61

EWA DA˛BROWSKA-MICHALCZAK

Potocznos´c´ w słuz˙bie semantyki:
je˛zykowy model
relacji przestrzennych w pionie
1. Ogólne załoz˙enia i cel pracy
Jedna˛ z najbardziej kontrowersyjnych tez je˛zykoznawstwa kognitywnego jest stwierdzenie, z˙e znaczenie wyraz˙enia je˛zykowego to nic innego jak konwencjonalny sposób konceptualizowania dos´wiadczenia – innymi słowy, z˙e semantyka kaz˙dego je˛zyka naturalnego
zakłada pewien wyidealizowany, konwencjonalny (’potoczny’) sposób widzenia s´wiata –
oraz z˙e tak byc´ musi, jez˙eli je˛zyk ma spełniac´ swoje podstawowe funkcje – poznawcza˛
i komunikacyjna˛. Celem niniejszej pracy jest wykazanie prawdziwos´ci tej tezy na przykładzie przyimków lokatywnych – czyli wyraz˙en´, o których zazwyczaj twierdzi sie˛, iz˙ opisuja˛
relacje istnieja˛ce obiektywnie w s´wiecie obiektywnym. Postaram sie˛ wie˛c wykazac´, z˙e:
1. Wie˛kszos´ci wyraz˙en´ je˛zyka naturalnego nie sposób definiowac´ za pomoca˛ warunków koniecznych i wystarczaja˛cych, o których zwykło sie˛ mówic´, z˙e stanowia˛ podstawe˛
naukowego, obiektywnego widzenia rzeczywistos´ci. Wyraz˙enia je˛zyka naturalnego sa˛
z reguły polisemiczne: ich znaczenie moz˙na opisac´ jako zbiór odre˛bnych, choc´ blisko ze
soba˛ spokrewnionych ‘sensów’. Powia˛zania mie˛dzy poszczególnymi sensami danego
wyraz˙enia leksykalnego sa˛ odbiciem naszego (w duz˙ym stopniu uwarunkowanego kulturowo) sposobu widzenia s´wiata; z punktu widzenia czysto formalnego sa˛ one całkowicie
arbitralne.
2. Przyimki lokatywne nie nazywaja˛ relacji istnieja˛cych w s´wiecie obiektywnym, lecz
odzwierciedlaja˛ pewien konwencjonalny sposób widzenia rzeczywistos´ci.
3. Taka konwencjonalna idealizacja s´wiata pełni funkcje˛ instrumentalna˛: jest to jedyny
sensowny sposób poradzenia sobie z pozornie niewykonalnym zadaniem opisania za

62
pomoca˛ niewielkiej ilos´ci wyraz˙en´ lokatywnych o okres´lonym znaczeniu nieskon´czonej
liczby moz˙liwych konfiguracji przestrzennych.

2. Tradycyjne opisy wyraz˙en´ lokatywnych
Wie˛kszos´c´ tradycyjnych teorii semantyki leksykalnej przyjmuje – zazwyczaj w sposób
milcza˛cy – pewne załoz˙enia dotycza˛ce stosunku mie˛dzy wyraz˙eniami je˛zykowymi a odpowiadaja˛cymi im kategoriami przedmiotów ba˛dz´ relacji. Przyjmuje sie˛ wie˛c zwykle, iz˙
poszczególnym elementom leksykalnym odpowiadaja˛ kategorie przyległe i wzajemnie
wykluczaja˛ce sie˛; wspólnie kategorie te pokrywaja˛ cały obszar danej dziedziny1, a ich
znaczenie moz˙na opisac´ za pomoca˛ kombinacji kilku podstawowych parametrów (‘składników’, ‘poje˛c´ atomowych’), które okres´laja˛ warunki konieczne i wystarczaja˛ce do uz˙ycia
danego leksemu. Preferuje sie˛ zazwyczaj opisy, w których nalez˙a˛ce do danej dziedziny
kategorie tworza˛ minimalnie ze soba˛ kontrastuja˛ce pary ba˛dz´ grupy.
Jednym z celów niniejszego referatu jest wykazanie, z˙e przedstawiony powyz˙ej model
organizacji semantycznej jest całkowicie nieodpowiedni do analizy wie˛kszos´ci materiału
leksykalnego je˛zyka naturalnego (choc´ moz˙e on byc´ uznany za przydatny do opisu kilku
izolowanych podsystemów je˛zyka, takich jak zaimki osobowe czy wyraz˙enia okres´laja˛ce
pokrewien´stwo). Poszczególne kategorie bowiem zazwyczaj róz˙nia˛ sie˛ nie wartos´cia˛
pojedynczego parametru, lecz całym kompleksem parametrów. Innymi słowy, je˛zyk nie
dzieli s´wiata na mniejsze lub wie˛ksze ‘przegródki’, którym odpowiadaja˛ pewne sekwencje
dz´wie˛ków: moz˙na raczej powiedziec´, z˙e poszczególne elementy leksykalne sa˛ przyporza˛dkowane pewnym uprzywilejowanym punktom odniesienia na semantycznym kontinuum;
owe punkty odniesienia stanowia˛ prototypy, wokół których buduje sie˛ naturalne kategorie
znaczen´ (por. pkt 5).
Rozwaz˙my jednak adekwatnos´c´ modelu tradycyjnego dla opisu relacji lokatywnych
w pionie, tj. stosunków przestrzennych, które w je˛zyku polskim okres´lane sa˛ za pomoca˛
przyimków nad, na oraz pod. Zazwyczaj za relewantne parametry dla relacji w pionie
uznaje sie˛ przyległos´c´ oraz kierunek (‘góra’ i ‘dół’, przy czym ‘dół’ moz˙na opisywac´ jako
[–GÓRA]); tak wie˛c na znaczenie przyimka na składaja˛ sie˛ dwa poje˛cia atomowe:
[+GÓRA], [+PRZYLEGŁOS´C´]; nad jest definiowane jako [+GÓRA, –PRZYLEGŁOS´C´];
zas´ pod jako [–GÓRA]2.
Niestety taki opis organizacji semantycznej, choc´ pocza˛tkowo moz˙e sie˛ wydawac´
bardzo obiecuja˛cy, przy bliz˙szej analizie okazuje sie˛ całkowicie błe˛dny. Aby tego dowies´c´,
wykaz˙e˛, z˙e posiadanie cech [+GÓRA, +PRZYLEGŁOS´C´] nie jest ani warunkiem koniecznym, ani wystarczaja˛cym do zdefiniowania kategorii relacji przestrzennych okres´lanych
przez przyimek na; oczywis´cie dla pozostałych przyimków moz˙na przedstawic´ argumenty
analogiczne.
a)
b)

Rys. 1

Oczywis´cie. <8> LOKALIZACJA W METAFORYCZNEJ PRZESTRZENI: Janka jest na studiach/na farmacji. Jan jest bardzo podatny na wpływy kolegów. <1> UZ˙YCIE PROTOTYPOWE: Na stole lez˙y ksia˛z˙ka. Gdyby czynnikiem warunkuja˛cym uz˙ycie takiego ba˛dz´ innego przyimka była tu jedynie przestrzenna konfiguracja Darka i drzewa. lecz ponad dwadzies´cia (por. czy trzy róz˙ne znaczenia. <14> LOKALIZACJA NA ABSTRAKCYJNEJ PŁASZCZYZ´NIE OKRES´LONEJ PRZEZ ODLEGŁOS´C´ OD INNEJ PŁASZCZYZNY STANOWIA˛CEJ UKŁAD ODNIESIENIA: Trzeci obóz załoz˙ylis´my na wysokos´ci czterech tysie˛cy metrów. <11> PODLEGANIE SIŁOM/ZAGROZ˙ENIOM ZEWNE˛TRZNYM: Stał na widoku/na słon´cu/na mrozie. Decyduja˛cym elementem nie jest tu jednak konfiguracja przestrzenna. <6> PUNKT ZAKOTWICZENIA: Pokrywka trzyma sie˛ na jednym gwoz´dziu. <2> RELACJA PODTRZYMYWANIA W PRZESTRZENI: Darek wisi na drzewie. . sytuacje˛ przedstawiona˛ na rysunku 1b: Darek lewituje pod drzewem). Uz˙yty jest w nim przyimek na. ilustruja˛ce niektóre z nich). dwa. dla opisania sytuacji 1a nalez˙ałoby uz˙yc´ przyimka pod (por. przykłady <1> – <17>. <9> RELACJA PODTRZYMYWANIA W METAFORYCZNEJ PRZESTRZENI: To twierdzenie oparte jest na faktach. z˙e mamy tu do czynienia z wieloznacznos´cia˛: przyimek na ma inne znaczenie w przykładzie <2> niz˙ w <1>. z˙e na ma nie jedno. <3> LOKALIZACJA W OBRE˛BIE PŁASZCZYZNY: Masz plame˛ na spodniach. <12> CEL PRZESTRZENNY: Wyjdz´my na dach. lecz relacja podtrzymywania: drzewo przeciwdziała siłom przycia˛gania i podtrzymuje ciało Darka w pewnym połoz˙eniu. Niepokoja˛cy jest jednak zasie˛g tej wieloznacznos´ci: okazuje sie˛. choc´ przestrzenne usytuowanie Darka w stosunku do drzewa nie spełnia z˙adnego z wymienionych powyz˙ej warunków. fakty te same w sobie s´wiadcza˛ jedynie o tym. <10> PRZEDMIOT METAFORYCZNIE OGRANICZAJA˛CY AMPLITUDE˛ RUCHÓW TRAJEKTORA3: Nerwy trzeba trzymac´ na wodzy.63 Zdanie <2> (Darek wisi na drzewie) opisuje sytuacje˛ przedstawiona˛ na rysunku 1a. <5> PRZEDMIOT ŁA˛CZA˛CY TRAJEKTOR3 Z OBIEKTEM PODTRZYMUJA˛CYM: Z˙arówka wisiała na kablu. <7> PRZEDMIOT OGRANICZAJA˛CY AMPLITUDE˛ RUCHÓW TRAJEKTORA3: Psa trzymał na łan´cuchu. dobrze? <13> STAN KON´COWY (przy czasownikach opisuja˛cych zmiane˛): Przerobił powies´c´ na scenariusz filmowy. <4> WIDOCZNOS´C´: Na suficie jest mucha.

z˙e znajduje sie˛ na tym drugim. <17> URZA˛DZENIE: Napisał tekst na maszynie. z˙eby nie zezwalały na uz˙ycie przyimka na do opisania sytuacji. 2 <18> *Kwadrat jest na trójka˛cie. aby definicje nie pozwalały na uz˙ycia sprzeczne z konwencja˛ je˛zykowa˛ (np. Poniewaz˙ w róz˙nych sytuacjach róz˙ne cechy danej konfiguracji przestrzennej determinuja˛ wybór odpowiedniego przyimka. Jez˙eli do sufitu i do spodniej cze˛s´ci parapetu przyklejona jest guma do z˙ucia. w których dwa przedmioty przylegaja˛ do siebie i jeden znajduje sie˛ ponad drugim. a nieistotna kolejnos´c´ w pionie. zazwyczaj . Te˛ paczke˛ trzeba be˛dzie zwaz˙yc´ na wadze dziesie˛tnej. trudno jest sobie wyobrazic´. <16> PRZYSZŁOS´C´: Jest kwadrans na szósta˛. Je˛zykowa idealizacja s´wiata Definicje składnikowe przyimków zazwyczaj nie uwzgle˛dniaja˛ dwóch istotnych cech je˛zykowej organizacji s´wiata. [+GÓRA] i [+PRZYLEGŁOS´C´] nie sa˛ równiez˙ wystarczaja˛ce do zdefiniowania przyimka na: istnieja˛ sytuacje. Na przykład opisuja˛c sytuacje˛ przedstawiona˛ na rys. lecz współwyste˛puja˛cych w wielu róz˙nych sytuacjach. W pierwszym przypadku istotna jest relacja podtrzymywania. ale pod parapetem (guma znajduja˛ca sie˛ na parapecie musi byc´ przyklejona do jego wierzchniej cze˛s´ci). 3. z˙e jest ona na suficie. Po pierwsze. a jednak nie moz˙na o nim powiedziec´. Podobnie nieidiomatyczne jest zdanie <19>. a potem odbił na ksero. w celu zmaksymalizowania ekonomii opisu da˛z˙y sie˛ do zredukowania znaczenia kaz˙dego leksemu do jak najmniejszej liczby parametrów. to powiemy. nie moz˙na powiedziec´ Rys. 2. w której guma jest przyklejona do spodniej cze˛s´ci parapetu). choc´ stratosfera jest warstwa˛ atmosfery ziemskiej znajduja˛cej sie˛ bezpos´rednio ponad troposfera˛: <19> *Stratosfera jest na troposferze.64 <15> KIERUNEK: Musimy is´c´ jak najdalej na północ. w drugim jest dokładnie na odwrót4. Idzie mu na pia˛ty krzyz˙yk. jez˙eli jakiemus´ wyraz˙eniu je˛zykowemu odpowiada kompleks róz˙nych parametrów logicznie niezalez˙nych. Przykłady moz˙na by mnoz˙yc´. w jaki sposób poszczególne znaczenia moz˙na by zdefiniowac´ za pomoca˛ kilku elementarnych ‘składników’ tak.

Po drugie. Klucz jest pod s´niegiem. rzeke˛ ba˛dz´ płot idealizuje sie˛ jako linie proste. Otóz˙ wydaje sie˛. przyimka w je˛zyku angielskim. ba˛dz´ z jakichs´ powodów waz˙niejszy. ‘dosłownym’ odniesieniem jakiegokolwiek wyraz˙enia przestrzennego. jak tez˙ od ich rzeczywistego kształtu. zawieraja˛cej wiele nieistotnych szczegółów sytuacji w s´wiecie obiektywnym. z˙e te dwie proste sa˛ mniej wie˛cej równoległe7. np. jest pewna konfiguracja prostych elementów geometrycznych. tłum. Na kluczu jest s´nieg. nie składa sie˛ z prostych elementów geometrycznych takich jak płaszczyzna czy pojemnik. z˙eby komus´ wskazac´. a trajektorem – bryła. posługuja˛c sie˛ wie˛c jakimkolwiek je˛zykiem dokonujemy projekcji kategorii semantycznych tego je˛zyka na s´wiat – lub. <20> a. z˙e zarówno trajektor. jak i układ odniesienia sa˛ prostymi lez˙a˛cymi na jakiejs´ poziomej płaszczyz´nie. lecz takz˙e schematyczna6 charakteryzacja geometrii trajektora i układu odniesienia (bryła. czy cos´ jest w szklance czy nad szklanka˛. pod. uz˙ywaja˛c terminologii Talmy’ego. . płaszczyzna. choc´ prawdziwe. gdzie sie˛ cos´ znajduje. pomija jednak pewien istotny moment. w tłumie)8. dowolny przedmiot trójwymiarowy moz˙e byc´ w odpowiedniej sytuacji idealizowany jako pojemnik. dla przyimka w układem odniesienia jest pojemnik. abstrahuja˛c od ich szerokos´ci czy wysokos´ci. prototypowe pod i na okres´laja˛ przestrzenny stosunek bryły (trajektor) i poziomej płaszczyzny (układ odniesienia). układem odniesienia jest zazwyczaj przedmiot wie˛kszy. be˛dziemy nazywac´ idealizacja˛”. prosta. idealizujemy obiekty przestrzenne tak. co postaram sie˛ wykazac´ w naste˛pnych podrozdziałach. Schemat ten musi byc´ jednak w jakis´ sposób poje˛ciowo przyporza˛dkowany pełnej konkretów. a pozostałe pomija w opisie. twierdzi sie˛. Podejs´cie takie rodzi szczególnego rodzaju problemy i prowadzi do mocno zniekształconej wizji organizacji semantycznej. z˙e na znaczenie wyraz˙en´ przestrzennych takich jak w. zamykania figur nie domknie˛tych (z˙eby stwierdzic´. gdzie nie istnieja˛ one obiektywnie w s´wiecie zewne˛trznym (w lesie. b. Ten proces ‘przyporza˛dkowania’. Uz˙ycie przyimka wzdłuz˙ zakłada. Takie sformułowanie. na. choc´ oczywis´cie sa˛ one obiektami trójwymiarowymi. a wie˛c prawdopodobnie lepiej znany rozmówcy).). przyimek komunikuje. z˙e zdanie „A jest na B” posiada to samo znaczenie co zdanie „B jest pod A”. Oczywis´cie rzeczywistos´c´. czy wzdłuz˙ składaja˛ sie˛ nie tylko wzajemne usytuowanie dwu przedmiotów w przestrzeni. w którym wyobraz˙enia przedmiotów w przestrzeni sa˛ ‘dopasowywane’ do odpowiedniego schematu. co jest oczywis´cie fałszywe: przykłady <20a> i <b> opisuja˛ zupełnie inne sytuacje i nie moz˙na ich uz˙ywac´ zamiennie5. pojemnik. musimy szklanke˛ konceptualnie ‘zamkna˛c´’ od góry) lub ustanawiania granic tam. Twierdzenie o odwracalnos´ci moz˙na oczywis´cie uzupełnic´ ogólnymi zasadami pragmatycznymi dotycza˛cymi lokalizowania przedmiotów w przestrzeni (poniewaz˙ wyraz˙en´ lokatywnych uz˙ywamy po to. Idealizacja cze˛sto wymaga projekcji granic. etc. tj. definicje składnikowe na ogół nie uwzgle˛dniaja˛ asymetrii relacji trajektor – układ odniesienia. (Talmy 1983: 258–259. aby odpowiadały one elementom geometrycznym wyróz˙nionym przez system je˛zykowy: „Faktycznym. a wie˛c łatwiej dostrzegalny.65 wybiera sie˛ jeden z nich jako definicyjny dla danego przedmiotu ba˛dz´ relacji. która˛ opisujemy za pomoca˛ je˛zyka. moje. które składaja˛ sie˛ na abstrakcyjny schemat.) Tak wie˛c s´ciana czy tez˙ wisza˛cy na niej obraz sa˛ zazwyczaj dla celów kodowania je˛zykowego idealizowane jako pionowe płaszczyzny. Na przykład relacje˛ okres´lana˛ przez przyimki na i pod kontaktowe uwaz˙a sie˛ cze˛sto za relacje˛ w pełni odwracalna˛: innymi słowy.

Weinsberg (1973) słusznie zauwaz˙a. w drugim przypadku wzgle˛dna ‘grubos´c´’ miasta w porównaniu z wysokos´cia˛. jakie stawia badaczowi pozornie nielogiczny system je˛zykowy. ba˛dz´ tez˙ po prostu od kontekstu. kaz˙dy opis znaczenia wyraz˙enia je˛zykowego zakłada uprzednia˛ idealizacje˛. w skład znaczen´ górnego nad i dolnego pod oprócz samych elementów góry i dołu wchodza˛ jeszcze inne . moga˛ byc´ jednak równiez˙ idealizowane jako płaszczyzny (W czasie wojny na Warszawe˛ zrzucono setki bomb11). konieczne jest wyróz˙nienie ‘zakon´czenia przedmiotu o wysmukłym kształcie’ – poje˛cia geometrycznego całkowicie nieistotnego dla systemu semantycznego je˛zyka polskiego (por. co nalez˙y bardziej do domeny percepcji niz˙ do je˛zyka... albo jako pojemnik (W trawie z˙yje mnóstwo drobnych owadów). Takie stanowisko jest cze˛s´ciowo uzasadnione. z˙e opisuja˛c sytuacje˛ przedstawiona˛ na rys. a pies przechodzi przez stół10. która dopiero umoz˙liwia włas´ciwe przetwarzanie je˛zykowe – innymi słowy. jako z˙e wiele z tego. Miasta sa˛ zazwyczaj idealizowane jako pojemniki (Piotr mieszka w Warszawie). miejsce poros´nie˛te trawa˛ moz˙e byc´ traktowane albo jako płaszczyzna (Dzieci bawia˛ sie˛ na trawie). Oczywis´cie nie wszystkie opisy semantyczne stwierdzaja˛ to explicite: idealizacje˛ cze˛sto traktuje sie˛ jako zjawisko moz˙e nawet kognitywne. z jakiej zrzuca sie˛ bomby. który przechodzi poniz˙ej blatu stołu mie˛dzy nogami przechodzi pod stołem. co sie˛ składa na poje˛cie ‘idealizacji’ (‘domykanie’ figur otwartych.. . nawet w tym samym je˛zyku ten sam przedmiot moz˙e byc´ idealizowany na róz˙ne sposoby.. Tak wie˛c dom moz˙e byc´ traktowany jako bryła (przed domem) ba˛dz´ jako pojemnik (w domu). z˙e A jest nad B: „. co mówia˛cy chce w swojej wypowiedzi uwypuklic´. 3 Uwzgle˛dnienie roli idealizacji w opisie semantycznym pozwala na uniknie˛cie wielu problemów. jednak wiele powaz˙nych racji przemawia za tym. A B Rys.66 Kaz˙de uz˙ycie wyraz˙enia lokatywnego do opisu takiej czy innej konfiguracji przestrzennej wymaga idealizacji. w je˛zyku Atsugewi9. proces idealizacji jest cze˛s´cia˛ konwencji je˛zykowej. zalez˙nie od tego. 3 nie moz˙emy powiedziec´. Równiez˙ inwentarz je˛zykowo istotnych poje˛c´ geometrycznych moz˙e byc´ róz˙ny w róz˙nych je˛zykach: dla opisu je˛zyka rumun´skiego np. Po drugie. jako cos´. Po pierwsze. stół jest traktowany jako obiekt trójwymiarowy. z˙e proces ten musi byc´ równiez˙ uwzgle˛dniony w jakimkolwiek opisie semantyki je˛zyka naturalnego.. ła˛czenie przedmiotów podobnych w grupy. W je˛zyku polskim stół jest idealizowany jako pozioma płaszczyzna: pies. lecz pozaje˛zykowe. Wkle˛słos´c´ w jego górnej powierzchni nie zalicza sie˛ do obszaru nad lokalizatorem. gdyz˙ róz˙ne je˛zyki w róz˙ny sposób idealizuja˛ te same przedmioty. jest taka mała.. ignorowanie drobnych odchylen´ od pionu czy od poziomu) to niewa˛tpliwie zjawiska zwia˛zane z postrzeganiem. jako swego rodzaju wste˛pna˛ obróbke˛ danych zmysłowych. Weinsberg 1973: 64). z˙e moz˙na ja˛ całkowicie pomina˛c´. zwia˛zane z traktowaniem wkle˛słos´ci w powierzchni lokalizatora.

„A znajduje sie˛ nad zagłe˛bieniem w powierzchni B. z˙e A jest na B. sytuacje˛ te˛ moz˙emy opisac´ tylko za pomoca˛ wyraz˙enia peryfrastycznego (np. 4b i ilustruja˛ inne znaczenia wymienionych przyimków: w < 22a>. 4 <21> a. Piłka jest pod masztem. wie˛c nie moz˙e byc´ nad B. 4c. jez˙eli przyjmiemy. z˙e w procesie idealizacji wszelkie wypukłos´ci ba˛dz´ wkle˛słos´ci układu odniesienia sa˛ ‘wygładzane’ i B jest traktowane jako płaszczyzna pozioma: w tej sytuacji A znajduje sie˛ na tym samym poziomie.67 Innymi słowy. 4b). Tak wie˛c konfiguracji przedstawionej na rys. Zdania w <21> opisuja˛ sytuacje˛ przedstawiona˛ na rys. co B. jez˙eli układ odniesienia jest konwencjonalnie idealizowany jako pozioma płaszczyzna: innymi słowy. (Weinsberg 1973: 37)12 Tego rodzaju zastrzez˙enia wydaja˛ sie˛ jednak całkowicie przypadkowe. 4a: na oznacza tu. pod komunikuje. jawi sie˛ nam jako jak najbardziej naturalny. gdyz˙ B nie podtrzymuje A w przestrzeni. jez˙eli w opisie uwzgle˛dnimy. znów idealizowanego jako pozioma płaszczyzna. zdan´ w <21> nie moz˙na uz˙yc´. b. <22> a. nie licza˛c wkle˛słos´ci w jego górnej powierzchni’”. z˙e opisuja˛c rys. układem odniesienia dla tego znaczenia pod jest jakikolwiek przedmiot idealizowany jako linia pionowa. nad nie znaczy po prostu ‘powyz˙ej lokalizatora’. ale moga˛ równiez˙ oznaczac´ ‘relacje podtrzymywania’ i ‘bliskos´c´’ (rys. w < 22b>. Piłka jest pod stołem. aby opisac´ sytuacje˛ przedstawiona˛ na rys. z˙e piłka znajduje sie˛ niedaleko masztu. Zegar jest na stole. Fakty te moz˙emy naturalnie wyjas´nic´ tylko wtedy. na nazywa relacje podtrzymywania. na poziomie powierzchni B”). doraz´ne – i zupełnie arbitralne. Zdania w < 22> opisuja˛ sytuacje˛ przedstawiona˛ na rys. b. a układ odniesienia niekoniecznie jest pozioma˛ płaszczyzna˛. z˙e na tres´c´ poszczególnych sensów . Jednak ta druga interpretacja nie jest moz˙liwa. z˙e A jest nad B. z˙e zegar jest podtrzymywany przez stół. 4a. Nie moz˙emy równiez˙ powiedziec´. 3 nie moz˙emy powiedziec´. lecz ‘powyz˙ej lokalizatora. 3 nie moz˙na przyporza˛dkowac´ z˙adnego z przyimków opisuja˛cych relacje przestrzenne w pionie. nie z˙e znajduje sie˛ pod pokładem (choc´ oczywis´cie taka interpretacja jest równiez˙ moz˙liwa). a) b) c) Rys. pod sygnalizuje połoz˙enie piłki poniz˙ej stołu. Tak wie˛c przyimki na i pod sa˛ wieloznaczne: moga˛ one opisywac´ relacje przestrzenne przedstawione na rys. oraz z˙e znajduje sie˛ powyz˙ej stołu w osi pionowej. idealizowany jako pozioma płaszczyzna. Zegar jest na maszcie. Z drugiej strony fakt.

Wreszcie uwzgle˛dnienie procesu idealizacji w opisie je˛zyka pozwala na wyjas´nienie pewnych ciekawych ograniczen´. z˙e te dwa elementy znaczenia sa˛ dla omawianego przyimka najmniej istotne. Osłona: UO (przynajmniej cze˛s´ciowo) chroni T przed działaniem sił zewne˛trznych. a nie nazwy całego obiektu. 2. UO = układ odniesienia): <23> Na prototypowe: 1. Widocznos´c´: T jest widoczny. jednak słowa wierzch czy górna cze˛s´c´ zazwyczaj sie˛ w wypowiedzi pomija). T = przedmiot podtrzymywany. głaz). Mówimy stał na dachu. z˙e stoi na wierzchniej cze˛s´ci głazu. z przyimkiem na uz˙ywamy włas´nie nazwy tej cze˛s´ci.68 omawianych przyimków składa sie˛ równiez˙ schematyczna charakteryzacja geometrii układu odniesienia13. Widocznos´c´: UO (przynajmniej cze˛s´ciowo) zasłania T. w tym przypadku wierzchu14 (Piotr stoi na głazie znaczy. Obecnie zajme˛ sie˛ charakterystyka˛ niektórych z owych schematów. Na prototypowe znaczenie przyimka na składa sie˛ kilka róz˙nych i dos´c´ niezalez˙nych parametrów – mie˛dzy innymi ciesza˛ce sie˛ tak ogromnym powodzeniem w tradycyjnych analizach kolejnos´c´ w pionie i przyległos´c´. Prototypowe na. w których przedmiot be˛da˛cy układem odniesienia jest konwencjonalnie idealizowany jako płaszczyzna: w neutralnym konteks´cie powiemy na stole. Piotr stał na pokładzie. choc´ wydaje sie˛. Przyległos´c´: Przynajmniej cze˛s´c´ T znajduje sie˛ na powierzchni przedmiotu stanowia˛cego UO. Prototypowe na moz˙na scharakteryzowac´ w sposób naste˛puja˛cy (T = trajektor. tj. 4. Wyja˛tek stanowia˛ sytuacje. 4. na uwzgle˛dnieniu dla celów kodowania je˛zykowego jednej wybranej cze˛s´ci. Gdy jednak wierzchnia cze˛s´c´ przedmiotu ma swoja˛ własna˛ nazwe˛. etc. choc´ sa˛ one w zasadzie zgodne z konwencja˛ je˛zykowa˛. zaczne˛ od prototypowych znaczen´ przyimków na. z˙eby był on mniej wie˛cej pozioma˛ płaszczyzna˛. Prototypowe na przypisuje układowi odniesienia pewne włas´ciwos´ci geometryczne – wymaga ono. umoz˙liwiaja˛cy ‘dopasowywanie’ konfiguracji przedmiotów w s´wiecie obiektywnym do abstrakcyjnych schematów. 2. Jez˙eli układem odniesienia jest jakikolwiek duz˙y obiekt trójwymiarowy (np. Kolejnos´c´ w pionie: T jest powyz˙ej UO. odpowiadaja˛cych róz˙nym sensom przyimków przestrzennych. a nie?? stał na domu. które nie pozwalaja˛ na niektóre uz˙ycia. . nie?? Piotr stał na statku15. idealizacja polega na metonimii. nad i pod W poprzednim punkcie omówiłam proces idealizacji. Relacja podtrzymywania: UO = przedmiot podtrzymuja˛cy. nad i pod. Geometria trajektora: bryła Geometria układu odniesienia: pozioma płaszczyzna Równiez˙ na znaczenie pod i nad składaja˛ sie˛ kompleksy dos´c´ niezalez˙nych parametrów: <24> Pod prototypowe: 1. a w punkcie naste˛pnym omówie˛ przykładowo inne znaczenia przyimka pod. nie na blacie. połoz˙ył teczke˛ na masce/na dachu (samochodu). nie ? połoz˙ył teczke˛ na samochodzie. 3.

jak i ‘lokalizacja w obre˛bie płaszczyzny’ (sens <3>). Ten pokój jest za ciemny. a ponadto. Znakomicie to ilustruja˛ naste˛puja˛ce przykłady. trzeba je be˛dzie wymienic´. itd. Dzieci grały w piłke˛ i stłukły okno. Kolejnos´c´ w pionie: T jest powyz˙ej UO. To okno zbutwiało. Nawet pobiez˙na analiza poszczególnych znaczen´ przyimków przestrzennych znakomicie wykazuje całkowita˛ nieadekwatnos´c´ pierwszego z wymienionych podejs´c´: je˛zyk jest przede wszystkim efektywnym narze˛dziem komunikacji. ‘przedmiot ła˛cza˛cy trajektor z obiektem podtrzymuja˛cym’ <5> moz˙na uznac´ za przypadek szczególny ‘przedmiotu ograniczaja˛cego amplitude˛ ruchów trajektora’ <7>. przykład <1>) jest ‘zawarta’ zarówno ‘relacja podtrzymywania’ (sens <2>). Geometria trajektora: bryła Geometria układu odniesienia: pozioma płaszczyzna <25> Nad prototypowe: 1. jaki dla teorii semantycznej stwarza polisemia. Bliskos´c´: T jest stosunkowo blisko UO. c. Przyimek pod jako naturalna kategoria znaczen´ W punkcie drugim wspomniałam o problemie. Włas´nie przywiez´li nowe okna. Lakoff i Johnson 1980) i nie be˛de˛ powtarzac´ tu ich argumentów. sa˛ ze soba˛ w oczywisty sposób spokrewnione: w prototypowym na (por. Z drugiej strony. niektóre znaczenia przyimków. choc´ róz˙ne. Kolejnos´c´ w pionie: T jest poniz˙ej UO. lecz w jakis´ sposób ze soba˛ powia˛zane znaczenia sprowadza sie˛ do jakiegos´ ‘wspólnego mianownika’ – usiłuje uchwycic´ sie˛ jakis´ element znaczenia. Ile masz okien w swoim pokoju? b. choc´ mie˛dzy poszczególnymi znaczeniami przyimków moz˙na zauwaz˙yc´ liczne lokalne podobien´stwa. który jest wspólny dla obu sensów.69 2. zaczerpnie˛te z pracy Lakoffa (1982): <26> a. Wie˛kszos´c´ teorii współczesnych uwzgle˛dnia jedynie dwie moz˙liwos´ci: albo róz˙ne sensy tego samego leksemu uwaz˙a sie˛ za całkowicie niezalez˙ne od siebie – innymi słowy. 2. 3. relacje mie˛dzy poszczególnymi sensami nie zawsze polegaja˛ na podobien´stwie. zwłaszcza Lakoff 1982. a system. nie da sie˛ ich – przynajmniej tych najbardziej podstawowych – sprowadzic´ do jednego (czy nawet trzech – czterech) bardziej ogólnych znaczen´. Bliskos´c´: T jest stosunkowo blisko UO (ale go nie dotyka). trzeba be˛dzie wycia˛c´ jeszcze jedno okno w tamtej s´cianie. d. Ponadto. 1987. . Geometria trajektora: bryła Geometria układu odniesienia: pozioma płaszczyzna 5. w którym jednemu leksemowi przyporza˛dkowanych jest kilkadziesia˛t zupełnie odmiennych znaczen´ za narze˛dzie efektywne w z˙adnym przypadku uznany byc´ nie moz˙e. Oba podejs´cia zostały poddane drobiazgowej krytyce w pracach kognitywistów (cf. kaz˙dy przypadek polisemii uznaje sie˛ za homonimie˛ – albo tez˙ róz˙ne odmienne. e.

takie jak okno tektoniczne czy okno na s´wiat sa˛ motywowane jeszcze innymi cechami okien. ‘prototypowego’. okno odnosi sie˛ do otworu. Fakt. w <26e>. w <26d>. z˙e szyby zazwyczaj widujemy w ramach. co jest po drugiej stronie. motywowanego innymi czynnikami. Lakoff 1987). PANOWANIE: Miał pod soba˛ trzydziestu pracowników. z˙e system zorganizowany w taki włas´nie sposób – system. czy metonimia. schematyczny model. sama˛ szybe˛. wraz z mnemonicznymi ‘etykietkami’: <27> a. w którym kaz˙demu leksemowi odpowiada. . z˙e poszczególne sensy wyraz˙en´ leksykalnych tworza˛ ‘naturalne kategorie znaczen´’ (Lakoff 1982) – kategorie zbudowane wokół jednego sensu podstawowego. metafora. ‘kategorie radialne’ – cf. W poprzednim punkcie pracy scharakteryzowałam prototypowe znaczenia przyimków na. z˙e przez okno moz˙emy ogla˛dac´ to. d. w który ‘upakowane’ sa˛ bardzo róz˙nego rodzaju tres´ci poznawcze. a w zdaniu <26a>. stwierdza. NIEWIDOCZNOS´C´ W SUBSTANCJI: Mieszkali pod ziemia˛. tak z˙e poszczególne sensy danego wyraz˙enia polisemicznego tworza˛ ‘łan´cuchy znaczen´’ rozchodza˛cych sie˛ promienis´cie od znaczenia podstawowego (sta˛d inna nazwa dla naturalnych kategorii znaczen´. motywowanym przez pewne ogólne zasady kognitywne. ZASŁONA: Pod tynkiem sa˛ kable. Teraz. A oto zestawienie podstawowych sensów przyimka pod.70 W zdaniu <26b> słowo okno nazywa otwór w s´cianie. jak cze˛s´ciowe podobien´stwo. g. c. z˙e uz˙ywamy tego samego słowa okno we wszystkich pie˛ciu przypadkach nie jest oczywis´cie motywowany jakimkolwiek podobien´stwem szyby czy ramy okiennej do dziury w s´cianie. po pierwsze. nad i pod. OSŁONA: Szła pod parasolem. który ulega rozmaitym ‘rozszerzeniom’. a ramy sa˛ zwykle osadzane w otworach w s´cianach. z˙e jego poszczególne sensy tworza˛ naturalna˛ kategorie˛ znaczen´ zbudowana˛ wokół pod prototypowego. czyli pewien wysoce wyidealizowany. George Lakoff. f. z˙e okno umoz˙liwia nam komunikacje˛ i wymiane˛ przedmiotów z otoczeniem. na przykładzie przyimka pod. w którym osadzona jest rama wraz z szyba˛. sama˛ rame˛. lecz tym. METAFORYCZNA ZASŁONA: Co sie˛ pod tym kryje? e. szereg konwencjonalnych rozszerzen´ prototypu tworza˛cych naturalna˛ kategorie˛ znaczen´ – jest systemem najbardziej korzystnym z punktu widzenia efektywnos´ci komunikacji i najłatwiej przyswajalnym przez dzieci ucza˛ce sie˛ je˛zyka. tym. b. próbuja˛c uporac´ sie˛ mie˛dzy innymi z problemem polisemii. oraz. współwyste˛powanie w dos´wiadczeniu. drewniana˛ rame˛ z osadzona˛ w niej szyba˛. znaczenie prototypowe. itd. POD PROTOTYPOWE: Pies lez˙ał pod stołem. po drugie. w <26c>. Kaz˙de ‘rozszerzenie’ znaczenia podstawowego moz˙e z kolei stanowic´ podstawe˛ do kolejnego rozszerzenia. METAFORYCZNA OSŁONA: Zostawiła dziecko pod opieka˛ sa˛siadki. W punkcie ostatnim be˛de˛ starała sie˛ dowies´c´. np. wykaz˙e˛. Róz˙ne uz˙ycia metaforyczne.

[UO = bryła] b. kiedy UO znajduje sie˛ baradzo blisko trajektora i jest w sposób bardziej naturalny idealizowany jako płaszczyzna niz˙ jako bryła. o. <e>. p. z˙e dla prototypowego pod układem odniesienia jest płaszczyzna. BLISKOS´C´ W CZASIE: Pod koniec wykładu opowiedział pare˛ dowcipów. Pod uz˙ywamy wtedy. l. r. Takie uje˛cie sensu <b> – w s´wietle jego relacji do kompleksu prototypowego – pozwala na naturalne wyjas´nienie ciekawego kontrastu mie˛dzy przyimkami pod a za. *Za plakatem jest plama. <30> a. i. Pod obrazem jest plama. *Pod szafka˛ jest plama16. Sens <b> zachowuje równiez˙ prototypowa˛ geometrie˛ trajektora i układu odniesienia. Pod plakatem jest plama. RUCH DO PŁASZCZYZNY/LINII PIONOWEJ: Odprowadził ja˛ pod same drzwi. RUCH W KIERUNKU PRZECIWNYM: Płyna˛ł pod pra˛d. n. 5. [UO = płaszczyzna lub bryła] b. z˙e UO zasłania trajektor. zas´ dla prototypowego za – bryła. prototypowe za nie wymaga równiez˙. z˙eby trajektor i układ odniesienia znajdowały sie˛ blisko siebie.71 h. *Pod stora˛ jest wielki kaktus. SYMBOL: Miłos´c´ wyobraz˙ano pod postacia˛ Amora. za uz˙ywamy w wypadku przeciwnym – por. [UO nie przylega do trajektora] b. <31> a. Za stora˛ jest wielki kaktus. k. i <j> sa˛ bezpos´rednimi rozszerzeniami kompleksu prototypowego. UO = BRYŁA: Pod oknem rosły kwiaty. układ odniesienia chroni trajektor przed działaniem sił zewne˛trznych i musi znajdowac´ sie˛ blisko niego. Za obrazem jest plama. Jest to zrozumiałe. podobnie jak w <a>. UO = PŁASZCZYZNA/LINIA PIONOWA: Stał pod drzwiami i czekał. LOKALIZACJA: Rozbili obóz pod biegunem północnym. PROJEKCJA NA PŁASZCZYZNE˛ POZIOMA˛: Narysuj kwadrat. STANDARD: Dobrała torebke˛ pod kolor sukienki. <28> a. [UO = płaszczyzna] b. . <28>–<31>. Sensy <b>. Sens <b> całkowicie abstrahuje od relacji pionowos´ci i koncentruje sie˛ na fakcie. Za szafka˛ jest plama. s. a pod nim koło. Szła pod góre˛/pod wiatr. m. gdy zauwaz˙ymy. POTENCJALNE NIEBEZPIECZEN´STWO: Nakazano mu to pod groz´ba˛ kla˛twy/pod kla˛twa˛. SIŁA: Zrobił to pod przymusem. Wzajemne zalez˙nos´ci mie˛dzy poszczególnymi sensami przyimka zostały przedstawione graficznie na rys. j. <29> a.

spadło mu bielmo. ba˛dz´ metaforycznie od innych zagroz˙en´ (parasol atomowy. czy kartka z rysunkiem jest pionowa. Rzeczy znane sa˛ widoczne. Mie˛dzy <a> a <j> mamy oczywis´cie cały szereg konfiguracji pos´rednich. wygrzebywac´ jakies´ brudne sprawy. wycia˛gna˛c´/wydobyc´ z kogos´ tajemnice˛. Z kolei <d> jest metaforyczna˛ projekcja˛ sensu <b>. po . rozjas´niło mu sie˛ w głowie. uchylic´ ra˛bka tajemnicy. W je˛zyku polskim funkcjonuje bardzo produktywna metafora ROZUMIENIE TOWIDZENIE – jako przykłady moga˛ tu posłuz˙yc´ takie wyraz˙enia jak przejrzec´ na oczy. Jest to rozszerzenie całkowicie arbitralne z punktu widzenia czysto formalnego. w której trajektor jest otoczony przez układ odniesienia (czyli konfiguracji przestrzennej. Podobnie dwuznaczne jest samo słowo osłona. jedynym istotnym parametrem dla sensu <l> jest kolejnos´c´ w osi pionowej. pokryc´ wzruszenie surowos´cia˛ tonu. o czym s´wiadczy systematyczna polisemia wyraz˙en´ oznaczaja˛cych osłanianie. moz˙emy uz˙yc´ tylko przyimka w (Zakopali belke˛ w ziemi). minimalna jest tez˙ asymetria relacji trajektor – układ odniesienia. otworzyc´ komus´ oczy. nieistotna jest natomiast kolejnos´c´ w pionie17. <f> stanowi metaforyczne rozszerzenie <e>: ochrona jest zwykle rozumiana metaforycznie w kategoriach osłaniania. czy pozioma. zerwac´ z czegos´ zasłone˛. która zazwyczaj wymaga uz˙ycia przyimka w) jest oczywis´cie fakt. które równiez˙ na ogół sugeruje przynajmniej cze˛s´ciowa˛ niewidocznos´c´. bardzo wyraz´na jest asymetria relacji trajektorukład odniesienia. w których układ odniesienia moz˙e byc´ cze˛s´ciowo poziomy (stał pod drzewem) i przynajmniej cze˛s´ciowo osłaniac´ i ochraniac´ trajektor (np. spadła mu zasłona z oczu. Czynnikiem umoz˙liwiaja˛cym uz˙ycie przyimka pod dla opisania sytuacji. uz˙ycie to wymaga konwencjonalnej metonimizacji układu odniesienia (dla celów kodowania je˛zykowego istotna jest jedynie wierzchnia powierzchnia UO). kto chce dana˛ osobe˛ przed czyms´ chronic´. biegł pod murem. lecz jak najbardziej naturalne jez˙eli uwzgle˛dnimy fakt. co powoduje. z˙e opisywane sytuacje sa˛ ogla˛dane przez człowieka (niezalez˙nie od tego. miec´ klapki na oczach itd. byc´ s´lepym na cos´. nie ukryte: wyjs´c´ na jaw. W łan´cuchu sensów <a> – <j> – <l> moz˙emy zaobserwowac´ stopniowe wyabstrahowywanie elementu pionowos´ci. z˙e trajektor pozostaje niewidoczny. W sensie <e> na plan pierwszy wysuwa sie˛ osłanianie trajektora przez układ odniesienia. Otóz˙ pod moz˙emy uz˙yc´ tylko wtedy. niekoniecznie kwoka (kwoka to kolejny symbol bezpieczen´stwa przedstawianego jako fizyczna osłona!).72 Ciekawym rozszerzeniem sensu <b> jest <c>. jez˙eli choc´ cze˛s´c´ trajektora wystaje ponad wierzchnia˛ cze˛s´cia˛ układu odniesienia. z˙e metaforyczna zasłona to cos´. w <j> jest on silnie podkres´lony (układ odniesienia zdecydowanie góruje nad trajektorem) i podobnie jak w <a>. stał pod domem). uchylic´ zasłony. Miec´ dach nad głowa˛ i schronic´ sie˛ pod czyims´ dachem oznacza znacznie wie˛cej niz˙ po prostu fizyczne znajdowanie sie˛ wewna˛trz budynku. Sens <m> jest z kolei wynikiem rzutowania konfiguracji <l> na płaszczyzne˛ pozioma˛. kiedy trajektor znajduje sie˛ całkowicie pod powierzchnia˛ układu odniesienia i jest wobec tego niewidoczny (Zakopali belke˛ pod ziemia˛). parasol ochronny przed inflacja˛). z˙e układ odniesienia powoduje. z˙e osoba niepowołana nie dowiaduje sie˛ o czyms´: spus´cic´ zasłone˛ na cos´. Parasol moz˙e dosłownie chronic´ od deszczu. wywlekac´/wydobywac´/wycia˛gac´ na s´wiatło dzienne. odsłaniac´ przed kims´ tajniki swojej sztuki – a przedmiot ukrywany znajduje sie˛ pod zasłona˛. Logiczne jest wie˛c. wzia˛c´ kogos´ pod swoje (opiekun´cze) skrzydła moz˙e kaz˙dy. W <l> relacja pionowos´ci ulega całkowitemu wyabstrahowaniu. innymi słowy. To znaczenie przyimka pod w interesuja˛cy sposób kontrastuje z w tkankowym (termin Weinsberga). W <a> jest on po prostu jednym z kilku elementów w kompleksie.

Warto takz˙e zauwaz˙yc´. b. przed. Otóz˙ pod temporalne. odległy. która˛ moz˙emy zaobserwowac´ równiez˙ w wielu innych utartych wyraz˙eniach: niedelikatnos´c´ bliska grubian´stwa. krótki. do którego zmierza poruszaja˛cy sie˛ przedmiot lub osoba. Powyz˙sza argumentacja wyjas´nia.). . <32> a. podobnie jak pod przestrzenne. Wie˛kszos´c´ przyimków przestrzennych ma takz˙e znaczenia temporalne (w Gdan´sku – w 1989 roku. dlaczego pod koniec znaczy ‘w okolicach kon´ca’. od Gdan´ska do Warszawy – od 1987 do 1989 roku. Poniewaz˙ jednak znaczenie ‘lokatywnos´ci’ ba˛dz´ ‘adlatywnos´ci’ wnosi kon´cówka deklinacyjna rzeczownika. przed domem – przed obiadem. To jest najwie˛kszy pomysł w przemys´le reklamowym.). Czas jest w naszej kulturze przedstawiany w kategoriach przestrzennych na wszelkich wykresach. W pierwszym przypadku wyraz˙enie przyimkowe oznacza miejsce. przykłady innych wyraz˙en´. etc. Jest to rozszerzenie sensu <j> motywowane metafora˛ WAZ˙NY TO DUZ˙Y (cf. Nalez˙y sie˛ wie˛c spodziewac´. których wieloznacznos´c´ jest motywowana ta˛ sama˛ metafora˛.) moz˙e wyste˛powac´ zarówno przy rzeczowniku w narze˛dniku jak i w bierniku. a rozszerzenie znaczenia jest motywowane metafora˛ PODOBIEN´STWO TO BLISKOS´C´. cos´ koło tego. a przyimki komunikuja˛ce oddalanie sie˛ od punktu wyjs´cia be˛da˛ równiez˙ oznaczac´ odste˛powanie od wzoru (!) – por. nie przyimek. gdyz˙ <p>. cechy charakterystyczne jakiegos´ stylu literackiego. z˙e trajektor znajduje sie˛ w pobliz˙u układu odniesienia. To było małe. nie ma potrzeby postulowania odre˛bnych lokatywnych i adlatywnych pod-sensów dla kaz˙dej konfiguracji przestrzennej nazywanej przez te przyimki. który jest nie tyle od niego znacznie wie˛kszy czy wyz˙szy. z˙e równiez˙ w tym przypadku mamy do czynienia z systematyczna˛ polisemia˛: dokładnie tak samo jak nad i pod wieloznaczne sa˛ rzeczowniki góra i dół. w którym odbywa sie˛ czynnos´c´. Innym rozszerzeniem sensu <o> (‘ruch do płaszczyzny/linii pionowej’) jest <r> (‘standard’). Układem odniesienia jest tu wartos´c´ wzorcowa jakiejs´ cechy (np. z˙e przyimek okres´laja˛cy bliskos´c´ w przestrzeni moz˙e równiez˙ słuz˙yc´ do okres´lania bliskos´ci w czasie. Przyimek pod moz˙e równiez˙ sygnalizowac´. <r> i <s> stanowia˛ rozszerzenia pod adlatywnego. Jego osia˛gnie˛cia góruja˛ nad osia˛gnie˛ciami pomniejszych ludzi18. podaje˛ w <32>. Wiele polskich przyimków przestrzennych (pod. nad. i in. Lakoff i Johnson 1980: 74). Rozumienie terminu ‘metafora’ jest u niego bliz˙sze klasycznej definicji arystotelesowskiej niz˙ koncepcjom współczesnym. a nie ‘zaraz po zakon´czeniu’. Sens <p> (‘bliskos´c´ w czasie’) jest wynikiem metaforycznej projekcji przestrzennego <o> na domene˛ czasu. okres´lona barwa. w drugim – cel. mie˛dzy. zas´ uz˙ytkownicy je˛zyka zwykle nie zdaja˛ sobie nawet sprawy z tej dwuznacznos´ci). c. pisac´ pod kogos´). pocza˛tek. niewinne kłamstewko. bliskie/odległe podobien´stwo. etc. Sens <o> został zaznaczony na rysunku 5 jako odre˛bny wyła˛cznie dla zwie˛kszenia przejrzystos´ci obrazu. koniec.73 obróceniu głowy w strone˛ rysunku obraz na siatkówce jest identyczny. poniewaz˙ zas´ ruch w czasie (metaforyczny!) przebiega tylko w jednym kierunku – od przeszłos´ci ku przyszłos´ci – trajektor musi poprzedzac´ układ odniesienia. jest adlatywne. lecz waz˙niejszy [<k>]. nie wyjas´nia jednak dlaczego wyraz˙enie to moz˙e oznaczac´ jedynie ‘tuz˙ przed kon´cem’. za. Tak wie˛c naturalne jest. Dwuznaczne sa˛ takz˙e takie słowa jak długi. dobrac´ torebke˛ pod kolor sukienki. mie˛dzy Gdan´skiem a Warszawa˛ – mie˛dzy 1 a 20 lipca. z˙e przyimki oznaczaja˛ce zbliz˙anie sie˛ do celu przestrzennego be˛da˛ miały równiez˙ metaforyczne znaczenie ‘zbliz˙ania’ sie˛ do okres´lonego wzorca (zbliz˙ac´ sie˛ do ideału. równiez˙ na zegarze ruch wskazówki wokół tarczy symbolizuje czas. diagramach. bliski.

a nawet pewne symboliczne gesty (pokłon. nie jest to jednak siła. metaforycznie znajduja˛ sie˛ ‘pod’ nia˛. Ten to wysoko zajdzie! Udało mu sie˛ zapanowac´ nad sytuacja˛. Napoleon był wtedy u szczytu władzy. To znaczenie pod jest tylko cze˛s´ciowo motywowane sensem <o> i jego uz˙ycie ogranicza sie˛ włas´ciwie do czterech wymienionych powyz˙ej sfrazeologizowanych kombinacji19. pod góre˛ – ‘w kierunku przeciwnym do kierunku. ‘pod’ działaniem jej siły. pod s´wiatło – ‘w kierunku z´ródła s´wiatła’. 39): <33> Piotr góruje nad wszystkimi swoimi rywalami. Klasycznym symbolem tego rodzaju zagroz˙enia jest zawieszony u powały . odcinac´ sie˛ od tła. Osoba sprawuja˛ca władze˛ ma siłe˛. z którego wieje wiatr’. Nie jest to jednak jedyny przypadek. s´wiatła. pod wiatr – ‘w kierunku przeciwnym do kierunku. Podobnie jak w <g> i <h> metaforyczna siła jest tu u góry. które moz˙e w kaz˙dej chwili spas´c´ na znajduja˛ce sie˛ poniz˙ej ofiary i je zgnies´c´. podobnie wieloznaczny jest cały szereg wyraz˙en´ nazywaja˛cych relacje przestrzenne w pionie (innych przykładów dostarczaja˛ Lakoff i Johnson 1980: 37–8. Robiła to pod przymusem. w której jakas´ osoba ba˛dz´ przedmiot jest poddawany działaniu jakiejkolwiek siły. Pod pra˛d znaczy ‘w kierunku z´ródła pra˛du (tj. pocia˛g warszawski to pocia˛g jada˛cy z Warszawy. Załamał sie˛ pod razami. zniszczyc´. rozbiez˙ne opinie. przeciwnym do kierunku pra˛du)’. potencjalnego ruchu. BYC´ POD PANOWANIEM TO W DÓŁ. Rozszerzeniem sensu <o> jest równiez˙ <s>: w <o>. Uparcie pia˛ł sie˛ do góry po drabinie władzy. odbiegac´ od schematu.74 równiez˙ odbijac´ sie˛ od otoczenia. nad którymi panuje. tylko bezpos´rednio głównemu. lecz zagroz˙enie. Szczególnym przypadkiem sensu <h> jest <i> (‘potencjalne niebezpieczen´stwo’). stanowi podstawe˛ do je˛zykowego okres´lenia kierunku ruchu: wiatr wschodni to taki. ruch odbywa sie˛ w kierunku przedmiotu be˛da˛cego układem odniesienia. w stosunku do którego trajektor porusza sie˛ w kierunku przeciwnym. Zdecydował sie˛ na wyjazd pod jej wpływem. w którym normalnie (na skutek przycia˛gania ziemskiego) poruszałby sie˛ przedmiot znajduja˛cy sie˛ na zboczu góry’. gest zwycie˛zcy nad pokonanym). etc. niekoniecznie sprawowanej przez inna˛ osobe˛ <h>: <34> Drzwi usta˛piły pod naporem tłumu. w <s>. Jaka jest wasza jednostka nadrze˛dna? Nasza komórka nie podlega Mielczarskiemu. osoby. od którego zaczyna sie˛ ruch. a wie˛c panuje nad słabszymi). kierunek wytycza z´ródło pra˛du. jest ona równiez˙ głe˛boko zakorzeniona w potocznej wiedzy o s´wiecie (osoba wyz˙sza czy tez˙ wie˛ksza jest na ogół silniejsza. Walka rozgrywa sie˛ na najwyz˙szym szczeblu. która zmusza osoby znajduja˛ce sie˛ pod nia˛ do zrobienia czegokolwiek. niebezpieczen´stwo. w którym punkt czy obszar. Przyimka pod moz˙na równiez˙ uz˙yc´ do opisania sytuacji. S´cis´le z ta˛ metafora˛ zwia˛zana jest cała koncepcja hierarchii (wysoki/niski status. wspinac´ sie˛ w hierarchii). Wybił sie˛ dzie˛ki cie˛z˙kiej pracy. który wieje od wschodu. Sens <g> jest motywowany przez bardzo produktywna˛ metafore˛ PANOWANIE TO W GÓRE˛.

dosłownie i przenos´nie. Zagroz˙enie ‘wisza˛ce’ nad bezradnymi ofiarami bywa tez˙ wyobraz˙ane jako chmury. cos´. ba˛dz´ niesie nad głowa˛. układ odniesienia jest w metaforycznej przestrzeni usytuowany ponad przedmiotem. w którym s´wiat znaczen´ dzieli sie˛ na ‘grza˛dki’ odpowiadaja˛ce kategoriom przedmiotów ba˛dz´ relacji. który symbolicznie zaste˛puje. na z˙ywotnos´c´ tego rodzaju wyobraz˙enia wskazuja˛ liczne frazeologizmy: wisiec´ na włosku. kos´ciół moz˙na z daleka odróz˙nic´ po tym. jak i przykłady w <35>. które maja˛ reprezentowac´. a nad kaz˙da˛ grza˛dka˛ umieszczona jest nazwa-etykietka. (Z tego potocznego metaforycznego modelu semantycznego wywodza˛ sie˛ bardziej wyrafinowane modele wypracowane przez je˛zykoznawców i filozofów. „Za te˛ dłon´ podniesiona˛ nad Polska˛ kula w łeb”. Wszelkiego rodzaju symbole. tabliczke˛ z napisem umieszcza sie˛ nad przedmiotem. a nazwa – bardziej ulotna. Innym metaforycznym rozszerzeniem relacji przestrzennych w pionie jest sens <n>. mniej materialna – ponad nim. zwłaszcza chmury gradowe (Chmury gromadza˛ sie˛ nad Europa˛. co powinno byc´ bardziej ‘widoczne’. jak choc´by teoria pól leksykalnych czy tez˙ wszelkie teorie semantyczne oparte na relacji odniesienia. godła tradycyjnie umieszcza sie˛ wie˛c ponad obiektami. Kłopoty wala˛ sie˛ na niego. W podre˛cznikach do semantyki relacje˛ odniesienia przedstawia sie˛ na ogół graficznie za pomoca˛ kreski ła˛cza˛cej nazwe˛ z przedmiotem nazywanym. w którym układem odniesienia jest symbol reprezentuja˛cy przedmiot be˛da˛cy trajektorem. informacje˛ w katalogu pod takim czy innym numerem (we wszystkich tych przypadkach ogniwem pos´rednim jest sens <m>). na rysunkach takich przedmiot nazywany jest na ogół umieszczany na dole. . hasła w słowniku pod odpowiednia˛ litera˛. a drzewce słuz˙a˛ce do podtrzymywania flagi w górze stało sie˛ jej cze˛s´cia˛. Jednak obok tej czysto percepcyjnej motywacji istnieje głe˛bsza motywacja metaforyczna. oczywista jest tu rolnicza proweniencja tego rodzaju metaforyki). niz˙ sam desygnat (w potocznym modelu s´wiata wypracowanym przez nasza˛ kulture˛ ROZUMIENIE TO WIDZENIE – por. Uz˙ycie pod w znaczeniu <n> cze˛sto jest motywowane rozmieszczeniem tekstu na kartce: tekst wiersza czy opowiadania na ogół umieszcza sie˛ dosłownie pod tytułem. z˙e do jego najwyz˙szej cze˛s´ci przymocowany jest krzyz˙. Flage˛ ba˛dz´ sztandar umieszcza sie˛ ponad budynkiem czy statkiem. S´cia˛gna˛ł na siebie nieszcze˛s´cia. co ma umoz˙liwiac´ szybka˛ identyfikacje˛ – a wie˛c cos´. wisiec´ nad kims´. Lakoff i Johnson 1980: 73). Otóz˙ sens <n> zakłada pewien potoczny model semantyki je˛zyka naturalnego – model. który opisuje.75 miecz Damoklesa. co zaste˛puje rzeczywisty desygnat. wisiec´ w powietrzu.) Nazwa czy symbol to cos´. <35> Spadły na niego nieszcze˛s´cia.

Pod prototypowe od sensów prototypowych innych przyimków róz˙ni sie˛ wartos´ciami nie jednego. Istnieja˛ przyimki bardzo ‘wyspecjalizowane’. podlega on jeszcze dodatkowym ograniczeniom wynikaja˛cym z ograniczen´ ludzkiej pamie˛ci oraz z funkcjonowania naszego aparatu percepcyjnego: jestes´my zdolni do rozróz˙niania ograniczonej liczby fonemów. gdyz˙ ten sam przedmiot moz˙e byc´ idealizowany na róz˙ne sposoby w róz˙nych je˛zykach. istnieja˛ bowiem ogromne rozbiez˙nos´ci mie˛dzy je˛zykami w wyborze owych punktów. Potocznos´c´ w słuz˙bie semantyki: logika systemu Je˛zyk musi umoz˙liwiac´ opis nieskon´czonej ilos´ci najróz˙niejszych konfiguracji przestrzennych. które zostały omówione powyz˙ej: kompleksowos´c´. takie jak na. Taki sposób organizacji umoz˙liwia szybkie przekazanie dos´c´ konkretnej informacji o sytuacjach ‘typowych’ – choc´ nalez˙y tu wyraz´nie zaznaczyc´. które znacznie bardziej ogólnie charakteryzuja˛ konfiguracje˛ trajektor-układ . Idealizacja nalez˙y do sfery konwencji je˛zykowej. co chce przekazac´ i je zignorowac´ (i np. których uz˙ycie jest ograniczone do stosunkowo s´cis´le okres´lonych sytuacji. dookoła. w. koło. a przekaz powinien byc´ moz˙liwie najkrótszy i jak najbardziej ‘nos´ny’ komunikacyjnie. lecz raczej wybiera pewne uprzywilejowane punkty odniesienia na semantycznym kontinuum. poniewaz˙ je˛zykiem posługuja˛ sie˛ ludzie w z˙yciu codziennym. Tak wie˛c liczba odre˛bnych wyraz˙en´ leksykalnych dla jakiejkolwiek dziedziny nie moz˙e byc´ zbyt wielka. Pogodzenie tych w duz˙ym stopniu sprzecznych wymagan´ umoz˙liwiaja˛ trzy cechy organizacji je˛zykowej. np. lecz troche˛ z boku). Owo ‘dopasowywanie’ polega na idealizacji. musi cechowac´ pewna redundancja. wzdłuz˙. z˙e niezgodnos´ci mie˛dzy abstrakcyjnym schematem a opisywana˛ sytuacja˛ sa˛ nieistotne z punktu widzenia tego. Chca˛c opisac´ taka˛ konfiguracje˛. jak zauwaz˙a Talmy (1983). W innych przypadkach moz˙e uz˙yc´ wyraz˙enia peryfrastycznego. które sa˛ z kolei poje˛ciowo ‘dopasowywane’ do postrzeganych konfiguracji. zwłaszcza w przypadku przyimków bardziej ‘wyspecjalizowanych’. z˙eby był rozpoznawalny w warunkach odbiegaja˛cych od idealnych. odpowiadaja˛ce pewnym typowym sytuacjom. Równiez˙ w sam system je˛zykowy sa˛ wbudowane pewne udogodnienia. nawet jez˙eli obraz nie wisi dokładnie poniz˙ej mapy. Aby moz˙liwe było opisywanie obiektywnie róz˙nych konfiguracji przestrzennych za pomoca˛ tych samych wyraz˙en´ je˛zykowych. i przyimki-omnibusy. i im przypisuje okres´lona˛ sekwencje˛ fonemów. dana konfiguracja przestrzenna moz˙e nie ‘pasowac´’ do z˙adnego wyidealizowanego modelu kognitywnego.76 6. W pewnych sytuacjach moz˙e uznac´. czyli na projekcji kategorii semantycznych danego je˛zyka na s´wiat. idealizacja i struktura radialna. spomie˛dzy. powiedziec´ Obraz wisi pod mapa˛. którym odpowiadaja˛ minimalnie sie˛ od siebie róz˙nia˛ce konfiguracje przestrzenne. a komunikat je˛zykowy. uz˙ytkownik je˛zyka moz˙e skorzystac´ z jednej z kilku strategii. Je˛zyk nie dzieli s´wiata na szereg przylegaja˛cych do siebie ‘przegródek’. Ponadto. z˙e róz˙ne je˛zyki róz˙ne sytuacje uznaja˛ za ‘typowe’. owe wyraz˙enia musza˛ byc´ przyporza˛dkowane abstrakcyjnym schematom. lecz kilku niezalez˙nych parametrów. Poniewaz˙ ilos´c´ wyraz˙en´ lokatywnych jest dos´c´ s´cis´le ograniczona. co jednak nieuchronnie pocia˛ga za soba˛ wie˛ksza˛ rozwlekłos´c´ wypowiedzi.

uz˙ycie przyimków nad i pod do okres´lenia wzgle˛dnego umiejscowienia obrazków na lez˙a˛cej poziomo kartce papieru). ale poniewaz˙ łatwiej jest nauczyc´ sie˛ czegos´ umotywowanego niz˙ całkowicie arbitralnego. Jednoczes´nie ten rodzaj organizacji umoz˙liwia ‘wbudowanie’ w system je˛zykowy znacznie wie˛kszej ilos´ci semantycznych reprezentacji róz˙nych typów sytuacji.77 odniesienia. 5 c) Niewidocznos´c´ w substancji b) Zasłona d) Metaforyczna zasłona a) Pod prototypowe h) Siła e) Osłona i) Potencjalne niebezpieczen´stwo f) Metaforyczna osłona . z którymi w sposób konwencjonalny ła˛czy sie˛ okres´lona˛ forme˛ fonologiczna˛. cze˛sto czynnikami czysto kulturowymi (duz˙a cze˛s´c´ metaforyki jest specyficzna dla danej kultury). /linia pionowa n) Symbol k) Lokalizacja g) Panowanie Rys. niz˙ ‘czysta’ lokalizacja). takie parametry jak ‘widocznos´c´’ czy ‘relacja podtrzymywania’ sa˛ dla systemu je˛zykowego bardziej istotne. czasem wzgle˛dna˛ waz˙nos´cia˛ danej cechy dla skutecznego działania w s´wiecie (np. Wreszcie w kaz˙dym je˛zyku istnieja˛ wyraz˙enia polisemiczne. Sa˛ to jednak rozszerzenia konwencjonalne – a wie˛c trzeba sie˛ ich nauczyc´. system zorganizowany w taki sposób nie przecia˛z˙a zbytnio pamie˛ci. czasem uwarunkowane percepcja˛ (jak np. Rozszerzenia takie – jak moglis´my sie˛ przekonac´ porównuja˛c róz˙ne sensy przyimka pod – sa˛ cze˛s´ciowo motywowane pewnymi ogólnymi zasadami kognitywnymi: sa˛ to wie˛c rozszerzenia sensowne z punktu widzenia naszego ogla˛du s´wiata. z którym skojarzona jest taka czy inna sekwencja fonemów. a polisemia to po prostu wynik skonwencjonalizowanego ignorowania róz˙nic mie˛dzy opisywana˛ sytuacja˛ a abstrakcyjnym schematem. i wobec tego moga˛ byc´ uz˙ywane do opisywania sytuacji dos´c´ róz˙nych od jakiegokolwiek sensu prototypowego20. co oczywis´cie znacznie ułatwia komunikacje˛. p) Bliskos´c´ w czasie r) Standard o) Ruch do płaszczyzny/linii poziomej m) Projekcja na płaszczyzne˛ pozioma˛ l) UO = Bryła j) UO = płaszcz. s) Ruch w kier.

jez˙eli w danej chwili znajduje sie˛ pod pokładem. które Langacker nazywa trajektorem i układem odniesienia). 16 Oczywis´cie zdanie <30a> jest jak najbardziej adekwatne do opisu sytuacji. bardziej jest wie˛c skłonny zwrócic´ uwage˛ na elementy wizualne. np. 20 Te cechy organizacji systemu je˛zykowego szczegółowo omawia Talmy (1983). 11 Przykład ten moz˙e równiez˙ posłuz˙yc´ jako ilustracja do twierdzenia. a relewantnym parametrem jest widocznos´c´ (por. natomiast w uje˛ciu Weinsberga wszystkie te rozróz˙nienia sa˛ całkowicie arbitralne. mie˛dzy z´ródłem zagroz˙enia a trajektorem. z˙e idealizacja to sposób widzenia całej sytuacji. 5 Przykład zaczerpnie˛ty z pracy Talmy’ego (1983). nalez˙a˛ one do podstawowych terminów w stworzonej przez niego wersji gramatyki kognitywnej. Poniewaz˙ Europejczyk ma wie˛cej do czynienia ze stołami niz˙ Indianin. sensy <g>. 138). konwencja je˛zykowa nie pozwala na uz˙ycie pod. układem odniesienia – dopełnienie bliz˙sze. raczej podre˛cznikowa. a układem odniesienia – człon modyfikuja˛cy. choc´ maja˛ raczej szerszy zakres. uwaz˙a sie˛ je jednak za zjawisko wyja˛tkowe. Lakoff 1986). jest bardziej prawdopodobne. P. w której plama znajduje sie˛ poniz˙ej szafki. Sam Langacker definiuje trajektor jako „the figure in a relational profile”. 7 Oczywis´cie trajektorem moz˙e byc´ równiez˙ przedmiot poruszaja˛cy sie˛ po torze równoległym do układu odniesienia: tor. osłona zazwyczaj równiez˙ znajduje sie˛ ponad nim. Tak wie˛c uwzgle˛dnienie roli idealizacji pozwala na wyjas´nienie róz˙nic mie˛dzy przyimkami nad i pod w traktowaniu wkle˛słos´ci w powierzchni układu odniesienia. zas´ pod obudowa˛ jez˙eli znajduje sie˛ na jej wewne˛trznej powierzchni. <h>. jest cze˛sto dla celów kodowania je˛zykowego traktowany jako linia prosta (por. <p>. jakie mu nadaje Langacker (1983). a nie tylko cos´. 3 Poje˛cia trajektor i układ odniesienia przyje˛łam od Langackera (1983). lecz równiez˙ przedrostka przed czasownikiem. które Langacker (1983) nazywa schematyzacja˛.78 Przypisy 1 Oczywis´cie zwolennicy tych teorii nie neguja˛ faktu istnienia luk leksykalnych. najbardziej odległych od znaczenia prototypowego – por. czym sa˛ stoły. sensy <c>. jez˙eli jest widoczna. 19 Wysoki stopien ´ sfrazeologizowania jest dos´c´ powszechny ws´ród sensów ‘peryferyjnych’. a takz˙e mie˛dzy głe˛bokimi a płytkimi i s´rednio głe˛bokimi wkle˛słos´ciami oddolnymi. tj. <i>). po którym porusza sie˛ trajektor. 9 Przykład zaczerpnie˛ty z pracy Talmy’ego (1983). o przedmiocie znajduja˛cym sie˛ we wgłe˛bieniu moz˙na powiedziec´. 17 Poniewaz˙ jednak prototypowe zagroz˙enie znajduje sie˛ nad trajektorem (por. zas´ układ odniesienia (landmark) jako „a salient entity other than the trajector” (t. 13 Proces idealizacji u Talmy’ego to szczególny przypadek zjawiska. Jez˙eli zas´ układ odniesienia podtrzymuje trajektor w przestrzeni. <i>. 8 Zagadnienie to zostało szczegółowo omówione w pracy Langackera (1983). na poziomie zdania trajektorem jest podmiot. 10 Fakt ten jest prawdopodobnie uwarunkowany kulturowo. jez˙eli jednak plama znajduje sie˛ na cze˛s´ci s´ciany zasłonie˛tej przez szafke˛. 4 Zjawisko to nie jest uwarunkowane faktem. z˙e be˛dzie sie˛ koncentrował na funkcjonalnie najbardziej istotnej cze˛s´ci stołu: natomiast Indianin. 12 Jez˙eli układ odniesienia jest wkle˛sły od dołu. 2 Jest to oczywis´cie analiza uproszczona. ale równiez˙ dla uje˛c´ bardziej subtelnych moz˙na zbudowac´ argumenty krytyczne analogiczne do tych. z˙e sufit nie ma cze˛s´ci wierzchniej. które przedstawiam dalej. a nie „do Warszawy wrzucono” – a wie˛c konwencjonalnie uwarunkowany sposób widzenia sytuacji determinuje nie tylko wybór przyimka. o marginalnym znaczeniu dla semantycznego opisu je˛zyka. Sa˛ to poje˛cia dos´c´ blisko spokrewnione z poje˛ciami figury i tła z tradycyjnej psychologii postaci (Talmy uz˙ywa włas´nie poje˛c´ figura i tło do okres´lania obiektów. co warunkuje uz˙ycie takiego ba˛dz´ innego przyimka. 6 Poje˛cia schematycznos´c´ uz˙ywam tutaj w takim znaczeniu. U Langackera sa˛ to równiez˙ podstawowe poje˛cia uz˙ywane przy opisie struktury gramatycznej na wszystkich poziomach. Krzeszowskiego. 18 Przykłady z polskiego tłumaczenia T. z˙e jest pod układem odniesienia. Guma przyklejona do umieszczonej na suficie obudowy jakiegos´ urza˛dzenia jest na obudowie. 2. Mówimy „na Warszawe˛ zrzucono”. chociaz˙ wie. nalez˙y uz˙yc´ przyimka w. 14 Role˛ metonimizacji w je˛zykowej idealizacji s´wiata szczegółowo omawia Annette Herskovits (1989). 15 Zdania Jest na pokładzie i Jest na statku róz˙nia˛ sie˛ znaczeniem i sa˛ uz˙ywane w odmiennych kontekstach: człowiek moz˙e byc´ na statku nawet. gdyz˙ idealizacja polega tu na metonimicznym uwzgle˛dnieniu jedynie wierzchniej powierzchni układu odniesienia dla celów kodowania je˛zykowego. zas´ na poziomie frazy trajektorem jest człon modyfikowany. s. z˙yje niejako obok nich. opis sensu <c> przyimka pod w pia˛tym punkcie). <n>. .

D. Longman. New York. L. 1988. Foundations of Cognitive Grammar. Annette (1989). Vandeloise. Fire. and Application. Plenum Press. U. A. Trier. Chicago. – (1986). tłum. Adam (1973). Categories and Cognitive Models. A. Lakoff. Duisburg.). Metaphors We Live By. Claude (1984). Przyimki przestrzenne w je˛zyku polskim. Herskovits. Schulze. Tomasz P. niemieckim i rumun´skim. Warszawa. The Linguistic Expression of Spatial Knowledge. George (1982). Talmy. Barkeley Cognitive Science Report Series. Spatial Orientation: Theory. University of California. T.79 Bibliografia Bennet. Spatial and Temporal Uses of English Prepositions: An Essay in Stratificational Semantics. U. ... Argument Forms in Lexical Semantics. Nie publikowana praca doktorska. A. The Description of Space in French. The Perception of Space and the Function of Prepositions in English: A Contribution to Cognitive Grammar. (1975). London. David C.. – i Mark Johnson (1980). Warszawa. L. and Dangerous Things. L. Leonard (1983). University of California at Berkeley. Chicago University Press. Weinsberg. Rainer (1987). Women.) Langacker. Duisburg. L. Trier. A. Chicago. U. – (1987).. T. Ronald (1983). (Polski przekład: Metafory w naszym z˙yciu. Chicago University Press. D. „How Language Structures Space” [w:] Herbert Pick i Linda Acredolo (red. U. Krzeszowski. San Diego. Research.

80 .