You are on page 1of 9

Kultura i Wychowanie

Jak stawać się Humanistą: moja filozofia wychowania
– refleksje z obszaru działania humanistycznego
mogą być do końca wyjaśnione, taka bowiem jest

ich natura2. Zajmując stanowisko w tej kwestii,

Andrzej Sztylka

również Władysław Tatarkiewicz dał znaczące

Siedlce, Polska
andrzej.sztylka@gmail.com
Słowa kluczowe: Humanista, filozofia wychowania

Krótkie wprowadzenie do całości rozważań
Swoją filozofię wychowania zawarłem w wielu

publikacjach ostatnich lat1. W tej prezentacji ukażę

zarys sygnalizowanej w tytule problematyki. Zawiera on z konieczności określone skróty myślowe,

które – być może – dają się usprawiedliwić tutaj

ścisłym powiązaniem rozważań intelektualnych

z problematyką egzystencjalną mojego życia i życia
moich uczniów-przyjaciół. Te kwestie nigdy nie
1

  Na użytek niniejszego tekstu wymieniłbym następujące:
A. Sztylka (1989), Czy młodzieży potrzebna jest wiedza powszechna
i humanistyczna strategia życia?, „Zeszyty Metodyczne” 2, 3,
Towarzystwo, p. 77–85; idem (1999), Jak stawać się Humanistą,
Warszawa – Radom, p. 112; idem (2001), Wychowanie
humanistyczne młodzieży [in:] „Pedagogika Społeczna” no. 2,
p. 41–46; idem (2003), Odpowiedzialność w procesie wychowania
[in:] Irena Wojnar (ed.), Ten świat – człowiek w tym świecie. Obszary
sprzeczności edukacyjnych, Warszawa, p. 254–258; idem (2006),
Powstawanie osobowości kulturalnej [in:] Irena Wojnar (ed.),
Edukacja i kultura. Idea i realia interakcji, Warszawa, p. 167–171;
idem (2007), Alternatywność pedagogiki humanistycznej [in:]
B. Śliwerski (ed.), Pedagogika alternatywna. Postulaty, projekty
i kontynuacje, vol. 1. Teoretyczne konteksty alternatyw edukacyjnych
i wychowawczych, Kraków, p. 97–110; idem (2008), Podstawy
humanistycznej sztuki życia, Warszawa, p. 344.

Andrzej Sztylka, dr, Uniwersytet Przyrodniczo-Humanistyczny
w Siedlcach

21

motto dla swoich rozważań zawartych w książce
O szczęściu3.

Gdy spotykam się z ludźmi i dyskutujemy nad

sensem życia, zastanawiamy się, jakie warunki

winny być spełnione, aby poprawić kształt otaczającej nas rzeczywistości, dochodzimy wspólnie do

wniosku, że niebagatelnym czynnikiem, od którego zależy kształt świata, jest jakość kontaktów
międzyludzkich oraz jakość samego człowieka

jako jednostki, czyli jego „klasa”. Mówimy przecież

o niektórych osobach, że są „ludźmi z klasą”. Czy

jest ktoś wśród nas, kto – według własnego rozu-

mienia – chciałby być gorszy niż jest? Z reguły nie,
zwykle wszyscy chcemy być lepsi. Do tego miejsca
zgadzamy się, akceptujemy to twierdzenie. Lecz

właśnie w tym punkcie zaczyna się trudność zasadnicza. Bowiem czym innym jest być lepszym

jako pewną jakością ontyczną – jakością istnienia – a czym innym jest tylko czuć się lepszym.
Subiektywne przekonanie o tym, że jestem dobry,

wcale nie gwarantuje tego, że taki naprawdę je-

stem. O ile więc owo „czucie się” ma nas nie mylić,
2

  Nieadekwatność metodologii matematyczno-przyrodniczej do
problematyki ludzkiego działania znakomicie wykazał Ludwig von
Mises w swym traktacie Ludzkie działanie, rozdz. Epistemologiczne
problemy nauk o ludzkim działaniu, vide.: „Prakseologia” 3–4/1995,
szczególnie strony 64–89.
3

  Pochodzi ono z Etyki nikomachejskiej Arystotelesa i brzmi:
„Wystarczy może, jeśli opracowanie naszego przedmiotu osiągnie
ten stopień jasności, na jaki przedmiot ten pozwala; nie we
wszystkich bowiem wywodach trzeba szukać tego samego
stopnia ścisłości”.

Rozprawy filozoficzno-historyczne

Nr 6 (2) 2013

Humanistę tak określonego charakteryzuje specyficzny stosunek do rzeczywistości fizycznej. Sztylka. musi stawać się jakością przeżycia. praktyczną treścią – o ile jest lub o ile staje się wartością egzystencjalną tego życia. To. choć niewystarczającą. cit. miłości. nie są one tylko ustanowieniem intelektualnym lub kwestią wyłącznie działaniową. gdy dyskutuję z ludźmi na te tematy. co dla człowieka żyjącego inaczej niż Humanista jest tylko co najwyżej oderwanym od życia postulatem. w życiu. że być „lepszym” znaczy „stawać się Humanistą” . bowiem otaczająca nas rzeczywistość nie została zbudowana według prawideł rozumu ani Jasny stąd wniosek pedagogiczny: człowiek nie może stawać się naszym partnerem w dążeniu do humanizmu. Jednym z nich jest wybór drogi życiowej będącej ścieżką samorealizacji. w której taka osoba żyje. Występuje tutaj konieczność spełnienia przez nas samych i drugiego człowieka – w kontakcie ze sobą samym i z nami – pewnego niewyłącznego i zapewne nie jedynego. przechodzenia przez życie (łac. a nie znaczenie pospolite. może stawać się żywą. bez czego człowiek nie może lub nie chce żyć. Ale ten człowiek – to także my sami. Bez tych wartości nie ma sensu dążenie do szczęścia. że mam wówczas na myśli konkretną Personę.Kultura i Wychowanie A. wrażliwych zmysłów. 22 inaczej. 4 Program kształtowania w człowieku tzw. a nie kariery. Nie ma bowiem sensu życie bez godności ludzkiej. Podstawy humanistycznej sztuki życia. Dlatego. że powyższe trzy warunki mają równocześnie charakter praktyczny. Wreszcie ostatnim warunkiem jest nietraktowanie rzeczywistości jednowymiarowo jako zespołu stosunków przedmiotowych (rzeczowych) i spo- łecznych (międzyludzkich). 92. Warunek ten stanowi dla nas rację konieczną. Codzienne 4   Wyrażenie „Humanista” piszę specjalnie z wielkiej litery. tak dla ludzi ważne. praca zawodowa. etc. jeżeli nasz kontakt z ludźmi.. którym chcemy coś przekazać. którą wykonuje. I trzeba w tym miejscu zauważyć. op. inaczej – doświadczania za pośrednictwem według zasad dobroci lub prawości. tworzenia. nagród i kar. Sztylka. gdzie obok wymiaru „socjologicznego” jawiłaby się jeszcze wewnętrzna psychofizyczna rzeczywistość konkretnej jednostki oraz świat wartości trwałych przebywających w substancji i dynamice struktur kultury i cywilizacji. której samorealizacja byłaby podporządkowana. które nazwę humanistycznym. wartości ludzkie nie są wrodzone. które pełni. p. pertransivitas per viam mocnych. Ale te tzw. jak to formułuję: być jakością gnoseologiczną – a nie tylko opierać się na naszych wrażeniach i domniemaniach. Jak stawać się… ma łączyć się z naszym prawdziwym istnieniem. staram się zasugerować moim rozmówcom i przyjaciołom. Dzięki wspólnocie „świata humanistycznego” staje się również możliwe spełnienie kolejnych dwóch warunków. jeśli go do tego nie przygotujemy. kierunek i specjalizacja jej wykształcenia. życie nie zawiera ich zbyt wiele – i nie może być vitae). ale bardzo ważnego wstępnego warunku: jest nim wspólne i wzajemne odnajdywanie się w tak zwanym „świecie huma- nistycznym”. ale co najmniej trójwymiarowo. Mamy jedynie wrodzone predyspozycje do ich nabywania i rozumienia. aby podkreślić. funkcje. a nie na re- alizacji systemu nakazów i zakazów. trwałych wartości humanistycznych jest programem ważnym. Vide: A. opiera się na dążeniu do porozumienia. cierpienia. prostoty życia i wierności życiu prawdziwie ludzkiemu. Ale wartości te – jak zresztą każde wartości ludzkie – pozostają pustymi formułami. czyli czymś. gorącego serca i otwartego umysłu – czyli. Pragnę też odróżnić humanistyczną osobę od takich kryteriów kwalifikacyjnych jak epoka. wspólnoty. psychicznej i duchowej oraz związany z tym sposób życia. o ile nie docierają do egzystencji człowieka. Nie można Rozprawy filozoficzno-historyczne Nr 6 (2) 2013 .

wiecznotrwałych wartości. jest więc ustawiczną rekapitulacją i rekonstrukcją tych wartości w teraźniejszym fenomenie istnienia . rozumienia. traktując życie swoje i życie wprzęgnięte w schemat pracy zawodowej – zmu- wybierać drogi samorealizacji. gromadzenie i dążenie do posiadania coraz większej liczby rzeczy i ludzi. prowadzi do technokratyzacji życia. w czym niebagatelną rolę odgrywa dehumanizacja pracy jako czynnik tej technokratycznej schematyzacji. otwartości. jeśli się właśnie innych jako zdobywanie. Temu należy przeciwstawić trwałe wartości kultury będące czynnikiem wielostronnie kształtującej się osobowości człowieka.: Chałasiński J. z którym styka się na co dąży do kariery. jako tworzenie komfortu (wygody) kosztem innych wartości przez użytkowanie dóbr. Ale wartość życia drugiego człowieka. 7–8. coraz mocniej sza nas do zwrócenia szczególnej uwagi na te zdobycze kultury ogólnoludzkiej. (1986). p. 132–133. Technicyzacja. jeśli nie szanujemy własnej osobowości i trwałych wartości kultury. Nie można również dzień i który prowadzi do tego. 6   Cf. i powinności człowieka i o trochę artystycznej duszy. Sztylka. czy jakiegokolwiek innego dobra kultury czy cywilizacji. jeśli marzenia o bezinteresownej. Koncepcja „człowieka historycznego” winna być tu równo- ważona przez koncepcję człowieka w tym sensie ponad-czasowego. co ludzkie. Te chwile przezwyciężenia. będzie przez nas integralnie ogarnięte i przezwyciężone. że jego życie staje jeśli się nie potrafi bądź nie chce kochać życia Przytłaczający człowieka nowoczesnego zasób i nie sympatyzuje się z człowiekiem niepokornym technicznych osiągnięć. Trudno też traktować świat wielowymiarowo. Warszawa. Przeszłość i przyszłość inteligencji polskiej. istotnych w kształtowaniu osobowości człowieka. jako wspinanie się po kolejnych szczeblach. (1958). humanizacji – one stanowią o sensie życia. To. Jak stawać się… bowiem zrozumieć świata humanistycznego. Czym są te „wartości trwałe” i skąd się wy- wodzą? Odpowiedź na to pytanie jest równocześnie samookreśleniem i wyznaniem wiary autora tych rozważań. Warszawa. czyli autotelicznej przyjaźni i miłości. a dla kultury i jej spraw przeznacza się określone miejsce w tak zwanym „czasie wolnym”. Nie można traktować świata wielowymiarowo. Oznacza to coraz silniejszą schematyzację świata człowieka. Dochodzimy więc do kwestii związku tradycji ze współczesnością i powinności człowieka wobec siebie samego oraz wobec otaczającej go rzeczywistości6. Wartość życia może być w nas bowiem jedy- nie wówczas. które są nośnikiem nieprzemijających. iż prowadzone przez niego życie jest samorealizacją humanistyczną wspartą o przesłanki wartości trwałych. Rozprawy filozoficzno-historyczne Nr 6 (2) 2013 . czyli jednostronnej dominacji techniczno-organizacyjnej nad innymi jego składowymi.Kultura i Wychowanie A. jeśli chodzi w nim głównie o wyprzedzenie innych i urządzenie się. co poza nami. uczciwości odkłada się „na półkę”. Ideową ich podstawą jest system wartości powstałych w śródziemnomorskiej kolebce kultury europejskiej oraz wszelkie twórcze kontynuacje tych wartościowań. czyli silne a wielokrotnie nadmierne nasycenie życia techniką. bo są „nierealne”. aktywności własnej. Jak Grecy tworzyli sztukę.: Michałowski K. 23 się coraz bardziej uregulowane. tylko przekazana nam jako informacja nie jest i nie może być wartością życia dla nas. 5 5   Cf. p. gdy to. jakie pojawiły się w wiekach późniejszych. Bowiem określona wartość może być wartością życia dla nas tylko wtedy prawdziwie.

niezależnie od tego. z innymi i ze światem sens życia wynika z porozumienia. co ogólnoludzkie. (1975). Dzięki temu poczuciu tworzy się indywidualna wartość życia. Z sumy wiadomości nie powstaje jeszcze wiedza. Z twierdzenia: „wartość życia dla nas to tyle. którym podołać mają zarówno uczeń. czy są tego świadomi. Wiedza nie jest zatem traktowana jako treść ludzkiego życia i nie jako zbiór-zespół-system konkretnych zadań wychowawczych. w koegzystencji z przyrodą i społeczeństwem. czy charakteru zacji – dopiero to może być dla nas wartością. wchłonąć. A przecież „wiedza” jako składnik osobowości nie może być w życiu traktowana tak samo jak „wiadomości”. jak i jego nauczyciel. iż nie może być szczęśliwy ten. jakie objawia się we współżyciu człowieka z człowiekiem. samych.. kto żyje zbyt krótko. porządkowanie. które są nam po coś potrzebne lub potrzebne nie są. 308. a więc nas wszystkim przez sztukę. Jak stawać się… gdy stanie się częścią naszego życia. Sztuka jako doświadczenie. W rzeczywistości ludzkiej psychiki sens życia ma znaczenie indywidualnego „poczucia”. musi walczyć. mimo zmienności ich rzeczywistych treści . a nie jako treść kultury i cywilizacji. Prowadzi do rozumienia stałości związków jaźni ze światem. naszą własną treścią i przeżyciem. Sztylka. Wrocław. wyrastając z podłoża określonej kultury.. stają się siłami aktywizującymi naszą wyobraźnię. które wszelką wiedzę traktuje de facto jako „wiadomości o. 8   Vide: Sztylka A. które zdobywamy. które nam się dostarcza. gdzie sens życia jawi się poprzez poczucie. włączyć się. które właściwe jest dla jednostki działającej. a przez Nasuwa się tu konieczność przypomnienia „trzech rzeczywistości”8. Nie ma bowiem mądrości bez wiedzy jako wartości życia. W rzeczywistości zewnętrznych stosunków z sobą samym. Nie bez racji Arystoteles pisał. op. ale również i przez i jakości określonego dobra kultury i cywili- to intensyfikującymi nasze życie i nas dla życia. 7 W tym świetle jasno ukazują się przyczyny niepowodzeń wychowawczych (a zatem i dydak- tycznych) naszego szkolnictwa. cierpieć. czy nie i czy tego chcą. Ale zrozumienie tej jedności wymaga wysiłku i czasu. cit. kochać. w której nauczyciel i uczeń bezwzględnie uczestniczą. p.”. Można mieć bardzo wiele wiadomości. przeżyć. co – będąc dziec- kiem określonej kultury – człowiek w swoim życiu przeżywa. Tylko wówczas wiadomości będą przyczyniały się do powstawania wiedzy osobistej. czy nie. Jedność ta nie jest „prostym istnieniem”. W każdej z nich sens życia jest czymś innym. 23–46.. ginąć – dopiero wtedy człowiek i świat zaczynają tworzyć jedność.Kultura i Wychowanie A. Płaszczyzny te są oczywiście jednością. lecz naszym własnym zaangażowaniem. Jak stawać się Humanistą. p. Te treści i normy stwarzane i realizowane przede 7   Vide: Dewey J. W świecie idei i wartości człowieka sens życia jest kategorią porządkującą to. Życie Humanisty przebiega co najmniej w tych trzech rzeczywistościach. tworzy i osiąga. Rozprawy filozoficzno-historyczne Nr 6 (2) 2013 . porozumienie. 24 naukę oraz życie społeczne i technikę. bowiem jest nie tylko informacją. co wartość naszego życia” wynikać może rola treści i norm humanistycznych jako składników przekształcających wiadomości i doświadczenia życiowe człowieka w wiedzę. Bowiem to nikt inny jak właśnie konkretny człowiek poznaje ten świat – i dopiero musi go poznać. Tak powstaje. Dopiero współodczuwanie przez nas jaźni tego drugiego człowieka.. a nie być wcale mądrym. to.

aby sensownie być? Dlatego gnoseologiczna. będziemy próbowali odpowiedzieć na to w kategoriach życia jednostki. 9   Elzenberg H. czyli tak rozumując – sensownego. jest sensowne i równocześnie ma sens. Ona trwa i jawi się jako poszukiwanie sensu. to musi tu chodzić o chcenie w stosunku do wartości również nieprzypadkowe [22]. Jeśli spytamy. ogólnej. sensu w świetle zbiorowości społecznej. na czym polega sens ludzkiego życia. 25 między być a tym. Ale tu z pomocą przychodzi twierdzenie. Wychodząc z założenia. powstaje i wynika najpierw nie z ontologicznej. twierdzę. których obecność jest w ludzkim życiu. by dla mnie stała się pięknem» [22]. Toruń. pewnego „ciągu”. przy definiowaniu wartości nie potrzebuje być podawana [23]. stworzenia na nowo świata w sobie samym. To jest problematyka światopoglądu. mają. warunkiem życia wartościowego. że życie ludzkie powinno zawierać 9 jakąś cechę lub cechy inne niż „sensowność”. że […] kontemplacja jest jedną z naturalnych i nieprzypadkowych postaw człowieka wobec przedmiotu wartościowego [21]. jak i zbiorowy. lecz dopiero z gnoseologicznej. jaki powinien być – okolicznością tak samo przypadkową. Jeżeli istnieje w języku osobny termin piękny dla przedmiotów wartościowych kontemplowanych lub które kontemplowane być mogą. Zatem owe cechy. co się w życiu czyni. Stąd wartościowy może tu oznaczać «wartościowy i taki. który ja chcę przeżyć kontemplacyjnie» [22]. z punktu określonego systemu wartości.Kultura i Wychowanie A. gdyż to […] jest w stosunku do wartości tego przedmiotu w sensie aksjologicznym – tzn. W takim ujęciu «dobrem jest wartość. charakter dynamiczny. Przedmiot wartościowy jest to więc nie tylko przedmiot «taki. I wówczas Rozprawy filozoficzno-historyczne Nr 6 (2) 2013 . Ma poczucie wartości istnienia. że jest on taki. ale zawsze również przedmiot «taki. jaki powinien być». zasadnicze – z punktu widzenia danego systemu wartości – odpowiedzi na pytanie: co czynić. wartości życia. co się posiada. Jak stawać się… jest ona bowiem dążeniem do odtworzenia i do a tym. Występują zawsze w związku z pewnymi ideami przyświecającymi życiu człowieka. jest bardziej że kategoria sensu życia w życiu realnym jednostki czy społeczeństwa ma charakter procesu. Wartość i człowiek. O różnicy między pięknem a dobrem [in:] idem. którą (które) posiadać powinien» [15]. za Henrykiem Elzenbergiem . w realnym życiu ukazują się przez pryzmat ludzkich dążeń. podobnie jak sama kategoria sensu. a zarazem istotne z punktu widzenia określonego systemu wartości. to chyba tylko dlatego. jakim się jest. Jeżeli więc «dobry» ma znaczyć coś mniej więcej takiego jak «wartościowy». żeby był» – tylko że ta druga cecha. systemowy charakter poszukiwań wartości życia. a zatem nie występuje w takim życiu przeciwieństwo między tym. Odpowiedź na pytanie „czym jest sens życia?” okazuje się więc złożona. w jakim się go używa w etyce i aksjologii [16]. (1966). wtedy będziemy poszukiwać sensu ludzkiej wspólnoty. do tego. jaki istota rozumna i obdarzona wolą powinna chcieć. Tak więc wartości te. Potrzebna jest perspektywa przekraczająca zarówno jednostkowy. Wyrażenie powinien Elzenberg stosuje w […] zasadniczym i «kategorycznym» znaczeniu. i że o ile ten warunek spełnia. jak się żyje – jakie jest działanie jednostki. lecz najogólniejszą w swoim rodzaju kategorią to życie porządkującą. a zatem w świetle wartości życia z jednostkowego punktu widzenia. stanowiące o sensie życia. A więc «chcieć» nie będzie tu mogło znaczyć […] «chcieć posiąść na własność» […]. że „sens życia” nie jest szczegółową cechą życia. jak szerokość geograficzna [22]. Istnieją natomiast pojmowania słowa «posiąść» […] także jako […] «w pełni przeżyć kontemplacyjnie» [22]. co to jest sens życia człowieka. p. sensu wynikającego ze współżycia między ludźmi. Zatem złożone. Charakter tej jedności nie jest tylko ogólny. W tym aspekcie „posiadanie” owych cech umożliwia sensowne „bycie”. Gdy spróbujemy dowiedzieć się. nadającymi sens ludzkim dążeniom. 15–23: „Przez przymiotnik «wartościowy» rozumiem «taki. Cechy te to owe cechy «wartościotwórcze» [15]. jako pochodna. Sztylka. osobistej jedności ze światem. Z kolei przeciwieństwo przede wszystkim wymiary osobiste. indywidualna płaszczyzna nie wystarcza dla opisu i zrozumienia trwałych wartości humanistycznych jako kategorii sensu. Stanowią tym samym podstawowe. co do której […] pragnę. Jednak przedmiot powinien posiadać jakąś cechę […] (albo więcej takich cech) […] inną niż wartość [15]. jaki powinien być». czyli […] «posiadający cechę (albo cechy).

I tu trzeba stwierdzić. Lecz to nie miejsce na opisywanie. Obecnie spróbuję ten punkt wyjaśnić jeszcze dokładniej. Jak stawać się… zajmiemy się badaniem etyki społecznej. których wybór umożliwia z kolei większą dowolność. których dokonywać trzeba. powiedzieć na pytanie o sens człowieczeństwa. cit. op. są pewne idee i wynikające z tych idei dążenia.: Sztylka A. Z różnic między tymi ideami wynika różnorodność ludzkich dążeń. historyków i pisarzy. Gdy wreszcie spytamy o sens życia w aspekcie idei życia – będziemy musieli tym samym odSensu życia poszukamy w trwałych wartościach ludzkiego życia. Oto właśnie problem głównych zasad wyboru wartości10. Podstawy humanistycznej sztuki życia. Sztylka. W systemie wartości narodzonych w kulturze śródziemnomorskiej nawet natchnienie. Stąd konieczność przyjęcia określonej strategii w każdym życiu rozumnym. Analiza „dzielności etycznej” jako kryterium rozumności życia ujawnia istnienie konieczności dokonania pewnych wyborów w tym celu. Sens życia człowieka rzeczywistego w aspekcie cech człowieka prawdziwego wyznaczany jest przede wszystkim przez stan aktualności wymiaru „trzeciego”. nie jest przypadkiem. socjologów. historii kultury i historii idei.. W tym rozważaniu chodzi o w miarę trafną i zwięzłą odpowiedź na pytanie: jak stawać się Humanistą? 26 Dokonanie określonego wyboru jest w tym świetle indywidualną. jak to ludzie w różnoraki sposób poszukują sensu swojego życia i jakie cele życiowe sobie i innym stawiają.. jakie przed nami stawia życie. że istnieją pewne posunięcia o charakterze koniecznym. aby odpowiadając na takie pytania. tego typu dociekania to przedmiot zainteresowania psychologów społecznych. stylu życia. Analiza rozważań wybitnych myślicieli i filo- zofów potwierdza założenie.Kultura i Wychowanie A. dokonywanie określonych wyborów życiowych. nadać swemu życiu określony sens. a cóż dopiero gdy mowa o światopoglądowych czy etycznych aspektach życia. Rozprawy filozoficzno-historyczne Nr 6 (2) 2013 . 41–53. które wyzwalają w człowieku zdolność do życia w sposób wartościowy. antropologii. i są takie sfery wartości. Jakich zatem wyborów dokonywać trzeba? Takich. Tym. A nie może żyć wartościowo ten. jeżeli życie 10   Vide. Samorealizacja humanistyczna Analiza sensu ludzkiego życia prowadzona na płaszczyźnie historyczno-kulturowej ukazuje to zagadnienie jako poszukiwanie przez ludzi racji bytu rzeczywistości. co ludzi łączy w poszukiwaniu sensu istnienia. społeczną i kulturową próbą odpojest wysiłkiem. Oto punkt widzenia przyjęty w toku tych rozważań. ów „boski” pierwiastek twórczości. aby nasze życie miało choćby szansę stawać się życiem wartościowym. w tradycji kulturowej. Dobrym dowodem na słuszność tego stwierdzenia jest wizerunek życia rozumnego przedstawiony w Etyce nikomachejskiej Arystotelesa. czyli idei życia. którego czynami kieruje głównie przypadek. wzorców Niezbędne w poszukiwaniu sensu życia jest zachowań. a nie rozum. wiedzi na pytania. w której żyją. aspiracji społecznych itd. uniwersaliach. i wartości własnego życia w tej rzeczywistości. p. dla wymiarów pozostałych – a więc obecnością trwałych wartości humanistycznych jako czynnika pośredniczącego między prawdą o rzeczywistości możliwej a stanem aktualnym rzeczywistości. w wymiarach filozoficznych. że z punktu widzenia określonego systemu wartości – wśród owych wyborów są takie konkretne posunięcia.

w tym również modele życia uznawane w tym danym społeczeństwie za wartościowe. cele życiowe. które określam mianem „humanistycznego”. ale które zawsze tworzą tzw. Samorealizacja jako taka skupia w sobie dynamizmy „naturalne”. bo uważane przez społeczeństwo swojego czasu za ważne. siebie. co to znaczy „dążyć ku lepszemu życiu?” Odpowiedź brzmi: życiu „lepszemu”. a nie kariery. etykę życia codziennego i ukazują – odciskając swe piętno na jednostce i grupie – jak osiągać istotne. stanowiąc emocjonalno-orientacyjną podstawę zasadniczych ustosunkowań wobec istnienia świata. Życie jako samorealizacja jest ciągłym. Przede zacją humanistyczną. które zostały nam posta- wione przez historię i biologię naszego rozwoju. którzy są mu bliscy teoretycznie bądź ideacyjnie jako ludzcy. takie 27 rozwinięte dzięki dziedzictwu genetycznemu oraz kulturowemu i przekształcone czy ukształzastanych przez rodzącą się jednostkę i wpajanych celowo bądź mimowolnie konkretnych regulacyjnych norm społeczno-historycznego ethosu. Niemniej idee te oraz wspomniane modele nie dają się sprowadzić do „etyki życia codziennego”. a zarazem istnieniem indywidualnie dodatnio wartościowym. „być wspólnie”. a mogą być również praktycznie bliżsi – we wspólnym dążeniu do podnoszenia jakości istnienia. normy społeczne i idee kulturowe to są tak zwane wartości zabezpieczające samorealizację. dążyć ku wartości człowieka.Kultura i Wychowanie A. Lecz tu druga konieczność: konieczność określenia. Te trzy składowe samourzeczywistnienia: cechy osobiste. wytworów ludzkiej pracy. permanentnym wybieraniem własnego życia właśnie jako samorealizacji. żywych istot. ludzi. aby – poza przypadkami skrajnymi – „mieć” nie zawierało tu żadnej pozytywnej wartości. Rozprawy filozoficzno-historyczne Nr 6 (2) 2013 . która stanowi normatywną wizję prawdziwej rzeczywistości. tworów natury i kultury. Wprost przeciwnie. czyli bardziej wartościowemu z punktu widzenia humanizmu jako określonego systemu wartości i zasad oraz sposobów wartościowania. ale nie stanowią one jeszcze tego samourzeczywistnienia. Samorealizacja tak rozumiana wyznaczałaby zatem pewien ogólny profil dążeń ku lepszemu życiu. wizję tak zwaną „oczywistą”. oznacza dla Humanisty wartość wyłącznie użytkową. Wreszcie samourzeczywistnienie za swą pod- stawę ma również pewne idee traktowane społecznie jako naczelne. bycia człowiekiem o lepszych perspektywach własnego rozwoju. wykraczają bowiem swoim zasięgiem poza lokalne społeczeństwo ku kulturze. Jak stawać się… ludzkie ma być życiem zgodnym z humanistycz- jak cechy osobiste (indywidualne) jednostki wszystkim życie takich ludzi ma być samoreali- towane przez środowisko. Humanizm życia wymaga ustawicznego przekraczania tych wartości jako określonych barier. życia dla innych ludzi. Ale „mieć” jako czynnik o charakterze wertykalnym w samourzeczywistnieniu. ale jako „być z”. wartość pochodną jakiegoś „bycia”: bycia pełniejszą osobowością. Nie znaczy to. W takim życiu „być” jest oczywiście zawsze sprawą najważniejszą. czyli w urzeczywistnieniu człowieka autonomicznego. które mogą sprzyjać bądź nie sprzyjać rozwojowi konkretnej indywidualności czy budowaniu wartościowych humanistycznie stosunków międzyludzkich. Następnie dotyczy nym systemem wartości. a nie być budowanym jako kariera wertykalna. Sztylka. czyli nie zawsze uświadamianą i przez to w swych „zastosowaniach” nie zawsze jednoznaczną.

wspólnota. Humanizm oznacza równocześnie ustawiczną walkę o odzyskanie praw do bycia prawdziwym człowiekiem. cit. przystosowaniem do przeciętnej rzeczywistości. przekraczaniem poziomów niższych na korzyść wyższych. Sztylka. dojrzałości i dekadencji starczej. ale właśnie w określonym kierunku. Humanizm konsekwentny jako etykę i obyczajowość społeczeństwa oraz czas. które wymaga stałej reorganizcji życia rzeczy- Ale humanizm jako sens życia wymaga także przekraczania barier wyznaczanych nam przez w którym przyszło nam żyć. choroby i śmierci [66]. planowanie przyszłości. Przekraczanie barier rozwojowych nie odbywa się zatem w jakimkolwiek. wymaga przekraczania barier ustanawianych przez własny rozwój biologiczny. cierpienie. Ale w tym planowaniu przyszłości musi być wizja własnego rozwoju i rozwoju innych. jest cierpieniem prowadzącym do samorealizacji. wymaga ciągle ponawianego współtworzenia prawdy o człowieku w warunkach rzeczywistego bytowania.: Sztylka A. czy też na nieprzemyślanych automatycznych protestach przeciw nim. homeostazą. Warszawa. opanowaniu. co jednocześnie moralnie ludzkie i egzystencjalnie elementarne. Podstawy humanistycznej sztuki życia. miłość. wiście prowadzonego. p. 66–67: „musimy zapytać. a następnie szczególnej pragmatyki 11   Dąbrowski K. Jak stawać się… Udowodnił to zresztą już Kazimierz Dąbrowski11.Kultura i Wychowanie A. środowisko społeczne i dogmatyczne elementy kultury. Na każdy system samore- alizująca się jednostka odpowiada tworzeniem osobistej struktury światopoglądowej – strategii życia. nie może być stabilizacją. a nie głównie z przypadku.. tworzenie. p. ale na ich analizie. wprowadzeniu elementów wielopoziomowych. a więc okresów dojrzewania. jak godność. że są to kategorie 12   Vide. do tego. 101–193. Właśnie w tym głębokim sensie należałoby przecież rozumieć to przejmujące stwierdzenie został Mozart zabity”. jest ukochaniem tego. Przeciwnie – musi być przekraczaniem tej rzeczywistości. religijny oraz w ogóle – systemowy. A w tym wszystkim humanizm wyraża pewną prostotę życia i wierność istnieniu prawdziwie człowieczemu. Tak rozumiane urze- rozwoju każdego człowieka jako jednostki i jako czywistnienie humanistyczne jest dążeniem do Antoine’a de Saint-Exupéry’ego: „w każdym z nas jest dążeniem do tworzenia nowych. Istnieje jeszcze wiele ważnych idei sensu. uwarunkowaną społeczno- -ekonomiczno-geograficzno-religijnie i politycz- nie samowolą systemu wobec potencjalności generalna orientacja życia jest więc zawsze takim odniesieniem światopoglądowo-moralnym. do budowania wspólnoty ludzi żyjących z wyboru. uniezależnieniu się w mniejszym lub większym stopniu od ich prymitywnego nacisku [66–67]. interpretację ideałów mających charakter ideologiczny. że na pewno nie. polityczny. przewidywanie. co w rozwoju winno być poddane dezintegracji pozytywnej. 28 godności życia. bo także ku nam skierowaną. Rozwój nie może być tylko zmianą faz.. Rozwój nie może być stałym podtrzymywaniem „status quo”. Wyższą postawę wyraża prospekcja. Ciągłe przystosowywanie się do codziennej rzeczywistości nie jest wyrazem postawy autentycznie ludzkiej. (1979). op. Ale myślę równocześnie. mianowicie – funkcje niższe [66]. prostota i wierność oraz dążenie do szczęścia nazywam normatywami samorealizacji humanistycznej12 i traktuję jako podstawowe kategorie sensu życia człowieka jako Humanisty. Ta skierowana ku nam „zewnętrzna” interpretacja ideałów i idei jest nie tylko komentarzem stosowanym wobec określonych wartości. jakie funkcje powinno się rozluźniać i dezintegrować. i wreszcie przez dotyczącą nas. Czy są to kategorie jedyne? Myślę. Takie więc wartości. Istnieje chyba tylko jedna odpowiedź. Nasze ludzkie zadania nie polegają na automatycznym poddawaniu się prawom okresów rozwojowych. Rozprawy filozoficzno-historyczne Nr 6 (2) 2013 . wartości w rzeczywistych układach międzyludz- kich i kulturalnych odniesień. Dezintegracja pozytywna. musi być zmianą poziomów [66]. gdy postuluje dążenie do szczęścia. co ludzkie. jej stosowania. z uwzględnieniem starości. prawdziwych grupy. Jest również – i to może przede wszystkim – całokształtem prezentacji idei i ideałów.

science. wreszcie w tworzeniu dzieł. takiego wniosku nie uważałbym za prawdziwy. humanistic world. mogą być w pełni urzeczywistnione przez konkretnego człowieka? Na pewno nie. tutelary. o ile żyje w określony sposób. Ale czy tak rozumiane godność. Poland andrzej. that comprehended shows basic category of “way of life” in which essential and existential factors are connected.Kultura i Wychowanie A. which is a field and a result of humane achievements in philosophy. Słowem – w dokonywaniu wyborów życiowych o tych kategoriach trzeba pamiętać ustawicznie. in a socratesian way. which is completely different from career. author points it’s connection with issues of acting. that is. PhD. zawsze mieć je za narzędzie swego intelektu. Andrzej Sztylka Siedlce. Jak stawać się… ważne i niezbędne. Niemniej przecież można żyć w imię godności. philosophy of upbringing How to became a Humanist: my upbringing philosophy – reflections on the space of humanistic activity Abstract With a reference to his theoretical analysis and philosophical-pedagogical practice author.. wreszcie – zawsze stosować je w konkretnej pragmatyce humanistycznej.sztylka@gmail. Czy zatem każdy człowiek może być Humani- stą? Odpowiedź brzmi: tak. a Humanist” with onthological categories.com Keywords: Humanist. social life and politics. active attitude to surrounding reality. co najistotniejsze dla humano-wartościowej samorealizacji. Another factor of becoming a Humanist is a choice of life as self-realization. University of Natural Sciences and Humanities in Siedlce 29 Rozprawy filozoficzno-historyczne Nr 6 (2) 2013 . Despite. a role of subject. czy życie Humanisty może być na przykład życiem bez godności? Lub bez tworzenia? Lub bez wierności człowieczeństwu? Bez którejkolwiek z tych centralnych kategorii życie ludzkie byłoby jakimś odstępstwem od tego. Sztylka. understanding and creative role is underlined. Zadajmy sobie bowiem pyta- nie. presents some features of his concept of education. yet thanks to existing conditions. technics. “Consequent humanism”. a world of facts and empirical events and world of values manifested in culture and civilization are co-dependent. where person’s inner world. so called. starając się o te wartości we własnym osobistym istnieniu. wspólnoty. Third factor is a requirement of tri-reality. art. wspólnota itd. Andrzej Sztylka.. tworzenia itd. Emphasizing cognitive and moral subjectivity.. w urzeczywistnianiu innych osób jako jednostek ludzkich. He connects position of “becoming a better person. Path of becoming a Humanist leads through common and mutual finding oneself in. yet objectively existing realities. with a problem of Being.