You are on page 1of 57

Sztyrmer Ludwik

DUSZA W SUCHOTACH
DO MOJEGO LEONKA
Zacny Doktor, z ktrego dziennika zrobiam dla ciebie ten wyjtek, mia zwyczaj krom ciaa obserwowa i moralne
usposobienie swoich pacjentw. Ciao nadwerone chorob bada z powoania, symptomata duszne ledzi nie mogc
si oprze wrodzonej do tego skonnoci swego charakteru. Std dziennik jego napenia si uwagami interesujcymi
nie tylko medykw, ale kadego, kto nie patrzy na towarzystwo obojtnym okiem. Wierz mi, mj miy Leonku, e
charakter bohatera tej powiastki, przy caej swojej ekscentrycznoci, jest rzeczywisty. Nie ma w nim wcale te
go marzyciestwa, co dzi tak czsto wylepia ludzi z idealnych pierwiastkw. Mam to przekonanie nie tylko z wiary w
sumienno zacnego Doktora, ale jeszcze wicej z wasnego ycia i dowiadczenia. Na nieszczcie, widziaam kilka
egzemplarzy charakteru, ktry si tu opisuje, egzemplarzy wprawdzie z wiel wydartymi kartkami, z innym
pocztkiem, rodkiem, kocem albo w innej okadce, ale skadajcych zawsze to samo dzieo. Mwi: na nieszczcie
dlatego, e te charaktery obudzay we mnie zawsze gboki al nad smutnym ich losem na ziemi. Bohater tej powiastki
nie jest niedowiarkiem w tym znaczeniu, jak to sowo pojmoway zepsute umysy koca XVIII wieku, o, nie! Dziki
Bogu, w naszym czasie kady rozsdny czowiek pojmuje ca. niedorzeczno i nikczemno niedowiarstwa
religijnego, dzi kada mylca gowa wierzy i umie ceni dobroczynny wpyw religii na spoeczno ludzk. Ale eby
by chrzecijaninem, nie do jednej wiary, trzeba jeszcze mioci i uczynkw. Pamitaj, moja dziecino, e jedno
przekonanie rozumowe jest tylko filozofi, ale nie religi. Trzeba, eby gorca mio Boa ogrzaa to przekonanie
witym swoim pomieniem. Kto nie miuje mwi Jan . Aposto nie zna Boga, gdy
Bg jest mioci, a kto mieszka w mioci, w Bogu mieszka, a Bg w nim." Na tym to niebieskim ogniu, na tym
religijnym czuciu w sercu zbywao bohaterowi tej powiastki i zbywa wielu w dzisiejszym towarzystwie. Niektrzy,
przylgnwszy do wiata, nie postrzegaj swej oziboci religijnej i cierpi nie znajc rda boleci. Drudzy, wicej
pojmujc siebie samych, znaj pocztek zego, drcz si nieustannym cierpieniem, skrywaj je przed okiem wiata,
ale tak s opieszali, e zamiast naoy wdzido na swe ycie, wygldaj w bezsilnej nieczynnoci szczeglnej dla
siebie aski Boga, niepomni na to, ze podug sw Zbawiciela trzeba puka, aeby nam otworzono".
Trzy s rzeczy mwi Pawe . Aposto wiara, nadzieja, mio, lecz z nich wiksza mio." Ona, jak rosa
niebieska, oywiaa pierwszych chrzecijan i ochoczo ich wioda przez najsrosze katusze do palmy mczestwa, ona
jedna daje pokj w cikiej i ciernistej pielgrzymce ywota, ona jest zasad wszystkiego, bo podug sw Pawa S.:
Gdybym mwi jzykami ludzkimi i anielskimi, a mioci bym nie mia, stabym si jako mied brzkajca albo
cymba brzmicy. I chociabym mia proro
ctwo, i wiedziabym wszystkie tajemnice i wszystkie nauki, i miabym wszystk wiar, tak, ibym gry przenosi, a
mioci bym nie mia, niczym nie jest. I chobym wszystkie majtnoci moje rozda na ywno ubogich, i chobym
wyda ciao moje, tak, ibym by spalon, a mioci bym nie mia, nic nie pomoe."
Pamitaj, mj Leonku, e kto nie miuje Boga, nie ma nic staego w ziemskich swoich uczuciach, nie znajdzie ani
pokoju, ktrego by sobie nie zatru, ani adnego szczcia, co by wkrtce nie zwido, ani myli wysokiej, co by nie
spospoliciaa w moralnym chodzie jego istoty, i tym wicej bdzie cierpia, im silniejsze s wadze jego rozumu.
Zreszt rozwin ten przedmiot jest celem niniejszej powiastki. Nie zapominaj, e ten jedynie cel mam na widoku,
inaczej mgby przewrotnie poj t powiastk. A teraz wejdmy do cichego gabinetu naszego Doktora. Ot on
bierze piro i pisze wraenia ostatniego dnia czytaj:
I
Znuony caodzienn jazd, siedziaem wieczorem przy kominku, wpatrujc si w fantastyczne ksztaty, ktre
przybiera po
mie palcych si drewek, i machinalnie zgrzebujc rozpierzche wgle do ogniska. Na dworze wiszcza wiatr
jesienny i turkotay powozy jadce do teatru. W pokoju cisza, jak przy ku picego chorego, cisza solenna, ani gosu
ony, ani szczebiotania dzieci, ani nawet psa, co by przerwa milczenie; kiedy niekiedy sycha byo tylko trzask
gowni i guchy szum od cigu powietrza w kominie. Byem smutny w tym dniu umaro mi dziecko, ktre leczyem,
i moda panienka, ktrej zostawao dwa dni do lubu; dziecitko od szkarlatyny, panienka od lodw po gwatownym
tacu, sowem, dwoje dzieci.

Dziwna rzecz! mylaem sobie dlaczego podobne wypadki do dzi dnia zawsze mnie mocno dotykaj, psuj mi
humor i budz jakby rodzaj zgryzoty w sercu? Wszak nie moja w tym wola, lecz Boska. Kt potrafi zatrzyma dusz
na ziemi, jeli j Bg powoa do siebie? Czego si wic smuc, jak chopi, ktre latao za wrblem i nie mogo go
zapa?"
Potem zaczem sobie przypomina, wielum to ja z moich pacjentw wyprowadzi z cikich chorb, wiele
niedonoci cielesnych udao mi si sprostowa, wiele razy owiadczano mi wdziczno ustnie i w gazetach,
nareszcie i saw doskonaego

medyka, ktr od dawna miaem w Warszawie, i wszystko to nie pocieszyo mnie, byem smutny.
Umys mj mimowolnie rzuci si w drug stron, szukajc uspokojenia. Po pitnastu latach doktorskiej praktyki
pomylaem sobie cokolwiek miesznie rozczula si. Wszake co dzie widz sceny cierpie i boleci, i nie truj
mi pokoju duszy, dlaczego by ostatnia scena, koczca burzliwy dramat ycia nadziej cichej wiecznoci, miaa mnie
wicej dotyka ni inne?...." Serce i ten argument pucio pazem i jeszcze silniej ogrzao wspomnienie tych dwojga
dzieci, ktrych trupy dawno ju ostygy...
C to jest? rzekem na koniec. Doktorze, nie bd dzieckiem! W cigu pitnastoletniej praktyki czyli nie
widziae, jak prdko si zaciera na ziemi lad czowieka? Kto, tak jak ty, widzia matki w kilka tygodni po stracie
ulubionego dziecicia umiechajce si i taczce na balu, kochankw po najgwatowniejszej rozpaczy spokojnie
budujcych rusztowania nowej mioci, wdowcw i wdowy zawierajcych powtrne zwizki wprzd, nim ziemia
wieej mogiy poronie traw... o, ten powinien leczy ludzi tak obojtnie, jak zegarmistrz naprawia zepsute zegary.
Smu

tna to jest prawda, ale zawsze prawda, bo kady ak to widzia na swojej pamici."
Serce mimowolnie zamilko, uspokoiem si nieco, ale zy humor mnie nie opuszcza, mizantropiczne myli zaczy si
wichrzy w mej gowie, uczuem w sobie jaki niewstrzymywany popd do tworzenia szyderczych sylogizmw o yciu
ludzkim i odjechawszy z krzesem cokolwiek dalej od

ognia, wysnuem w umyle nastpujcy wtek rozumowania:


Czowiek jest ndzna istota, istota ndzniejsza od zajca, od dudka, od kreta, od komara, od kadego stworzenia: bo
kade stworzenie, doszedszy do dojrzaoci, ju si wstecz nie cofa, a czowiek tylko ronie, grubieje, krzepnie, ale
nigdy nie dojrzewa, on cae ycie dziecko i do tego gupie, lekkomylne, zarozumiae dziecko; lka si straszliwie
mierci, a co dzie dobrowolnie nadwera machink swego ciaa; zdrw, szydzi z doktora; zasabnie, paszczy si
przed nim jak przed bokiem; nieszczliwy, pacze; w szczciu nudzi si. Gdzie tu rozum, powiedzcie mi, na mio
Boga!
Te usterki w dziaalnoci duszy s to choroby moralne. I jakeby dusza nie miaa by podleg chorobom, kiedy w niej
w caym cigu ycia pasuj si z sob dwa jakie nieprzyjazne pierwiastki? Zreszt, albo to nie s choroby, te
nienaturalne lub zgubne stany umysu, serca i caej duszy, ktre na kadym kroku spotykamy w towarzystwie? Wszakci
czowiek zaraony nimi zawsze cierpi, a zatem jest chory. Czyli sprawiedliwie nie naley nazwa chorobami i
niedonociami umysu: roztargnienie, lekkomylno, zabobonno, zarozumiao, junactwo, poetomani, pedan

tyzm, dziwactwo, ekscentryczno, spleen, wariacj, gupot itd.? Albo smtno, mio niedorzeczna, mieszna,
szalona lub brudna, kokieteria, zazdro, ozibo, zatwardziao itd. nie s choroby serca? Na koniec wszakci
pantoflostwo, tchrzostwo, skpstwo, egoizm, podo, rozpacz, zemsta, bezbono itd. paraliuj mniej wicej ca
dusz i rozwijaj w niej cierpienie moralne. Takim sposobem powstaje nowa zupenie patologia psychologiczna, i
gdyby ona z czasem staa si popularn, dosy byoby powiedzie: ten czowiek ma febr, gorczk, astm lub suchoty
w duszy, aeby da wyobraenie o jego moralnym stanie.
Kiedy s choroby, musz by i lekarstwa, bo Bg zostawi nam pomoc i pociech dla kadej boleci. Kady z nas ma
sumienie, moe naby rozumu i z niemowlctwa staje si chrzecijaninem. Czyli tego nie dosy? O, to by nam
zapewnio czerstwo moraln i zbawienie, gdybymy tylko umieli trzyma w karbach powinnoci nasz mio
wasn. Sama przez si nie jest ona zgubn i bdc zamknit w przyzwoitych granicach moe si nawet sta dzielnym
bodcem do pracy, wynalazkw, sawy, czstokro do cnoty, moe by dla ducha tym, czym krew jest dla ciaa lub
ogie dla materii. Wszake kiedy si roz

igra, kiedy zrzuciwszy hamulec wyrwie si na wol, stokro trudniej j pohamowa nieli poar albo gorczk. Dzi
o, jak wzburzone, jak palce potoki samolubstwa nkaj nasze dusze!... W tym gorczkowym stanie bijemy i tuczemy
si na twardej drodze ywota jakby w konwulsjach choroby . Walentego."
Bybym jeszcze dalej rozwija t czarn patologi, ale mi przeszkodzono sucy poda mi listek. Schwyciem go z
mimowoln radoci, jak gdyby ten kawaek papieru by yjc istot, ktra przysza przerwa cierpkie moje dumy
sowem pociechy.
II

Biorc bilecik do rki, sdziem, e pewnie kto z moich chorych pod wieczr ciej zapad i potrzebuje prdkiej
pomocy. Jeszcze nie wyswobodziwszy si od wpywu chodnych moich dum o patologii psychologicznej, uczuem w
sobie naturaln reakcj silnie pobudzajc mnie do jakiego dobrego uczynku. Pragnem ogrza si litoci,
bezinteresown pieczoowitoci, nawet z skrycie zranion na poduszk cierpicego. Patrz na podpis listu... wy

trzeszczam oczy, eby lepiej uwierzy... o, tak! To rka Karola, mego przyrodniego brata!... Dziesi lat nie miaem od
niego adnej wiadomoci, nareszcie! Nareszcie! Dziki ci, Karolu, cho za ten pny upominek braterskiej mioci.
Zrywam co prdzej piecztk i czytam: Moci Doktorze i przyrodni mj bracie Ksawery!" Osupiaem! Serce cisno
mi si w onie! Boe! Boe! Tego to ja si spodziewaem? Take to przemawia do mnie ten, ktry mia ze mn
jednego ojca, ktrym opiekowaem si jak rodzic, kiedy by nieraym dzieckiem, na ktrego po mierci rodzicw
pracowaem dni i nocy, aeby mu da wychowanie i opdzi jego potrzeby? Czowiek, ktry mi wszystko winien?
Ktrego kochaem nie jak brata, ale jak syna, i kiedy dors, jak przyjaciela? O, to okropnie! Nie umiem
wypowiedzie, jak bolenie mnie to dotkno! Kiedy, po wyjciu z uniwersytetu, pisywa do mnie, jak si wodzi w
rodzestwie: Kochany Bracie!", potem: Mj Ksawery!", potem prosto: Bracie!", potem przesta pisywa. By w tym
wszystkim bystry upadek czucia, bystry do tego stopnia, e sdziem skoczonym to decrescendo, a to pokazuje si, e
brat mj nie spuci si jeszcze do ostatniego szczebla. Pisze do mnie:

Moci Doktorze!" Co za gorzki sarkazm pod pirem najbliszego i jedynego krewnego, ktrego mam na ziemi! Ale
nie dosy tego, dodaje jeszcze: i przyrodni mj bracie!", jaka w tym matematycznie dokadna ozibo okrela
stopie powinowactwa jak chemicy albo aptekarze sole i niedokwasy! Wida, nie yczy sobie, ebym pomyla o nim
jak o rodzonym bracie!... A ja, na nieszczcie, nigdy inaczej o nim nie mylaem...
Pamitam, kiedy zaciga si do artylerii i przyszo mu wyjeda z Warszawy, jak czule egna si ze mn! Jak gorco
przyrzekalimy sobie dozgonn przyja! Dwaj bracia, dwie sieroty odrbnie rzucone na wiat zdaje si mogy mie
nadziej, e ten zwizek bdzie trwaym, jednake stao si inaczej! Bg wie, dlaczego, ja tego dotd zupenie nie
pojmuj. Z pocztku odbieraem od Karola listy czste, dugie, pene czucia i poezji, potem pisma coraz krtsze, bez
adnych poetyckich wzlotw, prosto szpargaliki wzowatej prozy, od ktrej chodu mona byo zbami dzwoni.
Spytaem go o przyczyn tej przemiany, nie odpowiedzia mi i przesta pisywa. Po tym czasie tylko od obcych ludzi
wiem, e si dosuy stopnia, by onaty, owdowia, wygra na loterii zotych, wzi dy

misj i gdzie przepad. Mwiono mi, e kilka razy by w Warszawie, wiedzia, gdzie mieszkam, ale nigdy mnie nie
odwiedzi. Moje zajcia doktorskie przeszkodziy mi spotka go w towarzystwie, zreszt, zrobiwszy si panem, bywa
tylko w pierwszych salonach Warszawy, ktre ja odwiedzaem jedynie w czasach strapienia, to jest wtenczas, kiedy do
nich nikt nie przychodzi. Chciaem go jednak widzie, i powicajc wszystkie drobnostkowe saboci obraonego
serca, zameldowaem si u, jego drzwi. I c? Lokaj powiedzia mi, e pan niezdrw. Sarkazm dobrany umylnie do
kroju doktorskiej sukni!... Sta si dla mnie tak obojtnym, e kiedy w pewnym salonie obok niego siedzcy go
mwi o mnie, nie odwrci do niego twarzy, aeby zapyta przynajmniej o to, co grzeczno kae robi dla ludzi raz w
yciu widzianych: czy zdrw? jak mu si powodzi?
A wszyscy o tym czowieku mwi z szacunkiem! C to za dziwna zagadka? Ha, zobaczmy, co te on pisze w tym
bileciku.
Moci Doktorze i przyrodni mj bracie Ksawery!
Gdybym by o cae dziesi lat modszy, ni jestem na nieszczcie, zaczbym ten

list od przeprasza za dug przerw korespondencji i dla usprawiedliwienia siebie zwalibym win niezawodnie na los
i okolicznoci. Dzi, nie czujc w sobie adnej ochoty do tak paskiego kamstwa przed samym sob, wol raczej
narazi si w oczach WPana na z opini o moim charakterze (bo i sam zreszt nie myl o nim pochlebnie), jak
pozwoli sobie innej wymwki nad t, e korespondencja nasza przestaa mnie zajmowa i dlatego jej zaniechaem.
Jeli to zy postpek, to przynajmniej szczere wyznanie, co dzi jest rzecz do rzadk. Teraz przystpuj do interesu.
Od roku jestem mocno chory, trzy miesice lecz si ju w stolicy. Doktorowie ukrywaj przede mn prawdziwe
nazwisko choroby, ale wiem i bez nich, e mam suchoty, suchoty tak daleko posunite, e tylko jedn nog stoj
jeszcze na Boym wiecie, a drug ju w mogile. Oh! Cette position est dsagredble nawet dla najlepszego tancmistrza
i dlatego yczybym sobie prdzej mie obie nogi w kupie albo na ziemi, albo pod ziemi. Koledzy WPana jednego nie
mogli dopi, a drugiego nie chcieli. Mwi, e WPan jeste doskonaym w swojej sztuce, udaj si wic do niego z
prob, aeby mnie od

wiedzi co rychlej i powiedzia bez ogrdek, co moesz dla mnie uczyni. Zamawiam sobie jednak, aeby mnie pan
raczy spotka tak askawie, jak kadego innego pacjenta, bez wyrzutw, bo na te nowy pacjent nie zasuguje, a ja z
mojej strony od nikogo ich nigdy nie przyjmowaem, bez caowa i ciska, bo tego si nie czyni dla pacjenta, tego ja
nigdy nie lubiem, a teraz w chorobie byyby one dla mnie zbyt uciliwe, na koniec bez westchnie, kiwa gow itd.,
bo to wszystko w do ju nudnym stanie mojej duszy mogoby mnie jeszcze znudzi. Co do honorarii, pkim ywy,

bd akuratnym, a po mierci prawem braterstwa wszystko si dostanie Panu Ksaweremu, od ktrego obecnie mam
honor czeka wizyty albo wyranego odmwienia mi pomocy. Mieszkam w hotelu Angielskim.
Karol L."
Okropny, lodowaty czowiek! zawoaem z gorycz, doczytawszy do koca to martwe pismo. Dziwak!
Splinnik! Szalony! Dreszcz przelecia po moim ciele od gowy do pit, wzdrygnem si z oburzenia i chciaem od
teje chwili zapomnie, e mam brata, przyrzekaem sobie

nie postawi nigdy mej nogi na jego progu, obarczaem go najciszymi wyrzutami, biegaem po pokoju, zorzeczc
caemu rodzajowi ludzkiemu, wszystkie muskuy dray mi w twarzy od wzruszenia, powietrze dusio mnie, straciem
siy, padem na sof i zapakaem jak dziecko. W tej okropnej chwili pojem cen ez. za nie jest to woda, jak mwi
ludzie zepsutego serca, ani pyn uatwiajcy poruszenia oka, na ksztat sada pomagajcego obrotom k powozu, ani
chemiczna kombinacja wody, soli morskiej, wapna itd., ani wreszcie prosta litera moralnego alfabetu o, nie! Jest to
poegnalny upominek dany pierwszym naszym rodzicom w chwili strapienia przez archanioa, ktry zapar za nimi
wrota edeskie, jest to kropla zdroju niebieskiego. Cae ciao czowieka jest pode, skazitelne, ziemskie, jedna tylko za
szczerego uczucia jest czysta, bo ma pocztek z nieba. Ledwie zapakaem, wszystkie moje myli zmieniy si. Zamiast
zorzeczy bratu, zaczem si nad nim litowa i usprawiedliwia go arliwie. Wszak czowiek oziby w sercu
mwiem sobie jest najnieszczliwsz istot na wiecie. Zreszt czyli fenomen moralny moe by bez przyczyny?
Nie. Jeli czucie do tego stopnia wyzibo w Karolu, to kto wie, czy

nie dlatego, e przeszed cik kolej dowiadczenia? Moe wielu czerpao z tego serca, a nikt go nie napenia
wzajemnoci i rdo uczu wyscho! Biedny Karol! Jak on si musia pasowa z spami wtpienia, podejrzliwoci i
chodu moralnego, pki mu nie poary serca." Zamyliem si gboko. Ha! zawoaem po chwili. Kiedy skwar
gwatowny wysuszy rdo, wszake to samo soce topi niegi na szczycie bliskich gr, a niebo zsya deszcze, aeby
nowe wody nacieky do rda i eby nie byo suchym oyskiem. Czyli religia nie jest dla strapionego serca take
promieniem soca i ros niebiesk, ktre ywi i podsycaj w nim rdo uczu w cierniach ywota? Mia wic
rodek, mia or dla walki, nie powinien by upa." I znw pogryem si w dumy. Przypominaem sobie dziecice
lata Karola. Mia matk dobr, ale lekkomyln, wietrzn, wiatow kobiet, ktra sama, bdc mao bogobojn,
niewiele te zwracaa uwagi na syna. Piastunki uczyy go pacierza, matka suchaa z prnoci, jak go recytowa, ale
nigdy nie zoya mu dziecicych doni do modlitwy. Std pierwszy pocztek obojtnoci religijnej, zaniedbanie
modlitwy i obrzdkw kocielnych w tym wieku, kiedy ziarno ewangeliczne najskuteczniej by

wa posiane na owoc mioci Boej. W szkoach, wrd pustoty modzieczej, bez bacznego oka matki, obojtno
religijna jeszcze wicej si powikszya. Na koniec w nastpnych latach, kiedy dojrzalszy rozum i w czci moje uwagi
naprowadziy go na drog, e religia jest jedyn rkojmi szczcia na ziemi, jedynym punktem opory w yciu,
pociech w cierpieniu i nadziej za grobem, Karol z zapaem porwa si do teologii, oznajomi si z wiar i utwierdzi
si w niej, ale z opieszaoci nie poszed dalej i tylko wyrzeka czsto, e nie moe w sobie wzbudzi mioci.
Pohamuj ciao mwiem mu. Zniszcz w sobie stopniowo jedn wad po drugiej, penij cile obowizki
kocielne i ufaj w Bogu, a dopomoe ci." Oczy Paskie nad sprawiedliwymi, a uszy Jego ku probie ich" mwi
Piotr S. Karol sto razy zaczyna i sto razy porzuca. O, teraz pojmuj wszystko, rozumiem jego lodowat ozibo,
dziwactwo, zgryzot. Ten czowiek ma religi tylko w gowie, ma przekonanie, ale mu schodzi na mioci, to jest na
religii w sercu, bez ktrej, podug sw . Pawa, czowiek jest jako mied brzkajca". Objem myl wszystkie
cierpienia takiego stanu duszy i uczuem w sobie niewypowiedzian ao nad jego pooeniem moralnym. Za

pomniaem mojej urazy dziesiciu lat milczenia, ostatniego listu, zapomniaem wszystkiego i czujc si w siach
przenie, co tylko moe by najboleniejszego, postanowiem powici mu si zupenie, pragnc uly cierpieniom
jego ciaa i pocieszy zbola dusz. Wyjechaem natychmiast do hotelu, gdzie mieszka.
III
Przyjedam, wpadam na wschody, dzwoni i cay zdyszany z progu ju krzycz na lokaja:
Powiedz prdzej bratu, e ja przyjechaem.
A skd pan przyjecha? zapyta lokaj roztargniony.
Z domu, z mojej kwatery, z Podwala odpowiedziaem niecierpliwie. Sugus wytrzeszczy na mnie oczy, snad nie
wierzy, eby dopiero po trzech miesicach stawia si brat do brata z pierwsz wizyt, wszake kiwnwszy gow, z
wolna popyn przez sal do sypialnego pokoju.
Chodz, chodz, chodz po sali, niecierpliwie mn kapelusz w rku, chciabym minuty cisn w jakiej parowej prasie,
e

by z nich zrobi sekundy, nareszcie wraca lokaj i rzecze:


Pan prosi pana Doktora.

Nie zauwayem tego nowego ostrzeenia i wchodzc do chorego biegem rzuci mu si prosto na szyj i ucisn go
po bratersku, lecz Karol dostrzeg mego zamiaru i wprzd nim zrobiem kilka krokw, zawoa guchym, ochrzypym
gosem:
Doktorze....
To fatalne sowo dotkno mnie boleniej, jak gdyby mi kto n wcisn w piersi. Zatrzymaem si na miejscu jak
wryty, wytrzeszczyem na niego oczy i chciaem mu wypowiedzie, ile mnie oburzao tak dziwaczne ze mn
postpowanie, ale spojrzawszy na posta tego nieszczliwego, ochonem natychmiast z gniewu. Biedny Karol,
oboony poduszkami, siedzia w wolterowskim krzele blady, wyschy jak szkielet, z wpadymi oczyma, w ktrych
grao jakie martwe wiato, z komi sterczcymi na zwidych jagodach i znamieniem mierci we wszystkich rysach
twarzy. O, mgem by tak zatwardziaym, eby prawie konajcemu bratu robi wyrzuty?... Nie, nie ma czowieka, co
by si zdoby na taki bezecny uczynek! Staem poraony tym okropnym widokiem i sam nie wiedziaem, co pocz
dalej.

Karol kilka minut trzyma na mnie ostry, badawczy wzrok i snad dostrzeg oywi jego fizjonomi, wycign do mnie
gbokiego wzruszenia w mej twarzy, wida znalaz mnie lepszym, jak si spodziewa, bo jaki bolenie sarkastyczny
umiech such rk i rzek:
Jak si masz, bracie? Ha, po co tu pyta? Ty zdrw, czerstwy, opasy jak mecenas, wida, e gowa nie poera ci
brzucha, majc do innych pokarmw. Co ja, to mam si bardzo le, sam widzisz; mgbym, jak Ziska, przeznaczy
moje skr na bben. Opatrze mnie, suchotnika, i powiedz otwarcie, czego si mog spodziewa?
Oto braterskie przywitanie po dwunastu latach niewidzenia si!" pomylaem sobie. Lito walczya w mym sercu
z oburzeniem, ale to trwao niedugo i w sercu zostay czyste, braterskie i chrzecijaskie uczucia. Opatrzyem bacznie
Karola, wypytywaem go o wszystkie okolicznoci tyczce si choroby, zamyliem si i rzekem:
Karolu, istotnie masz suchoty. Stan

twj wymaga heroicznych rodkw, na ktre ja sam jeden nie chciabym si decydowa. Pozwl mi poprosi kilku
medykw na consilium.
Nie ma po co odpowiedzia Karol obojtnie. Ci panowie mieli mnie ju wszyscy w swoich rkach i nic nie
zrobili pojedynczo, a zatem i razem zebrawszy si niewiele wicej uradz. Powiedz, jak dugo wypadnie mi jeszcze
cierpie? Powiedz otwarcie, jak ci si zdaje?
Milczaem. Brakowao mi odwagi powiedzie mu, e mier stoi ju u wezgowia jego ka. Uratowa tego czowieka
byo rzecz zupenie niepodobn. Miesic, moe ptora, wicej mu nie zostawao do ycia cay organizm
rozprzga si, zwyczajnie jak w ostatnim periodzie suchot pucowych.
Tymczasem Karol wlepi we mnie badawczy wzrok, ledzi myl w odcieniach twarzy, wyczyta j i rzek stumionym
gosem:

Rozumiem to milczenie i dzikuj ci, Ksawery, e nie kamiesz przede mn. Twoi koledzy umiej tak mwi, e z
ich gadaniny nigdy nie mogem si domyli, do jakiego stopnia dosza moja choroba. Zatrzyma si chwil, potem
doda: A wic prdko wszystko si skoczy...

mier!... w trzydziestym roku ycia!... i szepta jeszcze co z cicha, czego nie mogem dosysze. Wkrtce
opanowaa go niemoc, zakrztusi si, zadzwoni na sucego i powiedziawszy mi: Przyjd jutro rano, Ksawery,
tylko bez towarzyszw pooy si do ka.
Zgnbiony alem i t tajemnicz, t drczc obaw, ktra burzy nam pokj duszy, kiedy przeczuwamy mier drogiej
dla nas osoby, wyszedem wolnym krokiem od Karola. Ta myl, e po dugiej rozce spotkaem brata jedynie dlatego,
eby mu przygotowa mogi, pada jak kamie na moje serce. Czuem tym wiksz bole, e Karol, co mi zawsze by
drogim mimo wszelkich dziwactw jego postpowania, mg umrze z t oziboci dla mnie, na ktr nie zasuyem i
ktrej nie pojmowaem wcale. Pragnem z caej duszy przekona go o moim przywizaniu.
Czy odwiedza kto twego pana? spytaem sucego w sali.
Nikt oprcz doktorw i wczoraj by ksidz odpowiedzia sucy.
To samotnictwo zdziwio i wzruszyo mnie razem. Wiedziaem, e mia mnstwo znajomych w Warszawie. Kade
wyczenie si czowieka mylcego ze spoecznoci ma w sobie co solennego i rodzi w nas

silne wspczucie, a c, jeli krom tego dobrowolny samotnik pasuje si jeszcze z cierpieniem! Jest to rodzaj
mczestwa, o ktrym nie mona pomyle obojtnie. zy pocieky mi po twarzy. Siadem na kanapie i powiedziaem
sucemu, e bd nocowa u brata.
Ach, to dobrze! zawoa mocno ucieszony Maciej bo prawdziwie al mi mego biednego pana, ale nie wiem
sam, co z nim pocz. Od dawnego ju czasu nie moe spa w nocy, robi mu si bardzo markotno i wtedy zwyczajnie
kae mi co opowiada. Czyme ja prostak potrafi go zaj? Ledwo gb otworz, znudzi si moj gadanin i bierze
ksik jedn po drugiej do czytania, a snad musia wszystkie ju po kilka razy przeczyta albo moe ksiki niewiele
warte, bo adna go nie zajmuje i rzuca je z niechci. Czsto te pisze co tam na papierkach, siedzi nad tym z uwag,
a wypisawszy si, rzuca papierki obojtnie pod st i znw woa na mnie i kae mi baja, co przyjdzie do gowy. No,
prosz pana doktora, co to za ycie cierpie nie tylko we dnie, ale i w nocy? Nie pokrzepi si snem, jak inni ludzie? I
zawsze taki markotny, e a serce boli patrze na niego, tym wicej e to takie dobre panisko!

Czy dawno suysz u mego brata?


Trzy miesice z gr.
Dlaczego odprawi tego, co by przed tob?
Dlaczego? A Bg to wie! Powiadaj, e pan nie lubi trzyma dugo jednego sucego, choby by najlepszy. Wida,
e go to nudzi.. Jeli wyzdrowieje, to i mnie wkrtce odprawi. A ludzie jako na swoj bied duchem si do niego
przywizuj. Ten, co by przede mn, paka jak dziecko i prosi pana, eby go nie odprawia. I mnie nieatwo bdzie
odej, ale c robi? Wida, e u pana ju tak zaprowadzono.
IV
O pnocy Karol zadzwoni. Pobiegem do niego. Spojrza na mnie z niejakim zadziwieniem, przecign rk po
czole, ziewn i rzek obojtnie:
Macieja woaem, ale kiedy tak dobry, e nocujesz u mnie, to side. Nie mog spa... Go to za okropna
mczarnia bezsenno!... Opowiedz mi, Ksawery, co te si dziao z tob od czasu naszej rozki?...
Opowiedziaem mu w kilku sowach ca moj histori. ycie moje byo tak ubogie w wypadki, tak ciche i spokojne,
cho

cia nie bez mozou i cierni, e prawdziwie nie miaem o czym dugo mwi! Karol zamyli si, potem rzek:
Jak widz, dusza twoja bya zawsze tak zdrowa, jak i ciao. Ze mn dziao si zupenie inaczej.
Prosiem go, eby mi opowiedzia swoje ycie.
Po co rozgrzebywa ten popi? odpowiedzia Karol smtnym gosem. W kadej powieci, a nawet w
dziejach, wypadki tyle maj ceny, o ile prowadz do jakich wanych wnioskw. Na co ci wiedzie, gdzie byem, co
robiem, kogo znaem itd.? Musiaby te rzeczy kombinowa i roztrzsa, eby doj do tego, co ci mog powiedzie
w kilku sowach. aknem nieustannie spokojnoci ducha i nie znajdowaem jej, siliem si zaata jak dziur w
sercu, przez ktr wyciekao mi szczcie, i nie mogem tego dokaza, drczyem si niepojtymi dla mnie dzami,
oczekiwaem czego z dnia na dzie i szukaem na wszystkich drogach, nie doczekaem i nie znalazem!... Sowem,
ycie moje przedstawiao jakby symptomata jakiej moralnej choroby... Doktorze! To twoja rzecz znale dla niej
nazwisko.
O mj Karolu! rzekem z westchnieniem znam t chorob, spotykaem

j nieraz w towarzystwie, w silniejszym lub sabszym stopniu. Jest to na nieszczcie do pospolita w naszym czasie
choroba to s suchoty serca.
Ha! Do trafnie, jednak niezupenie! Moje cierpienie byo wiksze, bo i umys pasowa si z boleci. Suchoty
duszy byoby dokadniej. No, panie Doktorze, a jakie przepisujesz lekarstwo od tych suchot?
Jest tylko jedno, ale pewne religia. To jest: przekonanie w umyle, mio w sercu i wylanie obojga w uczynkach.
Czowiek, ktry z pokor i ufnoci w Bogu uywa tego lekarstwa, uwaa ycie ziemskie za czasow pielgrzymk i
chociaby bya najboleniejsz, nie traci nigdy pokoju ducha. W mioci nie ma bojani mwi Jan S. Aposto
gdy bo ja ma utrapienie, a kto si boi, nie jest doskonaym w mioci."
Szukaem tego lekarstwa rzek Karol ale byem zanadto oddany wiatu, eby je znale. Czuem jednak, e
bdz, o, gboko to czuem i nieraz, kiedy przesyt albo niespokojno drczyy m dusz, woaem do Boga z
rozpacz o promie aski niebieskiej, co by mi ogrza serce mioci, lecz woaem jak prniak, ktry nie chcc
pracowa ebrze, i dlatego Niebo nie wysuchao mego gosu. A bez

tego, czyme byo moje ycie? Bdziem cigle po manowcach, sam nie wiedzc, gdzie biegn i czego szukam,
podobny do okrtu, ktry straciwszy ig magnesow krzyuje ocean w rnych kierunkach po woli fal i wiatrw,
pasuje si z burzami i nigdy nie wie, gdzie go zanios. Rozum i honor zachoway mnie od zmazy; imi moje byo
zawsze otoczone szacunkiem towarzystwa, w ktrym mnie los postawi, ale w duszy ile to razy nazwaem siebie
faszywym, podym; okrutnym, nikczemnym czowiekiem! Padaem z bdu w bd, ze saboci w sabo, z mczarni
w mczarni; szukaem cigle nowych wrae, eby odurzy tsknot serca. Chci i dze moje cigle si zmieniay.
Ani przyjaciel, ani kochanka nie mogli mnie dugo zajmowa. Serce moje byo w pewnym rodzaju zimnej egzaltacji,
ktrej wybuchy daway drugim tak faszywe o mnie pojcie, e uwaali mnie za czowieka czuego i przywizywali si
do mnie. Ja sam udziem si czsto updzajc si za marami mioci, przyjani i sawy, ale wkrtce spostrzegem z
rozpacz, e mniemana czuo bya nic wicej jak draliwo nerww albo sza gorczkowy, chorowite wzruszenie
serca, bez staej osnowy, a zatem faszywe i nietrwae.

al mi tych ludzi, co zbliali si do mnie. Ja byem jak elazny piecyk, co chwil grzeje mocno, a potem mrozi rk,
ktra si do niego dotknie. Nikt nie przenikn do gbi mej duszy, nikt mnie nie zna!
Choroba moja przesza wkrtce i do umysu. Myl zacza szuka take coraz nowego pokarmu i przeuwszy go,
rzucaa z niechci. Przechodziem od jednej nauki do drugiej, zgbiem jedne wicej, drugie mniej. Kada z nich
zajmowaa mnie mocno, pki nie doszedem do staych
o niej poj, pki nie wyczerpaem przedmiotu lub ciekawoci, a potem kade przeczytane dzieo stawao si dla mnie
obojtnym Laplace tak samo jak Byron, Cu vier jak Tacyt i Kant jak Rabelais.
I nie mogo by inaczej. Wszak ksiki s to ludzie z papierowym ciaem i kady postpuje z nimi tak samo jak ze
zwyczajnymi ludmi. Znudzio mnie wszystko, straciem bodziec do pracy, wpadem w rozumne lenistwo, najgorsze ze
wszystkich rodzajw prniactwa, i zostaem zupenie bez obrony przeciw temu robakowi, ktry mi toczy serce.

Nie lubi w oglnoci dugich dysertacji w przedmiotach moralnych. wiat jest tak dziwnie stworzony, e w materii
jest wicej ni materia jest mdro. Dlatego uywam czsto porwna to krcej i dobitniej. Oto na przykad
wracajc do mojej biografii widz, e mgbym by porwnaniem da ci dokadne o moim yciu pojcie. Jak w
suchotach piersiowych powietrze wcigane w chorowite puca, zamiast oywia organizm ciaa, coraz wicej je
niszczy, tak w suchotach duszy wraenia yciowe, padajc w gb schorzaego ducha, wytpiaj w nim pierwiastek
niebieski i mszcz ycie moralne.
Skoczywszy, zamilk.
O Karolu! zawoaem dlacze goe?...
Wiem, co chcesz mwi przerwa mi Karol niecierpliwie. Bdziesz deklamowa o mojej oziboci dla ciebie,
o przerwie listowania, dlaczego nie szukaem pociechy i rad u brata, itd. Daj pokj! Nie mam ci na to co odpowiedzie.
Ozi bem, no c robi, stao si. A kiedy si stao, to nie chciaem udawa z grzecznoci, e si nie przemieniem, bo
widzisz, mj Ksawery, po kilku latach ycia zrobiem sobie postanowienie, wyjwszy obowizkw

spoecznych, nigdy Me czyni tego, co ranie nudzio, ani marzy o tym, co widziaem, e nie jest prawd.
Ja myl rzekem umiechajc si e kady ma ten zwyczaj.
Gdzie tam! Wida, e mao obserwowae ludzi. Bg stworzy czowieka na obraz i podobiestwo swoje, a czowiek
w naszych czasach zrobi z siebie map. Wiksza cz czynnoci ludzkich pochodzi z mapiarstwa. Czowiek, nie
zdajc sobie rachunku, naladuje drugich, zwodzi samego siebie, smuci si i ekstazjuje na cudzy manier.
To mog czyni tylko dzieci.
Mylisz si. Dla dzieci mapiarstwo w oglnoci poyteczne, bo inaczej jake by si nauczyy je, pi, chodzi i
mwi? Ale w ludziach dojrzaych ta wada jest paska i czsto zgubna. Przejd myl swoich znajomych, czyli to
jeden z nich z mapiarstwa osobom yjcym, a nawet bohaterom powieciowym, nagina swoje ycie na ich ad?
Pozbywa si samobytnoci, wspomina uczucia, ktrych nigdy nie czu, poetyzuje to, co go w istocie nudzio, i
miesznie kamie przed swoj wasn person? Niejeden, spdziwszy najprozaiczniej dziecinne lata, przeszedszy przez
nudne miostki, przeczytawszy drzemic jaki poemat, kt

ry mu zachwalano, albo wycierpiawszy ndz obojtnie jak osio, marzy potem, idealizuje te paskoci i powiada
drugim o bogich chwilach modego wieku, o gobiej mioci, o cudnej poezji i strasznych cierpieniach, ktrych
kiedy dowiadcza. Z mapiarstwa ludzie czsto chc by kochani jak drudzy i zawizuj romanse bez wewntrznego
uczucia, chc mie tg gow i pij, chc uchodzi za nieustraszonych i pojedynkuj si, itd. Sdz wic, e to jest
nieza rzecz, kiedy czowiek dobrze si rachuje sam z sob i nie robi tych niedorzecznoci.
O jake zimna twoja filozofia, mj Karolu! Wolabym, eby by za przykadem drugich nie zrywa zwizkw z
bratem, chocia si sta dla ciebie obojtnym.
Moe to by, Doktorze, ale do czego nas doprowadzi ta pusta rozmowa? Wrmy lepiej do mapiarstwa. Kiedy,
bdc na wsi, zrobiem ciekawe dowiadczenie nad owcami. Kiedy otworzono owczarni, podstawiem we drzwiach
pierwszej owcy kij przed nogi i gdy przez niego przeskoczya, odszedem. C powiesz na to? Wszystkie owce, ile ich
tylko byo, skakay wylatujc z wrt, jak gdybym trzyma im kij, i czyniy to rozumie si nie z potrzeby, ale dlatego, e
pierwsza owca podskoczya na

tym miejscu. Ot towarzystwo jest tak sam owczarni. A teraz bd zdrw. Sprobuj, czy mi si nie uda zasn.
V
Nazajutrz rano Karol ca godzin rozmawia z ksidzem, potem modli si gorco. Gwatowny i bolesny kaszel
przerwa mu modlitw. Kiedy wyszedem do niego, przywita mnie agodnie, rozmawia o religii, o yciu przyszym i
prnoci wszystkiego na wiecie. Obrok duchowny jeszcze ogrzewa jego serce i bijc promieniami niebieskiego
wiata, rozjania, podwysza i barwi myli, ktre umys wyrabia w tej chwili. Widziaem wyranie, e ta potna
gowa zgia si z pokor przed uczuciem prostego kapana, i al mi si zrobio mdroci ludzkiej. Ognisko duszy jest
niezawodnie w sercu! Cay dzie by do spokojny i przypomina sobie jasne dni ycia, co nas wcigao w dug
rozmow o domu rodzicielskim i czasie naszej modoci.
W nocy lodowaty jego demon znw wzi nad nim gr. Wpad w zwyczajny swj humor, zrobi si obojtny,
niespokojny, zgryliwy, nudny. Rozmowa jego

nie zatrzymywaa si dugo na adnym przedmiocie, miesza wszystko, zaczyna i nie koczy, zamiast rozumowania
po wikszej czci drwinkowa, rzucajc sarka zmy tchnce jak odrtwiaoci, chodem, zgnilizn uczuciow.
Wypisuj tu z jego zda te, ktre bez wyranej przykroci mogem sobie przypomnie.
Jeeli ycie czowieka jest podr od kolebki do grobu, to wyzna naley, e nikt jej nie odbywa w prostej linii,
sumiennie i bez straty czasu. Naladujemy akw, ktrzy idc do szkoy wybieraj najkr tsze drogi, zatrzymuj si
wszdzie, gdzie si mona pogapi, biegn w stron za motylem, eby go przypi na czapce i jako ozdob nosi na
gowie, robi psoty y dkom, sowem, myl o wszystkim, wyjwszy o tym, e trzeba i do szkoy. Takim sposobem

aki i ludzie robi dziwaczne zygzaki i czsto strudzeni bieganin, aujc niedokoczonej pustoty, niespodziewanie
staj u mety.
ledcie natur, a zobaczycie cis sprawiedliwo. Jeli ta matka skrzywdzi czeka w jednym wzgldzie, to
wynagradza mu krzywd w drugim. Tak na przykad lepy lepiej syszy albo czuje palcami, gupi bywa zdrw jak
nosoroec. Kto czsto choruje, to za to bez niebezpieczestwa,

kto rzadko, to ciko, kto ma wielk pami, to mniej innych zdolnoci umysowych itd. Wszystko to powinno by nas
naprowadzi na t myl, e sprawiedliwo wcale nie jest pojcie wzgldne, ale zakon zasadniczy, bez ktrego wiat by
si nie osta.
Nieraz pewno widziae, jak pies, zwyczajnie mody szczeniuk, krci si na miejscu w kko, usiujc uchwyci zbami
koniec wasnego ogona, i mwisz mimowolnie: Gupia bestia!, a wszake pies w innych przypadkach bywa mdry.
Umys wikszej czci modych ludzi karmi si proz, serce wyrywa si do poezji i tym biedakom zdaje si, e te dwie
powki zlepione razem mog uformowa co lepszego jak ndzn ramot! Sdz, e to to samo co uzbroi nogi
kaloszami i wej do salonu z min czowieka, ktry przyjecha w karecie! Biedni spekulanci! Wszakci wychodzc,
musicie zabra z sob swoje zbocone kalosze i wdrowa piechot.
Oprcz pospolitego ryczatowego kamstwa, ktre kady uwaa za wad i cech dusz bezsilnych lub zepsutych, jest
jeszcze drugi rodzaj gania, ktry mona uwaa za ekstrakt subtelny z pierwszego. Ten ekstrakt garstwa destyluje si
nieustan

nie z czowieka dla zadowolenia sekretnego gosu mioci wasnej, dla durzenia najbliszych znajomych, przyjaci,
on, czytajcej publicznoci i wreszcie dla poetyzowania paskich wspomnie wasnego ycia. Jest on tak subtelny, e
go czsto nie dostrzega sam nawet destylator.
W niektrych miejscach uywaj psw do obracania pieczeni na ronie. To biedne stworzenie patrzy ca godzin na
wyborn sztuk misa i wie, e jej nie linie, a jednak wrciwszy do swej budy nie narzeka na ludzi, nie pisze
rozpaczajcych elegii i nie odejmuje sobie ycia. Zdaje si, e ten fakt zasuguje na uwag."
VI
Na drugi dzie Karol cae rano by nadzwyczaj roztargniony. Wida byo, e jaka myl zajmowaa go wycznie, w
rozmowie, w gestach jaka niespokojno, niecierpliwo i zy humor. Co chwila spoglda na zegarek i krzywi si.
Czy oczekujesz kogo, Karolu? spytaem.
Widzisz, e czekam odpowiedzia niechtnie. Czekam ksidza. Mia by o smej, a oto ju dziesita, a nie ma
go.

Pewnie mu co przeszkodzio.
Po c mi to tumaczysz? Dziecko si moe domyli takich rzeczy. Rozumiem bardzo dobrze, e kiedy nie
przyszed, to pewnie zdarzya si jaka przeszkoda, a jednak mnie to gniewa.
Jeli chcesz, to ja pojad po niego.
At, co tam! Nie potrzeba. Gdyby mg dmuchn tak sztucznie, eby natychmiast stan przed nami, bybym ci
wdziczny.
Umiechnem si mimowolnie na to dziwactwo.
miej si, Doktorze! rzek Karol. I ja bym si mia, gdybym by na twoim miejscu. Ja mam mnstwo takich
dziecinnych niedonoci w swoim charakterze. Jest to dziwne pojmowa rozumem niedorzeczno takich przywar, a
jednak by cae ycie pod ich wpywem, cierpie przez nie, skrywa je przed wiatem, gardzi samym sob i nie mie
nigdy do woli, eby si ich pozby... Widzisz, Doktorze, ja jestem czowiek z niecierpliw dz, osobliwie kiedy
wiem, e mog czego da bez wyrzutu sumienia. Kada chwila zwoki lub oczekiwania, staje si dla mnie
mczarni. Cay przecig czasu do powzicia zamiaru, choby szo o dziecistwo, o bagatel, jest dla mnie okropn

katusz. Jeli chc co widzie, pozna, kupi, musz to natychmiast wykona, bo dopki nie wykonam, nie mog o
czym innym myle, jestem niespokojny, roztargniony, gniewam si i tym wicej cierpi, e w tym samym czasie
oburzam si na siebie za to gupstwo. Ile to razy wtenczas, kiedy jeszcze nie miaem zbywajcych pienidzy, kiedy
ona i dziecko ich potrzeboway, traciem ostatni grosz na fraszki, ktrych mi si nagle zachciao! Ile razy ta pustota
zawracaa mi gow, kiedy byem zajty obowizkiem, kiedy czytaem jakie wane dzieo albo kiedy rozmawiaem z
osob do mnie przywizan! I czy uwierzysz? rzucaem ksik, czowieka, kobiet, nie suchaem, co mi
mwili, i marzyem tylko o owej pustocie! Gdyby ta porywczo do drobnostek sprawiaa mi przynajmniej trwa
przyjemno, to bym sobie jeszcze wybaczy, ale byem podobny do dziecka, ktre dobija si igraszki, a jak wemie w
rk, to rzuca obojtnie. Czy pojmujesz takie dziwactwo?
Kade dziwactwo jest niepojte, ina cze nie byoby dziwactwem.
Powiem ci drugie. Mam z aski Boga do dobr gow. miaem si cae ycie z zabobonw, wrbiarstwa i guse,
mgbym by napisa filozoficzny traktat o tym

przedmiocie, a sam byem zawsze pod wpywem tych niedorzecznoci. Kiedy mi si niy dzieci, kiedy spotykaem
bab wychodzc z domu, kiedy mi dzwonio w uchu itd., czuem mimowolnie jak obaw, i oczekujc na pewno
jakiej nieprzyjemnoci rozumie si zawsze co takiego znajdowaem. Czy to nie mieszne?
Wierz, e w chorowitej duszy mog by podobne symptomata.
Suchaje dalej. Te dwie niedonoci, ktre ci powiedziaem, wszake dowodz jakiego nieadu duszy, powiedze
mi, jakim sposobem wizaa si z nimi jaka mania porzdku i systematu we wszystkich drobnostkach codziennego
ycia? W moim pokoju wszystko musiao lee na pewnym miejscu i w pewnej symetrii, prowadziem zawsze regestra
i inwentarze, paciem pienidze jak najregularniej, nie miaem nigdy dugu, nieraz wolabym darowa, jak poyczy,
robiem nieustannie plany dla systematycznego zajcia si, wyznaczajc na kady przedmiot stae godziny, ale prawie
nigdy nie doprowadzaem ich do skutku, dlatego e bez pokoju duszy systematyczna praca jest niepodobna. No,
Doktorze, powiedze mi, e byem cae ycie pgwkiem.
al mi ciebie, Karolu! Te drobiazgo

we niedonoci s tym dla duszy, czym robactwo dla ciaa.


Nieze porwnanie. Masz suszno. To robactwo, od ktrego nie umiaem si opdzi, zupenie odejmowao mi
pokj. Dzi ch do tego, jutro do czego innego, adnej staej dzy, ciga jesienno, po spno, draliwo, obawa,
podobna do strachu dziecka w ciemnym pokoju, zupene rozprenie ducha, ktry tylko w chwilach wysiku wchodzi
w karby posuszestwa rozumowi.
Odkrywasz mi szczegy, o ktrych nie miaem pojcia...
Albo to wszystko? przerwa Karol. Poczekaj, panie Doktorze! Ty jeste filozof, dobrze ci wiedzie
dziwactwa ludzkie, a ja wanie czuj w tej chwili szczeglniejsz wen do wywntrzania si. Chciabym wszystkie
swoje brudy wyrzuci z pamici.
Zamyli si nieco i tak mwi dalej:
Ogie z wod, poezja z pask proz, adnym sposobem si nie jednocz, a u mnie w duszy wszystko to byo razem.
Nieraz w najnudniejszym splinie chwytaem za piro i na papier wyleway si gorce, miosne wierszyki albo dziwne,
komiczne i wesoe sceny. Inn raz przeciwnie, w cigu najczulszej rozmowy, kiedy sowa modej

kobiety burzyy mi krew, w gowie mojej zjawiay si wspomnienia prac naukowych, jakie matematyczne formuy
albo sarkastyczne koncepta, albo fantastyczne obrazy dziwolgw.
Cae ycie marzyem o tym, co jest najpikniejszego na ziemi, chciaem by filozofem, poet, bohaterem, lecz
najwicej, najmocniej pragnem kocha, kocha przyjani i mioci, ale kiedy serce moje updzao si za tymi
ideaami, wiesze, jakie miaem przekonanie umysowe? Oto, powtarzaem sobie, e sawa jest chwilowa byskotka, a
zatem niewarta zabiegw, e interes kojarzy i zrywa przyjazne zwizki, e prawdziwa mio, mio taka, o jakiej
marzyem, nie egzystuje na ziemi. Tym sposobem serce zawsze pocigao mnie do ludzi, a gowa mnie od nich
odstrczaa. Nudziem si bez towarzystwa i nudziem si w dobrze znajomym towarzystwie, przeto te najwicej

szukaem tych okolicznoci, ktre mi dozwalay widzie liczne zgromadzenia, obserwowa fizjonomie, sysze
rozmowy, ale nie zblia si do nikogo. Pragnem kocha, nie mogem obojtnie spojrze na adn mod kobiet i
natychmiast mylaem sobie: Ach, gdyby ona mnie kochaa!" Zazdrociem wszystkim, ktrzy kochali lub byli
kochani.

Stroniem od kochanek i on i prawie czuem do nich nienawi za to, e nie mnie kochay, lecz kogo innego. Zdao mi
si, e kada z nich jest moj nieprzyjacik. Podesze kobiety nie miay adnej ceny w moich oczach. I przy tym
gwatownym pocigu do kobiet dugo byem niemiaym, a potem bez adnego szacunku dla caej pci, ktra mi si
zdaa przepeniona miesznoci i niedonociami.
W przyjani, w mioci kilk wzlotami wznosiem si wyej jak inni w dugim czasie, ale prdko te stygem, nudziem
si, stawaem si obojtnym, gniewaem si na tych, ktrych przed chwil kochaem, jak gdyby mnie zdradzili, i jeli
obrazy ich trzymay si w mojej pamici, to byy to nieprzyjazne dla mnie widma. Czuem do nich niech i wstrt tym
wikszy, im silniej ich przedtem kochaem. Oto jest okropny stan, ktregom nigdy nie pojmowa.
Zwyczajnie jak w suchotach moralnych rzekem Karolowi. Inaczej by nie moe, kiedy czowiek yje
wyobrani, bo ze wszystkich ziemskich rzeczy wyobrania najprdzej si zapala, ale najprdzej te zibnie. I kobiety
ci kochay?...
O, to mi przepowiedziano jeszcze w modoci! Ciebie ju wtedy w domu nie

byo. Pewna wdwka znajoma z kokieterii, zapatrzywszy si raz na mnie, rzeka do mojej matki: Ten chopiec ma tak
dziwne oczy, jakich jeszcze nie widziaam! Kiedy doronie, pewna jestem, e bdzie mia wielk wadz nad
kobietami." Zdanie wdwki w tym przedmiocie miao pewn wag, zostao mi dotd w pamici dlatego, e istotnie w
czci sprawdzio si. Ale ta rozmowa cignie si zbyt dugo znudziem si. Pogadajmy o czym innym. Potem
mwi o rzeczach naukowych, zacieka si w badania, o sobie ani sowa.
VII
Nie. ma adnego ratunku, ten czowiek musi wkrtce umrze! .
Ale jakie to mczarnie moralne poprzedzaj zgon czowieka, nie majcego w sercu religijnego czucia!... Wada
zupenie rozsdkiem, wierzy w Boga, w niemiertelno duszy, pewny jest tego, e za mogi zaczyna si drugie ycie i
lka si tego ycia, i szuka w sobie pociechy, i z rozpacz nie znajduje adnej!... Jeli smutnym byo jego ycie, koniec
egzystencji jest jeszcze stokro okropniejszym.
W nocy drczony bezsennoci Karol

zawoa mnie i rzek sabym gosem: . Chciabym pogawdzi z tob, ale mnie to mczy.
Ofiarowaem si czyta mu jak ksik.
Co tam ksiki! zawoa natajc gos, ktry guchym echem brzcza w schorzaej piersi. Co czytanie! To
rozmowa z trupem! W caym yciu przekadaem mow ywego czeka nad najmdrsze ksiki. Upodobanie do
gawdy z dziecistwa nigdy mnie nie opuszczao i mam uprzedzenie, e to nie kompletny czowiek,
kto gawdzi nie lubi. Ale ot, bieda, nie wiem sam o czym mwi, wida, e jestem mocno saby. Lampa ciemno si
pali, podkr knot do gry... No, c? Albo to tak trudno znale przedmiot do rozmowy? Bdziemy mwili o
lampach, o gazie, o wiecach... Midzy rozumnymi ludmi kada drobnostka prowadzi do wanych uwag. I patrza
na mnie ironicznie, czekajc pierwszego sowa.
Zacznij sam mwi, Karolu! rzekem umiechajc si. Dla mnie w lampie jest tylko olej, nic wicej.
Doktor jeste systematyk, dlatego nic wicej nie widzisz. A dla mnie wiato lampy, gazu albo wiecy jest rodzaj
szczcia. Najmilsze moje dumania, najprzyjemniejsze chwile samotnictwa, najzdrowsze

myli znachodziem zawsze wieczorem, przy wietle. Czstokro po caodziennej nudzie lub przykrociach, kiedy
sucy wniesie wiato do pokoju, wszystko przychodzi do porzdku i rozjania si w mej duszy. Rzsisto owiecony
salon zawsze czyni na mnie przyjemne wraenie, a przeciwnie, blask soca, gwiazd i ksiyca podoba mi si tylko w
wyobrani, a w naturze soca nie lubiem, jutrzenki nigdy nie widziaem, gwiazdy i ksiyc byy dla mnie zupenie
obojtne. C to znaczy?
Zawsze to samo, brak czucia.
mieszny z ciebie czowiek! Wszystkie drobnostki podcigasz pod szubienic swojego systematu.
Wybacz, Karolu, niektre drobnostki w pewnych okolicznociach mog mie wielk wag. Znaem niegdy
czowieka, ktry nie lubi patrzy na kobiety zamne w tym czasie, kiedy posta ich staje si nieforemn, i dziwi si,
dlaczego one wtedy pokazuj si w towarzystwie? Bya to drobnostka, a jednak powziem z niej przeczucie, e w
czowiek bdzie zym mem, i istotnie, nie omyliem si by dla ony twardy jak kamie.
Karol ugryz si w warg, snad uboda go ta uwaga.
Wrmy do soca rzek po chwi

li. Dlaczego masz mi za ze, e mu si nie kaniaem, jak gwebr? Skd widzisz w tym brak czucia?
Mj Karolu! rzekem przypatrz si prostaczkowi, czowiekowi z czuciem, wreszcie dziecku, wszak wszyscy
lubi to sonko, ktre owieca i grzeje wiat Boy. Smutna to niedziela, smutniejsze wito, jeli sonko nie wieci.
Zimow por, kiedy Bg da wiaty dzionek, nawet skrzywione serca mieszkacw stolicy raduj si i na ulicach
wida mnstwo spacerujcych. Kto ze starcw przy schyku spokojnego ycia nie wspomina majowego soca swojej
modoci? Kto z kochajcych patrzy obojtnie na ksiyc i niebo usiane gwiazdami? O, wierz mi, Karolu, e
upodobanie w naturze wcale nie jest uczuciem przypadkowym, jest to znak czystego serca i iskierka tej mioci, ktr
czowiek wielbi Stwrc.
Natura bya dla mnie tylko niepojt zagadk zawoa Karol. Zaciekaem si w tajniki jej ycia, dziwnie
doskonale krcego w milionach rozmaitych kanaw. Newton i wszyscy uczeni objanili nam tylko najprostsze
zagadki przyrodzenia. W jednym listku trawki, w ma

ym pajczku, jest wicej niepojtego, jak w caym systemacie grawitacji.


Mwisz jak czowiek mylcy rzekem z westchnieniem. Gdyby mia prawdziwe czucie, powiedziaby, e
tajemnice listka, trawki lub maego owadka mog w nas wzbudzi tyle gbokich wzrusze i kornego poddania si
woli Boej, ile caa mechanika niebieska odgadnita przez astronomw.
Karol zamyli si w milczeniu, potem rzek:
Suchaj, Doktorze! Opowiem ci jedno z moich dowiadcze nad pajkami.
Wiesz, e pajki nie chodz po wodzie. Ot raz nalaem wody w miednic, zrobiem krek drewniany z prcikiem
przymocowanym prostopadle do jego paszczyzny, i puciem na rodek wody jak czenko z masztem, na wierzch
tego masztu posadziem pajka i zaczem obserwowa, co te zrobi w tym przypadku. Pajk zszed naprzd na d po
prciku, lecz zobaczywszy wod, wrci nazad, krci si dugo we wszystkie strony na szczycie masztu, jak gdyby
wypatrywa drog ratunku, nareszcie zacz snu z siebie pajczyn, uformowa z niej maleki kbek, rzuci go
apkami na brzeg miednicy i po tej nitce co tchu uciek. Czy wierzysz temu?

Zupenie wierz. Wszak czsto mona widzie pajki w sitowiu nad wod. Musi by tym samym sposobem
przechodz z jednej rdki na drug.
Ot widzisz, Doktorze, ten pajk by mdrszy ode mnie, bo on potrafi unikn zimnej wody i wyratowa si
wasnymi siami, a ja przy caym moim rozumie nie umiaem wysnu sobie z serca nitki pokoju i zbawienia.
Mj Karolu! rzekem z westchnieniem powiniene dzikowa Bogu, e przy takim braku czucia nie stae si
zym i wystpnym czowiekiem.
Zdrowy rozum pomg niewiele rzek Karol uczucie honoru take. Ustrzegem si wystpkw, ale bez
zasadniczego czucia nawet dobre moje uczynki nie miay w moim przekonaniu adnej ceny. Bo widzisz, na przykad
kiedy spotykaem ubogiego, nie odmawiaem mu wprawdzie jamuny, ale dawaem pienidz obojtnie, jak zapat
robotnikowi, mylc tylko o tym, eby si jak najprdzej ode mnie odczepi. Zrobiem niejednemu przysug, ale mnie

to zawsze nudzio. Poyczaem pienidzy bez kwitu, mniej dlatego, eby dopomc, jak eby dowiadczy uczciwoci
ludzkiej. Litowaem si nieraz nad ndz, pakaem nawet, ale tak samo

jak nad czu ksik, to jest chwilowo, z draliwoci nerww, a nie z czucia. W kwadrans po zach mogem si mia
do rozpuku. Milczaem, rozmowa si ucia.
Ty si nudzisz rzek Karol po chwili a ja czuj w sobie dziwny popd do gawdki. Powiedz mi, jaki przedmiot
najwicej ci moe zaj?
Twoja historia rzekem wszak ja nie wiem wcale, co si z tob dziao od dwunastu lat.
Moja historia? Czyli ci jeszcze nie znudziem wywntrzaniem si? Wiesz najwaniejsz cz mojej biografii, to
jest moraln fizjonomi ycia, po c ci przepatrywa achmany dziaalnoci, ktre czas nakada na mnie? Gdyby
chcia napisa o mnie powie, grosza by nie bya warta. Tymi czasy, drczony po nocach bezsennoci, spisywaem z
nudw niektre wspomnienia mego ycia. Tu, pod stoem, w tym koszu midzy mieciami ley moja ramota. Jeli ci
bierze ciekawo, moesz sobie jutro wygrzeba te szpargay i przeczyta.
Ta okoliczno do szcztu zniszczya gawd, do ktrej mielimy przystpi. Karol, przypomniawszy sobie nocne
pisanie, a tym samym i ycie, uton w dumaniach.

Czoo jego ukadao si stopniowo w fady, rysy twarzy skrzywiy si i oczy stany nieporuszone w orbitach. Wida
byo, e pami wywoywaa w duszy widma przeszoci i na przekor woli stawiaa je przed sd rozumu. Zapomnia
zupenie o gawdzie. Ja za, mylc, e si nareszcie oznajomi z histori brata, nie miaem adnej chci odnawia
rozmowy. Tak upyno do czasu w zoboplnym milczeniu, nareszcie. Karol przerwa je, zawoawszy mnie: We
prdzej te miecie, bo je ka spali.
Kiedy wziem kosz z papierami, doda: Znajdziesz bez wtpienia zbyt otwarte wyznanie. Tylko samotne dumy
umierajcego bywaj tak nielitociwie szczere. Pki czowiek daleko od grobu, to zawsze albo si zanadto chwali, albo
zbyt gani, co zreszt na to samo wychodzi, tylko jedno jest napisane biaymi literami na czarnym papierze, a drugie,
czarnymi na biaym.
SZPARGAY KAROLA
KOZIENICE
Kto by chcia mie pojcie o Kozienicach, niechaj sobie wyobrazi ogromny plac niebrukowany i botnisty. To jest
rynek

i forum sawnego miasteczka, na ktrym komercja i wymowa rwnie doskonale si produkuj. Trzy strony tego placu
ostawione s rzdem ndznych chaup, zdaje si dlatego tylko, eby w lecie nie byo wida yta rosncego za miastem.
Na rogu ostatniej strony, w kcie, stoi na p zbutwiay drewniany kociek w cudownej prostocie pierwszych wiekw
chrzecijastwa. Obok niego dobrzy ludzie podug staropolskiego zwyczaju wybudowali karczm, ktra ma wcale
niez min. Nareszcie pozostae miejsce zajmuje stary paac, niegdy, jak mwi, krlewski, a dzi panteon caego
powiatu kozienickiego i mieszkanie pana naddzierawcy. Na rodku rynku kurdygarda, a za domami, za stodoami, we
dwch rnych kierunkach dwie muzykalne kolonie: poczta na Starej Wsi i hamernia za kierkutem trbka i kocie.
C wicej powiedzie o sawnym miecie? Chyba to, e ma pikne campo vaccino, nie ustpujce rzymskiemu, i e
arystokracja kozienicka nosi kalosze rwno osiem miesicy w roku, rachujc i zim. Kto nie ma funduszu, moe
zbankrutowa albo oszale od kataru.
Ilu te to sawnych mw mieszkao w

tym miecie za moich czasw! Jeli pami ich zaginie w potomnoci, to chyba dlatego tylko, e nie znajd dla siebie
jakiego Plutarcha.C to za majestatyczn figur mia pan naddzierawca, kiedy w wito ustroi si w buty z
ostrogami! A pan burmistrz, stary uan w municypalnym mundurze? A pan podsdek, o egzystencji ktrego tyle tylko
wiadomo, e poj w maestwo pani podsdkow? A pan sekretarz? A pan pisarz? A pan kasjer, o ktrym mwili
ydzi: Hersztu! Uf! U tege jegi moci pod ciapkiem dwa rozumy!" A nareszcie pocztmistrz, orygina na cay powiat.
Tego poczciwca gobie zrobiy pgwkiem. Zakocha si tak mocno w tym ptastwie, e mu do pidziesiciu lat nie
zostao ani chwili wolnej dla wybrania sobie ony i wystarczyo mu to, e go kochay gobie. Sekretarz odprawia i
przyjmowa poczt, domem rzdziy dwie siostrzenice, Katarzyna i Tekla, a pocztmistrz cay dzie siedzia z gobiami
albo marzy o nich. Niemody ju wiek i silna namitno spowodoway go wyprowadzi ulubione swoje istoty z
gobnika, do ktrego trudno byo wazi i ktry z czasem sta si zbyt ciasnym dla mieszkacw. Poczt

mistrz zostawi sobie jeden pokoik, siostrzenicom trzy, przejedajcym dwa, a zostajce trzy pokoje przemieni w
gobnik. W tych pokojach ponastawia mnstwo klatek z rozmaitego rodzaju krajowymi i zagranicznymi gobkami, z
ktrych kady mia nazwisko wzite zwyczajnie ze staroytnej historii. I wtedy zaczo si jego szczcie. Gobie
wprawdzie nie tak dobrze si hodoway, jak w gobniku, ale za to pocztmistrz mia wszystkie drogie istoty blisko
siebie. Ognisko jego ycia i ycia caego domu, bo za jego przykadem wszyscy si zgobili, byo w tych pokojach.

Dla wikszego porzdku pocztmistrz karmi swoje gobie w pewne godziny. Co dzie rano, ledwie przetarszy oczy
szed do nich, za nim z tyu panna Katarzyna z woreczkiem i panna Tekla ze wie wod. Trzy stare baby, specjalnie
przeznaczone do hodowania gobi i nierozdzielne ich towarzyszki, spotykay go na progu, szczebioczc ostatniej nocy
nowiny: Jegomo, wiesz, jegomo, co si stao? A dy Kleopatra zniosa jajko o p do pierwszej." Jegomo,
Fabiusz grucha ca noc tak aonie, e a mi zy cieky z oczu." Jegomo, Mi nerwa musi mie niestrawno
odka" itd. Pocztmistrz, zapisywa sobie ciekawsze nowiny. Siostrzenice biegy powita fawory

tw, fukay na baby za nieporzdek, odwieay wod i pokarm, i na koniec wszyscy wychodzili. To samo powtarzao
si w poudnie i wieczorem. Zreszt pocztmistrz by dobry, gocinny czowiek i przyjaciel kadego, kto lubi gobie.
Panna Katarzyna bya ju niemoda i szpetna, Tekla miaa okoo osiemnastu lat, czerstwa dziewczyna, rumiana, tusta,
niezgrabna, miaa czerwone rce i zamiast nek, stpory. Obie naiwne, proste, szczebiotliwe parafianki. Kiedy chciay
zrobi wielki efekt, zaczynay mwi o zagranicznych gobiach. Kady

mody podporucznik, przybywszy do baterii kwaterujcej w Kozienicach, uczy si na poczcie abecada romansowego,
zabiera wiadomoci o wszystkich pannach w okolicy, a potem nielitociwie porzuca swoje nauczycielki.
Poznajomiem si z pocztmistrzem i jego siostrzenicami; suchaem cierpliwie wszystkich wiadomoci o gobiach,
bywaem w gobich pokojach i przypadem do gustu wszystkim, a szczeglniej pannie Tekli. Nie podobao si to
cokolwiek Katarzynie, moe dlatego, e mj afekt uwaaa z pochlebnej strony i chciaa go mie dla siebie, a moe
dlatego tylko, e jeszcze nie byem oficerem, a zatem nie mogem ofiarowa rki jej siostrze. Tekla bya pewn, e
mnie nie min szlify, i nie widziaa adnej przeszkody dla swej mioci. Co do mnie, to po samotniczym
uniwersyteckim yciu, nie majc adnej miaoci do kobiet lepszego wychowania, byem niezmiernie szczliwy z
tego, e mi si udao znale pann, co mnie kochaa. Prawda, e trzeba byo mie tak gorc wyobrani, jak moja,
eby si nie. zrazi pospolit postaci Tekli, a szczeglniej jej nieowieceniem. Zreszt rumiane i czerstwe lica tej
parafianki nie byy bez powabu, a nieowiecenie darzyo mnie tak szczeroci wyzna, takimi pasterskimi sen

tymentami i naturalnym obejciem, jakich pniej nigdy ju nie spotykaem. Inne panny kozienickie patrzay na mnie z
ukosa, rachujc w myli, wiele lat mi zostawao do podporucznika, traktoway mnie co na ksztat studenta, co
okropnie obraao moje mio wasn, i tyle miay nade mn towarzyskiej wyszoci, e nie miaem do adnej z nich
przystpi. C to za szczcie w takim pooeniu mie osob, ktra nas kocha, nie umie skry tego przed wiatem,
kompromituje si na kadym kroku, rumieni si i znw strzela t sam kul! Kiedy dostrzegaem tego w towarzystwie,
serce mocniej mi koatao w piersiach, byem szczliwy, spogldaem dumnie na wszystkie mode kobiety, jak
gdybym im chcia powiedzie: Patrzcie! Oto jest jedna z waszej pci, co mnie kocha." Na nieszczcie, ten tryumf
nigdy nie trwa dugo, bo Tekla, jakby j zy duch kusi, zaczynaa prawi o jajku Kleopatry albo o melodyjnym
gruchaniu Junony, albo mieszya wszystkich parafiaskimi konceptami. Mwiem jej czsto o potrzebie uksztacenia
umysu. Biedna dziewczyna wytrzeszczaa na to oczy, nie pojmujc, czego by jej brakowao. Czytaem jej po wiastki,
sdzc, e si w niej obudzi uczucie o przyzwoitym tonie. Gdzie tam! Nie

moga ich nigdy zrozumie i skarya si, e jej gow mc. Czytaem jej wiersze w nadziei, e pojmie poezj i
podniesie si. cokolwiek z paszczyzny. Prna rzecz! Moja pomienna deklamacja w dzie doprowadzaa j do
ziewoty, a wieczorem do snu; a kiedy jej wyrzucaem ozibo, pakaa i mwia mi, e jej nie kocham. Sowem,
wszystkie moje usiowania, eby okrzesa t dziewczyn, upoetyzowa, ociosa z grubej kory i zrobi podobn do
idealnej mojej kochanki, zostay bez najmniejszego skutku. Rozpacz mnie braa, nudziem si heroicznie, lecz nie
opuszczaem Tekli, bo ona reprezentowaa mi w owej chwili ca pe kobiec, bo pomimo nieokrzesania tej oowianej
istoty mogem sobie powiedzie co dzie, e jest na wiecie kobieta, ktra mnie kocha z, caej siy swego serca. Zosta
bez takiej osoby zdao mi si stokro okropniejszym jak widzie jej niedonoci. Nie mogc kocha, chciaem
przynajmniej by kochanym. To byo dla mnie waniejszym nad wszystko. Jakkolwiek bd, dugo nie mona byo
wytrwa w takim faszywym pooeniu wzgldem samego siebie; prdzej lub pniej trzeba byo spodziewa si albo
zupenej we mnie oziboci, albo tak silnego przyzwyczaje

nia, eby mi si mogo wyda uczuciem. Tak te si stao.


Raz pod wieczr w jesieni opanoway mnie na kwaterze okropne nudy. Ksiki nie mogy mnie zaj, do pisania nie
miaem ochoty, fajka wydawaa mi si nad miar gorzk. Co tu robi z sob? Pjd na poczt", pomylaem sobie, nie
dlatego, ebym si spodziewa znale wesoo na poczcie, ale tak prosto, z fantazji. Wyjrzaem przez okno deszcz,
szaruga na dworze, boto okropne na rynku, nawet w kaloszach niepodobna byo przebrn na Star Wie. Trzeba
zosta w domu", rzekem sobie z rezygnacj, ale jaki zy duch, na przekr rozumowi, cigle mi szepta, e na wiecie
nie ma nic niepodobnego, drczy mnie bez ustanku i wypdza z kwatery. Wynajdowaem sobie tysic argumentw
przeciw wasnej chci, lecz ch bya tak dziwacznie uporczywa, e obalaa wszystkie argumenta. Nareszcie, nie
mogc duej wytrzyma, wziem gospodarsk szkap i oklep na niej pojechaem przez plac prosto na poczt.
Pocztmistrz i panna Katarzyna niemao zdziwili si nad moj wizyt w tak pogod, kiedy, jak si mwi, i psa kijem
nie wypdzisz na ulic. Panna Tekla bya niezmiernie uszczliwiona, zdao jej si, e to by najpotniejszy dowd pra

wdziwej mioci. Spostrzegem nieumiarkowan rado w jej oczach i to mnie rozgniewao. Ona sobie wyobraa, em
ja dla niej zrobi takie szalone gupstwo", pomylaem oburzony i dodaem w duchu: Byoby te dla kogo!" Od tej
chwili wpadem w zy humor. Wszystkie przymilenia si Tekli nie trafiay do mego smaku. Zaczem analizowa jej
rozumek, serduszko i posta i odkryem wszdzie miliony paskich niedonoci. Cae rusztowanie romansu, ktremy
wsplnie stawiali przez kilka miesicy, upado po cichu w jednej sekundzie, i to dlatego, e mi przysza fantazja w
szarug i sot przebrn na szkapie przez kozienicki rynek!... Cay wieczr ziewaem straszliwie, nie poszedem z
famili do gobi i nie odpowiadaem na pytania Tekli. Biedna dziewczyna nie moga poj, co si ze mn stao, i nic
dziwnego ja sam tego nie rozumiaem!
Od tego czasu byem dla niej coraz wicej obojtny, coraz zimniejszy, wizyty moje staway si coraz rzadsze i krtsze,
na koniec przestaem bywa. W miasteczku kada drobnostka rozchodzi si za pomoc plotek i mocno wszystkich
zajmuje. Z pocztku mwiono o tym midzy sob, potem zaczto robi domysy, nareszcie znajomi dawali mi
tajemnicze pytania, badali i na

prowadzali na to, eby si dowiedzie, dlaczego porzuciem Tekl. Spostrzegem, e reputacja dziewczyny moe na
tym wiele ucierpie, sumienie wyrzucao mi moje dziwaczne postpowanie, wpadem w egzaltacj zadouczynienia i
w tej chwili gotw byem oeni si z Tekl. Przepdziem kilka dni w jakim draliwym marzycielstwie, pakaem,
przypominaem sobie w czarujcych kolorach obrazy naszych miostek i nareszcie wybraem si na poczt. Biegnc,
mylaem o tym, e Tekla spotka mnie wyrzutami, bdzie si gniewaa, pakaa... i ju chciaem wrci do domu z
obawy nudnej sceny, wtem spotkaem pocztmi strza. By smutny, zmieszany, mwi nie do rzeczy i, co mnie najwicej
zdziwio, ani wspomnia o gobiach.
Co to znaczy rzekem mu e pan jeste jako nie w swoim humorze?"
A c to ma znaczy odpowiedzia mi smutek, zgryzota, nic wicej. Moja Teklusia mocno saba. Gdybym mniej
zna WPana, sdzibym, e jej powiedziae jak niegrzeczno, bo w gorczce kilka razy skarya si na ciebie. Adieu!
Id po doktora."
Ta nowina o niebezpiecznej chorobie Tekli zamiast smutku i litoci wzbudzia we mnie niewypowiedzian rado.
Byem

szczliwy, niezmiernie szczliwy! Mylaem tylko o tym, jak mocno mnie kochaa Tekla. Choruje z mioci
mwiem sobie bredzi w gorczce, moe umrze? O, nie, nie umrze! Ja j wylecz!"
Tego samego wieczora napisaem do niej dugi miosny list, na zimno wyjty z gowy, ale peen ognistych wyrae
namitnego czucia. Oddaem go sucej, aeby wrczya ten talizman chorej, jak tylko gorczka cokolwiek ustanie.
Za tydzie Tekla ju bya tak zdrowa, e j mogem odwiedzi. Nikt nie poj tego dziwu, a doktor zyska kolosaln
reputacj w caym powiecie.
Romans nasz zacz si na nowo, ale, niestety, co nie wychodzi z serca, nie moe si dugo sercu podoba. Odwieone
miostki podobne s do odgrzanych potraw. Pieszczoty Tekli, ktre przedtem nudziy mnie, teraz stay si dla mnie
nieznonymi. Ta dziewczyna obmierza mi zupenie. W kadym jej sowie widziaem niedorzeczno, w kadym
poruszeniu niezgrabno, w kadym wywntrzeniu paskie uczucie lub parafiastwo. Staraem si wszelkimi
sposobami odstrczy j od siebie, byem niegrzeczny, zimny, szydziem z niej i uniaem. Wszystko to byo
bezskuteczne! Widziaem nieraz zy w jej oczach, ale nie

mogem si doczeka najmniejszego wyrzutu, ktry by mg posuy za przyczepk do formalnego rozerwania


naszego zwizku. Mogem wprawdzie przesta bywa w domu, ale nie chciaem robi tego stanowczego kroku,
pragnc, eby Tekla sama wszystko stargaa. Prno! Ta dziewczyna miaa kamienn cierpliwo! eby mnie kocha,
do jej byo widzie mnie kiedy niekiedy przy sobie i sysze mj gos, chociaby z ust moich wychodziy sarkazmy.
Nie wiedziaem, co pocz z sob i jak wszystko zakoczy. Okolicznoci wybawiy mnie z kopotu. W
najkrytyczniejszym czasie, kiedy Tekla kochaa mnie bez miary, a pocztmistrz zaczyna z lekka napomyka o
maestwie, przeznaczono mnie do drugiej baterii. Trzeba byo wyjecha z Kozienic.
Nie posiadaem si z radoci. Jedna tylko myl naprowadzaa ma chmurk na mj umys: trzeba byo czule poegna
si z Tekl, bo z tysica powodw, a chociaby z litoci, wypadao mi pokaza jej al, nawet rozpacz, wypadao
udawa, a kade udawanie byo dla mnie obrzydliw operacj.
Poszedem na to fatalne poegnanie. Wieczr by pogodny, majowy. Tekla siedziaa smutna w ogrodzie. Wszystko w na

turze zdawao si sprzyja solennoei tej rozki. Zachodzce soce za gstwin drzew cudownie iskrzyo si zotem i
purpur, powietrze tchno woni kwiatw, ptaszta wiegotay wieczorn piosnk i blady ksiyc z wolna wstpowa
na niebo jak anio zwiastujcy pokj. Widziaem to wszystko, byem zdolny napisa poetyczny obraz tego wieczora i
poegnanie z kochank, ale w sercu nie czuem adnego wzruszenia. Przywitawszy si do obojtnie z Tekl,
zaczem spacerowa po ogrodzie mwic o fraszkach, a mylc nieustannie o tym, jakby jej przyzwoicie powiedzie
ostatnie bd zdrowa!" Biedna dziewczyna prowadzia mnie od jednego kwiatka do drugiego i wszdzie zostawia z
na pami naszej rozki. Wymoga na mnie przyrzeczenie, e bd do niej pisywa dugie, dugie listy. Musiaem jej

sto razy powtrzy, e, bd staym, e si jeszcze zobaczymy itd., jak to zwyczajnie bywa przy kadym poegnaniu
kochankw prawdziwych, a szczeglniej tych, co siebie oszukuj. Nareszcie pocztmistrz i panna Katarzyna
przyczyli si do nas. Ton rozmowy spad na kilka oktaw niej. Poegnalimy si wylewajc zy z oczu, a natomiast
lejc wino do gby. I wyjechaem, i zapomniaem o wszystkim.

Po przyjedzie do nowej baterii, doszo mnie przez rozmaite okazje kilka listw od Tekli. Nie wiem, co tam pisaa, bo
adnego z nich nie czytaem. Na koniec we dwa lata po naszej rozce powiedziano mi, e Tekla, wypakawszy sobie
oczy, straciwszy wzrok i zdrowie wstpia do klasztoru.
Z caej tej historii robi dzi tylko dwa wnioski: naprzd, e sia mioci wcale nie zaley od owiecenia i
towarzyskiego po loru, i po wtre, e wzajemno niekoniecznie potrzebna dla tego, eby kocha.
A, przepraszam! Jeszcze mona doda jedne uwag: e kochanek Tekli by nikczemny i niegodziwy czowiek!
WIETLIKOWA WOLA
Przykro, o, bolenie suchotnikowi przypomina sobie w nocnych dumach i tskno tach czasy modzieczych zapaw,
chwile energiczne, wyczne w yciu! Wida, e tylko zdrowi ludzie mog z przyjemnoci rozpamitywa majow
czstk swojej, przeszoci i bawi si tym wspomnieniem, i paka z rozkoszy, i oywia zami skrzepe serce. Biada
suchotnikowi! Wszystko go nudzi, drczy, boli; nie potrafi zebra

wianka z najpikniejszych czstek swego istnienia, bo jedne kwiatki chd dawno zwarzy, drugie skwar spali na
popi, inne wicher zerwa ze szczebla i rozrzuci w rne strony. Gdybym mia przyjaciela, nie odwaybym si
opowiedzie mu najpoetyczniejszej mojej mioci, boby moe zasn pod kocem powiastki.
A wszake kochaem Mari! Wida, em j kocha niezmiernie, bo dzi, kiedy wszystkie inne kobiety stoj mi w
wyobrani jak drewniane bawanki, jej obraz, miga mi si w duszy jak anio na chwil wywoany z raju dla pociechy
ndzarza. Natura wylaa t kobiet w jak odrbn form. Nie bya to pikno, ale jedna z tych kobiet tak delikatnej
budowy ciaa, tak lekkiej i strojnej postaci, z takim sodkim, a razem smtnym wyraeniem twarzy, e pierwszy raz
spojrzawszy na ni czowiek nie zwraca uwagi na aden szczeg, lecz uderzony caoci obrazu wpada w rodzaj
zdumienia i gotw by j przyj za istot nieziemsk, nadpowietrzn, widzian we nie. Tylko baczniej przypatrzywszy
si Marii, mona byo zauwaa czarne sploty wosw, dziwnie ocieniajce pikne, bielutkie czoo i niebieskie oczy,
mona by spostrzec rzymski profil twarzy, liczne usta, podobne do ry rzuconej na niegu,

szyj abdzi, rczk, nk!... Ale co to gryzmoli? Na to trzeba pdzla! Nie ma nic zimniejszego nad opisanie .
kobiety. mieszna rzecz! Jak te to nikomu nie przyjdzie do gowy, e opisywa mona tylko machiny, domy, sado i
wgiel kamienny. Szkoda czasu, kiedy kto chce pirem da pojcie o yjcej istocie.
W par tygodni po moim przyjedzie, dowdca i koledzy wybierali si do wietlikowej Woli na imieniny pani
prezesowej. Nie byem jeszcze znajomy z tym domem, ale pukownik bez ceremonii wzi mnie z sob, jakkolwiek mu
si wymawiaem, e mi nie wypadao z pierwsz wizyt jecha na fet familijn; zreszt, wskutek staropolskiej
gocinnoci i siana, ktre bateria kupowaa corocznie u pana prezesa, przyjto mnie jak najlepiej. Prezes cisn mi
rk, jak gdyby chcia ko w niej zama, a pani prezesowa, zrobiwszy najmilszy grymas, na jaki moga si zdoby w
staroci, rzeka mi przez nos en guise de compliment: Taki mody i ju oficer!" Kiedy mnie nareszcie puszczono,
rzuciem wzrok na sal godow. Byo mnstwo goci, z ktrych nie znaem ani jednej duszy. Modzie staa na warcie
koo panien, podesze kobiety siedziay z gospodyni

nadte jak kokosze i ukradkiem spoglday na swoje kurcztka, mczyni, rozdzieliwszy si na kka, dysputowali ad
libitum o rnych przedmiotach. Serce cigno mnie do panien, ale wrodzona niemiao szeptaa mi do ucha, eby
przystpi do tego aktu ostronie i stopniowo, poszedem wic szuka wprzd dla siebie rozmowy midzy kkami
rozprawia czy. Minem yto, propinacj, cikie czasy, gazety, karty, wino itd., nareszcie sucham, a tu w ostatniej
grupie prezes rej wiedzie i rozmawia o polowaniu. Ha! pomylaem sobie. Trzeba si przyczy do
myliwych." Wprawdzie niewielki ze mnie by myliwiec, bo mi si nigdy nie udao nawet wrbla zabi z flinty, ale
dziki Bogu czytaem kilka naszych historycznych powieci (a wiadomo, e u nas gwne pierwiastki tych powieci s:
owy i pijatyka, jak tylko te s, to i powie niezawodnie narodowa, historyczna, a bez tego nie ma ani historii, ani
narodowoci), mogem wic rozprawia o polowaniu i rozprawiaem tak doskonale, e pan prezes odstpi mi prawo
prezesowania midzy myliwymi i zamwi sobie towarzystwo moje w lesie. Brawo! po

mylaem sobie. Wida, e nasze historyczne powieci mog si jednak na co przyda." Prezes tak by zachwycony
moj gadanin, e mnie porwa za rk i przyprowadziwszy do ony rekomendowa jako myliwca pierwszej klasy.
Zacna kobieta naoya na nos okulary, eby mnie lepiej rozpatrzy, i znw rzeka z zadziwieniem: Taki mody!"
Wszystkie matrony patrzay na mnie miymi oczyma i to mnie ju zaczynao nudzi, wtem pani prezeso wa,
odwrciwszy si nieco w stron, mrugna lewym okiem natychmiast z grona dziewczt podbiega moda panienka,

z uszanowaniem podstawia uszko dla odebrania rozkazu, wysuchaa, co jej mwiono, zarumienia si spojrzawszy na
mnie i odesza. To bya Maria.
Kiedy sobie teraz przypomn t niem, chwilow scen, rozpacz mnie porywa. Gdzie si podziao to czucie, ktre
wtenczas palio mi serce? Miaem go w owej chwili zanadto, a dzi nic mi nie zostao, jak szulerowi, ktry si zgra do
grosza. Pamitam, kiedy Maria odesza, staem kilka minut jak wryty; jakie dziwne wzruszenie, rodzaj rozkosznej
wibracji nerww lub omdlenia, wychodzc z serca przejmowao ca moj istot, potoki ognia pyny przez wszystkie
arterie burzc

krew i pdzc gwatownie do mzgu, zrobio mi si ciemno przed oczyma, lica moje gorzay, milion myli wichrzyo
si w umyle, a nie miaem adnego jasnego pojcia byem jak pijany, jak gorczkowy marzyciel, ktremu si zdaje,
e mier owiaa go swym skrzydem i bramy raju rozwary si dla niego. Pani prezesowa spytaa mnie o co,
odpowiedziaem nie do rzeczy, wszyscy si rozmieli i to mnie przyprowadzio do przytomnoci. Przy obiedzie dostao
mi si miejsce naprzeciw Marii. wczesna niemiao moja do kobiet nie daaby mi zapewne wiele skorzysta z tego
trafu, ale ssiad mj tak gorliwie dolewa mi wina, e nareszcie znalazem miao na dnie kieliszka. Me przebrawszy
miary, staem si tylko gadatliwym, a poniewa chciaem si podoba, wic mowa moja bya zaprawiona dowcipem i
oywiona poezj. Na twarzy Marii widziaem, e sowa moje nie paday na opok.
Wieczorem, kiedy zabrzmiaa muzyka, stanem ju miao przy Marii i po kadym tacu wraz zamawiaem na
nastpny. Byo to nieprzyzwoicie, po studencku, przyczepi si tak do panienki z pierwszego razu, ale nie mogem
postpi inaczej. Taki to ju mj charakter. Gdybym by

drugi raz w tym samym przypadku, zrobibym to samo. Nie zwaaem nawet na to, e chocia Maria z grzecznoci nie
odmawiaa mi adnego taca, ale j to widocznie kosztowao wielkiego wysiku. Wkrtce sama prezesowa dostrzega
niezwyke utrudzenie na jej twarzy, podesza do mnie i rzeka agodnie: Pozwl pan odpocz mojej crce. Ona
takiego delikatnego zdrowia, e cigy taniec mocno jej szkodzi." Sowa te zmieszay mnie zupenie i nie wiem, jak
bym by wyszed z krytycznego pooenia, w ktre wpadem przez swoj zapamitao, gdyby Maria nie rzeka matce
spokojnym gosem, e bynajmniej nie jest zmczona tacem. To mnie omielio. Zaczem artowa. Prezesowa
odesza do smutna. Wtedy zaczem si usprawiedliwia przed Mari, ale nie daa mi o tym mwi i natychmiast
przemienia dyskurs. Nad rankiem rozstalimy si. Miaem dokadne pojcie o granicach, do ktrych doszy nowe moje
stosunki, wiedziaem, e kocham i jestem kochany, chocia o tym nie mwilimy wcale z Mari. Nasze serca
powiedziay to sobie wtedy, kiedy milczay usta.
Gdyby ten szparga wpad w rce kogo z tych, co syn jako ludzie rozumni, umiechnby si ironicznie i pomylaby

sobie: Ot, tak to kady mody chopiec, pierwszy raz widzc pann, wyobraa sobie z jakiej tajemnej rozmowy serca,
e ona go niezawodnie kocha." Istotnie warto si mia z tej zarozumiaoci modych ludzi, ale te wyzna naley, e
kiedy si zejd dwie dusze proste, nie skrzywione jeszcze zepsuciem wiata, nie wypalone jego sztucznymi ogniami, to
sowa s im najmniej potrzebne dla pojcia tego, o co im najwicej chodzi.
Z wielkim moim alem nad ranem trzeba byo i spa, bo ja chciabym by, eby te imieniny cigny si sto lat bez
przerwy. Dla modziey przygotowano spoczynek w oficynach, po kawalersku, to jest na somie. Spa natychmiast nikt
nie myla, bo po zabawie modzi ludzie maj zwyczajnie obfity przedmiot do gawdy. Chodzilimy wic po stancji z
fajkami, plotc cudne rzeczy o dziewcztach. artowano ze mnie, em si po uszy zakocha... miaem si z tego tak
naturalnie, e nie tylko uwierzono temu, ale niektrzy zaczli mi przedstawia nieprzyzwoito baamucenia panien.
Jest co takiego w mojej naturze, e w kadej chwili mog twarz i rozmow nakrci tak, jak mi si podoba, i dlatego
nikt jeszcze nie zbada pra

wdziwych moich uczu w tym czasie, kiedy z nim rozmawiaem.


Nareszcie wszed sucy rozbiera nas i poda nam nowy przedmiot do wesooci. Wypytywalimy go o pannach,
powiedzia nam, e jeszcze nie pi i e w ich pokoju daleko wikszy harmider ni u nas. Std zawizaa si gawda, z
ktrej pamitam tylko tyle, e sucy mwi o Marii z jakim szczeglnym szacunkiem, przedstawi nam j jako
anioa dobroci, jako gwn pocieszycielk i opiekunk wszystkich biednych we wsi. Nie byo to dla mnie nic nowego,
bo najmniej dowiadczone oko mogo z jej twarzy wyczyta niewyczerpan dobro serca.
Okoo poudnia, kiedymy wstali, ten sam sucy wszed smutny i powiedzia nam, e Maria po zabawie zasaba do
tego stopnia, e pani prezesowa ani na chwil nie opuszczaa jej ka, lecz w kocu zrobio jej si lepiej. Uczuem po
czasie swoje nieroztropno, ale koledzy moi byli w dobrym humorze, wic wkrtce rozweseliem si i poszlimy do
pani prezesowej, ktra daa mi naprzd delikatn repry mand, a potem kawy. Maria nad spodziewanie moje wesza do
pokoju blada, z widocznymi lady cierpienia na twarzy. Zrobio mi si niezmiernie smutno widzc, e

mio moja z pierwszej znajomoci doprowadzia j do choroby, przebknem kilka sw przeproszenia, lecz nie daa
mi dokoczy, zapewniajc z lekkim umiechem, e nie taniec, lecz nieostrone przejcie przez chodny korytarz byo
przyczyn jej saboci. Wszystkie wspomnienia ubiegego dnia odwieyy si w mej duszy. Staem na miejscu
pogrony w dumach i napawaem si obrazem Marii. I w tej chwili widz j przed sob: cicha, agodna jak anio, na

czole lekki oboczek tsknoty, jak gdyby myl niebieska pasowaa si z ziemskim nicestwem, niemiaa, nieogranicze
nie ulega rodzicom, pena prostoty ducha i dobroci, ale nie sabego charakteru, bo rezygnowana i pokadajca
wszystkie swoje nadzieje w Bogu. To uczucie, ktre wzniecia we mnie, byo tak czyste, jak mio brata dla siostry,
tylko podwyszona w swojej sile do najdalszych granic potgi serca. Ale c ja robi szalony? G sime to pirem, na
jakim wyrobie z ga ganw, mona si wywntrzy z podobnych wspomnie?... al mi tego, co nagryzmoliem...
jednake jest jaka sodycz zbiera rozpierzche pamitki dawnych...
Kaszel przerwa mi pisanie. Ot to co znaczy by ndznym, jak ja, suchotnikiem! Nie mog spokojnie wysnu z
pamici

i wypisa tego, co by mi mogo oywi zmartwia dusz, nie mog napeni bez przerwy maego szpargalika papieru
swymi wspomnieniami!... Nitka si zerwaa, natchnienie, jakie byo, ostygo.
I c dalej?" mwi sobie i gniewam si, e dalszy cig bd pisa na zimno, z gowy, bo ten niegodziwy kaszel
wydmucha mi wszystko, co si przed chwil zebrao w sercu. Bd pisa krtko, wzo wato, jak rachunek z
dunikiem.
Od tego czasu bywaem w wietlikowej Woli coraz czciej, nareszcie staem si prawie codziennym gociem.
Obejcie si moje z Mari nigdy nie doszo do zupenej poufaoci. Rozmowy nasze byway krtkie i to o drobnostkach
lub literaturze, nigdy
o naszych stosunkach, naprzd dlatego, e prezesowa miaa na sw crk baczne oko
i czsto nam przeszkadzaa, potem z powodu zoboplnej naszej niemiaoci i wreszcie dlatego, e dosy nam byo
widzie si, eby by szczliwym. Dzi, oziby suchot nik, nie wierzybym nigdy, eby tego rodzaju zaloty mogy nie
znudzi kochankw po tygodniu romansu! Raz tylko w yciu dowiadczyem takiej platonicznej, adn ziemsk myl
nie skalanej mioci, ale wszakci i tego razu dosy, aebym nie wtpi o rzeczywistoci uczucia, ktre wszyscy

wymiewaj. I ja dzi szydz z modych zapalecw... szydz bez miosierdzia, bo mi al, e ju nie jestem zdolny do
tych uczu.
Mio jest matk wynalazkw. Nie mogc rozmawia otwarcie znalazem wkrtce sposb oddawa Marii bileciki i
odbiera odpowiedzi. To listowanie miao w mych oczach tym wicej wdziku, e Maria mimowolnie folgowaa moim
yczeniom i chocia tre bilecikw bya zupenie niewinna, jednak serce to proste nie mogo bez wahania si zrobi
adnego kroku skrytego przed rodzicami.
Tak bez adnych szczeglnych wypadkw, bez zawichrze i przygd romansowych mio nasza trwaa kilka miesicy,
rosnc i krzepic si pod cieniem tajemnicy. Koledzy, z czstych moich wycieczek do wietlikowej Woli domylajc
si pobudki, artowali ze mnie i niekiedy pytali po przyjacielsku, co te odkryem osobliwsze go w tej bladej
dziewczynce. mieszni ludzie! Zdao im si, e panienka siedzca ze spuszczonym okiem, niewielomwna i
nietrzpiotka, musi by koniecznie parafianka!... Nie poznali jej! Bo eby pozna t anielsk dusz, trzeba byo rwnie
w milczeniu i prostocie ducha j zgbia! To oko byszczao jasnym promieniem, kiedy

si spotkay nasze spojrzenia albo kiedy sowa moje budziy w jej duszy myl wysok, szlachetn lub pikn, t blad
twarz rumieni ogie zapau, kiedy mwia o cnocie! religii, yciu przyszym i nadziejach swoich na miosierdziu Ojca
niebieskiego. Myl o lepszym yciu za mogi bya ulu

bionym przedmiotem jej rozmowy. Pochodzio to czci z jej smtnego charakteru i sabowitej organizacji, a czci z
cierpie moralnych, bo i ta czysta dusza nie bya wolna od cierni ywota. Despotyczne obchodzenie si z ni matki,
sabo ojca do kieliszka i jego nieowiecenie, ndza krewnych, ktrym rodzice nie dopomagali..., a wreszcie sama
nasza mio, pozbawiona wszelkiej nadziei, bo matka nigdy by jej bya nie wydaa za biednego podporucznika,
wszystko to bolenie padao w czue serce Marii.
Pewnego dnia zastaem j nadzwyczaj smutn. Na wszystkie moje zapytania odpowiadaa tajemniczo: Pniej si pan
dowiesz... Szczcie jest sen" itd. Rodzice jej byli take zamyleni i w zym humorze. Widziaem wyranie, e co
wanego zdarzyo si w domu. Kade spojrzenie, rzucone na Mari, napeniao mnie trwog, jakim bdnym,
nieokrelonym przeczuciem, e to s ostatnie chwile naszego zwizku i e jaka nieprzeamana sia oderwie j ode
mnie. Wierzyem lepo w to przeczucie. S przedmioty tak drogie dla nas, e boja stracenia ich odkrywa nowe siy w
duszy i odsania nam czstk przyszoci. Przed samym wyjazdem odebraem od Marii bilecik, pod warunkiem aeby
go

przeczyta dopiero w drodze. Oto jego tre:


Chciaam zatai swoje troski, ale widz, e przed tob nie zdoam si na to zdoby. Cierpi okropnie, chocia to jest
tylko pocztek tej mczarni, ktra mnie czeka. Gorzki kielich pi bd cae ycie! Osoby, ktrym winnam dozgonny
szacunek i posuszestwo, zmuszaj mnie do kroku niszczcego jedyn nadziej, jak miaam na ziemskie szczcie.
Wola ich wita dla mnie daam sowo. acuch naszej mioci pka... chyba w niebie spoi go Ojciec nasz
miosierny! Bd zdrw, mj miy! Drogi! Jedyny! Chciaabym ci osypa pieszczotami... O, bd szczliwy!... Miej

lito nade mn i nie przyjedaj wicej, bo jedno twoje spojrzenie mogoby zniweczy ca rezygnacj, na ktr si
zdobyam. Nie dawaj mi pochopu do nowej walki, bo umr pasujc si sama z sob."
Rozpacz mnie ogarna. Chciaem si wrci, prosi o rk Marii i gdyby mi jej odmwiono, strzela si z ojcem,
zrobi tysic wyrzutw matce, zabi narzeczonego Marii. Bg wie, co mi przychodzio do gowy, wszystko burzyo si
we mnie, byem jak wariat!
Przyjechawszy do domu, padem na ko, pakaem, rzucaem si jak szalony,

przeklinaem mego rywala, prezesa, prezesow, ca noc oka nie mogem zamkn. Rano wybiegem z domu, eby si
orzezwie wieym powietrzem i trafunkiem spotkaem doktora.
C to jeste tak niewyspany, blady jak trup?" zapyta mnie.
Daj mi opium, zmiuj si! zawoaem. Cierpi okropn bezsenno!"
Doktr, po dugim dialogu o szkodliwoci opium, zapisa mi wreszcie piguki dla uywania co wieczr po jednej.
Jak tylko mi je przyniesiono z apteki, poknem pitnacie od razu.
Sen, sen, straszny sen opanowa mnie od tego niegodziwego zielska, tym straszliwszy, e mi zostaa cz
przytomnoci. Pierwsze symptomata zastay mnie siedzcego na kanapie i tak nagle odjy mi wadz ruchu, e nie
mogem wsta i pooy si na ko albo przynajmniej obali si na kanap. Siedziaem wic nieruchomy jak bawan,
midzy snem i czuwaniem, z oczyma wpotwartymi, ktre nie widziay tego, co byo przede mn, a przeciwnie,
dostrzegay jakie mary, wylgajce si bez przerwy w mzgu. Najobrzydliwsze potwory snuy si procesjonalnie
przede mn, cae pieko zbiego si, eby mnie drczy, szkielety przychodziy do mnie

i dziwacznie wykrzywiajc si kciy si z sob, kto z nich jest najwikszym moim przyjacielem. Jakie larwy
umizgay si do mnie i cigny mnie do szlubu, trupie gowy i golenie leay przede mn stosami i ruszay si jak
mrwki w mrowisku, sowem, wszystko, co sobie mona tylko przedstawi najokropniejszego, wszystko to
wymarzyem pod wpywem tych przekltych piguek. Ale dziwna rzecz! W tym wtku cierpie, najprostsza fantazja
sprawia na mnie najokropniejsze wraenie tak to wszdzie, nawet w snach szalonego pijaka, opium, prostota,
sprawuje najwikszy efekt! Zdao mi si nic wicej, jak tylko, em spada gow na d w jakiej przestrzeni, ktra nie
miaa granic z adnej strony: lec w d... lec, nie widz, gdzie mam upa, bo przestrze, w ktrej spadam, nie ma
koca, nie ma dna czas pynie, dugo, ja lec jak kamie rzucony w bezdenn przepa... a wokoo mnie nie ma
adnego przedmiotu, nie ma dna, tak jak patrzc na niebo nie wida wierzchu... a ja lec jak strzaa, jak kula armatnia...
i gow na d... okropnie!... W caym poemacie Danta nie masz nic, co by mona porwna z tym cierpieniem!...
Chorowaem potem kilka tygodni. Jeszcze w czasie choroby powiedziano mi, e

prezesowie wyjechali z crk do Warszawy skupowa wypraw.


Kiedy przyszedem do zdrowia, dano mi komenderwk. Poruczenie, ktre odebraem, utrzymywao mnie kilka
miesicy w cigym ruchu. W podry, kopotach i yciu czynnym uspokoiem si nieco. Kiedy wrciem do baterii,
Maria bya ju za mem!...
Widziaem j raz w towarzystwie. Nie chciaem si zbliy do niej, eby nie zapaka, lkaem si wda w. rozmow z
rodzicami, eby gniew nie podszepn mi go rzkich sarkazmw. Jedno jej spojrzenie zatrzymao ca burz, ktra
zaczynaa si zbiera w mym onie.
T wadz jej nade mn rachuj za najwikszy dowd prawdziwoci mego przywizania. Patrzc na t mod, sab i
cierpieniem znkan kobiet, ktra z tak rezygnacj poddawaa si wyrokom Opatrznoci, tumiem w sobie burzliwe
popdy i dziwiem si, widzc siebie sabszym od Marii. Wkrtce potem przeniesiono mnie do innej baterii. Czowiek
jest tak ndzny, e nic dugo nie pamita, w adnym uczuciu dugo nie wytrwa. Szczcie i niedola prdzej lub pniej
ulotniaj si z serca, zostawiajc pustot, ktr ycie

codzienne czym innym napenia. I ja powoli zapomniaem o Marii, a biedna Maria pamitaa o mnie do grobu!
Powiedziano mi, e w czasie wojny czytaa codziennie gazety i znalazszy raz moje imi w spisie ranionych, upada z
krzesa i zemdlaa...
Kadruj to za szczcie, e jej potem nigdy nie widziaem, bo gdybym zobaczy, moe bym si by z ni znudzi i
straci to marzycielskie wspomnienie, na ktrym nieraz zatrzymywaem si z rozkosz, ktre dotd lubi odwiea w
duszy.
KILKA WSPOMNIE
Gdybym mg sobie powiedzie, e nie cay umieram, gdybym zostawia jaki trway lad po sobie, ta myl mogaby
mnie nieco pocieszy w mczarniach suchotni ctwa; ale c po mnie zostanie?... Nic, nic zgoa! Opuszcz ziemi, jak
woski lazza rone to miejsce, na ktrym lea w achmanach i grza si na socu. Za chwil po jego odejciu kto pozna,
e na tym miejscu lea wczga?...
Kiedy umiera nawet taki lazarrone, zostaj po nim wdowa i dzieci albo przyjaciel, albo towarzysz, szubrawiec jak i on,

i ktokolwiek z tych biedakw pazurami wygrzebie mu mogi gdzie bd na brzegu morza i przychyln doni rzuci mu
gar piasku na oczy, westchnie, moe zapacze i pomodli si za grzeszn dusz, a mnie i to nie zostaje. Ja umr i
mier moja nikogo nie zasmuci. Oprcz urzdu municypalnego, ktry mnie kae pogrze, nikt o tym wiedzie nie
bdzie.
Gdyby jaki filistyn z koterii literatw marzycieli dowiedzia si, e ta myl mnie trapi, rzekby mi zapewne: Ach, mj
a skawco! Wszakci wszystkie gazety warszawskie aonie donios publicznoci o zgonie tak znakomitego pisarza, jak
WPan, i zostanie po tobie sawa, zostan utwory, ktre, jak niemiertelne cry Epaminonda, zachowaj twe imi od
zapomnienia." Cha, cha, cha! Prawda, mj filisty nie, istotnie zostanie po mnie jaka tam drukowana ramota, dopki jej
szczury nie zjedz. Bd jeszcze par lat egzystoway wierszyki na zimno sporzdzone w mzgu, a ktre dla wielu z
moich krytykw wydaway si tak gorcymi, e radzili sza

nownej publicznoci ogrzewa nimi swoje serduszka. Zostan te powiastki, dziecinna zabawka nudnych chwil mego
ycia, pisane ziewajc, sabe, ndzne w oczach majstra, ktry nad nimi majstrowa, ale dzieci fortuny, bo si dosuyy
od prasy drukarskiej walnych panegirykw!... Dzi nawet na wskro ju przesiky nud, nudz si jednak jeszcze na
samo wspomnienie tych pochwa, ktre mi sypali godni moi recenzenci. Skd im si wzia ta admiracja?... Nie z braku
intelekcji, to pewna, bo wielu z nich byli ludzie z dobr gow, ale... a Bge ich wie skd!
By czas, kiedy autorstwo miao posta tak powan, e wszyscy patrzali z uszanowaniem na drukowan ksik.
Zdawao si, e to jacy nadzwyczajni ludzie, ci, co umiej tak mdrze mwi, byli nawet tacy, co uwaali autorw za
rodzaj pbogw, ktrzy yjc na ziemi nie jedz, nie pij, nie maj dzieci, a tylko ksiki drukuj. Dzi namnoyo si
tylu piszcych, a szczeglniej tylu bazgraczy, e autorstwo nie tylko stracio swoj tajemnicz powag, ale, co gorsza,
stano na rwni z rzemiosami. Niedugo okae si zapewne potrzeba utworzenia cechu literackiego.
Jedyny sposb uszlachetnienia tego zawodu zostaje na rkach krytyki. Wszakci

eby rosa kapusta, trzeba z wiosny ple w ogrodzie czycie to samo na niwie umysowej. Ale krytyka dzisiejsza
jest sobie dobra, lepowata staruszka, ktra cho dzi po ogrodzie, zatrzymuje si nad pokrzyw i nie schyliwszy si dla
opatrzenia jej, mwi: Ronij, ronij, ziko! Bdzie z ciebie liczny melon!" Idzie dalej i polewa blekot, cieszc si, e
jej rosn winne grona. Ta staruszka zatrzymywaa si te kilka razy nad moimi zikami, ale zwyczajnie jak podesza
kobieta, nie chciao jej si schyli, nie spostrzega, co w nich byo dobrego, a co zego, i mrukna tylko pod nosem:
liczna trawka."
Czowiek wiatowy utrzymuje, e on trzeba wybiera stosownie do swego pooenia w towarzystwie, filozof kae
wprzd zaglda w serce i umys dziewczyny, a potem decydowa si na maestwo. Oba oni rachuj. Prostaczek nie
potrafi rachowa i dlatego nie robi zabiegw, eby sobie znale on, bdc przekonanym, e go nie minie ta, co mu
jest przeznaczona. To zdanie, po czci fatalistyczne, sprawdzio si. na mnie. Raz w Warszawie kolega, z ktrym
staem w jednej kwaterze, idc na

wieczr do swoich znajomych, Bg wie skd zaproponowa mi, ebym mu towarzyszy.


Nudziem si wprawdzie na kwaterze, ale w owej chwili zdao mi si jeszcze nu dniejszym i do obcego domu z
pierwsz wizyt. Powiedziaem mu, e nie pjd.. Kolega przeciw swemu zwyczajowi nastawa natarczywie i nareszcie
zabra mnie z sob. Ledwie weszlimy do salonu, ledwie zarekomendowa mnie, a tu z boko wego pokoju ukazaa si
moda panienka i gospodyni przedstawiaa j nam jako swoj kuzynk tylko co przyby z prowincji. Ta panienka bya
to Emilia, p. moja ona.
Emilia miaa mi i regularn twarzyczk, spojrzenie agodne, ksztatn kibi. Rozmowa jej pokazywaa przyzwoite
wychowanie, dobro serca i skromno. Graa, piewaa, taczya z gustem i wdzikiem. Wszystko to zauwaaem z
pierwszych wizyt i wszystko mi si podobao, ale ani mi do gowy przychodzio eni si z ni. Bywaem czsto w tym
domu. Przywizanie do Emilii roso pomau, bez silnych wstrznie, bez egzaltacji, lecz powikszao si cigle;
wreszcie przemienio si ono w rodzaj jakiego fundamentalnego uczucia, ktre nie burzyo mi serca, nie

odejmowao pokoju, ale bez ktrego brakowaoby mi czego nieodzownego w egzystencji. Nie zdajc sobie rachunku,
uwaaem j za drug poow mojej istoty, lecz myl o maestwie nigdy nie przedstawiaa si mej wyobrani. Kiedy
Emilia wyjechaa z Warszawy do rodzicw, poegnaem j z alem, ale bez adnych przyrzecze ani nadziei na
przyszo. Listowaem z ni potem cay rok, jej pism oczekiwaem niecierpliwie, czytaem je z rozkosz,
odpowiadaem z uczuciem, lecz bez uniesienia. Po roku spotkaem j drugi raz w Warszawie, powitaem z nieudan
radoci i poegnaem ze zami, ale spokojnie.
W kilka tygodni po wyjedzie, wieczorem, opada mnie dziwna jaka tsknota. Wyszedem do ogrodu i ca noc
przespacerowaem pogrony w marzeniach. Noc bya jasna, lekkie oboczki pyny grupami po niebie, na ktrym
ledwie wida byo blady krek ksiyca i kilka drobnych gwiazdek, wiatr szumia gucho midzy topolami, kiedy
niekiedy spada mi pod nogi ty li z drzewa. Spogldaem na jazd obokw i wyobraaem sobie bohaterw
Ossiana siedzcych na chmurach

z dzidami i puklerzami, powtrzyem sobie w pamici ostatni pie kaledoskiego barda, i te aosne wspomnienia
ycia tak czynnego i sawnego smtnym echem odbiy si w mej duszy. Bo caa modo moja upyna bezpodnie i
ziarno ycia odebrane od natury zmarniao w marzeniach i dziwactwach, ktre mi tylko kciy pokj duszy.
Szalecze! rzekem sobie z gorycz. Patrz! Oto tylu ludzi wkoo ciebie spokojnie id po drodze ywota, patrzc
tylko przed sob, cieszc si z kadej aski Boga, smucc si krtko w przeciwnoci i znajdujc zawsze pociech w tej
prostej prawdzie, e wszystko prdzej lub pniej si koczy." Przebiegem w myli swoich znajomych, kadego z nich
widziaem nieraz mocno wesoym i prawdziwie szczliwym, kady z nich radowa si albo we wasnym domku, albo
z przyjacioy, albo nad prac, albo na zabawach, a ja? Ja zawsze byem niespokojny, zgryliwy, sterany wasnymi
dumami i przygnbiony nud. Mczarnia i gupstwo takie ycie!" zawoaem oburzajc si sam na

siebie i myl moja bystro leciaa, szukajc drogi zbawienia.


Wkrtce obraz Emilii dobrej, agodnej, kochajcej mnie istoty, ywo wyksztaci si w mej wyobrani; jaki gos
tajemniczy szepn mi: Oto twj anio."
Kt lepiej potrafi ukoi cierpienia chorowitej duszy, kto zdolniejszy uagodzi szorstki mj charakter, jak dobra
ona? pomylaem sobie. Wszak Bg na to stworzy kobiety, eby z mczyzn robiy ludzi i czyli to mao
przykadw, e dobra ona z pijaka, otra, szulera, podego zrobi uczciwego czowieka? Dlaczego by taka kochajca,
agodna ona, jej pieszczoty, troskliwo, powicenie si i wreszcie samo ciche domowe ycie miay dla mnie zosta
bez skutku?... A do tego bd mia cel w yciu, bd mia jedno serce zupenie dla mnie wylane, jedn dusz, z ktr
bd mg otwarcie mwi o swych cierpieniach... O, dlaczego dotd o tym nie pomylaem!"
Na drugi dzie napisaem list do rodzicw Emilii, proszc o jej rk. W miesic potem byem onaty.
Nadzieje, albo raczej marzenia moje, nie sprawdziy si. Stan mj zrobi si jeszcze boleniejszym, dlatego e do
dawnych cierpie doczya si zgryzota i wyrzuty su

mienia, ktre i dzi mnie gnbi, kiedy tylko pomyl o biednej Emilii. Dziwaczny mj charakter z pierwszych chwil
maestwa podkopa jej szczcie. Byem zym mem. Utworzywszy sobie jakie idealne pojcie o poyciu z on,
oczekujc od niej niewyczerpanego szczcia, rozumie si, musiaem z kad chwil traci kwiatek po , kwiatku z
moich marze. Tracc, obwiniaem w duszy nie swoje marzycielstwo, lecz t osob, na ktr naoyem takie mnstwo
obowizkw i do ktrej przywizaem tyle nadziei. Zdao mi si, e ta kobieta oszukaa, zdradzia mnie
najokropniejszym sposobem. Patrzyem na ni. z tym uprzedzeniem i wszystko wydawao mi si w najczarniejszych
kolorach. Jej cicho i maomwno uwaaem za sabo umysu i obojtno, cierpliwo bya w mych oczach
brakiem energii, dowody przywizania i pieszczoty wydaway mi si zimne i paskie, kade jej zdanie gniewao mnie,
kiedy byo samodzielne, i niecierpliwio, kiedy byo echem mojego wasnego sdzenia, sowem, Emilia staa si dla
mnie najprozaiczniejsz istot, nieskoczenie dalek od tej idealnej, poetycznej maonki, ktrej szukaem. Kada
cudza ona zdaa mi si by lepsza dla swego ma jak moja dla mnie. Zazdrociem o

natym ich on i kawalerom ich bezestwa. Obejcie si z moj Emili skrzywio si i ozibo nadzwyczajnie.
Emilia dostrzega tego, martwia si i pakaa, nie pojmujc przyczyny tak nagej zmiany i nie wiedzc, co pocz. zy
i smutek jej nie podobay mi si, byy to w mych oczach wyrzuty, kaprysy i senty mentalno. Zabroniem jej
wszelkich szlochan. Emilia z rezygnacj wysuchaa tego barbarzyskiego rozkazu i odtd staraa si by spokojn,
umiechajc si, weso. Po niejakim czasie znw ta spokojno nie przypada mi do smaku. Zdao mi si, e to jest
obojtno, i uchwyciwszy ten urojony domys, wysnuem z niego cay wtek okropnoci.
W chwili szalestwa wypowiedziaem jej to wszystko cierpkimi, gorzkimi sowy. Emilia osupiaa z zadziwienia i
boleci. Zabij mnie, Karolu! zawoaa z rozpacz. Ju teraz nie wiem adnego rodka dla odzyskania twojej
mioci albo raczej wiem, e j straciam na wieki." Zalaa si zami i pada bez przytomnoci.
Ta scena przerazia mnie upamita em si. Na kolanach ze zami wyprosiem przebaczenie Emilii i nazajutrz znw
wrciem do swego nieszczliwego charakteru. W takim okropnym stanie upyn pra

wie rok, w kocu ktrego Bg da mi dzieci. Powziem nadziej, e uczucie ojcowskie uczyni mnie szczliwym,
lecz i w tym przeszedem tak sam kolej, jak w mioci: z pocztku egzaltacja, potem ozibo, a nareszcie
niecierpliwo. Dziecko strapionej matki nie mogo by ani zdrowe, ani wesoe; pakao cigle... I ten pacz mnie
gniewa... O, jaka ze mnie ndzna, kamienna istota!... Nie mog pisa dalej tych okropnoci! Brzydz si sob!
Chciabym zapaka...
Emilio! Biedna mczenniczko nikczemnego mego charakteru! I ty, may anioku, co w krtkim swoim yciu nie
znalaz mioci u rodzonego ojca! Przebaczcie mi! Mdlcie si za mn do Boga, eby mi darowa moj nieczuo! O,
wierzcie mi, e trapic was, ja sam nie mniej cierpiaem w duszy i jak miar wam mierzyem, tak sam sumienie mi
oddawao!... C to jest rozum? Wida, e to mniej jak nic, prne urojenie, kiedy rozumny czowiek mg tak
nikczemnie postpowa. Szczliwy, kto m rozum w sercu, tym rozumem mona by zawsze w zgodzie z sob samym
i z drugimi, ale ja miaem gupie serce!...
Maestwo sprawio wielk odmian w moich pojciach o pci niewieciej. Bdc bezennym, przy zapalonym moim
marzy

cielstwie patrzaem na kad mod kobiet jak na bogini, zbliaem si do niej z jak niepojt trwog, czciem i
wielbiem instynktownie. Po kilku miesicach maestwa, nie przez wady mej ony, ale stopniowo, bez adnej
przyczyny, ozibem okropnie dla kobiet. Zdao mi si, e jaka zasona spada z mych oczu. Patrzaem na kobiety bez
adnego marzycielskiego uczucia, obojtnie, obchodziem si z nimi miao, sucho, rozmawiaem prosto i bez adnego
uniesienia. Z czasem poznaem w nich mnstwo niedonoci i wyday mi si tak paskimi i prozaicznymi istotami,
jak wprzd byy niebiankami. Kiedy miaem przekonanie, e kobiety egzystuj dla naszej pociechy, potem,
rozwaajc, ile nieszcz i cierpie od nich pochodzi, uformowaem sobie zdanie, e kobiety yj na wiecie jedynie
dla naszej mczarni. Po tym czasie stosunki moje z kobietami nie zasuguj ju na nazwisko mioci, byy to tylko
romanse, w ktrych nie chodzi o to, eby by szczliwym, a tylko, eby si nie nudzi.
Po stracie ony i dziecka, zostawszy znw samotnym, pozbawiony tego udzce

go uroku, ktry mnie dawniej pociga do kobiet, oziby ju w sercu dla poezji, znudzony naukami, nie widzc przed
sob nic, co by mnie przywizywao do ycia, wpadem w najokropniejsz melancholi. Dobrzy ludzie przypisywali to
aobie po ukochanych istotach. Nie wyprowadzaem ich z bdu, ale ta pochlebna opinia, ktr mieli o mojej czuoci,
a na ktr bynajmniej nie zasugiwaem, zatrua mi niejedn chwil. Nie yem, wegetowaem tylko w tym czasie jak
pode zielsko. Jaka omar twiao opasaa mnie elaznymi ptami, ktre mi odjy wszelk samodzieln wol, i
zatrzymaem si, jak bawan, na drodze ywota. Wojna wyprowadzia mnie z tego okropnego stanu.
Wojna, jakkolwiek jest plag bosk dla narodw, ma jednak z pewnego wzgldu dobroczynny, moralny wpyw na
niektrych ludzi. Ja przynajmniej uwaaem, e przy biwakowych ogniach i w niebezpieczestwach codziennych
ludzie pozbywaj si jeli nie zdronoci, to przynajmniej wielu drobnostkowych moralnych brudw, mniej kami,
mniej s egoistami, mniej si obraaj, wicej s uczynni, gotowi na powicenia itd.
Na nieszczcie, wprzd nim zaguchnie echo ostatniego wystrzau, szatan powra

ca do swego domu, i jak mwi Pismo wite nalazszy go umiecionym i och doonym, bierze z sob siedmiu
innych duchw, gorszych nad si, a wszedszy, mie szkaj tam, i stawaj si poledniejsze rzeczy czowieka onego
gorsze ni pierwsze".
Kampania oywia moj dusz. Podobay mi si te hazardowne stawki ycia na jedn kart i nowo tej odrbnej drogi
w mojej egzystencji. Lito mnie bierze nad tymi paskimi samochwalcami, ktrzy z umiechem opowiadaj
salonowym kobietom, jak oni tam sobie kiedy artowali ze mierci na polu bitwy. By obojtnym na mier jest rzecz
nieludzka, bo dla kadego czeka ycie co jednak znaczy, a gdyby nic nie znaczyo wcale, to taka obojtno
bynajmniej nie byaby odwag, bo odwaga jest powicenie si, ofiara wasnej indywidualnoci, tryumf duszy w walce
z sob, ale nie zimna krew cielcia w szlachtuzie.
Dziwna rzecz! Stojc przy armacie byem zawsze panem siebie samego, speniaem obowizek i wicej nad to, czego
wymaga honor i suba, lecz wieczorem przy biwakowym ogniu, marzc samotnie o skoczonej bitwie, czuem
przeloty dreszczu po caym ciele, strach wstrzymany rozumem w czasie akcji oddziaywa w ciszy i kilk

godzinami pniej paciem dug naturze.


Drugie dziwactwo zasuguje take na uwag: na ludzi zabitych i rannych patrzaem bez wzruszenia, instynktownie
mylc sobie: Wszakci dlatego tu przyszli! W naturze rzeczy, eby czstka powicaa si dla caoci", ale konie
ranne, wlekce si za oddziaem na trzech nogach albo bez poo wy brzucha, broczce krwi cae pole, budziy we
mnie mimowoln ao.
Dwa wspomnienia z owego czasu cisn mi si do gowy i oba mnie drcz:
Miaem sucego Romana, Litwina, ktrego mi dano in crudo prawie przed samym wystpieniem na kampani. Dobre
to byo czowieczysko, poczciwy, trzewy, pracowity, ale prosty, gupi, niezgrabny wicej jak si godzi i do tego
bekota takim jzykiem, e mi si rzadko udawao zrozumie, co chcia powiedzie. Roman chodzi z mymi rzeczami
przy bagaach, ktre w czasie marszu zostaway w znacznej odlegoci z tyu za armi. Widywaem go ledwie raz w
tydzie, czasami i rzadziej. Rachujc na jego gorliwo dawaem mu zawsze pienidze, eby skupowa po drodze
wszelkie wiktuay, jakie tylko znajdzie, i oddawa mi przy zobaczeniu si. Owo raz, kiedy bagae podjechay bliej,

mj Litwin przybiega do mnie tak blady i ndzny, e mi si zdao, jakoby tylko co otrzewi si z pijastwa. Fuknem
na niego i spytaem, dlaczego tak le wyglda?
Panuszku! odpowiedzia biedak aosnym gosem dwa dni nie jadem."
Jak to nie jade? przerwaem zdziwiony. Wszak na tobie widz pen torb ywnoci."
A to dla ciebie, panuszku" odrzek Litwin z iskrzcymi si od radoci oczyma i odda mi torb z wiktuaami, na
ktr dwa dni patrza bdc godny i nie ruszy niczego. Uczyni to nie z bojani, bo go nigdy nie kontrolowaem, nie z
poczciwoci, bo w takich wypadkach gd pokonywa poczciwo z adnej innej pobudki jak tylko z przywizania
do mnie!... Osupiaem, patrzc na dowd tak wysokiego afektu! Pniej, kiedy ciko raniony leaem w szpitalu,
Roman dni i nocy sta przy moim ku z wlepionym w moj twarz okiem, w smutku, w rozpaczy, jakby u
miertelnego oa rodzonej matki. Sowem, ten czowiek by do mnie lepo, bez granic przywizany.
Po wojnie, pewnego wieczora, kiedy mnie nudy drczyy, Roman wrci do domu podchmielony. Byo to pierwsze jego

wykroczenie. Wiedziaem nadto, e w tym dniu spotka Litwina ze swego sioa, dawnego towarzysza, z ktrym kilka
lat si nie widzia. Z tym wszystkim postpek jego nie podoba mi si nazajutrz oddaliem go od siebie. zy, al i
rozpacz nic nie pomogy. Jego przywizanie, sam nie pojmuj dlaczego, od dawna ju mnie nudzio. Po kilku dniach
syszc, e Roman wpad w rodzaj pomiszania, chciaem go znw wzi do siebie, ale jaki gupi wstyd wstrzyma
mnie i wkrtce zapomniaem . o tym czowieku.
Drugie wspomnienie z czasw tej wojny ciko mi take ley na duszy. W krtkim moim yciu spotykaem wielu
ludzi, ktrzy dziwnie si do mnie przywizywali. Kaden z tych zwizkw zaczyna si z mojej strony silnym
uczuciem, skwapliwoci coraz czstszego widywania si i zupenym wyczerpaniem pierwiastku przyjani, a po tym
bystrym crescendo, nastpowaa jeszcze chyej wsteczna kolej, w kocu ktrej znajdowaem si zawsze zupenie
obojtnym dla czowieka, co mnie tak mocno zajmowa. Jeden z podobnych zwizkw sformowa si w pochodach
kampanii. Sympatia czysta i wolna od wszelkiego egoizmu, interesu i faszu, bo krcc

si w sferze niebezpieczestw i ja, i Wale ry nie wiedzielimy dzi, czy jutro bdziemy yli na wiecie. Walery sam
przez si mia nadto zalet, eby mona byo lekko way jego przyja. Na koniec los dostarczy mu okoliczno
zobowiza mnie wielk przysug albo raczej powiceniem si. W czasie furaowania Walery w pewnej wsi wybawi
mnie od tumu rozjuszonych wieniakw i ocali mi ycie z naraeniem swego wasnego. Zbliylimy si do tego
stopnia, e kiedy skoczya si kampania, zdao nam si niepodobnym mieszka inaczej jak na jednej kwaterze, bo
kady z nas czu potrzeb zupenej nieroz dzielnoci. Ta nierozdzielno zgubia wszystko.
Jest to dziwny, a razem nieszczliwy fatalizm w moim yciu, e osoby, ktre si do mnie zbliay, byy zawsze
intelektualnie sabsze nieli ja. Walery, stopniowo poddajc si mojej wyszoci, ulega mi nareszcie we wszystkim, nie
z mikkoci charakteru, bo mia moe wicej ode mnie energii, ale przez jak si fascynacji, ktr wywieraem na
niego.
Czas niejaki nie byo w tym nic zego, owszem, ylimy bardzo zgodnie i jaki niepojty wdzik uprzyjemnia nam
wszy

stkie chwile domowego towarzystwa, ale potem zy duch mnie podburzy, staem si wymagajcym, dziwakiem,
nudnym, wyczerpaem jego. cierpliwo, i cige rozterki, ktrych powodem byway najczciej ndzne drobnostki,
rozerway nasz przyja. Oddaj tu zupen sprawiedliwo Wa leremu, caa wina bya z mojej strony; naduyem
wpywu nad jego umysem i straciem to, com tak drogo powinien by ceni. Nie zerwalimy zupenie o, nie! Tego
byoby za wiele! Przestalimy tylko mieszka pod jednym dachem. Pierwsze dni pobytu mego na nowej kwaterze byy
dla mnie bolesne. Wyrzucaem sobie mj niegodziwy charakter, drczyem si, chciaem i do Walerego i nie mogem
si na to zebra. Walery, szlachetniejszy ode mnie, chcc mi oszczdzi przykroci zrobienia pierwszego kroku, sam
pierwszy mnie odwiedzi na mojej kwaterze nie pokazujc adnej urazy.

Wszystko powoli wycieka z mojego serca. Jeli mi nie przybywa uczucia, to ono niezawodnie musi si umniejsza. Co
do trybu moich uczu, jestem podobny do dki pyncej przeciw wody. dka ta albo wci musi si posuwa
naprzd, albo bieg wody unosi j nazad. Wkrtce i Walery sta mi si obojtnym. Widzc, e pomimo mojej

oziboci mj kolega nie przemieni si w obejciu, gniewaem si. Ostatnie, jeszcze nie stargane ogniwka dawnej
przyjani byy mi nieznone. Kto wie, do czego by mnie dziwactwo byo doprowadzio, gdyby przypadkowa
okoliczno nie zakoczya wszystkiego. Wygraem na loterii zotych, wziem dymisj i zapomniaem o Walerym.
Co te ten poczciwy, dobry czowiek o mnie teraz myli? Czuj, e niegodziwie z nim postpiem, a jednak gdybym go
teraz ujrza przed sob, zdaje mi si, e bym przywita si z nim zimno i sucho bo ja umiem tylko dobi si
przywizania i zepsu je, ale naprawi nic nie potrafi!...
ROMANS NA ZIMNO
Hrabina Aurora syna w salonach warszawskich potg swoich wdzikw i wietnoci tych powabnych dusznych
byskotek, ktre skadaj poetyczno wiatowej kobiety. C'tait une lionne! I ko mu atwiej byo zasuy na to
zaszczytne nazwanie, jak dwudziestoczteroletniej wdwce po starym mu, urodziwej, owieconej, bogatej, ktra
przed pjciem za m

miaa cay tuzinek przygotowanych romansw rozmaitej barwy, ktra potem zbadaa ca taktyk maesk, i na
koniec, wolna od wszelkiego przymusu, z ogromnymi siami stana na arenie. W pierwszych dniach po moim
przyjedzie do Warszawy spotkaem j na Nowym wiecie w amazoskim stroju, czwaujc na dzielnym rumaku i
otoczon licznym orszakiem modziey najlepszego tonu. Widziaem j potem w teatrze, w magazynach na Miodowej
ulicy, w kociele, w Saskim

Ogrodzie i zawsze ze wit. Nareszcie, spotkaem j i w salonach moich znajomych. liczna kobieta! Pikna twarz,
zgrabna, wysmuka kibi i cudowny ubir. Wszystkie drobnostki skaday w niej doskona harmoni kobiecoci:
wosy czarne, jedwabiste, i umiech uroczy, z lekka ironiczny, nka zefirowa i nadzwyczajna cien ko w stanie, czoo
wysokie i rzymski profil nosa, a oczy jej, oczy to prawdziwy fenomen! Kolor ich by tak dziwny, tak zmienny, tak, jak
si zdawao, zalecy od jej woli, e co chwila wydawa mi si innym. Nigdy nie widziaem takich oczu ani kobiety,
ktra by tak sztucznie nimi wadaa. Przenikliwy wzrok jej wpija si w gb tego, na kogo pada, i wywiera na niego
jakby magnetyczn si, dlatego te rzadko kto mg go wytrzyma. Wida byo, e Aurora znaa potg swego
spojrzenia, bo kiedy sowa nie sprawiay zamierzonego efektu, uywaa wzroku jako ostatniego i najpewniejszego
rodka. Wszystko w niej odznaczao si oryginalnoci w poruszeniach jaka mska energia, zmikczona wdziczn
kobiec ukadnoci, w gosie tysic nagych przemian tonu, w rozmowie wicej rozumu jak czucia, wicej sarkazmu
jak dowcipu, a nade wszystko

nieprzymuszone wyrzucanie zda nowych, dziwicych kadego oprcz niej tylko, miaych i ekscentrycznych, ktre
wanie z tego powodu przemieniay si w aforyzmy, ktrych suchano z ciekawoci, ktre po cichu wyszydzano, ale
powtarzano we wszystkich salonach. Oglny zapa mczyzn otacza j w towarzystwie bya boyszczem tej epoki.
Na koniec wypadek sam przez si smutny, rozgoszony w salonach, zrobi z niej jak istot powieciow, co
podobnego do Fedory Balzaka. Jeden z jej pokonnikw, mody chopiec, zraony obojtnoci, w gorczkowym szale
zastrzeli si. Aurora wanie ubieraa si na bal, kiedy jej powiedziano t nowin. Me czujc si winn, przyja t
wiadomo bez adnego wzruszenia, tak jak wie o dziecistwie aka, ale z wrodzonego popdu do oryginalnoci,
albo te moe z wyrachowania, dodaa czarn przepask do balowego stroju i wesza z tym znakiem na bal, jakby
chcc pokaza wszystkim, e wie, co si stao, i uwaa to za fraszk. Dziwiono si niezmiernie, widzc j taczc
tego wieczora jak zwyczajnie. Dugo o tym mwiono w Warszawie. Jedni j potpiali, i w tej liczbie najwicej byo

kobiet, drudzy, wiksz czci modzi, chcieli admirowa i admirowali, sami nie wiedzc, co i dlaczego.
Salony hrabiny Aurory syny dobranym towarzystwem. Niejedna zamono ani urzd daway wstp do jej domu,
trzeba byo oprcz tych warunkw posiada jeszcze arystokratyczne imi albo szczeglne osobiste zalety. Nie
mylaem o bliszej z ni znajomoci ani pragnem jej. Tymczasem jeden ze szkolnych moich kolegw, ktrego
kiedy nazywalimy Cyprysem, dlatego e niezmiernie lubi elegie, spotkawszy si raz ze mn, zacz mnie wyciga
na swka, badajc zdania mojego o hrabini. Odpowiedziaem mu krtko i sucho, e to kobieta zbyt oryginalna.
Wic Aurora ci si nie podoba?" podchwyci Cyprys.
Zajmuje mnie jak kada oryginalno rzekem ale nie wzbudza we mnie adnej sympatii."
Kiedy ci zajmuje, dlaczego nie starasz si wej do jej domu?"
Dla tej samej przyczyny, dla ktrej nie staram si mie wstpu w domach wszystkich warszawskich oryginaw
jest ich mnstwo, a ja tylko jeden."
Cyprys oburzy si na moj obojtno, deklamowa dugo, ciemno, kdzierzawo

i tak tajemniczo, e musiaem mu si przyzna otwarcie, e nie rozumiem, do czego zmierza. Mj dawny kolega
umiechn si z ironi i rzek: Trzeba ci powiedzie wyranie, e hrabina yczy sobie, aeby bywa w jej domu."
Czy to s jej sowa, czy twj domys?" spytaem obojtnie.
Jak widz, chcesz mnie wzi na indagacj" odpowiedzia Cyprys z niecierpliwoci.
A wic nie mwmy o tym podchwyciem sucho i przemieniem rozmow, nie pokazujc najmniejszej ciekawoci.
Mj kolega zdziwi si, nakrca dyskurs na przerwany przedmiot, ale nie daem mu dopi zamiaru. Caa jego
dyplomacja na nic si nie przydaa. Co do mnie, dowiedziaem si, e prosto lub ukonie hrabina wymwia si przed
Cyprysem z chci bliszego mnie poznania i to mi wystarczao. Zreszt byem cierpliwy nie wtpic o tym, e prdzej
lub pniej Cyprys wygada mi i szczegy.
Po kilku dniach, przy obiedzie w hotelu, Cyprys wpad w dobry humor, opowiedzia mi cay dziesitek wieych
aforyzmw Aurory i spyta z umiechem:
No, c? Czy yczysz sobie bywa

u hrabiny? Namyl si nareszcie, ja ci zarekomenduj."


Nie chc naduywa twojej dobroci rzekem. Mog j widywa u wsplnych naszych znajomych, po c mi
koniecznie wchodzi do jej domu?"
Ale bo widzisz szepn mi Cyprys ona si cokolwiek interesuje tob."
Zapytaem go si znw, czy to fakt, czy domys.
Ach, jaki z ciebie nieznony pedant! zawoa Cyprys. Powiem ci ju wszystko, co tylko wiem, bo nareszcie lkam
si, eby mi nie kaza poda sobie o tym raport na pimie. Jeszcze w przeszym tygodniu hrabina midzy obojtn
rozmow spytaa mnie znienacka: czy dawno znam ciebie? czy jestemy z sob w zayoci? czy znaem twoj on?
itd., i zrobia dziwny grymas, kiedy jej si przyznaem, e wcale nie wiem, co si z tob dziao po wyjciu z konwiktu,
e ty znasz wielu, ale ciebie prawie nikt. Mylaem, e si na tym skoczy. Gdzie tam! Zacza drwi ze mnie, trzpiotac
si i wyrzuca mi, e tak mao uwagi zwracam na towarzyszw modoci.
Ja znam doskonale charaktery i biografie wszystkich kobiet, ktre ze mn by

y na pensji rzeka mi wesoo. Czemu WPan nie znasz swoich kolegw?


Odpowiedziaem jej, e w gwnych ry sach znam kadego.
W gwnych rysach? podchwycia. A czy wiesz pan, e to jest rzecz trudniejsza jak zna czowieka w
szczegach? Na przykad, wracajc do paskiego kolegi, jestem prawie pewna, e pan go nie znasz w gwnych
rysach. Uwalniam pana od oglnego zdania i prosz mi tylko powiedzie, czy ten czowiek z modoci mia to samo
wyraenie na twarzy, jakie ma dzi, czy te fizjonomia jego wyrobia si w pniejszym yciu?
Powiedziaem jej, e gwne rysy twej twarzy nie zmieniy si bynajmniej.
Hrabina zamylia si, potem mwia o twoich literackich dzieach, chwalia osjaniczn. barw poezji i sarkastyczno
prozy, i nareszcie, zwrciwszy rozmow na towarzystwo, ktre u siebie przyjmuje, rzeka jakby od niechcenia:
Nie mam adnego literata w moich salonach.
To od pani zaley podchwyciem.
O, bynajmniej! zawoaa hrabina. Ode mnie zaley kupi poet i postawi go na pce mej biblioteki, ale eby
go przynci do salonu, trzeba, eby w nim mg

znale wicej przyjemnoci jak na swoim Parnasie.


Oto masz wszystko. Jeli w tym nie widzisz wyranej chci poznajomienia si z tob, to przepraszam, em ci znudzi
swoim opowiadaniem."
A! pomylaem sobie to dosy oryginalnie, cokolwiek miao, ale zrcznie. Wprawdzie nie rzucia mi prosto
swojej bojowej rkawiczki, upucia j tylko umylnie, aebym podnis. Zaczekaj, pikna hrabino! Teraz ja si nie
kwapi na turnieje, w ktrych kiedy koci mi potuczo
no."
Cyprys patrza na mnie, jakby czekajc, czy nie odwoam tego, co wprzd powiedziaem, i nie syszc odpowiedzi,
spyta lakonicznie:
No, c?"
Nic" rzekem sucho.
Jak to nic? C mylisz o tym, co ci powiedziaem?"
Myl, e oryginalna kobieta robi czsto pytania, z ktrych nic nie naley wnosi."
Na tym ucia si rozmowa. Cyprys nie nalega i twarz jego nie pokazywaa adnego nieukontentowania. Wida byo,
e chcia si przysuy hrabinie, ale sam mocno tego nie pragn.

Wkrtce potem zdarzyo mi si by z rann wizyt u generaowej K***. Zastaem kilka osb i Auror. Cyprysa nie
byo. Wybraem sobie umylnie takie miejsce, eby siedzie do daleko od hrabiny i nie naprzeciw jej twarzy, lecz z
ukosa. Trafunkiem wprost przede mn znajdowao si wielkie zwierciado, w ktrym wszystko mogem widzie.
Aurpra prowadzia ogln rozmow, ktr, ile mogem sdzi, mocno wszystkich zajmowaa. Po chwili zawizaem z

moim ssiadem dyskurs o innym zupenie przedmiocie, i tak jak w mojej gowie dwa, a nawet trzy wtki rozmaitych
myli mog si wysnuwa w jednym czasie, to nic dziwnego, e mogem rozmawia z ssiadem, sucha, co mwia
Auro ra, i tajemniczo prowadzi malek intryg. Ot, jak si to dziao:
Zajmujc ssiada ywym dyskursem, spojrzaem nieznacznie w zwierciado twarz Aurory janiaa
ukontentowaniem. A! pomylaem sobie pani hrabina szczliwa, e jej wszyscy suchaj z zapaem, ale ja
mog ozibi ten zapa suchaczw albo raczej da mu inny kierunek. Pani hrabina przekona si, e tryumf kobiecego
rozumu jest rzecz niezmiernie znikoma." Oywiem rozmow z ssiadem, naprowadziem j na wtpliwo w pe

wnym punkcie. Ssiad odwoa si do zdania obok siedzcego gocia, ktry mimowolnie wplta si w nasz dyskurs i
nie mg ju z niego wybrn. Aurora miaa jednym suchaczem mniej. Spojrzaem znw w zwierciado hrabina
mile umiecha si jednemu modzikowi zbijajc ostatni jego argument, a tymczasem jakby machinalnie zwraca twarz w
moj stron i widzc mnie zajtym, a nie domylajc si pewnie zwierciadlanego odbicia, jakie p sekundy wzrok
swj na mnie zatrzymuje, wzrok nieobojtny, wida w nim byo i ciekawo, i nieukontentowanie snad nie
podobao jej si, e nie tylko nie suchaem z uwag, co mwia, ale nadto odjem jej ju dwch suchaczw. Hm!
pomylaem sobie wic i pani moesz w jednej chwili myle o dwch przedmiotach!" Tymczasem dyskurs
podsycany przeze mnie oywia si coraz bardziej, stawa si wicej zajmujcym jak rozmowa Aurory, porywa jej
jednego suchacza po drugim, nareszcie sama hrabina mimowolnie wmieszaa si do niego, ale rozumie si, e rola jej
bya podrzdna, dlatego e nie ona, lecz ja staem u steru tej rozmowy i dawaem jej samodzielny kierunek. ywo
zajwszy si przedmiotem, Aurora z pocztku nie spostrzega swego szwanku,

jednak widzc, e oczy wszystkich nie na ni, lecz na mnie byy zwrcone, domylia si natychmiast caej intrygi.
Zamilka, a w zwierciadle widziaem wzrok jej zwrcony na mnie z wyraeniem trwoliwie badawczym. Na dzisiaj
bdzie tego dosy" pomylaem sobie i stopniowo ozibiwszy rozmow, zostawiem towarzystwu swobod grzeba
w popiele, a sam wyszedem. We drzwiach salonu spotkaem jeszcze raz spojrzenie hrabiny gniewaa si wyranie.
Nazajutrz odwiedzi mnie Cyprys i plt nieskadnie rne banaluki, z czego poznaem, e zupenie o czym innym
chcia mwi. Mgbym by uatwi mu wywntrze nie si, zagadawszy o hrabinie, ale nie zrobiem tego umylnie.
Lubi, eby si mimowolnie wywntrzano przede mn, zreszt chciaem si przekona, czy domys mj trafny lub nie,
i dlatego uyem wszystkich si, eby go zaj obojtn rozmow. Cyprys z pocztku wytrzymywa cierpliwie moj
gadanin, rachujc zapewne na to, e, wyczerpawszy przedmiot, zaczn mwi o hrabinie, ale omyli si zaczem
tak gbok dysertacj o cukrze burakowym, e moga si cign bez koca. Zwtpi snad dopi celu albo si
zniecierpliwi,

bo, przerywajc moje wywody, zapyta z udan obojtnoci:


Czy dawno widziae hrabin?"
Hm, nareszcie! pomylaem sobie. Trzeba byo WPanu wprzd zwin chorgiewk, teraz ci pomcz." Nie
odpowiadajc prosto na jego zapytanie, rzekem z ironi: Jak tylko wspomnisz o hrabinie, zaraz mi si zdaje, e znw
bdziesz mnie namawia do poznajomienia si z ni."
Bd spokojny zawoa Cyprys przestaem ju o tym myle, a spytaem si tak, nawiasem."
I dobrze zrobi, e nie mylisz o tym, co mnie samemu nigdy nie przychodzi na myl."
Cyprys zrobi okropny grymas i rozmowa przerwaa si na chwil. Widziaem, e nie wiedzia, co dalej mwi, i
zaczem znw rozprawia o cukrze z burakw.
Porzue t nieszczliw ekonomi polityczn zawoa Cyprys. Wolabym sieka buraki, jak o nich
rozprawia."
Je suis tout a vous, mon cher! rzekem pomwmy o czym innym: na przykad, jeli masz na pogotowiu, to
zakomunikuj mi kilka wieych aforyzmw

hrabiny, wszak ty j tak czsto widujesz!"


Cyprys wlepi we mnie jaki dziwny wzrok, otworzy usta, jakby chcia powiedzie, e nie masz jeszcze dwudziestu
czterech godzin, jak widziaem Auror u generaowej, ale potem namyli si i powiedzia mi, e wczoraj wieczorem
hrabina bya w splinowym usposobieniu ducha, skarya si na migren i mao mwia.
A! zawoaem mimowolnie i po chwili dodaem wic hrabina skonna do splinu i migreny? Tym gorzej dla
ciebie, jeli si znudzi, a tym lepiej, jeli j pocieszy. Tant pis ou tant mieux pour vous, mon cher!
Ot, widzisz rzek nareszcie Cyprys z udanym umiechem. Powiedziaem ci otwarcie, com z ni mwi
wieczorem, po wiedze mi nawzajem, o czym rozmawiae z ni rano u generaowej?"
Od kogo wiesz, em z ni rozmawia?"
Od niej samej."
artowaa z ciebie, mon cher! Nie mwiem z ni osobicie ani sowa, miaem tylko niejaki udzia w oglnym
dyskursie."
Oczy Cyprysa bysny radoci, wida byo, e kamie spad mu z serca. Ten fe

nomen naprowadzi mnie na myl, e mj kolega zakochany w hrabinie, ale bez wyranej wzajemnoci, bo w
przeciwnym razie mniej by si lka. Winszuj! I radz porachowa si z siami."
A siy tego biedaka byy bardzo sabe dla podbicia takiego serca, jakie miaa Aurora. W tym sercu byo wicej myli i
sztuki jak uczucia. Cyprys za by czowiek prny, sabej woli, niepewnego zdania, a co gorsza, zaraony dwiema
rwnie paskimi niedorzecznociami: usiowaniem skrywa wszystko przed swymi znajomymi, iby uchodzi za
tajemnicz istot, i mani przedstawiania siebie kobietom najnieszczliwszym czowiekiem, mani cigego skarenia
si na proz wiata, na los, na wewntrzne ble itd., zapewne w tej nadziei, aeby obudzajc w nich lito jakkolwiek
dogramoli si do mioci. al mi byo tego wtego stworzenia, e si przywizao do takiej kobiety, jak hrabina,
byem pewny, e jak wypiewa przed ni wszystkie swoje elegie, to Aurora znudzi si i porzuci go. wiatowa kobieta
w oglnoci nie lubi elegii.
Co do mnie, nie miaem adnego zamiaru miesza si do tego romansu, chciaem tylko zbada, ile te uczucia i jakiego
rodzaju, dostao si Cyprysowi od hrabiny.

To pytanie zajmowao mnie zawsze, kiedy tylko widziaem dwa mode serca spotykajce si na drodze ycia, i kad
raz ciekawie, wicej nad to, z zapamitaoci omylonych marze ledziem problemat do samego apogeum, a potem,
kiwnwszy gow, zapominaem wszystkiego. Tak te chciaem postpi i w tym przypadku, ale jaki fatalizm wplta
si w t dram, okolicznoci skaday si tak dziwnie, e prawie mimowolnie byem wcignity w sfer kochankw.
Aurora bya widocznie in trygowana tym, e spotykajc j w kilku salonach nigdy nie pokazywaem najmniejszej chci
zblienia si, przeciwnie, zachowujc cis grzeczno nie przepuszczaem adnego zdarzenia, kiedy mona byo
zepsu mae jej kobiece tryumfy, i psuem je takim sposobem, e im wicej napraa swe siy, tym gbsze zostawao
jej przekonanie o nicestwie i saboci rodkw intelektualnych w porwnaniu z moimi. Jeli chciaa pokaza si uczon
lub naczyta n, pozwalaem jej doj prawie do samej mety, a kiedy suchacze byli ju gotowi buchn lirycznoci,
jednym silnym argumentem obalaem rusztowanie, ktre tak mozolnie podniosa. Jeli trzpiotaa si albo chciaa
brylowa dowcipem, miaem na podorczu wie nowin warszawsk albo

zagraniczn, albo jak anegdot, ktre natychmiast daway inny kierunek rozmowie. Jeli wreszcie wystpowaa z
sarkazmami, staraem si nieznacznie zwrci uwag towarzystwa na jaki przedmiot rozczulajcy albo rzuci w jej
cierpki, kolcy dyskurs ziarno myli wysokich, szlachetnych, piknych, i ten kontrast nie tylko niszczy cay efekt
sarkazmw, ale nadto ciska niewygodny cie na samo serce drwinkujcej kobiety.
Po kilku upokorzeniach tego rodzaju hrabina zupenie przemienia oryginaln swoje manier, zrzeka si roli krlowej
salonu i zaja skromne miejsce w gronie drugich kobiet. Kiedy spojrzenia nasze spotykay si, widziaem w jej oczach
nieukon tentowanie i nadziej odwetu, a na ustach jakby kurcz sarkastyczny, ale nigdy nie dostrzegem tego wyraenia
na twarzy, ktrym wiatowe kobiety czstuj zarozumiaych studentw, biedakw i gupcw, nie widziaem te
prawdziwego gniewu i std wniosem, e hrabina nie bdzie unikaa spotkania si ze mn u wsplnych naszych
znajomych. Istotnie, widywalimy si jak dawniej. Poznajomia si nawet z jednym domem, w ktrym wprzd nie
bywaa, a ktry ja znaem od dawna. Stosunki jej z Cyprysem, chocia niewtpliwe, zosta

way dla mnie zupen tajemnic. Widziaem tylko, e jest midzy nimi wicej zblienia si jak prosta grzeczno lub
dawna znajomo, nawet wicej jak przyja, przypuciwszy, e przyja midzy modym mczyzn i mod kobiet
nie jest urojeniem. Niespodziewanie powziem dokadniejsze pojcie o tym przedmiocie.
Raz w teatrze, siedzc samotny w gbi mojej loy, oparem gow o cienk ciank, ktra mnie rozdzielaa od
ssiedniej, i pogryem si w ten rodzaj dumania, w ktrym si o niczym nie myli. Reprezentacja nudzia mnie,
byem w zym humorze, moe bym by zasn, gdyby szmer za ciank nie obudzi mojej ciekawoci. Rzecz pewna, e
nie godzi si podsuchiwa cudzej rozmowy, ale w tym razie nie mogem si oprze pokusie, bo rozmowa bya
oryginalna, pocigajca mimowolnie do grzechu. Jaki mski gos, stumiony a do szeptania, baga kobiet, eby
przyja bilecik, rozumie si miosny. Kobieta, wida moda, wesoa, miaa si nieumiarko wanie i powtarzaa
proszcemu w p gosu: Ale pan jeste dziecko! Co za fantazja przysza ci do gowy? Widzisz mnie prawie co dzie,
wiesz, e adna mama ni ciocia nie przeszkadza nam rozmawia,

i zawizujesz ze mn korespondencj! Powiedz mi pan ustnie, czego chcesz ode mnie?" Mczyzna zacz prawi o
nieszczliwej swojej niemiaoci i doda, e ten przedmiot zbyt wany dla ustnej rozmowy, tym bardziej, e ona ma
zwyczaj wplata we wszystkie jego dyskursa tysic sarkazmw. O, jak to zabawnie! zawoaa kobieta duszc si od
miechu. Jak si pan oenisz, jestem pewna, e bdziesz si onie listownie wywntrza ze swych uczu, i groom
wasz dostanie suchot, noszc gorce pisma z jednego pokoju do drugiego. Albo moe odjedziesz od ony umylnie,
eby mie przyjemno pisywania do niej czuych listw? C'est uni que!"
Dosy mi byo tego. Przestaem sucha dalej. Wida pomylaem sobie jaki czowiek saby, z gow
cokolwiek krzyw, by dugo igraszk wiatowej kobiety i eby wzi nad ni wyszo, postanowi wytoczy spraw
na papier."
Miaem przeczucie, e ta para jest mi znajoma. Przed samym kocem reprezentacji wyszedem z loy i stanem na
korytarzu w niejakiej odlegoci, zawinwszy si w paszcz i mocno nasadziwszy kape

lusz na oczy. Z ssiedniej loy wysza hrabina, a za ni Cyprys. Tego si te spodziewaem. Nie podobaa mi si ta
moralna wyszo hrabiny nad Cyprysem. Ja sam kiedy wiele cierpiaem przez niemiao moe z tego powodu jaka
instynktowa sympatia pobudzaa mnie da pomoc sabszej stronie. Wprzd jednak, nimbym udzieli swych rad
kochankowi, chciaem go wybada i zobaczywszy si z Cyprysem, spytaem po przyjacielsku:
C, mj kochany? Jak id twoje serdeczne sprawy?"
Jakie?" odstrzeli Cyprys, udajc zadziwienie.
Z hrabin."
Jestem z ni znajomy, nic wicej."
Jeli nie chcesz mi odkrywa swoich stosunkw rzekem mu agodnie moesz o tym nie mwi, moesz si
nawet obrazi moim pytaniem i znale je zbyt natrtnym, ale nie kam przede mn. Wszak ty wiesz, e kiedy ja
mwi, to nie badam, lecz ju wiem rzecz z pewnoci."
Mon cher! rzek Cyprys z umyln ironi. Nie wtpi bynajmniej o twojej wielkiej przenikliwoci, ale w tym
razie szkaradnie si omyli!..."
Ta uporczywa dyplomacja i to szyderstwo ubody mnie. Nie pokazujc jednak

tego na sobie, zaczem obojtnie mwi o czym innym.


Po chwili Cyprys sam wrci do przerwanego dyskursu i stopniowo tak si rozgada o swych miostkach, e mnie
znudzi
i oburzy swoj zarozumiaoci. Kto inny jak ja sdziby, e biedna Aurora y bez niego nie moe!...
A, nieznony samochwalco! pomylaem sobie. Chciaem ci dopomc, ale kiedy jeste tak szczliwy, to musz
ci da ma nauk moraln."
Postanowiem przyj udzia w tej dra mie. Bez uprzedzenia o swoich siach, mogem ufa w znajom polityczn
dewiz kardynaa Mazarini: le temps et moi." Czas i ja, bo byem pewny, e dla obalenia fortuny Cyprysa do byo
poowy tych rodkw, to jest, jednego czasu. Ode mnie zaleao zyska wstp do salonw hrabiny i bliej si z ni
poznajomi, ale czuem w sobie jaki wstrt do zrobienia pierwszego kroku. Trafunek oszczdzi mi tej drobnostki.
Wszedszy raz do cukierni, zastaem kilku znajomych modych ludzi, rozprawiajcych ywo o hrabinie. Nazywali j
kokietk, kobiet lekkomyln, bez zasad, bez moralnoci, a nade wszystko bez adnego czucia, sowem, gry walili na
ni. Jeden z nich, bliski kuzyn tego nieszczliwego,

ktry si zastrzeli z mioci do Aurory, wanie tylko co przyjecha z prowincji, aeby zemci si za swego krewnego,
a zemsta jego miaa zalee na publicznym skompromitowaniu hrabiny i wyrzdzeniu jej jakiej wielkiej
niegrzecznoci. Reszta bandy, zoona wiksz czci z dymisjonowanych pokonnikw Aurory, zapawszy sobie
takiego ofiarnego koza, gorliwie zachcali go do bohaterskiego scandalum.
Szalestwo tych zagorzalcw sprawio na mnie przykre wraenie. Zaczem z lekka wymiewa ich gupi zemst nad
bezbronn kobiet i przyprawiajc swoj mow coraz silniejszymi sarkazmami, doprowadziem nareszcie do tego, e

pojwszy ca nikczemno podobnego zamysu, po wynosili si milczkiem jeden po drugim z cukierni. Zosta tylko
kozie ofiarny, chopiec dobrego serca, ktremu zbyteczna kuzynowska czuo zawrcia gow. Do tego
przemwiem gosem rozumu, serca i obowizkw spoecznych, trafiem zupenie do jego przekonania i w zagorzalec
uczu w sobie tak reakcj moraln, e mu zy wysczyy si z oczu. Obj mnie serdecznie i dzikowa, em mu
oszczdzi jednego gupstwa i jednej zgryzoty w yciu. Doszed do takiej egzaltowanej skruchy, em si przelk
wasnego dziea myla

em, e przez wdziczno ogosi ca nasze rozmow w Kurierze Warszawskim"!...


W kilka dni potem przyniesiono mi listek rowy tak mile zoony, tak rozkosznie naperfumowany, e nie patrzc
nawet na adres, poznaem dzieo kobiecej rki. Nie amic piecztki, spytaem: Kto go przynis?" Lokaj hrabiny
Aurory" odpowiedzia sucy.
A! rzekem sobie rozumiem. Zdarzenie w cukierni drog sekretw doszo do hrabiny. Owiadcza mi zapewne
swoj wdziczno i prosi odwiedzi j, by z ni znajomym. C by innego moga pisa do mnie?" Wiedzc tre listu
bez zerwania piecztki, postanowiem skorzysta ze swej przenikliwoci. Hrabina bya kobieta przede wszystkim
oryginalna. Ja z mej strony postpowaem z ni do tego czasu zupenie odrbnie od oglnie przyjtej maniery, sdziem
wic, e i w tym przypadku wypadao mi pokaza si oryginalnym. Siadem natychmiast do stolika i napisaem krtki
bilecik do hrabiny proszc j, aeby jako kobieta wysza nad wszelkie drobnostki etykiety raczya mi przebaczy to, co
inne osoby jej pci zapewne by przyjy za nie grzeczno, i wierzy, e odsyam jej nie rozpiecztowany listek jedynie
dlatego, i

domylajc si jego treci, a sdzc bez uprzedzenia swoje postpowanie, nie ycz sobie czyta tego, na co nie
zasuyem. Doczyem do tego kilka byskotek salonowego jzyka, jedn perek poezji, jeden gran sarkazmu,
zoyem jej listek w moj odpowied i odesaem.
Potem siadem na sofie i zaczem tak rozumowa: Hrabina zbyt oryginalna kobieta, eby si miaa rozgniewa. W
ostatnim przypadku pomyli sobie tylko, e jestem dziwak, co zreszt nieraz zapewne ju sobie powiedziaa. Hrabina
pierwsza napisaa do mnie listek. W naszych stosunkach nie jest to wypadek odrbny, obojtny, ktry nic wicej za
sob nie pociga. Nie, to jest pierwszy krok, za ktrym musi by przynajmniej jeszcze jeden, to jest drugi krok. Hm,
mog zrobi dwa przypuszczenia: albo hrabina zostawi rzecz czasowi i ustnie przy pierwszym zobaczeniu si bdzie
mi ofiarowaa wstp do swego domu, albo napisze drugi listek. Pierwsze wymaga cierpliwoci, bo kt wie, kiedy si
spotkamy, drugie moe wyda brak cierpliwoci, a moe i co wicej. Zreszt jeli si zdecyduje na list, to trzeba go
napisa niezwocznie, a ta skwapliwo nawet dla ory

ginalnej kobiety jest krok zbyt delikatny, aeby go moga zrobi obojtnie. Zobaczymy, co z tego bdzie."
Wieczorem tego samego dnia przyniesiono mi nowy bilecik hrabiny i do tego niezapiecztowany!
A! pomylaem sobie mimowolnie to nie arty! Bilecik niezapiecztowany! Cha, cha, cha! Pani hrabina wzia
mnie za aka, ktry sto razy gotw powtarza ten sam figiel. Prna obawa, rzucona na papier bez namysu! Chcesz
pani koniecznie, ebym przeczyta ten papierek? Czytam. Dobrze napisano, lekko, ywo, wdzicznie, licznie. Pani
bdziesz mnie czekaa w tym tygodniu i przyrzekasz nawet nie wspomina ani sowa o szlachetnym moim postpku?
Masz pani racj, boby mnie to znudzio. Pod tym warunkiem bd niezawodnie. Czas i ja moemy teraz dziaa
razem."
Tak jak w pierwszych moich miostkach . byy mi podane widzenia si sam na sam, tak w obecnym razie nie
yczybym sobie wcale pierwszej wizyty tete a tete. Jest to cokolwiek niebezpiecznie z adn i wiatow kobiet
rozmowa atwo moe si wykrci i wcign czowieka w przedmioty, ktrych by nie chcia dotyka.

Pojechaem do hrabiny umylnie w takim czasie, kiedy salon jej nigdy nie bywa pusty. Zastaem kilka osb i Cyprysa,
ktry niemao si zdziwi, spostrzegszy, jak mile mnie przyja Aurora, bez adnych przy tym ceremonii, ktre
pokazuj pierwsz wizyt. Moe mu si wydao, e bez jego wiedzy od dawna bywaem ju w domu hrabiny, do na
tym, e si zmiesza widocznie. Zajem natychmiast miejsce i udzia w rozmowie, ktra w porywistych przeskokach
dotykaa z lekka tysica rozmaitych przedmiotw, nie zgbiajc adnego. Cyprys by w smutnym humorze, misza
nieustannie aobne periody w dyskurs i nareszcie sprowadzi go na stron czucia, moe z mimowolnego popdu
romantycznej myli, a moe te dlatego, aeby znajoma mu ozibo mego charakteru wydaa si prozaiczniejsz w
zdaniu Auro ry. Jakiekolwiek bd byy jego pobudki, hrabina widocznie radowaa si z nowego kierunku rozmowy i
zacza j gorliwie podsyca. Pojem doskonale kobiec taktyk nie syszaa nigdy jeszcze zda moich w tym
wzgldzie i chciaa mie ma prbk mej uczuciowoci...
O, dlaczego nie! pomylaem sobie ja si przed pani wywntrz!"
Cztery pierwiastki skaday wwczas

mj charakter: zimny rozum, mizantropia, wiatowo i poezja. Nie wiem, jak ta zbieranina od sasa i od lasa moga si
trzyma w kupie, ale tak byo. Pod wpywem tych bodcw, z ironicznym umiechem na ustach, rozwinem bez litoci
najtwardsze zdania o uczuciu, potpiem kadego, kto

dozwala kobiecie wzi nad sob mocny i bezporedni wpyw, wyszydziem idylliczn mio i wszystkie rodzaje
miosnego marzycielstwa, sowem, pokazaem si wielkim artyst, ktremu nikt nie mie zaprzeczy, chocia nie moe
sercem podzieli jego zdania. Taki sposb widzenia rzeczy wyraony nowym, odrbnym od pospolitych rozmw
sposobem zmiesza hrabin i sprawi ten rodzaj wibracji nerww, ktry kobiety czsto przyjmuj za wzruszenie serca.
Lekka smtno utworzya kilka ledwie dostrzeonych fadek na jej czole, jakby w duszy obudzia si jaka przykra
wtpliwo, ale czoo rozjanio si natychmiast wida, i burza zagodzia si przekonaniem, e czowiek, ktry tak
piknie mwi, nie mwi prawdy. Przy tym, takie oryginalne sdzenie mogo si podoba kobiecie niemarzycielce,
rozsdnej, znudzonej jednakowo paskimi grzecznociami i niedonymi sarkazmami salonowej modziey, bo ten
tum nie jest dzi zdolny ani kocha, ani bawi kobiet.
Prawo kontrastu ma potny wpyw na pe pikn. Cyprys przegra swoj spraw w sercu Aurory i jeli od tej chwili
pozwalaa mu jeszcze sta przy swoim rydwanie, to jedynie dlatego, e ten, ktrego yczya sobie pozyska, nie kwapi
si by

najmniej zaj wakujce miejsce. W tym rodzaju toczyy si wszystkie nastpne moje rozmowy z hrabin. Twarz moja
bya zawsze surowa, spojrzenie chodne, obejcie si grzeczne, ale pene moralnej przewagi, sowa silne, dwiczne,
ogrzane zapaem, a myli zimno logiczne, gniotce bez litoci najmocniejsze argumenta przeciwniczki, nieczue ani na
wdziczny umiech, ani na spojrzenie. Byy to cige walki, koczce si zawsze poraeniem hrabiny i utwierdzajce
moje nad ni panowanie.
Takim sposobem rozgrywaa si ta drania kilka miesicy, pod wpywem politycznej maksymy kardynaa Mazarini:
Czas i ja." Skutki tych dwch dziaajcych si byy widoczne nie tylko dla mnie, ale nawet dla najmniej
przenikliwych. Hrabina przemienia si zupenie: Elle n'tait plus lionne! Stracia dawny wesoo sarka styczny humor,
nie krlowaa w salonach, nie czwaowaa na koniach, sowem, porzucia najulubiesze swoje gusta, bo wszystko to nie
podobao mi si, wszystko byo przeze mnie sucho wyszydzone, spo spolitowane lub potpione. Cyprys zmieni si
jeszcze wicej; odepchnity od hrabiny zbyt wyranie, traktowany na zimno,

wyszydzany nielitociwie i nadto widzc cige postpy mego wpywu na Auror, biedny kochanek wpad w rodzaj
czarnej melancholii, pisa krwawe elegie, schud, zndznia, patrza na mnie dzikim wzrokiem i przy kadej
okolicznoci stara si stan mi w poprzek drogi.
To mnie znudzio. Postanowiem nareszcie skoczy t ndzot. Pewnego dnia przyjedam rano do Cyprysa i nie
zwracajc adnej uwagi na jego zadziwienie, mwi mu z zimn krwi:
Pan si gniewasz na mnie."
Moe by" odpowiedzia Cyprys z dziwnym umiechem.
Nie wtpi o tym bynajmniej i przyjechaem z propozycj."
Sucham cierpliwie."
Wymawiam sobie tylko, eby pan nie straci tej cierpliwoci do koca i da mi wszystko wypowiedzie."
Postaram si."
Siadem bez ceremonii i obojtnie poprosiem o cygarko, a zapaliwszy je, zaczem mwi:
Nie wiem prawdziwie, czym mogem pana mego obrazi, bo zdaje mi si, e midzy nami nigdy nie byo dosy
bliskich stosunkw, ale poniewa mi nie zostaje adnej wtpliwoci o tym, e pan masz do

mnie jak wan! uraz, wic przyjmujc to za fakt i nie szperajc przyczyn, ofiaruj panu honorow; satysfakcj,
podug mojego sposobu widzenia rzeczy na nastpujcych zasadach: albo pan jeste tak mocno obraony, e mu
potrzeba koniecznie mierci jednego nas, albo dosy ci bdzie na ranie. W obydwu razach bdziemy cignli losy
komu wypadnie mier, w dwadziecia cztery godziny wyjedzie gdziekolwiek, gdzie jest wojna, zacignie si do
wojska i bdzie si bi tak nieustraszenie, eby zgin w pierwszej ekspedycji. Takim sposobem nasze szalestwo
bdzie miao przynajmniej jaki uytek dla spoecznoci. Jeli za dla zadowolenia paskiego moe wystarczy rana..."
Nie, nie przerwa Cyprys mier! Jedna tylko mier! Bdzie to cokolwiek oryginalny pojedynek, ale masz pan
suszno, e w nim mniej szalestwa. Zreszt rodki s dla mnie obojtne, potrzeba mi tylko, aeby jeden z nas
honorowie ustpi drugiemu z kuli ziemskiej. Kiedy bdziemy cignli losy?..."
Jutro o dziewitej z rana w obecnoci dwch wiadkw."
Wic czekam pana z jednym wiadkiem jutro, ale nie o dziewitej, spodziewam si, e zgodzisz si przyjecha o je

denastej. Jutro moje urodziny sprosiem dobrych znajomych na niadanie, wielu z nich s naszymi wsplnymi
kolegami. Nie chciabym zepsu tej przyjemnoci. Poniadaj pan z nami, a potem skoczym nasze sprawy."
Zgodziem si na t propozycj.
W czasie tego niadania Cyprys by w dziwnym humorze. Czowiek zwyczajnie maomwny, ostrony, dyplomata,
smtny, zrobi si nagle szalenie wesoy, strzela ka amburami, pryska dowcipem, opowiada tak mieszne anegdoty, e
trzeba byo si mia do rozpuku, i ogarn rozmow do tego stopnia, emy wszyscy tylko suchali i trzymali si za
boki. Jeden z modziey spostrzeg to i zawoa artujc: Cyprysie! Azali sowa nikomu nie dasz wymwi?" Krtko

mwic, nigdy nie widziaem go w takim usposobieniu ducha i ta dziwna zmiana w humorze wydaa mi si znakiem
bliskiej mierci. Powziem z wrb o sprawie mego szkolnego kolegi. Kiedy si gocie rozeszli i zostalimy jedni
ze wiadkami, podano nam losy w kapeluszu. Cyprys niecierpliwie wycign jedn gak, otworzy do ze dreniem
czarna gaka! mier, mier bohaterska! Ha! zawoa, przyszedszy do siebie od

chwilowego wzruszenia wszystko sprzyja temu czowiekowi!..."


Na drugi dzie wyjecha. W p roku zgin przy szturmie Achulgo, gdzie pokaza zapamitae mstwo.
Tymczasem odjazd Cyprysa, a moe i ostatnie jego wywntrzenie si przy poegnaniu z hrabin sprawiy silne
wraenie na umyle Aurory. Aurora naleaa do rzdu tych kobiet, ktre przy caej swojej na pozr lekkomylnoci
rachuj si z yciem, jeli nie co dzie, to przynajmniej raz w kilka miesicy. Ostatni rachunek, ktry hrabina uczynia
z sob, mocno j zadziwi i zastraszy. Przewaga, ktr wziem nad ni, stana jej dobitnie w umyle i w sercu.
Smutek w duszy, blado na twarzy i tsknota wycieczajca wszystkie siy yciowe dowiody jej, e na prno
uwaaa siebie zawsze za kobiet mocn. Bya w istocie sab jak inne niewiasty i staa na drodze .nieszczcia...
Kiedy j odwiedziem potem, znalazem wielk zmian w obejciu si ze mn. Bya milczca, roztargniona, jakby pod
ciarem jednej drczcej myli, niezmiernie

ostrona w mowie i nadzwyczajnie grzeczna.


Pojem ca zagadk i przestaem bywa. Namyli si mwiem sobie albo gowa ustpi sercu. Bd cierpliwy,
pki mnie nie przyzwie."
Po kilku dniach przyniesiono mi listek. Hrabina prosia usilnie, aeby si stawi podug dawnego zwyczaju.
Widzisz pan rzeka mi, kiedy wszedem do rozkosznego jej buduaru e ja si bez pana nie mog obej."
Dziwny umiech przelecia jak byskawica po jej twarzy i pokazaa mi rk, ebym siada przy niej.
al mi si jej zrobio, nerwy litoci zadray w mym sercu, ale to trwao tylko chwil.
Co za liczna kobieta!" pomylaem sobie patrzc na jej czarujc posta, na smtne czoo i oczy zamglone, ale
byszczce zaw wilgoci.
Aurora wrcia wkrtce do zupenej przytomnoci. Bylimy sami jedni w pokoju i ta chwila zdaa jej si stanowcz.
Postanowia raz ju skoczy t tajemnicz walk uczuciow, ktra zmczya j, ktra wyczerpaa jej cierpliwo i
zniweczya pokj serca. Chciaa si na koniec dowie

dzie, czego si moe spodziewa ode mnie, porachowa si ze mn i wiedzie, co jej dalej czyni. Kobieca duma
dodaa jej mocy. Spojrzaa na mnie miao, prosto w oczy i rzeka:
Chocia to moe pana zdziwi, musz mu jednak wywntrzy si z jednej myli, ktra od niejakiego czasu truje mi
wszystkie chwile ycia."
Wiem, co pani chcesz powiedzie" przerwaem.
Aurora nie pokazaa adnego zadziwienia. Przywyka od dawna do mojej przenikliwoci i wiedziaa, e j na skro
pojmuj. Zakrya twarz obiema rkami i rzeka:
Mw pan."
Pani sdzisz rzecz konieczn albo mnie kocha, albo nienawidzie."
Widziaam, e pan to dawno odgade. Nikt dotd nie zaglda tak gboko w moj dusz. Gdybym bya parafiank,
sdziabym, e to czary. Mw pan dalej."
Pani chcesz wiedzie moje zdanie?"
Tak... dalej, dalej!..."
Ja sdz, e pani nie jeste zdolna ani do mioci, ani do nienawici."
Hrabina zblada jak ptno, usta jej zadray i zsiniay, wlepia we mnie dziki, sztywny wzrok i rzeka z cicha: Okrop

ny czowiek!" i opucia zamylon gow, jakby upadajc pod. ciarem gnbicych j dum.
Po chwili wyprostowaa kibij rzucia na mnie smtne spojrzenie i spytaa stumionym gosem:
Czy kochae pan cho raz w swoim yciu?..."
Wszak pani nigdy nie znaa mioci" odpowiedziaem jej spokojnie.
Nigdy! zawoaa hrabina. Chyba teraz. .."
Twarz jej zaponia si ywym psem, zy bryzgny z oczu, gorcy jej oddech dochodzi do mnie, widziaem, jak pier
jej draa konwulsyjnie...
Zachwiaem si w swojej obojtnoci, nie mogem wytrwa duej w tej roli, uczucie szturmem zdobyo moje serce.
Od tej chwili ycie moje przybrao wiosenn barw. Wiedziaem, e to niedugo potrwa, ale ta myl nie trua mi
szczcia. yem teraniejszoci...
Przypisek Doktora. O nastpnych wypadkach tego romansu nie zostao adnego ladu midzy szpargaami Karola.
Wida sucy wycign z kosza ca kart dla zapalenia drewek na kominie. Znala

zem tylko krtki urywek z koca. Oto, co mwi Karol:

...Po dwch miesicach szczcia uczuem w sobie nag zmian. Byem strudzony napronym stanem serca,
przesycony uczuciem, zraony obowizkiem podtrzymywania nadal tej roli, pragnem odpoczynku, pokoju, zreszt
Warszawa nudzia mnie okropnie postanowiem wyjecha za granic.
W naznaczony dzie siadem rano do podrnego powozu i kazaem pocztyliono wi jecha do hotelu hrabiny, majc
zamiar naprdce si z ni poegna. Trafunkiem w tym samym czasie Aurora jechaa gdzie z rann wizyt, powozy
nasze spotkay si na ulicy. Kazaem stan pocztylionowi i wyskoczywszy, pobiegem powiedzie jej ostatnie adieu!
C to znaczy? zapytaa hrabina z nieopisanym zdziwieniem. Podrny powz? Pocztylion? Na mio Bosk,
co to znaczy?"
To znaczy, e wyjedam za granic odpowiedziaem cokolwiek ostro. Wanie dyem do hotelu pani, aeby
j poegna."
Ale to by nie moe! Karolu! zawoaa hrabina, wpadszy w rodzaj odrtwie

nia, blada i z okiem nieruchomie na mnie zwrconym. Powtarzam ci, Karolu, e to by nie moe, to s arty! O,
zmiuj si, nie naduywaj swej wadzy nade mn! Powiedz, zaklinam ci, wszak ty artujesz? Ty nie wyjedziesz?
Uspokje mnie!..."
Musz wyjecha" rzekem sucho.
C ci do tego zmusza? jkna hrabina. Gdzie jedziesz? Po co? Czy na dugo? Co chcesz ze mn zrobi?
Zadecyduj, rozka, co mam pocz! Czy towarzyszy ci na koniec wiata, czy umrze z rozpaczy?..."
al mi jej byo. Mam serce mikkie z natury, lecz gow uporczyw. Bya chwila, w ktrej chciaem zosta, ale wraz
potem pomylaem sobie: Na co mi si przyda ta mio? Wszak ona od dawna ju wyczerpana, dawno mnie ju
znudzia." Obracajc si do hrabiny, rzekem: Spojrzyj pani na ulic, ludzie na nas patrz, e si tak dugo egnamy.
Adieu, Me la Comtesse! J'ai bien l'honneur de me recommander a Votre gracieux souvenir!"
Hrabina zemdlaa w koczu.
Wskoczyem do swego powozu konie w czwa poleciay po bruku.

ZAKOCZENIE
O yciu i mierci Karola nie znalelimy nic wicej w tece Doktora. Mamy tego aowa? Zdaje nam si, e nie:
bo kto tylko poj cierpienia bohatera tej powiastki, potrafi sobie dopeni tego ulotnego szkicu, ktry o nim
zebralimy, kto za ich nie poj, ten si zapewne znudzi i moe zasn nie doczytawszy do koca nawet tego
urywku.