You are on page 1of 20

61

EWA DA˛BROWSKA-MICHALCZAK

Potocznos´c´ w słuz˙bie semantyki:
je˛zykowy model
relacji przestrzennych w pionie
1. Ogólne załoz˙enia i cel pracy
Jedna˛ z najbardziej kontrowersyjnych tez je˛zykoznawstwa kognitywnego jest stwierdzenie, z˙e znaczenie wyraz˙enia je˛zykowego to nic innego jak konwencjonalny sposób konceptualizowania dos´wiadczenia – innymi słowy, z˙e semantyka kaz˙dego je˛zyka naturalnego
zakłada pewien wyidealizowany, konwencjonalny (’potoczny’) sposób widzenia s´wiata –
oraz z˙e tak byc´ musi, jez˙eli je˛zyk ma spełniac´ swoje podstawowe funkcje – poznawcza˛
i komunikacyjna˛. Celem niniejszej pracy jest wykazanie prawdziwos´ci tej tezy na przykładzie przyimków lokatywnych – czyli wyraz˙en´, o których zazwyczaj twierdzi sie˛, iz˙ opisuja˛
relacje istnieja˛ce obiektywnie w s´wiecie obiektywnym. Postaram sie˛ wie˛c wykazac´, z˙e:
1. Wie˛kszos´ci wyraz˙en´ je˛zyka naturalnego nie sposób definiowac´ za pomoca˛ warunków koniecznych i wystarczaja˛cych, o których zwykło sie˛ mówic´, z˙e stanowia˛ podstawe˛
naukowego, obiektywnego widzenia rzeczywistos´ci. Wyraz˙enia je˛zyka naturalnego sa˛
z reguły polisemiczne: ich znaczenie moz˙na opisac´ jako zbiór odre˛bnych, choc´ blisko ze
soba˛ spokrewnionych ‘sensów’. Powia˛zania mie˛dzy poszczególnymi sensami danego
wyraz˙enia leksykalnego sa˛ odbiciem naszego (w duz˙ym stopniu uwarunkowanego kulturowo) sposobu widzenia s´wiata; z punktu widzenia czysto formalnego sa˛ one całkowicie
arbitralne.
2. Przyimki lokatywne nie nazywaja˛ relacji istnieja˛cych w s´wiecie obiektywnym, lecz
odzwierciedlaja˛ pewien konwencjonalny sposób widzenia rzeczywistos´ci.
3. Taka konwencjonalna idealizacja s´wiata pełni funkcje˛ instrumentalna˛: jest to jedyny
sensowny sposób poradzenia sobie z pozornie niewykonalnym zadaniem opisania za

62
pomoca˛ niewielkiej ilos´ci wyraz˙en´ lokatywnych o okres´lonym znaczeniu nieskon´czonej
liczby moz˙liwych konfiguracji przestrzennych.

2. Tradycyjne opisy wyraz˙en´ lokatywnych
Wie˛kszos´c´ tradycyjnych teorii semantyki leksykalnej przyjmuje – zazwyczaj w sposób
milcza˛cy – pewne załoz˙enia dotycza˛ce stosunku mie˛dzy wyraz˙eniami je˛zykowymi a odpowiadaja˛cymi im kategoriami przedmiotów ba˛dz´ relacji. Przyjmuje sie˛ wie˛c zwykle, iz˙
poszczególnym elementom leksykalnym odpowiadaja˛ kategorie przyległe i wzajemnie
wykluczaja˛ce sie˛; wspólnie kategorie te pokrywaja˛ cały obszar danej dziedziny1, a ich
znaczenie moz˙na opisac´ za pomoca˛ kombinacji kilku podstawowych parametrów (‘składników’, ‘poje˛c´ atomowych’), które okres´laja˛ warunki konieczne i wystarczaja˛ce do uz˙ycia
danego leksemu. Preferuje sie˛ zazwyczaj opisy, w których nalez˙a˛ce do danej dziedziny
kategorie tworza˛ minimalnie ze soba˛ kontrastuja˛ce pary ba˛dz´ grupy.
Jednym z celów niniejszego referatu jest wykazanie, z˙e przedstawiony powyz˙ej model
organizacji semantycznej jest całkowicie nieodpowiedni do analizy wie˛kszos´ci materiału
leksykalnego je˛zyka naturalnego (choc´ moz˙e on byc´ uznany za przydatny do opisu kilku
izolowanych podsystemów je˛zyka, takich jak zaimki osobowe czy wyraz˙enia okres´laja˛ce
pokrewien´stwo). Poszczególne kategorie bowiem zazwyczaj róz˙nia˛ sie˛ nie wartos´cia˛
pojedynczego parametru, lecz całym kompleksem parametrów. Innymi słowy, je˛zyk nie
dzieli s´wiata na mniejsze lub wie˛ksze ‘przegródki’, którym odpowiadaja˛ pewne sekwencje
dz´wie˛ków: moz˙na raczej powiedziec´, z˙e poszczególne elementy leksykalne sa˛ przyporza˛dkowane pewnym uprzywilejowanym punktom odniesienia na semantycznym kontinuum;
owe punkty odniesienia stanowia˛ prototypy, wokół których buduje sie˛ naturalne kategorie
znaczen´ (por. pkt 5).
Rozwaz˙my jednak adekwatnos´c´ modelu tradycyjnego dla opisu relacji lokatywnych
w pionie, tj. stosunków przestrzennych, które w je˛zyku polskim okres´lane sa˛ za pomoca˛
przyimków nad, na oraz pod. Zazwyczaj za relewantne parametry dla relacji w pionie
uznaje sie˛ przyległos´c´ oraz kierunek (‘góra’ i ‘dół’, przy czym ‘dół’ moz˙na opisywac´ jako
[–GÓRA]); tak wie˛c na znaczenie przyimka na składaja˛ sie˛ dwa poje˛cia atomowe:
[+GÓRA], [+PRZYLEGŁOS´C´]; nad jest definiowane jako [+GÓRA, –PRZYLEGŁOS´C´];
zas´ pod jako [–GÓRA]2.
Niestety taki opis organizacji semantycznej, choc´ pocza˛tkowo moz˙e sie˛ wydawac´
bardzo obiecuja˛cy, przy bliz˙szej analizie okazuje sie˛ całkowicie błe˛dny. Aby tego dowies´c´,
wykaz˙e˛, z˙e posiadanie cech [+GÓRA, +PRZYLEGŁOS´C´] nie jest ani warunkiem koniecznym, ani wystarczaja˛cym do zdefiniowania kategorii relacji przestrzennych okres´lanych
przez przyimek na; oczywis´cie dla pozostałych przyimków moz˙na przedstawic´ argumenty
analogiczne.
a)
b)

Rys. 1

czy trzy róz˙ne znaczenia. choc´ przestrzenne usytuowanie Darka w stosunku do drzewa nie spełnia z˙adnego z wymienionych powyz˙ej warunków. <3> LOKALIZACJA W OBRE˛BIE PŁASZCZYZNY: Masz plame˛ na spodniach. Decyduja˛cym elementem nie jest tu jednak konfiguracja przestrzenna. <9> RELACJA PODTRZYMYWANIA W METAFORYCZNEJ PRZESTRZENI: To twierdzenie oparte jest na faktach. dobrze? <13> STAN KON´COWY (przy czasownikach opisuja˛cych zmiane˛): Przerobił powies´c´ na scenariusz filmowy. lecz relacja podtrzymywania: drzewo przeciwdziała siłom przycia˛gania i podtrzymuje ciało Darka w pewnym połoz˙eniu. <5> PRZEDMIOT ŁA˛CZA˛CY TRAJEKTOR3 Z OBIEKTEM PODTRZYMUJA˛CYM: Z˙arówka wisiała na kablu. <12> CEL PRZESTRZENNY: Wyjdz´my na dach. z˙e mamy tu do czynienia z wieloznacznos´cia˛: przyimek na ma inne znaczenie w przykładzie <2> niz˙ w <1>. <6> PUNKT ZAKOTWICZENIA: Pokrywka trzyma sie˛ na jednym gwoz´dziu. lecz ponad dwadzies´cia (por. Uz˙yty jest w nim przyimek na. . dwa. przykłady <1> – <17>. Jan jest bardzo podatny na wpływy kolegów. <11> PODLEGANIE SIŁOM/ZAGROZ˙ENIOM ZEWNE˛TRZNYM: Stał na widoku/na słon´cu/na mrozie. fakty te same w sobie s´wiadcza˛ jedynie o tym. <14> LOKALIZACJA NA ABSTRAKCYJNEJ PŁASZCZYZ´NIE OKRES´LONEJ PRZEZ ODLEGŁOS´C´ OD INNEJ PŁASZCZYZNY STANOWIA˛CEJ UKŁAD ODNIESIENIA: Trzeci obóz załoz˙ylis´my na wysokos´ci czterech tysie˛cy metrów. <2> RELACJA PODTRZYMYWANIA W PRZESTRZENI: Darek wisi na drzewie. <7> PRZEDMIOT OGRANICZAJA˛CY AMPLITUDE˛ RUCHÓW TRAJEKTORA3: Psa trzymał na łan´cuchu. Oczywis´cie. <10> PRZEDMIOT METAFORYCZNIE OGRANICZAJA˛CY AMPLITUDE˛ RUCHÓW TRAJEKTORA3: Nerwy trzeba trzymac´ na wodzy. <8> LOKALIZACJA W METAFORYCZNEJ PRZESTRZENI: Janka jest na studiach/na farmacji.63 Zdanie <2> (Darek wisi na drzewie) opisuje sytuacje˛ przedstawiona˛ na rysunku 1a. <4> WIDOCZNOS´C´: Na suficie jest mucha. dla opisania sytuacji 1a nalez˙ałoby uz˙yc´ przyimka pod (por. z˙e na ma nie jedno. ilustruja˛ce niektóre z nich). <1> UZ˙YCIE PROTOTYPOWE: Na stole lez˙y ksia˛z˙ka. Gdyby czynnikiem warunkuja˛cym uz˙ycie takiego ba˛dz´ innego przyimka była tu jedynie przestrzenna konfiguracja Darka i drzewa. Niepokoja˛cy jest jednak zasie˛g tej wieloznacznos´ci: okazuje sie˛. sytuacje˛ przedstawiona˛ na rysunku 1b: Darek lewituje pod drzewem).

z˙e znajduje sie˛ na tym drugim. w drugim jest dokładnie na odwrót4. w której guma jest przyklejona do spodniej cze˛s´ci parapetu). Jez˙eli do sufitu i do spodniej cze˛s´ci parapetu przyklejona jest guma do z˙ucia. 2. a potem odbił na ksero. choc´ stratosfera jest warstwa˛ atmosfery ziemskiej znajduja˛cej sie˛ bezpos´rednio ponad troposfera˛: <19> *Stratosfera jest na troposferze.64 <15> KIERUNEK: Musimy is´c´ jak najdalej na północ. nie moz˙na powiedziec´ Rys. ale pod parapetem (guma znajduja˛ca sie˛ na parapecie musi byc´ przyklejona do jego wierzchniej cze˛s´ci). lecz współwyste˛puja˛cych w wielu róz˙nych sytuacjach. Po pierwsze. 2 <18> *Kwadrat jest na trójka˛cie. a nieistotna kolejnos´c´ w pionie. jez˙eli jakiemus´ wyraz˙eniu je˛zykowemu odpowiada kompleks róz˙nych parametrów logicznie niezalez˙nych. W pierwszym przypadku istotna jest relacja podtrzymywania. Na przykład opisuja˛c sytuacje˛ przedstawiona˛ na rys. Przykłady moz˙na by mnoz˙yc´. Podobnie nieidiomatyczne jest zdanie <19>. 3. w których dwa przedmioty przylegaja˛ do siebie i jeden znajduje sie˛ ponad drugim. Poniewaz˙ w róz˙nych sytuacjach róz˙ne cechy danej konfiguracji przestrzennej determinuja˛ wybór odpowiedniego przyimka. <17> URZA˛DZENIE: Napisał tekst na maszynie. <16> PRZYSZŁOS´C´: Jest kwadrans na szósta˛. z˙eby nie zezwalały na uz˙ycie przyimka na do opisania sytuacji. zazwyczaj . trudno jest sobie wyobrazic´. aby definicje nie pozwalały na uz˙ycia sprzeczne z konwencja˛ je˛zykowa˛ (np. z˙e jest ona na suficie. w celu zmaksymalizowania ekonomii opisu da˛z˙y sie˛ do zredukowania znaczenia kaz˙dego leksemu do jak najmniejszej liczby parametrów. Te˛ paczke˛ trzeba be˛dzie zwaz˙yc´ na wadze dziesie˛tnej. Idzie mu na pia˛ty krzyz˙yk. a jednak nie moz˙na o nim powiedziec´. to powiemy. Je˛zykowa idealizacja s´wiata Definicje składnikowe przyimków zazwyczaj nie uwzgle˛dniaja˛ dwóch istotnych cech je˛zykowej organizacji s´wiata. [+GÓRA] i [+PRZYLEGŁOS´C´] nie sa˛ równiez˙ wystarczaja˛ce do zdefiniowania przyimka na: istnieja˛ sytuacje. w jaki sposób poszczególne znaczenia moz˙na by zdefiniowac´ za pomoca˛ kilku elementarnych ‘składników’ tak.

(Talmy 1983: 258–259. a wie˛c łatwiej dostrzegalny. zawieraja˛cej wiele nieistotnych szczegółów sytuacji w s´wiecie obiektywnym. przyimka w je˛zyku angielskim.). w którym wyobraz˙enia przedmiotów w przestrzeni sa˛ ‘dopasowywane’ do odpowiedniego schematu. jest pewna konfiguracja prostych elementów geometrycznych. dla przyimka w układem odniesienia jest pojemnik. czy cos´ jest w szklance czy nad szklanka˛. choc´ oczywis´cie sa˛ one obiektami trójwymiarowymi. musimy szklanke˛ konceptualnie ‘zamkna˛c´’ od góry) lub ustanawiania granic tam. z˙e te dwie proste sa˛ mniej wie˛cej równoległe7. dowolny przedmiot trójwymiarowy moz˙e byc´ w odpowiedniej sytuacji idealizowany jako pojemnik. be˛dziemy nazywac´ idealizacja˛”. Klucz jest pod s´niegiem. tłum. Otóz˙ wydaje sie˛. idealizujemy obiekty przestrzenne tak. moje. gdzie sie˛ cos´ znajduje. ‘dosłownym’ odniesieniem jakiegokolwiek wyraz˙enia przestrzennego. przyimek komunikuje. tj. z˙e na znaczenie wyraz˙en´ przestrzennych takich jak w. etc. abstrahuja˛c od ich szerokos´ci czy wysokos´ci. Podejs´cie takie rodzi szczególnego rodzaju problemy i prowadzi do mocno zniekształconej wizji organizacji semantycznej. Uz˙ycie przyimka wzdłuz˙ zakłada. a wie˛c prawdopodobnie lepiej znany rozmówcy). pomija jednak pewien istotny moment. układem odniesienia jest zazwyczaj przedmiot wie˛kszy. Takie sformułowanie. rzeke˛ ba˛dz´ płot idealizuje sie˛ jako linie proste. b. Oczywis´cie rzeczywistos´c´. które składaja˛ sie˛ na abstrakcyjny schemat. jak tez˙ od ich rzeczywistego kształtu. Ten proces ‘przyporza˛dkowania’. czy wzdłuz˙ składaja˛ sie˛ nie tylko wzajemne usytuowanie dwu przedmiotów w przestrzeni. Na kluczu jest s´nieg. lecz takz˙e schematyczna6 charakteryzacja geometrii trajektora i układu odniesienia (bryła. z˙eby komus´ wskazac´. jak i układ odniesienia sa˛ prostymi lez˙a˛cymi na jakiejs´ poziomej płaszczyz´nie. na. co postaram sie˛ wykazac´ w naste˛pnych podrozdziałach. która˛ opisujemy za pomoca˛ je˛zyka. Idealizacja cze˛sto wymaga projekcji granic. Po drugie. twierdzi sie˛. zamykania figur nie domknie˛tych (z˙eby stwierdzic´. prosta. z˙e zdanie „A jest na B” posiada to samo znaczenie co zdanie „B jest pod A”. uz˙ywaja˛c terminologii Talmy’ego. gdzie nie istnieja˛ one obiektywnie w s´wiecie zewne˛trznym (w lesie. np. Na przykład relacje˛ okres´lana˛ przez przyimki na i pod kontaktowe uwaz˙a sie˛ cze˛sto za relacje˛ w pełni odwracalna˛: innymi słowy.65 wybiera sie˛ jeden z nich jako definicyjny dla danego przedmiotu ba˛dz´ relacji. a pozostałe pomija w opisie. a trajektorem – bryła.) Tak wie˛c s´ciana czy tez˙ wisza˛cy na niej obraz sa˛ zazwyczaj dla celów kodowania je˛zykowego idealizowane jako pionowe płaszczyzny. Schemat ten musi byc´ jednak w jakis´ sposób poje˛ciowo przyporza˛dkowany pełnej konkretów. ba˛dz´ z jakichs´ powodów waz˙niejszy. nie składa sie˛ z prostych elementów geometrycznych takich jak płaszczyzna czy pojemnik. choc´ prawdziwe. pojemnik. definicje składnikowe na ogół nie uwzgle˛dniaja˛ asymetrii relacji trajektor – układ odniesienia. aby odpowiadały one elementom geometrycznym wyróz˙nionym przez system je˛zykowy: „Faktycznym. posługuja˛c sie˛ wie˛c jakimkolwiek je˛zykiem dokonujemy projekcji kategorii semantycznych tego je˛zyka na s´wiat – lub. . w tłumie)8. Twierdzenie o odwracalnos´ci moz˙na oczywis´cie uzupełnic´ ogólnymi zasadami pragmatycznymi dotycza˛cymi lokalizowania przedmiotów w przestrzeni (poniewaz˙ wyraz˙en´ lokatywnych uz˙ywamy po to. <20> a. pod. płaszczyzna. co jest oczywis´cie fałszywe: przykłady <20a> i <b> opisuja˛ zupełnie inne sytuacje i nie moz˙na ich uz˙ywac´ zamiennie5. z˙e zarówno trajektor. prototypowe pod i na okres´laja˛ przestrzenny stosunek bryły (trajektor) i poziomej płaszczyzny (układ odniesienia).

moga˛ byc´ jednak równiez˙ idealizowane jako płaszczyzny (W czasie wojny na Warszawe˛ zrzucono setki bomb11). jako swego rodzaju wste˛pna˛ obróbke˛ danych zmysłowych. Równiez˙ inwentarz je˛zykowo istotnych poje˛c´ geometrycznych moz˙e byc´ róz˙ny w róz˙nych je˛zykach: dla opisu je˛zyka rumun´skiego np. co mówia˛cy chce w swojej wypowiedzi uwypuklic´. jakie stawia badaczowi pozornie nielogiczny system je˛zykowy. W je˛zyku polskim stół jest idealizowany jako pozioma płaszczyzna: pies. która dopiero umoz˙liwia włas´ciwe przetwarzanie je˛zykowe – innymi słowy. z˙e A jest nad B: „. miejsce poros´nie˛te trawa˛ moz˙e byc´ traktowane albo jako płaszczyzna (Dzieci bawia˛ sie˛ na trawie).... ignorowanie drobnych odchylen´ od pionu czy od poziomu) to niewa˛tpliwie zjawiska zwia˛zane z postrzeganiem. ła˛czenie przedmiotów podobnych w grupy. w skład znaczen´ górnego nad i dolnego pod oprócz samych elementów góry i dołu wchodza˛ jeszcze inne . proces idealizacji jest cze˛s´cia˛ konwencji je˛zykowej. który przechodzi poniz˙ej blatu stołu mie˛dzy nogami przechodzi pod stołem. stół jest traktowany jako obiekt trójwymiarowy. gdyz˙ róz˙ne je˛zyki w róz˙ny sposób idealizuja˛ te same przedmioty. Oczywis´cie nie wszystkie opisy semantyczne stwierdzaja˛ to explicite: idealizacje˛ cze˛sto traktuje sie˛ jako zjawisko moz˙e nawet kognitywne. jest taka mała. A B Rys. Wkle˛słos´c´ w jego górnej powierzchni nie zalicza sie˛ do obszaru nad lokalizatorem. jednak wiele powaz˙nych racji przemawia za tym. Takie stanowisko jest cze˛s´ciowo uzasadnione. z˙e proces ten musi byc´ równiez˙ uwzgle˛dniony w jakimkolwiek opisie semantyki je˛zyka naturalnego. . 3 Uwzgle˛dnienie roli idealizacji w opisie semantycznym pozwala na uniknie˛cie wielu problemów. albo jako pojemnik (W trawie z˙yje mnóstwo drobnych owadów). konieczne jest wyróz˙nienie ‘zakon´czenia przedmiotu o wysmukłym kształcie’ – poje˛cia geometrycznego całkowicie nieistotnego dla systemu semantycznego je˛zyka polskiego (por. Po pierwsze. Tak wie˛c dom moz˙e byc´ traktowany jako bryła (przed domem) ba˛dz´ jako pojemnik (w domu). z˙e moz˙na ja˛ całkowicie pomina˛c´. co nalez˙y bardziej do domeny percepcji niz˙ do je˛zyka. Miasta sa˛ zazwyczaj idealizowane jako pojemniki (Piotr mieszka w Warszawie).. z˙e opisuja˛c sytuacje˛ przedstawiona˛ na rys. nawet w tym samym je˛zyku ten sam przedmiot moz˙e byc´ idealizowany na róz˙ne sposoby.. kaz˙dy opis znaczenia wyraz˙enia je˛zykowego zakłada uprzednia˛ idealizacje˛. w je˛zyku Atsugewi9. w drugim przypadku wzgle˛dna ‘grubos´c´’ miasta w porównaniu z wysokos´cia˛. 3 nie moz˙emy powiedziec´. zalez˙nie od tego. Po drugie. Weinsberg (1973) słusznie zauwaz˙a. zwia˛zane z traktowaniem wkle˛słos´ci w powierzchni lokalizatora. jako z˙e wiele z tego. ba˛dz´ tez˙ po prostu od kontekstu. co sie˛ składa na poje˛cie ‘idealizacji’ (‘domykanie’ figur otwartych. lecz pozaje˛zykowe. z jakiej zrzuca sie˛ bomby.. a pies przechodzi przez stół10. Weinsberg 1973: 64).66 Kaz˙de uz˙ycie wyraz˙enia lokatywnego do opisu takiej czy innej konfiguracji przestrzennej wymaga idealizacji. jako cos´.

doraz´ne – i zupełnie arbitralne. pod komunikuje. wie˛c nie moz˙e byc´ nad B. zdan´ w <21> nie moz˙na uz˙yc´. oraz z˙e znajduje sie˛ powyz˙ej stołu w osi pionowej. nie licza˛c wkle˛słos´ci w jego górnej powierzchni’”. Zegar jest na stole. 4b). gdyz˙ B nie podtrzymuje A w przestrzeni. z˙e w procesie idealizacji wszelkie wypukłos´ci ba˛dz´ wkle˛słos´ci układu odniesienia sa˛ ‘wygładzane’ i B jest traktowane jako płaszczyzna pozioma: w tej sytuacji A znajduje sie˛ na tym samym poziomie.67 Innymi słowy. na poziomie powierzchni B”). Jednak ta druga interpretacja nie jest moz˙liwa. b. na nazywa relacje podtrzymywania. b. nad nie znaczy po prostu ‘powyz˙ej lokalizatora’. Zdania w <21> opisuja˛ sytuacje˛ przedstawiona˛ na rys. Zegar jest na maszcie. jawi sie˛ nam jako jak najbardziej naturalny. znów idealizowanego jako pozioma płaszczyzna. Zdania w < 22> opisuja˛ sytuacje˛ przedstawiona˛ na rys. pod sygnalizuje połoz˙enie piłki poniz˙ej stołu. ale moga˛ równiez˙ oznaczac´ ‘relacje podtrzymywania’ i ‘bliskos´c´’ (rys. a układ odniesienia niekoniecznie jest pozioma˛ płaszczyzna˛. Nie moz˙emy równiez˙ powiedziec´. <22> a. z˙e zegar jest podtrzymywany przez stół. Tak wie˛c konfiguracji przedstawionej na rys. układem odniesienia dla tego znaczenia pod jest jakikolwiek przedmiot idealizowany jako linia pionowa. z˙e A jest na B. lecz ‘powyz˙ej lokalizatora. 4b i ilustruja˛ inne znaczenia wymienionych przyimków: w < 22a>. w < 22b>. 4a. (Weinsberg 1973: 37)12 Tego rodzaju zastrzez˙enia wydaja˛ sie˛ jednak całkowicie przypadkowe. Z drugiej strony fakt. Tak wie˛c przyimki na i pod sa˛ wieloznaczne: moga˛ one opisywac´ relacje przestrzenne przedstawione na rys. idealizowany jako pozioma płaszczyzna. z˙e piłka znajduje sie˛ niedaleko masztu. a) b) c) Rys. z˙e opisuja˛c rys. 3 nie moz˙emy powiedziec´. z˙e na tres´c´ poszczególnych sensów . „A znajduje sie˛ nad zagłe˛bieniem w powierzchni B. 4 <21> a. Fakty te moz˙emy naturalnie wyjas´nic´ tylko wtedy. sytuacje˛ te˛ moz˙emy opisac´ tylko za pomoca˛ wyraz˙enia peryfrastycznego (np. Piłka jest pod masztem. 4c. jez˙eli układ odniesienia jest konwencjonalnie idealizowany jako pozioma płaszczyzna: innymi słowy. Piłka jest pod stołem. aby opisac´ sytuacje˛ przedstawiona˛ na rys. 4a: na oznacza tu. nie z˙e znajduje sie˛ pod pokładem (choc´ oczywis´cie taka interpretacja jest równiez˙ moz˙liwa). jez˙eli w opisie uwzgle˛dnimy. co B. 3 nie moz˙na przyporza˛dkowac´ z˙adnego z przyimków opisuja˛cych relacje przestrzenne w pionie. jez˙eli przyjmiemy. z˙e A jest nad B.

a nie nazwy całego obiektu. 4. nad i pod. idealizacja polega na metonimii. z˙eby był on mniej wie˛cej pozioma˛ płaszczyzna˛. umoz˙liwiaja˛cy ‘dopasowywanie’ konfiguracji przedmiotów w s´wiecie obiektywnym do abstrakcyjnych schematów. T = przedmiot podtrzymywany. 2.68 omawianych przyimków składa sie˛ równiez˙ schematyczna charakteryzacja geometrii układu odniesienia13. Jez˙eli układem odniesienia jest jakikolwiek duz˙y obiekt trójwymiarowy (np. nie na blacie. które nie pozwalaja˛ na niektóre uz˙ycia. Widocznos´c´: T jest widoczny. Wreszcie uwzgle˛dnienie procesu idealizacji w opisie je˛zyka pozwala na wyjas´nienie pewnych ciekawych ograniczen´. etc. Przyległos´c´: Przynajmniej cze˛s´c´ T znajduje sie˛ na powierzchni przedmiotu stanowia˛cego UO. z przyimkiem na uz˙ywamy włas´nie nazwy tej cze˛s´ci. nad i pod W poprzednim punkcie omówiłam proces idealizacji. 3. z˙e stoi na wierzchniej cze˛s´ci głazu. . połoz˙ył teczke˛ na masce/na dachu (samochodu). głaz). Wyja˛tek stanowia˛ sytuacje. Prototypowe na moz˙na scharakteryzowac´ w sposób naste˛puja˛cy (T = trajektor. a w punkcie naste˛pnym omówie˛ przykładowo inne znaczenia przyimka pod. w tym przypadku wierzchu14 (Piotr stoi na głazie znaczy. Piotr stał na pokładzie. Prototypowe na. na uwzgle˛dnieniu dla celów kodowania je˛zykowego jednej wybranej cze˛s´ci. jednak słowa wierzch czy górna cze˛s´c´ zazwyczaj sie˛ w wypowiedzi pomija). Mówimy stał na dachu. Obecnie zajme˛ sie˛ charakterystyka˛ niektórych z owych schematów. Na prototypowe znaczenie przyimka na składa sie˛ kilka róz˙nych i dos´c´ niezalez˙nych parametrów – mie˛dzy innymi ciesza˛ce sie˛ tak ogromnym powodzeniem w tradycyjnych analizach kolejnos´c´ w pionie i przyległos´c´. Osłona: UO (przynajmniej cze˛s´ciowo) chroni T przed działaniem sił zewne˛trznych. UO = układ odniesienia): <23> Na prototypowe: 1. w których przedmiot be˛da˛cy układem odniesienia jest konwencjonalnie idealizowany jako płaszczyzna: w neutralnym konteks´cie powiemy na stole. a nie?? stał na domu. tj. Relacja podtrzymywania: UO = przedmiot podtrzymuja˛cy. choc´ sa˛ one w zasadzie zgodne z konwencja˛ je˛zykowa˛. Gdy jednak wierzchnia cze˛s´c´ przedmiotu ma swoja˛ własna˛ nazwe˛. zaczne˛ od prototypowych znaczen´ przyimków na. choc´ wydaje sie˛. nie ? połoz˙ył teczke˛ na samochodzie. nie?? Piotr stał na statku15. Geometria trajektora: bryła Geometria układu odniesienia: pozioma płaszczyzna Równiez˙ na znaczenie pod i nad składaja˛ sie˛ kompleksy dos´c´ niezalez˙nych parametrów: <24> Pod prototypowe: 1. Widocznos´c´: UO (przynajmniej cze˛s´ciowo) zasłania T. 4. z˙e te dwa elementy znaczenia sa˛ dla omawianego przyimka najmniej istotne. 2. Prototypowe na przypisuje układowi odniesienia pewne włas´ciwos´ci geometryczne – wymaga ono. Kolejnos´c´ w pionie: T jest powyz˙ej UO. odpowiadaja˛cych róz˙nym sensom przyimków przestrzennych.

Przyimek pod jako naturalna kategoria znaczen´ W punkcie drugim wspomniałam o problemie. Ten pokój jest za ciemny. nie da sie˛ ich – przynajmniej tych najbardziej podstawowych – sprowadzic´ do jednego (czy nawet trzech – czterech) bardziej ogólnych znaczen´. Nawet pobiez˙na analiza poszczególnych znaczen´ przyimków przestrzennych znakomicie wykazuje całkowita˛ nieadekwatnos´c´ pierwszego z wymienionych podejs´c´: je˛zyk jest przede wszystkim efektywnym narze˛dziem komunikacji. lecz w jakis´ sposób ze soba˛ powia˛zane znaczenia sprowadza sie˛ do jakiegos´ ‘wspólnego mianownika’ – usiłuje uchwycic´ sie˛ jakis´ element znaczenia. zaczerpnie˛te z pracy Lakoffa (1982): <26> a. d. To okno zbutwiało. jak i ‘lokalizacja w obre˛bie płaszczyzny’ (sens <3>). jaki dla teorii semantycznej stwarza polisemia. Geometria trajektora: bryła Geometria układu odniesienia: pozioma płaszczyzna 5. Znakomicie to ilustruja˛ naste˛puja˛ce przykłady. choc´ róz˙ne. Geometria trajektora: bryła Geometria układu odniesienia: pozioma płaszczyzna <25> Nad prototypowe: 1. w którym jednemu leksemowi przyporza˛dkowanych jest kilkadziesia˛t zupełnie odmiennych znaczen´ za narze˛dzie efektywne w z˙adnym przypadku uznany byc´ nie moz˙e. a ponadto. Kolejnos´c´ w pionie: T jest powyz˙ej UO. kaz˙dy przypadek polisemii uznaje sie˛ za homonimie˛ – albo tez˙ róz˙ne odmienne. c. 1987. 3. Lakoff i Johnson 1980) i nie be˛de˛ powtarzac´ tu ich argumentów. Kolejnos´c´ w pionie: T jest poniz˙ej UO. trzeba be˛dzie wycia˛c´ jeszcze jedno okno w tamtej s´cianie. zwłaszcza Lakoff 1982. Ile masz okien w swoim pokoju? b. Z drugiej strony. Ponadto. Dzieci grały w piłke˛ i stłukły okno. przykład <1>) jest ‘zawarta’ zarówno ‘relacja podtrzymywania’ (sens <2>). Bliskos´c´: T jest stosunkowo blisko UO (ale go nie dotyka). Wie˛kszos´c´ teorii współczesnych uwzgle˛dnia jedynie dwie moz˙liwos´ci: albo róz˙ne sensy tego samego leksemu uwaz˙a sie˛ za całkowicie niezalez˙ne od siebie – innymi słowy. relacje mie˛dzy poszczególnymi sensami nie zawsze polegaja˛ na podobien´stwie. e. itd. 2. który jest wspólny dla obu sensów. Bliskos´c´: T jest stosunkowo blisko UO. choc´ mie˛dzy poszczególnymi znaczeniami przyimków moz˙na zauwaz˙yc´ liczne lokalne podobien´stwa. sa˛ ze soba˛ w oczywisty sposób spokrewnione: w prototypowym na (por.69 2. niektóre znaczenia przyimków. trzeba je be˛dzie wymienic´. Włas´nie przywiez´li nowe okna. a system. . Oba podejs´cia zostały poddane drobiazgowej krytyce w pracach kognitywistów (cf. ‘przedmiot ła˛cza˛cy trajektor z obiektem podtrzymuja˛cym’ <5> moz˙na uznac´ za przypadek szczególny ‘przedmiotu ograniczaja˛cego amplitude˛ ruchów trajektora’ <7>.

George Lakoff. nad i pod. w <26c>. Fakt. tym. itd. Kaz˙de ‘rozszerzenie’ znaczenia podstawowego moz˙e z kolei stanowic´ podstawe˛ do kolejnego rozszerzenia. ‘prototypowego’. z˙e jego poszczególne sensy tworza˛ naturalna˛ kategorie˛ znaczen´ zbudowana˛ wokół pod prototypowego. co jest po drugiej stronie. z˙e okno umoz˙liwia nam komunikacje˛ i wymiane˛ przedmiotów z otoczeniem. Róz˙ne uz˙ycia metaforyczne. jak cze˛s´ciowe podobien´stwo. z˙e system zorganizowany w taki włas´nie sposób – system. czyli pewien wysoce wyidealizowany. a ramy sa˛ zwykle osadzane w otworach w s´cianach. z˙e przez okno moz˙emy ogla˛dac´ to. w <26d>. próbuja˛c uporac´ sie˛ mie˛dzy innymi z problemem polisemii. okno odnosi sie˛ do otworu. W punkcie ostatnim be˛de˛ starała sie˛ dowies´c´. . POD PROTOTYPOWE: Pies lez˙ał pod stołem. schematyczny model. w którym osadzona jest rama wraz z szyba˛. takie jak okno tektoniczne czy okno na s´wiat sa˛ motywowane jeszcze innymi cechami okien. metafora. po drugie. na przykładzie przyimka pod. w <26e>. motywowanego innymi czynnikami.70 W zdaniu <26b> słowo okno nazywa otwór w s´cianie. który ulega rozmaitym ‘rozszerzeniom’. Lakoff 1987). znaczenie prototypowe. g. po pierwsze. z˙e uz˙ywamy tego samego słowa okno we wszystkich pie˛ciu przypadkach nie jest oczywis´cie motywowany jakimkolwiek podobien´stwem szyby czy ramy okiennej do dziury w s´cianie. METAFORYCZNA OSŁONA: Zostawiła dziecko pod opieka˛ sa˛siadki. b. z˙e poszczególne sensy wyraz˙en´ leksykalnych tworza˛ ‘naturalne kategorie znaczen´’ (Lakoff 1982) – kategorie zbudowane wokół jednego sensu podstawowego. oraz. sama˛ rame˛. współwyste˛powanie w dos´wiadczeniu. stwierdza. sama˛ szybe˛. lecz tym. szereg konwencjonalnych rozszerzen´ prototypu tworza˛cych naturalna˛ kategorie˛ znaczen´ – jest systemem najbardziej korzystnym z punktu widzenia efektywnos´ci komunikacji i najłatwiej przyswajalnym przez dzieci ucza˛ce sie˛ je˛zyka. f. np. PANOWANIE: Miał pod soba˛ trzydziestu pracowników. d. A oto zestawienie podstawowych sensów przyimka pod. c. NIEWIDOCZNOS´C´ W SUBSTANCJI: Mieszkali pod ziemia˛. METAFORYCZNA ZASŁONA: Co sie˛ pod tym kryje? e. czy metonimia. Teraz. drewniana˛ rame˛ z osadzona˛ w niej szyba˛. wraz z mnemonicznymi ‘etykietkami’: <27> a. w który ‘upakowane’ sa˛ bardzo róz˙nego rodzaju tres´ci poznawcze. W poprzednim punkcie pracy scharakteryzowałam prototypowe znaczenia przyimków na. a w zdaniu <26a>. ZASŁONA: Pod tynkiem sa˛ kable. tak z˙e poszczególne sensy danego wyraz˙enia polisemicznego tworza˛ ‘łan´cuchy znaczen´’ rozchodza˛cych sie˛ promienis´cie od znaczenia podstawowego (sta˛d inna nazwa dla naturalnych kategorii znaczen´. w którym kaz˙demu leksemowi odpowiada. ‘kategorie radialne’ – cf. motywowanym przez pewne ogólne zasady kognitywne. wykaz˙e˛. OSŁONA: Szła pod parasolem. z˙e szyby zazwyczaj widujemy w ramach.

71 h. *Pod stora˛ jest wielki kaktus. BLISKOS´C´ W CZASIE: Pod koniec wykładu opowiedział pare˛ dowcipów. [UO = płaszczyzna] b. prototypowe za nie wymaga równiez˙. SYMBOL: Miłos´c´ wyobraz˙ano pod postacia˛ Amora. z˙e UO zasłania trajektor. l. PROJEKCJA NA PŁASZCZYZNE˛ POZIOMA˛: Narysuj kwadrat. [UO = płaszczyzna lub bryła] b. z˙eby trajektor i układ odniesienia znajdowały sie˛ blisko siebie. Pod uz˙ywamy wtedy. Szła pod góre˛/pod wiatr. gdy zauwaz˙ymy. STANDARD: Dobrała torebke˛ pod kolor sukienki. <29> a. podobnie jak w <a>. SIŁA: Zrobił to pod przymusem. i. z˙e dla prototypowego pod układem odniesienia jest płaszczyzna. Jest to zrozumiałe. s. układ odniesienia chroni trajektor przed działaniem sił zewne˛trznych i musi znajdowac´ sie˛ blisko niego. kiedy UO znajduje sie˛ baradzo blisko trajektora i jest w sposób bardziej naturalny idealizowany jako płaszczyzna niz˙ jako bryła. . *Pod szafka˛ jest plama16. Za szafka˛ jest plama. UO = BRYŁA: Pod oknem rosły kwiaty. 5. Takie uje˛cie sensu <b> – w s´wietle jego relacji do kompleksu prototypowego – pozwala na naturalne wyjas´nienie ciekawego kontrastu mie˛dzy przyimkami pod a za. j. zas´ dla prototypowego za – bryła. Pod plakatem jest plama. Wzajemne zalez˙nos´ci mie˛dzy poszczególnymi sensami przyimka zostały przedstawione graficznie na rys. POTENCJALNE NIEBEZPIECZEN´STWO: Nakazano mu to pod groz´ba˛ kla˛twy/pod kla˛twa˛. Za stora˛ jest wielki kaktus. UO = PŁASZCZYZNA/LINIA PIONOWA: Stał pod drzwiami i czekał. RUCH W KIERUNKU PRZECIWNYM: Płyna˛ł pod pra˛d. o. k. <30> a. Sens <b> zachowuje równiez˙ prototypowa˛ geometrie˛ trajektora i układu odniesienia. <28> a. [UO nie przylega do trajektora] b. Sensy <b>. <28>–<31>. Za obrazem jest plama. za uz˙ywamy w wypadku przeciwnym – por. r. Sens <b> całkowicie abstrahuje od relacji pionowos´ci i koncentruje sie˛ na fakcie. [UO = bryła] b. LOKALIZACJA: Rozbili obóz pod biegunem północnym. <e>. i <j> sa˛ bezpos´rednimi rozszerzeniami kompleksu prototypowego. m. <31> a. RUCH DO PŁASZCZYZNY/LINII PIONOWEJ: Odprowadził ja˛ pod same drzwi. *Za plakatem jest plama. a pod nim koło. Pod obrazem jest plama. p. n.

bardzo wyraz´na jest asymetria relacji trajektorukład odniesienia. odsłaniac´ przed kims´ tajniki swojej sztuki – a przedmiot ukrywany znajduje sie˛ pod zasłona˛. kiedy trajektor znajduje sie˛ całkowicie pod powierzchnia˛ układu odniesienia i jest wobec tego niewidoczny (Zakopali belke˛ pod ziemia˛).72 Ciekawym rozszerzeniem sensu <b> jest <c>. To znaczenie przyimka pod w interesuja˛cy sposób kontrastuje z w tkankowym (termin Weinsberga). uchylic´ zasłony. lecz jak najbardziej naturalne jez˙eli uwzgle˛dnimy fakt. z˙e metaforyczna zasłona to cos´. która zazwyczaj wymaga uz˙ycia przyimka w) jest oczywis´cie fakt. niekoniecznie kwoka (kwoka to kolejny symbol bezpieczen´stwa przedstawianego jako fizyczna osłona!). spadła mu zasłona z oczu. uz˙ycie to wymaga konwencjonalnej metonimizacji układu odniesienia (dla celów kodowania je˛zykowego istotna jest jedynie wierzchnia powierzchnia UO). byc´ s´lepym na cos´. które równiez˙ na ogół sugeruje przynajmniej cze˛s´ciowa˛ niewidocznos´c´. W <l> relacja pionowos´ci ulega całkowitemu wyabstrahowaniu. Miec´ dach nad głowa˛ i schronic´ sie˛ pod czyims´ dachem oznacza znacznie wie˛cej niz˙ po prostu fizyczne znajdowanie sie˛ wewna˛trz budynku. otworzyc´ komus´ oczy. z˙e trajektor pozostaje niewidoczny. moz˙emy uz˙yc´ tylko przyimka w (Zakopali belke˛ w ziemi). Jest to rozszerzenie całkowicie arbitralne z punktu widzenia czysto formalnego. co powoduje. W <a> jest on po prostu jednym z kilku elementów w kompleksie. Logiczne jest wie˛c. o czym s´wiadczy systematyczna polisemia wyraz˙en´ oznaczaja˛cych osłanianie. kto chce dana˛ osobe˛ przed czyms´ chronic´. nie ukryte: wyjs´c´ na jaw. uchylic´ ra˛bka tajemnicy. Rzeczy znane sa˛ widoczne. pokryc´ wzruszenie surowos´cia˛ tonu. innymi słowy. Parasol moz˙e dosłownie chronic´ od deszczu. minimalna jest tez˙ asymetria relacji trajektor – układ odniesienia. wygrzebywac´ jakies´ brudne sprawy. biegł pod murem. nieistotna jest natomiast kolejnos´c´ w pionie17. jedynym istotnym parametrem dla sensu <l> jest kolejnos´c´ w osi pionowej. czy pozioma. zerwac´ z czegos´ zasłone˛. parasol ochronny przed inflacja˛). stał pod domem). rozjas´niło mu sie˛ w głowie. spadło mu bielmo. ba˛dz´ metaforycznie od innych zagroz˙en´ (parasol atomowy. po . w <j> jest on silnie podkres´lony (układ odniesienia zdecydowanie góruje nad trajektorem) i podobnie jak w <a>. wzia˛c´ kogos´ pod swoje (opiekun´cze) skrzydła moz˙e kaz˙dy. Mie˛dzy <a> a <j> mamy oczywis´cie cały szereg konfiguracji pos´rednich. z˙e układ odniesienia powoduje. z˙e opisywane sytuacje sa˛ ogla˛dane przez człowieka (niezalez˙nie od tego. wycia˛gna˛c´/wydobyc´ z kogos´ tajemnice˛. wywlekac´/wydobywac´/wycia˛gac´ na s´wiatło dzienne. Podobnie dwuznaczne jest samo słowo osłona. Otóz˙ pod moz˙emy uz˙yc´ tylko wtedy. <f> stanowi metaforyczne rozszerzenie <e>: ochrona jest zwykle rozumiana metaforycznie w kategoriach osłaniania. w której trajektor jest otoczony przez układ odniesienia (czyli konfiguracji przestrzennej. z˙e osoba niepowołana nie dowiaduje sie˛ o czyms´: spus´cic´ zasłone˛ na cos´. W sensie <e> na plan pierwszy wysuwa sie˛ osłanianie trajektora przez układ odniesienia. Czynnikiem umoz˙liwiaja˛cym uz˙ycie przyimka pod dla opisania sytuacji. miec´ klapki na oczach itd. czy kartka z rysunkiem jest pionowa. Z kolei <d> jest metaforyczna˛ projekcja˛ sensu <b>. W je˛zyku polskim funkcjonuje bardzo produktywna metafora ROZUMIENIE TOWIDZENIE – jako przykłady moga˛ tu posłuz˙yc´ takie wyraz˙enia jak przejrzec´ na oczy. w których układ odniesienia moz˙e byc´ cze˛s´ciowo poziomy (stał pod drzewem) i przynajmniej cze˛s´ciowo osłaniac´ i ochraniac´ trajektor (np. W łan´cuchu sensów <a> – <j> – <l> moz˙emy zaobserwowac´ stopniowe wyabstrahowywanie elementu pionowos´ci. jez˙eli choc´ cze˛s´c´ trajektora wystaje ponad wierzchnia˛ cze˛s´cia˛ układu odniesienia. Sens <m> jest z kolei wynikiem rzutowania konfiguracji <l> na płaszczyzne˛ pozioma˛.

która˛ moz˙emy zaobserwowac´ równiez˙ w wielu innych utartych wyraz˙eniach: niedelikatnos´c´ bliska grubian´stwa. <r> i <s> stanowia˛ rozszerzenia pod adlatywnego. Rozumienie terminu ‘metafora’ jest u niego bliz˙sze klasycznej definicji arystotelesowskiej niz˙ koncepcjom współczesnym. których wieloznacznos´c´ jest motywowana ta˛ sama˛ metafora˛. gdyz˙ <p>. diagramach. <32> a. Wiele polskich przyimków przestrzennych (pod. Nalez˙y sie˛ wie˛c spodziewac´. jest adlatywne. Powyz˙sza argumentacja wyjas´nia. cechy charakterystyczne jakiegos´ stylu literackiego. z˙e przyimek okres´laja˛cy bliskos´c´ w przestrzeni moz˙e równiez˙ słuz˙yc´ do okres´lania bliskos´ci w czasie. W pierwszym przypadku wyraz˙enie przyimkowe oznacza miejsce. To było małe. a nie ‘zaraz po zakon´czeniu’. bliski. Przyimek pod moz˙e równiez˙ sygnalizowac´. dlaczego pod koniec znaczy ‘w okolicach kon´ca’. mie˛dzy Gdan´skiem a Warszawa˛ – mie˛dzy 1 a 20 lipca. Czas jest w naszej kulturze przedstawiany w kategoriach przestrzennych na wszelkich wykresach. nie przyimek. Układem odniesienia jest tu wartos´c´ wzorcowa jakiejs´ cechy (np.).) moz˙e wyste˛powac´ zarówno przy rzeczowniku w narze˛dniku jak i w bierniku. Dwuznaczne sa˛ takz˙e takie słowa jak długi. okres´lona barwa. koniec. etc. i in. To jest najwie˛kszy pomysł w przemys´le reklamowym. z˙e przyimki oznaczaja˛ce zbliz˙anie sie˛ do celu przestrzennego be˛da˛ miały równiez˙ metaforyczne znaczenie ‘zbliz˙ania’ sie˛ do okres´lonego wzorca (zbliz˙ac´ sie˛ do ideału. zas´ uz˙ytkownicy je˛zyka zwykle nie zdaja˛ sobie nawet sprawy z tej dwuznacznos´ci).73 obróceniu głowy w strone˛ rysunku obraz na siatkówce jest identyczny. podobnie jak pod przestrzenne. lecz waz˙niejszy [<k>]. pisac´ pod kogos´). Warto takz˙e zauwaz˙yc´. pocza˛tek. etc. przykłady innych wyraz˙en´. c. krótki. nie wyjas´nia jednak dlaczego wyraz˙enie to moz˙e oznaczac´ jedynie ‘tuz˙ przed kon´cem’. . nie ma potrzeby postulowania odre˛bnych lokatywnych i adlatywnych pod-sensów dla kaz˙dej konfiguracji przestrzennej nazywanej przez te przyimki. bliskie/odległe podobien´stwo. Sens <o> został zaznaczony na rysunku 5 jako odre˛bny wyła˛cznie dla zwie˛kszenia przejrzystos´ci obrazu. niewinne kłamstewko. dobrac´ torebke˛ pod kolor sukienki. Sens <p> (‘bliskos´c´ w czasie’) jest wynikiem metaforycznej projekcji przestrzennego <o> na domene˛ czasu. odległy.). z˙e równiez˙ w tym przypadku mamy do czynienia z systematyczna˛ polisemia˛: dokładnie tak samo jak nad i pod wieloznaczne sa˛ rzeczowniki góra i dół. Jego osia˛gnie˛cia góruja˛ nad osia˛gnie˛ciami pomniejszych ludzi18. równiez˙ na zegarze ruch wskazówki wokół tarczy symbolizuje czas. Otóz˙ pod temporalne. przed. który jest nie tyle od niego znacznie wie˛kszy czy wyz˙szy. mie˛dzy. Tak wie˛c naturalne jest. poniewaz˙ zas´ ruch w czasie (metaforyczny!) przebiega tylko w jednym kierunku – od przeszłos´ci ku przyszłos´ci – trajektor musi poprzedzac´ układ odniesienia. z˙e trajektor znajduje sie˛ w pobliz˙u układu odniesienia. a przyimki komunikuja˛ce oddalanie sie˛ od punktu wyjs´cia be˛da˛ równiez˙ oznaczac´ odste˛powanie od wzoru (!) – por. w którym odbywa sie˛ czynnos´c´. a rozszerzenie znaczenia jest motywowane metafora˛ PODOBIEN´STWO TO BLISKOS´C´. Lakoff i Johnson 1980: 74). nad. b. Jest to rozszerzenie sensu <j> motywowane metafora˛ WAZ˙NY TO DUZ˙Y (cf. Poniewaz˙ jednak znaczenie ‘lokatywnos´ci’ ba˛dz´ ‘adlatywnos´ci’ wnosi kon´cówka deklinacyjna rzeczownika. Wie˛kszos´c´ przyimków przestrzennych ma takz˙e znaczenia temporalne (w Gdan´sku – w 1989 roku. podaje˛ w <32>. od Gdan´ska do Warszawy – od 1987 do 1989 roku. za. w drugim – cel. Innym rozszerzeniem sensu <o> (‘ruch do płaszczyzny/linii pionowej’) jest <r> (‘standard’). cos´ koło tego. przed domem – przed obiadem. do którego zmierza poruszaja˛cy sie˛ przedmiot lub osoba.

Uparcie pia˛ł sie˛ do góry po drabinie władzy. osoby. gest zwycie˛zcy nad pokonanym). w którym punkt czy obszar. Robiła to pod przymusem. w <s>. BYC´ POD PANOWANIEM TO W DÓŁ. Zdecydował sie˛ na wyjazd pod jej wpływem. Osoba sprawuja˛ca władze˛ ma siłe˛. a nawet pewne symboliczne gesty (pokłon. 39): <33> Piotr góruje nad wszystkimi swoimi rywalami. Ten to wysoko zajdzie! Udało mu sie˛ zapanowac´ nad sytuacja˛. Załamał sie˛ pod razami. ruch odbywa sie˛ w kierunku przedmiotu be˛da˛cego układem odniesienia. a wie˛c panuje nad słabszymi). od którego zaczyna sie˛ ruch. S´cis´le z ta˛ metafora˛ zwia˛zana jest cała koncepcja hierarchii (wysoki/niski status. wspinac´ sie˛ w hierarchii). stanowi podstawe˛ do je˛zykowego okres´lenia kierunku ruchu: wiatr wschodni to taki. Podobnie jak w <g> i <h> metaforyczna siła jest tu u góry. nie jest to jednak siła. Jaka jest wasza jednostka nadrze˛dna? Nasza komórka nie podlega Mielczarskiemu. z którego wieje wiatr’. odcinac´ sie˛ od tła. Nie jest to jednak jedyny przypadek. kierunek wytycza z´ródło pra˛du. metaforycznie znajduja˛ sie˛ ‘pod’ nia˛. podobnie wieloznaczny jest cały szereg wyraz˙en´ nazywaja˛cych relacje przestrzenne w pionie (innych przykładów dostarczaja˛ Lakoff i Johnson 1980: 37–8. s´wiatła. przeciwnym do kierunku pra˛du)’. jest ona równiez˙ głe˛boko zakorzeniona w potocznej wiedzy o s´wiecie (osoba wyz˙sza czy tez˙ wie˛ksza jest na ogół silniejsza. pocia˛g warszawski to pocia˛g jada˛cy z Warszawy. w której jakas´ osoba ba˛dz´ przedmiot jest poddawany działaniu jakiejkolwiek siły. pod góre˛ – ‘w kierunku przeciwnym do kierunku. Rozszerzeniem sensu <o> jest równiez˙ <s>: w <o>. Szczególnym przypadkiem sensu <h> jest <i> (‘potencjalne niebezpieczen´stwo’). w stosunku do którego trajektor porusza sie˛ w kierunku przeciwnym. nad którymi panuje. pod wiatr – ‘w kierunku przeciwnym do kierunku. pod s´wiatło – ‘w kierunku z´ródła s´wiatła’. Walka rozgrywa sie˛ na najwyz˙szym szczeblu. niekoniecznie sprawowanej przez inna˛ osobe˛ <h>: <34> Drzwi usta˛piły pod naporem tłumu. Napoleon był wtedy u szczytu władzy. Sens <g> jest motywowany przez bardzo produktywna˛ metafore˛ PANOWANIE TO W GÓRE˛. lecz zagroz˙enie. w którym normalnie (na skutek przycia˛gania ziemskiego) poruszałby sie˛ przedmiot znajduja˛cy sie˛ na zboczu góry’. ‘pod’ działaniem jej siły. potencjalnego ruchu.74 równiez˙ odbijac´ sie˛ od otoczenia. Klasycznym symbolem tego rodzaju zagroz˙enia jest zawieszony u powały . odbiegac´ od schematu. Wybił sie˛ dzie˛ki cie˛z˙kiej pracy. To znaczenie pod jest tylko cze˛s´ciowo motywowane sensem <o> i jego uz˙ycie ogranicza sie˛ włas´ciwie do czterech wymienionych powyz˙ej sfrazeologizowanych kombinacji19. Przyimka pod moz˙na równiez˙ uz˙yc´ do opisania sytuacji. tylko bezpos´rednio głównemu. który wieje od wschodu. niebezpieczen´stwo. Pod pra˛d znaczy ‘w kierunku z´ródła pra˛du (tj. etc. które moz˙e w kaz˙dej chwili spas´c´ na znajduja˛ce sie˛ poniz˙ej ofiary i je zgnies´c´. zniszczyc´. która zmusza osoby znajduja˛ce sie˛ pod nia˛ do zrobienia czegokolwiek. rozbiez˙ne opinie.

niz˙ sam desygnat (w potocznym modelu s´wiata wypracowanym przez nasza˛ kulture˛ ROZUMIENIE TO WIDZENIE – por. z˙e do jego najwyz˙szej cze˛s´ci przymocowany jest krzyz˙. cos´. ba˛dz´ niesie nad głowa˛. Jednak obok tej czysto percepcyjnej motywacji istnieje głe˛bsza motywacja metaforyczna. wisiec´ w powietrzu. co powinno byc´ bardziej ‘widoczne’. <35> Spadły na niego nieszcze˛s´cia. który symbolicznie zaste˛puje. kos´ciół moz˙na z daleka odróz˙nic´ po tym. Lakoff i Johnson 1980: 73). hasła w słowniku pod odpowiednia˛ litera˛. dosłownie i przenos´nie. w którym s´wiat znaczen´ dzieli sie˛ na ‘grza˛dki’ odpowiadaja˛ce kategoriom przedmiotów ba˛dz´ relacji. informacje˛ w katalogu pod takim czy innym numerem (we wszystkich tych przypadkach ogniwem pos´rednim jest sens <m>). zwłaszcza chmury gradowe (Chmury gromadza˛ sie˛ nad Europa˛. Innym metaforycznym rozszerzeniem relacji przestrzennych w pionie jest sens <n>. Flage˛ ba˛dz´ sztandar umieszcza sie˛ ponad budynkiem czy statkiem. Wszelkiego rodzaju symbole. co ma umoz˙liwiac´ szybka˛ identyfikacje˛ – a wie˛c cos´.) Nazwa czy symbol to cos´. Kłopoty wala˛ sie˛ na niego. mniej materialna – ponad nim. a nazwa – bardziej ulotna. oczywista jest tu rolnicza proweniencja tego rodzaju metaforyki). w którym układem odniesienia jest symbol reprezentuja˛cy przedmiot be˛da˛cy trajektorem.75 miecz Damoklesa. które maja˛ reprezentowac´. (Z tego potocznego metaforycznego modelu semantycznego wywodza˛ sie˛ bardziej wyrafinowane modele wypracowane przez je˛zykoznawców i filozofów. S´cia˛gna˛ł na siebie nieszcze˛s´cia. jak i przykłady w <35>. godła tradycyjnie umieszcza sie˛ wie˛c ponad obiektami. który opisuje. . tabliczke˛ z napisem umieszcza sie˛ nad przedmiotem. na z˙ywotnos´c´ tego rodzaju wyobraz˙enia wskazuja˛ liczne frazeologizmy: wisiec´ na włosku. a drzewce słuz˙a˛ce do podtrzymywania flagi w górze stało sie˛ jej cze˛s´cia˛. układ odniesienia jest w metaforycznej przestrzeni usytuowany ponad przedmiotem. W podre˛cznikach do semantyki relacje˛ odniesienia przedstawia sie˛ na ogół graficznie za pomoca˛ kreski ła˛cza˛cej nazwe˛ z przedmiotem nazywanym. a nad kaz˙da˛ grza˛dka˛ umieszczona jest nazwa-etykietka. Zagroz˙enie ‘wisza˛ce’ nad bezradnymi ofiarami bywa tez˙ wyobraz˙ane jako chmury. Otóz˙ sens <n> zakłada pewien potoczny model semantyki je˛zyka naturalnego – model. jak choc´by teoria pól leksykalnych czy tez˙ wszelkie teorie semantyczne oparte na relacji odniesienia. na rysunkach takich przedmiot nazywany jest na ogół umieszczany na dole. co zaste˛puje rzeczywisty desygnat. wisiec´ nad kims´. Uz˙ycie pod w znaczeniu <n> cze˛sto jest motywowane rozmieszczeniem tekstu na kartce: tekst wiersza czy opowiadania na ogół umieszcza sie˛ dosłownie pod tytułem. „Za te˛ dłon´ podniesiona˛ nad Polska˛ kula w łeb”.

podlega on jeszcze dodatkowym ograniczeniom wynikaja˛cym z ograniczen´ ludzkiej pamie˛ci oraz z funkcjonowania naszego aparatu percepcyjnego: jestes´my zdolni do rozróz˙niania ograniczonej liczby fonemów. Je˛zyk nie dzieli s´wiata na szereg przylegaja˛cych do siebie ‘przegródek’. gdyz˙ ten sam przedmiot moz˙e byc´ idealizowany na róz˙ne sposoby w róz˙nych je˛zykach. idealizacja i struktura radialna. Idealizacja nalez˙y do sfery konwencji je˛zykowej. owe wyraz˙enia musza˛ byc´ przyporza˛dkowane abstrakcyjnym schematom. które znacznie bardziej ogólnie charakteryzuja˛ konfiguracje˛ trajektor-układ . i im przypisuje okres´lona˛ sekwencje˛ fonemów. które sa˛ z kolei poje˛ciowo ‘dopasowywane’ do postrzeganych konfiguracji. takie jak na. dana konfiguracja przestrzenna moz˙e nie ‘pasowac´’ do z˙adnego wyidealizowanego modelu kognitywnego. np. powiedziec´ Obraz wisi pod mapa˛. W pewnych sytuacjach moz˙e uznac´. W innych przypadkach moz˙e uz˙yc´ wyraz˙enia peryfrastycznego. których uz˙ycie jest ograniczone do stosunkowo s´cis´le okres´lonych sytuacji. Pogodzenie tych w duz˙ym stopniu sprzecznych wymagan´ umoz˙liwiaja˛ trzy cechy organizacji je˛zykowej. którym odpowiadaja˛ minimalnie sie˛ od siebie róz˙nia˛ce konfiguracje przestrzenne. z˙eby był rozpoznawalny w warunkach odbiegaja˛cych od idealnych. z˙e niezgodnos´ci mie˛dzy abstrakcyjnym schematem a opisywana˛ sytuacja˛ sa˛ nieistotne z punktu widzenia tego. Ponadto. Potocznos´c´ w słuz˙bie semantyki: logika systemu Je˛zyk musi umoz˙liwiac´ opis nieskon´czonej ilos´ci najróz˙niejszych konfiguracji przestrzennych. co chce przekazac´ i je zignorowac´ (i np. Aby moz˙liwe było opisywanie obiektywnie róz˙nych konfiguracji przestrzennych za pomoca˛ tych samych wyraz˙en´ je˛zykowych. a przekaz powinien byc´ moz˙liwie najkrótszy i jak najbardziej ‘nos´ny’ komunikacyjnie. lecz kilku niezalez˙nych parametrów. a komunikat je˛zykowy. i przyimki-omnibusy. jak zauwaz˙a Talmy (1983). Taki sposób organizacji umoz˙liwia szybkie przekazanie dos´c´ konkretnej informacji o sytuacjach ‘typowych’ – choc´ nalez˙y tu wyraz´nie zaznaczyc´. które zostały omówione powyz˙ej: kompleksowos´c´. istnieja˛ bowiem ogromne rozbiez˙nos´ci mie˛dzy je˛zykami w wyborze owych punktów. dookoła. koło. lecz raczej wybiera pewne uprzywilejowane punkty odniesienia na semantycznym kontinuum. Tak wie˛c liczba odre˛bnych wyraz˙en´ leksykalnych dla jakiejkolwiek dziedziny nie moz˙e byc´ zbyt wielka. Pod prototypowe od sensów prototypowych innych przyimków róz˙ni sie˛ wartos´ciami nie jednego. co jednak nieuchronnie pocia˛ga za soba˛ wie˛ksza˛ rozwlekłos´c´ wypowiedzi. Owo ‘dopasowywanie’ polega na idealizacji. wzdłuz˙. Chca˛c opisac´ taka˛ konfiguracje˛. Poniewaz˙ ilos´c´ wyraz˙en´ lokatywnych jest dos´c´ s´cis´le ograniczona. lecz troche˛ z boku). spomie˛dzy. czyli na projekcji kategorii semantycznych danego je˛zyka na s´wiat. Istnieja˛ przyimki bardzo ‘wyspecjalizowane’. poniewaz˙ je˛zykiem posługuja˛ sie˛ ludzie w z˙yciu codziennym. nawet jez˙eli obraz nie wisi dokładnie poniz˙ej mapy.76 6. w. musi cechowac´ pewna redundancja. Równiez˙ w sam system je˛zykowy sa˛ wbudowane pewne udogodnienia. z˙e róz˙ne je˛zyki róz˙ne sytuacje uznaja˛ za ‘typowe’. uz˙ytkownik je˛zyka moz˙e skorzystac´ z jednej z kilku strategii. odpowiadaja˛ce pewnym typowym sytuacjom. zwłaszcza w przypadku przyimków bardziej ‘wyspecjalizowanych’.

ale poniewaz˙ łatwiej jest nauczyc´ sie˛ czegos´ umotywowanego niz˙ całkowicie arbitralnego. czasem uwarunkowane percepcja˛ (jak np. czasem wzgle˛dna˛ waz˙nos´cia˛ danej cechy dla skutecznego działania w s´wiecie (np. i wobec tego moga˛ byc´ uz˙ywane do opisywania sytuacji dos´c´ róz˙nych od jakiegokolwiek sensu prototypowego20. /linia pionowa n) Symbol k) Lokalizacja g) Panowanie Rys. Sa˛ to jednak rozszerzenia konwencjonalne – a wie˛c trzeba sie˛ ich nauczyc´. uz˙ycie przyimków nad i pod do okres´lenia wzgle˛dnego umiejscowienia obrazków na lez˙a˛cej poziomo kartce papieru). z którymi w sposób konwencjonalny ła˛czy sie˛ okres´lona˛ forme˛ fonologiczna˛. cze˛sto czynnikami czysto kulturowymi (duz˙a cze˛s´c´ metaforyki jest specyficzna dla danej kultury). niz˙ ‘czysta’ lokalizacja). Jednoczes´nie ten rodzaj organizacji umoz˙liwia ‘wbudowanie’ w system je˛zykowy znacznie wie˛kszej ilos´ci semantycznych reprezentacji róz˙nych typów sytuacji. Rozszerzenia takie – jak moglis´my sie˛ przekonac´ porównuja˛c róz˙ne sensy przyimka pod – sa˛ cze˛s´ciowo motywowane pewnymi ogólnymi zasadami kognitywnymi: sa˛ to wie˛c rozszerzenia sensowne z punktu widzenia naszego ogla˛du s´wiata. system zorganizowany w taki sposób nie przecia˛z˙a zbytnio pamie˛ci. p) Bliskos´c´ w czasie r) Standard o) Ruch do płaszczyzny/linii poziomej m) Projekcja na płaszczyzne˛ pozioma˛ l) UO = Bryła j) UO = płaszcz. co oczywis´cie znacznie ułatwia komunikacje˛. 5 c) Niewidocznos´c´ w substancji b) Zasłona d) Metaforyczna zasłona a) Pod prototypowe h) Siła e) Osłona i) Potencjalne niebezpieczen´stwo f) Metaforyczna osłona . takie parametry jak ‘widocznos´c´’ czy ‘relacja podtrzymywania’ sa˛ dla systemu je˛zykowego bardziej istotne. z którym skojarzona jest taka czy inna sekwencja fonemów.77 odniesienia. Wreszcie w kaz˙dym je˛zyku istnieja˛ wyraz˙enia polisemiczne. s) Ruch w kier. a polisemia to po prostu wynik skonwencjonalizowanego ignorowania róz˙nic mie˛dzy opisywana˛ sytuacja˛ a abstrakcyjnym schematem.

mie˛dzy z´ródłem zagroz˙enia a trajektorem. z˙e idealizacja to sposób widzenia całej sytuacji. 14 Role˛ metonimizacji w je˛zykowej idealizacji s´wiata szczegółowo omawia Annette Herskovits (1989). a układem odniesienia – człon modyfikuja˛cy. 13 Proces idealizacji u Talmy’ego to szczególny przypadek zjawiska. choc´ maja˛ raczej szerszy zakres. 16 Oczywis´cie zdanie <30a> jest jak najbardziej adekwatne do opisu sytuacji. np. jest bardziej prawdopodobne. <i>). gdyz˙ idealizacja polega tu na metonimicznym uwzgle˛dnieniu jedynie wierzchniej powierzchni układu odniesienia dla celów kodowania je˛zykowego. a nie tylko cos´. a relewantnym parametrem jest widocznos´c´ (por. U Langackera sa˛ to równiez˙ podstawowe poje˛cia uz˙ywane przy opisie struktury gramatycznej na wszystkich poziomach. opis sensu <c> przyimka pod w pia˛tym punkcie). 9 Przykład zaczerpnie˛ty z pracy Talmy’ego (1983). 4 Zjawisko to nie jest uwarunkowane faktem. 18 Przykłady z polskiego tłumaczenia T. w której plama znajduje sie˛ poniz˙ej szafki. tj. co warunkuje uz˙ycie takiego ba˛dz´ innego przyimka. bardziej jest wie˛c skłonny zwrócic´ uwage˛ na elementy wizualne. 20 Te cechy organizacji systemu je˛zykowego szczegółowo omawia Talmy (1983). 10 Fakt ten jest prawdopodobnie uwarunkowany kulturowo. 5 Przykład zaczerpnie˛ty z pracy Talmy’ego (1983). <n>. z˙e be˛dzie sie˛ koncentrował na funkcjonalnie najbardziej istotnej cze˛s´ci stołu: natomiast Indianin. lecz równiez˙ przedrostka przed czasownikiem. jest cze˛sto dla celów kodowania je˛zykowego traktowany jako linia prosta (por. ale równiez˙ dla uje˛c´ bardziej subtelnych moz˙na zbudowac´ argumenty krytyczne analogiczne do tych. 12 Jez˙eli układ odniesienia jest wkle˛sły od dołu. na poziomie zdania trajektorem jest podmiot. Jez˙eli zas´ układ odniesienia podtrzymuje trajektor w przestrzeni. a takz˙e mie˛dzy głe˛bokimi a płytkimi i s´rednio głe˛bokimi wkle˛słos´ciami oddolnymi. Tak wie˛c uwzgle˛dnienie roli idealizacji pozwala na wyjas´nienie róz˙nic mie˛dzy przyimkami nad i pod w traktowaniu wkle˛słos´ci w powierzchni układu odniesienia. raczej podre˛cznikowa. zas´ na poziomie frazy trajektorem jest człon modyfikowany. chociaz˙ wie. z˙e jest pod układem odniesienia. 2 Jest to oczywis´cie analiza uproszczona. uwaz˙a sie˛ je jednak za zjawisko wyja˛tkowe. P. osłona zazwyczaj równiez˙ znajduje sie˛ ponad nim. zas´ pod obudowa˛ jez˙eli znajduje sie˛ na jej wewne˛trznej powierzchni. <h>. 11 Przykład ten moz˙e równiez˙ posłuz˙yc´ jako ilustracja do twierdzenia. 17 Poniewaz˙ jednak prototypowe zagroz˙enie znajduje sie˛ nad trajektorem (por. 7 Oczywis´cie trajektorem moz˙e byc´ równiez˙ przedmiot poruszaja˛cy sie˛ po torze równoległym do układu odniesienia: tor. natomiast w uje˛ciu Weinsberga wszystkie te rozróz˙nienia sa˛ całkowicie arbitralne. 138). Poniewaz˙ Europejczyk ma wie˛cej do czynienia ze stołami niz˙ Indianin. Sa˛ to poje˛cia dos´c´ blisko spokrewnione z poje˛ciami figury i tła z tradycyjnej psychologii postaci (Talmy uz˙ywa włas´nie poje˛c´ figura i tło do okres´lania obiektów. <p>. o przedmiocie znajduja˛cym sie˛ we wgłe˛bieniu moz˙na powiedziec´. najbardziej odległych od znaczenia prototypowego – por. 6 Poje˛cia schematycznos´c´ uz˙ywam tutaj w takim znaczeniu. Sam Langacker definiuje trajektor jako „the figure in a relational profile”. <i>. jez˙eli w danej chwili znajduje sie˛ pod pokładem. 3 Poje˛cia trajektor i układ odniesienia przyje˛łam od Langackera (1983). jez˙eli jest widoczna. jakie mu nadaje Langacker (1983). nalez˙a˛ one do podstawowych terminów w stworzonej przez niego wersji gramatyki kognitywnej. z˙e sufit nie ma cze˛s´ci wierzchniej. zas´ układ odniesienia (landmark) jako „a salient entity other than the trajector” (t. z˙yje niejako obok nich. Lakoff 1986). 19 Wysoki stopien ´ sfrazeologizowania jest dos´c´ powszechny ws´ród sensów ‘peryferyjnych’. Krzeszowskiego. Guma przyklejona do umieszczonej na suficie obudowy jakiegos´ urza˛dzenia jest na obudowie. sensy <g>.78 Przypisy 1 Oczywis´cie zwolennicy tych teorii nie neguja˛ faktu istnienia luk leksykalnych. a nie „do Warszawy wrzucono” – a wie˛c konwencjonalnie uwarunkowany sposób widzenia sytuacji determinuje nie tylko wybór przyimka. które przedstawiam dalej. o marginalnym znaczeniu dla semantycznego opisu je˛zyka. 8 Zagadnienie to zostało szczegółowo omówione w pracy Langackera (1983). nalez˙y uz˙yc´ przyimka w. 15 Zdania Jest na pokładzie i Jest na statku róz˙nia˛ sie˛ znaczeniem i sa˛ uz˙ywane w odmiennych kontekstach: człowiek moz˙e byc´ na statku nawet. czym sa˛ stoły. jez˙eli jednak plama znajduje sie˛ na cze˛s´ci s´ciany zasłonie˛tej przez szafke˛. s. układem odniesienia – dopełnienie bliz˙sze. Mówimy „na Warszawe˛ zrzucono”. sensy <c>. . które Langacker (1983) nazywa schematyzacja˛. które Langacker nazywa trajektorem i układem odniesienia). po którym porusza sie˛ trajektor. konwencja je˛zykowa nie pozwala na uz˙ycie pod. 2.

Claude (1984). Spatial and Temporal Uses of English Prepositions: An Essay in Stratificational Semantics... Annette (1989). Przyimki przestrzenne w je˛zyku polskim. Lakoff.. U. tłum. Chicago. The Description of Space in French. Tomasz P. L. Ronald (1983). David C. A. Trier. Fire. Chicago University Press. – (1987). Rainer (1987). Leonard (1983). George (1982). – i Mark Johnson (1980). – (1986). Categories and Cognitive Models.) Langacker. Chicago University Press. Adam (1973). The Perception of Space and the Function of Prepositions in English: A Contribution to Cognitive Grammar. and Dangerous Things. „How Language Structures Space” [w:] Herbert Pick i Linda Acredolo (red. niemieckim i rumun´skim. Foundations of Cognitive Grammar.. Plenum Press. Nie publikowana praca doktorska. Barkeley Cognitive Science Report Series. A. U. Women. New York. U. A. L. (Polski przekład: Metafory w naszym z˙yciu. L. Longman. Chicago. D. L. Duisburg.). A. Duisburg.79 Bibliografia Bennet. University of California at Berkeley. Spatial Orientation: Theory. Talmy. Metaphors We Live By. San Diego. Warszawa. T. Argument Forms in Lexical Semantics. . Herskovits. D. U. Krzeszowski. London. T. 1988. Weinsberg. The Linguistic Expression of Spatial Knowledge. (1975). Trier. and Application. Schulze. Warszawa. Research. Vandeloise. University of California.

80 .