛cych róz˙nym sensom przyimków przestrzennych. Piotr stał na pokładzie. T = przedmiot podtrzymywany. Prototypowe na. a nie?? stał na domu. z˙eby był on mniej wie˛cej pozioma˛ płaszczyzna˛. Prototypowe na przypisuje układowi odniesienia pewne włas´ciwos´ci geometryczne – wymaga ono. UO = układ odniesienia): <23> Na prototypowe: 1. Geometria trajektora: bryła Geometria układu odniesienia: pozioma płaszczyzna Równiez˙ na znaczenie pod i nad składaja˛ sie˛ kompleksy dos´c´ niezalez˙nych parametrów: <24> Pod prototypowe: 1. nad i pod W poprzednim punkcie omówiłam proces idealizacji. nie ? połoz˙ył teczke˛ na samochodzie. idealizacja polega na metonimii. Relacja podtrzymywania: UO = przedmiot podtrzymuja˛cy. Obecnie zajme˛ sie˛ charakterystyka˛ niektórych z owych schematów. nad i pod. 4. umoz˙liwiaja˛cy ‘dopasowywanie’ konfiguracji przedmiotów w s´wiecie obiektywnym do abstrakcyjnych schematów. Na prototypowe znaczenie przyimka na składa sie˛ kilka róz˙nych i dos´c´ niezalez˙nych parametrów – mie˛dzy innymi ciesza˛ce sie˛ tak ogromnym powodzeniem w tradycyjnych analizach kolejnos´c´ w pionie i przyległos´c´. Osłona: UO (przynajmniej cze˛s´ciowo) chroni T przed działaniem sił zewne˛trznych. połoz˙ył teczke˛ na masce/na dachu (samochodu). Wyja˛tek stanowia˛ sytuacje. Widocznos´c´: T jest widoczny. Kolejnos´c´ w pionie: T jest powyz˙ej UO. z˙e stoi na wierzchniej cze˛s´ci głazu. z˙e te dwa elementy znaczenia sa˛ dla omawianego przyimka najmniej istotne. zaczne˛ od prototypowych znaczen´ przyimków na. Widocznos´c´: UO (przynajmniej cze˛s´ciowo) zasłania T. 3. . Prototypowe na moz˙na scharakteryzowac´ w sposób naste˛puja˛cy (T = trajektor. tj. choc´ sa˛ one w zasadzie zgodne z konwencja˛ je˛zykowa˛. które nie pozwalaja˛ na niektóre uz˙ycia. a w punkcie naste˛pnym omówie˛ przykładowo inne znaczenia przyimka pod. nie?? Piotr stał na statku15. choc´ wydaje sie˛. jednak słowa wierzch czy górna cze˛s´c´ zazwyczaj sie˛ w wypowiedzi pomija).

Nawet pobiez˙na analiza poszczególnych znaczen´ przyimków przestrzennych znakomicie wykazuje całkowita˛ nieadekwatnos´c´ pierwszego z wymienionych podejs´c´: je˛zyk jest przede wszystkim efektywnym narze˛dziem komunikacji. relacje mie˛dzy poszczególnymi sensami nie zawsze polegaja˛ na podobien´stwie. Geometria trajektora: bryła Geometria układu odniesienia: pozioma płaszczyzna 5. Geometria trajektora: bryła Geometria układu odniesienia: pozioma płaszczyzna <25> Nad prototypowe: 1. Włas´nie przywiez´li nowe okna. Bliskos´c´: T jest stosunkowo blisko UO (ale go nie dotyka). itd. To okno zbutwiało. jaki dla teorii semantycznej stwarza polisemia. Lakoff i Johnson 1980) i nie be˛de˛ powtarzac´ tu ich argumentów. Ten pokój jest za ciemny. Z drugiej strony. Dzieci grały w piłke˛ i stłukły okno. Wie˛kszos´c´ teorii współczesnych uwzgle˛dnia jedynie dwie moz˙liwos´ci: albo róz˙ne sensy tego samego leksemu uwaz˙a sie˛ za całkowicie niezalez˙ne od siebie – innymi słowy. Bliskos´c´: T jest stosunkowo blisko UO. 2. trzeba be˛dzie wycia˛c´ jeszcze jedno okno w tamtej s´cianie. a system. 3. sa˛ ze soba˛ w oczywisty sposób spokrewnione: w prototypowym na (por. zwłaszcza Lakoff 1982. ‘przedmiot ła˛cza˛cy trajektor z obiektem podtrzymuja˛cym’ <5> moz˙na uznac´ za przypadek szczególny ‘przedmiotu ograniczaja˛cego amplitude˛ ruchów trajektora’ <7>. choc´ róz˙ne. w którym jednemu leksemowi przyporza˛dkowanych jest kilkadziesia˛t zupełnie odmiennych znaczen´ za narze˛dzie efektywne w z˙adnym przypadku uznany byc´ nie moz˙e. Kolejnos´c´ w pionie: T jest powyz˙ej UO. a ponadto. zaczerpnie˛te z pracy Lakoffa (1982): <26> a. Ponadto. kaz˙dy przypadek polisemii uznaje sie˛ za homonimie˛ – albo tez˙ róz˙ne odmienne. Znakomicie to ilustruja˛ naste˛puja˛ce przykłady. trzeba je be˛dzie wymienic´. Przyimek pod jako naturalna kategoria znaczen´ W punkcie drugim wspomniałam o problemie. e. d. . jak i ‘lokalizacja w obre˛bie płaszczyzny’ (sens <3>). Oba podejs´cia zostały poddane drobiazgowej krytyce w pracach kognitywistów (cf. nie da sie˛ ich – przynajmniej tych najbardziej podstawowych – sprowadzic´ do jednego (czy nawet trzech – czterech) bardziej ogólnych znaczen´. przykład <1>) jest ‘zawarta’ zarówno ‘relacja podtrzymywania’ (sens <2>). lecz w jakis´ sposób ze soba˛ powia˛zane znaczenia sprowadza sie˛ do jakiegos´ ‘wspólnego mianownika’ – usiłuje uchwycic´ sie˛ jakis´ element znaczenia. niektóre znaczenia przyimków. 1987. Kolejnos´c´ w pionie: T jest poniz˙ej UO. Ile masz okien w swoim pokoju? b.69 2. c. choc´ mie˛dzy poszczególnymi znaczeniami przyimków moz˙na zauwaz˙yc´ liczne lokalne podobien´stwa. który jest wspólny dla obu sensów.

George Lakoff. lecz tym. z˙e poszczególne sensy wyraz˙en´ leksykalnych tworza˛ ‘naturalne kategorie znaczen´’ (Lakoff 1982) – kategorie zbudowane wokół jednego sensu podstawowego. Róz˙ne uz˙ycia metaforyczne. b. z˙e przez okno moz˙emy ogla˛dac´ to. c. z˙e szyby zazwyczaj widujemy w ramach. z˙e jego poszczególne sensy tworza˛ naturalna˛ kategorie˛ znaczen´ zbudowana˛ wokół pod prototypowego. metafora. jak cze˛s´ciowe podobien´stwo. co jest po drugiej stronie. sama˛ szybe˛. W poprzednim punkcie pracy scharakteryzowałam prototypowe znaczenia przyimków na. POD PROTOTYPOWE: Pies lez˙ał pod stołem. tak z˙e poszczególne sensy danego wyraz˙enia polisemicznego tworza˛ ‘łan´cuchy znaczen´’ rozchodza˛cych sie˛ promienis´cie od znaczenia podstawowego (sta˛d inna nazwa dla naturalnych kategorii znaczen´. na przykładzie przyimka pod. drewniana˛ rame˛ z osadzona˛ w niej szyba˛. ‘kategorie radialne’ – cf. z˙e system zorganizowany w taki włas´nie sposób – system. . f. Fakt. z˙e okno umoz˙liwia nam komunikacje˛ i wymiane˛ przedmiotów z otoczeniem. motywowanym przez pewne ogólne zasady kognitywne. wykaz˙e˛. w <26c>. a w zdaniu <26a>. w <26d>. ZASŁONA: Pod tynkiem sa˛ kable. METAFORYCZNA OSŁONA: Zostawiła dziecko pod opieka˛ sa˛siadki. ‘prototypowego’. w którym osadzona jest rama wraz z szyba˛. znaczenie prototypowe. szereg konwencjonalnych rozszerzen´ prototypu tworza˛cych naturalna˛ kategorie˛ znaczen´ – jest systemem najbardziej korzystnym z punktu widzenia efektywnos´ci komunikacji i najłatwiej przyswajalnym przez dzieci ucza˛ce sie˛ je˛zyka. współwyste˛powanie w dos´wiadczeniu. NIEWIDOCZNOS´C´ W SUBSTANCJI: Mieszkali pod ziemia˛. nad i pod. wraz z mnemonicznymi ‘etykietkami’: <27> a. czy metonimia. METAFORYCZNA ZASŁONA: Co sie˛ pod tym kryje? e. w którym kaz˙demu leksemowi odpowiada. motywowanego innymi czynnikami. PANOWANIE: Miał pod soba˛ trzydziestu pracowników. W punkcie ostatnim be˛de˛ starała sie˛ dowies´c´. w który ‘upakowane’ sa˛ bardzo róz˙nego rodzaju tres´ci poznawcze. takie jak okno tektoniczne czy okno na s´wiat sa˛ motywowane jeszcze innymi cechami okien. próbuja˛c uporac´ sie˛ mie˛dzy innymi z problemem polisemii. itd. Kaz˙de ‘rozszerzenie’ znaczenia podstawowego moz˙e z kolei stanowic´ podstawe˛ do kolejnego rozszerzenia. OSŁONA: Szła pod parasolem. g. czyli pewien wysoce wyidealizowany. Lakoff 1987).70 W zdaniu <26b> słowo okno nazywa otwór w s´cianie. d. z˙e uz˙ywamy tego samego słowa okno we wszystkich pie˛ciu przypadkach nie jest oczywis´cie motywowany jakimkolwiek podobien´stwem szyby czy ramy okiennej do dziury w s´cianie. np. oraz. po drugie. który ulega rozmaitym ‘rozszerzeniom’. po pierwsze. A oto zestawienie podstawowych sensów przyimka pod. a ramy sa˛ zwykle osadzane w otworach w s´cianach. Teraz. okno odnosi sie˛ do otworu. stwierdza. tym. sama˛ rame˛. w <26e>. schematyczny model.

r. n. <30> a. m. LOKALIZACJA: Rozbili obóz pod biegunem północnym. o. z˙e UO zasłania trajektor. i <j> sa˛ bezpos´rednimi rozszerzeniami kompleksu prototypowego. z˙e dla prototypowego pod układem odniesienia jest płaszczyzna. <29> a. Pod plakatem jest plama. POTENCJALNE NIEBEZPIECZEN´STWO: Nakazano mu to pod groz´ba˛ kla˛twy/pod kla˛twa˛. j. Jest to zrozumiałe. <28> a. zas´ dla prototypowego za – bryła. Sens <b> całkowicie abstrahuje od relacji pionowos´ci i koncentruje sie˛ na fakcie. Sensy <b>. RUCH DO PŁASZCZYZNY/LINII PIONOWEJ: Odprowadził ja˛ pod same drzwi. za uz˙ywamy w wypadku przeciwnym – por. SYMBOL: Miłos´c´ wyobraz˙ano pod postacia˛ Amora. UO = BRYŁA: Pod oknem rosły kwiaty. kiedy UO znajduje sie˛ baradzo blisko trajektora i jest w sposób bardziej naturalny idealizowany jako płaszczyzna niz˙ jako bryła. *Za plakatem jest plama. [UO = płaszczyzna lub bryła] b. [UO nie przylega do trajektora] b. Za stora˛ jest wielki kaktus. *Pod szafka˛ jest plama16. <31> a. gdy zauwaz˙ymy. UO = PŁASZCZYZNA/LINIA PIONOWA: Stał pod drzwiami i czekał. p. [UO = płaszczyzna] b. . PROJEKCJA NA PŁASZCZYZNE˛ POZIOMA˛: Narysuj kwadrat. 5.71 h. Za obrazem jest plama. prototypowe za nie wymaga równiez˙. *Pod stora˛ jest wielki kaktus. Szła pod góre˛/pod wiatr. STANDARD: Dobrała torebke˛ pod kolor sukienki. RUCH W KIERUNKU PRZECIWNYM: Płyna˛ł pod pra˛d. układ odniesienia chroni trajektor przed działaniem sił zewne˛trznych i musi znajdowac´ sie˛ blisko niego. Sens <b> zachowuje równiez˙ prototypowa˛ geometrie˛ trajektora i układu odniesienia. Pod obrazem jest plama. Za szafka˛ jest plama. Pod uz˙ywamy wtedy. podobnie jak w <a>. BLISKOS´C´ W CZASIE: Pod koniec wykładu opowiedział pare˛ dowcipów. l. [UO = bryła] b. k. z˙eby trajektor i układ odniesienia znajdowały sie˛ blisko siebie. <28>–<31>. Wzajemne zalez˙nos´ci mie˛dzy poszczególnymi sensami przyimka zostały przedstawione graficznie na rys. a pod nim koło. SIŁA: Zrobił to pod przymusem. Takie uje˛cie sensu <b> – w s´wietle jego relacji do kompleksu prototypowego – pozwala na naturalne wyjas´nienie ciekawego kontrastu mie˛dzy przyimkami pod a za. <e>. s. i.

byc´ s´lepym na cos´. rozjas´niło mu sie˛ w głowie. Z kolei <d> jest metaforyczna˛ projekcja˛ sensu <b>. wzia˛c´ kogos´ pod swoje (opiekun´cze) skrzydła moz˙e kaz˙dy. co powoduje. bardzo wyraz´na jest asymetria relacji trajektorukład odniesienia. Rzeczy znane sa˛ widoczne. uchylic´ ra˛bka tajemnicy. Sens <m> jest z kolei wynikiem rzutowania konfiguracji <l> na płaszczyzne˛ pozioma˛. po . Miec´ dach nad głowa˛ i schronic´ sie˛ pod czyims´ dachem oznacza znacznie wie˛cej niz˙ po prostu fizyczne znajdowanie sie˛ wewna˛trz budynku. wygrzebywac´ jakies´ brudne sprawy. nie ukryte: wyjs´c´ na jaw. lecz jak najbardziej naturalne jez˙eli uwzgle˛dnimy fakt. wycia˛gna˛c´/wydobyc´ z kogos´ tajemnice˛. ba˛dz´ metaforycznie od innych zagroz˙en´ (parasol atomowy. która zazwyczaj wymaga uz˙ycia przyimka w) jest oczywis´cie fakt. z˙e osoba niepowołana nie dowiaduje sie˛ o czyms´: spus´cic´ zasłone˛ na cos´. W łan´cuchu sensów <a> – <j> – <l> moz˙emy zaobserwowac´ stopniowe wyabstrahowywanie elementu pionowos´ci. biegł pod murem. odsłaniac´ przed kims´ tajniki swojej sztuki – a przedmiot ukrywany znajduje sie˛ pod zasłona˛.72 Ciekawym rozszerzeniem sensu <b> jest <c>. zerwac´ z czegos´ zasłone˛. parasol ochronny przed inflacja˛). Czynnikiem umoz˙liwiaja˛cym uz˙ycie przyimka pod dla opisania sytuacji. z˙e trajektor pozostaje niewidoczny. W <l> relacja pionowos´ci ulega całkowitemu wyabstrahowaniu. Logiczne jest wie˛c. W <a> jest on po prostu jednym z kilku elementów w kompleksie. kiedy trajektor znajduje sie˛ całkowicie pod powierzchnia˛ układu odniesienia i jest wobec tego niewidoczny (Zakopali belke˛ pod ziemia˛). spadło mu bielmo. Jest to rozszerzenie całkowicie arbitralne z punktu widzenia czysto formalnego. które równiez˙ na ogół sugeruje przynajmniej cze˛s´ciowa˛ niewidocznos´c´. w której trajektor jest otoczony przez układ odniesienia (czyli konfiguracji przestrzennej. W sensie <e> na plan pierwszy wysuwa sie˛ osłanianie trajektora przez układ odniesienia. jez˙eli choc´ cze˛s´c´ trajektora wystaje ponad wierzchnia˛ cze˛s´cia˛ układu odniesienia. niekoniecznie kwoka (kwoka to kolejny symbol bezpieczen´stwa przedstawianego jako fizyczna osłona!). <f> stanowi metaforyczne rozszerzenie <e>: ochrona jest zwykle rozumiana metaforycznie w kategoriach osłaniania. otworzyc´ komus´ oczy. nieistotna jest natomiast kolejnos´c´ w pionie17. pokryc´ wzruszenie surowos´cia˛ tonu. miec´ klapki na oczach itd. wywlekac´/wydobywac´/wycia˛gac´ na s´wiatło dzienne. kto chce dana˛ osobe˛ przed czyms´ chronic´. jedynym istotnym parametrem dla sensu <l> jest kolejnos´c´ w osi pionowej. Parasol moz˙e dosłownie chronic´ od deszczu. uz˙ycie to wymaga konwencjonalnej metonimizacji układu odniesienia (dla celów kodowania je˛zykowego istotna jest jedynie wierzchnia powierzchnia UO). w których układ odniesienia moz˙e byc´ cze˛s´ciowo poziomy (stał pod drzewem) i przynajmniej cze˛s´ciowo osłaniac´ i ochraniac´ trajektor (np. z˙e metaforyczna zasłona to cos´. stał pod domem). innymi słowy. z˙e układ odniesienia powoduje. Podobnie dwuznaczne jest samo słowo osłona. minimalna jest tez˙ asymetria relacji trajektor – układ odniesienia. To znaczenie przyimka pod w interesuja˛cy sposób kontrastuje z w tkankowym (termin Weinsberga). moz˙emy uz˙yc´ tylko przyimka w (Zakopali belke˛ w ziemi). czy kartka z rysunkiem jest pionowa. W je˛zyku polskim funkcjonuje bardzo produktywna metafora ROZUMIENIE TOWIDZENIE – jako przykłady moga˛ tu posłuz˙yc´ takie wyraz˙enia jak przejrzec´ na oczy. z˙e opisywane sytuacje sa˛ ogla˛dane przez człowieka (niezalez˙nie od tego. spadła mu zasłona z oczu. Otóz˙ pod moz˙emy uz˙yc´ tylko wtedy. o czym s´wiadczy systematyczna polisemia wyraz˙en´ oznaczaja˛cych osłanianie. czy pozioma. Mie˛dzy <a> a <j> mamy oczywis´cie cały szereg konfiguracji pos´rednich. w <j> jest on silnie podkres´lony (układ odniesienia zdecydowanie góruje nad trajektorem) i podobnie jak w <a>. uchylic´ zasłony.

która˛ moz˙emy zaobserwowac´ równiez˙ w wielu innych utartych wyraz˙eniach: niedelikatnos´c´ bliska grubian´stwa. gdyz˙ <p>. Rozumienie terminu ‘metafora’ jest u niego bliz˙sze klasycznej definicji arystotelesowskiej niz˙ koncepcjom współczesnym. Sens <p> (‘bliskos´c´ w czasie’) jest wynikiem metaforycznej projekcji przestrzennego <o> na domene˛ czasu. przed. Jego osia˛gnie˛cia góruja˛ nad osia˛gnie˛ciami pomniejszych ludzi18. przykłady innych wyraz˙en´. Jest to rozszerzenie sensu <j> motywowane metafora˛ WAZ˙NY TO DUZ˙Y (cf. który jest nie tyle od niego znacznie wie˛kszy czy wyz˙szy. podaje˛ w <32>. Sens <o> został zaznaczony na rysunku 5 jako odre˛bny wyła˛cznie dla zwie˛kszenia przejrzystos´ci obrazu. Lakoff i Johnson 1980: 74). krótki. równiez˙ na zegarze ruch wskazówki wokół tarczy symbolizuje czas. mie˛dzy. za. Wie˛kszos´c´ przyimków przestrzennych ma takz˙e znaczenia temporalne (w Gdan´sku – w 1989 roku.). a przyimki komunikuja˛ce oddalanie sie˛ od punktu wyjs´cia be˛da˛ równiez˙ oznaczac´ odste˛powanie od wzoru (!) – por. Otóz˙ pod temporalne. a nie ‘zaraz po zakon´czeniu’. etc. cechy charakterystyczne jakiegos´ stylu literackiego. cos´ koło tego. nie wyjas´nia jednak dlaczego wyraz˙enie to moz˙e oznaczac´ jedynie ‘tuz˙ przed kon´cem’. zas´ uz˙ytkownicy je˛zyka zwykle nie zdaja˛ sobie nawet sprawy z tej dwuznacznos´ci). pisac´ pod kogos´). Czas jest w naszej kulturze przedstawiany w kategoriach przestrzennych na wszelkich wykresach. i in. Przyimek pod moz˙e równiez˙ sygnalizowac´. bliskie/odległe podobien´stwo. <32> a. W pierwszym przypadku wyraz˙enie przyimkowe oznacza miejsce. To jest najwie˛kszy pomysł w przemys´le reklamowym. nie ma potrzeby postulowania odre˛bnych lokatywnych i adlatywnych pod-sensów dla kaz˙dej konfiguracji przestrzennej nazywanej przez te przyimki. z˙e trajektor znajduje sie˛ w pobliz˙u układu odniesienia. c. Warto takz˙e zauwaz˙yc´. nad. przed domem – przed obiadem. w drugim – cel. .) moz˙e wyste˛powac´ zarówno przy rzeczowniku w narze˛dniku jak i w bierniku.). poniewaz˙ zas´ ruch w czasie (metaforyczny!) przebiega tylko w jednym kierunku – od przeszłos´ci ku przyszłos´ci – trajektor musi poprzedzac´ układ odniesienia. których wieloznacznos´c´ jest motywowana ta˛ sama˛ metafora˛. b. diagramach. Dwuznaczne sa˛ takz˙e takie słowa jak długi. podobnie jak pod przestrzenne. z˙e przyimek okres´laja˛cy bliskos´c´ w przestrzeni moz˙e równiez˙ słuz˙yc´ do okres´lania bliskos´ci w czasie. jest adlatywne. Poniewaz˙ jednak znaczenie ‘lokatywnos´ci’ ba˛dz´ ‘adlatywnos´ci’ wnosi kon´cówka deklinacyjna rzeczownika. lecz waz˙niejszy [<k>]. z˙e równiez˙ w tym przypadku mamy do czynienia z systematyczna˛ polisemia˛: dokładnie tak samo jak nad i pod wieloznaczne sa˛ rzeczowniki góra i dół. Innym rozszerzeniem sensu <o> (‘ruch do płaszczyzny/linii pionowej’) jest <r> (‘standard’). nie przyimek. dlaczego pod koniec znaczy ‘w okolicach kon´ca’. w którym odbywa sie˛ czynnos´c´.73 obróceniu głowy w strone˛ rysunku obraz na siatkówce jest identyczny. okres´lona barwa. koniec. Powyz˙sza argumentacja wyjas´nia. bliski. niewinne kłamstewko. To było małe. etc. Układem odniesienia jest tu wartos´c´ wzorcowa jakiejs´ cechy (np. od Gdan´ska do Warszawy – od 1987 do 1989 roku. odległy. a rozszerzenie znaczenia jest motywowane metafora˛ PODOBIEN´STWO TO BLISKOS´C´. z˙e przyimki oznaczaja˛ce zbliz˙anie sie˛ do celu przestrzennego be˛da˛ miały równiez˙ metaforyczne znaczenie ‘zbliz˙ania’ sie˛ do okres´lonego wzorca (zbliz˙ac´ sie˛ do ideału. dobrac´ torebke˛ pod kolor sukienki. <r> i <s> stanowia˛ rozszerzenia pod adlatywnego. pocza˛tek. Tak wie˛c naturalne jest. Nalez˙y sie˛ wie˛c spodziewac´. do którego zmierza poruszaja˛cy sie˛ przedmiot lub osoba. mie˛dzy Gdan´skiem a Warszawa˛ – mie˛dzy 1 a 20 lipca. Wiele polskich przyimków przestrzennych (pod.

z którego wieje wiatr’. Klasycznym symbolem tego rodzaju zagroz˙enia jest zawieszony u powały . kierunek wytycza z´ródło pra˛du. Ten to wysoko zajdzie! Udało mu sie˛ zapanowac´ nad sytuacja˛. Sens <g> jest motywowany przez bardzo produktywna˛ metafore˛ PANOWANIE TO W GÓRE˛. pod s´wiatło – ‘w kierunku z´ródła s´wiatła’. pocia˛g warszawski to pocia˛g jada˛cy z Warszawy. odbiegac´ od schematu. jest ona równiez˙ głe˛boko zakorzeniona w potocznej wiedzy o s´wiecie (osoba wyz˙sza czy tez˙ wie˛ksza jest na ogół silniejsza. ruch odbywa sie˛ w kierunku przedmiotu be˛da˛cego układem odniesienia. pod wiatr – ‘w kierunku przeciwnym do kierunku. BYC´ POD PANOWANIEM TO W DÓŁ. S´cis´le z ta˛ metafora˛ zwia˛zana jest cała koncepcja hierarchii (wysoki/niski status. w której jakas´ osoba ba˛dz´ przedmiot jest poddawany działaniu jakiejkolwiek siły. rozbiez˙ne opinie. Podobnie jak w <g> i <h> metaforyczna siła jest tu u góry. s´wiatła. od którego zaczyna sie˛ ruch. odcinac´ sie˛ od tła. która zmusza osoby znajduja˛ce sie˛ pod nia˛ do zrobienia czegokolwiek. ‘pod’ działaniem jej siły. w stosunku do którego trajektor porusza sie˛ w kierunku przeciwnym. Wybił sie˛ dzie˛ki cie˛z˙kiej pracy. zniszczyc´. pod góre˛ – ‘w kierunku przeciwnym do kierunku. lecz zagroz˙enie. a nawet pewne symboliczne gesty (pokłon. niekoniecznie sprawowanej przez inna˛ osobe˛ <h>: <34> Drzwi usta˛piły pod naporem tłumu. który wieje od wschodu. Rozszerzeniem sensu <o> jest równiez˙ <s>: w <o>. nie jest to jednak siła. nad którymi panuje. Uparcie pia˛ł sie˛ do góry po drabinie władzy. Zdecydował sie˛ na wyjazd pod jej wpływem. potencjalnego ruchu. Załamał sie˛ pod razami. Napoleon był wtedy u szczytu władzy. etc. Pod pra˛d znaczy ‘w kierunku z´ródła pra˛du (tj. a wie˛c panuje nad słabszymi). w <s>. To znaczenie pod jest tylko cze˛s´ciowo motywowane sensem <o> i jego uz˙ycie ogranicza sie˛ włas´ciwie do czterech wymienionych powyz˙ej sfrazeologizowanych kombinacji19. metaforycznie znajduja˛ sie˛ ‘pod’ nia˛. osoby. Osoba sprawuja˛ca władze˛ ma siłe˛. które moz˙e w kaz˙dej chwili spas´c´ na znajduja˛ce sie˛ poniz˙ej ofiary i je zgnies´c´. Robiła to pod przymusem. Jaka jest wasza jednostka nadrze˛dna? Nasza komórka nie podlega Mielczarskiemu. wspinac´ sie˛ w hierarchii). gest zwycie˛zcy nad pokonanym). Walka rozgrywa sie˛ na najwyz˙szym szczeblu. Nie jest to jednak jedyny przypadek. Szczególnym przypadkiem sensu <h> jest <i> (‘potencjalne niebezpieczen´stwo’).74 równiez˙ odbijac´ sie˛ od otoczenia. przeciwnym do kierunku pra˛du)’. w którym normalnie (na skutek przycia˛gania ziemskiego) poruszałby sie˛ przedmiot znajduja˛cy sie˛ na zboczu góry’. stanowi podstawe˛ do je˛zykowego okres´lenia kierunku ruchu: wiatr wschodni to taki. 39): <33> Piotr góruje nad wszystkimi swoimi rywalami. Przyimka pod moz˙na równiez˙ uz˙yc´ do opisania sytuacji. w którym punkt czy obszar. podobnie wieloznaczny jest cały szereg wyraz˙en´ nazywaja˛cych relacje przestrzenne w pionie (innych przykładów dostarczaja˛ Lakoff i Johnson 1980: 37–8. tylko bezpos´rednio głównemu. niebezpieczen´stwo.

a nazwa – bardziej ulotna. na rysunkach takich przedmiot nazywany jest na ogół umieszczany na dole. Innym metaforycznym rozszerzeniem relacji przestrzennych w pionie jest sens <n>. S´cia˛gna˛ł na siebie nieszcze˛s´cia. które maja˛ reprezentowac´. który opisuje. w którym układem odniesienia jest symbol reprezentuja˛cy przedmiot be˛da˛cy trajektorem. a drzewce słuz˙a˛ce do podtrzymywania flagi w górze stało sie˛ jej cze˛s´cia˛. co powinno byc´ bardziej ‘widoczne’. hasła w słowniku pod odpowiednia˛ litera˛. Otóz˙ sens <n> zakłada pewien potoczny model semantyki je˛zyka naturalnego – model. Wszelkiego rodzaju symbole. kos´ciół moz˙na z daleka odróz˙nic´ po tym. układ odniesienia jest w metaforycznej przestrzeni usytuowany ponad przedmiotem. (Z tego potocznego metaforycznego modelu semantycznego wywodza˛ sie˛ bardziej wyrafinowane modele wypracowane przez je˛zykoznawców i filozofów. Kłopoty wala˛ sie˛ na niego. wisiec´ nad kims´. wisiec´ w powietrzu. Jednak obok tej czysto percepcyjnej motywacji istnieje głe˛bsza motywacja metaforyczna. a nad kaz˙da˛ grza˛dka˛ umieszczona jest nazwa-etykietka. z˙e do jego najwyz˙szej cze˛s´ci przymocowany jest krzyz˙. . cos´. Zagroz˙enie ‘wisza˛ce’ nad bezradnymi ofiarami bywa tez˙ wyobraz˙ane jako chmury. Uz˙ycie pod w znaczeniu <n> cze˛sto jest motywowane rozmieszczeniem tekstu na kartce: tekst wiersza czy opowiadania na ogół umieszcza sie˛ dosłownie pod tytułem. <35> Spadły na niego nieszcze˛s´cia. co zaste˛puje rzeczywisty desygnat. informacje˛ w katalogu pod takim czy innym numerem (we wszystkich tych przypadkach ogniwem pos´rednim jest sens <m>). który symbolicznie zaste˛puje. jak i przykłady w <35>. zwłaszcza chmury gradowe (Chmury gromadza˛ sie˛ nad Europa˛. Lakoff i Johnson 1980: 73). „Za te˛ dłon´ podniesiona˛ nad Polska˛ kula w łeb”.) Nazwa czy symbol to cos´. dosłownie i przenos´nie. na z˙ywotnos´c´ tego rodzaju wyobraz˙enia wskazuja˛ liczne frazeologizmy: wisiec´ na włosku. godła tradycyjnie umieszcza sie˛ wie˛c ponad obiektami. niz˙ sam desygnat (w potocznym modelu s´wiata wypracowanym przez nasza˛ kulture˛ ROZUMIENIE TO WIDZENIE – por. mniej materialna – ponad nim.75 miecz Damoklesa. jak choc´by teoria pól leksykalnych czy tez˙ wszelkie teorie semantyczne oparte na relacji odniesienia. W podre˛cznikach do semantyki relacje˛ odniesienia przedstawia sie˛ na ogół graficznie za pomoca˛ kreski ła˛cza˛cej nazwe˛ z przedmiotem nazywanym. w którym s´wiat znaczen´ dzieli sie˛ na ‘grza˛dki’ odpowiadaja˛ce kategoriom przedmiotów ba˛dz´ relacji. oczywista jest tu rolnicza proweniencja tego rodzaju metaforyki). co ma umoz˙liwiac´ szybka˛ identyfikacje˛ – a wie˛c cos´. ba˛dz´ niesie nad głowa˛. Flage˛ ba˛dz´ sztandar umieszcza sie˛ ponad budynkiem czy statkiem. tabliczke˛ z napisem umieszcza sie˛ nad przedmiotem.

które sa˛ z kolei poje˛ciowo ‘dopasowywane’ do postrzeganych konfiguracji. W innych przypadkach moz˙e uz˙yc´ wyraz˙enia peryfrastycznego. z˙eby był rozpoznawalny w warunkach odbiegaja˛cych od idealnych. a komunikat je˛zykowy. idealizacja i struktura radialna. czyli na projekcji kategorii semantycznych danego je˛zyka na s´wiat. musi cechowac´ pewna redundancja. takie jak na. a przekaz powinien byc´ moz˙liwie najkrótszy i jak najbardziej ‘nos´ny’ komunikacyjnie. jak zauwaz˙a Talmy (1983). Równiez˙ w sam system je˛zykowy sa˛ wbudowane pewne udogodnienia. istnieja˛ bowiem ogromne rozbiez˙nos´ci mie˛dzy je˛zykami w wyborze owych punktów. nawet jez˙eli obraz nie wisi dokładnie poniz˙ej mapy. poniewaz˙ je˛zykiem posługuja˛ sie˛ ludzie w z˙yciu codziennym. i im przypisuje okres´lona˛ sekwencje˛ fonemów. z˙e niezgodnos´ci mie˛dzy abstrakcyjnym schematem a opisywana˛ sytuacja˛ sa˛ nieistotne z punktu widzenia tego. uz˙ytkownik je˛zyka moz˙e skorzystac´ z jednej z kilku strategii. co chce przekazac´ i je zignorowac´ (i np. Idealizacja nalez˙y do sfery konwencji je˛zykowej. Pod prototypowe od sensów prototypowych innych przyimków róz˙ni sie˛ wartos´ciami nie jednego. i przyimki-omnibusy. wzdłuz˙. W pewnych sytuacjach moz˙e uznac´. które zostały omówione powyz˙ej: kompleksowos´c´. w. co jednak nieuchronnie pocia˛ga za soba˛ wie˛ksza˛ rozwlekłos´c´ wypowiedzi. Poniewaz˙ ilos´c´ wyraz˙en´ lokatywnych jest dos´c´ s´cis´le ograniczona. spomie˛dzy. które znacznie bardziej ogólnie charakteryzuja˛ konfiguracje˛ trajektor-układ . podlega on jeszcze dodatkowym ograniczeniom wynikaja˛cym z ograniczen´ ludzkiej pamie˛ci oraz z funkcjonowania naszego aparatu percepcyjnego: jestes´my zdolni do rozróz˙niania ograniczonej liczby fonemów. których uz˙ycie jest ograniczone do stosunkowo s´cis´le okres´lonych sytuacji. Tak wie˛c liczba odre˛bnych wyraz˙en´ leksykalnych dla jakiejkolwiek dziedziny nie moz˙e byc´ zbyt wielka.76 6. z˙e róz˙ne je˛zyki róz˙ne sytuacje uznaja˛ za ‘typowe’. Taki sposób organizacji umoz˙liwia szybkie przekazanie dos´c´ konkretnej informacji o sytuacjach ‘typowych’ – choc´ nalez˙y tu wyraz´nie zaznaczyc´. lecz troche˛ z boku). odpowiadaja˛ce pewnym typowym sytuacjom. np. Chca˛c opisac´ taka˛ konfiguracje˛. owe wyraz˙enia musza˛ byc´ przyporza˛dkowane abstrakcyjnym schematom. dookoła. Pogodzenie tych w duz˙ym stopniu sprzecznych wymagan´ umoz˙liwiaja˛ trzy cechy organizacji je˛zykowej. lecz kilku niezalez˙nych parametrów. Je˛zyk nie dzieli s´wiata na szereg przylegaja˛cych do siebie ‘przegródek’. zwłaszcza w przypadku przyimków bardziej ‘wyspecjalizowanych’. powiedziec´ Obraz wisi pod mapa˛. Owo ‘dopasowywanie’ polega na idealizacji. Ponadto. Aby moz˙liwe było opisywanie obiektywnie róz˙nych konfiguracji przestrzennych za pomoca˛ tych samych wyraz˙en´ je˛zykowych. koło. dana konfiguracja przestrzenna moz˙e nie ‘pasowac´’ do z˙adnego wyidealizowanego modelu kognitywnego. którym odpowiadaja˛ minimalnie sie˛ od siebie róz˙nia˛ce konfiguracje przestrzenne. lecz raczej wybiera pewne uprzywilejowane punkty odniesienia na semantycznym kontinuum. Potocznos´c´ w słuz˙bie semantyki: logika systemu Je˛zyk musi umoz˙liwiac´ opis nieskon´czonej ilos´ci najróz˙niejszych konfiguracji przestrzennych. Istnieja˛ przyimki bardzo ‘wyspecjalizowane’. gdyz˙ ten sam przedmiot moz˙e byc´ idealizowany na róz˙ne sposoby w róz˙nych je˛zykach.

niz˙ ‘czysta’ lokalizacja). 5 c) Niewidocznos´c´ w substancji b) Zasłona d) Metaforyczna zasłona a) Pod prototypowe h) Siła e) Osłona i) Potencjalne niebezpieczen´stwo f) Metaforyczna osłona . cze˛sto czynnikami czysto kulturowymi (duz˙a cze˛s´c´ metaforyki jest specyficzna dla danej kultury). ale poniewaz˙ łatwiej jest nauczyc´ sie˛ czegos´ umotywowanego niz˙ całkowicie arbitralnego. system zorganizowany w taki sposób nie przecia˛z˙a zbytnio pamie˛ci. takie parametry jak ‘widocznos´c´’ czy ‘relacja podtrzymywania’ sa˛ dla systemu je˛zykowego bardziej istotne.77 odniesienia. co oczywis´cie znacznie ułatwia komunikacje˛. czasem uwarunkowane percepcja˛ (jak np. uz˙ycie przyimków nad i pod do okres´lenia wzgle˛dnego umiejscowienia obrazków na lez˙a˛cej poziomo kartce papieru). z którym skojarzona jest taka czy inna sekwencja fonemów. a polisemia to po prostu wynik skonwencjonalizowanego ignorowania róz˙nic mie˛dzy opisywana˛ sytuacja˛ a abstrakcyjnym schematem. Jednoczes´nie ten rodzaj organizacji umoz˙liwia ‘wbudowanie’ w system je˛zykowy znacznie wie˛kszej ilos´ci semantycznych reprezentacji róz˙nych typów sytuacji. z którymi w sposób konwencjonalny ła˛czy sie˛ okres´lona˛ forme˛ fonologiczna˛. s) Ruch w kier. Wreszcie w kaz˙dym je˛zyku istnieja˛ wyraz˙enia polisemiczne. Sa˛ to jednak rozszerzenia konwencjonalne – a wie˛c trzeba sie˛ ich nauczyc´. p) Bliskos´c´ w czasie r) Standard o) Ruch do płaszczyzny/linii poziomej m) Projekcja na płaszczyzne˛ pozioma˛ l) UO = Bryła j) UO = płaszcz. i wobec tego moga˛ byc´ uz˙ywane do opisywania sytuacji dos´c´ róz˙nych od jakiegokolwiek sensu prototypowego20. /linia pionowa n) Symbol k) Lokalizacja g) Panowanie Rys. Rozszerzenia takie – jak moglis´my sie˛ przekonac´ porównuja˛c róz˙ne sensy przyimka pod – sa˛ cze˛s´ciowo motywowane pewnymi ogólnymi zasadami kognitywnymi: sa˛ to wie˛c rozszerzenia sensowne z punktu widzenia naszego ogla˛du s´wiata. czasem wzgle˛dna˛ waz˙nos´cia˛ danej cechy dla skutecznego działania w s´wiecie (np.

<p>. zas´ pod obudowa˛ jez˙eli znajduje sie˛ na jej wewne˛trznej powierzchni. s. Poniewaz˙ Europejczyk ma wie˛cej do czynienia ze stołami niz˙ Indianin. na poziomie zdania trajektorem jest podmiot. 8 Zagadnienie to zostało szczegółowo omówione w pracy Langackera (1983). 15 Zdania Jest na pokładzie i Jest na statku róz˙nia˛ sie˛ znaczeniem i sa˛ uz˙ywane w odmiennych kontekstach: człowiek moz˙e byc´ na statku nawet. chociaz˙ wie. najbardziej odległych od znaczenia prototypowego – por. sensy <c>. 2 Jest to oczywis´cie analiza uproszczona. które Langacker (1983) nazywa schematyzacja˛. Krzeszowskiego. co warunkuje uz˙ycie takiego ba˛dz´ innego przyimka. Lakoff 1986). 7 Oczywis´cie trajektorem moz˙e byc´ równiez˙ przedmiot poruszaja˛cy sie˛ po torze równoległym do układu odniesienia: tor. konwencja je˛zykowa nie pozwala na uz˙ycie pod. raczej podre˛cznikowa. z˙yje niejako obok nich. 19 Wysoki stopien ´ sfrazeologizowania jest dos´c´ powszechny ws´ród sensów ‘peryferyjnych’. 3 Poje˛cia trajektor i układ odniesienia przyje˛łam od Langackera (1983). <n>. z˙e idealizacja to sposób widzenia całej sytuacji. po którym porusza sie˛ trajektor. nalez˙y uz˙yc´ przyimka w. z˙e be˛dzie sie˛ koncentrował na funkcjonalnie najbardziej istotnej cze˛s´ci stołu: natomiast Indianin. opis sensu <c> przyimka pod w pia˛tym punkcie). ale równiez˙ dla uje˛c´ bardziej subtelnych moz˙na zbudowac´ argumenty krytyczne analogiczne do tych. 10 Fakt ten jest prawdopodobnie uwarunkowany kulturowo. a relewantnym parametrem jest widocznos´c´ (por. choc´ maja˛ raczej szerszy zakres. <h>. jest bardziej prawdopodobne. lecz równiez˙ przedrostka przed czasownikiem. czym sa˛ stoły. które przedstawiam dalej. 9 Przykład zaczerpnie˛ty z pracy Talmy’ego (1983). U Langackera sa˛ to równiez˙ podstawowe poje˛cia uz˙ywane przy opisie struktury gramatycznej na wszystkich poziomach.78 Przypisy 1 Oczywis´cie zwolennicy tych teorii nie neguja˛ faktu istnienia luk leksykalnych. 6 Poje˛cia schematycznos´c´ uz˙ywam tutaj w takim znaczeniu. w której plama znajduje sie˛ poniz˙ej szafki. osłona zazwyczaj równiez˙ znajduje sie˛ ponad nim. a nie „do Warszawy wrzucono” – a wie˛c konwencjonalnie uwarunkowany sposób widzenia sytuacji determinuje nie tylko wybór przyimka. natomiast w uje˛ciu Weinsberga wszystkie te rozróz˙nienia sa˛ całkowicie arbitralne. jest cze˛sto dla celów kodowania je˛zykowego traktowany jako linia prosta (por. Sa˛ to poje˛cia dos´c´ blisko spokrewnione z poje˛ciami figury i tła z tradycyjnej psychologii postaci (Talmy uz˙ywa włas´nie poje˛c´ figura i tło do okres´lania obiektów. jez˙eli jednak plama znajduje sie˛ na cze˛s´ci s´ciany zasłonie˛tej przez szafke˛. 2. jez˙eli w danej chwili znajduje sie˛ pod pokładem. układem odniesienia – dopełnienie bliz˙sze. o marginalnym znaczeniu dla semantycznego opisu je˛zyka. 11 Przykład ten moz˙e równiez˙ posłuz˙yc´ jako ilustracja do twierdzenia. z˙e sufit nie ma cze˛s´ci wierzchniej. P. <i>). Tak wie˛c uwzgle˛dnienie roli idealizacji pozwala na wyjas´nienie róz˙nic mie˛dzy przyimkami nad i pod w traktowaniu wkle˛słos´ci w powierzchni układu odniesienia. np. 18 Przykłady z polskiego tłumaczenia T. uwaz˙a sie˛ je jednak za zjawisko wyja˛tkowe. a nie tylko cos´. gdyz˙ idealizacja polega tu na metonimicznym uwzgle˛dnieniu jedynie wierzchniej powierzchni układu odniesienia dla celów kodowania je˛zykowego. Mówimy „na Warszawe˛ zrzucono”. 5 Przykład zaczerpnie˛ty z pracy Talmy’ego (1983). . zas´ na poziomie frazy trajektorem jest człon modyfikowany. Sam Langacker definiuje trajektor jako „the figure in a relational profile”. o przedmiocie znajduja˛cym sie˛ we wgłe˛bieniu moz˙na powiedziec´. mie˛dzy z´ródłem zagroz˙enia a trajektorem. 4 Zjawisko to nie jest uwarunkowane faktem. 20 Te cechy organizacji systemu je˛zykowego szczegółowo omawia Talmy (1983). zas´ układ odniesienia (landmark) jako „a salient entity other than the trajector” (t. sensy <g>. bardziej jest wie˛c skłonny zwrócic´ uwage˛ na elementy wizualne. nalez˙a˛ one do podstawowych terminów w stworzonej przez niego wersji gramatyki kognitywnej. tj. 17 Poniewaz˙ jednak prototypowe zagroz˙enie znajduje sie˛ nad trajektorem (por. a układem odniesienia – człon modyfikuja˛cy. 138). 16 Oczywis´cie zdanie <30a> jest jak najbardziej adekwatne do opisu sytuacji. <i>. 12 Jez˙eli układ odniesienia jest wkle˛sły od dołu. 13 Proces idealizacji u Talmy’ego to szczególny przypadek zjawiska. a takz˙e mie˛dzy głe˛bokimi a płytkimi i s´rednio głe˛bokimi wkle˛słos´ciami oddolnymi. jakie mu nadaje Langacker (1983). Jez˙eli zas´ układ odniesienia podtrzymuje trajektor w przestrzeni. Guma przyklejona do umieszczonej na suficie obudowy jakiegos´ urza˛dzenia jest na obudowie. 14 Role˛ metonimizacji w je˛zykowej idealizacji s´wiata szczegółowo omawia Annette Herskovits (1989). które Langacker nazywa trajektorem i układem odniesienia). z˙e jest pod układem odniesienia. jez˙eli jest widoczna.

David C. Fire. Chicago. Spatial Orientation: Theory.. Chicago University Press. Chicago. Schulze. Przyimki przestrzenne w je˛zyku polskim. Rainer (1987). Lakoff. Duisburg. San Diego. Foundations of Cognitive Grammar. Trier. Talmy. L. (1975). A. Herskovits. Adam (1973). Annette (1989).. D.. George (1982). Leonard (1983). – (1986). Barkeley Cognitive Science Report Series. „How Language Structures Space” [w:] Herbert Pick i Linda Acredolo (red. Spatial and Temporal Uses of English Prepositions: An Essay in Stratificational Semantics. and Dangerous Things. T. Ronald (1983). Weinsberg. U. Trier. London. L. (Polski przekład: Metafory w naszym z˙yciu. University of California at Berkeley. Krzeszowski. U.79 Bibliografia Bennet. Chicago University Press. University of California. Tomasz P. Women. L. The Description of Space in French.). and Application. Nie publikowana praca doktorska. L. – i Mark Johnson (1980). Warszawa. New York. The Perception of Space and the Function of Prepositions in English: A Contribution to Cognitive Grammar. A. Vandeloise. Longman. Plenum Press. Claude (1984). – (1987). Categories and Cognitive Models. Warszawa. tłum. D.) Langacker. Duisburg. A. U. T. Argument Forms in Lexical Semantics. Research. U. .. A. Metaphors We Live By. The Linguistic Expression of Spatial Knowledge. 1988. niemieckim i rumun´skim.

80 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful