You are on page 1of 261

D Z K I E

S O C IE T A S

T O W A R Z Y S T W O
N A U . K O W E
S C I E N T I A R U M
L O D Z I E N S I S

WYDZIA III

SECTIO ID

--------------------------------------------

Nr 7

------------------------ ---------------------

IR E N E U S Z M IC H A L S K I

STRUKTURA A N T R O P O L O G I C Z N A POLSKI
W WIETLE MATERIAW
WOJSKOWEGO ZDJCIA ANTROPOLOGICZNEGO
T H E A N T H R O P O L G G IC A L S T R U C T IJ R E O F P O L A N O

IN LIGHT
OF THE POLISH WAR OFFICES MATERIALS
CZC I TEKST
* PART I TEXT

ACTA

A N T R R O P O L O G IC A

Universitatis Lodziensis
1

0 D
1949

T R R lC i
Wstp
1*
2.
3.
4.

Geneza pracy
Cel pracy
Materia
Metoda opracowania

Analiza typologiczna materiau.


1. Uw agi wstpne.

a) metoda analizy

b) antropologiczne jednostki taksonomiczne

e) objanienia nomenklatoryczne
.
,
^

2. Rezultat analizy

,,

i. Charakterystyka wyrnionych jednostek taksonomicznych

a) podstawa i sposb opisu


b) opis poszczeglnych jednostek .
Rasa nondycznm
.
.

Rasa kromanionoidalna
Rasa rdziemnomorska
Rasa armenoidalna
Kasa iaponoidalna
Kasa wyynna
. . . .
Typ nordy czno- kromanionoldalny (teutohskl)
Typ pnocno-zachodni
Typ dynarski
.
.
.
. "
I yp subnordyczny

Typ nordy czno-wyynny (czuchoski)

yp kromanionoidalno-rdziemnomorski (atlantycki)
fyp kromanionoidalno-armenoidalny (pseudoalpejski)
yp kromanionoidalno-laponoidalny (batycki^
Typ kromanionoidalno-wyynny
. ,
j
Typ Utoralny
. , ,
, , , ,
Typ sublaponoidalny . . , r* f I .

9
10

14
10

20
25
25
3H
42
46

53
50

00
64
72

81

107
113
115

120
125
125
133

Typ rdziemnomorsko-wyynny
.138
Typ a lp ejsk i...................................................... - 1 3 9
Typ armenoidalno-wyynny
.
.
.1 4 4
Typ laponoidalno-wyynny (kuantuski) .
.145
c) prba analizy waciwoci wyrnionych jednostek tak
sonomicznych metod nadwyek liczebnoci .
. 147
d) uwagi k o c o w e ......................................................... 151
III. Struktura ilociowa seryj
1. Skady typologiczne
.
. .
.152
2. Skady rasowe
.
. .......................... 154
IV. Prba sprawdzenia rezultatw a n a lizy.................................... 166
V. Rozmieszczenie jednostek taksonomicznych .
.178
Streszczenie w y n i k w ........................................................ 197
S u m m a r y ........................................
215
Literatura
235

PRZEDM OW A
Mogo by si w yd awa, e w pracy takiej Juk niniejsza, prze
znaczonej zasadniczo dla ep ecjlist w -system ytykw i zilustrowanej
w sposb do wyczerpujcy m ateriaem spostrzeeniowym, umol iwiajcym wszechstronn kontrol w ynikw , przedmowa napisana
przez samego u utor u Jest dodutklem zupenie zbdnym, M iaem te
pierwotnie zam iar darowa j noble i ograniczy si do krtkiego
wstpu w tekcie samej pracy, zwuszczu, e napisanie przedmowy
uwaam zu zadanie znacznie trudniejszo od przedstawieniu samych
tylko rezultatw bada. Jednake ju w czasie druku zaszy fakty,
ktre skoniy mnie do zm iany postanowieniu, Faktw tych byo
dwa. Po pierwszo, prac mg spotkao to niezasuone najprawdo
podobniej wyrnienie, i zostaa Jeszcze przd ukazaniem si om
wiona w sposb stosunkowo obszerny, w wieo wydanym dziele
syntetycznym najw ybitniejszego bezspornie antropologa polskiego;
powtre za m iaem mono wysuchania wypowiedz) na tem at par
excelence systematyczny, dokonanej przez innego bardzo powanego
wiekiem i znaczeniem badacza, wobec grona bardzo uczonego, ale
do umiarkowanie zainteresowanego problemami systematyki.
Fakt drugi, chronologicznie pniejszy i n iew tpliw ie sam przez

si mniej wany, jest jednak bardzo Interesujcy 1 znamienny, a dla


mnie samego zarazem przyjem ny ! nie tyle moe niepokojcy, ile
zastanawiajcy. P rzyjem n y nic? tylko dlatego, e pozostaje w zupe

nej zgodnoci z w ypow iedzianym przeze mnie ju dawniej pogldem,


I antropologia Jest niczym Innym jak szeroko pojt systematyk
czowieka, u m urtlnowsklc ,,lndlvlduniwiHenschufton stanowi ty l
ko jej nauki pomocnicze, ulo i dlatego rwnie, e potw ierdzi moje
przekonanie, i w dyskusji nud systematyk czowieka naley liczy
raczej na oddwik 1 pomoc ze strony zoo- 1 fltosystemutykw,
genetykw, u moe i logikw, ni nu zainteresowania untropomorfologw 1 antropofizjologw. ^ustanaw iajcy, poniewa przekonaem
si definitywnie, i Czekanowskl przebi w p raw d zie lep clun

IX

lindauskiego zauka, lecz nie wszyscy wygodnie za ni dotd drze*9


raicy ocknli si i nie wszyscy zbudzeni zapragnli przele przez
ciasny otwr nowych metod, aby przepatrzy wieo otwarte hory
zonty. Brzmi to moe na pozr nieco patetycznie, ale odtwarza'
sytuacj w sposb zgoa realistyczny i daleki od przesady. Przecie
wrd wspczesnych antroposystematykw nie trudno si doszukaj
takich, ktrzy neguj bezwzgldn suszno zasadniczego postulatu
Czekanowskiego, e podstaw wszelkich uj antropologicznych,
musi by cise, konsekwentne i odpowiedzialne okrelenie przyna
lenoci taksomicznej osobnika ludzkiego, tak jakby zasada ta nie
bya tylko szczegowym zastosowaniem odwiecznego aksjomatu
wszelkiej biosystematyki. Co wicej spotyka si niekiedy ludzi dla
ktrych obc lub niezrozumia jest podstawowa zasada kadej
systematyki: to samo haso nazwa ma pokrywa zawsze ten U
zesp cech diagnostycznych i naodwrt, pewien cile okrelony
zesp tych cech winien wywoywa w kadym wypadku zawsze to
samo haso nazw. Jeszcze bardziej bodaj zastanawiajce jest, e
po dzie dzisiejszy zachowaa si wrd pewnego odamu antropotj
logw rwnie gorca jak dumna wiara w mono uprawiania syste
matyki czowieka bez oparcia o materia spostrzeeniowy, lub
w nader lunym z nim kontakcie. Wobec takiego stanu rzeczy nie
moe natomiast dziwi, gdy owietlenia wanego problemu syste*
matycznego podejmuje si uczony, ktrego dugoletni i wielostronny
dorobek naukowy nie obejmuje przecie po dzie dzisiejszy kilkuset
bodaj indywidualnie okrelonych osobnikw ludzkich, przy czym
i tam gdzie wchodz w gr diagnozy taksonomiczne nie popiera ich
dowodowy materia spostrzeeniowy. Nie dziwi rwnie, e przy
takim nastawieniu, ratunku przed niepowodzeniami systematycz
nymi, przed odpowiedzialnoci taksonomiczn i kontrol wynikw
szuka si bd w nirwanie panmiksji czyli pankundelizmu (termin
Czekanowskiego), bd w bogim kwietyzmie konwencjonalizmu sy
stematycznego, w hedonistycznej doktrynie nierozgraniczalnoci
typw, w tajemniczej gnozie pra- pre- i protoform, zmieniajcej
pask i pospolit rzeczywisto postrzeganego zrnicowania rodzaju
ludzkiego we wspania drabin eonw, w radosnej i krzepicej
twrczoci kombinatorycznej, lub wreszcie w pitagorejskich czy te
lilawatyjskich misteriach liczby, przy ktrych wspzaleno mona
w razie potrzeby tak atwo utosami ze wspwystpowaniem.
Przecie wszystkie te drogi odejcia od prymitywnego, rzemielni
czego niemal wyuskiwania" typw z amorficznej na pozr popu
lacji maj nad nim t sam niewtpliw przewag, jak ma nad
przestarzaymi metodami kontemplacji religijnej tybetaski mynek
modlitewny.

Fakt drugi przynis poza tym ze sob jedn jeszcze, moe nie
najmniejsz, korzy: zmieni mianowicie i objto i tre zamie
rzonej uprzednio przedmowy, przeksztacajc j z dwuarkuszowej
niemal rozprawy dyskusyjnej powiconej pewnym, niezbyt zreszt
istotnym, rozbienociom zda midzy prof. Czekanowskim a mn,
w to czym jest obecnie, to znaczy w pogodny artykulik objaniajcy.
Z- owej nieprzewidzianej mutacji" nie wynika zreszt bynaj
mniej, e kontrowersje te zniky jakby za dotkniciem przysowiowej
rdki czarodziejskiej. Po dawnemu bowiem nie wydaje mi si, e
okrelanie przy pomocy mego klucza", jak go askawie nazwa
prof. Czekanowski, naley uwaa za zo konieczne w stosunku do
idealnych w tym wzgldzie manipulacyj statystycznych. Co wicej
dodam, e aden, nawet astronomicznie precyzyjny wzr matema
tyczny nie przekona mnie o koniecznoci uznania dugOgowego ale
wskolicego i wskonosego murzyna czy pmurzyna za form
sudask lub sudasko-mediteranoidaln. Nie sdz take, eby
jakiekolwiek metody rachunkowego okrelania przynalenoci takso
nomicznej osobnikw ludzkich mogy doprowadzi do wyodrbnienia
zespow bardziej zwartych, logiczniej uzasadnionych, atwiej po
rwnywalnych i majcych lepsze oparcie w materiale spostrzee
niowym, ni zwyke metody morfologiczne, analogiczne do stoso
wanych przez zoologw i botanikw. Przeciwnie, gotw jestem
zawsze do okrelenia w celach porwnawczych wszystkich mate
riaw oznaczonych zarwno przez zwolennikw metod indywidua
lizujcych" jak i metody przekrojw korelacyjnych", oczywicie
0 ile ci ostatni zdecyduj si kiedy na ich opublikowanie. Wydaje
mi si rwnie, tak jak dawniej, nieuzasadnionym przekonanie, e
postpowanie statystyczne daje w przeciwiestwie do klucza"
gwarancj obiektywizmu. Na ewentualne danie postaram si przy
toczy odpowiednie przykady, cho przecie odrazu atwo si
zorientowa, e adna ze stosowanych metod obiektywnych" nie
zapobiega dowolnociom w interpretacji wynikw. W dalszym cigu
jestem pewien, e moja synonimizacja typu paleoazjatyckiego z ras
ainuidaln jest najzupeniej uzasadniona, gdy wskazuj na to
zarwno niedwuznaczne wypowiedzi Klimka (Studia nad kraniologi
Azji, Kosmos A t 52 str. 673-675 i 746-747), jak i fakt niemal wy
cznego ilustrowania tej jednostki fotografiami Ainw, nie mwic
ju o opisach. Rwnie oczywiste jest, i uwaanie tej, stosunkowo
rosej, redniolicej, sabo owosionej i prostowosej rasy wyynnej
za typ paiepazjatycki stale opisywany jako niado- ale nie toskry, niskorosy, zdecydowanie szerokolicy, niemal hipertrychiczny
1 falistowosy jest wielk dowolnoci systematyczn. Przekonuje

XI

o tym jeden rzut oka na zaczone przeze mnie w Skadnikach


rasowych Chiczykw fotografie, zwaszcza jeli si wie, e ta,
ktra reprezentuje dla mnie ras wyynn bya przez lwowian
zamieszczana jako przedstawiajca typ pacyficzny, cho przeczyy
temu wskaniki. Nie mniej jasne jest, e rasy kromanionoidanej nie
mona, ani identyfikowa ze zdegenerowanym", skrajnym dugogowcem Czekanowskiego, niskorosym, wskolicym i wskonosym,
ani tymbardziej uwaa jej za mieszaca ras arktycznej i nordycznej.
Dlaczegby bowiem skrzyowanie rasy ciemnopigmentowanej,
niskorosej, wskolicej, wskonosej i wysokooczodoowej z jasn
wprawdzie, ale rwnie wskolic, wskonos, i wysokooczodoow*
miao prowadzi do powstania formy bardzo rosej i jasnej, a przy
tym szerokolicej, wyranie rednionosej i zdecydowanie niskooczodoowej. Z podobnych przyczyn wicej ni ryzykowne wydaje si
rwnie uznanie typu paleoazjatyckiego czy rasy wyynnej za hy
bryd rdziemnomorsko-arktyczn. Dlatego wreszcie uwaam znany
graf ikon genealogii typw za najtrudniejsz do obrony pozycj
szkoy lwowskiej, choby ze wzgldu na konieczno rozwizywania
takich np. ukadw wartoci jak nastpujcy : /. -i-<3z=rt i /.- j- a = 4
ale Tj =4= cp, co jest zadaniem mao pocigajcym zarwno ze wzgl
dw rachunkowych, jak i morfologicznych. Nie chc rwnie obci*
a mego, nieyjcego ju, warszawskiego kolegi S. ejmo-ejmisa
odpowiedzialnoci za wprowadzenie do polskiej typologii antropo
logicznej pojcia rasy kromanionoidanej, jak to czyni prof. Czekanowski. ejmo-ejmis bowiem zdecydowanie zwalcza t koncepcj
w roku 1935, identyfikujc ze wzgldu na wsplny habitus morfo
logiczny, wspczesnego rdziemnomorca paleoantropologicznym
cro-magnoczykiem", przychyli si do niej chwilowo w roku 1938,
aby zaj stanowisko wyranie niezdecydowane ju w roku nastp
nym. Ja natomiast podtrzymywaem ow niepopularn u lwowian
koncepcj w tej samej formie od roku 1936, a wic nie stanem
chyba na stanowisku ejmo-ejmisa, jak to podaje prof. Czekanowski. Daleko waniejsze jest jednak, i nikt pewnie nie stwierdzi, e
wyrniajc 20 jednostek taksonomicznych, byem bardziej toleran
cyjny dla mieszacw ni prof. Czekanowski, ktry uwzgldnia ich
tylko 10. Trudno te bdzie dowie, e traktowaem zbyt rygory
stycznie rasy czyste" skoro atwo si przekona o czym przeciw
nym, porwnujc moje dane z klasycznymi opisami Zarysu antro
pologii Polski", ktry oczywicie odgrywa dla mnie rol X wydania
linneuszowskiego Systema naturae". Nawet najciszy, cho zupe
nie nieudokumentowany zarzut wyuskiwania... tego, czego si
poszukuje", traci na ostroci jeli si wemie pod uwag du zwar
to wikszoci nowowyodrbnionych przeze mnie jednostek. Nie-

XII

uprzedzony zauway bowiem bez wikszego trudu, e wyrzuci je


sam materia i e-mona by atwo powikszy ih liczebno, bez
nieodpartej koniecznoci wprawdzie, lecz nie tylko bez zlekcewa
enia logiki taksonomicznej, ale nawet pewn korzyci dla zwar
toci dawniej znanych typ w.
Jednake wszystkie wymienione tu kontrowersje staj si mao
wane jeli zway si zasadnicz zgodno pogldw szkoy lwow
skiej i konieczno zajcia sprecyzowanego stanowiska w stosunku
do doktryn i wynikw innych, czsto bardzo odmiennych, kierunkw
antropologii. W tej perspektywie. rozpatrywanie drobnych stosun
kowo rozbienoci zaznaczajcych sip wewntrz szkoy schodzi
automatycznie na plan tlalszy. Dla mnie za jest ono szczeglnie
mao wane, gdy nigdy nie miaem ambicji schizmatyka czy herezjarchy, a co najwyej niekiedy tylko, i to niechtnie, stawaem
si w stosunku do najwybitniejszego moim zdaniem antropologa
wspczesnego His Majestys most loyal opposition**.
Pierwszy z dwu wspomnianych na wstpie faktw, chronolo
gicznie wczeniejszy i bezspornie waniejszy, jest waciwym rodzi
cem niniejszej przedmowy. Samo bowiem zaistnienie pewnych kontrowersyj po przeczytaniu mej pracy przez wybitnego specjalist,
musiao nasun przypuszczenie, e niektre wane, cho niekiedy
do odlege od gwnego tematu rozwaa momenty, byy moe za
sabo podkrelone w jej tekcie. Dlatego wanie postanowiem zu
ytkowa przedmow celem zwrcenia na te wanie momenty uwagi
ewentualnego czytelnika/
Przede wszystkim jednak chc zaznaczy, e prcz celu przed
miotowego, ktry przedstawiem we wstpie, pragnem osign
drugi jeszcze podmiotowy. Chciaem si mianowicie zmusi, przez
jasne i niedwuznaczne wypowiedzi, do przyjcia penej odpowie
dzialnoci za wasne koncepcje taksonomiczne, oraz stworzy dla
siebie szranki, ktrych nie mgbym opuszcza bez wicego uza
sadnienia. Uchroni mnie to by moe i w przyszoci od trudnego
zwykle do uniknicia niebezpieczestwa docigania rezultatw bada
antropogenetycznych do morfologicznych i naodwrt. Dlatego te
bd mg uwaa za swpj sukces, jeli kto w przyszoci, przepro
wadziwszy odpowiednie badania orzeknie, i podana przeze mnie for
mua genetyczna jakiego zespou jest niesuszna, gdy zesp ten
posiada w wietle danych empirycznych inn struktur. Bd bo
wiem wiedzia, e sprecyzowawszy w sposb niedwuznaczny waci
woci owego zespou zwrciem na uwag swego krytyka i uatwi
em mu przeprowadzenie kontroli, a wic i rozstrzygnicie
zagadnienia.
XIII

Co do materiau to wolabym oczywicie aby skada si z osob


nikw obojga pci, midzy 30 a 45 rokiem ycia, sfotografowanych
i zbadanych przez specjalistw w sposb tak jednolity, e zbdn
bya by wszelka interpretacja spostrzee. Pocieszam si jednak
wiadomoci, i mankamenty jego nfe s a tak due aby daway
obraz zasadniczo zdeformowany. wiadczy o tym wielka prawido
wo wynikw. Musz rwnie zaznaczy, e w chwili obecnej
znaczna cz informacyj dotyczcych miejsca i stanu zachowania
.si materiaw jest ju nieaktualna, pozostawiam je jednak jako
ilustrujce warunki i tempo powstawania pracy. Bybym te bardzo
rad, gdyby mi si udao opublikowa take i t cz materiaw
indywidualnych, ktra bya w okresie opracowywania serii ilustru
jcej niedostpna, ale jak si pniej okazao, ocalaa.
Jeli idzie o zastosowan metod analizy antropologicznej, to>
pragn przypomnie, i stanowi ona typowy przykad zwykego
postpowania systematycznego, bazuje si na wieloletnich obser
wacjach autora, bardzo licznych materiaach, oraz krytycznie roz
patrzonych danych obcych, a uyteczno jej najatwiej stwierdzi
w praktyce wasnej, zwaszcza przez porwnanie z rezultatami
otrzymanymi przy zastosowaniu innych sposobw taksonomicznego
okrelania osobnikw ludzkich. Nie trudno wtedy zauway, e wy
odrbnione przy jej pomocy jednostki maj charakter nawskro
empiryczny i indukcyjny, skutkiem czego granice midzy nimi
odbiegaj czsto tak bardzo od demonstrowanych zwykle schema
tw typologicznych, rwnie pontnych i przejrzystych, jak nie odpo
wiadajcych rzeczywistoci.
Gdyby kto nie wiedzia dlaczego wyrniam 16 ras, a nie
mniej, ani wicej, przypominam, i 6 z nich wprowadzi by ju
prof. Czekanowski (A, E, H, L, I, S); o rasowym wedug wszelkiego
prawdopodobiestwa charakterze jednostek oznaczonych jako M, Z
i Q przekonaa mnie moja praca chiska, a o takim stanowisku
systematycznym B i K rozprawa dotyczca Sikhw; uznajc za rasy
N, O i T id za najtrzewiejszym systematykiem orodka lwowskiego
T. Henzlem; przyjcie rasowego charakteru typu P jest nieodpart
koniecznoci morfologiczn, mogc budzi wtpliwo tylko u tych,
ktrzy nigdy nie przegldali materiau ainoskiego; podobnie przed
stawia si sprawa z ras kromanionoidaln (Y), o ktrej mwi
do obszernie w pracy niniejszej. Natomiast spord innych typw
szkoy lwowskiej, niewtpliwy i cile okrelony jest mieszacowy
charakter
& uwaam ze wzgldw morfologicznych, popartych
przez geograficzne, za krzywk ras pigmejskiej i sudaskiej; typpaieoamorykaski wydaje si by mieszacem biao-tym (BQ?, BZ?,
a moe wogle forma zbiorowa); skadnik centralno-azjatycki (t)

XIV

uznaem ju dawniej za mieszaca LM (zespoy przedstawicieli tego


typu u Klimka s do niejednolite).
Stopie poprawnoci okrelenia rnych seryj jest niejednako
wy, a mianowicie najpewniej oznaczone s serie polskie, potem
- serbska (pigmentacja okrelona na oko, brak danych dotyczcych
fady mongolskiej), dalej serie uyckie, walijska i cygaska (brak
profilu nosali oznaczenia fady, ponadto w ostatniej pigmentacja
okrelona |n a oko), wreszcie serie laposkie (bardzo schematyczne
okrelenie pigmentacji, stwierdzone silne zabiedzenie, by moe
nieco odmienna technika pomiarowa), okrelenie za Norwegw na
podstawie 4 cech naley uzna za ryzykowny, cho ciekawy ekspe
ryment, wymagajcy jak najpieszpiejszej korektury (czarnowosy
osobnik Nr;. NH60 w grupie nordycznej i u ejmisa, i u mnie!).
Ponadto trzeba pamita, e okrelajc serie laposkie nie wprowa
dzaem poprawki na wzrost, gdy bya ona stwierdzona a posteriori,
wanie na skutek oznaczenia materiau i porwnania go z polskim.
Podobnie w seriach kobiecych nie wprowadzaem przy okrelaniu
poprawki dla wskanika morfologicznego twarzy, gdy spraw
stopnia rnicy pciowej w tej cesze mona uwaa za dotychczas
otwart. Materiay uyckie zdaj si wskazywa pa trzy jednostki
rnicy, norweskie na dwie, przy czym ta ostatnia rnica wydaje
mi si prawdopodobniejsza, cho nie jest wykluczone, i moe ona
by niejednakowa u rnych jednostek taksonomicznych. Rozwi
zanie tego zagadnienia jest bardzo wanym i pilnym zadaniem
systematyki czowieka.
Schematyczny podzia cech zastosowany przy opisie morfolo
gicznym typw nie jest idealny, nadaje si bowiem dobrze do kla
syfikacji rednich, nie jest jednak bez zarzutu jeli idzie o segre
gacj osobnikw. Niedoskonao jego jest zreszt zupenie
zrozumiaa, nazywajc bowiem grup o wskaniku gwnym 87
bardzo krtkogow nie popeniam bdu, cho tym samym okrele
niem oznaczybym osobnika dopiero przy wskaniku 90 lub wyszym.
Oczywiie mona stosowa dla osobnikw i grup ten sam podzia
sowny, mona te dzieli szereg liczebnoci zmiennej na mniejsz
lub wiksz ilo klas, nie wolno natomiast uywa okrele sprzecz
nych. O charakterze taksonomicznym i granicach poszczeglnych
jednostek napisaem dostatecznie duo w tekcie i nie mam zamiaru
powtarza^ si. Uwaam jednak za stosowne raz jeszcze zaznaczy,
e typ litoralny (EH) wymaga szczeglnej uwagi ze strony antroposystematykW, jako jednostka ze wszech miar interesujca. Przy
pominam take po raz wtry, e w typie AQ mog tkwi rwnie
nordyczne pochodne Z, a teoretycznie nawet analogiczne miesza
ce I, tak jak wrd subnordykw typ AM, a wrd sublaponidw LQ.

xv

Form tych nie wydzielaem, gdy wobec braku fotografii ten rezultat analizy nie byby przekonywujcy. Z tej samej przyczyny nie
doprowadziem diagnostyki wewntrztypowej poza frakcje, pomi
jajc jednostki takie jak facja, morfa itp. Ten stopie analizy
taksonomicznej postaram si zademonstrowa przy najbliszej okazji,
na odpowiednim materiale. Opisy fizjonomiczne typw nie opieraj
si, jak wiadomo, na materiaach spostrzeeniowych, lecz na obser
wacjach terenowych, stanowic eksperyment, ktrego sprawdzenie
moe by prac bardzo interesujc. Podaem je, gdy sdz, e
charakterystyki typw nie mona opiera wycznie na cechach
diagnostycznych, a odpowiednie materiay spostrzeeniowe nie zo
stay dotychczas zebrane z zadowalajc dokadnoci i wyelimino
waniem momentu dowolnoci. Opisy me s te wiadom prowo
kacj w stosunku do tych wszystkich, ktrzy z gry zakadaj ma
uyteczno metodyczn bezporedniej obserwacji. Pragn ich pobu
dzi do kontroli i krytyki, majc zreszt nadziej, e nastpne opisy
bdzie mona oprze na skalarnie posegregowanych danych ilocio
wych. Liczebno poszczeglnych zespow bya dla mnie oczywicie
obojtna. Dla systematyka forma rzadka jest z reguy rwnie wana,
a niekiedy nawet waniejsza ni pospolita.
Stwierdzenie to nie oznacza zreszt, e uwaam rnice midzy
dawniejszymi ujciami struktury antropologicznej badanego obszaru,
a moim, za tak mae jak to zakada prof. Czekanowski. Zwaszcza roz
bieno typologiczna wydaje mi si do dua, gdy nowe jednostki
obejmuj niemal 15% ogu zbadanych i to przy szczeglnie ostro
nym postpowaniu analitycznym. Dwa z tych nowych typw (AQ
i YL) stanowi przytym trzeci i szsty co do liczebnoci skadnik
ludnoci Polski, przewyszajc ilociowo nie tylko wszystkie rasy,
ale i oddawna znane typy mieszane litoralny i sublaponoidalny,
a czciowo nawet alpejski, zajmujcy zwykle dopiero pite skolei
miejsce. Nieznana mi jest rwnie, niestety, praca ejmo-ejmisa,
w ktrej uzyska skad tak podobny do mojego jak to podaje prof.
Czekanowski. Ostatnia chronologicznie wypowied ejmisa w tej
materii znajduje si w ksice p.t. Czowiek, jego rasy i ycie*8
(str. 406, 430 i 433), ale adna z jego formacyj nie posiada struktury
tak uderzajco bliskiej ustalonemu przeze mnie skadowi. Za najchafakterystyczniejszy rezultat zastosowanej przeze mnie metody
analizy antropologicznej uwaam nie tylko zwarto wewntrzn
wyodrbnionych zespow, ale i wielk stao ich ustosunkowa
ilociowych, typow dla poszczeglnych terytoriw antropologicz
nychStosunek mj do prawa licznoci typw88 jest wyczekujcy.
Sdz, e trudno uzyska skady odpowiadajce jego postulatom,
XVI

przy zastosowaniu staych kryteriw diagnostycznych. Jeli za mam


do wyboru, dociganie okrele morfologicznych do postulatw
prawa, lub odrzucenie tego prawa, wybieram to ostatnie. Wy
daje mi si przy tym, i prawo to daje raczej teoretyczny obraz
struktury antropologicznej populacji powstaej z wykrzyowania si
ras jednej tylko odmiany i nie podlegajcej zupenie dziaaniu pro
cesw selekcyjnych, oraz, rzecz oczywista, zoonej z osobnikw oby
dwu pci. Poniewa jednak uwaam prof. Czekanowskiego za wiel
kiego intuicjonist, jeli nie wizjonera nauki, nie zamierzam si w tej
kwestii wypowiada ostatecznie. Uznajc za porwnywalno wy
nikw i hierarchizacj wyrnianych jednostek za rzecz bezwzgldnie
konieczn, postpuj przy ustalaniu struktury rasowej populacyj
w sposb moliwie najprostszy, stwierdzajc cechy jakich ras rodzi
cielskich uwidoczniy si u kadego z okrelanych osobnikw. Jest
to, mutatis mutandis, ta sama prosta i logiczna procedura, ktr
stosuje si z reguy przy rozpoznawaniu mieszacw midzyodmianowych, zwaszcza biao-czarnych.
Prawo antropologicznej redniej arytmetycznej ujmuje wedug
moich danych istotn, biologiczn zaleno, istniejc midzy ska
dem rasowym a rednimi grupy; jednake konstanty biologiczne
poszczeglnych ras wymagaj jeszcze bardzo starannego opracowania
na drodze czysto empirycznej. Jest to moim zdaniem niezmiernie
wana dziedzina bada.

Przekonany te jestem, i klucza do systematyki czowieka


ywego naley szuka w badaniach genetycznych i taksonomicznodynamicznych, a do systematyki czowieka kopalnego w empirycz
nych badaniach nad zalenoci, zachodzc midzy waciwociami
koca i czci mikkich, oraz nad zagadnieniem fossylizacji.
Koczc t, istotnie zbyt .dug, przedmow musz stwierdzi,
i jestem w peni wiadom caej niedoskonaoci mej pracy, jej
brakw i niedocigni; bybym te bardzo zadowolony gdyby liczba
owych mankamentw bya wikszd od iloci tych, ktrych nie spo
strzegam. Chc te zaznaczy, i zgodnie z postulatem prof. Czekanowskiego staraem si nie przecia mej pracy nadmiern iloci
cytat, podajcych nie fakty, lecz' sdy o nich.
Tyle ode mnie - reszt dopowiedz prawdopodobnie krytycy.
Obecnie pozosta mi ju tylko miy obowizek podzikowania
za poniesione trudy najbliszym mym wsppracownikom. Poniewa
za zmarli winni w pamici naszej zajmow miejsce bardziej
jeszcze poczesne ni ywi, wspomn tu przede wszystkim .p, mgr*
Romualda Falkowskiego, ktry przez kilka lat .okupacji chtnie po
maga mi w mej pracy, zanim totalizm niemiecki uwolni go, w dro
dze realizacji pamitnego sloganu Arbeit macht f r e i od mozolnego

XVII

ywota pracownika naukowego. Szczegln wdziczno winienem


p. mgr. Irenie Krasnodbskiej, na ktr nie tylko spad gwny
ciar prac technicznych piciolecia 1942-7, ale ktra w czasie
powstania warszawskiego przeniosa cay posiadany materia wojsko
wego zdjcia antropologicznego z ulicy Podwale do Katedry w.
Jana, gdzie czciowo ocala, a po upadku Starego Miasta znalaza
do energii, eby zachowa kopie analiz stanowicych jedn z pod
staw mej pracy i wyrzuci je z zaplombowanego wagonu, zdaj
cego do Owicimia, wprost w niezawodne rce radomszczaskich
kolejarzy. Dzikuj dalej serdecznie p. mgr. Barbarze Kocent-Zieliskiej, ktra w czasie naszej wsppracy nieraz dowiadczya na
sobie jak uciliwa moe by niewspmiemo wytrzymaoci
fizycznej towarzyszw pracy. Wreszcie dzikuj rwnie braciom
moim Mirosawowi i Tadeuszowi, ktrzy dostosowali swe wasne
sprawy do toku mojej pracy, przy czym pierwszy peni wytrwale
obowizki rysownika, a drugi rachmistrza.
Co jednak mam powiedzie przyjacielowi memu prof. Konra
dowi Jadewskiemu, ktry umoliwi mi zorganizowanie, w czasie
okupacji, pracowni antropologicznej w Pastwowym Muzeum
Archeologicznym, z powanym ryzykiem dla siebie samego. Wszel
kie sowa podziki byyby niezrczne, niech wic skromnym
wyrazem mej wdzicznoci bdzie powicenie mu tej pracy.

I. M.
d, 3 listopada 1948 r.

L WSTP,
1. GENEZA PRACY.
Praca niniejsza zacza powstawa w latach 19421944, w znaI nych powszechnie warunkach okupacji niemieckiej, co te wpyI nh' w pewnym stopniu na jej charakter. U pocztkw jej leaa
t tvoska o cenny materia wojskowego zdjcia antropologicznego,
i ktry ze wzgldu na swoj liczebno i objto nie mg by atwo
zabezpieczony, zwaszcza, e wobec wielce prawdopodobnego ju
wwczas zniszczenia miasta trudno byo wyszuka dostatecznie
pewne schronienie. Najlepszym stosunkowo wyjciem wydawao
si czciowe bodaj opracowanie moliwie duego materiau, a to
. er dokonanie analizy typologicznej szeregu grup terytorialnych,
wyniki ktrej, atwe do przechowania ze wzgldu na swe skonrurowanie, tworz przecie waciw podstaw faktyczn dla
wszelkiego rodzaju map antropologicznych badanego terenu. Wy
roi pad w pierwszym rzdzie na ziemie lece nad Pilic, .grn
Wart i Wis, stosunkowo mao badane przez wspczesnych antro
pologw polskich, interesujcych si przede wszystkim peryferiami
obszaru zamieszkaego przez ludno polsk Pomorzem, Podkar
paciem i Kresami Wschodnimi. W skad tego pierwszego obszaru
wchodziy rwnie pnocne powiaty dawnego wojewdztwa l
skiego. Poniewa jednak praca w kadej chwili moga by nieocze
kiwanie udaremniona, wypadao niejednokrotnie przerywa j ceiem okrelenia powiatw znacznie oddalonych od opracowywanego
trzonu terytorialnego, a z rnych wzgldw szczeglnie interesu
jcych dla badajcego. Te to sondae", jak si je nazywao, wpy
ny na do niezwyky, rzec mona nieco fantastyczny wygld
map. bdcych wynikiem pracy przerwanej ostatecznie w sposb
1 Strukturr

liczna

P o lsk i

Cz. I.

zdecydowany 1 sierpnia 1944 roku. Zupenie niezalenie od autora


wsppracowniczka jego p. IRENA KRASNODBSKA ustalia
skady czterech wanych powiatw i .mimo ywionych przez ni
sam wtpliwoci co do precyzji okrele, skady te zostan, jako
cenne uzupenienia, wykorzystane.
2. CEL PRACY.

Cel pracy jest podwjny, po pierwsze bowiem chodzi, jak ju


wspomniano, o p r z y g o t o w a n i e p o d s t a w o w e g o ma t e
r i a u a n a l i t y c z n e g o do ma p y a n t r o p o l o g i c z n e j
Pol ski , powtre za, o o p a r t na i n d y w i d u a l n i e
o k r e l o n y m m a t e r i a l e c h a r a k t e r y s t y k j e d
n o s t e k t a k s o n o mi c z n y c h , wchodzcych w skad ludnoci,
badanych obszarw. Wysiek taki nie jest zbdny, gdy olbrzymia
wikszo dotychczasowych diagnoz typologicznych, zwaszcza somatologicznych, posiada sab baz materiaow i jest niekiedy
w znacznej mierze produktem intuicji systematycznej badajcego.
Jeli kto wtpi by w suszno powyszego twierdzenia, niech'
sprbuje okreli jakikolwiek materia, trzymajc si cile zna
nych z literatury opisw typw antropologicznych i stwierdzi jaki
otrzyma stosunek osobnikw okrelonych do nieokrelonych. Na
wet umieszczona na 8081 str. ksiki Czowiek, jego rasy
i ycie tablica typw antropologicznych MICHALSKIEGO, MY
DLARSKIEGO i EJMISA, ujmujca stan bada z r. 1937, jest
niewystarczajca bo niekompletna, cho stosunkowo mocno oparta
o materia. Dokadny opis wyodrbnianych jednostek taksonomicz
nych jest poza tym konieczny dla ich genetycznego sprawdzenia.
Aby zrozumie wag tego ostatniego, naley sobie uprzytomni, e
kada systematyka, a wic i systematyka czowieka, przechodzi
cztery mniej lub wicej wyranie zaznaczajce si i ostro od siebie
odgraniczone stadia rozwojowe. P i e r w s z a faza poznawania
rnorodnoci form to ich postrzeganie i rozpoznawanie, bez prb
metodycznego precyzowania istoty rnic; d r u g a to okrelanie
zespow cech decydujcych o odrbnoci form i ujmowanie ich
w ksztat mniej lub wicej cisych diagnoz; t r z e c i a to usio
wanie uoenia form wedug powierzchownego podobiestwa (sy
stemy sztuczne) lub domniemanego pokrewiestwa (t. zw. systemy
naturalne) i tworzenie kluczy do okrelania form; wreszcie
c z wa r t a faza to cisa kontrola genetyczna hipotetycznych po
krewiestw i konstrukcja prawdziwego ukadu naturalnego, bd
cego jednym z ostatecznych celw kadej systematyki.

Ot taksonomia antropologiczna wesza naog szczliwie


w faz trzeci i stoi u progu czwartej. Poyteczne jest przeto usta
lenie waciwoci zespow typologicznych, umoliwiajce zarwno
uoenie klucza do okrelania tych zespow, jak i ich ewentualn
kontrol genetyczn.
Z tego co powiedziano powyej nietrudno si domyli, e praca
niniejsza wchodzi w zakres a n t r o p o l o g i i e t n i c z n e j
i a n t r o p o g r a f i i (opis somatologiczny).
3. MATERIA.

Opracowany materia stanowi cz wojskowego zdjcia antro


pologicznego, dokonanego w latach 19211931 pod kierownictwem
J. MYDLARSKIEGO i uzupenianego a do roku 1939. Materia
dotyczy gwnie poborowych i onierzy suby czynnej (niewielu
rezerwistw), jest wic jednostronny ze wzgldu na pe i sabo
zrnicowany pod wzgldem wieku. Zbierany by bd to przez
wykwalifikowanych antropologw, bd te (w gwnej masie) przez
specjalnie wyszkolonych do bada przy pomocy jednego przyrzdu
laikw, wchodzcych w skad komisyj antropologicznych M. S.
Wojsk.
Badania prowadzone byy zasadniczo wedug jednego sche
matu, ale na kartach antropologicznych trzech formatw, co jed
nak w nieznacznym tylko stopniu utrudnia opracowywanie wiel
kich iloci spostrzee. Powanym mankamentem materiau jest
natomiast fakt, e dyktowane przez badajcych pomiary byy
czsto zapisywane przez ludzi, ktrzy w sabym tylko stopniu
opanowali sztuk pisania cyfr. S te one niejednokrotnie trudne
do odczytania, co bardzo zwalnia tempo pracy. Jeli idzie o same
pomiary to byy one robione z du precyzj, o czym wiadczy
wielka prawidowo danych liczbowych, brak powaniejszych
rnic midzy pomiarami uzyskanymi przez komisje, a pochodz
cymi z terenw badanych przez antropologw (jedynie liczba po
miarw nieprawdopodobnych i opuszczonych jest u tych ostatnich
niewspmiernie mniejsza), co za najwaniejsze, spotykane nie
kiedy karty osobnikw dwukrotnie mierzonych w rnych czasach
i przez rne komisje (poborowy, pniej onierz), wykazujce
rnice minimalne i z reguy nie wpywajce na diagnoz syste
matyczn. Natomiast okrelanie cech opisowych przez komisje po
zostawia wiele do yczenia (zwaszcza gdy chodzi o barw skry
i waciwoci oprawy oka) i ustpuje znacznie wynikom osiga
nym przez specjalistw.

4. M E T O D A O P R A C O W A N IA .

Pierwsz czynnoci ktr naleao wykona byo uporzdko


wanie materiau. W tym celu ustalono przede wszystkim przyna
leno do grupy terytorialnej t.j. powiatu i gminy, przy czym
segregowano materia wedug miejsca urodzenia skadajcych go
osobnikw. Poniewa wielka liczba zbadanych nie miaa adnych
danych dotyczcych przynalenoci do gminy, a i tam, gdzie bya
ona zaznaczona czsto budzia wtpliwo, poniewa ponadto
liczne nazwy miejscowoci byy w fantastyczny sposb poprzkrcane, w powiatach za dawnych zaborw: pruskiego i autriackiego
podano skasowane pniej gminy jednostkowe wypado popoprostu ze spisem miejscowoci i jego uzupenieniami w rku zali
cza kadego po kolei osobnika do konkretnej jednostki admini
stracyjnej. Naleao nastpnie stwierdzi przynaleno etniczn
i wyznaniow wszystkich zbadanych celem sprawdzenia czy w da
nym materiale oddzielono z dostateczn dokadnoci ydw, kt
rzy jako tworzcy w obrbie ludnoci Polski odrbn populacj
winni by we wszystkich opracowaniach traktowani osobno. I tu
rwnie kontrola nie bya zbdna. Wreszcie okazao si konieczne
powtrne obliczenie trzech branych pod uwag wskanikw, ze
wzgldu na spotykane w nich bdy. Dopiero po dokonaniu tej
mudnej i nucej pracy wstpnej, ktra obciya zreszt w gw
nej mierze wsppracownikw autora, mona byo przystpi do
indywidualnego okrelenia materiau metod morfologiczn. Kad
seri oznaczano dla uniknicia pomyek i niedopatrze dwua niektre nawet trzykrotnie. Posugiwano si przy tym dziewiciu
nastpujcymi cechami, uznanymi za diagnostyczne dla populacyj
europejskich:
1. wzrost
2. wskanik szerokociowo-dugociowy gowy
3.

morfologiczny twarzy
4.

nosa
5. barwa oczu
6.
wosw
7.
skry
8. profil nosa
9. fada mongolska
Jak wida, z pord cech wanych i uytecznych nie uwzgld
niono wskanikw wysokociowych gowy (brak odpowiedniego
pomiaru), wskanika dugoci nosa (n-snXlOO : n-gn), wymagajcego
dopiero wyprbowania oraz rzecz oczywista wskanika oczodoo
wego ktrego dotychczas nie stwierdzano na czowieku ywym,

aczkolwiek usiowania w tym kierunku winny by bezsprzecznie


podjte, jako e chodzi o cech pierwszorzdnego znaczenia.
Wz r o s t u nie pominito, mimo daleko idcej rnicy zda
co do taksonomicznej jego wartoci. Jakkolwiek bowiem chodzi
tutaj istotnie o cech szczeglnie wraliw na dziaanie rodowiska,
jednake dziaanie to wydaje si by stosunkowo proste i jedno
kierunkowe, jako polegajce zasadniczo na uniemoliwianiu po
szczeglnym typom osignicia waciwego im optimum wzrostu.
Poniewa dziaanie to obejmuje wedug wszelkiego prawdopodo
biestwa wszystkie typy i to z rwn mniej wicej intensywnoci
(por. populacje pigmejskie i laposk) naley oczekiwa ,e w ka
dej populacji jednostki taksonomiczne szereguj si, jeli idzie
0 wzrost, w tej samej zawsze kolejnoci i w adnej z nich skadnik
zasadniczo niskorosy nie okae si wyszym od wysokorosego
z natury. W kadym bd razie, zaleno wzrostu od warunkw
rodowiska jest zagadnieniem ciekawym i dotd otwartym, a zatym wymagajcym dokadnych bada, zwaszcza jeli chodzi o rol
poszczeglnych czynnikw rodowiskowych i ich oddziaywanie na
rne jednostki taksonomiczne.
Wszystkie trzy uyte do okrelania ws k a n i k i , powstay
z pomiarw dokonywanych cile wedug instrukcji R. MARTINA1)
1 nie wymagaj adnego omwienia, zwaszcza, i naleao by ocze
kiwa, e w przeciwiestwie do wzrostu ilustruj stosunki w wieku
poborowym ju ustalone.
Ba r w tczwki oka okrelono w olbrzymiej wikszoci
wypadkw przy pomocy skali MARTINA. Tam gdzie okrelenia
byy kombinowane (n.p. 47, 816 i t. p.) lub sowne oznaczano
je, wzgldnie interpretowano, w sposb nastpujcy:
3 z 3-72)
piwne
(4)
4z - 4 - 7
4s 4 obw. sina
5c - 5 - 4
5 jasne
5.i
5 pl 5 c. plama
5z -5 -8
(5 z) ziel.-piw. (lsk)
6 jasne
6j
(7c) iel.-piw.
ziel.
(7)
-7 -8
7j

7s
7 sz
7n
8z
8c
(8)
8.i
8 bj
8n
9j
9 bj
9 osi
9 sz

-7 -9
-7 -1 0
-7 -1 5
8 z ode. ziel.
8 ciemne
nieb. ziel.
-8 -1 3
-8 -1 6
-8 -9
-9 -1 1
-9 -1 6
9 otocz, blada
9-10

(10)
(12)
14 c
(14)
14 j
14 pl
(15)
(15 j)
16 z
(16)
(16 j)

ziel.-szare
szare
14 ciemne
c. nieb.
-14-15
14 pigm. c.
nieb.
j. nieb.
16-8
bk.
j. bk .

1) R. M A R TIN . L e h rb u c h d e r A n th ro p o lo g ie , J e n a 1926-28
2} P ie rw sz a k o lu m n a o z n a c z e n ia i in te r p r e ta c je (w n a w ia sa c h ) w asn e,
d ru g a o k re le n ia o ry g in a ln e . O zn ac zen ia n ie zam ieszczo n e w z e s ta w ie n iu d o
ty c z s e ry j o b e c n ie w o ry g in a le n ie d o st p n y c h .

Jeli chodzi o b a r w w osw, to niestety nieliczne tylko


materiay posiadaj okrelenia dokonane przy pomocy bardzo do
brej skali FISCHERA-SALLERA, powan wikszo oznaczono
przy uyciu nieporwnanie gorszej skali FISCHERA lub zgoa
opisano sownie. Przy tym o ile sowne okrelenia barwy oczu byy
naog jednoznaczne i atwe do interpretacji, o tyle wosy okre
lano w sposb bardzo rny, nietylko co do formy ale i co do tre
ci. Zachodzio tu bowiem, bardzo pospolicie, zjawisko niedocenia
nia intensywnoci zabarwienia wosw, atwe do stwierdzenia przy
wiczeniach w uywaniu skal. Jeli mianowicie kae si komu, kto
nigdy nie mia do czynienia ze skal, aby oznaczy barw czyich
wosw bez przykadania do nich skali, to z reguy zostanie dobra
ny odcie janiejszy, poniewa istnieje tendencja do okrelania
wosw jako mniej napigmentowanych ni s w istocie. Jedynie
odcienie bardzo ciemne oceniane s niekiedy jako kruczo czarne",
cho te ostatnie w populacjach polskich, praktycznie biorc, nie
wystpuj. Ot wypada stwierdzi, e og uytych w opracowy
wanym materiale okrele sownych podlega temu prawu, o czym
atwo si byo przekona na seriach posiadajcych zarwno okre
lenia liczbowe jak sowne. Skoro bowiem w seriach tych przyjmie
si okrelenia sowne w znaczeniu literalnym, otrzyma si szereg
liczebnoci bardzo rny od szeregu okrele skalarnych. Interpre
tujc za okrelenia sowne w sposb uwzgldniajcy wspomniane
powyej zjawisko, uzyska si szeregi niemal identyczne. Stwier
dzono to ze szczegln wyrazistoci na przykadach powiatw Ryb
nik i Pszczyna, odcinajcych si sw jasnoci na mapie barwy
wosw J. MYDLARSKIEGO3). Niestety podany w pracy niniej
szej materia pomiarowy (jedyny dostpny w tej chwili) mao na
daje si do ilustracji tego faktu, ze wzgldu na niewielk ilo
okrele sownych.
Oznaczenia i interpretacje rnych okrele, barwy wosw
mona zestawi w sposb nastpujcy:
7-8
(3)
rude4)
7j

3j
(4 bc)
(4 c)
(4)
(4 r)
(4 p)
(4 j)

- 3 jasne
brunet c.
brunet
szat. c.
szat. rud.
szat. pop.
szat.

(8)
83
(12)
(13)
(14)
(22)
(24)

blond
8-9
bl. r.
j. bl. (lsk)
, j. bl, r.
- j- bl.
j. bl. p.

3) J. M Y D LA R SK I. M apa w y k o n a n a d la M in is te rs tw a S pr-aw W ojsk o w y ch ,


r e p ro d u k o w a n a p rzez I. S C H W ID E T Z K Y w Z sch r. f. R ass. B. I., H. 2. 1935, s tr . 1*38.
4) P o rz d e k k o lu m n ja k p rz y b a rw ie oczu.

4 j 4-5
(4 bj) szat. j.
4 bj 4-7
c. bl. i c. bl. r.
m
5 j 5-25

(25)
25 r
(26)
(27)

bl. p.
25-8
c. bl. p.
czarne

Ba r w s k r y naley uzna za cech szczeglnie trudn do


poprawnego uchwycenia, to te jej warto diagnostyczna jest bardzo
wzgldna i posugiwano si ni w pracy niniejszej z du doz ostro
noci. Traktowano j przy tym jako cech uzupeniajc, podan,
lecz nie niezbdn do postawienia diagnozy typologicznej. W bada
nym materiale barwa skry bya bd to oznaczana przy pomocy
tabeli v. LUSCHANA, bd tej ujmowana okreleniami sownymi,
w wikszoci wypadkw (badania komisyjne) do nieporadnymi.
Orientujc si we wzajemnym ustosunkowaniu liczebnoci barw
skry w seriach polskich, bardzo atwo stwierdzi, e n.p. dla
wikszoci powiatw lska stwierdzono nadmiern ilo skry
biaej", na Podolu za niadej". Zestawienie uytych w pracy
niniejszej oznacze barwy skry zaczono poniej:

3P
(P)
cp
3c
4 bj
4j
4r
5r
7 bj

- b-p4)
bl.
s7p
3-7
4-2
4-8
4-10
5-12
7-1

7 j 7-2
7 c 7-8
8 bj 8-1
8 j 8-2
8 8-4
8 c 8 c.
8 r 8-10
?
okrelenie niepewne
(b5) - -biaa, ppowa, niada,
r ,rowa, tawa)

P r o f i l nos a okrelano w sposb poprawny, aczkolwiek naog nieco schematyczny, nie uwzgldniajc zasadniczo form po
rednich (falisto-wklsy, falisto-garbaty i t. p.) i rnych wydatnoci nosa garbatego. Natomiast podkrelano niekiedy, rwnocze
nie nos prosty i falisty, co miao prawdopodobnie oznacza nos nie
mal prosty, a czego nie mona uzna za pomys szczeglnie udany.
Jeli chodzi o ocen f a d y mo n g o l s k i e j , to bardzo
atwo stwierdzi, e naog badajcy byli przeczuleni na tym punk
cie i rejestrowali znacznie wicej fad i ich ladw, ni si stwier
dza w jakiejkolwiek populacji europejskiej. Wobec takiego stanu
5) b p r z y liczb ach je s t s k r te m w y ra z u b a r d z o .

rzeczy, wydawao si susznym uwzgldnienie wycznie tych da


nych, ktre oznaczano w sposb zdecydowany, krzyem prostym bez
kka, wzgldnie trzema krzyami ukonymi (na schematach starego
typu). Brak danych uznawano za rwnoznaczny z niewystpowaniem
fady, a to nie tylko ze wzgldu na niewielk wogle liczebno tej
cechy, lecz rwnie dlatego, e jeli ju nie kady badajcy, to napewno kontroler komisyjny nie omieszka by zaznaczy wystpo
wania fady mongolskiej w uwagach, nawet gdyby zasadniczo nie
rejestrowa jej nieobecnoci.
Ogem opracowano w powyej podany sposb 97 powiatw
i jedno terytorium wielopowiatowe, co stanowi bardzo pokan
liczb 36532 osobnikw. Jest to prawdopodobnie najliczniejszy do
tychczas indywidualnie okrelony materia antropologiczny.
Szczegowy wykaz seryj wraz z podaniem ich liczebnoci ze
stawiono w tablicy 1.
TABLICA 1.
Wykaz opracowanych seryj wojskowego zdjcia antropologicznego.
(D ru k ro z strz e lo n y oznacza t e r y to r ia czciow o k u rs y w a cak o w icie
o d st p io n e Z. S. R. R.)

L. p. Powiat
1. Bdzin
. . .
2. Biaa Krakowska
3. Bielsko
. . .
4. Borszczw . . .
5. Brasaw
. . .
6. Brodnica . . .
7. Brzeziny . . .
8. Brzeany . . .
9. Buczacz
. . .
10. Bydgoszcz m.6) .
11. Bydgoszcz . . .
12. Chodzie . . .
13. Chojnice . . .
14. Chorzw m. . .
15. Chrzanw . . .
16. Cieszyn . . . .
17. Czstochowa m. .
18. Czstochowa . .
19. Czortkw . . .
20. Dbrowa . . .

.
.
.
.
.
.
.

N
340
419
205
452
369
323
319
254
310
98
268
140
259
351
456
24
214
434
458
224

L. p. Powiat
21. Gostynin
22. Grodno . .
23. Horodenka
24. Ia . . .
25. Inowrocaw6)
26. Jdrzejw .
27. Kalisz . .
28. Kartuzy . ' .
29. Katowice m.
30. Katowice
31. Kielce . .
32. Kolbuszowa
33. Koo . . .
34. Konin . .
35. Koskie . .
36. Kozienice
37. Krakw m. .
38. Krakw . .
39. Kutno . .
40. L e s k o

8) P o w ia ty o k re lo n e p rzez IR E N K R A SN O D B SK .

N
. . . 205
. . . 437
, . . 314
. . . 380
. . . 302
. . . 250
. . . 334
. . . 231
. . . 208
. . . 553
. . . 1217
. . . 198
. . . 319
. . . 593
. . . 897
. . . 380
. . . 320
. . . 513
. . . 246
. . . 603

L. p. Powiat
N
41. Lipno6) ............ 474
42. Lubawa............ 355
43. Lublin m............ 95
44. Lubliniec . . . .
99
45. Lww m ...............
185
46. Lww ................ 232
47. a s k ..................... 514
48. czyca . . . . .
275
49. owicz
. . . .
295
50. d m............... 1158
51. d ................ 330
52. Miechw . . . .
564
53. M ie le c ................. 344
54. Misk Mazowiecki . 349
55. M o rs k i.................. 179
56. Mylenice . . . .
354
57. Nisko............... 212
58. O lk u s z ........... 418
59. O patw ........... 694
60. Opoczno........... 517
61. Ostrw Mazowiecki . 204
62. Piczw........... 548
63. P i s k .................... 1550
64. Piotrkw................ 501
65. Pock6) .................. 252
66. P o s k ................ 188
67. Pszczyna . . . . 517
68. P u a w y ................ 282
69. Radom m............... 9 2
70. R a d o m ................ 353
II. ANALIZA

L. p. Powiat
N
71. Radomsko . . . . 448
72. R ad zy .........284
73. R y b n ik .........295
74. Sandomierz . . . 350
75. S iera d z................416
76. S k o le ........................ 150
77. Sosnowiec m. . . . 170
78. Starogard . . . .
727
79. Stopnica
. . . .
839
80. n ia ty .........226
81. re m .............192
82. w iecie.........412
83. witochowice . . 636
84. Tarnobrzeg . . . 253
85. Tarnowskie Gry . 16
86. Tczew .....................17!
87. Terytorium Opole . 348
88. T um acz .........245
89. Turek .....................257
90. Wadowice . . . . 458
91. W ie lu .........844
92. Wocawek . . . . 486
93. Woszczowa
. . . 273
94. W ooyn .....................160
95. Zaleszczyki
. . . 296
96. Zawiercie . . . .
229
97. Zdobunw
. . . 336
98. y w ie c .....................468
_______________________
Ogem
36532

TYPOLOGICZNA

MATERIAU.

1. UWAGI WSTPNE.

a) me t o d a anal i zy.
Jak ju wspomniano, cay materia zosta okrelony indywidu
alnie, metod morfologiczn. Indywidualnie to znaczy, e ustalan
przynaleno taksonomiczn kadego osobnika oddzielnie.
Aby zrozumie proces analizy morfologicznej najlepiej wyo
brazi sobie populacj (wzgldnie dowoln grup osobnikw ludz

kich) o ktrej elementach skadowych nic nie wiadomo. Jeli pod


lega ona autopsji, to ju w czasie przeprowadzania normalnych
bada somatologicznych mona (majc po temu dane) stwierdzi
w. jej obrbie zespoy indywiduw podobnych do siebie a rnicych
si, mniej lub wicej wyranie, od reszty badanych. Oznaczywszy
je w sposb dowolny dokonywuje si tym samym wstpnego post
powania analitycznego. Nastpnie, po przeprowadzeniu metodycz
nego badania, wypada z kolei uchwyci waciwoci wyrnionych
grup, przy pomocy szczeglnie do tego celu przydatnego zespou
cech, moliwie atwo stwierdzalnych (takiego n.p. jaki podano we
wstpie). Jeli badana grupa nie jest dostpna bezporedniej obser
wacji, a otrzymuje si j ju w formie materiau antropologicznego,
naley rzecz oczywista, zacz od stwierdzenia w jego obrbie ze
spow osobnikw posiadajcych analogiczne garnitury cech okre
lajcych, przy czym w populacjach zoonych z elementw ju
skdind znanych, analiza ogranicza si naturalnie do stwierdzenia
wystpowania i liczebnoci tych elementw. W trzeciej (wzgldnie
drugiej fazie) analizy trzeba, majc ju jdra krystalizacyjne po
szczeglnych zespow morfologicznych (typw) empirycznie roz
graniczy je midzy sob, tak aby w miar monoci kady poszcze
glny osobnik znalaz si w obrbie konkretnego zespou. Dalsz
koniecznoci bdzie ustalenie hipotetycznych zwizkw mogcych
zachodzi pomidzy wyodrbnionymi grupami. Ostatni wreszcie
czynnoci analityczn winna by statystyczna7) lub (co waciwie
naley uzna za jedynie wice) genetyczna kontrola owej hipo
tezy pokrewiestw.
b) a n t r o p o l o g i c z n e

jednostki

t a k s o n o mi c z n e

Mwic o hipotezach pokrewiestwa typw antropologicznych


naley podkreli, e jedyn dotychczas udatn, konsekwentn
i prawdopodobn koncepcj tego rodzaju wysnu J. CZEKANOWSKIS), wyrniajcy w obrbie wikszoci populacyj europejskich
cztery elementy zasadnicze (rasy) i szeciu ich mieszacw. Poza
tym, zgodnie zreszt ze spostrzeeniami v. LUSCHANA9), stwier
dza CZEKANOWSKI, e cechy uznawane mniej lub wicej po
wszechnie za taksonomicznie wane, nie dziedzicz si zupenie nie-

10

zalenie lecz w moliwych do uchwycenia zespoach, przy czym


w drugim pokoleniu mieszacw zespoy te rozszczepiaj si wedle
prawa MENDELA na kompleksy wniesione przez rodzicw.
Uznajc wraz z CZEKANOWSKIM kryteria genetyczne za
najbardziej obiektywne i najdogodniejsze przy ustalaniu hierarchii
interesujcych antropologa jednostek taksonomicznych mona przy
j, e:
1) do rnych r o d z a j w nale typy morfologiczne, kt
rych przedstawiciele krzyowani ze sob nie zapadniaj si w ad
nym wypadku (t. j. nawet wtedy, gdy ewentualna przeszkoda w po
staci niemonoci dokonania aktu kopulacyjnego zostaa usunita
drog sztucznego zapodnienia);
2) do r n y c h g a t u n k w tego samego rodzaju nale
typy dajce potomstwo niepodne (bastardyzujce);
3) do j e d n e g o g a t u n k u nale typy dajce p skrzyo
waniu potomstwo podne (tak jak to ma miejsce u czowieka wsp
czesnego H. sapiens L.);
4) do rnych p o d g a t u n k w mona zaliczy te typy, kt
rych potomstwo jest, biorc przecitnie, stale mniej liczne ni po
tomstwo kadego z typw rodzicielskich przy krzywkach endogamicznych;
5) do rnych o d mi a n tego samego gatunku nale typy,
ktrych potomstwo pozornie nie rozszczepia si w drugim pokoleniu
mieszacw (rozszczepienie porednie") typowym przykadem
takiej krzywki midzyodmianowej s mulaci;
6) do jednej r a s y (elementu, typu rasowego) nale osobnicy,
ktrzy skrzyowani z taksonomicznie sobie podobnymi, reprodu
kuj wycznie i stale typ wasny (homozygoty); typowy przykad
takiego dziedziczenia stanowi homogamicznie nordyczna rodzina
nr. 105, wchodzca w skad antropogenetycznego materiau autora,
ktrej waciwoci podaje si poniej:
cecha

ojciec

matka crka 1

syn 1

29
wiek
54
49
28
173
163
174
wzrost
155
wsk. gwny 80.7
82.9 78.6
79.5
m. tw.
92.0
86.8
90.6 . 92,3
51.6
64.7
nosa
66.0
60.3
14 c.
b. oczu
16 c.
14 c.
14 j.
Qb. j.
b. wosw
M
Lj.
Pj.
b. skry
b
b
b
j-P
prof. nosa wyp. sil. fal. mier. prosty fal. s,

opr. oka
f.pow
l.f.pow.
1
typ konst.
la
la
l(a)
typ antrop. Aa
Aa
Aa
aA

syn 2

crka 2

25

12

c. 177
143
80.0
80.2
100.7
92.7
51.7
61.2
16 c.
15 j.
Kj.
Jj.
b
b
garb. mier. fal. wkl.

1
Aa

Aa

7)
mi e s z a c a mi (typami mieszanymi, czsto krtko typa
mi) s osobnicy, ktrzy po skrzyowaniu z sobie podobnymi produ
kuj mimo to rne od siebie potomstwo.
Przy tego rodzaju heterozygotycznej homogamii mona si na
turalnie spodziewa potomstwa trzech rnych typw, zgodnie
z formu:
AB X AB = AA + AB + AB -f BB,
wskazujc na moliwo odtworzenia si nie tylko rodzicielskiego
mieszaca lecz i jego elementw skadowych.
Natomiast przy heterogamii, wtedy tylko mona przyjmowa
mieszacowo (heterozygotyczno) ktrego z rodzicw, kiedy
wrd potomstwa stwierdza si dwa co najmniej rne typy. W prze
ciwnym bowiem wypadku t.j. wtedy, gdy cae potomstwo jest tak
sonomicznie identyczne, moe zawsze zachodzi ewentualno krzy
wki midzyrasowej ksztatu:
AA X BB = AB + AB + AB -j- AB.
Jeli za potomstwo reprezentuje wycznie obydwa typy rodziciel
skie dowodzi to, skrzyowania pewnej rasy (homozygoty) z jej was
nym mieszacem wedle wzoru:
AA X AB = AA + AB r AA + AB,
podobnie jak potomstwo dwu tylko ale rnych od rodzicw typw
wiadczy o krzywce rasy z obcym sobie mieszacem:
AA X BC = AB + AC + AB + AC,
Potomstwo czterech rnych typw powstaje przy skrzyowaniu
dwu heterozygot, przy czym odtwarza ono obydwie formy ro
dzicielskie gdy pochodzi od dwu mieszacw tej samej rasy
(AB X AC = AA + AC + AB + BC), a jest cakiem od nich od
mienne w wypadku rodzicw kracowo rnych (AB X CD =
AC + AD + BC + BD).
Wymienione powyej pojcia taksonomiczne nie s przecie je
dynymi, ktre nasuwaj si antropologowi przy rozpatrywaniu sze
regu zwaszcza genetycznych materiaw.
Przede wszystkim nie trudno zauway, e w obrbie typw
mieszanych tylko cz osobnikw wykazuje waciwoci mniej wi
cej porednie midzy cechami ras macierzystych, reszta natomiast,
zblia si bd to do jednego bd do drugiego elementu rodziciel
skiego, tworzc grupy rasoksztatne, ktre mona by z ca
susznoci nazwa rnymi f r a k c j a m i danego mieszaca.
W obrbie typu rasowego frakcjom odpowiaday by zespoy
indywiduw odchylonych w pewnym konkretnym kierunku od wyr
indukowanego jego kanonu. Oczywicie nie podobna z gry zakajda, e w obrbie rasy zaznaczy si jedna tylko niekanoniczna fraki
cja teje.
1

12

Niezalenie od moliwoci wyrniania Irakcyj wydaje si


wielce prawdopodobne, i midzy osobnikami przynalenymi do
tego samego typu, daj si obserwowa pewne niewielkie ale cha
rakterystyczne przewanie fizionomiczn ^rnice, zdajce si pozo
stawa w zwizku z rnym pochodzeniem poszczeglnych indywi
duw. Na przykad osobnik typu subn&rdycznego pochodzcy od
rodzicw subnordycznych bdzie wyglda nieco inaczej od pow
staego ze skrzyowania typu alpejskiego z dynarskim lub ras nordycznej i laponoidalnej, podobnie jak stal wytopiona z rnych
rud nie przestajc by stal wykazuje przecie nieco rne waci
woci10). Takie odmienne ale wyranie okrelone wygldy przed
stawicieli tej samej jednostki taksonomicznej mona nazwa
f a c j a m i .

Czy tutaj wanie naley zaliczy a b e r a c j e czyli charakte


rystyczne odchylenia od normy morfologicznej, wystpujce rzadko
w obrbie niektrych mieszacw (n.p. typ subnordyczny o w. g.
8082), nie podobna na razie rozstrzygn.
Istniej rwnie pewne podstawy do przypuszczenia, e obok
czynnikw dziedzicznych wywieraj niejaki wpyw na exterieur
typw- czynniki rodowiska, na ktre kady z nich reaguje, zgodnie
ze swymi przyrodzonymi waciwociami, w do okrelony sposb.
Te, rzecz oczywista niedziedziczne, odchylenia typu mona uj
jako jego rnorodne mor f y, rezerwujc dla morf pochodzenia
patogennego nazw a noma l i j . Do morf wypadnie, by moe
zaliczy znaczn cz hipotetycznych mieszacw dysharmonijnych o ile istnienie ich zostanie stwierdzone z dostateczn pewno
ci. Trudno rwnie wypowiada si w tej chwili na temat pos
policie u pewnych typw wystpujcych n i e d o p i g m e n t o w a
(przede wszystkim wosw'-), przypuszczalnie jednak cz przynaj
mniej zaburze procesw pigmentacyjnych ma podoe egzogenne.
Jeszcze mniej wiadomo o p r z e p i g me n t o wa n i a c h , ktre
wydaj si by niewykluczone i zasuguj na uwag.
Osobnym zagadnieniem taksonomiki jest sprawa kryteriw dla
jednostek wyszego ni rodzaj stopnia, dla ktrych zawodzi spraw
dzian genetyczny. Mona oczekiwa, e do rozstrzygnicia tego pro
blemu przyczyni si w niemaym stopniu badania cytologiczne
i serodiagnostyczne, a moe i biochemiczne. Natomiast waciwoci
morfologiczne (plan budowy) dadz si prawdopodobnie zuytko
wa jedynie dla szczytw hierarchii taksonomicznej.30
30) P o z w a la to, p rz y p e w n e j w p ra w ie , na p o d a n ie n .p . b a d a n e m u s u b n o rd y .feowi p rz y b li o n e g o opisu je g o a lp e js k ie g o czy d y n a rs k ie g o ro d zica.

13

c) Ob j a n i e n i a

n o me n k l a t o r y c z n e .

Ustalenie waciwej nomenklatury antropologicznych jednostek'


taksonomicznych zgodnie z (nieuchwalon zreszt dla antropologii)
zasad priorytetu, jest zadaniem przekraczajcym nie tylko ramy
pracy niniejszej ale i siy jednego czowieka. Prbowa rozstrzyg
n t spraw E. v. EICKSTEDT11) lecz rozwizanie jego posiada wy
rane znamiona charakterystycznego dla tego autora subiektywizmu.
Rwnie praca H. B. PETERSA12) wskazuje na chaotyczno nie
mieckiej systematyki antropologicznej, zaznaczajc si w czstym
oznaczaniu aciskimi terminami taksonomicznymi poj czysto
etnograficznych (n.p. H. s. veddalis toalicus, H. s. africanus massaicus, H. s. negrito semang i t. p.), geograficznych (H. s. sinius me~
ridianus, li. s. eurasicus pamirensis, II. s. brasilianus i t. d.), lub
zgoa znalezisk paleoantropologicznych (H. neanderthalensis steinheimensis, H. n- krapinensis, Ii. s. Wadiakensis etc.), pokrywajcych
si z reguy nie tyle z biologicznymi jednostkami taksonomiczny
mi ile z ich mniej lub wicej okrelonymi mieszaninami.
W pracy niniejszej autor, bdcy zdecydowanym przeciwnikiem
wszelkiego rodzaju nowotworw terminologicznych, posuguje si
w zasadzie nomenklatur J. CZEKANOWSKIEGO, modyfikujc
j tam tylko, gdzie zachodzi wyrana tego konieczno. Odchylenia
te, bardzo zreszt nieliczne, podano poniej (tablica 2).
Zasadnicze zmiany wypado natomiast zastosowa w symbo
licznych oznaczeniach typw. J. CZEKANOWSKI ju w poczt
kach swej pracy uzyska wielk oszczdno czasu i miejsca, ozna
czajc wyrniane przez siebie jednostki literami greckiego alfa
betu. Jednak, w miar rozwoju systematyki antropologicznej, syg
natury tego rodzaju okazyway si niepraktyczne, nie tylko ze
wzgldw technicznych (czcionki greckie), lecz przede wszystkim
dlatego, e CZEKANOWSKI oznacza w jednakowy sposb ele
menty rasowe (rasy) i typy mieszane, co w konsekwencji sprowa
dzio ryche wyczerpanie si zapasu liter greckich i skonio p
niejszych autorw do wprowadzania w charakterze symboli zna
kw aciskich. Ten swoisty chaos sygnaturowy, ch wyranego
okrelenia hipotetycznych formu genetycznych poszczeglnych ze
spow typologicznych, oraz zamiar wyrnienia frakcyj, skoniy
autora do zastosowania systemu oznacze opartego zasadniczo na
alfabecie aciskim. Skonstruowano go na nastpujcych zasadach:
11) E. v. E IC K ST E D T . G e sc h ic h te de a n th ro p o lo g is c h e n N a m e n g e b u n g
u n d K la s sifik a tio n . Z sch r. f. R ass. 6 B . 1937, s tr . 201204.
12) H. B. P E T E R S . D ie w is s e n s c h a ftlic h e n K am en d e r m en seh l. K d rp e rf o rm g r u p p e n : T am e, str. 224239.

14

1)
odrbnymi literami wielkimi oznacza si tylko 16 prawdo
podobnych r a s, przy czym sygnatury te, moliwie najmniej odbie
gajce od symboli CZEKANOWSKIEGO, wpisuje si zawsze w tej
samej kolejnoci, ustalonej w tablicy 2:
Tablica

2.

Rasy czowieka wspczesnego (H. sapiens ).


L.p. Rasa

Symbol

1 nordyczna
2 kromanionoidalna

A
Y

3 ainuidalna

4 berberyjska

5 rdziemnomorska
6 orientalna
7 armenoidalna

E
K
H

8 iapooidalna
9 mongoloidalna13)

L
M

Uwagi
typ a CZEKANOWSKIEGO
drugi jasnopigmentowany skadnik
odmiany biaej, niewyrniany przez
CZEKANOWSKIEGO
poprawniejsza nazwa zastpujca
termin CZEKANOWSKIEGO typ
paleoazjatycki''

10 pacyficzna
11 arktyczna

Z
I

12 wyynna13)

13 negroidalna
14 pigmej ska

N
O

15 sudaska

16 australoidalna

13) p o r. I. M IC H A L S K I.
s tr . 1719 i 2729.

S k a d n ik i

zamiast terminu nrcisa mediterranoidalna", podobnego w jzykach ro


maskich do nazwy nastpnego
skadnika ;r CZEKANWSKIEGO
;ss CZEKANOWSKIEGO
CZEKANOWSKIEGO
CZEKANOWSKIEGO
t>\ MYDLARSKIEGO

niewyrniana
SKIEGO
^'KLIMKA
KLIMKA;
i n u ic k ie j
niewyrniana
SKIEGO

przez CZEKANOWmoga by nosi nazw


std I
przez CZEKANOW-

CZEKANOWSKIEGO
o;- HENZLA; niewyrniana prze*:
CZEKANOWSKIEGO
zwana take n igryck ", ,,i CZENOWSKIEGO
,,8-" CZEKANOWSKIEGO
i
V

ra so w e

C hlfrczykw ,

W arsz aw a

1939,

15

2) o s o b n i k i r e p r e z e n t u j c e odrbn r a s syg
nuje si, jako domniemane homozygoty, dwoma identycznymi litera
mi (AA, LL, TT i t. p.), mi e s z a c w, jako heterozygoty, r
nymi (AL, EH, LQ i t. p.), stawiajc zawsze symbol rasy oznaczonej
(w tab. 2) numerem niszym na pierwszym miejscu (a wic AL
nigdy LA);
3) uwzgldniajc f r a k c j e oznacza si p o r e d n i dwo
ma literami maymi (n.p. al frakcja centralna mieszaca nordyczno-laponoidalnego, s k r a j n e kombinacj liter: maej i du
ej, przy czym dua oznacza przewag waciwoci danej rasy
(n.p. Al frakcja nordyczna, aL frakcja laponoidalna typu AL);
4) rzeczywiste lub prawdopodobne f a c j e mona oznacza
cyframi rzymskimi, umieszczonymi u dou sygnatury (n.p. aLj),
a be r a c j e , odpowiednio, cyframi arabskimi (n.p. alj, mo r f y
n i e d o p i g me n t o wa n i a i a noma l i e literami greckimi14),
z cyframi rzymskimi w pierwszym, arabskimi w drugim, skrtem
nazwy dysplazji w trzecim wypadku (n.p. a)q cckl ocA;,kr) 15)
5) jedna litera maa oznacza l i c z e b n o pewnego s k a d
n i k a r a s o we g o w populacji czyli liczebno elementu
(n.p. a = 33,5Vo).
2. REZULTAT ANALIZY.

Po powyszych uwagach objaniajcych mona przystpi do


podania ilociowych rezultatw analizy opracowywanego materiau.
Przedstawiaj si one w sposb nastpujcy:
Ta b l i c a 3.
Skad typologiczny zanalizowanego materiau wojskowego zdjcia
antropologicznego.
L.p.

Typ

1
2
3
4
5

AA
YY
EE
HH
LL

1022
14

2,8
0,04
0,3
0,3
0,9

14) L ite r Q z a s t p u je
15) a k r. a k ro m e g a lic z n y .

92
99

315

L.p.

Typ

/o

6
7
8
9
10

AY
AE
AH
AL
AQ

400
6539
2224
17391
2314

1,1
17,8
6,1
47,6
6,3

11
12
13
14

YE
YH
YL
YQ

471
477
1617
1

1,3
1,3
4,4
0,003

15
16
17

EH
EL
EQ

395
1049
48

1,1
2,9

18
19

HL
HQ

2023
28

5,5
0,1

20

LQ

13

Ogem

36532

0,1

0,04
100,0

Jak wida, wyrnione typy zostay uszeregowane w porzdku


wynikajcym z ustalonej poprzednio kolejnoci ras.
Zestawienie powysze rejestruje w sposb przejrzysty szereg
godnych uwagi faktw. Przede wszystkim wynika z niego, e w ba
danym materiale (ktry moe by uwaany z du doz pewnoci
za reprezentatywny dla ludnoci caej Polski i ziem odstpionych)
wypada si liczy z pochodnymi szeciu conajmniej ras, z ktrych
cztery nale do odmiany biaej (A, Y, E> Hj^ jedna jest bez wtpie
nia ta (Q), co do ostatniej za (L) zdania s podzielone w ten
sposb, e wikszo antropologw polskich zalicza j do odmiany
tej, cz za autorw zachodnich16) do biaej. Spr, jak zaw
sze w takich wypadkach, moe rozstrzygn jedynie analiza gene
tyczna.
Nie trudno rwnie stwierdzi, e hipotetyczne elementy raso
we stanowi niky odsetek ogu (4,3), co oczywicie uspasabia do
16) m . i n .

O uN T H E R i V. E IC K ST E D T .

17
\

przypuszczenia, e stosunki ilociowe serii nie ksztatuj si zgod


nie z postulatami prawa licznoci typw J. CZEKANOWSKIEGO17).
Wida take, i najcharakterystyczniejszym skadnikiem lud
noci badanego obszaru jest typ subnordyczny (AL), ktry nie osi
gajc absolutnej przewagi jest przecie niemal trzykrotnie licz
niejszy od, drugiego co do liczebnoci, typu pnocno-zachodniego
(AE). Ta wz g l d n a d o mi n a c j a t y p u s u b n o r d y c z ne go w y d a j e s i by s z c z e g l n i e c h a r a k t e r y s
t y c z n a dl a p o p u l a c y j s o w i a s k i c h i mimo nie
wielkiej stosunkowo liczby indywidualnych analiz niepolskich seryj sowiaskich, mona by zaryzykowa twierdzenie, i trudno
bdzie znale populacj sowiask lub pochodzenia czciowo
sowiaskiego (n.p. wschodnio-niemieck), w ktrej typ AL spaddnie ilociowo poniej drugiego miejsca. Niez ilustracj powy
szego twierdzenia stanowi analizy typologiczne seryj reprezentu
jcych peryferyczne poniekd populacje sowiaskie: uyck18)
i serbsk19), zwaszcza w zestawieniu z analogicznymi skadami se
ryj niesowiaskich: laposkich20), norweskiej21), walijskiej22), cy
gaskiej23) (tablica 4).
Ta b l i c a 4.
Skady typologiczne seryj porwnawczych2425).
1 . p.

2
3
4
5
6

Typ

AA
YY
BB
EE
HH
LL

u. m.26)
N
2

3.1


4 6.2

u. k.23)

Serb.

Lap. m.23) l.ap . k.23)

Noru).

%
3.8

N
6

3.1

N %

N /o

N
87
2


2 3.8
_

2
1
4

1.0
0.5
2.0


13
8.3


19 17.6

N
2

%
38.5
0.9

Wal.
N /o
1 1.7

1 1.7

Cygw %


i
2.2
12 26.7
1
221

17) J . C Z E K A N O W S K I. Z a ry s a n tro p o lo g ji P o lsk i. L w w 1930, 398400.


18) W. K O C K A . P rz y c z y n e k do a n tro p o lo g ii S e rb o -u y c z a n (m a te ria ).
19) V. L E B Z E L T E R . B e itrS g e z u r p h y sis c h e n A n th ro p o lo g ie d e r B a lk a n h a lb in se l, M itt. A n th r . G es. W ien. B. 53, 1923, s tr . 3243 (m a te ria ).
20) D. Z O O T A R IE W . K o lsk ije o p a ri, L e n in g ra d 1928 (m a te ria ).
21) S. Z E JM O -Z E JM I8 . S tr u k tu r a ra so w a S k a n d y n a w ji, L w w 1935, ta b . L ,
I I I i V (m a te ria ).
22) E. v. E IC K ST E D T . D ie M e d ite rr a n e n in W ales. Z sc h r. f. R ass. B. 1,
1935, s tr . 3334, (m a te ria m sk i).
23) V. L E B Z E L T E R . A n th ro p o lo g is c h e U n te rs u c h u n g e n a n se rb is c h e n Z ig e u n e r n , B. 52. 1922, s tr . 3839 (m a te ria ).
24) M a te ria y in d y w id u a ln e n a k o c u p ra c y .
25) m . m cz y n i; k . k o b ie ty .

> p- Typ

Serb.

u. m.25)

u. k.35)

N
1

/o
1.5

N
1

/o
1.9

N
1

/o
0.5

10.8

1.9

18

9.2

7
8
9
30
11
12
13

AY
AB
AE
AK
AH
AL
AQ

14 21.5
28 43.1

34
15
IG

YE
YH
YL

1 1.5
2 3.1

12 23.1
24 46.2

_ _
2
1

3.8
1.9

19

21
22

EK
EH
EL
EQ

/o
1 0.6
7

4.5

Wal.

Norm.

N
1

/o
0.9

N
15

%
6.6

3.7

82

36.3

39

65.0

1 0.6
60 38.2
9 5.7

2 1.9
30 27.8
3 2.8

1
18
14

0.4
8.0
6.2

G 10.0
3 5.0

2.6
2.0
1.5

4 2.5
8 5.1
28 17.8

2
1.9
5 4.6
16 14.8

2.7

6.7

0.4

5.0

5
4
3

1 2.2
5 11.1
1 2.2

0.5

2.2

1.0

6.7

3.6

1.9

CgN

45 23.0
64 32.7
2 1.0

BE
BH

.20

' Lap. m.25) Lap. k. )

2.6

2
18

1.3
11.5

5
20

1.7
1.7

4.6
18.5

2 4.4
5 11.1
5

11.1

0.5
5 11.1

24

HL

O g em

7.7

6 11.5

65 100.0

52 99.8

25

12.8

3.8

196 100.1

157

99.9

0.9

108 100.0 226 100.0

1.7

60 100.2

45 99.8

Z tablicy tej wida, e rnica midzy seriami niesowiaskimi


a sowiaskimi polega, w wikszoci wypadkw, na zasadniczo r
nej liczebnoci typu subnordycznego. Jedynie o odrbnoci seryj laposkich decyduje nie AL, lecz sia liczebna rasy laponoidalnej i jej
mieszacw z Y i E nielicznych w populacjach sowiaskich a u La
poczykw wysuwajcych si przed liczne w tamtych typy AE, AH,
i UL. Oczywicie kontrast nie zawsze bdzie tak jaskrawy, zwaszcza
jeli si bdzie bada populacje kontaktujce bezporednio ze wia
tem sowiaskim. Wr a c a j c do m a t e r i a u p o l s k i e g o
wa r t o j e s z c z e z a u wa y , e t y p y s u b n o r d y c z n y
i p n o c n o - z a c h o d n i s t a n o wi w ni m p r a w i e
;i/3 (65,4/o) oraz, e d o l i c z y w s z y do t ej l i c z b y
j e s z c z e c z t e r y z p o r d d wu d z i e s t u w y r n i o
nyc h s k a d n i k w (AH, AQ, YL i HL) o b e j mi e si ni e
mal /io (87%) og u z b a d a n y c h . C z t e r n a c i e i n
n yc h j e d n o s t e k (w t y m ws z y s t k i e rasy) s t a n o w i
z a l e d w i e n i e z n a c z n p r z y mi e s z k , n i e d e c y d u j c w a c i w i e o a n t r o p o l o g i c z n e j f i z j o n o mi i
p o p u l a c j i pol s ki ej .

19

3. CHARAKTERYSTYKA WYRNIONYCH

JEDNOSTEK

TAKSONOMICZNYCH.

a) P o d s t a wa i s pos b opi su.


Przechodzc do opisu wyrnionych skadnikw populacji pol
skiej naley na wstpie podkreli, i nie zosta on oparty, jakby
to byo podane, na caym okrelonym materiale, ktry niestety
nie jest w tej chwili dostpny i prawdopodobnie nieprdko bdzie
mg by wyzyskany (znaczna jego cz spoczywa pod gruzami ka
tedry w. Jana w Warszawie), lecz na tych seriach lub te ich cz
ciach, ktre szczliwym zbiegiem okolicznoci pozostay w rkach
autora. Tak si zoyo, e wszystkie zachowane materiay pochodz
z poudniowej czci badanego obszaru, przyczym trzy z terytorium
polskiego a cztery z ziem odstpionych. Oto ich wyszczeglnienie:
Ta b l i c a 5.
Serie materiau ilustrujcego.
L.p.
1 m.
2
3 pow.
4 ,,
5
6
7 gm.

Nazwa

Czstochowa
. .
Sosnowiec . . .
Bielsko
. . . .
Buczacz . . . .
Czortkw
. . .
Borszczw (cz)26)
Ucieczko
(pow. Zaleszczyki) .

.
.
.
.
'.
.

214
.170
205
310
458
65

45

Ogem

. 1467

. . . .

Warto zauway, e aczkolwiek materia powyszy stanowi nie


znaczny uamek przeanalizowanej caoci, jednak jest on najwik
szym bodaj z dotychczas opublikowanych indywidualnie okrelo
nych materiaw polskich i mona oczekiwa, i bdzie stanowi do
pewn podstaw dla charakterystyki wikszoci wyrnionych ty
pw antropologicznych. Pod wzgldem przynalenoci etnicznej
rozpada si on w sposb nastpujcy:
26) p rz ew an ie p o u d n io w o -w sc h o d n ia .

20

Tablica

6.

Przynaleno etniczna materiau.


L.p. Narodowo
1
2
3
4
5

Polacy
. .
Ukraicy . .
Niemcy . .
Inni27)
. .
Nieokreleni28)
Ogem

. . 781
. . 579
.
98
.
7
2

%
53,2
39,5
6,7
0,5
0,1

. . . . 1467 100,0

Typologiczny skad serii ilustrujcej zestawiono poniej, po


rwnujc go rwnoczenie z procentowym skadem caoci
(tablica 7):
Ta b l i c a 7.
Typologiczny skad serii ilustrujcej.
L. p. Typ
1
2
3
4
5

AA
YY
EE
HH
LL

6
7
8
9
10

AY
AE
AH
AL
AQ

/o ()/o w caoci

20

1,4

6
4
22

0,4
0,3
1,5

14
168
111
747
83

1,0
11,5
7,6
50,9
5,7

2,8
0,04
0,3
0,3
0,9
1,1
17,8
6,1
47,6
6,3

d
-1,4
0,04
+ 0,1

+ 0,6
-0,1
-6,3
+ 1,5
+ 3,3
0,6

27) S o w ian ie.


28) N ie ydzi.

21

L. p. Typ

/o % w caoci

11
12
13
14

YE
YH
YL
YQ

9
19
49

0,6
b3
3,3

1,3
1,3
4,4
0,003

-0,7

-1,1
0,003

15
16
17

Eli
EL
EQ

16
58
3

1,1
4,0
0,2

1,1
2,9
0,1

+ 1,1
+ 0,1

18
19

HL
HQ

133
5

9,1
0,3

5,5
0,1

+3,6
+0,2

20

LQ

0,04

0,04

Ogem

1467

100,2

100,0

+0,2

Uzyskany rezultat przedstawia si w sposb bardzo prawido


wy. Rnice zachodzce midzy obydwoma materiaami s do nie
znaczne i odpowiadaj odrbnociom struktury antropologicznej
pnocnych i poudniowych regionw badanego obszaru. Kolejno
liczebnoci gwnych skadnikw jest wic do zbliona, z tym,
e w caoci AQ wysuwa si przed AH i HL. Oczywicie seria ilu
strujca nie moe posuy do charakterystyki tych trzech typw,
ktre nawet w caoci wystpiy w setnych procentu. Poza tym
za przechowanie si powiatw poudniowych jest korzystne jeli
idzie o charakterystyk rasy laponoidalnej, jej pochodnych i mie
szacw armenoidalnych do obojtne dla opisu rdziemnomorcw niekorzystne dla rasy nordycznej, typu pnocno-zachod
niego i kromanionoidw, do ktrych ujcia odpowiedniejsze byy
by materiay z pnocy.
Celem cyfrowego zobrazowania wyrnionych jednostek takso
nomicznych, obliczono rednie arytmetyczne omiu cech okrelaj
cych i procentow liczebno wystpowania mniej wicej wyranie
wyksztaconej fady mongolskiej, przy czym przecitne wzrostu,
trzech wskanikw oraz barwy oczu (transponowanej na oznacze
nia wedug skali MARTINA) obliczono bezporednio, a rednie
barwy wosw, skry i profilu nosa uzyskano przy zastosowaniu
nastpujcych skal umownych:

22

W os y29)
A-J,
K-N,
0-Q,
R-S,
T-U,

10-24
10-13, 25
9, 26
I-VI, 1-3, 6-8
5
v-w, 4
X-Y, 27

i odpowiedniki oznaczenie 10
20
11
i* 30
11
u
40
11
ii
50
ii
11.
60
11
ii
70
11
ii
Sk r a30)

3, 7, 10, 11, b
i odpowiedniki oznaczenie 10
1, 2, 4, 5, 8, 9, 12, jp, p, cp
20
6, 13-18,
30
li
19-21
40
22-25
50
26-30
60
11
31-34
70
11
35
30
11
11

Pr of i l

nos a31)

silnie wklsy
miernie wklsy
sabo wklsy
falisto-wklsy
falisty
prosty
wklso-wypuky, falisto-garbaty, falisto-wypuky
sabo garbaty, sabo wypuky
miernie garbaty, miernie wypuky
silnie garbaty, garbato-wypuky, silnie wypuky

oznaczenie 10
20
11
30
11
40
11
50
li
60
11
70
11
80
11
90
li
100
11

29) C y fry a ra b s k ie o z n acz en ia sk a li F IS C H E R A ; lite r y i c y fry rz y m sk ie ' slcala F IS C H E R A -S A L L E R A .


30) C y fry o zn acz en ia sk a li v. L U SC H A N A .
31) P ro file n o sa o k re lo n e b ez p o d a n ia s to p n ia , tr a k to w a n o ja k o m ie r n ie w y
k sz ta c o n e (n.p. n o s w k l s y ra n g o w a n o ja k o m ie rn ie w k l s y 20).

23

W opisach typw uywano konsekwentnie nastpujcych, do


stosowanych do opracowywanego materiau, okrele.sownych:
Wz r os t
A =

x~159 b. niski
160-164 niski
, 165-169 redni
170-174 wysoki
175-x b. wysoki
Twarz

A x-79 b. szeroka
80-83 szeroka
84-87 rednia
88-93 wska
94-x b. wska
Oc z y

A =

1-4 b. ciemne
5- 6 - ciemne
7-8 d. ciemne
9-12 jasne
13-16 b. jasne
Skra

A = x-15 b. jasna
16-18 jasna
19-21 d. ciemna
22-24 ciemna
25-x b. ciemna
32) d. do.

24

G owa

A = x-76 duga
77-79 wyduona
80-82 rednia
83-86 krtka
87-x b. krtka
No s

A = x-59 b. wski
60-65 wski
66-69 d. wski32)
70-76 redni
77-x szeroki

Wosy

A = x-29 b. jasne
30-37 jasne
38-45 d. ciemne
46-53 ciemne
54-x b. ciemne
Pr of i l

nos a

A = x-44 niewydatny
45-49 mao wydatny
50-54 miernie wydatny
55_59 wydatny
60-x bardzo wydatny

Fa da

mo n g o l s k a

0% nie wystpuje
x- 9 rzadka
10-19 do czsta
20-34 czsta
35-66 bardzo czsta
67-99 pospolita
100 ,, zawsze obecna
Charakterystyka fizjonomiczna zostaa podana gwnie na pod
stawie wasnych obserwacyj terenowych autora, poniewa dane
materiaowe, dotyczce tych przewanie trudnych do poprawnego
okrelenia cech, nie budziy zaufania jako zbierane przez niespecjalistw i to bez uycia jakichkolwiek schematw porwnawczych.
b) Opi s

poszczegl nych

jednostek

Przechodzc do opisu wyodrbnionych skadnikw badanego


materiau, naley raz jeszcze z caym naciskiem podkreli, e de
finiujce je f o r mu y p o k r e w i e s t w a t r z e b a u wa
a a do c za s u g e n e t y c z n e g o s p r a w d z e n i a za
h i p o t e t y c z n e , bez wz g l d u na to j ak w i e l k i e
j e s t p r a w d o p o d o b i e s t w o p o s z c z e g l n y c h hi
pot ez.
Ra s a

nor dyc z na .

Jedn z najdawniej i najpowszechniej wyrnianych kompo


nent populacyj europejskich jest rasa nordyczna (AA). Trzeba przy
zna, i skadnik ten posiada naog tak wyrazisty habitus i tak
zdecydowanie wyodrbnia si, tam nawet gdzie jest bardzo nielicz
ny, e obserwujc go w terenie atwo zrozumie dlaczego intuicja
morfologw widzi w nim oddawna jedn z pierwiastkowych form
ludzkoci i czemu tak powszechne jest mniemanie, i on wanie re
prezentuje somatyczne waciwoci czowieka biaego w sposb
najpeniejszy.
W nielicznym zreszt materiale serii ilustrujcej okrelili si
przedstawiciele rasy nordycznej jako wysokoroli redniogowcy
o wskiej twarzy i wskim bardzo wydatnym nosie, bardzo jasnoocy, bardzo jasnowosi i bardzo jasnoskrzy. Fady mongolskiej,
rzecz oczywista nie posiadaj. rednie zespou zestawiono w tablicy
8, a materia indywidualny w tablicy la na kocu pracy.

25

W opisach typw uywano konsekwentnie nastpujcych, do


stosowanych do opracowywanego materiau, okrele sownych:
Wz r os t
A x-159 b. niski
160-164 niski
, 165-169 redni
170-174 wysoki
175-x b. wysoki
Twarz

A x-79 b. szeroka
80-83 szeroka
84-87 rednia
88-93 wska
94- x b. wska
Oczy
A =

1-4 b. ciemne
5- 6 ciemne
7-8 d. ciemne
9-12 jasne
13-16 b. jasne
Skra

A = x-15 b. jasna
16-18 jasna
19-21 d. ciemna
22-24 ciemna
25-x b. ciemna

G owa

A = x-76 duga
77-79 wyduona
80-82 rednia
83-86 krtka
87-x b. krtka
Nos
A = x-59 b. wski
60-65 wski
66-69 d. wski32)
70-76 redni
77-x szeroki
W os y
A = x-29 b. jasne
30-37 jasne
38-45 d. ciemne
46-53 ciemne
54-x b. ciemne
Profi l

nos a

A = x-44 niewydatny
45-49 mao wydatny
50-54 miernie wydatny
55-59 wydatny
60-x bardzo wydatny

Fada

mongolska

0% nie wystpuje
x- 9 rzadka
10-19 do czsta
20-34 czsta
35-66 . bardzo czsta
67-99 pospolita
100 ,, zawsze obecna
Charakterystyka fizjonomiczna zostaa podana gwnie na pod
stawie wasnych obserwacyj terenowych autora, poniewa dane
materiaowe, dotyczce tych przewanie trudnych do poprawnego
okrelenia cech, nie budziy zaufania jako zbierane przez niespecjalistw i to bez uycia jakichkolwiek schematw porwnawczych.
b) Opi s

poszczegl nych

jednostek

Przechodzc do opisu wyodrbnionych skadnikw badanego


materiau, naley raz jeszcze z caym naciskiem podkreli, e de
finiujce je f o r mu y p o k r e w i e s t w a t r z e b a u wa
a a do c za s u g e n e t y c z n e g o s p r a w d z e n i a za
h i p o t e t y c z n e , bez wz g l d u na to j ak w i e l k i e
j e s t p r a w d o p o d o b i e s t w o p o s z c z e g l n y c h hi
pot ez.
Ras a

nor dyc z na .

Jedn z najdawniej i najpowszechniej wyrnianych kompo


nent populacyj europejskich jest rasa nordyczna (AA). Trzeba przy
zna, i skadnik ten posiada naog tak wyrazisty habitus i tak
zdecydowanie wyodrbnia si, tam nawet gdzie jest bardzo nielicz
ny, e obserwujc go w terenie atwo zrozumie dlaczego intuicja
morfologw widzi w nim oddawna jedn z pierwiastkowych form
ludzkoci i czemu tak powszechne jest mniemanie, i on wanie re
prezentuje somatyczne waciwoci czowieka biaego w sposb
najpeniejszy.
W nielicznym zreszt materiale serii ilustrujcej okrelili si
przedstawiciele rasy nordycznej jako wysokoroli redniogowcy
o wskiej twarzy i wskim bardzo wydatnym nosie, bardzo jasnoocy, bardzo jasnowosi i bardzo jasnoskrzy. Fady mongolskiej,
rzecz oczywista nie posiadaj. rednie zespou zestawiono w tablicy
8, a materia indywidualny w tablicy la na kocu pracy.

25

red n ie n o rd y k w serii ilu stru j c e j (N = 20).

Cecha
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.

Wzrost
Wsk. gwny
,, morf. twarzy
nosa
Profil nosa
Barwa oczu
wosw
skry
Fada mong. w /o

Wahania

171,0
80,9
91,1
60,8
65,0
13,4
25,0
13,8

165 181
77 82
84 104
47 66
fal. s. w;
8 16
23 Q
b P

Poniewa szczliwym trafem zachowa si, przepisany w roku


1944, materia dotyczcy elementw rasowych z szeregu powiatw
niedostpnych obecnie w caoci, mona porwna dopiero co po
dane rednie, ustalone na podstawie niewielkiej iloci spostrzee,
z analogicznymi danymi odnoszcymi si do 175 innych przedsta
wicieli rasy nordycznej. Dostarczyy ich powiaty:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.

Bdzin
. . . .
Chodzie . . . .
Chorzw . . . .
Chrzanw
. . .
Czstochowa pow. .
Katowice m. . . .
Katowice pow. . .
Lubliniec . . . .
Misk Mazowiecki .
M o rs k i................
Olkusz
. . . .
Ostrw Mazowiecka
Posk ................

2
11
3
10
5
9
18
1
10
10
11
5
5

14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.
24.

Piczw
. . . .
7
Pszczyna . . . .
8
Puawy
. . . . 8
Radomsko . . . .
9
R ad zy ................ 6
R y b n ik ................ 5
witochowice . . 8
1
Tarnowskie Gry
Wocawek
. . . 15
Woszczowa . . . 9
Terytorium Opolskie 1
Ogem . . . 175

rednie przedstawiaj si w sposb nastpujcy:


Ta b l i c a 9.
rednie nordykw serii kontrolnej (N = 175)33)
Cecha
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.

Wzrost
Wsk. gwny
,, morf. twarzy
,, nosa
Profil nosa
Barwa oczu
wosw
skry
Fada mongolska w /o

A
169,8
80,7
89,7
60,9
62,3
12,5
23,0
14,7

Wahania
165 185
72 82
84 102
43 66
fal.s. wyp.
8 16
22 Q
3 p

Porwnujc je z poprzednio podanymi rednimi z tablicy 8, a


two zauway, i dajce si stwierdzi rnice s minimalne i po
legaj na tym, e wiksza grupa posiada nieco niszy wzrost, nieco
krtsz twarz, troch mniej wydatny nos, nieco ciemniejsze oczy
i skr a janiejsze wosy. Mae rnice w rednich zdaj si wska
zywa na znaczn stao cech rasy nordycznej, przynajmniej na
badanym obszarze. Gdyby nie ciemniejsze oczy i skra wikszej se
rii, mona by sdzi, i jest ona zoona z osobnikw biologicznie
modszych (niszy wzrost, krtsza twarz, mniej wydatny nos, ja
niejsze wosy), przy czym powodu tego hipotetycznego zapnienia
rozwojowego mona by szuka w mniej pomylnych warunkach
yciowych znacznej liczby przedstawicieli tej serii. Dane dotyczce
oczu i skry psuj prawidowo obrazu. Poniewa jednak, na sku
tek niezmiernie maej znajomoci zmian jakim ulega barwa oczu
rnych typw antropologicznych w czasie ycia pozapodowego,
nie mona wykluczy ewentualnoci staego janienia oczu rasy
nordycznej od momentu urodzenia (co wydaje si nawet do
prawdopodobne), rnica za w barwie skry moe by rezultatem
niewspmiernoci okrele sownych i tabelarycznych (w serii ma
ej okrelono wedug skali v. LUSCHANA c. 38%, w duej
c. 59%). przeto hipoteza wyjaniajca rnice midzy obydwu gru
pami nordycznymi nierwnym tempem ich rozwoju, uwarunkowa
nym wpywem rodowiska, nie moe by z ca bezwzgldnoci
odrzucona. Mona by natomiast tumaczy wspomniane rnice za33) M a te ria in d y w id u a ln y w ta b lic y IA na k o c u p ra c y .

27

kadajc, e na powstanie obydwu zespopw nordycznych miay


wpyw rne typy, e mianowicie skadajce je indywidua mendloway z rnych mieszacw (facje!), przy czym przedstawiciele
mniejszego zespou mieli, przecitnie, bardziej nordoksztatnych ro
dzicw. Pewne wiato na to zagadnienie powinna rzuci analiza
rednich grup terytorialnych, na ktre da si rozbi cay bdcy
w dyspozycji, bd co bd do liczny, materia nordyezny. Grup
takich utworzono pi, w ten sposb, e:
I. obja powiaty Chodzie (11) i Morski (10) razem 21 osob
nikw;
II. Misk Mazowiecki (10), Ostrw Mazowiecka (5), Posk
(5). Radzy (6) i Wocawek (15), razem 41 osobnikw;
III. Bdzin (2) Chrzanw (10), Czstochowa m. (4), Czsto
chowa pow. (5), Olkusz (11), Piczw (7), Puawy (6), Ra
domsko (9), Sosnowiec (2), Woszczowa (9), razem 65 osob
nikw;
IV. Bielsko (5), Chorzw (3), Katowice m. (9), Katowice pow.
(18), Lubliniec (1), Pszczyna (8), Rybnik (5), witocho
wice (8), Tarnowskie Gry (1) i Terytorium Opolskie (1),
razem 59 osobnikw;
V. Borszczw (1). Buczacz (2) i Czortkw (6), razem 9 osob
nikw.
rednie grup zestawiono w tablicy 10.
Ta b l i c a 10.
rednie terytorialnych grup nordycznych.
Ter yt or i a
Cecha
1. Wzrost
2. Wsk. gwny
3. morf. twarzy
4. nosa
5. Profil nosa
6. Barwa oczu
7.
wosw
8.
skry
9. Fada mong. w /o

-1(21)
172,6
80,0
90,0
58,8
58,6
13,3
21,9
16,7

11(41) 111(65) IV(59)

V(9)

169,2
79,9
89,5
60,3
60,5
12,2
24,4
17,7

171.2
79,8
90,7
61,8
58,9
13,8
24,4
12,9

169,0
81,0
89,4
61,0
64,5
12,1
22,9
16,9

170,3
81,3
90,5
61,7
63,6
13,0
23,1
11,2

Rzut oka na powysze rednie przekonywuje, e najharmonijnlej przedstawiaj si one w grupie I, ktr mona by nazwa pomorsk. Przedstawiciele tej grupy s najrolejsi, najbardziej wftkonosi i jasnowosi, posiadaj rwnie zdecydowanie jasne oczy.
!\>d wzgldem proporcyj gowy i twarzy oraz barwy skry zajmuj
miejsce porednie, co za ciekawe, nos ich jest najmniej wydatny,
u wic w tym wypadku najmniej odchylajcy si od prostego
v kierunku wypukoci. Reprezentanci drugiej grupy s wyranie
nisi, posiadaj nieco szersze twarze i nosy oraz wyranie ciemniej/a pigmentacj. Tego rodzaju rnice mog atwo nasun przy
puszczenie, i zesp w ksztatowa si pod wpywem typu p
nocno-zachodniego (AE), gdy rednie s jak gdyby konsekwentnie
przesunte w kierunku tego wanie typu. Grupa trzecia jest jeszcze
bardziej niskorosa, ma jeszcze krtsz twarz i szerszy nos, rwnie
riemne oczy ale janiejsze wosy, przede wszystkim za znacznie,
krtsz gow. Wyglda ona tak, jakby wywar na ni wpyw typ
.ubnordyczny (AL), krtkogowy i przecitnie raczej janiej uwosiony od pnocno-zachodniego. Interesujce jest przy tym, e gru
pa ta cechuje si szczeglnie wydatnym nosem co mogo by wska
zywa na pewne oddziaywanie typu dynarskiego. Czwarta grupa'
jest bardzo zbliona do trzeciej: janiejsze oczy, wyszy wzrost,
dusza twarz i nieco ciemniejsze wosy mogy by wiadczy, zgod
nie z tym, co powiedziano powyej, i rozwijaa si ona szybciej
dziki lepszym warunkom rodowiska, zwaszcza, e istotnie stopa
yciowa ludnoci erytorium czwartego bya naog wysza ni trze
ciego. Jednake nieco szerszy i mniej wydatny nos psuje harmoni
i nasuwa przypuszczenie e zadziaay tu czynniki bardziej skompli
kowane. By moe rasa nord.yczna ksztatowaa si tam gwnie
pod wpywem nordoksztatnych form typu subnordycznego, posia
dajcego w kadym bd razie nos szerszy ni ona sama. Niska
rednia barwy skry w grupie czwartej potwierdza wyraone po
przednio przypuszczenie o niewspmiernoci okrele sownych
i tabelarycznych w trzech pierwszych grupach dominuj ozna
czenia skalarne i rednie s wysze, w dwu nastpnych olbrzymi
przewag maj okrelenia sowne to te rednie s odpowiednio
nisze. Pita grupa jest znowu podobna do pierwszej: niszy wzrost,
tendencja do nieco duszej gowy, szerszego nosa i ciemniejszych
wosw zdaj si wskazywa na wpywy typu AE, podczas gdy nie
co dusza twarz i janiejsze oczy mogy by ewentualnie wiadczy
o nieco wyszym biologicznym wieku zespou. Oczywicie wszyst
kie powysze uwagi mog by traktowane jedynie jako niewica
prba wyjanienia rnic dajcych si zauway midzy rozmaity
mi zespoami rasy nordycznej. Rnice te s zreszt mae cho nie-

29

rzadko do charakterystyczne a ich przyczyny bdzie moga wy


jani jedynie analiza genetyczna, zwaszcza, e czynniki dziedzicz
ne wydaj si by bardziej wpywowymi od rodowiskowych.
Dawane przez rnych badaczy opisy rasy nordycznej s naog niemal jednobrzmice i nie rni si zasadniczo od podanego
w pracy niniejszej. Wszyscy zgadzaj si, e nordycy s wysokoroli, wskolicy, wskonosi i jasnopigmentowani, nikt te, zdaje si,
nie twierdzi, e nos ich nie jest wydatny. Natomiast cz antropo
logw zwaszcza zachodnio-europejskich, z najbardziej oficjalnym
typologiem niemieckim H. F. K. GUNTHEREM na czele, okrela
ras nordyczn jako dugo- a nie redniogow (u GUNTHERA
w. g. c. 753435), czemu oddawna nie daj wiary autorzy polscy.
Spr mona rozstrzygn jedynie w oparciu o materia pochodzcy
z geograficznego centrum wystpowania rasy nordycznej a wic
poudniowo-skandynawski. Istnieje waciwie jeden tylko odpo
wiedni do tego celu materia, a mianowicie serie dotyczce Norwe
gii, opublikowane przez A. SCHREINER w pracy p.t. Anthropologische Lokaluntersuchungen in Norge, (Oslo, 1930). Niestety
w obecnej chwili s one dostpne tylko w tej formie w jakiej zo
stay podane przez S. EJMO-EJMISA w jego rozprawie p.t.
Struktura rasowa Skandynawii t.j. z czciowym pominiciem
barwy wosw i wzrostu. Rzecz oczywista uniemoliwia to przepro
wadzenie dokadnej analizy tych seryj, poniewa do grupy nordycz
nej dostaj si w tym przypadku nordoksztatne formy typu p
nocno-zachodniego, posiadajce wosy nie szatynowe a kasztano
wate (7 i 8 skali FISCHERA). Niepodobna za wzi poprostu
okrele EJMISA, gdy grupy jego, jko wyodrbnione przy po
mocy metody podobiestw, s zanieczyszczone wkrtami innych ty
pw. Wypadao wic, nie chcc rezygnowa z przyjrzenia si nor
dykom Skandynawii, skorygowa w miar monoci okrelenia
EJMISA, celem otrzymania moliwie jak najbardziej czystego
zespou nordycznego33). W rezultacie zaliczono do niego 87 osobni
kw w tym 58 z Valle, 19 z Halandsdal i 10 z Eidfjord.
Jego rednie przedstawiaj si w sposb nastpujcy:
34) H. F . K . G iiN T H ER . K le in e R a sse n k u n d e d e s d e u ts c h e n V olkes. B e rlin
4943, s tr . 21.
35) W y k o rz y sta n o w ty m celu m . in. w s k a n ik i w y so k o cio w e g o w y (AA
je s t b a rd z ie j w y so k o g o w e od A E), ca za a n a liz N o rw eg w p o tr a k to w a n o
ja k o (p rzy m u so w y z resz t ) e k s p e ry m e n t, w y ja n ia j c y w p y w b r a k u p e w n y c h d a
n y c h n a p o p ra w n o d iag n o z y ty p o lo g iczn ej.

30

Tablica

11.

rednie nordykw norweskich (N = 87).30)


Cecha

Wahania

71 82
77,7
2. Wsk. gwny
84 105
91,3
3. morf. twarzy
44 66
59,3
4. nosa
8 -- 16
14,0
6. Barwa oczu
Rni si one od rednich e j m i s a bardzo ni
(odpowiednio: 78,0, 92,2, 58,1, 14,2)3637). Fakt ten zdaje si przema
wia za przypuszczeniem, e trzon rasy nordycznej jest w badanej
populacji stosunkowo atwy do uchwycenia. Nie moe te ulega
adnej wtpliwoci, e i skandynawscy nordycy s rednio- a nie
dugogowi. Dalsze oczyszczanie grupy nordycznej moe przynie
co najwyej usunicie z niej resztek typu pnocno-zachodniego,
a co za tym prawdopodobnie pjdzie dodatkowe podniesienie
wskanika gowy. Za redniogowoci rasy nordycznej przemawia
porednio take stosunkowo wysoka przecitna wskanika gwne
go, tak bardzo izolowanej terytorialnie populacji skandynawskiego
pochodzenia jak Islandczycy. Wynosi ona 78,1 przy wzrocie 173,6,
twarzy 92,7 i nosie 60,238). Podobny zesp wartoci moe by tylko
efektem dominowania rasy nordycznej. Wobec takich danych mate
riaowych, naley zapyta, co byo powodem przypisywania rasie
nordycznej dugogowoci. Ot najprawdopodobniej by to rezultat
poczenia danych uzyskanych na kraniologicznym i to przewanie
starszym materiale, zawierajcym bardzo duy odsetek dugogowego ale niskooczodoowego typu AE z wysokim wzrostem i jasn
pigmentacj wspczesnych ludw europejskiej Pnocy.
W stosunku do nordykw serii ilustrujcej posiadaj norwescy
przede wszystkim wyranie dusze czaszki (c. 81 i c. 78), nieco w
sze nosy (c. 61 i c. 59), troch janiejsze oczy (13,8 i 14,0) oraz nie
mal identyczne twarze. Poza tym, sdzc ze stosunku liczebnoci
wzrostw od 170 x w obydwu materiaach, nordycy norwescy s
wyranie wysi od polskich. Taki ukad rnic jest zupenie zrozu
miay, jeli si wemie pod uwag, e materia norweski pochodzi
36) M a te ria in d y w id u a ln y w ta b lic y I b-t-c n a k o c u p ra c y .
37) S. Z E JM IS . S t r u k t u r a ra so w a S k a n d y n a w ii, ta b . V II, p rz y s tr . 33,
(b a rw a o czu o b liczen ie w a s n e ).
38) G. H A N N E S S O N . K o rp e rm a s s e u n d K o r p e rp r o p o r tio n e n d e r IslS n d e r.
R e y k ja v ik , 1925. P o d a n o w e d u g stre s z c z e n ia w M itt. A n th r. G es. W ien . B . 56,
1926, s tr . 234.

31

z obszaru przewagi rasy nordycznej, a polski z terytorium krtkogowego typu subnordycznego, ktry te wpyn w znacznej mie
rze na waciwoci polskich nordykw. Ponadto, materia norweski
skada si z ludzi rnego wieku, przecitnie starszych od poboro
wych wojskowego zdjcia antropologicznego, a wic bardziej wy
ronitych i lepiej rozwinitych. Ta rnica wieku jest tym bar
dziej godna uwagi, e rasa nordyczna ma nalee do wrolno dojrze
wajcych.
Bardzo ciekawie przedstawiaj si rednie szeciu nordycznych
Serbw ze zanalizowanego materiau LEBZELTERA (tablica 12
dane indywidualne tablica I b-f-c na kocu pracy). Uderzaj one mia
nowicie. swym wielkim podobiestwem do analogicznych przecit
nych seryj polskich, wiadczc o znacznej staoci zespou cech nor
dycznych. Nieco wyszy wzrost Serbw nie moe dziwi jeli si
wspomni, e i oni s przecitnie znacznie starsi od poborowych pol
skich (c. 31 lat).
Godny uwagi jest natomiast widoczny brak uchwytnego zwiz
ku midzy ksztatowaniem si rednich a liczebnoci porwnywa
nych grup: serie mae charakteryzuj ras nordyczna rwnie dob
rze jak due.
Tablica

12.

rednie nordykw serbskich (N 6).39)


Cecha

Wahania

165 180
172,8 1. Wzrost
80,8
77 82
2. Wsk. gwny
89,5
86 93
3. ,, morf. twarzy
59,8
49 66
4. nosa
65,0 prosty wyp.
5. Profil nosa
6. Barwa oczu39)
13,3 ziel.-sz. nieb.
26,7
7.
,, wosw
bl. c. bl.
Jak ju wspomniano, posiadaj przedstawiciele rasy nordycz
nej bardzo odrbny i charakterystyczny habitus. S to naog lu^
dzie smukli, o kocu niezbyt masywnym, sabo uminieni i mao
otuszczeni. Gow posiadaj niewielk, szyj dug o wyranie za
znaczonym jabku adamowym"; tuw krtki, o niezbyt szerokich,
39)
Sposb ra n g o w a n ia c e c h p ig m e n ta c y jn y c h w m a te r ia a c h o b cy ch p o d a n o
p rz y ta b lic a c h m a te ria w in d y w id u a ln y c h , zam ieszczo n y ch na ko cu p ra c y .

lekko spadzistych barkach, wskich biodrach, dugiej, paskiej i nie/.byt szerokiej klatce piersiowej, niewielkim obwodzie pasa i pas
kich poladkach. Pier u kobiet niewielka, tarczowata lub pkulida. Koczyny nordykw s dugie, sabo uminione; donie dugie,
due i kociste, o dugich palcach; stopy dugie, sabo wysklepione
o niskim podbiciu. Nogi nawet u pci eskiej niezbyt czsto
ksztatne, na skutek sabego rozwoju ydek i znacznej skonnoci do
mian krzywiczych. Czaszka do cienkokocista, dobrze urzebiona,
w normie wierzchokowej owoidalna, do wysoka, o czole stosun
kowo wskim, ku grze lekko si rozszerzajcym, niezbyt wysokim,
zwykle lekko pochylonym, czsto o wyranie zaznaczonych ukach
uadoczodoowych, lekko wypukej gadzinie i wyranych guzach
czoowych. Skronie do paskje, ciemi paskie, potylica szeroka,
zaokrglona ale rzadko wystajca. Twarz owalna lub (rzadziej) pro
stoktna o rysach wyrazistych, niekiedy delikatnych, sabo zazna
czonym, rwnomiernie rozszerzajcym si ku uszom uku jarzmo
wym i niewystajcych kociach policzkowych; panniculus malaris
niewyksztacony, policzki niekiedy lekko wklse, fossa canina wy
rana. Skra cienka i (na czole) do napita, biaa, czasem (zwasz
cza u kobiet) z przewiecajcymi bkitnawo ykami, czsto z wy
ranie odgraniczonym, karminowym rumiecem, niekiedy rowawa, czasem pokryta niezbyt licznymi i zwykle rozproszonymi pie
gami, marszczca si w cienkie, ostre fadki. Wosy cienkie, delikat
ne, gadkie lub lekko (pasko) faliste, blond rnych odcieni, wbrew
temu eo si zwykle pisze, czciej popielatawe, ni rudawe, nigdy
rude, rzadko skrajnie jasne. Zarost obfity ale mikki; brwi raczej
obfite, poziome, z reguy jasne, rzsy do jasne i krtkie a gste;
uwosienie ciaa obfite; u mczyzn wystpuje wczenie, idca od
czoa ysina. Oczy redniej wielkoci, do pytko osadzone w wy
sokim oczodole, niewypuke, o miernie rozwartej, poziomej i wrze
cionowatej szparze ocznej, bardzo sabej z reguy fadzie powieko
wej, oraz niebieskiej lub sarej, nierzadko zielonawo-niebieskiej
(8 skali MARTINA) lub mieszanej barwy (911 M.) tczwce.
Nos wysoki i wystajcy, o wysokiej, wskiej nasadzie, wskim,
prostym, falistym lub garbatym, rzadziej wypukym grzbiecie (nie
rozstrzygnite jest czy wystpuje u nordykw wystajcy nos o bar
dzo sabo wklsym profilu), do ostrym zakoczeniu, wysokich,
cienkich nozdrzach, poziomej przegrodzie i dugich, wskich otwo
rach. Uszy redniej wielkoci, cienkie, nierzadko mniej lub wicej
wyranie odstajce. Warga grna40) wysoka, philtrum wyranie
4*) mierzona odlegoci sn

sto.

odgraniczone ale niezbyt gbokie, sulcus nasolabialis wyrany,


ostro wcity, sigajcy a za kt miernie szerokich ust; wargi41),
wbrew ustalonemu przekonaniu, czciej pene ni cienkie o jasnorowej barwie. Zby dugie, wskie, niezbyt biae, atwo ulegajce
prchnicy. uchwa podobnie jak i grna szczka wysoka ale nie
zbyt szeroka, kanciasta, o wyranie zaznaczonym waczu i prosto
padym, zaokrglonym podbrdku. Do opisu tego trzeba doda, e
obok wysmukych (leptosomatycznych) nordykw spotyka si, acz
kolwiek rzadziej, barczystych i grubokocistych. Ponadto, przynaj
mniej w Polsce, wystpuje u licznych przedstawicieli rasy nordycznej jasno-powa, w przeciwiestwie do biaej dobrze opalajca si
skra.
Wrd nordykw opracowywanego materiau, mona wyrni
obok typowej wskolicej formy, drug redniolic. Przecitne
obydwu podano poniej (tab. 13).
Ta b l i c a 13.
rednie dwu frakcyj nordycznych serii ilustrujcej.
Cecha
1. Wzrost
2. Wsk. gwny
3. morf. twarzy
4. nosa
5. Profil nosa
6. Barwa oczu
7.
wosw
skry
8.
9. Fada mong. w %>

Aa(13)

Wahania

aA(7)

Wahania

171,4
80,8
94,1
59,3
66,9
13,0
25,4
14,0

165 180
77 82
89 104
47 65
fal.s.wyp.
8 16
23 - Q
b P

170,3
81,0
85,6
63,5
61,4
14,0
24,3
13,3

165 181
78 82
84 86
61 66
fal. garb
12 16
K Q
b P

Forma atypowa (aA) jest jak wida nie tylko redniolic ale
posiada nieco krtsz gow, szerszy i mniej wydatny nos i troch
janiejsz pigmentacj. Jest ona zatym (pomijajc oczy)42) jak gdy
by zapnion rozwojowo form frakcji typowej. Wzajemny stosu
nek liczbowy obydwu wynosi w przyblieniu 65 :35. Bardzo podob*
nie przedstawia si rasa nordyczna serii kontrolnej (tablica 14).
41) luzw kow e.
42) T rzeb a p a m i ta , e p ro c e sy c ie m n ie n ia w z g l d n ie ja n ie n ia t c z w k i
w o k re sie ycia p o zap o d o w eg o r n y c h fo rm lu d z k ic h s z b a d a n e w m in im a l
n y m sto p n iu .

Cecha

Aa(110)

1, Wzrost
170,1
Wsk. gwny
80,3
8. ,, morf. twarzy 91,9
<1. nosa
60,7
n. Profil nosa
62,7
6 Barwa oczu
12,7
7.
wosw
23,2
8
skry
14,5
9. Fada mong. w /o
2.

-Wahania

aA(65)

165 185
72 82
88 102
49 66
fal. s.wyp.
8 16
22 Q
3 P

169,4
81,3
86,1
61,0
61,5
12,1
22,8
15,1

Wahania
165 184
77 82
84 87
43 66
fal. m.garb.
8 16
22 Q
3 p

I tu ukad wartoci jest niemal taki sam jak w serii poprzedmej, a porzdek zaburza tylko cecha najmniej pewna barwa sk~
iy. Bardzo podobny jest rwnie stosunek liczbowy obydwu frak<yj 63 : 37.
W ciekawy sposb rnicuje si materia norweski (tablica 15):
Ta b l i c a

15.

rednie dwu frakcyj nordycznych serii norweskiej.


Cecha
2. Wsk. gwny
3. morf. twarzy
4. nosa
6. Barwa oczu

Aa(70)

Wahania

aA(l7)

Wahania

77,6
92,4
59,1
13,9

71 82
88 105
44 66
8 16

78,4
86,4
60,5
14,8

73 81
84 87
50 66
11 16

Obraz powtarza si, znowu z odchyleniem w cesze pigmentacyjnej, ale stosunek liczbowy jest inny 80 : 20. Trzeba jednak pa
mita, e przecitny wiek serii norweskiej jest znacznie wyszy,
powinna wic zawiera mniej form modocianych. Oczywicie, inte
resujce powysze prawidowoci wymagaj dla istotnego wyja
nienia metodycznych bada z zakresu taksonomii dynamicznej,
a przede wszystkim kontroli genetycznej. Tylko ona bowiem moe
wykaza, e w rzeczy samej chodzi o zapnienie rozwojowe (mor
f) a nie o dwie genealogicznie rne formy rasy nordycznej (fa-

35

ii':
cje)43). Wyrana rnica w ilociowym ustosunkowaniu si frakcyj
Aa i aA, zachodzca midzy seriami wojskowego zdjcia antropolo
gicznego a norwesk, moe by przecie zwizana z niewspmiernie
mniejszym oddziaywaniem typu subnordycznego na materia skan
dynawski. .
redniolica forma rasy nordycznej nie jest wyodrbniona przez
wszystkich autorw, nie wszyscy rwnie uwaaj za moliwe wy
stpowanie oczu o barwie mieszanej (811 M.) u przedstawicieli tej
rasy. Ciekawe jest poza tym czy (jak przypuszcza EJMIS)44) wy
stpuj u AA, wyjtkowo, wskaniki gowy nieco wysze od 82, czy
wskanik niszy od 75 jest ju nienordyzny i t. p. Wogle naley
tu, jak u wszystkich wyodrbnianych zespow morfologicznych,
sprawdzi o ile przyjmowane dotychczas granice poszczeglnych
cech diagnostycznych odpowiadaj biologicznym.
Jeli chodzi o prawdopodobiestwo hipotezy podnoszcej t. zw.
typ nordyczny do godnoci rasy, to trzeba przyzna, i morfologicz
nie jest ona bardzo dobrze uzasadniona, a i dotychczasowe dane ge
netyczne zdaj si j rwnie potwierdza (por. przykad ze str. 9).
Ras a k r o ma n i o n o i d a l n a .
' *1!
V. k-l

Przechodzc do opisu nastpnej, drugiej z kolei, jednostki okre


lonej nazw rasy kromanionoidalnej (YY), naley przede wszystkim
pamita, i jest to jeden z najmniej licznych skadnikw zanalizo
wanego materiau (0,04%). Jeli wic ten prawdziwy relikt ludzki
zosta nie tylko zauwaony w masie bardzo rnorodnych skadni
kw ale nawet podniesiony do rangi hipotetycznego elementu raso
wego, to zadecydowa o tym waciwy mu, niezmiernie charakte
rystyczny, zesp cech taksonomicznych. Trzeba z caym naciskiem
podkreli, e analogiczne formy byy od dawna wyrniane przez
cay szereg autorw (przede wszystkim przez PAUDLERA) 4)
i wprowadzone do literatury pod nazwami rasy kromanioskiej,
dolskiej lub ,,falijskiej46) przy czym wizano je zwykle z ory
niackimi znaleziskami z Cro-Magnon. Podawane opisy byy zreszt
do rozmaite; raz okrelano kromanioczyka jako jasno- kiedyindziej jako ciemnopigmentowanego47), to znw mwiono o dwu
43) D la te g o te n a jm n ie j ry z y k o w n e je s t n a z y w a n ie o b y d w u zesp o w nor-*
d y c z n y c h fra k c ja m i, zg o d n ie z o k re le n ie m p o d a n y m n a s t r . 10 n in ie js z e j p ra c y .
44) S. E JM O -Z E JM IS . S t r u k t u r a ra so w a S k a n d y n a w ii, str. 2526.
45) F . PATJDLER. C ro -M ag n o n S tu d ie n . A n th ro p o s B . 12, 1917. T ene. D ie
h e llfa rb ig e n R assen . H e id e lb e rg , 1924.
46) G tiN T H ER , v. E IC K S T E D T i in n i a u to rz y n ie m ie c c y .
47) CO T T EY IEILL E -G T R A U D E T , v. L U SC H A N i in n i.

36

jPf-o formach, jasnej i ciemnej i t. p.48). Przytaczanie caej historii


ogldw na ten ciekawy skadnik ludnoci Europy, wykraczao by
byl daleko poza ramy niniejszego studium, a w dzisiejszych wamitach pracy jest poprostu niewykonalne. Naley si raczej ograV,y do wasnych, bardzo zreszt szczupych, danych.
W serii ilustrujcej, stanowicej podstaw podawanych na tym
i nejscu charakterystyk typologicznych, niema ani jednego przd
li uwiciela rasy kromanionoidalnej. Natomiast wikszy materia dotyczcy elementw rasowych (seria kontrolna) obejmuje piciu kro>u inionoidw wchodzcych w skad zanalizowanych powiatw. Do
ifj pitki dodano wyjtkowo jeszcze dwu osobnikw z poza matei' dw wojskowego zdjcia antropologicznego i na tym maym ze
pnie oparto z koniecznoci opis rasy kromanionoidalnej. rednie
i:i upy zestawiono w tablicy 16 a dane indywidualne w tablicy
l i A-j-b na kocu pracy.
11

Ta b l i c a 16.
rednie rasy kromanionoidalnej (N = 7).
Cecha
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.

Wzrost
Wsk. gwny
morf. twarzy
nosa
Profil nosa
Barwa oczu
,, wosw
skry
Fada mong. w /o

Wahania

167 179
171,2
76,5
73 77
81,8
76 83
75,4
70 80
48,6 s. wkl. pr.
8 16
13,1
21
(26)
17,1
10,0
b 10

Jak wida przedstawiciele rasy kromanionoidalnej s wysokorosymi dugogowcami o szerokich twarzach, rednio-szerokich,
mao wydatnych nosach i wybitnie jasnej pigmentacji. Fady mon
golskiej nie posiadaj (por. zaczone fotografie).
48) K R A IT S C H E K , PATJDLER.

vji
ii
|tw

Ju sam ukad wskanikw jest jak na stosunki europejskie


do niezwyky (duga gowa przy szerokiej twarzy i szerokawym
nosie) i czyni z kromanionoida co w rodzaju biaego murzyna, ale
caa odrbno tej rasy uwydatnia si w peni dopiero przy rozpa
trywaniu jej waciwoci fizjonomicznych.

*<
p

* '4
*0
1

.>1
-ijl

>/(
j

K
'&
'I

Przedstawiciel rasy kromanionoidalnej (osobnik Nr. 55 Pt).


'I

Budow posiadaj przedstawiciele rasy kromanionoidalnej ma


sywn, nierzadko cik, rzec mona zwalist, cho ani krp ani
przysadkowat. Mocny kociec i dobre uminienie kojarzy si
u nich z nieznaczn podcik tuszczow. Struktura cielesna
jest tego rodzaju, e nawet pr y smukym reprezentancie tej rasy
rwny mu wzrostem nordyk bdzie wyglda wiotko i delikatnie.
Mona te z du doz prawdopodobiestwa przypuszcza, i Rzy
mianie podziwiajcy ogrom ciaa germaskich barbarzycw odda
wali hod fizycznym walorom tego wanie w owym czasie niewt2

,N(

W,
f h.

38

pliwie znacznie liczniejszego49) elementu. Dua gowa kromanio^


noidw nie uderza jednak w porwnaniu z mas ciaa swymi roz
miarami, a osadzona jest na muskularnej, niezbyt krtkiej szyi
o do mikko odgraniczonym jabku adamowym1'. Tuw do du
gi o szerokich, poziomych barkach, szerokawych biodrach, szerokiej
niezbyt dugiej a do paskiej klatce piersiowej, do duym obwo
dzie pasa i niezbyt paskich poladkach. Pier kobieca pkulista50),
zwykle obfita. Koczyny redniej dugoci, silnie uminione; do
nie due, do krtkie a szerokie i grube, niezbyt krtkopalczaste;
stopy due, kociste i szerokie, do sabo wysklepione o niezbyt
niskim podbiciu. Czaszka wielka, cika i grubokocista o bardzo
wyrazistej rzebie, w normie wierzchokowej raczej sfeno-pentagonoidalna, niska. Czoo szerokie, niskie, jak gdyby prostoktne, po
chylone, o wyranie zaznaczonych, czsto bardzo wydatnych ukach
nadoczodoowych, wypukej gadzinie i niewystajcych guzach
czoowych; skronie paskie, ciemi paskie, potylica miernie sze
roka, czsto wystajca, zwykle z okaza guzowatoci zewntrzn
(protub. occ. ext.). Twarz szeroka, kwadratowa lub picioktna,
rzadko okrgawa, o rysach grubych, topornych**, wyranie zazna
czonych szeroko rozstawionych ukach jarzmowych i sabo wystaj
cych kociach policzkowych (na materiale kraniologicznym mona
nierzadko stwierdzi fenozygi); panniculus malaris nie wykszta
cony, policzki niekiedy lekko zaklse, fossa canina z reguy wy
rana. Skra do gruba, na czole niezbyt napita, biaa lub czerwo
nawa, bez wyranego rumieca, bardzo czsto pokryta licznymi, g
sto rozsianymi piegami, marszczca si w grube, gbokie fady.
Wosy do cienkie, niezbyt gste, gadkie lub (nierzadko) lekko fali
ste, zwykle bardzo jasne, pospolicie z rudawym odcieniem, nieraz
bardzo wyranym (czy wystpuj wosy czysto rude nie podobna
narazie stwierdzi). Zarost raczej obfity, twardy; brwi przewanie
obfite, niekiedy krzaczaste, poziome lub lekko ukone, jasne; rzsy
krtkie, jasne; uwosienie ciaa przewanie obfite; skonno do
ysienia (ciemieniowego), zdaje si mniejsza ni u rasy nordycznej.
Oczy osadzone (czsto gboko) w maym, prostoktnym oczodole,
niewielkie; szpara oczna do wska, pozioma i wrzecionowata; fa
da powiekowa sabo zaznaczona; tczwka niebieska lub szara, rza
dziej innych jasnych odcieni (811 M.). Nos niski i niezbyt wysta
jcy o miernie wysokiej a szerokiej nasadzie, szerokim, najczciej
49) Z m a te ria w k ra n io lo g ic z n y c h w y n ik a , e YY b y d a w n ie j zn acz n ie po
sp o litsz y w E u ro p ie n i o b e c n ie .
50) S p o ra d y c z n e o b se rw a c je z d a j si w s k azy w a, e u k ro m a n io n o id w m o
e w y s t p o w a r w n ie p ie r g ru sz k o w a ta .

39

prostym lub lekko wklsym grzbiecie, tpym kocu, grubych nie


zbyt wysokich nozdrzach, poziomej lub wzniesionej przegrodzie,
oraz do krtkich i niezbyt wskich otworach. Uszy raczej due.
grube o duym patku, nieodstajce. Warga grna niezbyt wysoka,
nierzadko nawet do niska, philtrum szerokie, pytkie i nieostro
odgraniczone, sulcus nasolabialis czsto wyrany ale krtki; usta du
e o wargach miernej gruboci, czasem cienkich, rowych. Zby
do krtkie, mocne. uchwa, w przeciwiestwie do niskiej szczki
grnej, wysoka i szeroka, masywna, o wyranie zaznaczonych sze
roko rozstawionych ktach, wydatnym waczu i paskim lub wy
pukym, cikim" podbrdku.
W materiale naszym trudno wyrni formy YY ze wzgldu
na ma jego liczebno. Mona jednak sprbowa porwna osob
niki wysokorose ze redniorosymi dla zorientowania si czy wyst
pi prawidowoci dajce si sprowadzi do rnic w wieku fizjolo
gicznym. Rzut oka na odpowiednie rednie (tabl. 17) przekonywa,
e uzyskany obraz nie jest zbyt jasny.
T a b l i c a 17.
rednie dwu frakcyj" rasy kromanionoidalnej.
Cecha

Yy(2)

1. Wzrost
176,5
2. Wsk. gwny
75,5
3. ,. morf. twarzy 82,5
4. nosa
77,0
5. Profil nosa
55,0
6. Barwa oczu
14,5
7.
10,0
wosw
8.
skiy
10,0
9. Fada mong. w %

Wahania
174 179
73 77
81 83
76 77
fal. pr.
13 16
(14) 21
10

yY(5)

Wahania

167,7 167 169


74 79
76,9
81,5
76 83
70 80
74,7
46,0 skwkl. pr.
12,6
8 15
J (26)
20,0
b
10,0

Wprawdzie bowiem druga grupa jest nie tylko znacznie nisza


lecz take bardziej krtkogowa i szerokolica, ale nos posiada w
szy, cho mniej wydatny a pigmentacj wyranie ciemniejsz. Jeli
wic, mimo maej liczebnoci serii, uzna si wynik za nieprzypad
kowy, trzeba bdzie tumaczy rnice zachodzce midzy obydwo
ma zespoami jako wywoane czynnikami genetycznymi a nie roz
wojowymi. Mona by mianowicie przypuci, e w grupie yY ze-

40

iray si osobniki wykrzyowane z typu YE i dlatego wykazujce


vn tendencj do kojarzenia niszego wzrostu z wszym nosem
Jeli chodzi o ustalenie zmiennoci poszczeglnych cech w obr
bie rasy kromanionoidalnej, to wydaje si oczywiste, i rasa ta
jest zdecydowanie jasno pigmentowana. Tak zwana ciemna forma
rasy kromanioskiej" da si niewtpliwie zidentyfikowa z ras
berberyjsk (Bj} posiadajc analogiczny ukad trzech gwnych
wskanikw przy niszym wzrocie, znacznie skromniejszych wy
miarach czaszki, odmiennym ksztacie oczodow i wyranie
rnej fizjonomii. To pomieszanie dwu zupenie odrbnych jed
nostek taksonomicznych jest jednym z licznych skutkw, trwaj
cej do czasw ostatnich, przewagi kraniologii nad somatologi, kt
ra to przewaga umoliwiaa niefrasobliwe identyfikowanie podob
nych kombinacyj wskanikowych z kompletnym pominiciem cech
opisowych. Doprowadzao to niekiedy do nieoczekiwanych wnios
kw. Tak n.p. K. STOJANOWSKI52) okreli, posugujc si me
tod rnic CZEKANOWSKIEGO, niewtpliwie nordoidaln gru
p neolitycznych czaszek szwedzkich jako pacyficzn, bazujc na
przyczeniu si do tej grupy czaszki ainoskiej, rzekomo typu pacy
ficznego. Spord autorw polskich, S. EJMO-EJMIS pooy,
,,ze wzgldu na wsplny habitus morfologiczny", znak rwnania
midzy, opisanym jako przedstawiciel rasy berberyjskiej, kromanionoidem a rdziemnomorcem53), jednake tez swoj skorygowa ju
w trzy lata pniej w pracy dotyczcej czaszek neolitycznych
z Brzecia Kujawskiego54).
Jeli chodzi o waciwoci rasy kromanionoidalnej, to bardzo
wane byo by ustalenie, czy kracow dla niej wartoci wskanika
gwnego jest istotnie 77, jak zdaje si wynika z obserwacyj mor
fologicznych, czy te granic naley przesun nieco wyej (n.p. na
79). Naleao by rwnie wykaza na moliwie duym materiale, e
jak niejednokrotnie podaj, przecitny wzrost kromanionoidw jest
znacznie wyszy od nordycznego.
Prawdopodobiestwo elementarnego charakteru jednostki okre
lonej mianem rasy kromanionoidalnej (formua YY) jest due. Wy
sp U zn aw szy u k a d r e d n ic h n o sa n ie lic z n y c h ,.f ra k c y j YY za p r z y p a d k o
w y , m o n a b y p rz y j p o ch o d z e n ie yY od ty p u YL, n a jlic z n ie js z e j z p o c h o d n y c h
Y w m a te r ia a c h p o lsk ich .
52) K . STO JA N O W S K I. S zk ice do p r e h is to r y c z n e j a n tro p o lo g ii E u ro p y
p n o c n e j. K o sm o s A, L w w 1926, str. 866 874.
53) S. Z E JM O -Z E JM IS . S tr u k tu r a raso w a S k a n d y n a w ji, s tr . 1821.
54) T en e. S e ria czaszek n e o lity c z n y c h z B rz e c ia K u ja w sk ie g o . W iadom oci
A rc h e o lo g ic z n e t. XV. W a rsz aw a 1938, s tr . 167168.

41

tumaczenie struktury antropologicznej ludnoci Europy bez


uwzgldnienia drugiego (obok AA) skadnika jasnopigmentowanego
jest z morfologicznego punktu widzenia prawie niemoliwe. Nie
istnieje za aden jasno ubarwiony zesp typologiczny, mogcy ze
wzgldu na swe waciwoci somatyczne pretendowa z wiksz od
kromanionoida (YY) susznoci do stanowiska odrbnej rasy. W ad
nym za razie nie moe z nim w tym wzgldzie konkurowa t. zw.
typ wschodnio-bcitycki, zdradzajcy pod wieloma wzgldami wy
ranie mieszacowy charakter. O tym jednak bdzie mowa gdzie
indziej.
Ras a r d z i e mn o mo r s k a .
Wieloznaczny termin rasa rdziemnomorska" zosta uyty
w znaczeniu przypisywanym mu przez S. KLIMKA, a wic jako
synonim typu iberyjsko-insularnego (s) tego autora53). Przekonywuj o tym zaczone rednie szeciu osobnikw serii ilustrujcej
(tablica 18, materia indywidualny tab. III a).
T a b l i c a 18.
rednie rasy rdziemnomorskiej serii ilustrujcej (N = 6).
Cecha
1. Wzrost
2. Wsk. gwny
3. morf. twarzy
4. nosa
5. Profil nosa
6. Barwa oczu
7.
wosw
8.
skry
9. Fada mong. w %

A
161,0
77,9
89,2
63,3
66,7
4,0
58,3
23,3

Wahania
158 163
76 79
86 93
54 69
fal. s. wj
3 5
5
(27)
8 s

Wynika z nich, e przedstawiciele rasy rdziemnomorskiej (EE)


s niskoroli, redniogowi, wskolicy, maj wskie, bardzo wydatne
nosy, bardzo ciemne oczy i wosy oraz ciemn (jak na stosunki euro
pejskie) skr.
Bardzo podobny obraz daj rednie liczcego 31 osobnikw ma
teriau kontrolnego (tab. 19, materia indywidualny tab. III A).5
55)
s tr . 394395.

42

S. K L IM E K , w Z a ry s ie

a n tro p o lo g ii

P o lsk i" J . C Z EK A N O W SK IE G O ,

T a b l i c a 19.
rdziemnomorcy serii kontrolnej (N 31).
Cecha
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.

Wzrost
Wsk. gwny
., morf. twarzy
nosa
Profil nosa
Barwa oczu
wosw
skry
Fada mong. w /o

Wahania

153 164
161,1
73 79
78,2
84 97
90,2
53 68
62,2
55,2 m. wkl. m.wyp
3 6 56)
4,5
5 (27)
56,5
7 15
16,5

Tworzcy go osobnicy posiadaj wprawdzie nieco krtsze go


wy, troch wsze twarze, wsze a mniej wydatne nosy i janiejsz
pigmentacj ale rnice s naog mae. Podpadajca jest jedynie
niska przecitna barwy skry, ktr trzeba by okreli jako jasn.
Jeli si jednak wemie pod uwag, e cecha ta jest najtrudniej
uchwytna, a na rednie miay wpyw take dane z powiatw l
skich, w ktrych skr okrelano stale jako bia (por. str. 7), mona
z caym spokojem przypuci, i rnica midzy barw skry serii
ilustrujcej i kontrolnej jest, ze wzgldw technicznych, przeja
skrawiona. Tym niemniej charakter rnic midzygrupowych jest
tego rodzaju, e najprostsze ich tumaczenie polega na przypusz
czeniu,. i gros przedstawicieli liczniejszej serii tworz osobnicy wymendlowani z typu pnocno-zachodniego (AE) i wykazujcy wsku
tek tego pewne odchylenia w kierunku waciwoci rodzicielskich.
Porwnujc nasz ras rdziemnomorsk ze znanymi z literatury
opisami okrelanych t nazw komponent, trzeba z gry wykluczy
z rozwaa dane tych autorw, ktrzy jak COTTEYIEILLEGIRAUDET*57), BERTHOLON i CHANTRE58), czy EJMO-EJMIS,
5G) W y stp o w an ie o czu zielo n a w y c h u EE je s t b a rd z o w tp liw e , je d y n y
o so b n ik o o czach z ie lo n a w o -p iw n y c ji (5z) zo sta zaliczo n y do te j r a s y ja k o p o sia d a
j c y p o za ty m b ard zo c h a r a k te r y s ty c z n y zesp cech a p o ch o d zc y z se rii l
sk ie j, w k t r e j n a d m ie rn ie sz a fo w a n o o k re le n ie m zielo n aw o -p iw n y '* .
57) COTEVIELLLE - G IR A U D E T . L es ra c e s d e l A friq u e d u N o rd . R ev.
A n th r . 1930.
58) B E R T H O L O N L ., C H A N TR E E. R e c h e rc h e s a n th ro p o lo g i u e s d an s la
B e rb e r ie o rie n ta le . L y o n 1913.

43

uwaaj za najbardziej typowy skadnik ludnoci Srdziemnomorza dugogow ale szerokolic i szerokawonos ras berberyjsk (B). Jeli pominiemy te charakterystyki okae si, e naj
wiksza rnica midzy rdziemnomorcami naszego materiau
a analogicznymi jednostkami szeregu autorw , polskich i obcych
(KLIMEK, CZEKANOWSKI, GUNTHER, SERGI59) i in.) za
chodzi we wskaniku gwnym, gdy element rdziemnomorski
okrelany jest z reguy jako zdecydowanie dugogowy. Nasuwa si
zatym pytanie, ktra definicja jest suszniejsza. Materia polski jest,
trzeba to przyzna, stosunkowo bardzo odlegy od geograficznego
centrum rasy rdziemnomorskiej i uycie go jako podstawy do
opisu tej jednostki moe budzi do uzasadnione sprzeciwy. Warto
wic przyjrze si przedstawicielom rasy rdziemnomorskiej wy
odrbnionym z serii posiadajcej wyranie poudniowy charakter.
Jedyny tego rodzaju materia, dostpny autorowi, stanowia ogo
szona przez LEBZELTERA grupa 45 cyganw serbskich. rednie
rdziemnomorcw tego zespou i odnone dane indywidualne ze
stawiono w tablicach 20 i III b.
Tablica

20.

rednie rasy rdziemnomorskiej serii cygaskiej (N 12).


Cecha
1.
2.
3.
'4.
6.
7.
8.
9.

Wzrost
Wsk. gwny
,, morf. twarzy
,, nosa
Barwa oczu
wosw
skry
Fada mong. w %

Wahania

157,9
76,8
90,7
61,6
3,5
65,8
29,1

143 164
72 79
85 98
54 66
piw. c. piw.
szat. czar.
t. b 22 c.

Ze rednich owych wynika, e cyganie rasy rdziemnomorskiej


s wprawdzie dugogowi ale dugogowo ich jest niezmiernie bli
ska granicy redniogowoci, s natomiast wyranie nisi i znacznie
ciemniej pigmentowani od rdziemnomorcw polskich. atwo to
zrozumie jeli si wemie pod uwag, e w skadzie serii cyga
skiej stosunek ras E i A (tj. e : a) wynosi mniej wicej 48 : 8, w pol
skiej za 12 : 42; nie trudno bowiem odgadn, w ktrym materiale
59) SER G I G. T h e M e d ite rra n e a n

R ace. L o n d o n

1901.

byl<> wicej rdziemnomorcw pochodzcych od nordycznych mie


li/,.icw E. Jeli co mogo by tu dziwi, to chyba to, e rnice mi
dzy obydwoma grupami rdziemnomorskimi s tak mae. Mona by
if,'|d wnioskowa o wielkiej staoci cech rasy rdziemnomorskiej,
/..i redniogowoci E przemawiaj dane woskiego zdjcia antro
pologicznego60), z ktrych wynika, e przecitne wskanika gwne
go nie spadaj poniej 77 nawet w compartimentach poudniowych,
uwaanych za jedno z najwaniejszych centr geograficznych tej ra
sy, (najbardziej dugogowa Sardynia ma w. g. 77,5 i jest zarazem
najbardziej niskorosa: A wzr. = 161,9, mimo, e skadnik laponoidalny, ktry mg by wywoa skrcenie czaszki bez podniesienia
wzrostu grupy nie odgrywa, o ile wiadomo, adnej powaniejszej
roli w tej czci Europy). Naley przeto mniema, e na ustalenie si
pogldu o dugogowoci rasy rdziemnomorskiej wpynli w znacz
nej mierze jej mieszacy ze skadnikami istotnie dugogowymi,
orientalnym (K) i berberyjskim (B), zwaszcza, e jak zwykle za
podstaw wielu opisw suy w znacznym stopniu materia kraniologiczny.
Pod wzgldem fizjonomiczym przedstawiaj rdziemnomorcy
obraz wielce charakterystyczny61). Budow posiadaj drobn, bardzo
proporcjonaln, rzec mona, harmonijn, w adnym razie przysadkowat; szkielet delikatny, uminienie dobre, podcik tuszczo
w umiarkowan. Maa ich gowa osadzona jest na niezbyt krtkiej
dobrze uminionej szyi o wyranie ale mikko zaznaczonym
jabku adamowym. Tuw do krtki, barki miernie szerokie,
lekko spadziste, biodra do szerokie, klatka piersiowa do krtka,
niezbyt szeroka i miernie gboka, obwd pasa may, tak, e talia:
osobnikw normalnie otuszczonych jest mocno wcita, poladki wy
puke. Pier kobieca dua, czsto gruszkowata lub stokowata. Ko
czyny do dugie, dobrze uminione; donie mae, wskie ani ko
ciste ani pulchne, o dugich palcach; stopy mae, wskie, dobrze wysklepione, o wysokim podbiciu. Nogi, zwaszcza u kobiet, nierzad
ko bardzo ksztatne, dziki wysokiemu podudziu, dobrze rozwinitej
ydce i cienkiej kostce. Czaszka niewielka, delikatna, cienkokocista,
sabo urzebiona, w normie wierzchokowej eliptyczna, niska; czoo
szerokie, miernie wysokie, nierzadko zwajce si ku grze (trapezowate), raczej prostopade, o sabo zaznaczonych ukach nadoczodoowych, paskiej gadzinie i niezbyt wypukych guzach czoowych;
60) A rc h iv io p e r 1A n tro p o lo g ia e la E tn o lo g ia. F lo re n c ja , 1897-3.
61)
N ie sp osb tu n ie w sp o m n ie , e je d e n z n a j w ie tn ie js z y c h o p is w ra sy
r d z ie m n o m o rsk ie j (pod n a z w ty p u ib e ry jsk ie g o ) d a B. D Y B O W SK I (por.
Z a ry s a n tro p o lo g ji P o ls k i C Z EK A N O W SK IE G O , s tr. 2G).

45

skronie bardzo paskie, ciemi paskie, potylica szeroka, czsto wy


stajca. Twarz eliptyczna lub prawie prostoktna, o rysach deli
katnych, nieraz subtelnych, nierzadko mikkich; uki jarzmowe niezaznaczone, wsko rozstawione, prawie nie rozszerzajce si ku
uszom, co czsto wraz z paskoci skroni czyni wraenie jak gdyby
caa gowa bya z obydwu bokw spaszczona; koci policzkowe niewystajce, panniculus malaris nie wystpuje, policzki z reguy niezaklse, fossa canina do sabo zaznaczona. Skra cienka, na czole
do napita, niekiedy, zwaszcza u kobiet, z niebieskawo przewie
cajcymi ykami, niada w piknym bronzowawym tonie bez jakie
gokolwiek odcienia toci, niekiedy z lekko przewiecajcym ru
miecem, bez piegw, drobno umarszczca si. Wosy niezbyt cien
kie, obfite, czsto faliste, ciemne z brunatnym odcieniem, rzadziej
czarne bez bkitnawego poysku; zarost niezbyt obfity, mikki; brwi
obfite, ukowate lub opuszczone, czarne, rzsy dugie, czarne; uwosienie ciaa raczej nieznaczne; ysina ciemieniowa, pno wystpu
jca. Oczy redniej wielkoci, pytko osadzone w niskich oczodo
ach, zwykle byszczce; spara oczna miernie szeroka, pozioma lub
lekko opuszczona, wrzecionowata; fada powiekowa nieobecna lub
bardzo nieznaczna; tczwka bardzo ciemna lub ciemna o ywo bru
natnym odcieniu (czy wystpuj u EE najciemniejsze odcienie oczu
zielonawo-piwnych trudno w tej chwili orzec). Nos do niski,
miernie wystajcy, o wysokiej, miernie szerokiej nasadzie i rednioszerokim grzbiecie, z reguy prostym lub nieznacznie tylko odchyla
jcym si kierunku wypukoci albo te wklsoci, niezbyt
ostro zakoczony, o do niskich, cienkich i lekko wysklepionych
nozdrzach, poziomej przegrodzie oraz do wskich, niezbyt dugich
.otworach. Uszy mae, ksztatne, cienkie, przylegajce, patek czsto
przyronity. Warga grna do wysoka, philtrum niezbyt wskie,
pytkie, dobrze odgraniczone, sidcus nasolabialis sabo zazna
czony. Usta mae o niezbyt penych, karminowych (winiowych)
wargach. Zby drobne, rwne, wybitnie biae ale atwo ulegajce
prchnicy. uchwa w stosunku do miernie wysokiej a wskiej
szczki grnej wysoka i szeroka, ale o agodnie zaokrglonych i niewystajcych ktach, wacz sabo zaznaczony, podbrdek paski lub
zaokrglony, nierzadko mniej lub wicej wyranie cofnity, co sta
nowi stosunkowo najczstszy mankament urody rasy rdziemno
morskiej.
Podobnie jak w obrbie rasy nordycznej mona i wrd przed
stawicieli EE wyrni formy wsko- i redniolice. Tablica 21 zesta
wia rednie obydwu, obliczone dla bardzo szczupego materiau ilu
strujcego.

Tablica

21.

rednie zespow62) rdziemnomorskich serii ilustrujcej.


eE(3)
Cecha
Ee(3) Wahania
Wahania
1.. Wzrost
160,0 158 161 162,0 16.1 163
2. Wsk. gwny
77,6
76 79
78,3
77 79
3. morf. twarzy 91,4
88 93
87,0
86 87
4. nosa
60,7
54 65
66,0
61 69
5. Profil nosa
73,3 pr. s.wyp. 60,0 fal. s.wy]
4,0
4,0
6. Barwa oczu
3 5
4
7.
56,7
4 5
60,0
U (27)
,, wosw
8 s
8.
skry
20,0
8 25,0
9. Fada mong. w /o

Jak wida, grupa redniolica ma nie tylko szersz twarz, lecz


take wyszy wzrost, krtsz gow, szerszy i mniej wydatny nos
oraz ciemniejsz pigmentacj. Jeli nieliczny w materia, daje obraz
prawidowy, to jest rzecz jasn, i mamy tu do czynienia z dwoma
odrbnymi facjami, z ktrych druga musi pozostawa w genetycz
nym zwizku z typem sublaponoidalnym, ktrego frakcj El wyra
nie przypomina.
Seria kontrolna, znacznie liczniejsza, wykazuje analogiczne pra
widowoci za wyjtkiem mao jak wiadomo wicych rednich
barwy skry (tab. 22 materia indywidualny tab. III A).

Tablica

22.26

rednie zespow rdziemnomorskich serii kontrolnej.


Ee(l8)
Wahania
Wahania eE(13)
Cecha
161,1 153 164 161,2 158 164
Wzrost
75 79
77,8
73 79
78,8
Wsk. gwny
86,6
88 97
84 87
,, morf. twarzy 92,8
54 68
53 68
63,3
61,3
nosa
53,3 m.wkl.m.wyp. 57,7 s.wkl.s.wyp,
Profil nosa
4,2
3 6
3 6
4,7
Barwa oczu
5 4
5 (27) 56,9
56,1
wosw
7 15
17,5
15,6
7 skry
4j.

Fada mong. w %
Z analizy rednich zdaje si wynika, e zaznaczajce si mi
dzy formami EE rnice nie s wynikiem niejednakowego tempa
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.

62)
Na s tr . 10.

Z esp o y te m ona b y r w n ie n az w a f ra k c ja m i, w z n acz en iu p o d a n y m

47

rozwojowego poszczeglnych osobnikw; wiadczy to oczywicie


do wyranie, o stosunkowo wczesnym ustalaniu si waciwoci
taksonomicznych rasy rdziemnomorskiej.
Elementarny charakter zespou okrelonego mianem rasy rd
ziemnomorskiej (EE) zdaje si nie ulega wtpliwoci, zarwno na
skutek jego morfologicznej odrbnoci jak i ze wzgldu na niemo
no wykluczenia go przy interpretacji stosunkw antropologicznych
Europy.
Ras a a r me n o i d a l n a .
Przechodzc do charakterystyki rasy armenoidalnej (HH) trzeba
zauway, e o ile trzy poprzednio opisane jednostki rzucaj si
w oczy przede wszystkim wyszkolonym obserwatorom, ona jedyna
waciwie spord form odmiany biaej, zwraca uwag szerokich
rzesz laikw. Ju na malowidach egipskich, paskorzebach hetyckich i asyryjskich przedstawiano t ras z wielkim realizmem,
adna te nie bya tak czsto przedmiotem karykatury wspczesnej
jak ona. Nawet szatana obdarzya fantazja redniowiecza rysami
armenoidalnymi. Niewtpliwie na taki stan rzeczy zoyy si obok
czynnikw somatycznych take etniczne i spoeczne, tym niemniej,
kiedy w czasie rozruchw antyydowskich bito kupca perskiego lub
tureckiego dyplomat cigi braa nie grupa etniczna czy wy
znaniowa lecz rasa armenoidalna, choby w postaci rnych swych
mieszacw. Istnieje wiele opisw tego odrbnego i charakterys
tycznego skadnika rasowego; mimo to niezbdn jest odpowied na
pytanie, jak przedstawia si on w materiale polskim.
W skad serii ilustrujcej weszo zaledwie czterech przedstawi
cieli rasy armenoidalnej. Ich rednie i waciwoci indywidualne ze
stawiono w tablicach 23 i IV a.
Ta b l i c a 23.
rednie rasy armenoidalnej serii ilustrujcej (N 4).
Wahania
A
Cecha
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.

48

Wzrost
Wsk. gwny
morf. twarzy
,, nosa
Profil nosa
Barwa oczu
,. wosw
skry
Fada mong. w /o

160
178
171,5
86,4
85 89
89,7
86 92
58,1
49 65
82,5 s. garb. garb.
2 6
4,3
U 4
57,5
10,0
3 11

Ze rednich wynika, e w maej tej grupce skupili si osobnicy


Wynokoroli, krtkogowi, wskolicy o bardzo wskich, uderzajco
wydatnych nosach, bardzo ciemnych oczach i wosach oraz nadzwy!?,nj jasnej skrze. W opisie powyszym dwie rzeczy mog budzi
f-t:.irzeenie: wysoki wzrost i niezwykle jasna skra. Co prawda,
loi armenoidw okrela KLIMEK03) jako jasn matow"
a <CZEKANOWSKI6364) poprostu jako bia matow", ale wzrost
przypisuje si im zwykle redni. Oczywicie przecitne ustalone
Ha czteroosobowej grupy nie mog by wice, to te wypada je
porwna ze rednimi znacznie liczniejszej serii kontrolnej (tab. 24
i IV A).
Ta b l i c a 24.
rednie rasy armenoidalnej serii kontrolnej (N == 31).
A

Cecha
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.

Wzrost
Wsk. gwny
morf. twarzy
nosa
Profil nosa
Barwa oczu
wosw
,, skry
Fada mong. w %

Wahania

165,3
155 176
86,9
84 91
74 93
86,3
61,0
54 65
84,8 s.wyp. s.wyp.
4,4
3 7c.'
U 4
59,0
17,0
3 c. n.

Rnice midzy dwoma zespoami armenoidalnymi s godne


uwagi. Przede wszystkim liczniejsza grupa jest redniorosa i mniej
lasnoskra, poza tym za redniolica i niemal e bardzo krtkogo-.
wa, o nieco szerszym ale jeszcze wydatniejszym nosie i ciemniej
szych wosach. Naley oczekiwa, e te dane s (pomijajc wskanik
nosa) blisze biologicznym konstantom rasy armenoidalnej ni po
przednie. Wicej wiata moga by tu rzuci analiza serii armeno
idw pochodzcych z geograficznego centrum wystpowania tej
rasy; materia taki nie jest jednak w tej chwili dostpny.
Opis fizjonomiczny rasy armenoidalnej jest stosunkowo atwy,
ze wzgldu na swoisty jej wygld. Najtrudniej moe okreli budo
w ciaa tego skadnika, spotyka si bowiem ludzi kojarzcych ce63) K L IM E K S. T e ry to r ia a n tro p o lo g ic z n e . L w w , 1932, sir. 6.
64) C Z E K A N O W S K I J. C z o w ie k w czasie i p rz e s trz e n i. W arszaw a,
tr. 43.
4 S tr u k tu r a a n tro p o lo g ic z n a P o lsk i Cz. I.

1937,

49

chy armenoidalne zarwno z lepto- jak eurysomatycznymi" pro


porcjami. Jednake obserwacje terenowe zdaj si przemawia
za tym, e wysmukli armenoidzi s w istocie mieszacami H z ras
orientaln lub (rzadziej) nordyczn. Z drugiej za strony ciekawe
jest, e cz przedstawicieli typu alpejskiego, bdcego miesza
cem H z eurysomatyczn ras laponoidaln, jest leptosomatyczna
lub zgoa asteniczna. Do tego zagadnienia wypadnie jeszcze wrci
przy opisie HL. Bd co bd typowi armenoidzi s krpi i mocno
zbudowani, posiadaj masywny kociec, dobre uminienie i znacz
n podcik tuszczow. Gowa ich, redniej wielkoci, osadzona
jest na do dugiej, grubej szyi, o wyranie zaznaczonym jabku.
adamowym. Tuw dugi o szerokich, poziomych barkach, niezbyt,
szerokich biodrach, szerokiej i gbokiej a krtkiej klatce piersio
wej, miernym obwodzie pasa i wypukych poladkach. Pier ko
bieca dua, pkulista. Koczyny miernej dugoci, dobrze umi
nione; donie niezbyt dugie a szerokie i grube o do krtkich,
grubych palcach; stopy krtkie, do szerokie, dobrze wysklepione
o bardzo wysokim podbiciu. Nogi, nawet u kobiet, nierzadko nie
zgrabne wskutek niskiego podudzia i zbyt maej rnicy midzy
jego najmniejszym i najwikszym obwodem. Czaszka redniej wiel
koci, masywna, dobrze urzebiona, w normie wierzchokowej
mniej lub wicej wyranie sferoidalna, bardzo wysoka. Czoo ws
kie, miernie wysokie, okrgawe, lekko lub miernie pochylone; uki
nadoczodoowe wyrane, gadzizna wypuka, guzy czoowe zazna
czone; skronie lekko wypuke, ciemi mocno wysklepione, potylica
wska, paska, nierzadko cita. Twarz owalna, nieraz prawie trj
ktna (tak, e czsto okrela si na oko, jako wyduone twarze
o niskim wskaniku) o rysach wyrazistych ale rzadko ostrych, uki
jarzmowe sabo zaznaczone, ku uszom agodnie si rozszerzajce,
koci policzkowe niewystajce, panniculus malaris nieobecny, po
liczki pene, fossa canina nieznaczna. Skra gruba, na czole do
luno przylegajca, zwykle niadawa, nierzadko istotnie matowo
biaa, z reguy bardzo atwo opalajca si na kolor niady, naj
czciej nie zarumieniona, bez piegw, trudno i pno marszcz
ca si w szerokie, pytkie fady. Wosy grube, faliste, rza
dziej gadkie, niekiedy kdzierzawe, czsto nisko na czoo zacho
dzce, brunatno-czarne lub szaro-czarne, nierzadko krucze; zarost
twarzy bardzo obfity, twardy; u kobiet z reguy mniej lub wicej
wyrany meszek na grnej wardze; brwi gste, ukowate lub po
ziome, szerokie, czasem nad nosem zronite, czarne; rzsy dugie,
wygite, czarne; uwosienie ciaa bardzo obfite, nawet koczyny
kobiet stosunkowo mocno owosione; ysina pna, raczej ciemie
niowa. Oczy due, pytko osadzone w wysokim, kolistym oczodole,

50

fi-rzadko wypuke; szpara oczna szeroka, pozioma i wrzeciono


wa la; powieka czsto bez jakiegokolwiek ladu fady, gadko przyhr.ajca do gaki ocznej (,,semicka); tczwka ciemnopiwna lub
piwna, niekiedy z odcieniem zielonawym. Nos niezwykle cha
rakterystyczny: wysoki, bardzo wystajcy o wysokiej, wskiej naHai Izie i u gry wskim, ku doowi rozszerzajcym si wypukym
In!) garbatym grzbiecie, tpym ku doowi zwrconym zakoczeniu,
wysokich i grubych ale przylegajcych nozdrzach, poziomej lub
oimszczonej przegrodzie i bardzo dugich, wskich otworach (czy
wystpuje u armenoidw wystajcy, prosty lub sabo falisty nos
0 wysokiej nasadzie i charakterystycznie uksztatowanym, trj1 itnym:t, grzbiecie nie wiadomo). Uszy due, misiste, nierzadko
odstajce, czsto owosione. Warga grna niska, philtrum wskie,
gbokie, ostro odgraniczone, sulcus nasolabialis krtki, sabo za
haczony; usta due o misistych, ciemnokarminowych wargach,
ktrych grna posiada czsto charakterystyczny kontur zoonego
luku. Zby do dugie, biae, nietrwae. Szczka grna bardzo wyoka, uchwa niska, wska o sabo zaznaczonych ktach, niewydatnym waczu i agodnie zaokrglonym lub wypukym podbrdku.
Rozpatrujc indywidualne waciwoci przedstawicieli rasy
.irmenoidalnej atwo stwierdzi, i wykazuje ona szczeglnie wielk zmienno co do dwu cech: wzrostu i wskanika twarzy. Ju
w wysokorosej grupce ilustrujcej obok trzech osobnikw wysokich
znalaz si jeden niskorosy; w liczniejszej serii kontrolnej mona
.grupowa bardzo rne wzrostem osobniki w zesp szeroko(w. tw. x-33) i wskolicy (84-x). rednie zespow zestawia ta
blica 25.
Ta b l i c a 25.
rednie zespow armenoidalnych Serii kontrolnej.
Cecha
1.
2.
3.
4.
5.
8.
7.
8.
9.

Hh(22)

Wahania

IiH(9)

Wahania

166,4 157 176 162,7 155 - 168


Wzrost
86,5
Wsk. gwny
84 89
87,9
84 91
morf. twarzy 88,5
84 93
80,9
74 83
61,1
nosa
54 65
60,8
55 65
Profil nosa
84,5 s.wyp.-m.wyp. 85,6 s.wyp.-s.wyp.
4,4
Barwa oczu
3 7c
4,2
3 (5z)
wosw
58,6
U 4
60,0
V-- 4
skry
18,6
3 c.n. 16,0
b - 12
Fada mong. w /o

51

Otrzymany obraz jest bardzo interesujcy: druga grupa jest


nie tylko szerokolica ale o wiele nisza, poza tym za posiada krt
sz gow, wszy i bardziej wydatny nos oraz ciemniejsze oczy
i wosy. Tumaczenie rezultatu nie jest atwe. Jeli chodzioby tu
o dwa rne stadia rozwojowe, to dlaczego forma szerokolica
niskorosa i bardziej krtkogowa ma wszy i wydatniejszy nos,
ciemniejsze oczy i wosy a janiejsz skr. Jeli za przypucio by
si, e grupa pierwsza obejmuje gwnie potomkw typu dynarskiego (AH), a druga alpejskiego (HL), to jak wytumaczy, e
z mieszaca szerokonosej rasy laponoidalnej wykrzyowaa si
facja bardziej wskonosa ni z pochodnej A. Gdyby za nawet za
oy, e na powstanie zespou szerokolicego wywar wpyw saby
liczebnie typ litoralny (EH), nie sposb wyjani wyszego wska
nika gwnego tej grupy. Przyjcie tezy, e forma szerokolica jest
poprostu bardziej typow frakcj rasy armenoidalnej podczas gdy
wskolica stanowi facj dynaroidaln, wyglda poprawnie (jeli po
min zawsze do niepewn barw skry) ale wydaje si do ry
zykowne, ze wzgldu na dotychczasowe spostrzeenia wielu auto
rw okrelajcych ras armenoidaln (przednioazjatyck) jako
wskolic. Co prawda, w opisach konstruowanych na podstawie
materiau lewantyskiego mg si tutaj zaznaczy wpyw wskolicego typu orientalno-armenoidalnego (KH). Zagadnienie moe roz
strzygn, jak zawsze, odpowiedni materia i analiza genetyczna.
Z kolei warto si przyjrze grupom wzrostowym HH, ktre
utworzono z caego dostpnego materiau (35 osobnikw). Waci
woci ich ilustruje tablica 26.
Ta b l i c a

26.

rednie grup wzrostowych rasy armenoidalnej.


Cecha
Gr. 1(26) Wahania Gr. 11(9) Wahania
1. Wzrost
163,3 155 169 173,9 170 178
2. Wsk. gwny
86,9
84 91
86,6
85 89
3. morf. twarzy 86,1
74 93
84 92
88.4
4. nosa
54 65
61,3
58,9
49 65
5. Profil nosa
85,0s.garb.s.wyp. 83,3 s.wyp.m.wyp
6. Barwa oczu
4,3
2 7c
4,0
3 6
59,2
7.
wosw
U 4
57,8
U 4
8.
skry
3 c.n. 13,3
17,6
b P
9. Fada mong. w /o

Jak wida, rnica we wzrocie midzy niskorosymi a wysokorosymi armenoidami wynosi c. 10 cm., a wic jest bardzo znacz-

52

na. Roza tym posiadaj niskoroli nieco krtsze gowy, wyranie


zersze twarze, troch szersze ale wydatniejsze nosy, ciemniejsze
wosy i skr, natomiast nieoczekiwanie, nieco janiejsze oczy.
Oczywicie taki ukad wartoci sprowadza do minimum prawdo
podobiestwo przypuszczenia, i chodzi tu o rne stadia rozwojo
we (bo dlaczeg by dojrzalsi mieli posiada janiejsze wosy
i mniej wydatny nos) i kae mniema, e waciwoci systema
tyczne rasy armenoidalnej s naog ju w wieku poborowym usta
lone. Mona natomiast przyj, e grupa druga skupia formy dynaroidalne (wymendlowane z AH) podczas gdy w pierwszej zebrali
si bardziej typowi przedstawiciele rasy armenoidalnej. Oczywicie,
e skania to do uznania wzrostu wysokiego za niecharakterystyczny dla tej rasy i nasuwa pytanie, czy grna' granica wskanika no
sowego HH nie jest czasem wysza od analogicznej wartoci usta
lonej dla rasy nordycznej. Dotychczas bowiem albo nie precyzo
wano tej rnicy, albo te uwaano armenoidw za jeszcze bardziej
wskonosych ni nordycy.
Stwierdzenie istnienia wielkich rnic we wzrocie i propor
cjach twarzy przedstawicieli rasy armenoidalnej czyni moliwym
pogld, i mamy tu do czynienia z oddawna utrwalonym i wyselek
cjonowanym mieszacem dwu innych ras. W gr mogy by wcho
dzi rasy: orientalna (K) i laponoidalna (L), ktrych wspczenie
obserwowani mieszacy s w wielu wypadkach trudni do odr
nienia od armenoidw. Rwnie znaczna rozmaito takich szczeg
w fizjonomicznych jak uksztatowanie czoa, oprawa oczu, ksztat
uku jarzmowego i koci policzkowych, a take wielka rnorod
no budowy ciaa, przemawiay by za tego rodzaju hipotez. Nato
miast dua zwarto oglnego charakteru fizjonomii, a zwaszcza
niespotykana nigdzie poza tym forma nosa, utrudniaj w wysokim
stopniu uznanie mieszacowego pochodzenia rasy armenoidalnej.
W kadym za razie, umieszczenie tego skadnika midzy zasadni
czymi elementami strukturalnymi wspczesnej ludzkoci (formua
HH) wydaje si nieodpart koniecznoci.
Ras a

laponoidalna.

Charakterystyk rasy laponoidalnej (LL) naley rozpocz od


przypomnienia, i jest ona opisywana przez wielu autorw pod r
nymi nazwami (rasa alpejska, wschodnia) i e bywa zaliczana bd
to do biaej, bd to do tej odmiany czowieka.
W serii ilustrujcej jest ona reprezentowanna przez 22 osobni
kw, ktrych rednie zestawiono w tablicy 27 a waciwoci indy
widualne w tablicy V a.

53

rednie rasy laponoidalnej serii ilustrujcej (N = 22).


A

Cecha
1. Wzrost
2. Wsk. gwny
3. morf. twarzy
4. nosa
5. Profil nosa
6. Barwa oczu
7.
wosw
8.
skry
9. Fada mong. w /o

Wahania

161,6
153 169
86,1
83 92
80,1
73 -- 83
76,4
70 100
43,6 s.wkl. pr.
4,3
3 6
55,9 .
5 27
23,1
10 n.
22,7

Jak wida, laponoidzi s niskoroli i krtkogowi, maj szerokie


twarze, rednioszerokie, niewydatne nosy, bardzo ciemne oczy
i wosy oraz ciemn skr; fad mongolsk posiada 1/5 osobni
kw. Powyszym zespoem cech rasa laponoidalna przeciwstawia
si wyranie wszystkim dotychczas opisanym, stanowic niejako
negatyw rasy nordycznej-, uosabiajcej w pewnym stopniu idea
czowieka odmiany biaej. Zupenie podobnie przedstawiaj si
rednie, stosunkowo bardzo licznej serii kontrolnej (tablica 28
materia indywidualny tab. VA).
Tabl i ca

28.

rednie rasy laponoidalnej serii kontrolnej (N = 146).


Cecha
1. Wzrost05)
2. Wsk. gwny
3. morf. twarzy
4. nosa
5. Profil nosa
6. Barwa oczu
7.
wosw
8.
skry
9. Fada mong. w /o

Wahania

162,5
86,0
80,1
76,2
43,6
4,4
54,5
14,3
3,4

150 169
83 93
73 83 .
70 97
s.wkl. pr.
2 6
5 27
7 c.n.

65) w z ro st o so b n ik w n ie le tn ic h p o m in i te .

Pomijajc niewspmiernie mniejsz liczebno fady mongoilej, nieco wyszy wzrost, troch janiejsze wosy wikszej serii,
ho i rzecz oczywista barw skry (na ktr wpyny w znacznym
stopniu bardzo niepewne dane lskie), mona stwierdzi, e rnice
midzy obydwoma porwnywanymi zespoami s minimalne. Wy
nika std, raz jeszcze, poredni wniosek, e rezultaty uzyskiwane
na podstawie maych seryj nie zawsze s gorsze od opartych na
licznych spostrzeeniach.
Przy rozwaaniu waciwoci jakiejkolwiek jednostki taksono
micznej istnieje zawsze pokusa wgldnicia w materia pochodzcy
z geograficznego centrum jej wystpowania. Takim europejskim
rezerwatem rasy laponoidalnej winna by, rzecz jasna, Laponia.
(Niestety jedyn dostpn w danej chwili seri msk, pochodzc
/. tego terytorium jest grupa 157 Lapoczykw kolskich zbada
nych przez ZOOTARIEWA66), w tej za serii znaleziono zaledwie
13 laponoidw. Nie moe to zreszt dziwi, jeli si zway stwiei'dzony w niej, stosunkowo niewielki procent osobnikw ciemnopigmentowanych (c. 26/o) i wzgldnie niski wskanik gwny (82,8).
rednie tego zespou LL zestawiono w tab. 29, materia indywidsi;dny w tab. V b.
Ta b l i c a

29.

rednie rasy laponoidalnej serii laposkiej (N = 13).


Cecha

Wahania

1.

142 162
Wzrost
153,1
84,5
2. Wsk. gwny
83 86
78,9
3. ,, morf. twarzy
74 82
78,1
4. nosa
70 91
37,7
5. Profil nosa
wkl. pr.

ciemne
6. Barwa oczu

7.
wosw
ciemne
?
,, skry

8.
9. Fada mong. w /o
15,4

Uderza w nich przede wszystkim niski wzrost, poza


nice s niewielkie. Zwraca uwag wikszy ni w serii kontrolnej
ale mniejszy ni w ilustrujcej procent fady mongolskiej. Ponie
wa nieco dusza gowa kolskich laponoidw kojarzy si z krtsz
twarz i szerszym, niewydatnym nosem, naley przypuszcza, i
musieli oni powsta przy wybitnym udziale typw szerokolicych
65) p o r. o d n o n ik n a s tr . 18.

55

lecz dolichoidalnych. Mogy tu wchodzi w gr skadniki YL i EL


rzeczywicie liczne w serii ZOOTARIEWA. Niska rednia wzro
stu stanowi natomiast niewtpliwie efekt zadziaania niekorzyst
nych warunkw yciowych, ktre wpyny nie tylko opniaj co
ale i hamujco na proces ronicia. Przemawia za tym niska red
nia wzrostu caej grupy zawierajcej przecie, bd co bd po
wane, przymieszki wysokorosych elementw A i Y; ktre zostay
przy okrelaniu materiau raczej niedocenione ni przecenione
(wrd dziwnie licznych redniogowych subnordykw znajduj si,
by moe, niewyronici przedstawiciele typu AYj. Podobne prze
sunicie wzrostu wszystkich skadnikw in minus mona obserwo
wa przy analizie autochtonicznych populacyj syberyjskich, wa
runki bytowania ktrych take nie nale do najlepszych.
Wielce pouczajce jest rwnie zestawienie laponoidw pol
skich i laposkich z azjatyckimi. Mona si tu posuy rednimi
grupy laponoidalnej wyodrbnionej przez autora w chiskim ma
teriale CHI LI (tab. 30).

atwo zauway, i pominwszy, zupenie zreszt zrozumia,


rnic w czstotliwoci wystpowania fady mongolskiej, podobie
stwo polskich i chiskich laponoidw jest bardzo znaczne. e nie
ogranicza si ono jedynie do cech wymiernych przekona si autor,
proszc rnych ludzi o oznaczenie na podstawie fotografii przyna
lenoci etnicznej trzech przedstawicieli rasy laponoidalnej: Polaka,
Lapoczyka i Chiczyka. Mimo pewnych, niedajcych si wyelimi67) I. M IC H A L S K I. S k a d n ik i ra s o w e C h i cz y k w , s tr . 20.
68) re d n ia u sta lo n a n a p o d sta w ie o zn acz e w ed u g sk a li v. LU8CHANA..

noWa, rnic w stroju, przypadkowo okrele bya uderzajca,


Cho jeden ze sfotografowanych by lekarzem, a dwaj inni robotni
kami.
Na podstawie tego, co dotd powiedziano, mona wnioskowa,
e pogld autorw zaliczajcych ras laponoidaln do odmiany
tej posiada mocn baz morfologiczn i e rozchodzi si tu o ele
ment o olbrzymim zasigu terytorialnym, stanowicy, kto wie czy
nie najliczniejsz komponent rodzaju ludzkiego. Problem przyna
lenoci odmianowej rasy laponoidalnej bdzie mona definitywnie
rozstrzygn dopiero wtedy, gdy zbada si czsto wykrzyowania
;i LL z mieszacw.
Pod wzgldem fizjonomicznym przedstawiaj si laponoidzi
jako ludzie o budowie masywnej, krpej lub przysadkowatej, kocu
mocnym, miniach bardzo dobrze rozwinitych i (w dobrych wa
runkach yciowych) obfitej podcice tuszczowej. Gow posia
daj raczej du, osadzon na krtkiej, grubej szyi, o bardzo sabo
zaznaczonym jabku adamowym. Tuw dugi o szerokich, pra
wie poziomych barkach i szerokich biodrach; klatka piersiowa
krtka, szeroka i gboka; obwd pasa duy, poladki silnie wy
puke. pier kobieca pkulista, czsto obfita. Koczyny krtkie, sil
nie uminione; donie mae, krtkie, grube i pulchne o krtkich
palcach; stopy krtkie, szerokie, dobrze wysklepione o do wyso
kim podbiciu. Nogi nierzadko uderzaj swoj nadmiern gruboci.
Czaszka stosunkowo dua, masywna, grubokocista, do sabo urze
biona, w normie wierzchokowej sferoidalna, niska; czoo wskie,
wysokie, ku grze wyranie rozszerzajce si, prostopade, czasem
wypuke o sabo zaznaczonych ukach nadoczodoowych, paskiej
gadzinie i wyranych guzach czoowych; skronie wyranie wy
puke, ciemi wysklepione, potylica wska, agodnie zaokrglona.
Twarz pena, okrgawa, czsto bardzo szeroko owoidalna, o rysach
mikkich, ukach jarzmowych wyranie zaznaczonych, silnie roz
stawionych, stosunkowo daleko ku przodowi osigajcych najwik
sz szeroko, oraz wydatnych kociach policzkowych; panniculus
malaris dobrze rozwinity, nierzadko maskujcy koci policzkowe,
policzki niewklse, fossa canina sabo zaznaczone. Skra gruba, na
czole luna, powa lub niada z wyranie tawym odcieniem (wy
stpowanie biaej wydaje si ze wszech miar wtpliwe), bez ru
mieca i piegw, sabo i pno marszczca si. Wosy rzadkie ale
grube, zupenie proste, czsto sztywne, szatynowe, czarno-brunatne
lub czarne; zarost skpy lub nierwnomierny, niekiedy szcztkowy,
twardy; brwi cienkie i skpe, ukone ub wzniesione, rzadziej po
ziome, rzsy krtkie i rzadkie; uwosienie ciaa skpe, czsto nawet

57

w okolicy onowej do proste; ysina rzadka i pna, typu czoo


wego. Oczy mae, niezbyt pytko osadzone w niskim oczodole; szpara
oczna zwykle wska, .czsto ukona, wrzecionowata, rzadziej esowata; fada powiekowa pospolita i dobrze rozwinita, fada mon
golska do czsta; tczwka piwna rnych tonacyj, wyjtkowo
tylko ze sabym odcieniem zielonawym (niedopigmentowanie?). Nos
niski, sabo wystajcy, niewielki, o niskiej i szerokiej nasadzie, sze
rokim, wklsym, prostym lub falistym nigdy wypukym grzbiecie,
zaokrglonym, czsto poddartym kocu, niskich i grubych, wyd
tych nozdrzach, wzniesionej lub poziomej przegrodzie i krtkich,
okrgawych otworach. Uszy niewielkie, niezbyt grube, najczciej
przylegajce. Warga grna wysoka, philtrum pytkie, szerokie, sa
bo odgraniczone, sulcus nasolabialis szcztkowy lub niezaznaczony;
usta niewielkie o wargach miernej gruboci, niekiedy cienkich,
ciemno-karminowych. Zby redniej wielkoci, tawe, mocne.
Szczka grna niska; uchwa miernie wysoka i szeroka o wyranie
zaznaczonym kcie, mao wydatnym ale mocnym waczu i paskim,
czsto cofnitym podbrdku.
Rozmieszczona na olbrzymich obszarach Eurazji i Ameryki
i kontaktujca z bardzo rnorodnymi typami, wytwarza rasa laponoidalna liczne facje fizjonomiezne; jest nieco ,,bielsza" w Euro
pie, troch ,,bardziej ta" w Azji; odchylenia te nie psuj jednak
wraenia zasadniczej jednolitoci tego kosmopolitycznego niemal
skadnika.
W obrbie kadej z analizowanych seryj polskich mona wy
dzieli dwie rnice si wzrostem grupy LL. rednie ich zesta
wiono w tablicach 31 i 32.
T a b l i c a 31.
Grupy wzrostowe laponoidw serii ilustrujcej.
Cecha

Gr. 1(17)

Wahania Gr. 11(5) Wahania

1. Wzrost
159,8 153 164
2. Wsk. gwny
85,9
83 92
3. morf. twarzy 80,1
73 83
4. nosa
70 100
77,0
5. Profil nosa
46,5 m.wkl. pr.
6. Barwa oczu
4,2
3 5
7.
wosw
5 27
55,9
8.
skry
24,2
10 n.
9. Fada mong. w /o 23,5

58

167,6 165 - 169


84 90
86,9
76 81
80,0
70 87
74,3
34,0 s.wkl. fal.
4,6
4 6
56,0
T W
20,0
10 n.
20,0

T a b l i c a 32.
Grupy wzrostowe laponoidw serii kontrolnej.
Cecha
Gr. 1(91) Wahania Gr. 11(55) Wahania
159,8 150 164 167,0 165 169
1*. Wzrost
83 93.
86,0
83 91
86,0
2. Wsk. gwny
73 83
80,1
73 83
3. morf. twarzy 80,1
70 90
70 97
75,5
76,6
4. nosa
43,4 s.wkl. pr. 44,0 s.wkl. pr.
5. Profil nosa
3 6
4,5
2 6
6. Barwa oczu
4,3.
5 27
54,9
5 27
,. wosw
7.
54,3
7 n.
14,4
7 c.n. 14,2
8.
skry

9. Fada mong. w % 5,5

Dane powysze wykazuj, e rnice midzy analogicznymi


grupami obydwu seryj s minimalne, pominwszy oczywicie sk
r, oraz uderzajco nisk przecitn wydatnoci nosa w najmniej
szym zespole. Rwnoczenie za, serie wysokorose s tak bliskie
co do reszty cech niskorosym, e wzrosty ich mona uzna za dwa
skrzyda tego samego szeregu liczebnoci; inne interpretacje s wa
ciwie zbdne, cho mona by wiza wysze wartoci wzrostu
z wpywami typu alpejskiego wzgldnie subnordycznego.
Rasowy charakter zespou laponoidalnego (LL) zdaje si jasno
wynika z jego zwartoci wewntrznej i swoistoci zespou cech
wymiernych i fizjonomicznych.
Rasa

wyynna.

Poniewa jak wynika ze skadu typologicznego seryj polskich


wystpuj w nich hipotetyczni mieszacy rasy wyynnej (Q), wy
pada przypomnie waciwoci tej jednostki, mimo, e w zanalizo
wanych materiaach nie zostaa ona wyodrbniona w stanie czy
stym. rednie tej rasy wzite z pracy autora p.t. Skadniki rasow
Chiczykw (tab. 2 na str. 16) zestawiono w tablicy 33.
T a b l i c a 33.
rednie Chiczykw rasy wyynnej (N = 7).
A
Cecha
167,9
1. Wzrost
74,3
2. Wsk. gwny
86,5
3. morf. twarzy
76,1
4. nosa
j. brun.
6. Barwa oczu
7.
wosw cz. (ode. t.)
12,6
8.
skry
57,0
9. Fada mong. w /o

Wynika z nich, e przedstawiciele rasy wyynnej s rednioroli (NB przy duym zrnicowaniu wzrostu), dugogowi, redniolicy, rednionosi i stosunkowo janoskrzy. Do najcharakterystyczniejszych waciwoci fizjonomicznych tej rasy nale: nie zawsze
skpy zarost twarzy, silnie wystajce koci policzkowe, przewanie
pozioma, niekiedy szeroka szpara oczna, czsty brak fady mongol
skiej i wybitna tendencja do prognatyzmu; pozatym o ile mona s
dzi ze szczupych materiaw kraniologicznych jest ona raczej niskooczodoowa. Nie ulega wtpliwoci, i jest to skadnik par excellence
ty".
Typ n o r d y c z n o - k r o m a n i o n o i d a l n y .
O nastpnym wyrnionym, pitym z kolei, zespole niewiele
waciwie da si powiedzie. Dotyczce go dane zebrano w tabli
cach 34 i VI a.
T ab lica

rednie typu

AY

serii ilustrujcej (N

Cecha
1.

2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.

34.

Wzrost
Wsk. gwny
morf. twarzy
nosa
Profil nosa
Barwa oczu
wosw
skry
Fada mong. w %>

==

14).

Wahania

168,9
80,6

165 180
77 82

81,7
79
66,0
57
58,6 s. wkl.
13,8
10
12
27,9

15,8

83

69

pr.
16
Q
P

Ze rednich wynika, i skada si on z osobnikw wzrostu


susznego69) niemal wysokorosych, redniogowych, szerokolicych,
o do wskich, wydatnych nosach, bardzo jasnej pigmentacji i oku
bez fady mongolskiej.
Zesp ten nie mieci si w ramach typologii KLIMKA i CZEKANOWSKIEGO, nie by rwnie, o ile wiadomo, opisywany przez
antroposystematykw europejskich. Jeli chodzi o Polsk, to przy
czyna niewyrniania typu AY ley prawdopodobnie w niewielkiej
69) O k relen ia w z ro st su sz n y " u y to za m ia st te r m in u w y e j r e d n i" .

jgo liczebnoci (zarwno w caym zanalizowanym materiale wa


snym jak i w serii ilustrujcej c. l/o), natomiast antropologowie
niemieccy wczaj go przypuszczalnie do falische Rasse lub form
Analogicznych, jak wida z do niewyranego opisu nosa tej rasy
i GUNTHERA70). Seria ilustrujca zdaje si wskazywa, e w Pol
ice typ ten by szczeglnie pospolity wrd mniejszoci niemieckiej.
oucza o tym tablica 35.
T a b l i c a 35.
Nadwyki liczebnoci typu
Typ
Gr. etn.
Niemcy

AY

w grupach etnicznych.

AY

Inni

+ 4,1

4,1
93

0,9

Ogem

98

97,1

4,1

+ 4,1

Inni

9
13,1

1358
1353,9

1367

Ogem

14

1451

1465

Nadwyka typu AY w grupie niemieckiej jest bardzo wyrana.


W jednej tylko z omiu zanalizowanych seryj obcych, a mia
nowicie w norweskiej, wystpi omawiany skadnik do licznie aby
mona go byo porwna z analogiczn seri polsk. Oczywicie na
skutek braku danych dotyczcych barwy wosw oddzielenie AY
od pewnej aberacji typu subnordycznego jest trudne, zwaszcza, e
mae usugi mg odda w tym wypadku zuytkowany przy odr
nianiu nordykw od AE wskanik sklepieniowy". Prawd jest
rwnie, e niebezpieczestwo znieksztacenia rednich przez
wtrty obce jest wiksze dla nielicznej grupy AY ni dla znacznie
liczniejszej nordycznej. Tym niemniej jednak, wobec braku lep
szego materiau porwnawczego, istnieje zawsze pokusa przyjrzenia
si serii pochodzcej z obszaru geograficznie odlegego od gwnej
bazy materiaowej niniejszej pracy. Krtk charakterystyk licz
bow tej serii podaje tablica 36, materia indywidualny tab. VIb + c.
70) H . F . K. G tiN T H ER . K le in e R a sse n k u n d e des d e u ts c h e n V olkes. B e rlin
1943, s tr . 4045.

61

T a b 1i c a 36.
1
rednie Norwegw typu AY (N = 15)
2. Wsk. gwny
80,0
78 82
3. morf. twarzy
81,8
77 83
4. nosa
64,9
57 69
6. Barwa oczu
14,3
8 16
Nie trudno zauway, e rnice midzy dwoma porwnywa
nymi grupami AY s niewielkie i polegaj na nieznacznym ale kon
sekwentnym przesuniciu si wartoci rednich norweskich w kie
runku waciwoci rasy nordycznej, co nie moe dziwi u zespou
pochodzcego z terytorialnego centrum AA.
Podanie fizjonomicznego opisu formy rzadkiej wykazujcej
niewtpliwe waciwoci typu mieszanego nie jest, rzecz jasna, zada
niem atwym. Na podstawie nielicznych spostrzee mona stwier
dzi, i chodzi tu o ludzi naog rosych, do rozmaicie lecz raczej
smuko zbudowanych, zdecydowanie jasno pigmentowanych, o ry
sach mniej regularnych i wyrazistych jak u rasy nordycznej ale
delikatniejszych ni u kromanionoidw, niskiej szczce grnej, moc
nej uchwie, niewielkim oku i niezbyt wydatnym profilu nosa. Do
piero zebranie odpowiedniego materiau (zwaszcza fotograficz
nego) stworzy podstaw do dokadnej charakterystyki fizjonomicznej tego interesujcego zespou. Morfologicznie daj si w jego
obrbie wyrni trzy ugrupowania. Jedno z nich, reprezentowane
w serii ilustrujcej przez 7 osobnikw, obejmuje ludzi rnicych
si od przedstawicieli rasy nordycznej, napozr, jedynie niskim
wskanikiem twarzy; wchodzcy w skad drugiego posiadaj nienordyczne, szersze lub wklse nosy; trzecie stanowi osobnik majcy
najdusz, mogc ju uchodzi za kromanionoidaln, czaszk. Wa
ciwoci powyszych ugrupowa zestawiono w tablicy 37.
T a b l i c a 37.
rednie frakcyj AY serii ilustrujcej.
AY(7) Wahania ay(6) Wahania aY(l)
Cecha
1. Wzrost
170,7 165 180 167,5 165 173 165
2. W. gwny
79,9 78 81 81,7 80 82 77,9
3. m. tw.
81,4 79 83 81,8 80 83 83,0
4. nosa
63,5 57 66 68,6 67 69 68,6
5. Profil nosa
65,7 fal. garb. 50,0 s.wkl__ pr. 60
6. B. oczu
13,9 10 16 13,5 13 14 15
7. wosw
28,6 1VI O 26,7 12 Q 30
15,0 b 12 16,0 b P 20
8. skry

9. F. m. w /o

62

Umoliwiaj one przypuszczenie, i chodzi tu o trzy frakcje


mieszaca AY, % ktrych pierwsza jest nordoksztatna, druga
kupi formy porednie a trzecia blisze kromanionoidom. Ta ostatnia
jest niestety reprezentowana przez jednego tylko i to niezbyt typo
wego osobnika, ale trzeba stwierdzi, e inne, niedostpne w tej
chwili, materiay zdaj si wskazywa na istnienie w obrbie tej
frakcji pewnej korelacji ujemnej midzy wskanikiem gowy
i twarzy. Dobry przykad formy aY stanowi pochodzcy z powiatu
piskiego osobnik, ktrego waciwoci podano poniej: .
168
Wzrost
75,4
Wsk. gwny
78,8
morf. twarzy
65,2
nosa
pr.
Profil nosa
15
Barwa oczu
H
wosw
b
skry
Fada mong.

lept.
Typ konstyt.
Wystpienie trzech frakcyj w stosunku 50 : 43 : 7 wydaje si
by naturaln konsekwencj wybitnej przewagi ilociowej A nad Y
na badanym terytorium. Wyrnianie frakcyj w norweskiej grupie
AY byo niecelowe wobec braku danych dotyczcych profilu nosa
przedstawicieli tej serii.
Przyjta formua AY stanowi najprostsz bodaj interpretacj
waciwoci omawianego obecnie zespou (pitego w serii ilustruj
cej). Fakt wystpowania u naszego typu nordyczno-kromanionoidalnego wosw nieco ciemniejszych ni u ras rodzicielskich atwo
wytumaczy pamitajc, e znaczna cz jego przedstawicieli mu
siaa powsta przez krzyowanie si niezbyt jasnowosych miesza
cw rasy nordycznej (gwnie AE i AL) z najpospolitsz w analizo
wanym materiale, rwnie nie najjaniejsz, pochodn rasy kromanionoidalnej YL. Chcc przyj inn interpretacj waciwoci
zespou pitego trzeba by albo uzna go za jak zapnion rozwo
jowo form rasy nordycznej, co wydaje si bardzo ryzykowne,
choby ze wzgldu na owe nie zanadto jasne wosy i raczej dusz
od nordycznej czaszk, albo te wczy go do typu subnordycznego,
co rwnie nie jest bardzo uzasadnionne, gdy nie wida adnego
pozytywnego zwizku midzy liczebnociami typw AY i AL (przy
najmniej w dostpnych materiaach), a mnoenie atypowych subnordykw nie jest szczeglnie podane, zwaszcza, e o ile wiado-

83

mo i fizjonomiczne podobiestwo AY i AL jest minimalne. Do za


jcia takiego stanowiska lub stworzenia innej hipotezy genalogicznej mogy by upowani jedynie wyniki analizy genetycznej.
Jeli chodzi o bardziej porczny termin okrelajcy mieszaca
nordyczno-kromanionoidalnego to autor, aczkolwiek niezbyt zami
owany w twrczoci nomenklatorycznej, proponowa by dla tej
formy, czstej wrd Niemcw polskich i Norwegw a prawdopo
dobnie take u innych Germanw, nazw t y p u t e u t o s k i e g o..
Typ p n o c n o - z a c h o d n i .
Przystpujc do opisu typu pnocno-zachodniego (AE) naley
podkreli, i jest to jeden z najlepiej poznanych, cho od niezbyt
dawna wyodrbnianych, skadnikw populacyj europejskich. Wy
rnienie i sprecyzowanie waciwoci tego charakterystycznego ra
czej dla wiata germaskiego typu jest, mimo to, w pierwszym rz
dzie zasug antropologii polskiej71). Na fakt ten wpyna niewt
pliwie znaczna liczebno AE na terenie Polski, gdzie wystpuje on
zwykle w roli drugiego ilociowo skadnika, wysuwajc si gdzieniegdzie na miejsce pierwsze. Cho seria ilustrujca jest w porwnaniu do caego okrelonego materiau polskiego do uboga w typ
pnocno-zachodni (por. tab. 7) jednake dostpny zesp przedsta
wicieli tej wanej komponenty jest do liczny aby stanowi waciw podstaw do jej charakterystyki. rednie tego zespou zebrano w tablicy 38, materia indywidualny w tab. VII a.
T a b l i c a 38.
rednie typu AE serii ilustrujcej (N = 168).
Wahania
A
Cecha
1. Wzrost
2. Wsk. gwny
3. morf. twarzy
4. nosa
5. Profil nosa
6. Barwa oczu
7.
wosw
8.
skry
9. Fada mong. w %

166,8
80,6
90,0
62,9
51,9
10,0
44,7
17,8

150 183
70 82
84 103
47 69
s.wkl. .wyp.
3 16
J 27
3 14

71) P o r. o pis S. KILIMKA w Z a ry s ie a n tro p o lo g ii P o ls k i J. CZEKAM OW SK IE G O n a Str. 388-9.

Z danych powyszych wynika, e przedstawiciele typu pnoc


no-zachodniego s naog rednioroli, redniogowi i wskolicy, po
jadaj wskie, miernie wydatne nosy, jasne oczy o europejskiej
oprawie, do ciemne wosy i jasn skr. Taki zesp cech zdaje
i wyranie wskazywa, i chodzi tu o form bdc wynikiem
krzyowania si ras nordycznej i rdziemnomorskiej. Zosta bowiem
uzyskany jak gdyby obraz nordyka, ktremu domieszka krwi E
obniya wzrost i nieznacznie wyduya czaszk, poszerzajc zara
zem twarz i nos, zmniejszajc wydatno tego ostatniego, oraz
przyciemniajc pigmentacj wosw a do dysharmonii. Porwna
nie opisanego dopiero co mieszaca nordyczno-rdziemnomorskiego z odpowiednimi jednostkami innych autorw jest o tyle utrud
nione, e badacze ci nie stosujcy z reguy metod okrelania indy
widualnego, ograniczaj si w olbrzymiej wikszoci przypadkw
do jakociowej analizy badanych grup i wyrnienia szeregu ty
pw zasadniczych". Na tym wiksz uwag zasuguje przeto fakt,
e najbardziej zdecydowany przeciwnik szkoy lwowskiej" i jej
metod EGON v. EICKSTEDT w jedynym znanym mi wypadku,
kiedy pokusi si o ilociow analiz populacji europejskiej (seria
30 Walijczykw z Kerry ogoszona w Zeitschrift jur Rassenkunde
B. 1, 1935, str. 1936) by zmuszony nie tylko uzna, zgodnie z za
oeniami swych przeciwnikw, mieszaca AE za najliczniejszy
skadnik badanej grupy lecz take uj go, w zasadzie, w sposb
niemal identyczny. Tam za, gdzie odbiega od ich definicji, popada
w rac niekonsekwencj. Aby to udowodni wystarczy przyto
czy kilka jaskrawych przykadw. Krtkogowy i szerokolicy osob
nik nr 54 (24)72) zosta oznaczony jako typowy mieszaniec nordyczno-rdziemnomorski, mimo, e na str. 27 swej pracy te wanie ce
chy okrela v. EICKSTEDT jako wiadczce o przymieszce alpej
skiej, a szerokolicego krtkogowca nr. 47 (17)73) oznacza jako nordo-alpejeyka" z olbrzymi przewag pierwszego elementu. Inny
szerokolicy osobnik nr. 32 (2),7475) zosta okrelony jako nordycznordziemnomorski mimo owej wyranie szerokiej twarzy. Nie atwo
si take domyle co alpejskiego" widzia niemiecki antropolog
w osobniku nr 34 (4)7r>), reprezentujcym wybitny typ AE i nie rni
cym si zasadniczo od uznanego za typowego mieszaca nordycznordziemnomorskiego osobnika nr. 36 (6)76); nie sposb przecie
72) W zr.172,0;
w .g.83,5; w .m .tw .80,1; w .n .68,7; b .o czu 4a; b .w .O.
73) W zr.169,0:
w .g.84,9; w .m .tw .76,8: w .n .67,3; b .o czu 3;
b .w .U.
74) W zr.:158.6;
w .g.77,3; w .m .tw .82,7; w .n .65,5; b .o czu 3;
b .w .(V).
75) W zr.160,5;
w .g.76,5; w .m .tw .91,4; w .n .54,4; b .o czu 6;
b .w .(W).
76) W zr.162,5;
w .g.77,6; w .m .tw .93,4; w .n .60,0; b .o czu 10; b .w .T -K .
B a rw oczu o k re lo n o p rz y p o m ocy ta b e li M A R T IN A -S C H U L T Z A .
5 S tr u k tu r a a n tro p o lo g ic z n a P o lsk i Cz. I.

65

przypuci, eby o przymieszce alpejskiej miay wiadczy janiej


sze oczy pierwszego. Tego rodzaju nioczekiwanych dowolnoci
diagnostycznych mona by wykaza w nielicznym materiale z Kerry znacznie wicej i to dotyczcych rnych typw, nie wchodzi to
jednak w zakres niniejszej pracy77).
Warto natomiast przyjrze si walijskiemu typowi pnocnozachodniemu jako pochodzcemu z przypuszczalnego centrum roz
mieszczenia. rednie 39 osobnikw zaliczonych do tego typu prze
autora zestawiono w tablicy 39 a ich cechy indywidualne w ta
blicy VII b + c.
2

Ta b l i c a 39.
rednie Walijczykw typu
Cecha
1 Wzrost
2. Wsk. gwny
3. morf. twarzy
4. nosa
6. Barwa oczu
7.
wosw

AE

(N = 39).

Wahania

167,3
78,0
91,7
59,8
10,6
49,5

154 -- 186
74 82
84 110
54 69
lb - - 12
P -- X

W porwnaniu do polskiego typu AE s zatem Walijczycy nie


co wysi, posiadaj dusze gowy, wsze twarze i nosy, troch
janiejsze oczy a za to wyranie ciemniejsze wosy; innych danych
brak. Jeli si wemie pod uwag, e rnica w barwie oczu moe
by skutkiem okrelenia ich u Walijczykw przy pomocy skali
MARTINA-SCHULTZA (ktrej dane transponowano przy oblicza
niu rednich na wartoci tabeli MARTINA), to mona przyj, i nie
znaczne rnice midzy przecitnymi obydwu grup s-natury roz
wojowej. Po prostu wrd naog starszych Walijczykw liczniejsi
s osobnicy, ktrych cechy taksonomiczne s definitywnie ustalone,
podczas gdy wielu z polskich poborowych nie zakoczyo jeszcze
swego rozwoju. Mona rwnie tumaczy rozbienoci midzy gru
p polsk i walijsk rnicami w skadzie typologicznym obydwu
77) M usi je d n a k z a in te re s o w a c z em u v. E IC K S T E D T p ro d u k u j c y p o d o
b izn y , ja s n o o k ic h , rz e k o m y c h r d z ie m n o m o rc w nie z am ieci fo to g ra fii o so b n ik a
n r. 11 z L la n g y n o g , n a jle p ie j o d p o w ia d a j c e g o c h a r a k te r y s ty c e te j r a s y , z am iesz
czo n ej n a str'. 27 a p o w t rz o n e j n a s tr . 63 p ierw sze g o to m u Z e i t s c h r i f t f u r
R a s s e n k u n d e : (o so b n ik n r . 11: w z r. 164,0; w .g. 73,3; w. m . tw . 00,2;
w. n . 60,0; b. oczu 11; b. w . W).

i' ryj' Oczywicie w drugiej z nich, w ktrej najliczniejszym typem


|rsl, AE} wiksza ilo przedstawicieli tego typu pochodzi od rodzi
cw pnocno-zachodnich, ni w pierwszej cechujcej si przewag
!. rtkogowego, szerokolicego i niezbyt wskonosego typu subnorlycznego. Mona za oczekiwa, e typ AE powstajcy z krzywki
u.p. EL X AL lub AE X AL bdzie reprezentowa nieco mniej po
prawn facj ni potomek rodzicw pnocno-zachodnich. Aby
orientowa si, ktry czynnik: rozwojowy czy genetyczny jest
w tym wypadku istotniejszy, warto przyjrze si typowi AE wyo
drbnionemu z serii zoonej z osobnikw w wikszoci dojrzaych
de pochodzcych z terytorium o duej przymieszce skadnikw
krtkogowych. Doskonale moe tu posuy materia serbski LEB/.ELTERA, w skad ktrego wchodzi 18 osobnikw pnocno-za
chodnich. Ich rednie i cechy osobnicze zestawiaj tablice 40
i VII b + c.
T a b l i c a 40.
rednie Serbw typu AE (N = 18).
A
Wahania
Cecha
169,1
155 179
1. Wzrost
79,9
71 82
2. Wsk. gwny
90,7
84 97
3. morf. twarzy
61,5
48 69
4. nosa
wkl. wyp.
58,8
5. Profil nosa
8,6 c.piw. nieb.
6. Barwa oczu
52,8
c.bl. czar.
7 wosw
Otrzymany obraz jest do skomplikowany. Gdyby chodzio
tylko o porwnanie Serbw z grup polsk to mona by istotnie
sdzi, e decydujcy wpyw na habitus typu AE maj czynniki
rozwojowe. Jeli si jednak wemie pod uwag i seri walijsk to
okae si, e Serbowie s wprawdzie wysi i ciemniejsi78) ale maj
przy tym krtsze gowy, szersze twarze i nosy. Poniewa za nie
wystpuje w tej populacji skadnik, ktry mg by rwnoczenie
powodowa przyciemnienie pigmentacji, poszerzenie gowy, twarzy
i nosa oraz podniesienie wzrostu, przeto, jeli nie chce si zaryzyko
wa zoenia rnic liczbowych na karb odmiennej techniki obli
czania rednich, wypada przyj skomplikowany wpyw szeregu
rnokierunkowo dziaajcych czynnikw genetycznych. Tak n.p.
78) P rz e c i tn b a rw y w o s w obliczono tu zre sz t na p o d sta w ie tra n s p o n o w a n y c h o k re le so w n y c h .

67

na wzrocie serii walijskiej odbi si niewtpliwie wpyw bardzo


tam licznego elementu rdziemnomorskiego, na pigmentacji grupy
serbskiej oddziaywanie skadnika armenoidalnego, na wskanikach
za obydwu seryj sowiaskich zaciya prawdopodobnie kompo
nenta laponoidalna (oczywicie gwnie poprzez typ AL). Poza tym,
jeli chodzi o materia polski, nie mao wpyn na uksztatowanie
waciwoci typu AE czynnik rozwojowy, zwizany zreszt na tym
terenie z wyran dominacj rasy nordycznej. Oczywicie dopiero
liczne i starannie zebrane materiay oraz analiza genetyczna poz
wol odpowiedzie na pytanie, czy omawiane powyej rnice po
pulacyjne maj charakter staych prawidowoci biologicznych.
Fizjonomicznie s przedstawiciele typu pnocno-zachodniego
do zrnicowani, ale mimo to wykazuj cay szereg charakterys
tycznych cech wsplnych. Naog s to ludzie smukli lecz silniej od
nordykw zbudowani, o do masywnym kocu, miernie rozwini
tych miniach i nieznacznej podcice tuszczowej. Nierzadko znaj
duj si wrd nich osobnicy konstytucji atletycznej", rzadziej ty
powi astenicy". Gow maj miernej wielkoci, osadzon na du
giej i do grubej szyi o wyranie zaznaczonym- jabku adamowym. Tuw rednio dugi o do szerokich ale nierzadko spa
dzistych barkach i do wskich biodrach; klatka piersiowa szero
ka i niezbyt paska, ale do duga; obwd pasa may, poladki do
wypuke. Pier kobieca zwykle obfita, czsto gruszkowata. Koczy
ny dugie, niele uminione; donie dugie, miernie szerokie, ko
ciste o dugich palcach; stopy due, niezbyt wysklepione o niskim
podbiciu. Nogi naog ksztatniejsze od nordycznych, zwaszcza
paska ydka jest znacznie mniej czsta. Czaszka bardzo rnej
wielkoci (rzadko maa), do masywna, o wyranej, czsto wydat
nej rzebie, w normie wierzchokowej raczej elipsoidalna, niezbyt
wysoka; czoo do szerokie, miernie wysokie, zwykle prostoktne,
nierzadko ku grze zwajce si (trapezowate), pochylone, o wy
ranie zaznaczonych lub wydatnych ukach nadoczodoowych, wy
pukej gadzinie i raczej paskich guzach czoowych; skronie pas
kie, ciemi paskie, potylica rednio szeroka, wypuka lub wysta
jca. Twarz wysoka, prostoktna lub eliptyczna, rzadziej owoidalna,
niekiedy odwrotnie owalna, o rysach bardzo rozmaitych, czasem
delikatnych, nierzadko twardych i ostrych, czsto nieregularnych;
uki jarzmowe sabo lub wcale nie zaznaczone, niezbyt szeroko roz
stawione, tylko bardzo nieznacznie rozszerzajce si ku uszom; ko
ci policzkowe niewystajce, policzki paskie lub wklse, panniculus malaris brak, fossa canina wyrana. Skra raczej cienka, cho
rzadko z przewiecajcymi niebieskawo ykami, na czole do na
pita, bardzo rnej karnacji, rzadko czysto biaa, czciej pokryta

piegami, nierzadko niadawa lub niada, czasem z lekkim rumie


cem, zwykle atwo si opalajca, do pno marszczca si w pyt
kie i niezbyt grube fadki. Skra karminowo-biaa z wyranie od
graniczonym rumiecem jest u typu AE zjawiskiem wyjtkowym.
Wosy gste i obfite lecz cienkie, gadkie lub faliste (niekiedy sil
nie), bardzo rnej barwy, najczciej szatynowe z wyranym bru
natnym odcieniem, rzadziej czarno-brunatne ub czarne, czsto ka/.tanowate, nierzadko blond; rudo wydaje si by u tego typu
zczeginie pospolit. Zarost do obfity, niezbyt twardy; brwi
obfite, czsto szerokie, poziome lub opuszczone, rzsy niezbyt du
gie lecz gste; uwosienie ciaa bardzo rne, raczej umiarkowane,
cho u mczyzn niekiedy rwnie silne jak u nordykw; ysina
wczesna i pospolita typu czoowego. Oczy niewielkie, osadzone (nie
kiedy gboko) w niskich, prostoktnych oczodoach; szpara oczna
miernie szeroka, pozioma, niekiedy lekko opuszczona, wrzeciono
wata; fada powiekowa zwykle sabo rozwinita; tczwka bardzo
rnej barwy od niemal czarno-piwnej a do jasno-niebieskiej, jed
nak z przewag odcieni porednich (713 skali MARTINA). Pigmentacja dysharmonijna jest u typu AE szczeglnie rozpowszech
niona. Nos raczej niewielki, miernie wystajcy o do wysokiej,
rednio szerokiej nasadzie, niezbyt wskim, bardzo rnoksztatnym
grzbiecie, ostrym kocu, miernie wysokich, cienkich, zwykle niewypukych nozdrzach, lekko wzniesionej lub poziomej przegrodzie
i do dugich, elipsoidalnych otworach. Uszy niewielkie, cienkie,
ksztatne ale nierzadko odstajce. Warga grna wysoka, prosto
pada, philtrum niezbyt wskie ale wyranie odgraniczone, sulcus
nasolabialis z reguy zaznaczony, nieraz bardzo ostro i gboko za
rysowany; usta zwykle miernie szerokie o niezbyt penych lub
cienkich ciemno-rowych wargach, przy czym uksztatowanie jed
nych i drugich bardzo urozmaicone. Zby dugie i wskie, niezbyt
biae, wczenie i atwo ulegajce prchnicy. uchwa masywna, wy
soka i szeroka, nawet w stosunku do miernie wysokiej a szerokiej
szczki grnej, niekiedy jak gdyby ku przodowi wysunita, czsto
kanciasta, o mocnym waczu; podbrdek lekko zaokrglony lub
paski, czsto cofnity, co stanowi nieraz powany defekt urody
ludzi typu pnocno-zachodniego.
Frakcje tego typu mna wyrni wedug pigmentacji: do nordoidalnej trzeba zaliczy osobniki jasno-, do poredniej dysharmonijnie-, co rdziemnomorskiej ciemnopigmentowane.
rednie wszystkich trzech frakcyj serii ilustrujcej zestawiono
w tablicy 41.

69

rednie frakcyj typu AE serii ilustrujcej.


C echa

Ae(51)

W ahania

ae(8l)

W ahania

159 181
1G7,1
166,8
150 181
l. W zro st
80,8
72 82
80,6
70 82
2. W. g w n y
84 100
3. m . tw a rz y 88,9
90,4
. 84 100
4. ,, no sa
63,4
50 69
47 69
62,8
45,9 ;s .w kl.s.w y p . 52,9 m .w k l.s.w yp.
5. P ro f il n o sa
6. B a rw a oczu
12,8
8 16
10,2
4 16
J 6
47,0
7.
,,
w osw 33,1
M W
18,2
3 14
8.

s k ry
17,8
b 14
9. F. m ong.w . 0 /0 ~

aE(36)

W ah an ia

166,5
153 183
80,3
75 82
84 103
90,5
62,5
50 68
58,3 S.wkl.-m .w y p
5,8
3 7
55,8
5 27
16,7
b .

Rozpatrujc powysze rednie mona stwierdzi bardzo regu


larny ukad wartoci. Wraz z ciemnieniem pigmentacji obnia si
wzrost, wydua, lubo nieznacznie czaszka, zwa twarz i nos, ktry
te od mao wydatnego poprzez miernie wydatny dochodzi a do
wydatnego. Niespodziank sprawia, jak zwykle skra, ktra ja
nieje w miar ciemnienia dwu innych elementw pigmentacji. Zja
wisko to mona uzna za efekt wyjtkowo nielicznych obserwacyj
barwy skry u frakcji aE (15 na 36 os.) oczywicie nie zapominajc
0 zastrzeeniach co do tej cechy wogle. Wszystkie frakcje okre
liy si zreszt jako jasnoskre, pozatym za Ae jako jasnooka
1 jasnowosa, ae jako jasnooka a ciemnowosa, aE natomiast jako
ciemnooka i bardzo ciemnowosa. Analizujc waciwoci przedsta
wicieli poszczeglnych f r a k c y j atwo si przekona, e do n o rd o i d a l n e j zostali zaliczeni ludzie posiadajcy nordyczne oczy
i nierdziemnomorskie wosy. Cz z nich ma i oczy i wosy nor
dyczne ale inne cechy (za niski wzrost, zbyt szeroki lub wklsy
nos, niada skra) uniemoliwiaj zaliczenie ich do rasy nordycznej;
pozostali maj, niezalenie od innych nienordycznych cech, zbyt
ciemne, kasztanowate lub rude wosy. We f r a k c j i c e n t r a l n e j zaznaczaj si dwa wielkie ugrupowania; pierwsze z nich
mniej liczne (n = 22) stanowi osobnicy kojarzcy ciemne, piwne
lub zielonawe oczy z jasnymi wosami (dysharmonicy .jani), drugie
liczniejsze (n = 59) obejmuje ludzi jasnookich a ciemnowosych
(dysharmonicy ciemni). W skad f r a k c j i r d z i e m n o mo r
s k i e j weszli osobnicy posiadajcy pewne cechy uniemoliwiajce
uznanie ich za przedstawicieli rasy rdziemnomorskiej, ktr zre
szt czsto bardzo przypominaj. Jedn ich cz mona by z pewn
susznoci nazwa ciemnymi nordykami" posiadaj bowiem poza
pigmentacj nordyczny" zesp cech diagnostycznych. Pozostali
(n = 20) to ludzie rnicy si nieraz jedn tylko cech od EE; zbyt.
wysoki wzrost, za krtka gowa, zielonawe oczy lub biaa skra

nl.imwi tu waciwoci dyskwalifikujce. W serii ilustrujcej wy


tpiy owe frakcje w stosunku 30:48:21%, w materiale waliji.Uim w stosunku 21: 62 : 18%, w serbskim w stosunku 22 : 33 :44%,
Najbardziej prawidowy stosunek frakcyj zaznaczy si wic w se
rii walijskiej, najbardziej zagadkowy w serbskiej. Wyglda to tak,
jak gdyby w miar oddalania si od geograficznego centrum roz
mieszczenia typu zanikaa rwnowaga midzy formami porednimi
a skrajnymi. Du przymieszk j asnopigmentowanych form nordoidalnych w modocianej grupie polskiej mona by tumaczy nieukoczonym procesem ciemnienia wosw u czci jej przedstawi
cieli. Duy procent frakcji rdziemnomorskiej u Serbw mona
wiza z czstym mendlowaniem si tamtejszego typu AE z ciem
nowosych mieszacw armenoidalnych (AH i Eli).
Trzeba podkreli, e dopiero analiza genetyczna bdzie moga
wyjani, czy granice przeprowadzone powyej midzy typem p
nocno-zachodnim a jego rasami macierzystymi z jednej i wskolieymi, wskonosymi krtkogowcami z drugiej strony s suszne.
Niema dotd absolutnej pewnoci czy gowa typu AE osiga istot
nie warto 82 wskanika gwnego, czy te do niej nie dociga lub
moe przekracza j dochodzc do 83? Trudno z ca pewnoci
stwierdzi, gdzie koczy si wzrost rdziemnomorski i rdziemno
morska gowa, czy nos tej rasy istotnie nigdy nie dochodzi do 70,
czy zielonawe (nie zielonawo-piwne) oczy i biaa skra s rzeczywi
cie zawsze dowodem przymieszki nordycznej, czy niski wzrost
uniemoliwia sam przez si zaliczenie do rasy nordycznej itp.
pewne wydaje si natomiast, e dobrze wyodrbniono trzon zespou,
ktremu naley si genetyczna formua AE.
Nie dysponujc w tej chwili rodzin typu AA X EE, ktra m ia
a by w tym wypadku zasadnicz moc dowodow, przytaczam jako
bardzo ciekawy przypadek powstawania typu pnocno-zachod
niego rodzin typu AA X EL (nr 81):
syn 2
matka
syn 1
Cecha
ojciec
17
18
52
wiek
61
77,7
75,9
81,4
wsk. gwny
81,6
89,5
95,5
82,7
morf. twarzy 94,4
63,0
60,4
68,8
nosa
56,7.
6b.
barwa oczu
16b. c.z.
4j.
6j.
Mj.

wosw
Mj.
Vj.
Tj.p.
.p. rum.
b

skry
b
P
s.fal.
prof. nosa
fal. garb. b.s.fal. b.s.wyp.

f.pow.

opr. oka
1
la
a
typ konst.
P
aE
ae
El
AA
antrop.

71

m
Typ

dyna r s ki .

Typ dynarski (AH wedug CZEKANOWSKIEGO) na naszym,


terytorium niezbyt liczny i do odlegy od geograficznego centrum
wystpowania, wymaga mimo swej fizjonomicznej zwartoci szcze
glnie troskliwego potraktowania, zwaszcza, e i granice jego wy
daj si do pynne i stanowisko systematyczne dotychczas sporne.
W serii ilustrujcej przedstawia si zesp dynarski w sposb
nastpujcy: (rednie tablica 42, materia indywidualnyVIII a).
T a b l i c a 42.
rednie typu AH serii ilustrujcej (N = 111).
Cecha
1. Wzrost
2. Wsk. gwny
3. morf. twarzy
4. nosa
5. Profil nosa
6. Barwa oczu
7.
wosw
8.
skry
9. Fada mong. w /o

'pm
M
imi
% 1:

. ,11"!!.

iinijj; jp|

Wahania

166,7
85,9
87,7
61,4
57,9
6,0
52,6
21,5
v

154 185
82 96
80 96
47 66
fal. m. v
2 16
R W
3 14

Jak wida, s to ludzie rednioroli, krtkogowi, redniolicy


o wskich, wydatnych nosach, ciemnych oczach, ciemnych wosach,
do ciemnej skrze i oku bez fady. Od popularnego ujcia r as y
d y n a r s k i e j odbiega powyszy opis jedynie w dwu punktach.
Po pierwsze rasa dynarska opisywana jest zwykle jako zdecydo
wanie wysokorosa, powtre przewanie jako wsko- a nie redniolica. Rnice te mona wyjani stosunkowo atwo zale one od
kryteriw okrelania. Jeli si apriorystycznie uzna niski wzrost za
cech dyskwalifikujc przy zaliczaniu do typu dynarskiego, to
oczywicie otrzyma si wysok przecitn wzrostu. Jednake obser
wacja i analiza licznych materiaw przekonuj, e na terenie Pol
ski wystpuj stosunkowo czsto osobnicy kojarzcy wybitnie dy
narski habitus z niskim wzrostem. Zaliczanie tych ludzi do zblio
nego nieraz wskanikami ale z reguy zupenie rnego fizjonomicznie typu alpejskiego jest z morfologicznego punktu widzenia
bardzo ryzykowne; natomiast znajc wielk dyspersj wzrostu rasy
armenoidalnej mona bez trudu przyj ewentualno powstawa-

72

form dynarskich, posiadajcych wzrost niskorosych armenow. Analogicznie przedstawia si sprawa wskanika twarzowego
U AH. Spostrzeenia terenowe zdaj si i tu wiadczy, e cz
arczykw posiada twarze zblione proporcjami do twarzy szekolicej formy armenoidw (hH), przy czym u obydwu jednostek
tnksonomicznych szerokawe wskanikowo twarze robi zwykle wraienle wskich, a to na skutek swego trjktnego niemal konturu.
Chcc za mwi o wysokorosym terytorium dynarskim nale
ao by przede wszystkim stwierdzi, e gros najrolejszych przedglawicieli ludnoci tego terytorium czy rzeczywicie okazay
wzrost z charakterystycznym zespoem cech, okrelanym jako dy
narski". Pouczajce bdzie w tym wypadku rozpatrzenie waciwo<i grupy dynarskiej wydzielonej z materiau LEBZELTERA doty
czcego Serbw, a wic populacji pochodzcej z t. zw. terytorium
dynarskiego" (tablica 43, materia indywidualny tab. VIII b).
Ta b l i c a 43.
rednie Serbw typu AH (N =? 45).
Cecha
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.

Wzrost
Wsk. gwny
morf. twarzy
nosa
Profil nosa
Barwa oczu
wosw

Wahania

167,7
86,6
88,9
57,2
70,0
5,4
58,0

150 185
82 95
80 97
40 - - 66
pr. - - wyp.
c.piw. nieb.
kaszt. - - czar.

W rednich powyszych uderza ju na pierwszy rzut oka bar


dzo maa rnica we wzrocie midzy mod wiekiem seri polsk
a zoon przewanie z ludzi dojrzaych serbsk. Wskanik gwny
Serbw jest nieco wyszy, poza tym posiadaj oni twarz troch
a nos znacznie wszy, pigmentacj za (jeli pomin rnic
w technice okrelania) wyranie ciemniejsz. Co do wydatnoci
nosa, to zostaa ona ustalona na podstawie tak rnych oznacze,
e porwnywa obydwu rednich nie mona, wolno co najwyej
stwierdzi, e dynarczycy maj tak w Polsce jak i na Bakanach
nosy wydatniejsze ni typ AE. Naog za mona zauway, e dyferencje midzy porwnywanymi seriami wskazuj na wikszy
wpyw komponenty armenoidalnej na seri poudniow. Nie moe
to dziwi jeli si wspomni, e przymieszka h w serii krajowej

73

i l 1?

wynosi c. 10/o, a w obcej c. 22/o. Rnic wzrostu mona uzna bez


trudu za wywoan pewn przymieszk osobnikw niezupenie wy
ronitych w serii polskiej.
Dla gruntowniejszego rozpatrzenia waciwoci typu dynarskiego warto si jeszcze przyjrze jego przedstawicielom wyodrb
nionym z uyckiego materiau W. Kq CKI (tablica 44, materia
indywidualny tablica VIII b).

lii

dW

Ujliiwi

i i

!te;j
lr j i
I:!'1!iti
Ijil:'! jp:

T a b l i c a 44.

mi#!,
Ig
'Jwip

rednie uyczan typu AH (N = 14).

Cecha

Wf*!
w
"'fi

1. Wzrost
2. Wsk. gwny
3. morf. twarzy
4. nosa
6. Barwa oczu
7.
wosw
8.
skry

'

M
li

Wahania

168,2
86,6
87,6
59,5
7,5
57,9
12,9

158 178
83 91
81 97
54 66
2b 12
T X
r. p.

I w tym wypadku wynik jest uderzajco prawidowy. Grupa


uycka zajmuje jak gdyby miejsce porednie w stosunku do dwu
pozostaych zespow Ali. Rnice we wzrocie dao by si moe
odnie do odmiennych warunkw yciowych, a odchylenia w bar
wie oczu i skry trzeba uzna za rezultat odmiennej techniki okre
lania (przy oznaczaniu barwy oczu uyto skali MARTINASCHULTZA).
Pod wzgldem fizjonomicznym tworzy typ dynarski zesp
szczeglnie zwarty i charakterystyczny. Budow posiada w zasadzie
smuk, cho naog masywniejsz ni u rasy nordycznej, a to na
skutek znacznie silniej rozwinitego koca przy zaledwie miernym
uminieniu i nieznacznej podcice tuszczowej. Ludzi o konsty
tucji atletycznej spotyka si w obrbie tego typu czciej ni
wrd nordykw, do rzadko natomiast wystpuje u nich cika
budowa rasy armenoidalnej. Gow posiadaj niewielk, szyj do
dug, miernej gruboci o agodnie zarysowanym jabku adamowym. Tuw krtki o miernie szerokich, prawie poziomych bar
kach i wskich biodrach; klatka piersiowa raczej paska, do du
ga, szeroka; obwd pasa may, poladki paskie. Pier kobieca na
og niewielka, pkulista, u form armenoidokszttnych obfitsza.

74

(Coczyny dugie, zwaszcza dolne, o miniach dugich, niewiell ich ale sprystych; donie wyduone, do wskie, kociste o du
gich palcach; stopy niezbyt due, kociste, zwykle dobrze wyskle!>ione, o do wysokim podbiciu. Nogi naog ksztatne, zwaszcza
u kobiet, cho nierzadko zaznacza si zbytnia muskularno, norlyczna szczupo ydek, lub niskie armenoidalne podudzie. Czaszka
niewielka, do cienkokocista o niezbyt wybitnej rzebie, w normie
wierzchokowej sferoidalna, z reguy wysoka. Czoo do wskie, nie
byt wysokie, prawie prostoktne, czasem nisko zaronite, lekko po
chylone o do sabo rozwinitych lukach ndoczodoowych, niewy
bitnej gadzinie i ledwo zaznaczonych guzach czoowych; skronie
uaskawe, ciemi wysklepione, potylica do wska, paska lub
iagodnie zaokrglona. Twarz o konturze wyduonego owalu, cza
jeni niemal trjktna, niekiedy widocznie asymetryczna, o rysach
ostrych, bardzo wyrazistych, czsto piknych; uki jarzmowe sabo
lub wcale niezaznaczone, do szeroko rozstawione i wyranie ku
uszom rozszerzajce si, koci policzkowe niewystajce, panniculus
malaris niewyksztacony, policzki paskie lub lekko wklse, fossa
canina wyrana. Skra do cienka, na czole napita, niekiedy
(u kobiet) z niebiesko przewiecajcymi ykami, rzadko biaa,
przewanie niadawa lub powa, czasem sabo zarumieniona lub po
kryta rzadkimi i do mao widocznymi piegami, marszczca si
w .drobne, ostre fadki. Wosy cienkie, gste i obfite, gadkie albo
faliste, brunatne lub szatynowe, niekiedy kasztanowate, rzadko
czarne. Wystpowanie najciemniejszych nawet odcieni blondynowych wydaje si bardzo wtpliwe, jednake z ca stanowczoci
niepodobna tego na razie rozstrzygn, gdy teoretycznej niemoli
woci brak, a spotyka si niekiedy osobniki jasno-pigmentowane
0 cechach uasi armenoidalnych, co do ktrych trzeba by genetycz
nie ustali czy stanowi armenoidopochodn facj typu AL czy jas
n form AH, Zarost przewanie bardzo obfity, do twardy; brwi
obfite, miernie szerokie, poziome lub ukowate, rzsy dugie
1 gste; uwosienie ciaa obfite, nieraz wybitne tak, e nawet u ko
biet wystpuje pospolicie wyrane owosienie koczyn (zwaszcza
dolnych) i meszek na grnej wardze; ysina rzadka typu ciemienio
wego. Oczy due, zwykle do pytko osadzone w wysokich, okrgawych oczodoach; szpara oczna szeroka, pozioma, wrzeciono
wata, z reguy bez fady powiekowej; tczwka bardzo rozmaicie
zabarwiona, najczciej piwna lub zielonawa, rzadko czysto nie
bieska. Nos duy, wysoki, wystajcy, o miernie wysokiej, wskiej
nasadzie, wskim, nierzadko garbatym lub wypukym, nigdy wkl
sym grzbiecie, ostrym zakoczeniu, wysokich, cienkich, czasem wy
pukych nozdrzach, poziopaej, niekiedy opuszczonej przegrodzie

75

i dugich, wskich otworach. Uszy niezbyt due, do grube, nie


kiedy odstajce. Warga grna do niska, philtrum wskie, wyra
nie odgraniczone, niekiedy gbokie, sulcus nasolabialis dopiero
w starszym wieku zaznaczajcy si dugi i ostro zarysowany; usta
redniej wielkoci, wargi ciemno-rowe, grna nierzadko cienka,
dolna niemal zawsze pena, niekiedy gruba. Zby redniej wielko
ci, do krtkie, naog sabe. uchwa nawet w stosunku do wy
sokiej a wskiej szczki grnej niezbyt niska ale wska, rzadko
kanciasta, o sabo zaznaczonym waczu i niewielkim, zaokrglonym,
zwykle niewystajcym podbrdku.
Podzia typu dynarskiego na frakcje nie jest zbyt atwy,
zwaszcza wobec podkrelanej ju trudnoci ustalenia, przynajmniej
na razie, dokadnych granic tego mieszaca. W kadym razie wy
daje si suszne wyrnienie form dysharmonijnie pigmentowanych
jako nordoidalnych, bez wzgldu na warto wskanika twarzo
wego. Spord pozostaych, normalnie t. zn. ciemno-pigmentowanych dynarczykw, wypada wydzieli szerokolicych jako frakcj
armenoidoksztatn, reszt za potraktowa jako zesp centralny.
W serii ilustrujcej stosunek procentowy trzech frakcyj (Ah
'ah, aHj wynosi 37 : 53 : 10. rednie ich zestawia tab. 45.
T a b l i c a 45.
rednie frakcyj typu AH serii ilustrujcej.
Cecha
1. W zro st
2. W sk. g w n y
3.
m . tw a rz y
4.
nosa
5. P ro f il nosa
B a rw a -o c z u
7.

wosw8.

sk ry
9. F a d a m ong. w

6.

Ah(41)
165,6
86,4
86,9
61,2
58,8
7,7
50.0
21,3
0 /0

W ah an ia
154
83
80
50
fal.
2
R
b

ah(59)

176
167,5
85,4
96
89,2
94
61,3
66
g arb . 56,1
4,9
16
54,2
W
14
21,6

W ah an ia

a.H(ll)

156 185
167,1
86,8
82 90
82,5
84 96
62,8
47 66
fa i.m .w yp. 65,0
5,3
2 7
53,6
5 W
b 14
21,1

W ah an ia
157 177
84 90
80 83
57 66
fa l.s.w yp.
3 7
5 W
3 s

Jak wida, f r a k c j a n o r d y c z n a ma nieoczekiwanie niski


wzrost i stosunkowo bardzo ciemne oczy. Pierwsz waciwo mo
na by tumaczy wolniejszym tempem rozwojowym form nordoidal
nych; w podobny sposb mona by rwnie wyjania do liczn
przymieszk osobnikw szerokolicych w tej grupie. Jest ich zreszt
akurat tylu ilu przedstawicieli frakcji aH, Co mogo by znowu
wskazywa, i szeroka twarz wystpuje jednakowo czsto' u typo
wo i nie typowo pigmentowanych dynarczykw, a wic nie jest

. adnym wypadku uwarunkowana czynnikami rozwojowymi,


lJysharmonijnie pigmentowani, szerokolicy dynarczycy mogliby
w tym wypadku stanowi facj wykrzyowan z szerokolicego typu
atbnordycznego, ciemnopigmentowani z analogicznych form alpej
skich (HL). z drugiej strony istnieje wielka pokusa przypuszczenia,
ze w miar osigania przez przedstawicieli frakcji nordoksztatnej
dojrzalszego wieku, cz z nich, a mianowicie bardzo liczni w se
rii ilustrujcej (niemal 50% Ah) osobnicy o piwnych oczach i kaszta
nowatych wosach (powodujcy podkrelan ju powyej nisko
frakcyjnej redniej barwy oczu), przejdzie do dwu innych frakcyj,
zmniejszajc przewag Ah nad aH i podkrelajc dominacj ilo
ciow formy centralnej. Wraz z zupenie prawdopodobnym podroniciem ogu przedstawicieli frakcji nordoidalnej daoby to obraz
idealnego uksztatowania i ustosunkowania si wszystkich trzech
czonw typu AH. Oczywicie taki schematycznie prawidowy
ukad, cho niewtpliwie podany, nie moe by jednak uznany
za konieczny, jeli si przyjmie, e w ksztatowaniu si typw,
gwn rol graj czynniki genetyczne. Wtedy bowiem, wygld re
prezentantw danego typu w-pewnej serii, oraz liczebno poszcze
glnych jego facyj, musi by przede wszystkim efektem ilociowego
ustosunkowania si w obrbie badanej populacji skadnikw, mo
gcych wchodzi w gr jako formy dla tego typu rodzicielskie.
F r a k c j a p o r e d n i a (ah) przedstawia si bardzo prawid
owo. Wyszy jej wzrost tumaczy si w sposb prosty, szybszym
roniciem osobnikw posiadajcych mniejsz przymieszk krwi
nordycznej; dusza gowa- nie moe dziwi ze wzgldu na fakt zali
czenia do tej grupy nielicznych jednostek czcych typowy dla niej
zesp waciwoci ze wskanikiem gwnym 82. Liczne bowiem
obserwacje zdaj si wskazywa, i wbrew pozorom, suszniejsze
jest uwaanie tych jednostek za aberanty typu dynarskiego ni
wczanie ich do rdziemnomorskiej frakcji typu pnocno-zachod
niego. Z innych cech ah na wyrnienie zasuguje jedynie nisza
rednia wydatnoci nosa w tej grupie. Ot mona sdzi, i wie
si ona z pospolitym wystpowaniem, do nisko przy transpozycji
cyfrowej ocnianego, nosa falistego. Duy i wystajcy falisty nos
o wysokiej nasadzie jest bardzo rozpowszechniony u typu dynar
skiego, w dodatku za nosy falisto-wypuke i falisto-garbate, rw
nie nierzadkie u tego typu, byy traktowane przez og badajcych
wojskowego zdjcia antropologicznego jako faliste.
Wrd waciwoci f r a k c j i a r m e n o i d o k s z t a t n e j
(aH) na uwag zasuguje jej niszy ni poprzedniej wzrost, szerszy
nos i nieco janiejsza pigmentacja. Taki zesp cech mgby wska
zywa na przymieszk osobnikw taksonomicznie modocianych,

77

gdyby nie przemawiaa przeciw podobnemu przypuszczeniu wy


soka rednia wydatnoci nosa. W istocie zestawienie indywidual
nych waciwoci przedstawicieli tej grupy rwnie nie upowania
do takiej interpretacji, gdy nie podobna stwierdzi aby osobniki
o nosach najszerszych byy rwnoczenie najnisze, najbardziej
szerokolice i najjaniejsze. Nie trudno natomiast uzna niszy
wzrost za taki sam dowd bardziej armenoidalnego charakteru ze
spou aH) jak krtsza czaszka, szersza twarz i wydatniejszy nos, nie
korzystne za rednie wskanika nosowego79) i cech pigmentacyjnych uzna, z pewn doz ryzyka, za wynik przypadkowy, zawsze
moliwy gdy w gr wchodzi nieliczna seria spostrzee. Przyjcie
bowiem zadziaania jakich bliej nieokrelonych a z koniecznoci
skomplikowanych czynnikw genetycznych niczego tu waciwie
nie wyjania.
j
Bardzo ciekawie przedstawia si stosunek ilociowy frakcyj
w materiale serbskim. Wynosi on tam 22 :73 :4%. Wyglda to tak,
jak gdyby w tej przecitnie znacznie starszej serii nastpio rzeczy
wicie suponowane powyej (str. 77) przesunicie si czci frakcji
nordoidalnej do poredniej, co jest tym prawdopodobniejsze, e
stosunek dysharmonikw ciemnych do jasnychso) wynosi w serii
serbskiej 9 : 1 a nie 1:1 jak w serii ilustrujcej. Naley tu zreszt
pamita o rnych w obydwu materiaach sposobach okrelania
barwy wosw. Zastanawiajca jest natomiast bardzo maa liczeb
no frakcji armenoidoksztatnej, zupenie nieoczekiwana w popu
lacji posiadajcej o wiele wicej komponenty armenoidalnej ni
polska. Warto przytym wspomnie, e i tu liczebno aH jest
rwna liczebnoci szerokolicych przedstawicieli Ah. Czyby miao
to przemawia za odrzucon poprzednio hipotez, i we frakcji
armenoidoksztatnej grupuj si rwnie osobniki taksonomicznie
niedojrzae, licznie przechodzce w pniejszym wieku do frakcji
poredniej? Niestety, seria serbska zbyt jest maa i zbyt terytorial
nie odlega aby moga da oglnikow bodaj odpowied na to bd
co bd ciekawe pytanie. Z tego samego wzgldu naley od analo
gicznych rozwaa wykluczy zesp dynarski materiau uyckiego.
Typ dynarski naley do skadnikw w pewnych formach szcze
glnie trudnych do odgraniczenia od innych jednostek taksono
micznych. Najwikszy za kopot sprawia rozi'nienie armenoidopodobnych przedstawicieli typw AH i HL. Jako ciekawy szczeg
79) W y ja n ie n ie u k a d u f r a k c y jn y c h re d n ic h w sk a n ik a nosow ego ty p u AH
b y o b y a tw e ty lk o w ted y , g d y b y p r z y j , e ra sa n o rd y c z n a je s t b a rd z ie j w sk o no sa n i a rm e n o id a ln a , co w y d a je si m ao p ra w d o p o d o b n e (por. str. 53).
CO) W osy c ie m n e , oczy ja s n e d y s h a r m o n i a c i e m n a ; w osy ja s n e .

n,-iley wspomnie fakt, e laicy, ktrzy syszeli co nieco zarwno


< fizycznych jak i psychicznych waciwociach obydwu typw, od
rniali je daleko atwiej po tych ostatnich, przyczyni fachowa obi ''i wacja morfologiczna potwierdzaa dziwnie czsto t psycholo
giczn" diagnoz. Oczywicie, e omawianie wszelkiego rodzaju spo
i rzee z zakresu antropologii psychicznej wybiega daleko poza
i.uny niniejszej pracy. Spord waciwoci przypisanych powyej typowi dynarskiemu, genetycznego potwierdzenia wymagaj
.szczeglnie: wystpowanie niskiego wzrostu i eurysomatycznej budowy ciaa, dolna granica wskanika gwnego i twarzowego oraz
grna nosowego. Osobnym zagadnieniem jest sprawa istnienia jasno
pigmentowanych a nawet rutylistycznych form tego typu. Trzeba
mianowicie ustali czy tak zwani jani dynarczycy (blondyni oraz
jasnoocy o kasztanowatych wosach) s rzeczywicie mieszacami
nordyczno-armenoidalnymi, czy tylko pochodzcymi od krzywek
,sy armenoidalnej subnordykami. Warto tu mimochodem zauwa
y, i jak uczy dotychczasowe dowiadczenie, osobnicy kojarzcy
dynarski" garnitur wskanikw z pigmentacj 7 T (7 5) s
najczciej subnordykami i tylko ci, ktrzy posiadaj ponadto armenoidalny ksztat nosa mog by z duym prawdopodobiestwem za
liczani do typu dynarskiego, jako formy niedopigmentowane.
Przyjta przez CZEKANOWSKIEGO formua genetyczna typu
dynarskiego (AH) moe budzi sprzeciwy u tych, ktrzy chc wipl/.ie w tej jednostce odrbn ras. Wydaje si jednak, e obrona
elementarnego charakteru typu dynarskiego jest skazana na zu
pene niepowodzenie. Morfologiczny i terytorialny zwizek tego ty
pu z ras armenoidaln jest niewtpliwy i uderzajcy. Nie mog
temu zaprzeczy nawet Niemcy (GUNTHER)81), ktrym zbyt cisy
/.wizek dynarczykw z armenoidami nie jest wygodny ze wzgl
dw dla nich najwaniejszych. Wszake jeli si nawet uzna typ
dynarski i ras armenoidaln za dwie gazie tego samego pnia, to
i tak trzeba przyzna, i wszystko co rni pierwszy od drugiej pro
wadzi w kierunku waciwoci rasy nordycznej. By e by to wic
utrwalony mieszaniec?
Pewne wiato na ten problem rzucaj trzy przedstawione poni
ej przykadowo rodziny. Pierwsza z nich ilustruje syntez rasy
nordycznej z typw dynarskiego i pnocno-zachodniego, druga wy
sp H. F . K. G U N TH ER . R a s se n k u n d e d es d e u ts e h e n V olkes. M u n eh en 1939.
1939, s tr . 109112.
T en e, K le in e R a sse n k u n d e d e s d e u ts e h e n V olkes. M u n e h en B eplin 1943.
tr. 5152

79

W
*. iii|lSi!#)
i
!jjlji
M5f'i
i Si l! '
i I I
I lfe:
II! H
ftil ffiji
! nM
I;ii!l

,! f i
i j f
i# ^'iii
'
'i
'

tworzenie si AH przez dziaanie rasy nordycznej na typ alpejski,


trzecia odszczepienie si komponenty nordycznej od typu dynarskiego, przy jego krzyowaniu si z typem litoralnym. Pierwszy
przypadek (rodzina nr. 6) wyglda w sposb nastpujcy:

4
1' i.Ir,'
! !| i l
Mjl
"y|!
iifi
, .m
J ip
.'i"IHIi

'S
. m
T
id/rlf
i 1' ' !!

C echa

o jciec

Wiek
Wsk. g.
m. tw.
nosa
B. oczu
wosw
Skry
Profil nosa
Opr. oka
Typ konst.
antrop

90,0 78,3 83,2 87,8


79,l?*2) 86,2 83,3 84,8
55,0 60,7 64,0 57,7
9 c. 4 c. 8 c.
4j.
y?
Uj. Tj- Pj.83)
b

P b rum.
s.wyp pr. nm.pr. m.garb


1
d
P pa
aH
ae eH A7.2

Cecha

3^;:
i , K
jiiii
i. liM
Juin
. y>s,i.
i *o*
'
/ ,;:,i
IB;cimi.i
.#:jk

, "w1

sy n l

63

37

35

33

ojciec

sy n

31

sy n 3

c rk a 3

30

26

81,6 79,7 80,1


92,9 90,1 86,2
60,3 55,9 63,8
4 c. 8
llb.j
Pc.
Q
Qj.
b
b
jp
garb. s.wyp wyp.

a
1
la
ae AA! AA!

78,0
90,4
52,6
7
U

P'
m.garb.

1
aE

*
matka

53

84,8
78,3
67,4
6 c.
Wc.

fal.wkl.

P
hi

crka

16

83,2
88,5
58,8
4 c.
Uj.

fal.

la
ah

82) Z n a k z a p y ta n ia oznacza n ie p e w n e u sta le n ie cec h y (b ra k zbw , siw ie j c e


w o sy itp .). .
83) W y ran e n ie d o p ig m e n to w a n ie tak ja s n e w osy m o g nie dziw i je d y n ie
u d y p la sty c z n e g o (rac h ity c zn eg o ) p rz e d sta w ic ie la ty p u A li.

80
M

c rk a 2

51
Wiek
Wsk. gwny
82,3

m. twarzy 90,5
nosa
53,3
Barwa oczu
13 c.
,, wosw
P
skry
b
Profil nosa
s.wyp,.
Opr. oka
.
Typ. konst.
la
AA
antrop.

hd

lii!
)| f

c rk a l

Drugi przykad (rodzina nr. 8):

*i h<n

71

m a tk a

Trzeci przykad (rodzina nr. 10):


Cecha
Wiek
Wsk. gwny
morf. tw.
nosa
Barwa oczu
wosw
skry
Profil nosa
Opr. oka
Typ konst. .
,, antrop.

ojciec

55

matka

crka 1

25

60

syn 1 crka 2 crka 3


24

22

20

81,5
79,8
83,0
79,5
80,4
85,6
78,2
92,3
79,5
90,5
82,6? 77,5
55,8
59,6
64,6
58,7
62,3
56,4
7 b.c. 4
3 c.
4j.
4 j.
6jUc.
V
Uc.
W
V?
U
p
p
-a rum.
jP
pr.
b.s.fal.
nm.pr.
b.s.garb.
s.garb. pr.

la
1
I84)
1
pa
la
aE
aE
Eh
eH
eH
ah

Typ s u b n o r d y c z n y .
Typ subnordyczny (AL), najliczniejszy skadnik ludnoci Polski
ogu populacyj sowiaskich, stanowi jednostk zarazem trudn
i atw do ujcia. Trudn, poniewa chodzi tu, wedug wszelkiego
prawdopodobiestwa, o wieloksztatnego mieszaca dwu ras morfo
logicznie kontrastowych a nawet nalecych do rnych odmian;
atw, gdy rnorodne formy tego typu nie stanowi zespou tak
chaotycznego czy skomplikowanego, jak mogo by si to komu na
pierwszy rzut oka wydawa, a przeciwnie cz si nieoczekiwanie
cile, zwaszcza jeli chodzi o waciwoci fizjonomiczne. Oczywicie
wielka liczebno AL w serii ilustrujcej (747 os.) stanowi powane
uatwienie przy opisie tego majcego tak zasadnicze znaczenie dla
struktury antropologicznej Sowiaszczyzny skadnika. rednie
subnordykw tej serii zestawiono w tab. 46, materia indywidualny
w tabl. IX a.
34) W aciw ie le p to -p y k n ik , ty p
riau jeszcze n ie w y r n ia n y . i

w czasie z b ie ra n ia

i S tr u k tu r a a n tro p o lo g ic z n a P o lsk i Cz. I.

p re z e n to w a n e g o

m a te

81

Ta b l i c a 46.
rednie subnordykw serii ilustrujcej (N = 747).
A
Cecha
Wahania
165,8
149 190
1. Wzrost
86,1
2. Wsk. gwny
80 96
84.6
3. morf. twarzy
70 100
66,9
4. nosa
43 97
51,2 s.wkl, s.wyp.
5. Profil nosa
6. Barwa oczu
11,4
3 16
7.
wosw
35,8
A (27)
18,0
8.
skry
3 15
9. Fada mong. w %
6,3

Jak wida, cechuje ich naog: redni wzrost, krtka gowa,


rednia twarz, do wski, miernie wydatny nos, jasna pigmentacja
i rzadkie wystpowanie fady mongolskiej. Otrzymany obraz jest
wic bardzo charakterystyczny, a uzyskane przecitne uderzajco
bliskie danym liczbowym autorw szkoy lwowskiej". Przekonywuje o tym tablica 47.
Ta b l i c a 47.
Zestawienie charakterystyk liczbowych typu subnordycznego.
ROSlNSKI(1924) KLIMF,K( 1930.85)

Cecha
1. Wzrost

MICHALSKI
MYDLARSKI;I937;86)
2EJMIS

MICHALSKI! 1948)

c. 170
c. 167
c. 168,5
c. 166
(165 172)
2. Wsk. g.
c. 84
c. 84
83 x
c. 86
3. m. tw. c. 82
c. 83
c. 84
c. 85
(80 84)
4. nosa
c. 67
c. 65
c. 67
c. 67
(64 70)
5. Prof. nosa
pr. i fal. pr. i fal.
rny
rny
6. B. oczu
4 16
szar. i nieb. 8 16
3 16
7. B. wosw
blond
bl. i c.bl.
F U
rne g. jasne
8. B. skry
jasna jasna, ode. p. b, jp
3 15
Do tych danych dochodz jeszcze dwa krtkie ale wane opisy
KLIMKA (1932)87) i CZEKANOWSKIEGO (1937)88). Pierwszy pisze,
85)
86)
87)
88)

J.
J.
S.
J.

C Z E K A N O W SK I. Z a ry s a n tro p o lo g ii P o lsk i. S tr. 38 i d o d a te k II.


C Z E K A N O W S K I i in n i. C zo w iek je g o r a s y i y cie. S tr. 8081.
K L IM E K . T e ry to r ia a n tro p o lo g ic z n e . L w w W arsz aw a 1932, s t r . 6
CZEK A N O W SK I. C zow iek w czasie i p rz e s trz e n i. W arsz aw a 1937, s tr . 49.

typ subnordyczny jest jasnopigmentowany lecz ciemniejszy ni


nordyczny, redniorosy, krtkogowy, szerokolicy i niezbyt wskono:.y, drugi okrela go identycznie co do pigmentacji, stwierdzajc poza
i.ym, i jest on redniorosy, krtkogowy, szerokolicy i posiada nos
.rednioszeroki. Porwnujc wszystkie powysze charakterystyki
irzeba stwierdzi, i zgodno ich jest niezwykle dua, zwaszcza, e
<hodzi o typ uwaany za mieszaca ras morfologicznie kontrasto
wych. Pewne rnice we wzrocie bd tym zrozumialsze jeli si b
dzie pamitao, e ROSISKI dysponowa materiaem dojrzalszym
ni poborowi a KLIMEK opiera si, o ile wiadomo, przede wszyst
kim na wyselekcjonowanym w kierunku wyszego wzrostu materiale
studenckim. Zreszt w pniejszym swym opisie i KLIMEK okrela
subnordykw jako redniorosych. Nieco wysz redni wskanika
/{ownego naszej serii, trzeba przypisa wyczeniu z typu AL
(przedtem do niego w znacznej liczbie zaliczanych) dolichomorficznych mieszacw rasy kromanionoidalnej. Ta okoliczno wpyna
rwnie niewtpliwie na analogiczne podniesienie si redniej
wskanika twarzowego. Niezwykle jednolicie okrelano nos typu
subnordycznego; nawet definicja CZEKANOWSKIEGO nie wprowa
dza tu dysonansu, skoro wiadomo, i zwaszcza przy opisie populacyj
europejskich, uwaano nos o wskaniku od 70 w gr za szeroki.
Wszystkie definicje podkrelaj take umiarkowanie jasn pigmentacj typu AL, a niektre i zbliony do prostego profil nosa. Jak
wida szkoa lwowska" przyznawaa konsekwentnie rol integral
nego skadnika ludnoci Polski i ziem ociennych umiarkowanie
jasno pigmentowanemu krtkogowcowi, co te naley uzna za po
zytywny rezultat jej bada.
Interesujco przedstawiaj si dane dotyczce typu subnordycz
nego wyodrbnionego z przeanalizowanych seryj obcych (tab. 48,
materia indywidualny tab. IX b).
Ta b l i c a 48.
rednie subnordykw seryj obcych.

jfcc

C ech a
1.
.
3.
4.
5.
2

Lap.(60) W a h a n ia S e r .(64) W ah an ia u.(28) W a h a n ia N orw.(13) W a h a n ia

W zro st
W. g w .
W . m . tw .
W. n o sa
P ro f il n o sa

fi. B.

O C ZU

7. B. w osw
. B. s k ry
F. m . w 0/

154,7
84,5
81,5
70,3
38,3

138169
SC 93
74 95
58 90

/
/ 9,3

m. w yp.
1 2 ,1
c ie m .
ja s .
b l.ciem . 34,5
7
?
7

33,5
?
8,3

S .W k l.

167,5
87,0
83,1
62,6
62,8

153182
80 95
75 93
47 90
w k l.
w yp.
p iw .
b k .
b l. cz.
7

170,6
86,7
86,7
62,4
?

155182
83 92
75103
50 75
?

13,0

7 lb

36,8
30,7
7

K U
b p

7
83,6
61,7
?

7
8085
3094
5276
7

13,6

716

7
7
?

8 6 ,8

83

*WI}!

,n
' |;I
jjl M

'Klf
:,.llff

. "4

uL^i

d ' i.'|i
7

Uzyskany obraz mona naog uzna za zupenie prawidowy


i zrozumiay, zwaszcza w wietle struktury antropologicznej seryj89). Jak wida, najbardziej odrbn spord piciu porwnywa
nych jest grupa laposka: bardzo niskorosa, szerokolica i rednionosa, podczas gdy wszystkie inne s znacznie rolejsze, redniolice
i mniej lub bardziej wskonose. Zostaa ona wyodrbniona z serii,
w ktrej rasa laponoidalna posiada zdecydowan przewag nad nordyczn (l;ac. 44:25%) jest te w sposb widoczny odchylona w kie
runku liczniejszej formy rodzicielskiej. Mao wydatny profil nosa,
czstsze ni w materiale polskim wystpowanie .fady mongolskiej
i (jeli dobrze transponowano sowne okrelenia ZOOTARIEWA)
nieco ciemniejsza pigmentacja, pozostaj w zupenej zgodnoci z cha
rakterem cech wymiernych. Podpadajco niski wzrost subnordykw laposkich jest zreszt w znacznym stopniu efektem oddziay
wania niekorzystnych warunkw yciowych tej subarktycznej po
pulacji, obniajcych bez wtpienia wzrost ogu jednostek taksono
micznych i wyjaskrawiajcych przez to, w sposb do pewnego stop
nia sztuczny, konsekwencje skadu rasowego tej grupy. Stosunko
wo niski wskanik gwny laposkiego AL moe by interpreto
wany, z du doz prawdopodobiestwa, jako rezultat oddziaywa
nia szczeglnie w tej populacji licznej komponenty kromanionoidalnej (dwukrotnie liczniejszej ni w serii norweskiej, czterokrotnie
ni w pozostaych). W wietle powyszych rozwaa nie moe dzi
wi, e najblisza laposkiej terytorialnie ale najrniejsza s-kadem
seria norweska wydaa rwnie zasadniczo odmiennie uksztatowa
ny typ subnordyczny. Jest on mianowicie wyranie przesunity
w kierunku rasy nordycznej. Niewtpliwie susznego wzrostu (tyl
ko c. 22% osobnikw o wzrocie poniej 170 cm), posiada zarazem
najdusz stosunkowo gow, najwsz twarz i nos, najjaniejsze
oczy oraz zdecydowanie jasne wosy (zaledwie c. 11% wosw sza
tynowych t.j. 5 skali FISCHERA). Analogicznie, dwie wyranie
bliskie sobie struktur serie sowiaskie (uycka i serbska), wyr
niajce si znaczniejsz przymieszk rasy armenoidalnej, maj rw
nie bardzo podobnie uksztatowany typ AL. Jest on niemal rwnie
wskonosy i wskolicy jak norweski ale przytym bardzo krtkogowy. Facja ta powstaa oczywicie pod wpywem licznego tam
typu dynarskiego, na co wskazuje w pewnym stopniu wysoka prze
citna wydatnoci nosa grupy serbskiej. Odpowiednio do bardziej
nordycznego charakteru serii uyckiej s subnordycy tej serii
wysi, posiadaj nieznacznie dusze gowy, wsze twarze i nosy
oraz janiejsze oczy. Cokolwiek ciemniejsze wosy tego zespou za89) p o r. ta b . 89.

84

kcajce prawidowo otrzymanego obrazu naley prawdopodob


nie tumaczy rnic w sposobie definiowania tej cechy przy
pomocy tabeli FISCHERA-SALLERA w serii uyckiej, na oko
w serbskiej. Zesp serii ilustrujcej pochodzcy z terytorialnego
centrum typu subnordycznego, cechujcego si wzgldn rwnowag
ilociow skadnikw a i 1, przy maej domieszce h, zajmuje bez
wtpienia stanowisko porednie midzy laponoidoksztatn grup
laposk a pozostaymi, reprezentujcymi populacje o znacznie
mniejszej przymieszce 1. Jest te wielce prawdopodobne, i ten
wanie zesp przedstawia najbardziej typow konfiguracj AL.
Stwierdzon wydaje si rwnie zaleno midzy wygldem typu
subnordycznego a skadem rasowym populacji.
Fizjonomiczny opis typu subnordycznego jest o tyle uatwiony,
e mimo niewtpliwej wieloksztatnoci tego typu gros jego przed
stawicieli wykazuje szereg atwo uchwytnych cech wsplnych tak,
i niejednokrotnie reprezentanci rnych frakcyj s na wejrzenie
bardziej podobni niby to wynikao z ich cech wymiernych. Naog
s to ludzie krpi i mocno zbudowani, cho niezbyt rzadko spotyka
si midzy nimi postaci niemal nordyczne. Kociec posiadaj mier
nie rozwinity, uminienie dobre lub silne, podcik tuszczow
miern lub obfit; otyo u obu pci pospolita, zwaszcza w pniej
szym wieku. Gowa miernej wielkoci, osadzona jest na do krt
kiej, grubej szyi o sabo zaznaczonym jabku adamowym. Tuw
dugi o szerokich, lekko spadzistych barkach i szerokich biodrach;
klatka piersiowa miernie szeroka, do gboka i raczej krtka;
obwd pasa duy, poladki wypuke. Pier kobieca najczciej pkulista, obfita. Koczyny redniej dugoci lub krtkie, dobrze
uminione; donie szerokie i krtkie, misiste, o do krtkich, gru
bych palcach; stopy do krtkie, szerokie i naog dobrze wysklepione, zwykle o wysokim podbiciu. Nogi czsto ksztatne, nawet
u osobnikw otuszczonych. Czaszka redniej wielkoci, niezbyt gru
ba, sabo urzebiona, w normie wierzchokowej sferoidalna lub pentagonoidalna, raczej wysoka. Czoo wysokie i szerokie, prostoktne,
czsto z wyranymi liniami skroniowymi, prostopade lub sabo po
chylone, niekiedy wypuke, o sabo zaznaczonych ukach nadoczodoowych, paskiej gadzinie i niewydatnych guzach czoowych;
skronie do paskie, ciemi wysklepione, potylica miernie szeroka,
sabo uwypuklona. Twarz rnie uksztatowana, zwykle picioktna,
odwrotnie trapezowata lub okrga, wyjtkowo kwadratowa, czsto
owalna (u frakcji nordycznej), o rysach mikkich, agodnych, nie
kiedy delikatnych, rzadko wyrazistych, czciej grubych; uki jarz
mowe sabo zarysowane, szeroko rozstawione, nieznacznie ku uszom
rozszerzajce si, koci policzkowe zaznaczone, niekiedy wyranie

85

wystajce, policzki pene, panniculus malaris nierzadki, fossa canina


nieznaczna. Skra niezbyt gruba, na czole napita, przewanie jasnopowa, czsto biaa, zwykle z mniej lub wicej wyranym rumiecem,
niekiedy pokryta piegami, do pno marszczca si w pytkie,
cienkie fadki;skra ciemnopowa wystpuje rzadko, niada wyjt
kowo. Wosy do cienkie, gste i obfite, gadkie lub lekko faliste,
bardzo rzadko sztywne, ciemnoblond, kasztanowate lub jasnoszatynowe (T, 5); prawdziwie jasne wosy wystpuj u subnordykw cz
sto, ciemnobrunatne natomiast spotykane niekiedy u aL naley
uzna w pozostaych frakcjach za rzadkie aberacje (przepigmentowania?); rudo wydaje si by stosunkowo czsta. Zarost bardzo
rnie rozwinity, naog do obfity, niezbyt mikki; brwi obfite,
poziome lub ukowate, czsto ciemniejsze ni wosy; rzsy krtkie
iecz gste, przewanie ciemne; uwosienie ciaa rozmaicie wykszta
cone, przewanie niezbyt obfite; ysina typu czoowego, stosunkowo
czsta i wczenie wystpujca. Oczy naog miernej wielkoci, poza
tym czciej due ni mae, do pytko osadzone w niskim oczo
dole; szpara oczna miernie szeroka lub szeroka, rzadko wska ale
do czsto ukona, wrzecionowata; fada powiekowa zwykle zazna
czona, niekiedy bardzo wyrana, rzadko jednak przybierajca posta
sabo wyksztaconej fady mongolskiej. Tczwka z reguy jasna,
bardzo czsto zielonawo-niebieska (8 M) nierzadko bkitna (16 M);
oczy piwne (16 M), wystpujce zreszt w skojarzeniu z jasnymi
lub rudymi wosami, naley uzna za wyranie atypowe (aberacja?).
Nos niewielki, krtki i niezbyt wystajcy, czsto robicy wra
enie za maego w stosunku do duej, penej twarzy, o do niskiej,
miernie szerokiej nasadzie, niezbyt wskim, bardzo rozmaicie
uksztatowanym grzbiecie, tpym kocu, do niskich i cienkich
nozdrzach, wzniesionej lub poziomej przegrodzie oraz krtkich, do
wskich otworach. Uszy niewielkie, do grube, przylegajce. Warga
grna do niska o szerokawym, pytkim ale wyranie odgraniczo
nym philtrum i sabo zaznaczonym ale ostrym sulcus nasolabialis;
usta mierne lub mae, wargi zwykle do pene, rowe. Zby drob
ne, krtkie i zw*arcie osadzone, rwne, biae lub tawe, naog do
mocne. uchwa nawet w stosunku do niewysokiej a szerokiej
szczki grnej niska, szeroka ale rzadko kanciasta, o mocnym waczu i niewielkim, zaokrglonym, czsto wypukym podbrdku.
Podzia typu subnordycznego na frakcje zosta do pewnego
stopnia wytyczony ju przy porwnywaniu rnych grup tego typu
i ustalaniu zwizku ich waciwoci ze struktur populacyj. Wy
daje si bowiem suszne uznanie form zblionych do zespou laposkiego za reprezentujce frakcj laponoidoksztatn, a podobnych
do grupy norweskiej za nordoidalne. Niezbyt wysoki wskanik twa-

/
rzowy, wskonosego zasadniczo, zespou serii ilustrujcej, sugeruje
poniekd przypuszczenie, e poredni frakcj AL stanowi osobnicy
'izerokolicy a wskonosi. Ostatecznie wic podzia powinien si
przedstawia w sposb nastpujcy: laponoidalna twarz i laponoidalny nos f r a k c j a l a p o n o i d o k s z t a t n a (aL); apouoidalna twarz i nielaponoidalny nos f r a k c j a p o r e d n i a
(*1); obydwie cechy nielaponoidalne f r a k c j a nor doi d a 1n a (Al). Nie mieszczce si w powyszym schemacie formy
o nosie aponoidalnym przy nielaponoidalnej twarzy zaliczono ze
wzgldw fizjonomicznych do aL. rednie wszystkich trzech frakoyj zestawiono w tab. 49.
Ta b l i c a 49.
rednie frakcyj typu AL serii ilustrujcej.
C echa
.
.
3.
4.
5.
6 .
7.
3.
9.
1

Al(316) W a h a n ia 90) al(195)

W ah an ia

aL(236)

W ah an ia

151 179
165,2
152 180
164,8
151 190
W zrost
166,9
83 96
86,3
30 96
85,7
83 92
8 6 ,1
W . g w n y
82,8
70 93
72 83
80,6
84 100
m . tw .
88,5
74,9
70 97
49 69
64,3
62,4
43 69
,, n o sa
53,7 s.w k l.s.w yp. 53,9 s.w k l.w yp.gai-b. 45,6 s.w k l.m .w j
P ro fil n o sa
1 1 ,6
3 16
4 16
1 1 ,1
3 16
B a rw a o czu
11,3
35,8
D (27)
34,7
A U
22 U
,,
w o s w 36,4
18,6
3 14
17,7
3 15
3 14

s k ry
17,7
7,2
7,2
P. m . w o/ c
5,1

Uzyskany obraz nie jest a tak prosty, aby nie wymaga pew
nych wyjanie. Najniszy wzrost frakcji poredniej moe by
uwarunkowany jej wolniejszym ni u aL tempem rozwoju, niekompensowanym, jak to ma miejsce u Al przez dominacj waciwoci
nordycznych. Najdusza gowa tej frakcji stanowi konsekwencj
zaliczenia do niej redniogowej (w. g. 8082) aberacji typu, po
dobnie jak jej najszersza twarz jest zrozumiaym efektem, wspom
nianego ju, umieszczenia w aL wszystkich (a wic take rednioi wskolicych) subnordykw o nosie aponoidalnym. Nawet mini
maln rnic w profilu nosa, zachodzc midzy Al a al, monaby
tumaczy wpywem typu pnocno-zachodniego na frakcj wskolic. Zagadkowy jest natomiast ukad rednich barwy oczu, oczy
wicie o ile wystpujce w tej cesze rnice uzna si za godne uwagi.90
90)
P rz y u s ta la n iu w a h a f r a k c ji A l p o m in i to s k r a jn ie a ty p o w eg o o so b n i k a \ n r . 200 B, k t re g o m o n a b y , p rz y n ie z n a c z n y m p r z e k ro c z e n iu sc h e m a ty c z
n y c h g r a n ic ty p u , u z n a za n ie d o p ig m e n to w a n e g o i k a ro w a te g o d y n a rc z y k a ;
n ie u w z g l d n io n o r w n ie o so b n ik w o zn acz o n y ch ja k o 17 i 20 B u , p o s ia d a j c y c h
w o sy c ie m n ie js z e o d U, a re p re z e n tu j c y c h p rz y p u sz c z a ln ie , n ie w y o d r b n ia n y
w n in ie js z e j p ra c y , ty p AM .

87

Wypadao by chyba zaoy, e najprawidowiej zabarwion tczw


k posiada frakcja laponoidoksztatna, podczas gdy rednie dwu pozostaych grup s obnione, jedna w mniejszym druga w wikszym
stopniu, przez przymieszk niedopigmentowanych form typw:
alpejskiego i dynarskiego. Jest to tym moliwsze, e liczne obser
wacje zdaj si wskazywa, i typ alpejski przechodzi w swym roz
woju przez stadium bardzo jaskrawej dysharmonii pigmentacyjnej.
Mianowicie barwa oczu ustala si u tego typu znacznie wczeniej
ni stosunkowo bardzo powoli ciemniejcych wosw. To samo zja
wisko wystpuje, wedug wszelkiego prawdopodobiestwa take
u typu dynarskiego, cho jest moe nieco mniej wyrane i nie tak
jednokierunkowe. Nieoczekiwanie wysoka przecitna barwy wo
sw frakcji nordoidalnej tumaczy si w sposb do prosty skon
centrowaniem si w tej frakcji osobnikw wymendlowanych z mie
szacw rasy armenoidalnej (AH i HL).
Uwany przegld materiau pozwala stwierdzi, e w Al daj
si wyrni dwa gwne ugrupowania; jedno zoone z osobnikw
nie posiadajcych adnej laponoidalnej cechy pigmentacyjnej i dru
gie, skupiajce formy dysharmonijnie ubarwione. Analogiczne gru
py daj si wyodrbni we frakcji poredniej (al); w niej te ze
brano jako a b e r a c j typu subnordycznego te osobniki, ktre
kojarzc szerok twarz i wski nos z gow o wskaniku O82
i do jasn pigmentacj, nie mogy by zaliczone do pochodnych
rasy kromanionoidalnej (AY i Yh). O ugrupowaniach frakcji aL bya
ju mowa poprzednio.
Interesujce jest ilociowe ustosunkowanie si frakcyj w po
rwnywanych grupach subnordycznych (tab. 50).
8

Ta b l i c a 50.
Przybliony stosunek procentowy frakcyj w rnych zespoach
typu AL.
Norw.

Serb.

u.

Ser. il.

Lap.

Al
al
aL

44
39
17

59
23
17

61
18

42
26
32

35
53

Ogem

300

99

Frakcja

2 1

1 0 0

1 0 0

1 2

1 0 0

atwo mianowicie stwierdzi, e zwizek jego ze skadami raso


wymi seryj jest mniej prosty od zachodzcego midzy owymi skadaiiii a odpowiednimi rednimi grup AL. Przede wszystkim musi ude^
t y nieznaczna liczebno zespou okrelanego jako frakcja pored
nia; w adnej z seryj nie wysuwa si on na plan pierwszy a w ilu
strujcej i uyckiej jest nawet najmniej liczny. Ciekawe jest dalej,
I frakcja ta jest najliczniej reprezentowana w seriach wykazujcych
najwiksz dysproporcj midzy a i 1 nie za, jak by mona oczeki
wa, w strefie wzgldnej rwnowagi tych komponent (seria ilu
strujca). Przewaga ilociowa frakcji nordoidalnej we wszystkich
seriach prcz laposkiej nie moga by dziwi, ze wzgldu na stwier
dzon w nich dominacj ilociow a nad 1, gdyby nie okoliczno,
e subnordyczno-dynarskie serie: uycka i serbska, zawieraj wi
cej Al ni zdecydowanie nordyczna norweska, gdzie liczebno tej
frakcji jest niewiele wiksza od stwierdzonej w posiadajcej zasad
niczo rny skad rasowy serii ilustrujcej. Upowania to w pew
nym stopniu do przypuszczenia, e frakcja nazywana nordoidaln,
wykrzyowuje si szczeglnie czsto tam, gdzie obok subnordyczdycznego liczny jest typ dynarski. Przy pewnej, do zreszt ryzy
kownej, tolerancji diagnostycznej mona by nawet suponowa za
nieczyszczenie Al przez nordoksztatne formy typu dynarskiego
(Ah). Jeli idzie o frakcj laponoidoksztatn, to zwizek jej siy li
czebnej z liczebnoci komponenty laponoidalnej w serii jest sto, sunkowo najprostszy, cho i tu nie atwo zrozumie czemu bardziej
nordyczna a mniej laponoidalna seria uycka posiada wicej L
ni serbska. Nie jest wykluczone, cho do mao prawdopodobne,
e przy porwnywaniu grup liczniejszych otrzymao by si obraz
bardziej prawidowy. Jak wida analiza stosunkw ilociowych za
chodzcych midzy frakcjami w obrbie rnych grup typu subnordycznego, nie tylko umoliwia gbsze wgldnicie w wewntrzn
struktur tej wanej jednostki taksonomicznej, lecz take zwraca
uwag na moliwo zanieczyszczenia jej przez wtrty obce, a na
wet moe prowadzi do kwestionowania samej zasady podziau na
frakcje.
Oczywicie podzia kadego typu antropologicznego na frakcje
mona oprze rwnie na podstawie statystycznej; wypadao by jed
nak skontrolowa czy wyniki tego rodzaju analizy zadowol wyma
gania morfologa. Mona by si tu posuy znanymi metodami indy
widualizujcymi J. CZEKANOWSKIEGO, ktre jednake wyma
gaj bardzo znacznego nakadu pracy, nie rekompensujc go szcze
glniejsz precyzj wynikw. Segregacji mona dokona prociej
a niemniej dokadnie w nastpujcy sposb. Naley w obrbie ka
dej z cech okrelajcych oznaczy wartoci charakterystyczne dla

89

jednej z ras rodzicielskich danego mieszaca przez +, dla drugiej


przez , jako 0 za wartoci porednie, wystpujce u obydwu ras
lub te charakterystyczne dla ogu przedstawicieli analizowanego
typu. W rozwaanym przypadku typu subnordycznego oznaczenia
wygldaj nastpujco:
Ta b l i c a 51.
Wyznaczenie waciwoci ras rodzicielskich typu AL.
+
Cecha
0
Wzrost
170 x
x164
165169
W. gwny
80 82
83 x
m. twarzy
84 x

x 83
nosa
x 66
70 x
67 69
Profil nosa
wyp. i garb.
pr. i fal.
wklsy
Barwa oczu
8 16
1 7
wosw AQ, 92601) RS, 78 i rude91) TY, 4, 5, 2791)
skry
b, 3
p, 1, 2, 4, 5, 712
s, 6, 13x
Fada mong.
brak
jest

Posugujc si powysz tabel mona ustali, dla kadego


osobnika oddzielnie, ewentualn przewag waciwoci jednej z ras
nad cechami drugiej w ten sposb, e pomijajc zera oblicza si
o ile jedno z dwu pozostaych oznacze wystpuje czciej ni dru
gie. Postpowanie to ilustruje podany poniej przykad:
Cecha
Osobnik (9 Bu) Oznacz
4Wzrost
180
0
W. gwny
83,6
,, m. twarzy
84,0
+
60,0
nosa
0
Barwa oczu
(15)
0

wosw
(8)
0

skry
?92)
0
Profil nosa
pr.
4

Fada mong.

.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.

n+ =
n =
d

3
1

= +2

91) o ra z o d p o w ie d n ik i.
92) C echy n ie z n a n e ozn acz an o w k a d y m w y p a d k u ja k o 0.

90

Dokonane w powyszy sposb oznaczenie subnordykw serii


ilNitrujcej doprowadzio do rozbicia ich na 13 grup, ktrych lifl/obnoci zestawia tablica 52.
Ta b l i c a 52.
Frakcje statystyczne typu AL.
Frakcja
I
II
III
IV
V
VI
VII
VIII
IX
X
XI
XII
XIII

Znak
+6
+5
+4
4-3
+2
+1
0
1
-2 '
3
4
5
6

7
17
34
57
82
129
124
102
77
60
40 *
13
5

0,9
2,3
4,6
7,6
11,0
17,3
16,6
13,7
10,3
8,0
5,4
1,7
0,7

Otrzymany rezultat mona uzna za zupenie prawidowy. Mia


nowicie, ju pobieny przegld procentowych liczebnoci frakcyj
pozwala na przypuszczenie, e graficzny ich obraz bdzie bardzo
Iliski krzywej GAUSSA. Ostatecznie przekonuje o tym zaczony
liagram 1, przedstawiajcy sabo asymetryczn krzyw jednowierzehokow.
Taki charakter krzywej zdaje si wskazywa na, biometryczn
przynajmniej, jednorodno zespou okrelonego jako typ subnordyczny. Pooenie jej wierzchoka nie w wartoci 0 lecz w + 1 mo
na tumaczy jako efekt ilociowej przewagi a nad 1 w badanej se
rii. Warto rwnie zauway, e wprawdzie klasa 0 grupuje tylko
e. 1/6 ogu osobnikw ale ju trzy klasy rodkowe skupiaj pra
wie poow (47,6%), przy czym w obydwu skrzydach krzywej po
zostaj liczebnoci niemal rwne i nieznacznie przekraczajce 1/4
(26,1 i 26,4%). Gdyby za podzieli cay typ AL na trzy frakcje, jed
noczc ^ kadej z nich mniej wicej rwn liczb klas (4:5:4) to
okae si, e frakcja centralna obejmie przeszo 2/3 (68,9%), kada
-:a ze skrajnych niewiele wicej ni 1/7 ogu reprezentantw typu.
Minimaln przewag ilociow tak pojtej frakcji laponoido91

ksztatnej nad nordoidan (15,815,4%) naley chyba zoy nu


karb nieznacznej stosunkowo liczebnoci grup skrajnych. Bd cr
bd przewaga ta jest o tyle ciekawa, e najliczniejszym z zespow
jest nordoksztatny, a suma liczebnoci wszystkich grup ze znakiem
plus jest wyranie wysza od sumy minusowych (43,739,8%)
W kadym jednak razie wypada stwierdzi, e skupienie si osob
nikw koo grupy rodkowej (VII) jest bardzo silne.

Diagram 1. Liczebno frakcyj


statystycznych typu AL.
Oczywicie warto sprawdzi, czy prawidowy ukad liczebnoci
frakcyj statystycznych posiada odpowiednik w wartociach rednich
grupowych. Przecitne te zebrano w tablicy 53 i zilustrowano za
czonymi wykresami (210).93)
93) K rzy w e zo stay

92

w y k re lo n e

na

p o d sta w ie

liczb z a o k r g lo n y c h .

Ta b l i c a 53.
rednie frakcyj statystycznych typu AL.
I
<-!->
'

i
*

i
9
i
4
V,

II

III

IV

VI

V II

V III

IX

( + 5) ( + 4) ( + 3) ( + 2 ) C -M ) (0 ) ( 1 ) ( - 2 )
176,3 173,0 171,7 169,5 167,1 165,8 166,0 165,1 164,1
86,7
86,5 85.9 85,9 8 6 , 0
8 6 ,6
8 6 ,0
85,5 8 6 , 1
87,7
86,5- 85,9 85,1 83,6 82,8
yo, 2
89,6 8 8 , 1
69,1 70,2
63,5 63,9 6 6 , 2
59,6 59,9 62,7 63,6
58,5 53,0 51,4 46,5 45,3
8 8 ,6
72,9 65,6 56,8
10,9
11,3 11,9 11,3 1 1 , 6
11,5
i i , 9 13,2 1 1 , 8
32,1 34,9 36,7 36,4 39,2
24,3 27.1 27.9 28,4
15,7 17,3 18,9 18,9 2 0 , 6
1 0 ,0
1 0 ,6
12,9 13,8
6.5
5,4
5,8
6,3
6,5

5,4

X
(-3 )
1 6 2 ,6
8 6 ,2

80,6
72,8
43,5

XI
(-4 )

163,7
86,7
80,6
75,3
40,8

X II

( -5 )
162,2
86,4
81,8
72,2
40,0

1 0 ,8

1 0 ,2

1 1 ,2

41,7

45,0
23,7

49,2
25,0
23,1

2 1 ,8

5,0

1 0 ,0

X III
( 6 )
161.8
8 6 ,0

80,3
77,8
34.0
9,0
46,0
27,5
60,0

Ukad ich mona uzna za zgodny z oczekiwaniem.


Wzrost grup (diagram 2) maleje niemal rwnomiernie w miar
posuwania si od zespou najbardziej nordoidalnego (fr. I) do najbar
dziej laponoidoksztatnego (fr. XIII). Jedyne, nieznaczne zreszt,
uburzenie prawidowoci zaznacza si w grupie XI (4) i nie wyn.iga specjalnej interpretacji wobec niewielkiej liczebnoci tego
-jospou.

Diagram 2. Krzywa wzrostu frakcyj typu AL.

93

f W;

Rnice midzygrupowe we wskaniku gwnym (diagram 3i


mona uwaa za praktycznie nieistniejce. Wahania nie przekra
czaj jednej jednostki a odpowiednia krzywa jest poziom lini
aman. Fakt ten potwierdza pogld, e formy AL o w. g. poniej
83 s nielicznymi aberacjami nie wywierajcymi adnego wpywu
na oglny charakter tego typu.

Diagram 3. Krzywa wskanika gowy frakcyj typu AL.


O wskanikach twarzy i nosa (diagramy 4 i 5) da si powie
dzie to samo co o wzrocie: Pierwszy spada, drugi ronie wra
z obnianiem si wzrostu. Jedyne godne uwagi zaburzenie prawid
owoci wprowadza tu maa grupa XII(5), prezentujca nieoczeki
wane zwenie twarzy i nosa, przy czym proporcjonalnie do zmien
noci cechy zaamanie krzywej nosa jest silniejsze.
2

Diagram 4. Krzywa wsk. twarzy frakcyj typu AL.

Diagram 5. Krzywa wsk. nosa frakcyj typu AL.


:!>-

rednie barwy oczu (diagram 6) uoyy si w sposb analo


giczny do przecitnych wskanika gwnego z tym jednak, e ilu
strujca je krzywa nie jest tak zdecydowanie pozioma, opada bo
wiem, lubo bardzo nieznacznie, w kierunku rosncych minusw.
Mona by z tego wnioskowa, e ciemne oczy subnordykw nie s
tak wycznie aberacj jak gowa 8082, lecz kojarz si w pew
nym, do zreszt sabym, stopniu z frakcj laponoidoksztatn.
Tendencja ta jest by moe maskowana przez dajcy si obserwo
wa fakt wchodzenia w skad frakcji nordoidalnej (a nierzadko
i centralnej) ciemnookiej, prawdopodobnie dynaropochodnej, facji
AL. Ciekawe jest, e najbardziej poziome" krzywe daj dwie ce
chy posiadajce jedn tylko klas mianowan (gowa nie ma mi
nusa", oczy plusa").

95

ji '5v!
i

liii

* <*.m%
f* i
' jftf

. "vl
flii
ll l 'rl

:r[:. -.5(
i;!

M
:ft
i ,Yf!

Hi#
Im

<:|
'4'
m

M
^r
L .T i
Tr-$

Im
" iib:

i 8
S

j* r
I*I 1k.;{
ft ^ li
*4
!* I
U
f W,Fl

Barwa wosw (diagram, 7) szereguje si naog bardzo pra


widowo: im bardziej laponoidalna grupa tym ciemniejsze wosy.
Z dwu zaburze prawidowoci (fr. VIII i XIII), pierwsze polega
na nieoczekiwanym obnieniu przecitnej o 0,3, drugie jest znacz
nie wiksze (3,2) ale spowodowane przez zesp bardzo nieliczny
(5 osobnikw). Nieprawidowoci mona by usiowa tumaczy
trudnociami w interpretacji rnorakich okrele liczbowych
i sownych barwy wosw, gdyby nie to, e jeszcze trudniejsza do
okrelenia i transpozycji barwa skry uoya si w sposb niemal
idealnie prawidowy. By wic moe, i w tym nieznacznym za
amaniu krzywej barwy wosw zaznaczyo si oddziaywanie ja
kich, trudnych w tej chwili do uchwycenia czynnikw rozwojo
wych lub facjotwrczych. Jeli si n.p. przyjmie, e we frakcji VIII
(1) zebrali si w nadmiarze osobnicy nieco taksonomicznie niedojrzali, to bdzie mona wyjani nie tylko zbytni jasno wosw
w tej grupie, ale i gwatowno skoku proporcji nosa a nawet ulo
kowania si wierzchoka wieloboku liczebnoci frakcyj (diagram 1)
w klasie +1 zamiast w zerowej. Mona by te poniekd przypuci,
e frakcja VIII ksztatowaa si pod szczeglnie silnym wpywem
pochodnych Y i to wanie zadecydowao o jasnoci wosw i sze
rokoci nosa tego zespou. Niepodobna wreszcie wykluczy moliwo
ci, i na og zaburze prawidowoci uzyskanego obrazu graficz
nego wpyny mankamenty metody wyrniania ugrupowa frak
cyjnych. Oczywicie, jak zawsze w antropologii, rozstrzygnicie
kwestii moe zapa jedynie na drodze empirii.

96

Niewiele mniej harmonijnie ukadaj si przecitne wydatnoci nosa (diagram 9). Jedyne nieprzewidziane odchylenie ich war
toci stanowi zbyt wysoka rednia frakcji V (+2), ktr mona by
ewentualnie uwaa za rezultat oddziaywania form wykrzyowanych przy udziale typu AH i std wykazujcych tendencj do bar
dziej wydatnego nosa. Za susznoci lokalizowania nieprawido
woci raczej w grupie V ni w IV (+3)94) przemawia zarwno oglny
przebieg krzywej jak i wiksza atwo interpretacji.
94) m o na by u r a a , e re d n ia te j f ra k c ji je s t n a d m ie r n ie n isk a .

98
M

#1
'

Diagram 9. Krzywa wydatnoci nosa frakcyj typu AL.


Bardzo charakterystycznie i ciekawie przedstawia si rozkad
procentowych liczebnoci fady mongolskiej (diagravi 10). Trzy
najbardziej nordyczne frakcje typu subnordycznego s pozbawione
*fady, sze nastpnych symetrycznie wzgldem 0 pooonych, wy
kazuje mniej wicej jednakow liczebno tej cechy, w trzech
ostatnich grupach liczebno jej wzrasta coraz gwatowniej. Pra
widowoci tej nie mona ka wycznie na karb techniki wyod
rbniania frakcyj, gdy w takim razie n.p. gowa 8082 winna by
si zgrupowa wycznie w zespoach najbardziej nordoksztatnych,
czego udowodni niepodobna.
Na podstawie ukadu rednich frakcyj typu subnordycznego
mona wysnu interesujcy wniosek taksonomiczny. Mianowicie
z zaznaczajcej si wspzalenoci prostej midzy szerokoci twa
rzy i nosa a intensywnoci pigmentacji i czstotliwoci fady mon
golskiej zdaje si niedwuznacznie wynika, e c hodz i t u
o p o c h o d n e r a s y l a p o n o i d a l n e j a ni e h i p o t e
t ycznego t ypu ba t ycki ego, j a s n o p i g me n t o wa n e g o i p r z y n a l e n e g o do o d mi a n y bi a ej , podob
nie jak wysoki wzrost i jasna pigmentacja zespow nordoidalnych
wiadczy wyranie, e n ie k a d e z e s p o l e n i e k r t k i e j
g owy, w s k i e j t w a r z y i w s k i e g o nos a j e s t
p o c h o d z e n i a a r m e n o i d a l n e g o czy d y n a r s k i e g o
jak si to nieraz mniema.
99

' f Kir

Sffifc
vti
1

:n

*t

\*<f
if e

W rozwaaniach powyszych podkrelano niejednokrotnie za


sadnicz prawidowo uzyskanego na drodze rachunkowej obrazu
zrnicowania frakcyjnego typu AL. Naley jednak zaznaczy, i
szczegy przeprowadzonego w ten sposb podziau analizowanego
mieszaca nie mog zadowoli morfologa dcego do ustalenia sta
ych kryteriw przynalenoci indywiduw do dowolnej, choby
bardzo niskiego rzdu, jednostki taksonomicznej. atwo si bo
wiem przekona, e postpowanie rachunkowe, grupujce materia
w sposb mechaniczny zespala w szeregu wypadkw osobniki
z punktu widzenia morfologii i zasad diagnostyki typologicznej wy
ranie rne. I tak n.p. w grupie zerowej (VII) znalazy si cztery
nastpujce osobniki:
Cecha
84 Bu
85 Cz
33 Bu 144 Bu
Wzrost
W. gwny
m. twarzy
,, nosa
Barwa oczu
wosw
skry
Profil nosa
Fada mong.

m";,'!
W
t
h

n>
* ?!
r' "'V

100

166
90,1
90,3
51,7
16
T
s
fal.

162
88,2
78,0
64,6
14
14
8
pr.

164
80,8
75,7
65,9
16
19
7
fal.
+

166
83,1
86,2
86,0
15
T
b
fal.

Oczywicie mamy tu tak odmienne zespoy waciwoci, e zain-zenie ich do jednej frakcji jest z morfologicznego punktu widze
nia niemoliwe, wobec trudnoci znalezienia kryterium uprawniaj. ego do tego. Jeli za wemie si pod uwag, dajmy na to, frak<j III (+4) to atwo mona stwierdzi, e n.p. nalecy do niej
<:;obnik nr. 92 B jest podobniejszy do nr. 85 Cz, z przytoczonego
powyej zespou frakcji zerowej", ni do swego grupowego towa
rzysza oznaczonego jako nr. 118 B.
Cecha

92 B

118 B

Wzrost
W. gwny
m. twarzy
nosa
Barwa oczu
,, wosw
skry
Profil nosa
Fada mong.

171
86,2
80,1
63,0
8
L
b
garb.

164
85,1
93,3
60,0
13
J
b
garb

Analogicznie przedstawiciel frakcji IX (2) nr. 175 Bu bliszy


jest przykadowemu przedstawicielowi frakcji zerowej" nr. 84 Bu
ni reprezentantowi wasnego zespou oznaczonemu jako nr. 190 Bu.
Cecha
Wzrost
W. gwny
m. twarzy
nosa
Barwa oczu
wosw
skry
Profil nosa
Fada mong.

175 Bu

190 Bu

164
91,9
93,2
58,5
16
T
s
fal.
--

158
86,3
85,0
79,1
8
S
s
fal.

Niepodobna te zgodzi si aby zachodzio wiksze podobiestwo


midzy nalecymi do frakcji V (+ 2) osobnikami nr. nr. 198 Cz.
134 Cz, 20 r. Bu i 241 Bu, ni midzy kadym z nich kolejno a wcho
dzcymi w skad rnych zespow nr. nr. 118 B, 85 Cz, 33 Bu
i 190 Bu.

a
- "Ti
* v . !

Cecha
Wzrost
W. gwny
m. twarzy
nosa
Barwa oczu
wosw
skry
Profil nosa
Fada mong.

tfs 9|"i

W
,'
:1'
lift
i
|l ''illtt

v:i

1,sw a
'frg
.nih,
m
-%:a:
i ->
, V *

Ig
<?S'W
'1
i Jt
'if "

'

,kt

&f
sl

'i w
/

IN
l -K?

ii

169
83,9
94,4
62,7
16
T
b
fal.
'

134 Cz 20 r. Bu 241 Bu
175
95,3
74,7
65,4
16
26
8
fal.

175
81,0
. 80,1
63,6
(15)
(8)
?
pr.

173
85,4
86,9
78,6
14
26
7
fal.

Podobnych przykadw mona by przytoczy wielk ilo, nie


jest to jednak konieczne, gdy i te powinny wystarczy do wyka
zania, e z a s t o s o wa n a me t o d a r a c h u n k o w a s e g r e
g u j e m a t e r i a j e d y n i e me c h a n i c z n i e i dl a t e go,
n a d a j c si d o b r z e do w y k a z a n i a pewnych,
o g l n y c h p r a wi d o wo c i w z e s p a l a n i u s i cech,
ni e mo e s u y j a k o i n s t r u m e n t p o z wa l a j c y
na o k r e l e n i e p r z y n a l e n o c i f r a k c y j n e j po
s z c z e g l n y c h os obni kw. J e s t to z r e s z t wa d a
ni e t y l k o j ej s a me j a l e w s z y s t k i c h d o t y c h c z a s
s t o s o wa n y c h , czs t o z n a c z n i e b a r d z i e j s ko mp l i k o w a n y c h i m u d n i e j s z y c h me t o d s t a t y s
t yc z ne go u s t a l a n i a t a k s o n o mi c z n e j p r z y n a l e
no c i j e d n o s t e k l udz ki c h. Kady, kto pracowa jak
kolwiek z tych metod, mg to praktycznie stwierdzi, szczegowa
ich krytyka wykracza niestety poza zakres niniejszej pracy.
Nie moe dziwi, e granice typu tak wieloksztatnego jak subnordyczny nie s zbyt atwe do wyznaczenia. Oczywicie twierdzi,
e samo skojarzenie krtkiej gowy i wskiej twarzy wiadczy
0 przymieszce rasy armenoidalnej lub przynalenoci do typu dynarskiego, mg by ten tylko, kto zna materia antropologiczny je
dynie z wypenionych cyframi schematw spostrzeeniowych.
Istnienie wskolicych mieszacw nordyczno-laponoidalnych zdaje
si nie ulega adnej wtpliwoci. Tym te trudniej zdefiniowa
w wielu konkretnych przypadkach, czy mamy do czynienia z wskolic form typu subnordycznego, czy z nordoidalnym dynarczykiem, zwaszcza, e wikszo zebranych dotychczas materiaw
nie pozwala na dokonanie analizy fizjonomicznej. Niekonieczn
1 raczej nieprawdopodobn wydaje si rwnie koncepcja rasy
wschodnio-batyckiej. Wystarczy przyjrze si reprezentantom tej
102

>8.
i

198 Cz

rasy/' w pracach n.p. GUNTHERA95) i zestawi ich waciwoci

i odpowiednimi opisami aby nabra przekonania ,e chodzi tu o ze

sp mieszacw ras jasnopigmentowanych z krtkogowymi skad


nikami odmiany tej. Mona te w czasie bada terenowych bez
trudu swierdzi, e ta wygodna politycznie (bo sugerujca nienorHyczny charakter jasnopigmentowanych Sowian) koncepcja takso
nomiczna, nie moga powsta pod naciskiem licznego materiau,
gdy nieatwo chyba o seri, w ktrej zesp realizujcy waciwo
ci ostbaltische Rasse wyodrbnia by si jako charakterystyczna
i zwarta jednostka morfologiczna. Duo do mylenia daj tu za
mieszczone przez samego GUNTHERA mapy STRUCKA9697), z kt
rych wynika, e nigdzie we wschodniej Europie nie ma terytorium,
na ktrym mona by stwierdzi przewag cech przypisywanych
rasie wschodnio-batyckiej, majcej rzekomo dominowa na tych
terenach. Niewtpliwie jednak przy dzisiejszym stanie wiedzy
trudno definitywnie rozstrzygn ten wany problem, zwaszcza, e
ostateczna odpowied musi i w tym wypadku zapa na drodze
analizy genetycznej. Poza tymi zasadniczymi zagadnieniami istnieje
cay szereg pomniejszych ale rwnie istotnych kwestyj granicz
nych". Naley wic ustali: czy piwne oczy wystpuj wogle
w typie AL; czy przedstawiciele wszystkich frakcyj tego typu mog
posiada wosy ciemno-szatynowe (U skali FISCHERA-SALLERA),
czy te s one ograniczone do frakcji laponoidoksztaitnej; czy bru
neci i czarnowosi (V-Y sk. F.-S.) zaliczani do aL s rzeczywicie
*subnordykami czy te moe nale do innych typw; jak naley
interpretowa przepigmentowania" w dwu innych frakcjach itp.
Niezmiernie ciekawe i wane jest wreszcie dokadne ustalenie dol
nej granicy wskanika gwnego dla poszczeglnych form typu AL.
Morfologiczne i fizjonomiczne prawdopodobiestwo przypisy
wanej typowi subnordycznemu formuy genetycznej (A x L) jest,
mimo jego wieloksztatnoci, bardzo znaczne. adna inna hipoteza
nie tumaczy, licznego w Polsce i Sowiaszczynie, zespou umiar
kowanie jasnopigmentowanych krtkogowcw w sposb rwnie
. prosty. Gdyby maestwa homogamiczne byy w szczupym zresz
t materiale antropogenetycznym autora tak liczne jak naleao
by si spodziewa na podstawie danych ROSISKIEGO"') mona
95)
. H . F. K . G tiN T H E R . R a sse n k u n d e E u ro p a s . M u n c h e n 1929, tr . 5263;
R a sse n k u n d e d es d e u ts c h e n V olkes. M u n c h e n 1939, s tr . 131143; K le in e R a sse n
k u n d e d e s d e u ts c h e n V o lk es. M u n c h e n B e rlin 1943, s tr . 3G40.
96) H . F . K. G iiN T H E R . R a sse n k u n d e des d e u ts c h e n V olkes. M u n c h en 1939,
s tr . 305306.
97) B. R o si sk i. S p o strz e e n ia z p o g ra n ic z a a n tro p o lo g ii i socjologii. K osm o s B , 1929, Str. 265276.

-
-

. k\

* *M
vite!
,|0ji
,m
h>;
I 'VtfyK
'i\
, : -i!
, i!

by prawodopodobnie udokumentowa suszno formuy AL w sp


sb jeszcze bardziej przekonywujcy ni na to pozwalaj zaczaj
poniej rodziny (109, 41, 25, 54, 40, 139, 141, 143 i 145).
Rodzina 109:
Cecha

wiek
wzrost
wsk. gwny
m. tw.
nosa
b. oczu
wosw
skry
profil nosa
opr. oka
typ. konst.
antrop.

nl'1 .
i:'!'
t* |
r >
M
m
HiriK
j-

%#|
* Si:
* - *
M$j
$
irf;
! :..#(&
*. m

Cecha
-

wiek
wsk. gwny
. m. tw .
nosa
b. oczu
wosw
skry
profil nosa
opr. oka
typ. konst.
antrop.

' 1,!l!'U
l
'AJ'
/"Al
pif
nfcr?'.'
"M1
W
*
v>
|fe'jL;Wt
Hi
I*
5*
1
| rk,,

104
,V

matka

43

43

c. 178
88,8
81,2
67,9
15 j.
Q c.
b
fal.garb.

a
a

152
82,2
86,2
64,8
7 sz.
Uc.
P
s.fal.

a
aE

syn 1

syn 2

18

16

c 160
c. 163
85,4
85,0
87,5
83,8
66,7
66,0
8 n.
9j.
Rb.j.
TQ.)
b
P
m.fal. b.s.wyp.

la
l(a)
Al
ai

erka I
14

153
35,2
81,6
75,0
14 j.
Q c.
P
s.fal..

la
aL

Rodzina 41:

f1
' :Jli
M

ojciec

ojciec

matka

syn 1

syn %

48

48

19

17

15

83,7
91,6
62,1
7
T
b
s.fal.

1
Al

84,5
79,1
77,6
8 c.
Pj.
jP
s.fal.

la

87,5
76,6
67,4
14 j.
Q c.
b rum.
m.wkL

P
al

84,1
82,0
82,6
82,4
75,9
72,9
14 c.
7 c.
K?
Uc.
b
P
fal.garb. fal.wkl.

fa.pow.
la
pa
aL

eL

aL

crka 1

* Rodzina 25:
Cecha
wiek
wsk. gwny
,, m. tw.
nosa
b. oczu
wosw
skry
profil nosa
opr. oka
typ. konst.
,, antrop.

ojciec

43

80,1
85,1
68,5
9 c.
Tc.
P
pr.

1
ae

m atka

40

83,2
88,7
64,0
9
Q c.
b
s.fal.

a
Al

crka

15

83,0
78,4
79,1
9 c.
Q j-

b
nm.pr.

pa
aL

syn
13

85,8
82,7
66,7
14 j.
Pc.
b
s.wkl.

1
al

Rodina 54:98)
Cecha
wiek
wsk. gwny
m. tw.
nosa
b. oczu
wosw
skry
profil nosa
opr. oka
typ. konst.
antrop.

ojciec

?
88,4
79,9
63,0
8 c.

m atka

38

84,2
82,1
65,3
8 c.

RjRj.
b
p
b.s.wyp. s.garb.

pa
P
al
al

Rodzina 40:
ojciec matka
Cecha
45
wiek
' 43
86,8
86,1
wsk. gwny
79,6
85,3
m. tw.
61,2
62,3
nosa
6 c.
14 jb. oczu
wosw
Vj.
Pjb
skry
P
m.fal. m.garb.
profil nosa

opr. oka
la
1
typ konst.
al
ah
antropol.

f o t o g r a f i e te j ro d z in y
w ie k , je g o r a s y i y c ie " .

syn
16

81,9
88,2
56,4
8 c.

PjjP
m.fal.

la

crka

14

81,8
84,5
60,0
8 c.
Jc.
b
s.fal.

a(p)

AA!

AA!

syn 1

syn 2

17

14

83,2
82,6
58,9
11 z.
Pjb
s.fal.

1
al

p o d a J. M Y D LA R SK I n a str.

82,5
85,3
60,8
U j.
Pjb
s.fal.
la

AA!

102 p ra c y

105

R odzina 139:
syn 1

C echa_

wiek
wsk. gwny
m. tw.
nosa
b. oczu
wosw
skry
profil nosa
opr. oka
typ, konst.
antrop.
Cecha
wiek
wsk. gwny
m. tw.
nosa
b. oczu
wosw
skry
profil nosa
opr. oka
typ kont.
antrop.

77,4
84,3
70,4
H jQ c.
b
pr.
1
Aq

ojciec
60

76,5
80,3
76,0
15 c.
Vj.
P
pr.

1
yi

Q b.c.
b
s.wkl.

a
ae

Al

86,3
73,4
76,7
14
Mc.
b
SAtfkl.
1?
aL

Rodzina 143:
matka
syn 1
59

87,1
83,9
55,8
7 c.
V
b
nm.pr.

1
aH

25

87,3
86,0
65,5
8 c.
T
P
_

pa ?
Al

14

87,6

83.4
82.4
69,6
8j.
R j.
P
fal.wkl.

88.0

66,7
8 j.

__

47

crka

23

81,8
93,6
69,1
16c.
Tc.
b
fal.wkl.

Rodzina 141:
ojciec
m atka
48

syn 2

29

Cecha
ojciec m atka
wiek
56
55
wsk. gwny
87,0
80,2
m. tw.
82,4
93,9
nosa
71,2
66,7
b. oczu
16c.z.
11
wosw
Tc.
R
skry
b
P
profil nosa
s.garb. s.wkl.

typ. konst.
la
la
3jL
antrop.
Ae

, 1?
al

la

crka 1

crka 2

23

16

83,2,
81,0
84,6
84,6
61,7
64,0
14 j.
14 j.
Mj.
Q j.
b
b
b.s.wkl. pr.
szp. ocz. wska,
wydu.
pa
1
Al
aA!
syn 2
21

jrrka
16

88,5
82,0
57,7
8 j.
Q b.c.
P
s.fal.

84,8
58,0
13
M
b
?

ast.
al

1
Al

86,6

R odzina 145:

Cecha
wiek
wsk. gwny
m. tw.
nosa
b. oczu
wosw
skry
profil nosa
opr. oka
typ. konst.
antrop.

ojciec

matka

crka

syn

52

50

28

25

85,0
83,7
69,4
5jU
b
s.fal.

1
W

89,4
87,5
90,2
80,9
57,1
72,7
15 j.
5jQb.c.
T.jb
b
b.s.fal. s.wkl.

pa
a
hLfLL?)
Al

86,3
80,6
78,3
8 c.
Uj.
P
s.fal.

a
aL

Typ n o r d y c z n o - wj rynny.
Jednostka oznaczona jako typ nordyczno-wyynny (AQj stano
wi jeden z najciekawszych zespow morfologicznych dajcych si
'wyodrbni w materiaach polskich. Zosta on opisany przez autora,
pod nazw wymienianego wwczas ale zwykle niewyrnianego
w praktyce diagnostycznej typu pnocno-zachodniego (i), ju
w pracy dotyczcej poborowych powiatu koneckiego.99) Tego ro
dzaju interpretacja wydawaa si przy wczesnym stanie typologii
antropologicznej najbardziej prawdopodobna, zwaszcza wobec,
zwizanego z przecenianiem metod analizy statystycznej, niezwra
cania uwagi na cechy fizjonomiczne. Wzmiank o tym, wraz z hi
potez usiujc tumaczy wystpowanie szerokawego nosa
u mieszaca dwu elementw wskonosych, mona znale w pracy
powiconej kraniologii Dalmatycw100). ^opiero liczne obserwa
cje porobione w czasie masowego badania poborowych podwayy
wiar autora w istnienie szerokonosej formy typu pnocno-za
chodniego i nasuny myl o cznoci tak nazywanego zespou
z. .wyodrbnion w midzyczasie ras wyynn (Q).
rednie typu nordyczno-wyynnego materiau ilustrujcego
zestawia tablica 54, a materia indywidualny X a.
99) I. M IC H A L S K I. A n aliza a n tro p o lo g ic z n a p o b o ro w y c h p o w ia tu k o n e c
k ieg o . S p ra w o z d a n ia T o w a rz y stw a N au k o w eg o W arsz aw sk ieg o z r. 1934 (S tre s z
czen ie).
100; I. M IC H A L S K I. D ie J u g o s la v e n d e r d a lm a tin is c h e n K u ste , W arszaw a
936, s tr . 10.

rednie typu AQ serii ilustrujcej (N = 83).


Cecha
1. Wzrost
2. Wsk. gwny
3. ,, morf. twarzy
4. ,, nosa
5. Profil nosa
6. Barwa oczu
7.
wosw
8.
skry
9. Fada mong. w %

Wahania

166,9
80,7
88,3
73,6
44,0
11,2
39,2
19,8
19,3

155 178
72 82
83 100
58 84
s.wkl.s.wyp
4 16
F W
b s

Ze rednich wynika, i przedstawiciele typu AQ s rednioroli.


redniogowi, posiadaj wskie twarze, rednie, niewydatne nosy,
jasne oczy, do ciemne wosy i do ciemn skr. Fada mongol
ska wystpuje u nich stosunkowo czsto. Jak wida ju w ksztacie
nosa i waciwociach oprawy oka tego typu zaznacza si wpyw
odmiany tej.
Jednostka ta nie ma dokadnego odpowiednika w adnym ze
znanych systemw antropologicznych. Pewnych analogij mona by
si doszukiwa w rasie sudeckiej GUNTHERA101) (aQ?) i to ra
czej na podstawie zaczonych zdj ni opisu; dalej w typie fenno-nordycznym v.EICKSTEDTA, gdyby taksonomiczne charakte
rystyki tego autora byy bardziej uchwytne ni to ma zwykle
miejsce; w czci kromanioskich form EJMO-EJMISA102),
wreszcie, najcilejszych moe, w typach krywiczaskimu i fi
skim (kociuszkowskim) TALKI-HRYNCEWICZA103), mimo
braku podkrelenia waciwoci mongolskich" w opisach tego
autora.
Nie rozporzdzajc odpowiedniejsz seri porwnawcz wypa
da si tu posuy nielicznym i ograniczonym do niewielu cech ma
teriaem norweskim, ktrego rednie zestawia tablica 55, a waci
woci indywidualne tab. X b + c.
101) H. F . K . G iN TH ER . R a s se n k u n d e d es d e u ts c h e n V olkes, s tr . 185169.
i a n a lo g ic z n e u st p y w in n y c h p r a c a c h teg o a u to ra .
102) S. E JM O -Z E JM IS . S eria czaszek n e o lity c z n y c h z B rzecia K u ja w
sk ie g o . W arszaw a, 1938 (o d b itk a z t. XV W iad o m o ci
arch eo lo g ic z n y c h " )
s tr . 1631G8.
103) J . T A LK O -H R Y N C EW IC Z. C zow iek n a z ie m iach n aszy ch . K ra k w , 1913,
s tr . 116117.

T a b l i c a 55.
rednie typu AQ serii norweskiej (N 14)
A
Wahania
Cecha
2. Wsk. gwny
3. ,, morf. twarzy
4. nosa
8. Barwa oczu

77.1
90.1
72.2
14.3

75 79
84 101
70 76
7 16

Ukad powyszych rednich jest bardzo prawidowy, gdy wska


kuje na wyranie nordoidalny charakter norweskiego typu norJyczno-wyynnego. Rnica we wskaniku gwnym midzy ze
spoem norweskim a poprzednio opisanym jest taka sama jak mi
dzy nordykami obydwu seryj.
Fizjonomiczny opis typu nordyczno-wyynnego, do w Polsce
pospolitego, cho mao dotychczas obserwowanego, nie przedstawia
powaniejszych trudnoci mimo, i zdaje si on wystpowa w dwu
do rnych wariantach fizjonomicznych (facje?). Opisujc zasad
nicza form bardziej charakterystyczn i jak si zdaje liczniejsz,
wypadnie na kocu podkreli odrbnoci drugiej. Naog s to lu
dzie mocno, niekiedy ciko zbudowani ale ani otyli, ani przysad
kowych Kociec posiadaj mocny, uminienie dobre, podcik
tuszczow miernie rozwinit. Gowa dua, osadzona jest na do
dugiej, grubej szyi o wyranie zaznaczonym jabku adamowym.
Tuw dugi, o szerokich, zupenie poziomych, czasem jakby lekko
wzniesionych barkach i szerokawych biodrach; klatka piersiowa
szeroka, niezbyt gboka, rednio duga; obwd pasa mierny, po
ladki wypuke. Pier kobieca, o ile mona wnioskowa z nie
licznych danych, dua, gruszkowata lub stokowata. Koczyny
redniej dugoci, dobrze uminione; donie due, szerokie o do
dugich i grubych palcach; stopy do dugie, szerokie w pal
cach o wskiej picie104). Nogi czsto niezbyt ksztatne z po
wodu nadmiernej masywnoci i grubego koca. Czaszka dua
i gruba, cika, nierzadko lekko lofokefaliczna, o wyranej rze
bie, -w normie wierzchokowej raczej sfenoidalna, niska. Czoo
niezbyt szerokie, niskie, prostoktne, mniej lub wicej wy
ranie pochylone, o wydatnych ukach nadoczodoowych, takiej
gadzinie i sabo rozwinitych guzach czoowych; skronie paskie,
ciemi ku tyowi wzniesione, potylica szeroka, wypuka, niekiedy
wystajca. Twarz romboidalna lub eliptyczna o rysach grubych,
3(M> J a k w iele c e c h b u d o w y ty p u AQ ta k i ta w y m a g a sta ra n n e g o s p r a w
d zen iu .

\
\

109

nieregularnych cho czasem bardzo charakterystycznych105). uki


jarzmowe wyranie zaznaczone, szeroko rozstawione, sabo rozsze
rzajce, si ku uszom, koci policzkowe due, czsto wystajce
panniculus malaris sabo rozwinity lub nieistniejcy, policzki passkie lub lekko wklse, fossa canina sabo zaznaczona. Skra gru
ba, na czole napita, powa rnych odcieni, rzadziej biaa, nie
kiedy (u form ciemnopigmentowanych) niadawa lub tawo nia
da, z reguy bez rumieca, czasem pokryta piegami, pno
marszczca si w grube, gbokie fady. Wosy grube, rzadkie, gad
kie lub proste, ciemno-blond, kasztanowate lub szatynowe, rzadko
zdecydowanie jasne lub ciemne; zarost rzadki, czasem skpy, sztyw
ny; brwi do obfite, poziome lub ukowate, rzsy krtkie i rzad
kie; uwosienie ciaa nie tak skpe jak mona by oczekiwa; ysina
rzadka i pna, typu czoowego. Oczy mae, niezbyt pytko osadzo
ne w wysokim lub rednim oczodole; szpara oczna wska, nierzadko
ukona, wrzecionowata lub esowata; fada powiekowa niemal zaw
sze zaznaczona, czsto piknie rozwinita, fada mongolska niezbyt
rzadka; tczwka bardzo rnej barwy, jednak znacznie czciej
jasna ni piwna. Nos do niski ale wystajcy o szerokiej, niskiej,
czasem paskiej nasadzie, szerokim, zwykle wklsym lub falistym
grzbiecie, niezbyt tpym, czsto lekko poddartym kocu, niskich,
grubych, wydtych nozdrzach, wzniesionej lub poziomej przegro
dzie i okrgawych otworach. Uszy due, wyduone, nieodstajce.'
Warga grna wysoka o szerokim, pytkim, sabo odgraniczonym
philtrum i nieznacznym sulcus nasolabiaiis; usta due, wargi ciem
no rowe, grube, przy czym grna zwykle nie ustpuje gruboci
dolnej a niekiedy j przewysza. Zby due, tawe, bardzo moc
ne, osadzone zwykle w mniej lub wicej wyranie prognatycznych
wyrostkach zbodoowych tak, e Zbowa partia twarzy robi wra
enie nieco wysunitej ku przodowi. uchwa wysoka, zwaszcza
w porwnaniu z miernie wysok a zdecydowanie szerok szczk
grn, szeroka i masywna ale niezbyt kanciasta, o dobrze rozwini
tym waczu i paskim, zwykle cofnitym, nieksztatnym podbrdku.
Drugi wariant typu nordyczno-wyynnego odbiega od wyej
opisanego nieco lejsz budow, janiejsz pigmentacj106), bardziej
wyrazistymi rysami, mniej uwypuklonymi ukami jarzmowymi
i komi policzkowymi; obfitszym zarostem; szersz szpar oczn
przy sabiej rozwinitej fadzie powiekowej; wysz nasad, dusz
przegrod i wszymi otworami zawsze niezbyt ksztatnego nosa;
105) O glnie b io r c m ona by p p w ied zie , e ty p AQ s ta n o w i n a jm n ie j
u ro d z iw y sk a d n ik lu d n o c i P o lsk i.
106) N aw et c ie m n e fo rm y AQ nie w y k a z u j szczeglnie in te n s y w n e j pigm e n ta c ji.

110

troch cieszymi wargami, ortognatycznymi szczkami oraz dobrze


rozwinitym, prostopadym podbrdkiem. W sumie ta druga forma
AQ wydaje si by silniej przesunita w kierunku rasy nordycznej.Opis powyszy naley uzupeni stwierdzeniem, i wrd ludzi
posiadajcych typowy dla AQ zesp wskanikw spotyka si nie
kiedy osobniki o wydatnym nosie, do wyrazistych rysach twarzy
i ksztatnym podbrdku, fizjonomicznie zblione do typu pnocnozachodniego, a nawet (bardzo rzadko) gruborysych, falistowosych
i ciemnoskrych cho zwykle jasnookich brunetw, robicych wra
enie pochodnych rasy berberyjskiej (B)107). Jeli idzie o pierwsz
z tych dwu form, to poniewa dotychczas stwierdzono u niej jedy
nie pograniczne wartoci wskanika nosowego (7072), nie jest
wykluczone, i skupia ona istotnie ekstremy (niedokadne obserwa
cje?) typu pnocno-zachodniego108); co do drugiej za to wszelkie
wypowiedzi na jej temat trzeba odoy do czasu dokadniejszego
poznania waciwoci rasy berberyjskiej.
Ze wzgldu na wielk zwarto wskanikw typu nordycznowyynnego wypado jego podzia na frakcje oprze na pigmentacji.
Dzielono wedug zasady zastosowanej przy typie pnocno-zachod
nim, a mianowicie do f r a k c j i n o r d o i d a l n e j zaliczono for
my jasno-, do p o r e d n i e j dysharmonijnie-, do w y y n n ej
ciemnopigmentowane. Jako a b e r a c j e typu AQ traktowano
osobniki kojarzce nos o wskaniku poniej 70 z charakterystyczn
dla odmiany tej opraw oka109). rednie poszczeglnych frakcji
zestawia tablica 56.
Ta bl i c a 56.
rednie frakcyj typu AQ serii ilustrujcej.
C echa

1. W zro st
2. W sk. g w n y
3. m . tw .
4.
n o sa
5. P r o f il n o sa
6. B a rw a oczu
7.
,,
w o s w
8. s k ry

A q (40)

166,7
80,6
89,0
73,0
46,0
12,9
31,5
18,1
9. F a d a m o n g . 0 /0 22,5

W ah an ia
a q (36)
166,6
158
175
81,0
72
82
37,6
83 100
74,1
59 84
s.w k l. s.g a rb .
41,7
10,4
8 16
F
S
45,0
21,7
b
s
19,4

W a h a n ia
155 178
75 82
84 97
58
81
s.w k l.s.w y p .
4 16
(25) W
b
s

W ah an ia
aQ (7)
i62 174
168,9
77 82
80,5
87,6
84
89
70
80
74,1
44,3 m .w k l. p r .
4 5
5,4
44,3
4
7

23,3

107) R az n a to m ia s t (w pow . p i sk im ) m ie rz y a u to r p o b o ro w eg o , k t r y
p rz y p o m in a n ie ty le m ie sz a c a o d m ia n y tej ile n ie k t r e re k o n s tr u k c je r a s y
n e a n d e r ta ls k ie j .
108) J a k ju w ia d o m o , n ie p o d o b n a w te j ch w ili u s ta li g rn e j g ra n ic y
w s k a n ik a n o so w eg o d la r a s y r d z ie m n o m o rsk ie j.
109) T u ta j r w n ie w y p a d o z k o n ieczn o ci z a liczy o so b n ik a p o sia d a j c e g o
p o n a d to n ieco za k r tk tw a rz (n r. 90 B).

111

'itf*

w;
wjll
.j Usil.
:W
r /*!
1r ' : H

:i
>*h

.i Hi!

[ ,'*fe
<r
f M

..!t
h'Hhl|
i!

1>i
KK
-li
'Mi

'*#

Ukad rednich jest naog do prawidowy. Poza nieoczekiwa


nym rozoeniem si fady mongolskiej, zastrzeenia moe budzi
jedynie nieco za krtka gowa i zbyt maa wydatno nosa frakcji
poredniej. Wysoki stosunkowo wzrost aQ mona by tumaczy
szybszym tempem rozwoju gdyby nie zwalniaa od tego maa li
czebno zespou. Wyjanienie innych nieprawidowoci bdzie mo
liwe dopiero po zgromadzeniu liczniejszych materiaw i dokad
niejszym poznaniu wewntrznej struktury typu AQ. Ilociowy sto
sunek frakcyj (48 : 43 : 8) nie wymaga interpretacji wobec zdecy
dowanej przewagi A nad Q w serii.
Formu genetyczn typu nordyczno-wyynnego (A x Q) naley
uwaa za przykadow hipotez morfologiczn. Jest ona wielce
prawdopodobna dla trzonu tego zespou. Natomiast za mieszacw
kromanionoidalnych mona by uzna (idc po linii zaoe
EJMISA) tylko t cz typu AQ, ktra nie posiada adnych cech
mongolskich11 (jasnookich blondynw za AY, ciemniejszych
0 wskaniku gowy poniej 80 za YE)) reszt trzeba by umieci
gdzieindziej. Do typu pnocno-zachodniego dao by si zaliczy tyl
ko nieliczne osobniki, a co do mieszacw rasy berberyjskiej to
trzeba przede wszystkim posiada dowd na to, e odgrywa ona
w populacji polskiej jakkolwiek godn uwagi rol. Wszystkie tego
rodzaju koncepcje s jednak przy obecnym stanie taksonomii antro
pologicznej do ryzykowne. Natomiast moe autora spotka susz
ny do pewnego stopnia zarzut, e wrd jego aberacyj typu nor
dyczno-wyynnego mogy si znale mieszace innych, wskonosych skadnikw odmiany tej a mianowicie ras: pacyficznej (Z)
1 arktycznej (I). Ewentualno taka jest zupenie prawdopodobna,
zwaszcza jeli chodzi o pochodne Z, ale autor nie uwaa ich wyod
rbnienia na podstawie rozporzdzalnego zespou cech za zadanie
atwe ani konieczne, wobec tego, e podajc materia indywidualny
umoliwia dokonanie potrzebnej korekty zainteresowanemu czy
telnikowi.
Pozostawaa by sprawa nadania typowi AQ krtszej nazwy.
Waciwie wypadao by go nazwa k o n e c k i m ktry to termin,
cho mniej udatny od ogu koncepcyj nomenklatorycznych J. CZEKANOWSKIEGO, mia by jednak nie mniej sensu jak n.p. okrele
nie rasa neandertalska czy grymaldyjska. Z pewn doz susz
noci mona by rwnie przyj termin TALKI-HRYNCEWICZA
typ fiski (c z u c h o s k i?) gdyby inne wyrnione przez tego
autora zespoy {typ krywiczaski%a nawet piastowski) nie wy
kazyway take pewnych waciwoci charakterystycznych dla AQ.

Typ k r o m a n i o n o i d a l n o - r d z i e m n o m o r s k i . .
Typ oznaczony mianem kromanionoidalno-rdziemnomorskie(YEj jest jako jeden z nielicznych i niedawno wyodrbnionych
ladnikw ludnoci Polski niezbyt atwy do scharakteryzowania,
wietle bardzo maego materiau serii ilustrujcej przedstawia
on jako niskorosy redniogowiec o szerokiej twarzy, do wsim, wydatnym nosie, jasnych oczach, do ciemnych wosach i jasj skrze, nieposiadajcy fady mongolskiej (por. tab. 57 i tab.
H a).
T a b l i c a 57.
rednie typu YE serii ilustrujcej (N = 9).
Cecha
1. Wzrost
2. Wsk. gwny
3. morf. twarzy
4. nosa
5. Profil nosa
6. Barwa oczu
7.
wosw
8.
skry
9. Fada mong. w /o

Wahania

162,8
78,5
82,0
66,0
55,6
10,6
38,9
17,5

155 169
75 79
79 83
61 -- 69
s.wkl. garb.
6 16
5 26
b 8

Typ YE nie ma dotychczas odpowiednika w systematyce antro


pologicznej. Brak rwnie jakiejkolwiek uytecznej serii porw
nawczej przedstawicieli tego typu a i jego opis fizjonomiczny musi
by na razie bardzo fragmentaryczny.
W wietle dotychczasowych skpych spostrzee przedstawiaj
sijmieszacy Y z E jako ludzie o sucho-masywnej ale niezbyt mu
skularnej i nie zawsze harmonijnej budowie ciaa; raczej duej,
dobrze urzebionej mzgoczaszce i zwykle drobnych cho czasem
dziwnie twardych rysach twarzy, w ktrej niezbyt wystajcy nos
kojarzy si z szerokawymi, cienkowargowymi ustami, miernie sze
rok szpar oczn oraz nisk, szerok i kanciast uchw o wydat
nym podbrdku. Ubarwienie tej formy cechuje si naog pewnym
jak gdyby stonowaniem, pozostajcym w wyranym przeciwiestwie
do kontrastowoci pigmentacyjnej tak uderzajcej u innego mie
szaca rasy kromanionoidalnej typu YH.
S tr u k tu r a a n tro p o lo g ic z n a P o lsk i Cz.

113

Nie moe dziwi, e spord trzech irakcyj typu YE dwie tylko


wystpiy w dziewicioosobowej grupie serii ilustrujcej. S to:
f r a k c j a k r o m a n i o n o i d o k s z t a t n a , zoona z osobni
kw jasnopigmentowanych ale rnicych si od typu AY kaszta
nowatymi wosami (R, S, 6, 7, 8) lub niszym wzrostem oraz f r a k
cj a p o r e d n i a , obejmujca jednostki ubarwione dysharmonijnie.
T a b l i c a 58.
rednie frakcyj typu YE serii ilustrujcej.
Cecha

Ye(6)

1. Wzrost
161,3
2. Wsk. gwny
79,2
3. morf. twarzy 82,3
4. nosa
65,6
5. Profil nosa
56,7
6. Barwa oczu
11,3
7.
wosw
35,0
8.
skry
16,7
9. Fada mong. w % _

Wahania

..

155 165
78 79
79 83
61 69
fal. pr.
8 16
8 26
b 8

ye (3)

Wahania

165,7
163 169
77,3
75 79
81,5
79 83
66,8
64 68
53,3 s. wkl.-garb.
9,0
6 13
46,7
5 7
8
20,0

Chocia omwienie otrzymanego obrazu mona by miao odo


y do czasu uzyskania liczniejszego materiau, jednake warto ju
teraz zaznaczy, i jedyn bodaj powan nieprawidowo wy
niku niski wzrost frakcji Ye( mona tumaczy bd czynnikami
rozwojowymi, powodujcymi nieukoczenie procesu ronicia form
kromanionoidoksztatnych110), bd te traktujc j jako efekt za
liczenia do tej frakcji oobnikw zbyt niskich aby mogy wej
do, zblionego niekiedy zespoem waciwoci, typu AY*111). Chcc
da pewne pojcie o wygldzie nie stwierdzonej w serii ilustrujcej
frakcji yE, skupiajcej formy ciemno pigmentowane, rnice si
od typu litoralnego (EH) i rdziemnomorskiego skrzyda sublaponoidw (El) bd to wzrostem bd proporcjami czaszki i nosa, przy
toczono poniej dane osobnicze dotyczce dwu przedstawicieli tej
frakcji, Cygana i Walijczyka, wchodzcych w skad zanalizowanych
seryj porwnawczych:
110) p o r. n p . o so b n ik i N r 877S (Ye) i N r 71Cz (Ay).
111) N aw iasem m o n a doda, i je li b y w ra z z p o d n o sz e n ie m si w z ro stu
n a s t p o w a o i c ie m n ie n ie w osw p o p ra w ia b y si z w ie k ie m tak e, d o n ie o
cze k iw a n y , sto s u n e k ilociow y f ra k c y j (67 : 33).

114

27 Wal.
41 Cyg.
Cecha
170
159
1 Wzrost
2. Wsk. gwny
77,8
76,1
82,8
81,4
3. morf. twarzy
56,4
69,4
4. ,, nosa
10
piwne
6. Barwa oczu
brun.
7.
,, wosw
W
?
t.biaa
8.
skry
Odnonie granic typu kromanionoidalnordziemnomorskiego
naleaoby stwierdzi czy rzeczywicie nie wystpuje u niego nig
dy twarz rednia. Spotyka si bowiem niekiedy redniolice formy
typu AE przypominajce fizjonomicznie YE.
Przyjcie formuy genetycznej Y x E jest przede wszystkim ko
niecznoci morfologiczn. W wypadku odrzucenia tej formuy trze
ba by chyba traktowa omawiany zesp jako dysharmonijny typ
pnocno-zachodni (wzgldnie nordyczny) o infantylnym ksztacie
twarzy, lub te uznawszy cz za niewyronite AY, przyj dla
reszty zgoa fantastyczn koncepcj niedopigmentowanego typu
Moralnego (EH). Pozatym pozostaje jeszcze mao pontna ewentualalno powikszenia bogactwa form typu subnordycznego. Ponie
wa za nie\viele jest pewnie pomysw rwnie niebezpiecznych dla
rozwoju wszelkiej systematyki niegenetycznej jak hipoteza dyshar*monijnych mieszacw, pozwalajca rozciga granice jednostek
taksonomicznych w sposb zgoa dowolny, przeto pojcie mieszaca
kromanionoidalno-rdziemnomorskiego bdzie koniecznoci a do
td, pki nie obal go badania genetyczne.
Przyzna trzeba, e rzadko kiedy pokusa zastpienia nazwy
zoonej przez prost jest tak dua jak przy typie YE. Poniewa
za wiele zdaje si przemawia za tym, i jest on w nadatlantyckiej
Europie pospolitszy ni gdzie .indziej, mona by go okreli mianem
a t l a n t y c k i e g o.
.

Typ k r o m a n i o n o i d a 1n o - a r m e n o i d a 1n y.
Mimo, e zesp morfologiczny oznaczony nazw typu kromanionoidalno-armenoidalnego (YH) jest w Polsce rwnie nieliczny jak
dopiero co opisany YE, a przy tym morfologicznie o wiele mniej od
niego zwarty, to jednak mona o nim powiedzie znacznie wicej,
poniewa ze wzgldu na swe waciwoci fizjonomiczne, a zwaszcza,
wspomnian ju wybitnie kontrastow pigmentacj, bardziej rzuca
si w oczy. O wygldzie jego w serii ilustrujcej poucza tablica 59
i XII a.
j

112) sk a la M A R T IN A -S C H U L T Z A .

115

..............

'

'

"

.................

Ta b l i c a

59.

rednie typu YH serii ilustrujcej (N 19).


Cecha
1. Wzrost
2. Wsk. gwny
3. morf. twarzy
4. nosa
5. Profil nosa
6. Barwa oczu
7.
wosw
8.
skry
9. Fada mong. w %
Wi!f

Wahania

166,8
84,8
83,1
64,3
52,6
10,9
56,8
25,0

153 177
80 89
76 92
58 69
m.wkl.m.wyp.
3 16
8 W
8 s

Jak wida jest to typ redniorosy, krtkogowy i szerokolicy


wskim, miernie wydatnym nosie, jasnych niemongolskich
oczach, bardzo ciemnych wosach i bardzo ciemnej (jak na stosunki
europejskie) skrze.
W zanalizowanych seriach obcych wystpuje YH zbyt nielicz
nie aby mogy dostarczy odpowiednich materiaw porwnaw
czych. Trudno te znale dla niego odpowiednik we wspczes
nych systemach antropologicznych. Pewnych analogij mona by si
co najwyej doszukiwa si w, kombinatorycznych zreszt, jednost
kach B. KERLJA113) (savide, pamionide).
Pod wzgldem fizjonomicznym cechuje si mieszaniec kromanionoidalno-armenoidalny tendencj do budowy eurysomatycznej;
osobniki naprawd smuke spotyka si rzadko. Kociec posiada ra
czej masywny, uminienie dobre, podcik tuszczow czsto ob
fit. Do dua gowa tego typu wspiera si na krtkiej, grubej szyi
o sabo zaznaczonym jabku adamowym. Tuw dugi o miernie
szerokich lub szerokich, lekko spadzistych barkach i szerokawych
biodrach; klatka piersiowa krtka, szeroka i gboka, obwd pasa
znaczny, poladki wypuke. Pier kobieca pkulista, zwykle mniej
lub wicej obfita. Koczyny raczej krtkie, dobrze uminione; do
nie szerokie o do krtkich, grubych palcach; stopy do due,
czsto sabo wysklepione o niewysokim podbiciu. Kogi nawet
u kobiet nie zawsze ksztatne z powodu zbyt wielkiej masywnoci.
Czaszka miernej wielkoci, cika cho niezbyt silnie urzebiona,*4
o

113) B. S K E R L J. D ie R a ssisch e G lie d e ru n g d e r M e n sch h eit. Z sc h r. . R ass.


4 B. 1936.

116

w normie wierzchokowej prawie sferoidalna lub (rzadziej) sfenoidalna, raczej niska. Czoo nierzadko do wysokie, szerokie, nie
mal prostoktne, prawie prostopade, o do wyranie zaznaczonych
ukach nadoczodoowych, paskiej gadzinie, wyranych liniach
czoowo-skroniowych i mniej lub wicej uwypuklonych gu
zach czoowych; skronie paskie, ciemi paskie, potylica do sze
roka, lekko wypuka. Twarz okrgawa ub picioktna, nierzadko
owalna, czasem odwrotnie trapezowata ub kwadratowa, o rysach
niezbyt wyrazistych, niekiedy do grubych, rzadko regularnych.
uki jarzmowe zwykle zaznaczone, szeroko rozstawione, ku uszom
rwnomiernie rozszerzajce si, koci policzkowe nierzadko lekko
uwypuklone, panniculus malaris sabo rozwinity, ale policzki cz
sto pene, fossa canina umiarkowana. Skra cienka, na czole do
luna, zwykle wyranie niada, bardzo czsto z piknym i wyra
nym rumiecem, z reguy nie pokryta piegami, pno marszczca
si w pytkie, szerokie fady. Wosy, grube, gste i obfite, gadkie
lub lekko faliste, najczciej bardzo ciemne, wyjtkowo (u Yh) ka
sztanowate; zarost obfity, umiarkowanie twardy; brwi zwykle
obfite, szerokie, czasem zronite, poziome, rzadziej ukowate; rz
sy dugie, do gste; uwosienie ciaa obfite; ysina pno wyst
pujca, ciemieniowa. Oczy niewielkie i niezbyt pytko osadzone
wT okrgawych do wysokich oczodoach; szpara oczna miernie
szeroka, pozioma, wrzecionowata; fada powiekowa sabo rozwi
nita, ale powieka semicka11 rzadka; tczwka zasadniczo jasna
o intensywnej barwie, rzadko zielonawa, wyjtkowo piwna (u Yh).
Nos rnej wysokoci (raczej niski), zwykle niezbyt wystajcy,
o niewysokiej, szerokawej nasadzie, rednio szerokim, czsto wkl
sym grzbiecie, do tpym, nierzadko bulwkowatym zakoczeniu,
wysokich, niegrubych, sabo uwypuklonych nozdrzach, poziomej lub
lekko wzniesionej przegrodzie oraz do krtkich i wskich otwo
rach. Uszy do due, umiarkowanie grube, nicodstajce. Warga
grna do niska, philtrum raczej wskie i wyranie odgraniczone,
rzadko pytkie, sulcus nasolabialis wyrany ale krtki i nieostry;
usta niewielkie, wargi pene, ciemno purpurowe. Zby do due,
rwne, biae, jak na mieszaca H do mocne. uchwa nawet
w stosunku do niewysokiej cho zdecydowanie szerokiej szczki
grnej niska, szeroka ale nie kanciasta, o dobrze rozwinitym
waczu i niewielkim, zwykle piknie zaokrglonym podbrdku. Dla
cisoci wypada zaznaczy, i opis powyszy, jako cparty na nie
wielkiej iloci spostrzee, moe si z biegiem czasu okaza niezu
penie dokadnym.

117
<#

Frakcje typu YH, wystpujce w niewymagajcym interpreta


cji stosunku liczbowym (26 : 37 : 37)114), rni si do wyranie,
o czym mona si przekona z zaczonej tablicy 60.
Ta b l i c a 60.
re d n ie fra k c y j ty p u Y H s e rii ilu s tru j c e j.
C ech a

Yh (5)

163,4
W zro st
81,0
W. g w n y
m . tw a rz y
80,8
62,1
nosa
58,0
5 . P ro fil no sa
7,3
6 . B a rw a oczu
7.
48,0
w osw
8 .
,,
sk ry
2 0 ,0
9. F a d a m ong. w lVo ~
.
.
3.
4.
1

W ah an ia

y h (7)

153 175
80 82
79 82
53 6 8
s.w k l.s.w y p
3 14
4 8

168,9
86,3
79,9
65,3
58,6

12

1 2 ,0

60,0
28,0

--

W ah an ia

yH (7)

W ah an ia

167,1
161 177
8 6 ,1
83 89
8 8 ,1
76 83
60 69
64,9
fa l.m .w yc). 42,9
8 16
1 2 ,0
V w
60.0
26,0
8
S
\
~

163 174
83 8 8
84 92
59 69
m .W kl.p r.
8
10
4 . W
12
s

Jak wida w pierwszej f r a k c j i (Yh) zebrali si osobnicy niskoroli, redniogowi i szerokolicy, o wskich wydatnych nosach,
do ciemnych, niemogolskich oczach, ciemnych wosach i do
ciemnej skrze. Na podstawie powyszej charakterystyki, mona by
sdzi, e Yh niewiele rni si od armenoidoksztatnej frakcji typu
litoralnego (eH), od ktrej jest tylko nieco janiejszy i niszy.
W rzeczywistoci podobiestwo zachodzce midzy obydwoma jed
nostkami jest niewspmiernie mniejsze a rednie naszego Yh mo
na uzna za przypadkowe. Ewentualno otrzymania tego rodzaju
przecitnych zachodzi zawsze przy operowaniu niewielk iloci
spostrzee dotyczcych cechy wykazujcej wielk skal waha.
Omawiany przypadek jest zupenie jasny: w skad Yh wchodz dwa
rnice si pigmentacj ugrupowania (facje?) jedno, z reguy
rzadsze, cechujce si piwnymi oczami i kasztanowatymi wosami,
drugie, znacznie pospolitsze, zoone z osobnikw jasnookich a bardzo
ciemnowosych. Ot przypadkowo naszego wyniku polega na
tym, e, jak przekonuje rzut oka na materia indywidualny (tab.
XII a), rzadsza, piwnooka forma Yh wystpia w serii ilustrujcej
w sposb nieoczekiwanie liczny, obniajc wydatnie redni barwy
oczu i upodabniajc w ten sposb cao frakcji do typu litoralnego,
mimo, e kada z jej czci skadowych jest od eH zdecydowanie r
na. W dodatku za tak si nieszczeglnie zoyo, e wikszo przed
stawicieli frakcji Yh jest wyjtkowo niskorosa, podczas gdy w isto
cie wzrost jej jest znacznie wyszy, co autor mia mono stwier114)
m o n a co n a jw y e j oczek iw a , e w lic z n ie jsz y c h se ria c h m n ie jsz y b
dzie o d se te k Yh.

zi na podstawie, bdcych niegdy w jego dyspozycji, liczniejych materiaw. Mylc tedy o k r o m a n i o n o i d o k s z t a t i <j f r a k c j i typu YH, naley j sobie wyobraa jako znacznie
wysz i bardziej jasnook mimo, e z koniecznoci zalicza si do
niej, rzadkie zreszt, osobniki ciemnopigmentowe rnice si od
Bl wysokim wzrostem. Dwa pozostae ugrupowania YH posiadaj
habitus bardzo typowy. F r a k c j a p o r e d n i a yh skada si
osobnikw redniorosych, krtkogowych, bardzo szerokolicych,
o wskich wydatnych nosach, jasnych oczach, bardzo ciemnych
wosach i takiej skrze115). Najciekawsze ze wszystkiego jest tutaj
i.o, e uderzajco ciemne wosy i skra wystpiy u mieszaca rasy
lasnej z ciemn. Wyglda to tak, jakby rasa armenoidalna zupenie,
a nawet transgresywnie, dominowaa co do tych cech nad kromanionoidaln. F r a k c j a a r m e n o i d o k s z t a t n a (yH) rni
;i od poprzedniej waciwie jedynie wsk twarz i mao wydat
nym nosem. Ta ostatnia waciwo nie moe budzi zdziwienia,
.koro si pamita, e do yH zalicza si, midzy innymi, take te
osobniki, ktre rni si od jasnookich dynarczykw wklsym no
sem. Za do nieoczekiwane mona raczej uwaa wysokie warto
ci rednich wydatnoci nosa w dwu innych frakcjach.
Jeli chodzi o granice typu YH to przede wszystkim naleao by
stwierdzi, czy do frakcyj krtkogowych nie mona przypadkowo
zalicza osobnikw rnicych si od nich jedynie wyszym wska
nikiem nosa. Trzeba przyzna, i wiele obserwacyj przemawia
przeciw kategorycznemu wykluczeniu takiej ewentualnoci. Drugie
pytanie, ktre trzeba zada, dotyczy wystpowania wosw janiej
szych ni kasztanowate, oraz rudych u przedstawicieli yH. Kwestia
ta czy si z problemem wystpowania rudoci u mieszacw armenoidalnych wogle. Po trzecie wypadao by ustali czy bardzo sze
roka twarz (poniej 80) uniemoliwia sama przez si zaliczenie osob
nika do Ah i decyduje o umieszczeniu go w YH. Po czwarte wresz
cie, warto by rozstrzygn czy formy uwaane obecnie za Ah, a po
siadajce niedynarski, krtki cho wski i niewklsy nos, lub zde
cydowanie eurysomatyczn konstytucj, nie powinny by waciwie
.okrelane jako YH.
Prawdopodobiestwo formuy genetycznej typu kromanionoidano-armenoidalnego (Yx H) jest o tyle due, e chcc go zlikwi
dowa, naleao by uzna jego frakcj kromanionoidoksztatn za
szerokotwarzowy (dysharmonijny) typ pnocno-zachodni, krtkogo2

115)
stw ie rd z a n a n ie je d n o k r o tn ie b ia o '1 s k ry a rm e n o ia w je s t ja k w ia
d om o zasad n iczo r n a o d n o rd y c z n e j i k r o m a n io n o id a ln e j. gdy p rzech o d zi p o d
w p y w em in so ac ji w c a k ie m in te n s y w n n ia d o .

119

we za formy potraktowa jako ,,niedopigmentowanych alpejczykw'


lub atypowych (wklso- i niezbyt wskonosych) dynarczykw. Na !.<
za, tak jak i na zaliczenie ogu form oznaczanych jako YH do
typu subnordycznego, nie moe si zgodzi aden morfolog.
Nadanie krtszej nazwy typowi kromanionoidalno-armenoida)
nemu nie jest atwe ze wzgldu na brak dokadniejszych wiadomo
ci o jego rozmieszczeniu. Najstosowniejszy moe byby tu termin
typ p s e u d o a 1p e j s k i, wskazujcy na pozorne podobie
stwo YH do HL.
Ty p k r o m a n i o n o i d a l n o - l a p o n o i d a l n y .
Typ oznaczony mianem kromanionoidalno-laponoidalnego jesl
najliczniejszym, najdawniej (jako jasna lub wysoka (3) wyr
nianym i, mimo bardzo niejednolitej budowy ciaa, najlepiej stosun
kowo poznanym z hipotetycznych mieszacw Y. O jego wygldzie
w serii ilustrujcej daje pojcie tablica 61 i XIII a.
Ta b l i c a 61.
rednie typu YL serii ilustrujcej (N ~ 49).
Cecha

Wahania

1. Wzrost
156 180
167,5
2. Wsk. gwny
80,4
74 82
3. morf. twarzy
72 83
80,6
4. nosa
76,0
70 88
5. Profil nosa
44,3
s.wkl.s.wj
6. Barwa oczu
3 16
11,4
7.
,, wosw
38,2
23 W
8.
skry
21,4
b s
8,2
9. Fada mong. w /o

Jak wida jest typ YL redniorosy, redniogowy i szerokolicy.


posiada rednioszeroki, niewydatny nos, jasne oczy, do ciemne
wosy i do ciemn skr; fada mongolska wystpuje u niego
rzadko.
Pewnego podobiestwa do tej jednostki mona by si dopatry
wa w rasie batyjskiej rosyjskiego antropologa A. I. JARCHO
(o ile mona wnosi ze zbyt skpo ilustrowanego liczbami opisu
w podrczniku BUNAKA)116). Jednake JARCHO opisa dokadniej
116)
W. W. BU N A K , M. F . N IE S T U R C H i J. J . R O G IN S K IJ. A n tro p o o g ija .
M oskw a 1941, str. 302.

jedynie formy jasnopigmentowane (odpowiadajce naszemu -VI)117),


wyznaczajc przy tym nieco inaczej grn granic wskanika
gwnego.
Do bardzo ciekawych wnioskw prowadzi porwnanie wyej
opisanej grupy YL z analogicznym zespoem Lapoczykw (tabl. 62
i XIII b).
Ta b l i c a 62.
rednie Lapoczykw
Cecha
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.

Wzrost
Wsk. gwny
morf. twarzy
nosa
Profil nosa
Barwa oczu
wosw
skry
Fada mong. w /o

typu YL (N ~28).

A
157,4
80,8
79,6
76,1
39,3
10,8
37,5
?
3,6

Wahania
146
77
73
70

166
82
83
85

wkl.m.wyp.
ciem.jasne
bl. ciemn.
?

Jak wida, pominwszy wzrost, podobiestwo obydwu grup YL


jest uderzajce. Jedyna godna uwagi rnica, w wydatnoci nosa, tu
maczy si w sposb prosty11718), mniej nordycznym charakterem serii
laposkiej, sprawiajcym, e YL znacznie rzadziej wykrzyowuje
si tam z wsko- i wydatnonosych form typu subnordycznego ni
w Polsce. Co za tyczy si wzrostu, to podpadajco niska rednia
grupy laposkiej wywoana jest wedug wszelkiego prawdopodo
biestwa niekorzystnymi warunkami rodowiska. Wskazuje na to
fakt, e rnica midzy wzrostem obydwu porwnywanych grup YL
(167,5 157,2 = 10,3) jest bardzo bliska stwierdzonej dla odpowied
nich grup AL (165,8 154,7 = 11,1), przy czym konwergencja ro
nie jeli si porwna zesp laposki z blisz mu morfologicznie
frakcj aL serii ilustrujcej (165,2 154,7 = 10,5). Niewiele mniej
sza jest rwnie rnica midzy laponoidalnymi grupami obydwu
populacyj (161,6 153,1=8,5). Rozpito stwierdzonych rnic wy
noszca niecae 3 cm (11,1 8,5 = 2,6) wydaje si przemawia za
susznoci wyraonego na str. 5 niniejszej pracy przypuszczenia,
117) O fo rm a c h c ie m n ie j p ig m e n to w a n y c h w s p o m in a ty lk o , ja k o o w a r ia n
c ie ,,su b la p o n o id a ln y m r a s y b a 1 1 y j s k i e j .
118) n a w e t a b s tr a h u j c od r n e j k la s y fik a c ji p ro filu nosa.

121

e r o d o wi s k o o b n i a j c w z r o s t o d d z i a y w u j
r ani ej wi c e j r wn o mi e r n i e na w s z y s t k i e j e d
n o s t k i t a k s o n o mi c z n e , z a c h o wu j c p r z e z t o za
c h o d z c e mi d z y ni mi r n i c e b i o l o g i c z n e .
Z przytoczonych danych zdaje si rwnie wynika, e rasa laponoidalna jest stosunkowo najmniej wraliwa na niekorzystne warunki
subarktyczne.
Pod wzgldem budowy ciaa rozpada si typ kromanionoidalnolaponoidalny na dwa wyrane warianty, do luno zwizane przez
niezbyt liczne formy porednie. Jeden z nich, moe mniej czsty ale
bardzo charakterystyczny, obejmuje ludzi smukych a muskular
nych, o masywnym kocu i nieznacznej podcice tuszczowej. Nie
wielka ich gowa osadzona jest na niezbyt krtkiej, do grubej
szyi o wyranie zaznaczonym jabku adamowym. Tuw maj
do krtki, barki szerokie, niemal' poziome, klatk piersiow sze
rok ale do dug i pask, biodra wskie, obwd pasa may, po
ladki paskie. Pier kobieca umiarkowanie obfita, bardzo rnie
uksztatowana, niekiedy nawet tarczowata. Koczyny nieoczekiwa
nie dugie, muskularne; donie dugie, szerokie i twarde o dugich,
kocistych palcach; stopy redniej dugoci, miernie szerokie, dob
rze wysklepione o do wysokim podbiciu. Nogi kobiece ra nie
rzadko nadmiernym uwydatnieniem mini. W sumie jest to budowa
bliska najlejszym postaciom rasy kromanionoidalnej, do dziwna
u pochodnej przysadkowatego laponoida. Drugi, liczniejszy, wariant
skupia osobniki krpe i rozronite o mocnym kocu, masywnym
uminieniu i znacznej podcice tuszczowej. Gow maj wiksz,
szyj krtsz i grubsz ni wariant pierwszy, jabko adamowe"
sabiej zaznaczone. Tuw dugi, barki szerokie, lekko spadziste,
biodra szerokie, klatka piersiowa szeroka, do krtka, miernie
gboka, obwd pasa znaczny, poladki do wypuke. Pier kobieca
obfita, zwykle pkulista. Koczyny krtkie, grube, dobrze umi
nione; donie szerokie, grube o krtkich, grubych palcach; stopy
do krtkie, szerokie, dobrze wysklepione o miernie wysokim pod
biciu. Nogi, zwaszcza u kobiet, naog ksztatne, grzesz niekiedy
zbytni masywnoci. Wariant ten wykazuje jak wida, wyrane
przesunicie w kierunku waciwoci rasy laponoidalnej. Czaszka
rnej wielkoci ale u obydwu form gruba, cika i dobrze urze
biona, w normie wierzchokowej sfenoidalna lub szeroko-eliptyczna,
raczej wysoka. Czoo szerokie miernie wysokie, czasem niskie, pra
wie prostoktne, niekiedy ku grze lekko zwone, pochylone: uki
nadoczodoowe wyrane lub wydatne, gadzizna wypuka, guzy czo
owe sabo zaznaczone; skronie sabo uwypuklone, ciemi lekko
sklepione, ku tyowi nieco spadziste, potylica miernie szeroka,
122

reguy wyranie zaokrglona, opisthokranion nisko pooony.


Twarz picioktna, okrga lub odwrotnie trapezowata, nie rzadko
Idwrotnie jajowata, czasem okrgiawa lub niemal kwadratowa
' rysach bd to twardych i surowych (wariant 1), bd bardziej
mikkich ale zwykle grubych i nieregularnych. uki jarzmowe wyr;ine, szeroko rozstawione, rwnomiernie ku uszom rozszerzajce
fu;; koci policzkowe mniej lub wicej wyranie zaznaczone, panniculus malaris rzadki, policzki paskie lub wyranie wklse
(nar.' 1) wyjtkowo pene, fossa c.anina bardzo wyrana. Skra
gruba, na czole nienapita, powa rnych odcieni, czsto niada,
i idko czerwonawa lub prawdziwie biaa, zwykle bardzo dobrze
"paajca si, bez rumieca, niekiedy piegowata, do wczenie
marszczca si w grube fady. Wosy do grube, niezbyt gste
gadkie lub lekko faliste, bardzo rnych odcieni, przewanie jed
n a k do ciemne; zarost naog niezbyt obfity, do twardy; brwi
raczej obfite, czsto szerokie, poziome lub wzniesione; rzsy do
ilugie, niezbyt gste; uwosienie ciaa mierne lub sabe, ysina p
na typu ciemieniowego. Oczy niewielkie, do gboko osadzone
niskim, prostoktnym oczodole; szpara oczna mierna lub wska,
pozioma albo ukona, krtkowrzecionowata; fada powiekowa naj
czciej dobrze rozwinita, niekiedy bardzo wybitna, rzadko jednak
wyksztacona w prawdziw fad mongolsk; tczwka bardzo r
nie ubarwiona, najczciej jasna. Nos do wysoki i wystajcy
szerokiej ale rzadko naprawd niskiej, zwykle redniowysokiej,
niekiedy do wysokiej nasadzie119), szerokim, zwykle wklsym,
rzadziej falistym lub prostym grzbiecie, do tpym kocu, miernie
wysokich do grubych, mocno wypukych nozdrzach, wzniesionej
!ub poziomej przegrodzie, i niezbyt krtkich, szerokich otworach.
Warga grna do niska, philtrum szerokie, pytkie, sabo odgrani
czone, sulcus nasolabialis niezbyt wyrany, zwykle krtki; usta
lue. wargi czsto cienkie, stosunkowo bardzo ciemno zabarwione.
Zby niezbyt due, tawe, umiarkowanie trwae. uchwa do
wysoka i szeroka cho naog niekanciasta, o mocnym waczu i za
okrglonym lub wypukym, szerokim podbrdku, nie rzuca si
w oczy przy miernie wysokiej i zdecydowanie szerokiej, zwykle
ortognatycznej, szczce grnej.
Podziau typu kromanionoidalno-laponoidalnego na f r a k c j e
lokonano na- podstawie pigmentacji Do k r o ma n i o n o i d o k s z t a t n e j zaliczono osobniki o nielaponoidalnych oczach i woach. do p o r e d n i ej dysharmonijnie pigmentowane, do 1a119) k t ra czsto ty lk o d la te g o w y d a je si n a p ie rw sz y rz u t oka n isk , i
aieci si p o d w y d a tn y m w d o ln e j p a r tii czoem .

123

p o n o i d o k s z t a t n e j nieliczne formy ciemne, rnice si od


typu sublaponoidanego (EL) wysokim wzrostem lub dug czaszk.
Waciwoci wszystkich trzech frakcyj zestawia tablica 63.
Ta b l i c a 63.
rednie frakcyj typu YL serii ilustrujcej.
C echa
1. W zrost
. W, g w n y
3. m . tw .
4. no sa
5. P ro f il nosa
fi. B a rw a oczu
7.

w osw
8.

s k ry
9. F. m . w 0/ 0
2

Y1 (26)

W ahania

163,3
156 176
74 82
80,5
75 82
80,1
77,8
70 8 8
43,5 m .w kl..s.w y p
16
8
13,2
6 23
30,4
b
s
2 0 ,0
3,8

y l (2 0 )
168,1
80,2
81,1
74,1
43,9
10,3
46,5
2 1 ,1
1 0 ,0

W ah an ia

yL (3)

W ahania

159 180
75 82
72 . 83
70 87
s.w k l. pr.
3 16
K W
7 s

173,3
80,9
81,2
74,4
53,3
3,7
50,0
30,0
33,3

171 178
78 82
79 82
72 75
fal. pr.
3 4
T
s
.

Wida z niej, e ukad przecitnych jest naog bardzo prawid


owy, z tym, e dla wzrostu trzeba zaoy rne tempo ronicia
poszczeglnych frakcyj, oczywicie pamitajc zarazem, i rednie
trjosobowej grupy yL naley bra cum grano salis. Ukad cech
pigmentacyjnych i fady mongolskiej jest idealny: pigmentacja
ciemnieje a liczebno fady wzrasta w kierunku od frakcji kromanionoido- do laponoidoksztatnej. Niemal rwnie dobrze uoyy si
przecitne wskanika nosa, danych za dotyczcych wskanika twa
rzowego nie bdzie mona oceni a do czasu ustalenia redniej tej
cechy dla Y na odpowiednio licznym materiale. Nieprawidowoci
w ukadzie przecitnych wydatnoci nosa i wskanika gwnego s
tak mae, e mona by je pomin milczeniem jako stwierdzone dla
grupy stosunkowa nielicznej. Jednake tumaczy je poniekd zao
enie przyjte dla wzrostu, gdy nie jest wykluczone, i wraz z do
rastaniem bdzie trwa proces ustalania si proporcyj twarzy
i czaszki, rwnoznaczny z odchodzeniem od form infantylnych,
a polegajcy (o ile wiadomo) u wszystkich form ludzkich na mniej
lub wicej intensywnym zwaniu si czaszki, twarzy i nosa oraz
uwydatnianiu tego ostatniego. Zupenie nieoczekiwany stosunek
liczbowy frakcyj (53 :41 : 6) mg by znowu wiadczy, albo o niezakoczonym jeszcze w wieku poborowym procesie ciemnienia, albo
o skomplikowanym przebiegu zjawisk facjotwrczych, albo wresz
cie o niesusznoci samej zasady podziau na frakcje.

124

Chcc sprecyzowa granic typu YL trzeba przede wszystkim


lefinitywnie ustali najwysz moliw u niego warto wskanika
gwnego. Poza tym wypadao by rozstrzygn czy ciemno pigmenlowane formy zaliczane do frakcji yL s istotnie dobrze lokowane.
Wreszcie naleaoby stwierdzi czy t.zw. niedopigmentowany typ
;ublaponoidalny nie jest w rzeczywistoci mieszacem kromaniono(dalno-laponoidalnym co, trzeba przyzna, wyglda napozr zupe
nie prawdopodobnie.
Chcc zakwestionowa przypisywan omawianemu zespoowi
morfologicznemu formu genetyczn: L x Y, naleao by bd to
/.decydowa si na wczenie go w caoci do AJh co jest morfolo
gicznie i fizjonomicznie nadzwyczaj mao pontne i co uczynio by
iL najbardziej dugogow frakcj typu subnordycznego, bd te
powrci do zgoa ryzykownej koncepcji jasnego" czy niedopigmentowanego" sublaponoida.
Jako krtsz nazw zespou oznaczanego mianem mieszaca
kromanionoidalno-laponoidalnego, mona by z pewn doz susznoci
zuytkowa i tak ju wieloznaczny termin ,,typ ba t ycki ".
Typ k r o m a n i o n o i d a l n o - w y y n n y .
Do typu kromanionoidalno-wyynnego (YQ) zaliczono w caym,
bardzo licznym, zanalizowanym materiale wojskowego zdjcia an
tropologicznego, jednego tylko osobnika (pow. Katowice), ktrego
waciwoci narzucay tego rodzaju okrelenie.
By to mianowicie (o ile mona zawierzy pamici) wybitny
dugogowiec, szerokolicy i rednionosy, o susznym wzrocie, do
jasnej pigmentacji i mongolskiej" oprawie oka. Podobnego mu nie
znaleziono do koca bada, by moe jednak, i pewna ilo mniej
charakterystycznych przedstawicieli tej skrajnie rzadkiej formy
utaia si w typach YL i AQ. Warto by te ustali stosunek typu
YQ do jednostki oznaczonej jako LQ. Oczywicie mona rwnie,
przy duej dozie pogardy dla morfologii, /uzna nasz hipotetyczny
typ"wr za podejfzante -dugg5w ekstrem YL.
Typ l i t or a l ny.
Przystpujc do opisu typu litoralnego (EH) naley stwierdzi,
i jako niezwykle pynny, trudno uchwytny i do pewnego stopnia za
gadkowy. a mimo to niemoliwy do przeoczenia i pominicia ze
sp morfologiczny, stanowi on jedn z najbardziej interesujcych
koncepcyj typologicznych szkoy lwowskiej".

4
%M

Rozwj pogldw na waciwoci tego typu ilustruje tablica 64|

*tyj
-.i

"fi

' LLl
\*
t

Iffi

J
ii, {'&

P O S lN S K I (1924)120)

I.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.

K L IM E K (1930)120)

Wzrost
165 170
161 162
Wsk. gwny
74 78
73 76
m. twarzy (85 89) 120l22) 82 86
szerokawy
64 . 68
nosa
?
pr. lub wyp.
Profil nosa
B. oczu
2 6
ciemne
,, wosw
ciemne
czarne
,, skry
niada
niada

M IC H A L SK I
M Y D L A R S K I 121)
Z E JM IS (1937)

c. 165
c. 80
c. 84
c. 65
pr. lub wyp.
2 6
T Y
niada

Poza tym mona tu przytoczy trzy opisy: KLIMKA (1934)123),


MICHALSKIEGO (1936) 124125) i CZEKANOWSKIEGO (1937) 123).
Pierwszy i trzeci z nich s niemal.jednobrzmice: KIJMEK stwier
dza, e typ litoralny nie rni si pod wzgldem pigmentacji od rasy
rdziemnomorskiej, ale posiada wyszy wzrost i szersz twarz, jest
mniej dugogowy i ma nos szerokawy; CZEKANOWSKI powtarza
niemal to samo z t minimaln rnic, e okrela EH jako poredniogowc; MICHALSKI, na podstawie materiau kostnego WEISSBACHA, opisuje typ litoralny jako redniorosy (c. 169 cm)) podkrtkogowy (kran. w. g. c. 81), szerokotwarzowy, do wskonosy'
piwnooki i ciemnowosy, podkrelajc zarazem i jest to wariant
armenoidoksztatny czyli jak go nazywa leivantyski, rny od
bardziej rdziemnomorskiego wariantu atlantyckiego. Jak wida,
w miar postpu bada typ litoralny zatraca swoje zasugerowane
przez DENIKERA, wybitne podobiestwo z ras rdziemnomorsk
a nabiera cech bardziej armenoidalnych, co objawiao si w pod
noszeniu wzrostu, skracaniu czaszki i zwaniu nosa, podczas gdy
twarz zmieniaa si naog nieznacznie. Warto przy tym zauway,
e okreleniu szeroka twarz' odpowiada u MICHALSKIEGO w.g.
tw. KOLLMANA c. 50 wiadczcy, i szeroko ta bya bardzo
umiarkowana i okrelaa typ litoralny jako, bd co bd, mniej
szerokolicy ni LL i EL. Najbardziej jednak zastanawiajc cech
wspln wszystkich tych charakterystyk jest to, e typ litoralny

rtl, .
120) J. C Z E K A N O W SK I. Z a r y s a n tr o p o lo g ii P o lsk i, str . 38 i d o d a te k II.
121) J. C Z E K A N O W SK I i in n i. C z o w ie k , je g o r a sy i y c ie , str. 3081.
122) G r a n ice w y p o r o d k o w a n e n a p o d s ta w ie a n a lo g ii z d a n y m i d o ty c z c y m i
ty p u d y n a r sk ie g o .
. 123) S. K E IM E K . T e r y to r ia a n tr o p o lo g ic z n e , str. 6.
124) I. M IC H A L SK I. D ie J u g o s la v e n d er d a lm a tin is c h e n K u s te , str . 14.
125) J. C Z E K A N O W SK I. C z o w ie k w c z a sie i p r z e str z e n i, str. 52.

126

traktowany w nich (poza ujciem ROSISKIEGO) jako mieszaniec


ras rdziemnomorskiej i armenoidalnej jest opisywany jako bar
dziej szerokolicy i szerokonosy126) od obydwu elementw rodziciel
skich. Jest to wyjtkowy w polskiej systematyce, antropologicznej
wypadek przypisywania mieszacowi waciwoci transgresywnych127).
Rozwaywszy to wszystko, wypada skolei stwierdzi jak przed
stawia si typ litoralny w wietle serii ilustrujcej. Pouczaj o tym
tablice 65 i XIV a.
Ta b l i c a 65.
rednie typu EH serii ilustrujcej (N ~ 16).
Cecha
1. Wzrost
2. Wsk. gwny
3. , morf. twarzy
nosa
5. Profil nosa
6. Barwa oczu
7.
wosw
8.
,, skry
9. Fada mong. w %

Wahania

161,1
82,0
83,1
62,6
55,0
4,8
53,8
21,8

157 174
79 83
77 86
56 65
m.wkl.m.wy
3 7
4 5
b s

Jak wida zesp powyszy tworz ludzie srednioroli, rednigowi i szerokolicy o wskich, wydatnych nosach, bardzo ciemnych
oczach, ciemnych wosach i do ciemnej skrze, nie posiadajcy
fady mongolskiej. Nietrudno zauway, i opis powyszy niewiele
odbiega od podanej przed tym charakterystyki MICHALSKIEGO.
Godne uwagi rnice zachodz jedynie we wzrocie i w proporcjach
nosa, ktry jest w serii ilustrujcej zdecydowanie wski. Nieco
nieoczekiwana wydaje si poza tym zaledwie do ciemna barwa sko
py-'Wyszy wzrost dalmatyskiego typu litoralnego nie moe dziwi
skoro si pamita, e chodzi tam o materia zoony przewanie z ma
rynarzy, a wic niewtpliwie wyselekcjonowany128). Niski wska
12G) N a w e t o s ta tn ie u j c ie tr z e c h a u to r w w a r s z a w sk ic h p r z y p is u je m u n o s
n ie s z e r sz y w p r a w d z ie , a le i n ie w s z y n i u r a sy r d z ie m n o m o r sk ie j.
127) p o m ija j c , w tp liw z r e sz t , h e le r o z j ty p u m e r id io n a ln e g o (K S), z a
k a d a n p r z e z t y c h e a u to r w .
128) p o d o b n ie ja k in te lig e n c k o -s z la c h e c k a p o d s ta w m a te r ia o w a c h a r a k te
r y s t y k K L IM K A .

nik nosa jest natomiast konsekwencj szeregu obserwacyj prowa


dzcych do wniosku, i warto 65 podana przez MICHALSKIEGO,
MYDLARSKIEGO i EJMISA jako przecitna, stanowi w rzeczy
wistoci raczej grn granic wskanika nosowego typu EH, co po
woduje rzecz oczywista nie zaliczanie do niego osobnikw o nosie
szerszym. Tym samym znika rwnie konieczno przypisywania
typowi litoralnemu transgresywnych proporcyj nosa. Niezbyt ciem
na skra, skojarzona z szerok twarz, wskim nosem i krtkaw
gow winna wskazywa, e wrd EH serii ilustrujcej przewaa
f r a k c j a a r m e n o i d o k s z t a t n a (war. lewantyski ma
teriau dalmatyskiego).
O materia porwnawczy dla typu litoralnego nie jest atwo.
Najwikszej stosunkowo, bo siedmioosobowej, grupy dostarczya se
ria serbska. rednie tej grupy zestawia tablica 66, materia indywi
dualny tablica XIV b + c.
Tablica

66.

rednie Serbw typu litoralnego (N = 7).


Cecha
1. Wzrost
2. Wsk. gwny
3. morf. twarzy
4. nosa
5. Profil nosa
6. Barwa oczu
7.
wosw

Wahania

166,9
80,9
82,6
58,8
66,7
3,6
62,9

158 174
77 -- 82
77 85
52 64
pr. wyp.
c.piw. piw.
szat. -- czar.

Uzyskane rednie s nadzwyczaj bliskie poprzednim, z tym, e


armenoidoksztatny charakter zespou jest jeszcze wyraniej pod
krelony przez niezwyk wsko i wydatno nosa, oraz bardzo
ciemn pigmentacj. Dziwi musi tylko nieco dusza gowa Ser
bw. Trzeba to zoy na karb zebrania si w serii ilustrujcej nad
spodziewanie wielkiej iloci osobnikw o stosunkowo wysokim
wskaniku gwnym (por. tab. XIV a), ktrych brak w nielicznym
zespole serbskim. Wyjani spraw mogy by jedynie odpowiednio
liczne materiay porwnawcze. Bardzo ciekawe powinno by rozpa
trzenie waciwoci grupy litoralnej pochodzcej z populacji, w kt
rej element rdziemnomorski przewaa wyranie nad armenoidalnym, a to midzy innymi, celem sprawdzenia susznoci pogldu

tutora, zakadajcego zwizek midzy wygldem typu EH a ska


dem serii. W obrbie zanalizowanego materiau porwnawczego je
dyny tego rodzaju zesp litoralny tworzy picioosobowa grupa Cy
ganw serbskich, ktrej rednie zestawia tablica 67, a waciwoci
indywidualne tablica XIV b + c.
Ta b l i c a 67.
rednie Cyganw typu litoralnego (N = 5).
Cecha

Wahania

162,0
156 166
1. Wzrost
79,4
2. Wsk. gwny
77 81
85,2
82 87
3. morf. twarzy
54 65
61,1
4. nosa
c.piw.ziel. piw.
4,2
6. Barwa oczu
szat.czar.
64,0
7.
., wosw
t.b.liw.t.
26,0
8.
skry
Jeli si zawierzy nielicznemu materiaowi wypadnie stwierdzi, e
zesp powyszy nie tyle przypomina wariant atlantycki typu li
toralnego ile poprostu ras rdziemnomorsk. Wariant ten bowiem,
zosta okrelony jako bardziej dugogowy, szerokolicy i szerokonosy od lewantyskiego, tymczasem cygaska grupa EH posiada
wprawdzie dusz gow, lecz zarazem i wyranie wsz twarz ni
obydwa zespoy lewanty skie((, nos jej za jest wprawdzie szerszy
ni w grupie serbskiej, ale wszy ni w polskiej. atwo natomiast
zauway, e dane dotyczce literalnych Cyganw nie mog by
wprawdzie wzite za rednie zespou rdziemnomorskiego, ale
atwo by je byo uzna za waciwoci indywidualne przedstawiciela
tej rasy. Wida wic, e rdziemnomorskie skrzydo typu EH wy
glda w serii cygaskiej zgoa inaczej ni wariant atlantycki ma
teriau dalmatyskiego, zdajcy si odpowiada raczej zespoowi
pochodnych rasy berberyjskiej (B). Tego jednak na razie rozstrzyg
n nie podobna.
Eizjonomiczny obraz typu okrelonego powyej mianem lite
ralnego Jest jasny i nieoczekiwanie zwarty. Skadnik ten reprezen
tuj ludzie o mocnej ale nie cikiej budowie ciaa, niezbyt grubym
kocu, dobrze rozwinitych miniach i umiarkowanej podcice
tuszczowej. Gow posiada miern lub niewielk, osadzon na krtkayyej, niezbyt grubej szyi o sabo zaznaczonym jabku adamo:/ym. Tuw do dugi o szerokich poziomych barkach i niezbyt
wskich biodrach; klatka piersiowa szeroka i gboka a krtka,
9 S tr u k tu r a a n tr o p o lo g ic z n a P o ls k i Cz. I.

129

obwd pasa niewielki, poladki do paskie. Pier kobieca do


dua pkulista. Koczyny miernej dugoci, dobrze uminione;
donie niezbyt wielkie i szerokie, dugopalczaste; stopy krtkie
i niezbyt szerokie, dobrze wysklepione, o wysokim podbiciu. Nogi
zwykle ksztatne o stosunkowo cienkim kocu i dobrze rozwini
tej ydce. Czaszka raczej niewielka, do cienkokocista, sabo
urzebiona, w normie wierzchokowej szeroko eliptyczna, stosun
kowo niska. Czoo szerokie, niskie, prawie prostoktne, prostopade
lub lekko pochylone, o sabo zaznaczonych ukach nadoczodoowych
paskiej gadzinie i niewydatnych guzach czoowych; skronie i cie
mi lekko sklepione, potylica rednioszeroka, agodnie zaokrglona.
Twarz owalna lub niewyranie picioktna o rysach regularnych,
wyrazistych, u kobiet czsto delikatnych, niemal kameowych. Wy
daje si i ten wanie typ (istotnie bardzo czsto urodziwy) oy ze
szczeglnym zamiowaniem stylizowany w klasycznej rzebie grec
kiej. uki jarzmowe nie zaznaczone, do wsko rozstawione, wyra
nie ku uszom rozszerzajce si; koci policzkowe niewystajce,
panniculus malaris brak, policzki paskie, fossa canina nieznaczna.
Skra cienka, na czole sabo napita, najczciej niada, niekiedy
biaa, wyjtkowo powa, zawsze dobrze opalajca si, nierzadko
(zwaszcza u kobiet) z przewiecajcym, delikatnym, czasem inten
sywnym rumiecem, z reguy bez piegw, pno marszczca si
w drobne pytkie fadki. Wosy do cienkie, mikkie, rednio obfite,
faliste lub gadkie, czasem kdzierzawe, ciemnobrunatne, szatyno
we lub czarne; zarost obfity ale mikki; brwi gste, miernie sze
rokie, poziome lub ukowate, czsto zronite; rzsy dugie, gste;
uwosienie ciaa obfite, u kobiet nierzadko meszek na grnej war
dze; ysina ciemieniowa do wczenie wystpujca. Oczy redniej
wielkoci, do pytko osadzone w umiarkowanie wysokim, okrgawym oczodole; szpara oczna szeroka, pozioma, wrzecionowata; fa
dy powiekowej najczciej brak, t.zw. ,,powieka semicka" pospolita;
tczwka ciemno piwna lub piwna rnych odcieni, rzadko (u eH)
zielonawa. Nos stosunkowo wysoki, miernie wystajcy o wysokiej,
wskiej nasadzie i wskim, prostym, wypukym lub garbatym, bar
dzo rzadko sabo wklsym grzbiecie, niezbyt ostrym zakoczeniu,
do niskich, cienkich, lekko wypukych nozdrzach, poziomej lub
opuszczonej przegrodzie i rednio dugich niezbyt wskich otwo
rach. Uszy do due, misiste, niekiedy odstajce. Warga grna
krtka o wskim, do gbokim, wyranie odgraniczonym philtrum
i sabo zaznaczonym sulcus nasolabialis; usta mae lub mierne
0 penych ciemnokarminowych wargach. Uzbienie do drobne,
rwne, biae ale raczej sabe. uchwa w porwnaniu z wysok
1 wsk szczk grn wyranie niska, do wska, niekanciasta

130

o niele rozwinitym waczu i charakterystycznym, piknie zaokrg


lonym lub wypukym, czsto wystajcym podbrdku.
Przy podziale typu litoralnego zaliczono do Eh osobniki o rd
ziemnomorskich proporcjach czaszki, wyrniajc zarazem wrd
pozostaych, redniolic f r a k c j p o r e d n i i szerokolic
a r m e n o i d o k s z t a t n . rednie frakcyj zestawia tablica 68.

Ta b l i c a 68.
rednie frakcyj typu EH serii ilustrujce].
C ech a
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.

Eh (2)

167,5
W zrost
79,7
W. g w n y
83,7
,, m . tw .
,, n o sa
62,2
55,0
P r o fil n osa
4,5
B a r w a oczu
,,
w o s w 50,0
30,0
,,
skry
F. m . w 0 / fi

W ah ania
167 168
79
81 86
60 64
fa l. pr.
4
5

T
s

eh (5)

W ah ania

167,2
i 62
81,9
80
85
85,6
63,6
61
42,0 m .w k l.
3
. 4,2
54,0
(4 )8
25,0

174
82
86
64
pr.
5
5
s

eH (9)
165.3
32,6
81.6
62,1
62,2
5,1
54,4
18,6

W ah an ia
157 174
81 83
77 33
56 05
la l.m .w y p .
3 7
4
5
b
s

Omawiajc powysze rednie mona o f r a kc j i r d z i e m


n o mo r s k i e j (Eh) powiedzie tyle tylko, e spord dwu jej
przedstawicieli, jeden reprezentuje form szeroko- a drugi rednio
lic rnic si od redniolicego i wskonosego EE gwnie wzros
tem. Do liczbowego obrazu tej frakcji nie mona tu rzecz oczywista
przywizywa zbyt wielkiej wagi. F r a k c j a c e n t r a l n a (eh)
jest z natury rzeczy bardzo zwarta i posiada naog wygld typowy,
cho mona oczekiwa, e powikszenie jej liczebnoci wpyno by
na pewne obnienie wzrostu i podniesienie si przecitnej wydatnoci nosa tego zespou. F r a k c j a a r me n o i d o k s z t a t n a
(eH) jest nieco bardziej zrnicowana ni poprzednia, poniewa zali
cza si do niej m. in. nie zdradzajce cech laponoidalnych osobniki
o wskaniku gwnym 83 i poniewa wystpuj w niej niedopiginentowania, pod postaci oczu zielonawych (7 M.) skojarzonych
bd to z wosami ciemno-szatynowymi, brunatnymi lub czarnymi
od nawet z szatynowymi (5 F., T. F.-S.) i armenoidalnym profilem.
Pewnego rodzaju dowodu istnienia krtkawogowego eH do
starcza rodzina 32, ktrej dane przytoczono poniej:

131

Cecha

ojciec

matka

crka

wiek
wsk. g.
m. tw.
nosa
b. oczu
b. wosw
b. skry
profil nosa
oprawa oka
typ konst.
,, antrop.

58

52

83,9
79,7
56,4
7 c.
Tj.

m.garb

pa

26

18

84,2
78,1
74,1
14 c.
Q?

s.wyp.

la

87,2
79,7
56,6
7 b.c.
T

fal.

81,6
86,5
61,8
7 c.
M j.
j..

<iL

eH

hl

syn

. nm.pr.

la
ae

Stosunek ilociowy frakcyj EH w serii ilustrujcej 13 : 31 : 56


mona byo poniekd przewidzie na podstawie rednich. .Fakt jego
wystpienia w populacji wykazujcej minimaln zaledwie przewa
g b nad e zdaje si wskazywa, e frakcja armenoidoksztatna
dominuje wszdzie tam, gdzie niema znaczniejszej przymieszki EE,
a najliczniejszymi mieszacami H s typy krtkogowe (AH t HL).
Granice typu litoralnego s, jak ju powiedziano, szczeglnie
trudne do ustalenia. Wydawao by si n.p. rzecz naturaln, e mie
szaniec dwu ras o wyduonym ksztacie twarzy powinien obfito
wa w formy wskolice. Tymczasem nie ma na razie adnych pod
staw do przesunicia granic morfologicznego wskanika twarzy EH
poza warto 87. Wszystkie dotychczas znane pozornie litoralne foimy wskolice materiaw polskich, okazuj si przy bliszym zba
daniu przedstawicielami rdziemnomorskiej frakcji typu pnocnozachodniego. W seriach pochodzcych z obszaru rdziemnomorskie
go stosunki komplikuj si jeszcze wobec wystpowania na tym te
renie wskolicego typu KH. Dopki jednak analiza genetyczna nie
wykluczy definitywnie moliwoci istnienia wskolicych form EH
mona zawsze oczekiwa, e zostan one wykryte i oddzielone od
form zblionych. Wtedy oczywicie rednie wskanika twarzowego
tego typu przestay by by transgresywne. Transgresja ta dotyczy
zreszt tylko rednich; szerokie twarze osobnikw litoralnych nie
wybiegaj bowiem poza granice zmiennoci indywidualnej H i s
poprostu twarzami szerokolicych armenoidw. Zagadkowy jest wic
brak twarzy wskich a nie wystpowanie szerokich u typu EH.
Oprcz grnej granicy wskanika twarzowego typu litoralnego na
leao by jeszcze definitywnie ustali charakterystyczn dla niego
najnisz warto wskanika gwnego oraz ewentualno wystpo
wania gowy o w. g. 83 we frakcji poredniej. Nie jest rwnie

przesdzona sprawa grnej granicy wskanika nosa, zwaszcza we


frakcji Eh (wariant atlantycki?). Warto by rwnie przeanalizo
wa wszystkie niedopigmentowania i stwierdzi czy cz z nich
nie daa by si przesun do innych typw (n.p. YII) i czy istotnie
s one ograniczone do jednej tylko frakcji eH.
Prawdopodobiestwo formuy genetycznej typu litoralnego
(E x H) jest z morfologicznego punktu widzenia bardzo due. Jed
nake wobec dotychczasowej pynnoci granic tej jednostki trudno
uzna obecny jej obraz za peny a tym mniej ostateczny, to te wy
maga ona szczeglnie dokadnej kontroli genetycznej.
Typ s ubl a p o n o i d a l n y .
Typ sublaponoidalny (EL), jeden z najdawniej przez CZEKANOWSKIEGO129) wyodrbnionych skadnikw ludnoci europej
skiej, jest mimo niezaprzeczonego podobiestwa do rasy laponoidalnej130) i szczeglnej skonnoci do niedopigmentowa, znacznie
atwiejszy do ujcia ni litoralny. O wygldzie jego w serii ilustru
jcej daje pojcie tablica 69 oraz XV a.
Ta b l i c a 69.
rednie typu EL serii ilustrujcej (N 58)
Cecha
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
\8 .
'9.

Wzrost
Wsk. gwny
morf. twarzy
,, nosa
Profil nosa
Barwa oczu
wosw
,, skry
Fada mong. w /o

A
163,5
81,1
83,0
73,2
44,0
5,3
50,7
22,5
8,6

Wahania
152 169
78 82
73 - 87
66 93
s.wkl.m.wyp.
3 8
R W
b 14

Dane powysze wskazuj, i jest to typ niskorosy, redniogowy i szerokolicy, o rednio szerokim, niewydatnym nosie, ciem129) J. C ZEK A N O W S K I. B e itr a g e z u r A n th r o p o lo g ie v o n P o le n . A rch .
1. A n th r . N . F . 1911, str . 187195.
130) st d je g o o b e c n a n a zw a , d a w n ie j n o s i m ia n o ty p u p r e s o w ia s k ie g o .

133

nych oczach, ciemnych wosach i ciemnej skrze, rzadko posiada


jcy fad mongolsk. Opis powyszy jest niemal zupenie zgodny
z podstawowymi charakterystykami autorw polskich131), jedynie od
typu presowiaskiego KLIMKA jest nasz sublaponoid wyranie
ciemniejszy. Trudno natomiast podzieli pogld KLIMKA i CZEKANOWSKIEGO, kadcych nacisk na podobiestwo EL do zdecy
dowanie dugogowego i szerokonosego typu paleoazjatyckiego (tc),
zwaszcza jeli si przyjmie, i typ ten jest identyczny z nasz
r a s a i n u i d a l n (P), dominujcym skadnikiem populacji
ainoskiej.
Zanalizowane w niniejszej pracy materiay porwnawcze nie
obfituj naog w sublaponoidw. Jedyn godn uwagi grup tego
typu zawiera seria laposka. rednie tej grupy zestawiono w tab
licy 70, odpowiedni materia indywidualny w tablicy XV b.
Ta b l i c a 70.
rednie typu EL serii laposkiej (N = 18).
Cecha

1. Wzrost
153,8
2.' Wsk. gwny
81,7
3. morf. twarzy
81,4
75,9
4. nosa
48,9
5. Profil nosa
ciemne
6. Barwa oczu
7.
,, wosw
ciemne
?
8.
skry
9. Fada mongolska w % 11,1

Wahania
138 162
78 82
73 87
68 87
wkl.m.wyp.

Podobiestwo obydwu przytoczonych zespow rednich jest


oczywiste, jakkolwiek wida lekkie przesunicie grupy laposkiej
w kierunku waciwoci rasy laponoidalnej, co jest zupenie zro
zumiae. Pewn niespodziank sprawia jedynie bardziej wydatny
nos lapoczykw. Prawdopodobnie jest to konsekwencja nie
uwzgldniania przez ZOOTARIEWA klasy nosw silnie wkls
ych oraz falistych (identyfikowanych z prostymi). Natomiast
wzrost obydwu grup rni si zgodnie z oczekiwaniem o c. 10 cm.
(163,5153,8).
Pod wzgldem fizjonomicznym jest typ sublaponoidalny znacz
nie mniej zwarty ni by to mogo wynika z przytoczonych danych
131) zam ieszczo n y m i w p ra c a c h p o d a n y c h w o d n o n ik a c h : 120, 121, 128, 124.

liczbowych. Budow posiada siln i krp, czsto przysadkowat,


zadko za drobn a smukaw, niemal rdziemnomorsk. Ko
ciec ma mocny, czsto masywny, minie dobrze rozwinite, podscik tuszczow obfit. Dua jego gowa osadzona jest na krt
kiej grubej szyi o sabo zaznaczonym jabku adamowym. Tuw
dugi o szerokich, poziomych ale jak by zaokrglonych bar
kach, szerokich biodrach, krtkiej, szerokiej i gbokiej klatce
piersiowej, duym obwodzie pasa i wypukych poladkach. Pier
kobieca miernie obfita, pkulista. Koczyny krtkie, dobrze umi
nione; donie niewielkie, krtkie, szerokie i misiste, o krtkich
grubych palcach; stopy krtkie niezbyt szerokie, dobrze wysklepione i wysokie w podbiciu. Nogi, zwaszcza u kobiet nieoczekiwanie
czsto zgrabne. Czaszka redniej wielkoci, masywna, miernie
urzebiona w normie wierzchokowej przewanie sfenoidalna lub
pentagonoidalna, raczej niska. Czop szerokie, czsto wysokie, pra
we prostoktne, sabo pochylone, czasem prostopade, o nieznacz
nych lukach nadoczocloowych, do paskiej gadzinie i ledwie za
znaczonych guzach czoowych; skronie paskie, ciemi do paskie,
niekiedy ku tyowi lekko wzniesione, potylica miernie szeroka, sa
bo uwypuklona, opisthokranion wysoko pooony. Twarz okrgawa lub picioktna, rzadziej odwrotnie trapezowata132) o rysach
mikkich, nierzadko grubych, ale wyjtkowo chyba tak surowych
i kanciastych jak u YL. uki jarzmowe zwykle zaznaczone, szeroko
rozstawione- o zygionie do daleko ku przodowi wysunitym; koci
policzkowe zwykle wystajce, panniculus malaris rzadki, policzki
do pene, fossa canina raczej gboka. Skra gruba, na czole na
pita, niada lub powa rnych odcieni (jeli wystpuje biaa to
chyba jako niedopigmentowanie), na socu bardzo silnie ciemnie
jca, bez rumieca i piegw, bardzo pno marszczca si w grube
fady. Wosy grube i gste, obfite, proste lub gadkie, niekiedy lek
ko faliste, ciemnobrunatne lub szatynowe, czasem czarne. Nierzad
ko wystpujce, w skojarzeniu z piwnymi oczami, wosy kasztano
wate naley uzna za niedopigmentowanie. Zarosi nierwnomierny
lub zgoa skpy, sztywny; brwi do rzadkie, cho nieraz szerokie,
poziome lub wzniesione; rzsy krtkie i rzadkie, uwosienie ciaa
do skpe, ysina niezbyt pna, ciemieniowa. Oczy mae, czasem
do gboko osadzone w niewielkich prostoktnych oczodoach;
szpara oczna zwykle wska, czsto ukona, wrzecionowata, nie
kiedy esowata; fada powiekowa pospolita, czsto piknie wy
ksztacona, fada mongolska niezbyt rzadka; tczwka piwna r
132)
Czy w y s t p u je
ra z ie n ie p o d o b n a .

tw a rz

tra p e z o w a ta i o d w ro tn ie ja jo w a ta

stw ie rd z i n a

135

nych odcieni. Do czsto u ciemnowosych osobnikw spotykane


oczy zielonawe lub zielonawo-niebieskie (7 i 8 M.), naley uwaa
conajmniej za niedopigmentowanie. Nos niski, ale niezbyt may,
do wystajcy, o niskiej szerokiej nasadzie, szerokim, czsto wkl
sym grzbiecie, tpym zakoczeniu, niskich, grubych, wypukych
nozdrzach, poziomej lub wzniesionej przegrodzie i okrgawych
otworach. Uszy niewielkie, do cienkie, nieodstajce Warga grna
niezbyt wysoka, o szerokim, pytkim, sabo odgraniczonym philtrum
i pno zaznaczajcym si do gbokim ale krtkim sulcus nasolabialis; usta rednie lub due o penych, czsto grubych, ciemnokarminowych wargach. Zby due, rwne, biae i mocne, partie zbodoowe szczk niekiedy lekko uwypuklone. uchwa niezbyt nis
ka, zwaszcza w stosunku do niskiej a szerokiej szczki grnej, sze
roka, czasem kanciasta o dobrze rozwinitym waczu i szerokawym,
zaokrglonym podbrdku.
.
Podzia typu sublapoidalnego na frakcje nie nastrcza szcze
glnych trudnoci. Formy wzgldnie wskonose (wsk. 6669) two
rz f r a k c j r d z i e mn o mo r s k , formy rednionose
a redniolice c e n t r a l n , rednionose szerokolice l aponoi d o k s z t a t n . W obrbie wszystkich frakcyj wystpuj nied o p i g m e n t o w a n i a trzech typw. Pierwszy obejmuje osob
niki ciemnowose o oczach zielonawych i zielonawo-niebieskich
(7 i 8 M.), drugi piwnookie o wosach kasztanowatych, trzeci bia
oskre. Ten trzeci typ niedopigmentowania wystpuje rzadko jako
samoistny i nie ma wogle pewnoci czy osobniki rzeczywicie bia
oskre mona wogle uwaa za sublaponoidalne. Jeli idzie o ma
teriay wojskowego zdjcia antropologicznego, tolerancja w tym
wzgldzie bya o tyle uzasadniona, e okrelenia skry nie zawsze
zasuguj w nich na zaufanie. rednie frakcyj zebrano w tablicy 71.
T a b l i c a 71.
rednie frakcyj typu EL serii ilustrujcej.
W ah an ia

el (16)

W ah an ia

eL (25)

W ah an ia

155 169
163,2
78 82
81,0
82,8
73 87
m . tw .
69
67,9
n o sa
43,5 m .w k l. p r.
P ro f il nosa
5,9
4 8
B a rw a oczu
R W

w o s w 47,6
b

sk ry
5,9

165,3
81,4

158 169
78 82
84 87
70 82
s.w k l.s.w y p .
3 8
R 4
b

162,6
80,9
81,0
76,3
42,8
4,9
52,8
24,7

152 169
78 82
75 83
70 93
s.w k l. m .w y p .
3 7
S W
b 14

El (17)

C echa

1. W zro st
2. W. g w n y

<p

20,6

6
8

66

3.
4.
5.
.
7.
.
9.

86,2

74,0
46,3
5,2
50,6
21,7
12,5

8,0

Ukad rednich nie jest zupenie prawidowy, by moe na sku


tek niewielkiej liczebnoci poszczeglnych frakcyj. Jednak, nawet
odrzuciwszy moment przypadku, 'mona szuka wyjanienia owych
nieprawidowoci w dziaaniu czynnikw genetycznych. Przyj wszy
bowiem, e frakcja El ma istotnie nieco za wysoki wzrost, troch za
krtk gow i za jasn pigmentacj, mona rwnoczenie przypu
ci, i ksztatowaa si ona pod wpywem typu subnordycznego. Zbyt
wysoki wzrost, przykrtka gowa, za wydatny nos i czstsza fada
mongolska formy poredniej mog by rezultatem oddziaywania ty
pu alpejskiego. Cechy frakcji laponoidoksztatnej dadz si uzna za
typowe, poza nieco przydug gow, nasuwajc myl o interwencji
pochodnych Y. Rzecz oczywista w przypadku opisywanej, niezanadto
licznej serii, wszystkie te tumaczenia nie s niezbdnie konieczne.
Stosunek ilociowy frakcyj (29 : 28 :43) jest rwnie niezupenie
zgodny z oczekiwaniem (uderza zwaszcza wielka liczba El) co moe
mie take przyczyn we wzmiankowanych czynnikach gene
tycznych.
Granice typu EL mog by sporne w kilku punktach. Przede
wszystkim mona powtpiewa w istnienie niedopigmentowa
wogle i umieszcza wszystkie niezbyt ciemne osobniki, zalenie od
frakcji, w typach YH, AQ czy YL. Jednake koncepcja taka cho
moe pontna, bo schematyzujca, wydaje si w wietle dawnych
i licznych obserwacyj, a nawet danych antropogenetycznych, do ry
zykowna133). Jeszcze,mniej uzasadniona jest jednak tendencja do
przeceniania skali niedopigmentowa, prowadzca prosto do w
czenia caego niemal YL do typu sublaponoidalnego, co jest rwno
znaczne ze zlekcewaeniem elementarnych zasad typologii antropo
logicznej. Rwnie ograniczenie typu EL do form szerokolicych wy
daje si ze wzgldw morfologicznych nieuzasadnione, podobnie
* zreszt jak przekraczanie wartoci wskanika morfologicznego twa
rzy 87. Wane byo by take rozstrzygnicie czy istotnie nigdy nie
zdarzaj si wrd sublaponoidw dugogowcy (w. g. poniej 77)
oraz umiarkowani krtkogowcy o wskaniku 83. Dolna granica
wskanika nosowego nie moe budzi powaniejszych zastrzee
i wydaje si by raczej zupenie trafnie ustalon. Natomiast stwier
dzajc, e logiczne jest uznanie najwyszego moliwego wzrostu rasy
laponoidanej za naturaln ekstrem tej cechy u EL, nie sposb nie
wspomnie, i spotyka si formy, ktre na pierwszy rzut oka zdaj
si rni od tego typu tylko wzrostem. Czy, jak si to przyjmuje,
chodzi w tym wypadku istotnie o ciemnopigmentowane formy YL,
czy raczej naley si tu liczy ze rdziemnomorskim mieszacem
133) p o r. ro d z in z a m ieszczo n n a s tr . 103 dziea C zow iek, jeg o r a s y i y c ie " .

137

rasy mongoloidalnej (M), czy s to laponoidalne pochodne rasy berberyjskiej (B) lub (w czci przynajmniej) mieszacy laponoidalnowyynni (LQj, czy wreszcie zachodzi tu jednak zjawisko heterozji,
rozstrzygn ostatecznie badania genetyczne134). Z tym wszystkim
jednak co powiedziano powyej, wydaje si, e trzon typu sublaponoidalnego zosta prawidowo wyodrbniony i e przypisywana mu
formua genetyczna (E x L) jest najprawdopodobniejsz z moli
wych. Ciekawe wiato rzuca na t formu zamieszczona poniej
rodzina 30, owietlajca rwnie zagadnienie mieszacw kromanio'
noidalnych:
ojciec
syn
crka
Cecha
matka
66
wiek
77,0
wsk. gwny
84,9
., morf. tw.
75,4
nosa
b. oczu
4j.
R
,, wosw
skry
P
s.wyp.
profil nosa

oprawa oka
1
typ konst.
sX2
antrop.

58

29

20

82,2
78,8
60,4
8 b.j.
Q c.
b
b.s.wyp.

1
Ay

78,4
88,9
60,0
n
L
b
s.fal.garb.

1
ae

78,3
80,7
64,2
6
Q jj-Pfal.

pa
ye

Typ r d z i e m n o m o r s k o - w y y n n y .
Jako typ rdziemnomorsko-wyynny (EQ) oznaczano te bar
dzo nieliczne formy, ktre przypominajc zespoem cech wymier
nych AQ nie wykazuj jednak adnych uchwytnych waciwoci
nordycznych. Spord trzech zaliczonych do tego typu przedstawi'
cieli serii ilustrujcej jeden (nr 135 Bu) reprezentuje f r a k c j
r d z i e m n o m o r s k w , rnic si od EE jedynie posia
daniem pewnych waciwoci odmiany tej (w naszym wypadku
fady mongolskiej), dwu za (nr. nr. 33 S i 156 Cz) po r e d n i ,
kojarzc dugaw gow (w. g. 7779) z wyduon twarz, rednioszerokim nosem i zdecydowanie ciemn pigmentacj oczu i wo
sw przy stosunkowo jasnej skrze. Ta ostatnia nie moe dziwi
wobec stwierdzenia podobnej skry u QQ.
Waciwoci indywidualne wszystkich trzech przedstawicieli
EQ zamieszczono poniej (tab. 72)135), podanie rednich uznano za
zbyteczne.
134) W iele m o g a b y w y ja n i a n a liz a m a te ria w fo to g ra fic z n y c h , zw asz
cza ste re o g ra m w .
135) d la p o rz d k u u m ieszczono je r w n ie w tab licy X V Ia-i-b .

138

Tablica

72.

Waciwoci przedstawicieli typu EQ (N 3).


Cecha

135 Bu

33 S

156 Cz

wzrost
w. g.
m. tw.
,, nosa
b. oczu
wosw
skry
profil nosa
fada mong. w %
frakcja

159
76,5
99,2
60,8
4
T

pr.
+
Eq

165
78,5
95,5
75,0
4
4
10
pr.

eq

173
79,0
84,0
75,0
(4)
(4)
?
s.wyp.

eq

F r a k c j a w y y n n a (eQ) rnica si od poredniej wy


ranie dug gow nie wystpia wogle w serii ilustrujcej. Jest
samo przez si zrozumiae, e wobec maej liczby i fragmentarycznoci spostrzee ^dotyczcych tego zespou morfologicznego, wszyst
kie wypowiedzi/na jego temat naley uzna za zupenie prowizo
ryczne. Rwnie przypisywana mu formua genetyczna (E x Q) ma
charakter nawskro hipotetyczny, zwaszcza, e tam gdzie nie ma
wyranych cech mongolskich1' niepodobna kategorjrcznie wyklu
czy wpywu rasy berberyjskiej, wobec niemonoci dokonania
analizy fizjonomicznej bez materiau fotograficznego.
Typ a l pe j s ki .
Typ alpejski (HL) jeden z najwaniejszych skadnikw ludno
ci europejskiej posiada, przy znacznej zmiennoci morfologicznej,
bardzo wybitny habitus fizjonomiczny, ktry pozwala czsto ju na
pierwszy rzut oka odrni go od form wskanikowo i pigmentacyjnie zblionych. O wygldzie jego w serii ilustrujcej poucza ta
blica 73 oraz materia indywidualny zamieszczony w tablicy XVII a.

139

Ta b l i c a 73.
rednie typu HL 'serii ilustrujcej (N 133).
Cecha

i , !
- T !l

Ol

1
4

rm

Wahania

1. Wzrost
165,5
151 179
2. Wsk. gwny
86,1
83 96
3. ,, morf. twarzy
84,6
72 100
4. nosa
70,1
53 88
5. Profil nosa
48,3
s.wkl.m.wyj
6. Barwa oczu
4,8
3 7
7.
wosw
50,8
R (27)
8.
20,4
skry
b
9. Fada mong. w %
23,3

rednie powysze wskazuj, i jest to redniorosy i redniolicy


krtkogowiec, o rednioszerokim, mao wydatnym nosie, bardzo
ciemnych oczach, ciemnych wosach, do ciemnej skrze i czstej
jak na Europ fadzie mongolskiej. Opis powyszy wskazuje, i
opisany zesp alpejski jest bardziej szerokonosy ni by to wyni
kao z nowszych polskich charakterystyk HL136). Dowodzi to, i jest
on nieco przesunity w kierunku form laponoidoksztatnych, co nie

i5l
"

Ta b l i c a 74.

rednie Serbw typu alpejskiego (N = 25).

.$

Cecha
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.

,A

Wzrost
Wsk. gwny
morf. twarzy
nosa
Profil nosa
Barwa oczu
wosw

167,5
87,4
83,3
67,9.
63,8
3,9
60,4

Wahania
155 184
83 93
73 97
52 95 137)
wkl,wyp.
c.piw.ziel.
kaszt.czar.

136) p o r. o d n o n ik i 120, 121, 123, 124.


137) N os o w s k a n ik u 93 p o s ia d a s k r a jn ie la p o n o id o k sz ta tn y
V1 1 - 1 2 , n ie zaliczo n y do LL z p o w o d u z ie lo n a w y c h oczu.

140
*
ii
tm

o so b n ik N r.

noe dziwi w serii pochodzcej z terytorium zdecydowanej prze


wagi liczebnej 1 nad h. Interesujce jest zestawienie alpejczykw
serii ilustrujcej z analogiczn grup serbsk. rednie tej ostatniej
podaje tablica 74 materia indywidualny tablica XVII b.
Z danych powyszych wynika wyranie, e alpejczycy serbscy
s, zgodne z oczekiwaniem, znacznie bardziej armenoidoksztatni od
wyodrbnionych w serii ilustrujcej. Zaznacza si to przede wszysf
kim w znacznie wszym i bardzo wydatnym nosie oraz ciemniej
szych wosach. Natomiast wskanik twarzy jest nieoczekiwanie
niski tak jak gdyby wpyw wywara gwnie szerokolica forma
rasy armenoidalnej. Przypomina to stosunki stwierdzone u EH.
Pod wzgldem fizjonomicznym przedstawia si typ alpejski ja
ko forma krpo, nieraz ciko zbudowana, o mocnym kocu, ma
sywnych miniach i miernej lub obfitej podcice tuszczowej.
Ciekawe jest przy tym, e obok wielkiej liczby osobnikw bardzo
silnie zbudowanych, spotykaj si nierzadko niemal asteniczni. Gc
wa tego typu, miernej wielkoci, osadzona jest na grubej ale nie
zbyt krtkiej szyi o lekko zaznaczonym jabku adamowym". Tu
w dugi, o szerokich poziomych barkach i niezbyt szerokich biod
rach; klatka piersiowa krtka ale' szeroka i gboka, obwd pasa
mierny lub duy, poladki wypuke. Pier kobieca miernie obfita,
pkulista. Koczyny krtkawe, silnie uminione; donie niewiel
kie szerokie i grube o krtkich palcach; stopy mae, krtkie, do
szerokie, dobrze wysklepione, o wysokim podbiciu. Nogi naog
ksztatne, cho nierzadkie s i zbyt masywne. Czaszka redniej wiel
koci, gruba masywna i cika, dobrze urzebiona, w normie wierz
chokowej sferoidalna, raczej niska. Czoo miernie wysokie, wskie,
ku grze wyranie rozszerzajce si (hypstfrontes), prostopade lub
sabo pochylone, o wydatnych lukach nadoczodoowych, niezbyt
wypukej gadzinie i wyranych guzach czoowych; skronie silnie
wypuke, ciemi sklepione, potylica wska o wydatnych liniach
karkowych, sabo uwypuklona, czsto paska. Twarz owalna, elip
tyczna lub okrgawa, nierzadko odwrotnie trapezowata lub picioktna; o rysach nieostrych ale rzadko mikkich, czsto nieregular
nych ,niekiedy grubych, czasem nieoczekiwanie surowych. uki
jarzmowe zwykle zaznaczone, szeroko rozstawione, nieznacznie tyl
ko rozszerzajce si ku uszom, o przesunitym ku przodowi zyglonie;
koci policzkowe zaznaczone, czasem wystajce; panniculus malaris
pospolity, policzki pene, jossa canina pytka. Naog twarz alpejska,
w przeciwiestwie do dynarskiej, wyglda na szerok nawet wtedy
gdy posiada wysoki wskanik morfologiczny. Skra gruba, na czole

luna, powa lub niada, najczciej z tawym odcieniem, rzad


ko biaa, z reguy atwo i silnie opalajca si, bez rumieca i piegw,
niezbyt pno marszczca si w szerokie fady. Wosy grube i rzadkie
najczciej proste, do czsto sztywne, niekiedy lekko faliste, bru
natne lub szatynowe, czasem czarne, u form niedopigmentowanych
kasztanowate (68 F., RS F-S). Zarost zasadniczo niezbyt obfity,
czsto nierwnomierny lub skpy, bywa jednak rwnie, cho rzad
ko, po armenoidalnemu bujny. Brwi niezbyt obfite, przewanie
wskie, wzniesione, ukone lub poziome; rzsy krtkie i rzadkie;
uwosienie ciaa raczej nieznaczne, cho zdarzaj si i formy dob
rze owosione; ysina rzadko i pno wystpujca, typu ciemienio
wego. Oczy mae, niezbyt pytko osadzone w niskim, eliptycznym,
oczodole; szpara oczna wska, pozioma lub ukona, wrzecionowata,
czasem oszczepowata lub esowata; fada powiekowa pospolita,
czsto bardzo dobrze rozwinita, fada mongolska nierzadka, cho
niezbyt wybitna; tczwka piwna lub zielonawa, niekiedy bardzo
ciemna. Nos niski, niewielki, sabo wystajcy; nasada rednia lub
niska, miernie szeroka; grzbiet rednio szeroki rnego ksztatu,
zwykle prosty lub falisty, poza tym czciej wklsy ni wypuky;
koniec nosa niezbyt tpy, nozdrza do wysokie umiarkowanej gru'
boci, sabo wypuke, przegroda wzniesiona lub pozioma, otwory
niewielkie. Uszy due, niezbyt grube, niekiedy odstajce. Warga
grna do wysoka, philtruvi do wskie, gbokie i wyranie od
graniczone, sulcus nasolabialis sabo zaznaczony; usta niewielkie,
wargi pene, ciemno-purpurowe. Zby redniej wielkoci, biae,
rwne ale zwykle do sabe. Szczka grna do wysoka, a zdecy
dowanie szeroka; uchwa do niska, szerokawa, czsto kanciasta,
0 silnie rozwinitym waczu i szerokim, raczej paskim, nierzadko
cofnitym podbrdku.
Podzia typu alpejskiego na f r a k c j e nie jest zbyt trudny.
Do a r m e n o i d o k s z t a t n e j (HI) zaliczono formy o nosie
nielaponoidalnym i wyduonej twarzy, do p o r e d n i e j (hl)
wskonose i szerokolice, do l a p o n o i d o k s z t a t n e j (hL)
wszystkie rednio i szerokonose. Spord osobnikw szerokolicych
1 szerokonosych weszli do hL ci rzekomi laponoidzi, ktrzy wyka'
zali jak cech nielaponoidaln (np. wzrost, profil nosa, skr itp.).
Jako niedopigmentowania wyrniono formy o wosach kasztano
watych i zielonookich szatynw (wosy 5,T), ktrych zreszt zali
czano do HL tylko wtedy, gdy posiadali armenoidalny profil lub
fad mongolsk. rednie frakcyj zestawia tablica 75.

142

Tablica

75.

rednie frakcyj typu HL serii ilustrujcej.


C echa
.
.
3.
4.
5.
6 .
7.
8.
9.
1

HI (42)

165,3
W zrost
8 6 ,1
W. g w n y
,, m . tw a rz y 87,8
65,7
n o sa
45,6
P ro fil nosa
B a rw a oczu
5,0
,,
w osw 52,9
2 0 ,6
s k ry
21,4
F. m . w 0/ 0

W ahanial38) h l (32)
151 178
83 93
84 100
53 69
s.w k l.m .w yp.
3 7
U (27)
b

165.6
86,4
31,2

W ahania

151 176
33 96
76 83
6 6 ,1
60 69
48,8 m .w k l .m .w y p .
4,6
3 7
49,4
8 (27)
23,1
b
25,0

hL (59)

W ahania

165,5
85,9
84,3
75,5
50,0
4,9
50,2
18,7
23,7

151 179
83 92
72 100
70 8 8
s.w k l.m .w yp.
3 7
R W
b

Uzyskany obraz jest prawidowy. Pozornie nieoczekiwany


ukad przecitnych wydatnoci nosa staje si zrozumiay jeli si
pamita, e'do HI zaliczono szereg osobnikw, ktre nie mogy by
uznane za ah, wanie z powodu wklsego nosa, do hL za weszli
midzy innymi wszyscy rnicy si od LL wypukym i garbatym
grzbietem nosa. Jeli idzie o skr, to janiejsza barwa form skraj
nych zostaa prawdopodobnie wywoana u hL przewag laponoidalnego odcienia powego nad niadym armcnoidalnym, u HI za
wpywem wskolicych nordycznych mieszacw ras rodzicielskich
(Ah, Al). Janiejsze wosy frakcji poredniej s by moe dowodem,
oddziaywania a l. Wszystkie te przypuszczenia maj rzecz oczywista
warto wzgldn. Stosunek ilociowy frakcyj (32 :-24 : 44) nie jest
prawidowy ze wzgldu na niedobr hi. Jest to zjawisko analogiczne do obserwowanego u typu subnordycznego. Przedstawia
si ono tak, jak by dwa kontrastowe elementy z trudnoci tylko
wytwarzay przy krzyowaniu formy nie wykazujce dominacji
adnego z nich.
Granice typu alpejskiego wydaj si by dobrze usta
lone. Mona si spodziewa co najwyej przesunicia czci hL
do rasy laponoidalnej, oraz oczyszczenia typu z pochodnych M.
Rozszerzenie skali niedopigmentowa nie wydaje si moliwe, po
dobnie jak jej cienienie. Trudno bowiem przypuci, eby si
dao wykry w HL formy subnordyczne, a w YH alpejskie, podobnie
jak niema koniecznoci liczenia si z moliwoci przesuni
w odwrotnym kierunku. Nie jest natomiast cakowicie pewne czy
cz szerokolicych, a moe i niskorosych, dynarczykw nie oka
e si przy bliszym zbadaniu formami HL. Co za najciekawsze,
138) P o m in i to tu o so b n ik a N r. 17 Cz, zaliczo n e g o do HI w d ro d z e w y j tk u ,
sp o w o d u k o ja rz e n ia oczu o b a rw ie 8 M. z c ie m n o b ru n a tn y m i w o sa m i (W) i fa d
m ongolska..

143

to fakt, e w czasie bada antropometrycznych odnosi si niekiedy


wraenie, i typ alpejski moe mie wyjtkowo gow nieco dusz
od 83. Czy by miao to wiadczy o koniecznoci przesunicia gra
nic np. LL w d?
Prawdopodobiestwo formuy genetycznej typu alpejskiego
(H x L) jest morfologicznie biorc oczywiste. Olbrzymiej wikszo
ci zaliczanych tu form nie mona wogle inaczej zinterpretowa.
Przypuszczalnie i badania genetyczne nie wpyn na gbsz zmia
n pogldw w tym wzgldzie.
Typ a r me n o i d a l n o - wy y n n y .
Typ okrelony w pracy niniejszej jako armenoidalno-wyynny
(HQ) tworzy bardzo ciekaw, bo wydzielon wycznie na podstawie
cech fizjonomicznych, jednostk taksonomiczn.
Pewne pojcie o nim daj rednie zebrane w tablicy 76, ora/,
materia indywidualny tworzcy tablic XVIII a.
T a b l i c a 76.
rednie typu HQ serii ilustrujcej (N = 5).
Cecha
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.

Wzrost
Wsk. gwny
,, morf. twarzy
nosa
Profil nosa
Barwa oczu
wosw
,, skry
Fada mongolska w /o

A
163,8
81,9
85,0
60,6
46,0
4,0
54,0
25,0
100,0

Wahania
156 173
81 82
79 92
54 64
s.wkl. fal.
3 5
5 W
10

rednie wskazuj, i chodzi tu o zesp niskorosy, redniogowy i redniolicy, o wskim mao wydatnym nosie bardzo ciemnej
pigmentacji i mongolskiej" oprawie oka. Rzut oka na materia in
dywidualny przekonuje, i rozpada si on w sposb naturalny na
dwie grupy szeroko- i wskolic, mogce tworzy podstaw dwu
rnych frakcyj. Grupa zerokolica przypominajca eH utworzy,
jako posiadajca twarz nie wystpujc u rasy wyynnej, f r a k
cj a r m e n o i d o k s z t a t n Hq. Do niej wypadnie doda
osobniki o duszej gowie, zblione zespoem wskanikw do Eh.

iUnpa wskolica a zarazem wskonosa, wzbogacona formami red-

fiiolicyml o takim samym nosie, moe by uznana za form poi ' d n i eh. Wreszcie wskolicy zesp o niearmenoidalnym
Wskaniku nosa (6669 a moe i wyej) otrzyma nazw f r a k c j i
yynmej hQ.
Osobniki reprezentujce nasz. hipotetyczny typ armenoidalnov yynny byy ju obserwowane w naturze, jednake zarwno dokadniejsza charakterystyka tej jednostki jak i wszelka dyskusja
pa temat jej struktury genetycznej musz by odoone do czasu
zgromadzenia odpowiednio licznych i starannie zebranych mate
riaw.
Typ l a p o n o i d a l n o - w y y n n y .
W caym wielkim materiale wojskowego zdjcia antropologicz
nego znalazo si 13 zaledwie osobnikw, ktrych okrelono jako
iyp laponoidalno-wyynny (LQ). Jednostka ta bardzo liczna na te'
renie Chin jest pod wzgldem ukadu cech wymiernych nieco zbli
ona do typu sublaponoidalnego. Wskazuj na to zaczone poniej
wrednie chiskiej grupy LQ.
T a b l i c a 77.
rednie Chiczykw typu LQ (N = 18). m)
Cecha
1.
2.
3.
4.
6.
7.
8.
9.

Wzrost
166,1
Wskanik gwny
80,0
80,1

morf. twarzy
78,6

nosa
Barwa oczu
j. brun.
cz. (ode. t.
wosw
skry
11,9
81
Fada mongolska w /o

Oczywicie we wzrocie, wskaniku nosa, barwie wosw


i czstoci wystpowania fady mongolskiej zachodz wyrane r
nice, tym nie mniej jednak w materiale takim jak nasz, w ktrym
cechy somatoekopijne okrelane bez tabel nie budz zbyt wielkiego
zaufania, teoretycznie mgby typ LQ zamaskowa si w EL,
!3 9 ) z p r a c y p .t. S k a d n ik i ra s o w e C h i c z y k w 11 str. 16 i 42.
10 S tr u k tu r a a n tro p o lo g ic z n a P o lsk i Cz. I.

145

zwaszcza jeli si zaoy, e jego te" waciwoci zostay sto


nowane przez dugotrwae krzywki ze skadnikami odmiany bia"
ej. atwiejsze do uchwycenia powinno by by natomiast dugogowe skrzydo tej formy, jako nie mieszczce si w granicach typu
sublaponoidanego. Nacisk materiau sprawni, e zdecydowano si
na wyodrbnienie go, zmniejszajce w zaoeniu ilo bdnych
diagnoz. Niestety ani jeden przedstawiciel tej formy nie wszed
w skad serii ilustrujcej. Nieze pojcie o niej daj jednak prze
citne obliczone dla 2 osobnikw pochodzcych z niedostpnego w tej
chwili materiau piskiego. Zestawiono je w tablicy 78.
T a b l i c a 78.
rednie dugogowych form typu LQ z powiatu Pisk (N 2).
Cecha
2. Wsk. gwny
3. ,, morf. twarzy
4. ,, nosa
5. Profil nosa
Barwa oczu
7.
wosw
skry
8.
9. Fada mong. w %
.

A
75,3
81,1
75,6
c. 50
7,0
c. 50
25,0
100,0

Ze rednich powyszych wynika, i byli to ludzie rednioroli,


dugogowi i szerokolicy o rednioszerokich, miernie wydatnych
nosach, do ciemnych (zielonawych) oczach o monogolskiej opra
wie, ciemnych wosach i%bardzo ciemnej skrze. Trzeba przyzna,
i w tym wypadku diagnoza LQ nie wydaje si szczeglnie ryzy
kown, mimo e moga by rwnie zaistnie pokusa potraktowania
zespou jako
na podstawie zielonawych oczu. Co jednak czyni
jeli zbliony kompleks cech wymiernych nie kojarzy si z wyra
nymi waciwociami odmiany tej? Dla prostoty ujcia i te for
my zaliczono do typu laponoidalno-wyynnego, cho nieznany jest
ich stosunek do rasy berberyjskiej (B).
Tak czy inaczej nasze LQ jest najbardziej zagadkowym z wy
rnionych zespow morfologicznych, jego za formua genetyczna
najmniej uzasadniona ze wszystkich.

146

__

c) P r b a a n a l i z y w a c i wo c i w y r n i o n y c h
j e d n o s t e k t a k s o n o m i c z n y c h me t o d n a d wy
ek l i czebno ci .
W dotychczasowych rozwaaniach zostay scharakteryzowane,
mniej lub bardziej udatnie (w zalenoci od liczby zuytkowanych
obserwacyj) wszystkie wyodrbnione w zanalizowanym materiale
zespoy morfologiczne (jednostki taksonomiczne). Uzyskany obraz
daje przy tym w kadym wypadku pojcie o przecitnych waci
wociach typu a nie o idealnej k a n o n i c z n e j 11 jego postaci.
Aby odcyfrowa t ostatni, trzeba by dysponowa ma t e r i a e m
n i e s k a o n y m p r z e z o d d z i a y wa n i e c z y n n i k w
g e n e t y c z n y c h ( f acj ot wr czych) , r o z wo j o wy c h
i r o d o wi s k o wy c h , a wi c z o onym z o s o b n i k w
s y s t e ma t y c z n i e z u p e n i e d o j r z a y c h , d o s k o n a l e
z dr owych, w y r o s y c h w o p t y m a l n y c h w a r u n k a c h
y c i o wy c h i p o c h o d z c y c h od r o d z i c w r a s o wo
c z y s t y c h ( homoz ygot yc z nyc h) , rzecz jasna identycz
nych, gdy chodzi o przedstawicieli ras rnych w przypadku
mieszacw (a wic n.p. AA x AA AA, lecz nie AH x Al. AA
i AA x L L = A L a nie HL x AH=AL). Nie trzeba chyba dodawa, e
zebranie takiego materiau nie jest atwe i prawdopodobnie nie
zbyt prdko bdzie dokonane. Zachodzi przeto pytanie, czy nie
udao by si w jaki sposb okreli cho w przyblieniu, zespo
w cech najbardziej charakterystycznych dla poszczeglnych jed
nostek, na podstawie danych serii ilustrujcej. Jako, niezbyt zreszt
precyzyjny, instrument badawczy moe tu posuy metoda nad
wyek liczebnoci, pozwalajca w sposb stosunkowo prosty uchwy
ci tendencje do szczeglnie czstego wystpowania pewnych wa
ciwoci u poszczeglnych jednostek taksonomicznych. Metoda ta
opiera si jak wiadomo na zaoeniu, i w wypadku braku zwizku
midzy dwoma zespoami waciwoci, kombinacje ich rozkadaj si
zgodnie z zasad podziau proporcjonalnego, wszelkie za nadwyki
ponad wielkoci teoretycznie oczekiwane wskazuj na szczeglnie
silny zwizek tych waciwoci.
Dla serii ilustrujcej 140) obliczono nadwyki liczebnoci omiu
cech diagnostycznych141) w obrbie wszystkich wyrnionych jed
nostek, bez wzgldu na ich znaczenie w populacji. Nadwyki te ze
stawiaj tablice 7986.
140) Ih n e zan a liz o w a n e s e rie p o m in i to d la zach o w a n ia m o liw ie n a jw i k
szej je d n o lito c i te c h n ic z n e j b a d a n e g o m a te r ia u .
141) P o m in i to h a d m o n g o lsk , ja k o cech z b y t m ao z r n ico w an .

147

zwaszcza jeli si zaoy, e jego te" waciwoci zostay sto


nowane przez dugotrwae krzywki ze skadnikami odmiany bia"
ej. atwiejsze do uchwycenia powinno by by natomiast dugogowe skrzydo tej formy, jako nie mieszczce si w granicach typu
sublaponoidanego. Nacisk materiau sprawni, e zdecydowano si
na wyodrbnienie go, zmniejszajce w zaoeniu ilo bdnych
diagnoz. Niestety ani jeden przedstawiciel tej formy nie wszed
w skad serii ilustrujcej. Nieze pojcie o niej daj jednak prze
citne obliczone dla 2 osobnikw pochodzcych z niedostpnego w tej
chwili materiau piskiego. Zestawiono je w tablicy 78.
T a b l i c a 78.
rednie dugogowych form typu LQ z powiatu Pisk (N 2).
Cecha
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.

Wsk. gwny
,, morf. twarzy
,, nosa
Profil nosa
Barwa oczu
wosw
skry
Fada mong. w %

A
75,3
81,1
75,6
c. 50
7,0
c. 50
25,0
100,0

Ze rednich powyszych wynika, i byli to ludzie rednioroli,


dugogowi i szerokolicy o rednioszerokich, miernie wydatnych
nosach, do ciemnych (zielonawych) oczach o monogolskiej opra
wie, ciemnych wosach i%bardzo ciemnej skrze. Trzeba przyzna,
i w tym wypadku diagnoza LQ nie wydaje si szczeglnie ryzy
kown, mimo e moga by rwnie zaistnie pokusa potraktowania
zespou jako
na podstawie zielonawych oczu. Co jednak czyni
jeli zbliony kompleks cech wymiernych nie kojarzy si z wyra
nymi waciwociami odmiany tej? Dla prostoty ujcia i te for
my zaliczono do typu laponoidalno-wyynnego, cho nieznany jest
ich stosunek do rasy berberyjskiej (B).
Tak czy inaczej nasze LQ jest najbardziej zagadkowym z wy
rnionych zespow morfologicznych, jego za formua genetyczna
najmniej uzasadniona ze wszystkich.

146

__

c) P r b a a n a l i z y w a c i wo c i w y r n i o n y c h
j e d n o s t e k t a k s o n o m i c z n y c h me t o d n a d wy
ek l i czebno ci .
W dotychczasowych rozwaaniach zostay scharakteryzowane,
mniej lub bardziej udatnie (w zalenoci od liczby zuytkowanych
obserwacyj) wszystkie wyodrbnione w zanalizowanym materiale
zespoy morfologiczne (jednostki taksonomiczne). Uzyskany obraz
daje przy tym w kadym wypadku pojcie o przecitnych waci
wociach typu a nie o idealnej k a n o n i c z n e j 11 jego postaci.
Aby odcyfrowa t ostatni, trzeba by dysponowa ma t e r i a e m
n i e s k a o n y m p r z e z o d d z i a y wa n i e c z y n n i k w
g e n e t y c z n y c h ( f acj ot wr czych) , r o z wo j o wy c h
i r o d o wi s k o wy c h , a wi c z o onym z o s o b n i k w
s y s t e ma t y c z n i e z u p e n i e d o j r z a y c h , d o s k o n a l e
z dr owych, w y r o s y c h w o p t y m a l n y c h w a r u n k a c h
y c i o wy c h i p o c h o d z c y c h od r o d z i c w r a s o wo
c z y s t y c h ( homoz ygot yc z nyc h) , rzecz jasna identycz
nych, gdy chodzi o przedstawicieli ras rnych w przypadku
mieszacw (a wic n.p. AA x AA AA, lecz nie AH x Al. AA
i AA x L L = A L a nie HL x AH=AL). Nie trzeba chyba dodawa, e
zebranie takiego materiau nie jest atwe i prawdopodobnie nie
zbyt prdko bdzie dokonane. Zachodzi przeto pytanie, czy nie
udao by si w jaki sposb okreli cho w przyblieniu, zespo
w cech najbardziej charakterystycznych dla poszczeglnych jed
nostek, na podstawie danych serii ilustrujcej. Jako, niezbyt zreszt
precyzyjny, instrument badawczy moe tu posuy metoda nad
wyek liczebnoci, pozwalajca w sposb stosunkowo prosty uchwy
ci tendencje do szczeglnie czstego wystpowania pewnych wa
ciwoci u poszczeglnych jednostek taksonomicznych. Metoda ta
opiera si jak wiadomo na zaoeniu, i w wypadku braku zwizku
midzy dwoma zespoami waciwoci, kombinacje ich rozkadaj si
zgodnie z zasad podziau proporcjonalnego, wszelkie za nadwyki
ponad wielkoci teoretycznie oczekiwane wskazuj na szczeglnie
silny zwizek tych waciwoci.
Dla serii ilustrujcej 140) obliczono nadwyki liczebnoci omiu
cech diagnostycznych141) w obrbie wszystkich wyrnionych jed
nostek, bez wzgldu na ich znaczenie w populacji. Nadwyki te ze
stawiaj tablice 7986.
140) Ih n e zan a liz o w a n e s e rie p o m in i to d la zach o w a n ia m o liw ie n a jw i k
szej je d n o lito c i te c h n ic z n e j b a d a n e g o m a te r ia u .
141) P o m in i to h a d m o n g o lsk , ja k o cech z b y t m ao z r n ico w an .

147

Jeli si przyjmie, e maksymalne nadwyki wyznaczaj istot


nie najcharakterystyczniejsze cechy poszczeglnych jednostek tak
sonomicznych to otrzyma si nastpujcy ich obraz.
Ras a n o r d y c z n a okrela si jako bardzo wysokorosa, redniogowa, bardzo wskolica, bardzo wsko- i prostonosa, niebiesko
oka o ciemnoblond wosach i biaej skrze. Rezultat ten mona uzna
za bardzo prawidowy. Fakt wystpienia drugiej co do wielkoci nad
wyki we wzrocie rednim a nie wysokim zdaje si wskazywa na
wyrane zapnienie rozwojowe nordykw. Nadwyka ta jest bowiem
prawdopodobnie wywoana przez nadmiernie liczne osobniki niewyronite. Nie jest przeto rwnie wykluczone, e wraz z dorasta
niem nordykw proporcje gowy i nosa bd si przesuway w kie
runku drugiej co do wielkoci nadwyki (dugawa gowa i bardzo
wski nos) a nadwyka w grupie twarzy rednich zniknie zupenie
tak, e habitus AA bdzie jeszcze bardziej wybitny. Natomiast nad
wyki w oczach szarych i mieszanych (8, 9, 11 M), oraz powej bar
wie skry naley uzna za spowodowane przez czynniki facjotwrcze (wpyw form pochodzcych od mieszacw A wykazujcych te
waciwoci). Za niemogce wywoa zdziwienia wypada rwnie
uzna nadwyki w klasach nosa garbatego i wypukego. Niezu
penie jasne jest natomiast czy nadwyka wosw ciemnoblond od
powiada rzeczywicie waciwoci charakterystycznej, czy te wska
zuje na wpyw tych samych czynnikw genetycznych, ktre spo
wodoway nadwyk oczu nieniebieskich i powej skry.
Ras a r d z i e mn o mo r s k a jest w badanej serii bardzo
nieliczna, co rzecz oczywista powanie zmniejsza pewno otrzy
manych wynikw. Maksymalne nadwyki charakteryzuj rdziemnomorcw jako niskorosych poddugogowcw o wskiej twarzy,
wskim, wypukym nosie, bardzo ciemnych oczach i wosach, oraz
powej skrze. Naley przypuszcza, i obraz powyszy odpowiada
facji wytworzonej pod wyranym wpywem typu AE, objawiaj
cym si w nieznacznym zreszt podwyszeniu wzrostu, skrceniu
czaszki, rozjanieniu skry a by moe i uwypukleniu nosa. Osta
tecznie powinien spraw wyjani duy materia.
Czterej a r me n o i d z i kojarz waciwoci rzec mona dynaroidalne: bardzo wysoki wzrost, Umiarkowanie krtk gow
i wsk twarz, z typowo armenoidalnym nosem i pigmentacj. Jas
no skry o tyle nie psuje w tym wypadku harmonii, i moe si
tu rozchodzi o przypisywan rasie armenoidalnej, przez wielu
autorw, matowo-bia, atwo pod wpywem soca ciemniejc
cer. Dalsze badania rozstrzygn czy tak jest w istocie.

Ras a l a p o n o i d a l n a okrelia si jako niskorosa, krtkogowa, szerokolica, o rednio szerokim silnie wklsym nosie
i bardzo ciemnej pigmentacji. Naley sdzi, e taki ukad nad
wyek jest czciowo przynajmniej efektem oddziaywania form po
chodzcych od typu subnordycznego, pizejawiajcym si wyraniej
w drobnych nadwykach nosa prostego i falistego oraz pewnej ten
dencji do oczu niezbyt ciemnych (57 M.) i wosw szatyno
wych (TU). Mona wtedy przyj, e jeli idzie o cechy wymierne
raczej drugie nadwyki daj obraz bliszy kanonowi.
T y p AY ze swym rednim wzrostem, redni gow, szerok
twarz, wskawym prostym nosem i umiarkowan pigmentacj wy
daje si by powstaym przy wybitnym udziale subnordykw.
I w tym wypadku warto zwrci uwag na drugie nadwyki.

Typ p n o c n o - z a c h o d n i , redniorosy, redniogowy


i wskolicy, o wskim wypukym nosie, mieszanej barwy oczach,
bardzo ciemnych wosach i biaej skrze, wystpi w formacji bar
dzo prawidowej, zwaszcza, e mona mniema, i ostateczne usta
lenie si jego waciwoci pjdzie w cechach wymiernych po linii
wyznaczonej przez drugie nadwyki.
Niezmiernie charakterystycznie wystpiy waciwoci t y p u
a y n a r s k i e g o , ktry okreli si jako bardzo wysokorosy Krtkogoy/iec o wskiej twarzy, wskim, falistym nosie, jasno-piwnych lub zielonawych oczach, bardzo ciemnych wosach i niadej
skrze.
Do nieoczekiwanie przedstawi si natomiast w wietle nad
wyek liczebnoci ty p s u b n o r d y c z n y naszej serii. Okreli
si on mianowicie, jako niskorosy krtkogowiec o szerokiej twa
rzy, bardzo wskim garbatym nosie i uderzajco jasnej pigmenta
cji. Tego rodzaju zesp cech tumaczy si stosunkowo najprociej
przy zaoeniu, e o powstaniu nadwyek zadecydowaa szczeglnie
liczna, rozwojowo zapniona (niski wzrost, szeroka twarz, bardzo
jasna pigmentacja) frakcja nordyczna (wski garbaty nos) typu AL.
Na zabiedzenie polskich subnordykw zwraca autor uwag ju
w pracy powiconej poborowym powiatu koneckiego (por. odno
nik 99).
Niezupen wydaje si by rwnie dojrzao taksonomiczna
t y p u AQ, wysokorosego redniogowca o rednioszerokiej twa
rzy i takim silnie wklsym nosie, niebieskich oczach, ciemno-blond
wosach i niadej skrze. Naley oczekiwa, i z wiekiem zanikn
u tej jednostki niewielkie nadwyki wzrostu bardzo niskiego i red
niego, wyduy si czaszka, zwzi twarz i ulegnie zmianom progre

sywnym nos zdaje si na to wskazywa ukad drugorzdnych


wartoci dodatnich. Trudno natomiast osdzi czy rwnolegle uleg
nie przyciemnieniu pigmentacja oczu i wosw.
Jeli idzie o ty p YE} niskorosy, poddugogowy, szerokolicy,
0 nosie do wskim, prostym, oczach mieszanych, wosach kaszta
nowatych i powej skrze, to wydaje si, i mimo niewielkiej liczeb
noci, zaznaczy si on w formie naog poprawnej cho raczej do
jasno pigmentowanej ( f r a kc j a Ye).
Do skomplikowany obraz typu YH pozostaje przypuszczalnie
w zwizku z niewielk liczebnoci tego morfologicznie niejednoli
tego zespou. Najpikniej moe uzewntrznia si w nadwykach
jego charakterystyczna pigmentacja: skojarzenie szarych oczu
z bardzo ciemnymi wosami i niad skr. Poza tym wykaza si
on niezbyt wskim prostym nosem i zdecydowanie szerok twarz.
Trudno si natomiast zorientowa, ktre z dwu bardzo zreszt nie
znacznych maksimw wskanika gwnego jest bardziej charakte
rystyczne dla YH. Nie jest wykluczone, e kade z nich odpowia
da odrbnej frakcji tego typu, przy czym nadkrtkogowcw naley
czy raczej z niskim, redniogowcw za z bardzo wysokim
1 wysokim wzrostem.
Bardzo interesujco uoyy si charakterystyczne nadwyki
t y p u YL ktry okreli si jako nadspodziewanie rosy redniogowiec o szerokiej twarzy, rednioszerokim, sabo wklsym nosie
oraz niebieskich oczach i ciemnoblond wosach, skojarzonych z tak
intensywnie zabarwion skr, e musi ona nasun myl o nieostatecznej pigmentacji caego uwzgldnionego zespou osobnikw.
Przypuszczenie takie zdaje si zreszt znajdowa potwierdzenie
i w ukadzie drugorzdnych nadwyek barw oczu i wosw.
Nieco niedopigmentowane wydaj si by rwnie t ypy: 1it o r a l n y i s u b l a p o n o i d a l n y analizowanego materiau.
Pierwszy z nich kae si mianowicie scharakteryzowa jako redniorosy mezokefal o szerokiej twarzy, wskim prostym nosie,
ciemnopiwnych oczach ale zaledwie szatynowych wosach i powej
skrze; drugi za jako umiarkowanego wzrosu redniogowiec
o szerokiej twarzy, rednioszerokim silnie wklsym nosie, niezbyt
ciemnych oczach i szatynowych wosach oraz niadej skrze, Z opi
sw powyszych wynika, e dominujcymi w serii okazay si:
armenoidoksztatna frakcja typu litoralnego i iaponoidopodobnu
sublaponoidalnego.
Ryzykujc opis t y p u EQ na podstawie trzech osobnikw
otrzymamy mimo wszystko obraz zadawalajcy. Przedstawia si on
bowiem jako bardzo niskorosy poddugogowiec o zdecydowanie

wskiej twarzy, rednioszerokim prostym nosie i bardzo ciemnej


uigmentacji. Drugorzdne nadwyki musz by rzecz oczywista po
minite milczeniem.
Za zupenie prawidowy trzeba rwnie uzna uzyskany
obraz t y p u a l p e j s k i e g o , wyodrbniajcego si w po
staci niskorosego krtkogowca o redniej twarzy, niezbyt ws
kim falistym nosie i bardzo intensywnej pigmentacji. Rwnie
ukad drugorzdnych nadwyek liczebnoci jest bardzo przekony
wujcy, zarwno gdy wskazuj na powan przymieszk form laponoidoksztatnych (czste wystpowanie bardzo niskiego wzrostu,
szerokiej twarzy, szerokawego, wklsego nosa i tawych, powych, odcieni skry), jak gdy zwracaj uwag na wyrane zabu
rzenia pigmentacyjne (kasztanowate wosy i jasnopiwne wzgldnie
zielonawe oczy).
O t y p i e a r m e n o i d a l n o - w y y n n y m mona powie
dzie prawie to samo co o EQ: mimo maej liczebnoci jego reprezen
tantw. uzyskana charakterystyka nie moe budzi powaniejszych
zastrzee. Maksymalne nadwyki wskazuj, i stanowi on form
bardzo niskoros, redniogow, bardzo szerokolic, o wskim fa
listym nosie i wybitnie ciemnej' pigmentacji. Jak wida, mona by
tu co najwyej rozwaa, ktra z dwu dodatnich wartoci wskani
ka twarzowego jest dla HQ bardziej typowa.
Reasumujc wyniki analizy waciwoci wyrnionych jednos
tek taksonomicznych, dokonanej metod nadwyek liczebnoci, mo
na skonstatowa, i potwierdzia ona zasadniczo charakterystyki
uzyskane przy pomocy rednich; pozwolia na wyodrbnienie ze
spow cech szczeglnie istotnych dla poszczeglnych form i skon
struowanie bardzo, prostego opisu sownego; jednake opierajc si
z koniecznoci na niewyselekcjonowanym materiale serii ilustru
jcej, nie doprowadzia do wyznaczenia kanonw typologicznych
wolnych od wpywu formacyj liczebnie przewaajcych.
d) Uwa g i kocowe.
Po scharakteryzowaniu wszystkich wyrnionych skadnikw
opracowywanego materiau, naley jeszcze odpowiedzie w miar
monoci na pytanie, czy wyczerpuj one cae bogactwo form ludz
kich wystpujcych w analizowanej populacji.
Ot szereg, nieujtych niestety do tej pory w form materiau
antropologicznego, spostrzee zdaje si wskazywa, i spord
nie wyrnionych w pracy niniejszej form odmiany biaej spotyka
si w Polsce, zwaszcza w wielkich miastach, mi e s z a c w r a
sy b e r b e r y j s k i e j (B), wyrniajcych si sw intensywn

151

pigmentacj, falistymi wosami, masywn budow ciaa i do gru


bymi rysami twarzy. Znacznie rzadsze wydaj si by p o c h o d n e
r a s y o r i e n t a l n e j (K), cho i te spotyka si niekiedy wrd
nieydowskiej ludnoci Polski. Zdaje si przy tym, i naley je
wiza raczej z wpywami zachodnio-rdziemnomorskimi ni lewantyskimi. Niepodobna natomiast stwierdzi z ca pewnoci
wpyww r a s y a i n u i d a l n e j (P), zwaszcza wobec niezanadto
dokadnych wiadomoci o tej jednostce taksonomicznej. Szczego
wa analiza jej waciwoci stanowi sama w sobie zagadnienie wa
ne i ciekawe. Znacznie pospolitsze od wyej wymienionych s w na
szym kraju pochodne niewyrnionych w niniejszej pracy s k a d
n i k w o d mi a n y t ej . Chodzi tu przede wszystkim o niewyodrbnionych ze wzgldu na trudnoci techniczne mieszacw
ras: p a c y f i c z n e j i mo n g o l o i d a l n e j (Z i M)} ktre
weszy niewtpliwie w skad grup okrelonych jako krzywki
,Q i L lubo w nieznacznej liczbie. Pewne bardzo zreszt skpe i wy
magajce kontroli materiaowej dane nie pozwalaj jednak rwnie
na bezwzgldne wykluczenie moliwoci istnienia w obrbie populacyj polskich, minimalnych zreszt, wtrtw r a s y a r k t y cznej
(I). Szerokie uwzgldnienie w badaniach antropologicznych foto
grafii (zwaszcza stereoskopowej) umoliwi niewtpliwie oddzielenie
wszystkich nieuchwytnych dzi przymieszek. Na zakoczenie po
wyszych uwag typologicznych naley z caym naciskiem stwier
dzi, i pominwszy najwieszej daty i cakiem sporadyczne wy
padki maestw mieszanych, n ie ma d o t y c z a s c i e n i a
d o wo d u na wy s t p o wa n i e w r d l u d n o c i pol
s k i e j j a k i c h k o l wi e k k o m p o n e n t o d mi a n y czar
nej, w s z c z e g l n o c i za r a s y pi g mjg j s k i e j (O),
k t r e j o d d z i a y wa n i a
u s i o wa n o n i e k i e d y ,
g wo l i
a p r i o r y s t y c z n y m z a o e ni om, d o s z u k i
wa si w P o l s c e i Eu r o p i e .
a

III. STRUKTURA ILOCIOWA SKRYJ.


1. SKADY TYPOLOGICZNE.

Po opisaniu wyrnionych w obrbie badanego materiau jed


nostek taksonomicznych mona z kolei przej do rozpatrzenia ilo
ciowej struktury poszczeglnych populacyj.
Oglna liczba przeanalizowanych seryj wojskowego zdjcia
antropologicznego wynosi jak wiadomo 98 (97 powiatw i jedno te
rytorium wielopowiatowe), w tym cztery okrelone przez p. IREN
KRASNODBSK (Bydgoszcz m., Inowrocaw, Lipno i Rock).

Wszystkie jednostki terytorialne podzielono na 5 grup, z ktrych


najwiksza (III) obejmuje dwie podgrupy. O liczebnoci tych grup
informuje tablica 87.
Ta b l i c a

87.

Grupy terytorialne seryj wojskowego zdjcia antropologicznego.


N r.

N azw a

O b e jm u je p o w ia ty
d a w n y c h w o jew d ztw

Ilo
se ry j

L ic zeb n o
g ru p y

p n .-zach .

p o m o rsk ieg o

p o zn a sk ieg o

13

13,3

3657

II

zach o d n ia

d zk ieg o i
n a zach . od

w a rsza w sk ieg o ,
W isy i W k ry

20

20,4

8454

>3,1

43

43.9

I II p d .-zacli.
a l sk a
b m ao p o lsk a

IV

ro d k o w a

V poi. -w sch.

VI

w s ch o d n ia

O gem

1 0 ,0

ja k n iej
l sk ie g o i re j. o p o lsk iej
k ie leck ieg o ,
k ra k o w sk ie g o
i pow . T a rn o b rz e g , N isko,
K o lb u szo w a

11

1 1 ,2

16630
3252

45,5
3,9

32

32.7

13378

36.S

w arsz a w sk ie g o (cz w sch.),


b iao sto c k ie g o
(prcz pow .
G ro d n o i W okow ysk) i lu
b elsk ie g o

5,1

1214

3.3

3725

10.2

lw o w sk ieg o ,
ta rn o p o lsk ie g o
i sta n isa w o w sk ie g o
w o y sk ie g o , poleskiego, n o
w o g r d zk ieg o ,
w ile sk ie g o
o ra z pow . G ro d n o i W oko
w y sk

12

1 2 ,2

5,1

2852

7,8

98

1 0 0 ,0

36532

99.9

Jak wida, materia dotyczy przede wszystkim poudniowej


czci dawnego terytorium polskiego (58 seryj obejmujcych c. 58%
ogu spostrzee)142143), a gros opracowanych powiatw ley na za
chd od linii WkraWisaSan (76 pow. c. 79/o osobnikw)141).
Siedemnacie seryj (18% materiau)144) pochodzi, w caoci lub cz
ciowo, z obszaru odstpionego Z.S.R.R. Rezultaty typologicznej
analizy seryj zostay zestawione w tablicy 88.
142) G r u p y III i V o r a z p o w ia ty : P u a w y , L u b lin m . i Z d o b u n w .
143) G r u p y I, II i III.
144) G r a p y V i V I.

Ju powierzchowny przegld zamieszczonych w niej danych przekonywuje, e rnice zachodzce midzy poszczeglnymi skadami
s stosunkowo niewielkie, a liczebnoci typw ukadaj si naog po
dobnie jak w omwionych na str. 1314 i 16 skadach caego ma
teriau polskiego i serii ilustrujcej. I tak np. we wszystkich ugru
powaniach terytorialnych typ AL zajmuje pierwsze a AE drugie
co do liczebnoci miejsce; wszdzie sze skadnikw (AL, AE, AH
AQ, YL, HLj stanowi gwn mas ludnoci; nigdzie skadnik za
sadniczo nieliczny nie wysuwa si przed formy przecitnie liczne;
w adnym wypadku rnice terytorialnie midzy liczebnociami da
nego typu nie przekraczaj 33%> i t. p. Przykadw tego rodzaju
mona by przytoczy bardzo wiele, a wszystkie wykazuj, e ca y
ma t e r i a p o c h o d z i z t e r y t o r i u m o do j e d n o
l i t ej , r zec by mona mo n o t o n n e j , s t r u k t u r z e
a n t r o p o l o g i c z n e j , ktrego regiony wykazuj jedynie czysto
ilociowe i to przewanie niezbyt znaczne rnice. Oczywicie dua
ilo liczebnie bardzo rnych jednostek taksonomicznych utrudnia
w wysokim stopniu wszelkie dokadniejsze zorientowanie si w cha
rakterze i nasileniu rnic. Daleko janiejszy ich obraz daje po
rwnanie odpowiednich skadw rasowych, przede wszystkim za
kartograficzne przedstawienie wynikw analizy rasowej.
I
2. SKADY RASOWE.

Przy ustalaniu skadw rasowych obliczano je nie na podstawie


t.zw. prawa licznoci typw (CZEKANOWSKI, Zarys antropo
logii Polski, str. 324325), lecz stwierdzajc popro tu ile razy ka
da z ras zaznaczya si u przedstawicieli analizowanej grupy, skoro
s oni albo mieszacami dwu rnych elementw, albo osobnikami
rasowo czystymi. Sposb ten zastosowano wychodzc z zaoenia, i
uwzgldnia on realne stosunki morfologiczne i moe by zastoso
wany do dowolnej grupy ludzkiej, podczas gdy rachunek wedug
prawa licznoci typw odpowiada koncepcji bardziej teoretycz
nej145) i mg by moe da zadawalajce wyniki w przypadku po145)
N a jle p sz y m
dow odem
ta k ie g o
h ip e rte o re ty c z n e g o ,
n ieliczc eg o
z rzeczy w isto ci, sta n o w isk a n ie k t r y c h zw o le n n ik w u s ta la n ia sk a d w ra so
w y ch n a p o d sta w ie p ra w a liczn o ci ty p w s z d a rz a j c e si p rz y p a d k i s tw ie r
d z an ia n p . 4 ty p w w g ru p ie trz y o so b o w e j, r o z b ija n ie zesp o w w ielo ty p o w y ch
n a s k a d n ik i d ro g czy sto ra c h u n k o w z z u p e n y m le k c e w a e n ie m s ta n u f a k
ty c zn eg o itp . zu p e n ie n ie p rz y ro d n ic z e k o n c e p c je .

si

pulacji idealnie wyrwnanej, nie podlegajcej adnym procesom


selekcyjnym. Oczywici uznanie za tego rodzaju zesp jakiejkol
wiek grupy poborowych jest z natury rzeczy do ryzykowne, cho
by ze wzgldu na jednopciowo tych zespow. Wszystkie uzyska
ne w niniejszej pracy wyniki zdaj si wyranie wskazywa na
znacznie mniejsze od przewidywanego przez prav.:o licznoci ty
pw rozpowszechnienie przedstawicieli ras. Poniewa trudno przy
puszcza aby fakt ten zosta spowodowany wiksz miertelnoci
homozygot, wypada przyj, e mi e s z a c y b i a o - c r
(og wyrnionych pochodnych Q i L) z a c h o wu j si
w s p o s b t y p o w y dl a k r z y w e k mi d z y o d mi a n o wy c h t. j. p r e z e n t u j c z j a w i s k o p o z o r n e g o
n i e r o z c z e p i a n i a si ( d z i e d z i c z e n i e po r e dni e ) ,
p r z y c z y m j e d n a k z a z n a c z a j c a si obco od
mi a n j e s t wy r a n i e mn i e j s z a ni w w y p a d k u
z wi z k w mi d z y o d mi a n b i a a c z a r n . Roz
strzygnicie tego problemu jak zreszt i wielu innych mog da je
dynie badania antropogenetyczne.
Skady rasowe caego materiau serii ilustrujcej i grup po
rwnawczych zestawia tablica 89.
'

Ta b l i c a 89.
Skady rasowe gwnych seryj zanalizowanego materiau (w /o).
S tern em
a

y
b
e
h
1

Q
Sum a

M at. w .z.a. S er.il. u.m . u.k. S erb . L.ap.m. L,ap.k N o rw .


42,3
4,1

11,9

39,6
3,1

. 9,1

7,3
31,1
3,3

1 0 ,0

1 0 0 ,0

35,1
3,1
1 0 0 ,0

36,2
3,3

6,9

40,4
3,8

1,9

23,1
25,4

24,0
29,8

21,7
26,8

41,5
3,1

1 0 0 ,0

99.9

0 ,8

10,5

0 ,8

1 0 0 .1

24,8
13,1

9,9

18,5
H .l

14,4

67,3
5,8

19,5

5,4
43,9
2,9

6 ,0

0 ,2

48,6
1,4

4,2
3,1

1 0 0 ,0

1 0 0 ,0

1 0 0 ,1

Wa. Cy*>,.
41,7
5,8

39,2
1.7
9,2
2,5
1 0 0 ,1

7,8
1 .1

7.8
47.8
8,9
18.9
7.3

1 0 0 .1

Wida z nich, e obydwie serie polskie rni si midzy sob


bardzo niewiele, charakteryzujc si jako zespoy nordycznoaponoidalne o nieznacznej przymieszce elementw poudniowych
(e, h)> a jeszcze mniejszej kromanionoidw i azjatyckich doichoidw. Pochodzca w caoci z obszaru poudniowego11 seria ilu
strujca jest przy tym mniej nordyczna i kromanionoidalna, a na
wet mniej rdziemnomorska, posiada za to znaczniejsz domieszk

krtkogowcw. Serie uyckie rni si od obydwu polskich3


mniejsz liczebnoci laponoidw i rdziemnomorew przy znacz
nie wikszej armenoidw. Podobny ale mniej nordyczny, a wicej
rdziemnomorski skad wykazuj Serbowie, posiadajcy poza tym,
minimaln zreszt, przymieszk egzotycznego w Polsce skadnika
berberyjskiego. Zupenie odmiennie wygldaj nordyczni i nielaponoidalni ale bardziej rdziemnomorscy Norwegowie, u ktrych
armenoidzi tworz skadnik niemal obcy. Rwnie Walijczycy wy
rniaj si swoim rdziemnomorsko-nordycznym i nielaponoidalnym charakterem. To swoiste podobiestwo populacji germaskiej
i celtyckiej jest bardzo godne uwagi, jako nasuwajce myl o wy
bitnej rnicy antropologicznej midzy obszarem atlantyckim i kon
tynentalnym Europy. Zachd, niezalenie od grupy jzykowej prze
ciwstawia si Sowiaszczynie swym nieiaponoidalnym skadem,
ta za ostatnia zajmuje stanowisko niejako porednie midzy zde
cydowanie nienordycznymi Lapoczykami, a wybitnie nielaponoidalnych zachodem. Seria laposka zwraca zreszt uwag nie tylko
wielk liczebnoci 1 i ma a lecz take nioczekiwanie du kom
ponent kromanionoidaln. Cyganie serbscy stanowi populacj nie
mal egzotyczn bo rdziemnomorsko-armenoidaln i to stosunko
wo bogat w bardzo rzadkie w nierdziemnomorskiej Europie ele
menty b i k, a ^wybitnie ubog w skadniki jasnopigmentowane
i te.
Krtki ten przegld wskazuje wyranie na c i l e j s z e podo
b i e s t wo wz a j e mn e s e r y j s o w i a s k i c h i z a s a d
ni c z o d r b n o ws z y s t k i c h i nnyc h. Nie mona przy
tym z gry wykluczy, i przesunicie obydwu grup eskich146)
w kierunku 1 jest, po czci przynajmniej, skutkiem nieuwzgldnia
nia przy okrelaniu hipotetycznych rnic pciowych, majcych
rzekomo polega na konserwowaniu przez kobiety waciwoci bar
dziej dziecicych (szersza twarz, szerszy i czciej wklsy nos, by
moe nieco krtsza gowa i t. p.). Wszechstronne owietlenie tej
kwestii parte o odpowiednio liczny i starannie zebrany materia
jest wane i jaknajbardziej podane.
Skady poszczeglnych jednostek terytorialnych zestawiono
w tablicy 90. Wynika z nich jasno, e cay opracowany ma t e r i a
wo j s k o we g o z dj c i a a nt r opol ogi c znego r epr e
zent uj e l udno zas adni czo nordyczno-l aponoi da l n , w r d k t r e j d r u g o r z d n e s k a d n i k i
146) w sto s u n k u do o d p o w ie d n ic h g r u p m sk ic h .

f i h ni e o s i g a j z r e g u y 1/4, a t r z e c i o r z d n e
v i q 1/10 o g l ne j l i c z ebno ci , pr z y c z y m e p r z e
wa a n a j c z c i e j , cho ni e z a ws z e r wn i e z de
c y d o wa n i e n a d h, a y b a r d z o n i e z n a c z n i e n a d Q.
Obraz struktury antropologicznej populacyj jest tu oczywicie da
leko janiejszy od dawanego przez skady typologiczne, mimo to
wymaga rwnie przedstawienia kartograficznego jeli ma bye
poddany szczegowej analizie. W kadym jednak razie podkre
lana ju poprzednio wzgldna jednolito antropologiczna caego
objtego badaniami obszaru zaznacza si w skadach rasowych
z wielk wyrazistoci.
Chcc unaoczni stosunki zachodzce pomidzy niektrymi
przynajmniej przeanalizowanymi seriami, ujto liczbowo i graficz
nie rnice zachodzce midzy ich skadami rasowymi, posugujc
si nieco zmodyfikowan metod rnic147) J. CZEKANOWSKIEGO148). Zuytkowano przy tym 40 nastpujcych seryj:
A. cay materia wojskowego zdjcia antropologicznego (1 seria);
B. zespoy terytorialne (grupy i podgrupy): pnocno-zachodnia, za
chodnia, poudniowo-zachodnia, lska, maopolska, rodkowo,
poudniowo-wschodnia i wschodnia (8 seryj);
C. powiaty wybrane ze wszystkich powyszych zespow: Inowroc
aw, Morski, Kutno, d m., Radomsko, teryt. Opolskie, Ko
skie, Mylenice, Ostrw Mazowiecka, Radzy, Lesko, Zalesz
czyki, Brasaw, Pisk (14 seryj);
D. seria ilustrujca (1 seria);
E. zespoy terytorialne serii ilustrujcej: Bielsko140), Czstochor
wa m.149), Sosnowiec149), Borszczw150), Buczacz149), Czortkw149)
Ucieczko Zaleszczyckie (7 seryj);
F. serie porwnawcze: uycka mska, uycka eska, serbska, laposka mska, laposka eska norweska, walijska i cygaska
(8 seryj);
G. Sikhowie (1 seria)151).
147) M eto d a ta zaw o d n a i n iecelo w a p rz y o k re la n iu ta k s o n o m ic z n y m o so b
n ik w , p rz y k t r y m tr z e b a u w g l d n ia b a rd z o r n o w a rto c io w e i w n ie je d n a
k o w y m s to p n iu z r n ic o w a n e cech y , n a d a je si b a rd z o d o b rz e do se g re g o w a n ia
sk a d w ra so w y c h i ty p o lo g ic z n y c h p o p u la c y j, r n i c y c h si w y c z n ie p ro c e n
to w lic zeb n o ci sk a d n ik w .
148) J . CZEK ANOW SKT. Z a ry s a n tro p o lo g ii P o lsk i, s tr . 339346.
149) S k ad g r u p y je s t id e n ty c z n y ze s k a d e m p o w ia tu .
150) Z a c h o w a n a cz m a te ria u .
151) M a te ria v. E IC K ST E D T A , o k re le n ie I. M IC H A LSK IEG O ( P rz e g l d
A n tro p o lo g ic z n y r. 1939).

157

Niepodane dotychczas skady typologiczne i rasowe zespow


terytorialnych serii ilustrujcej (Borszczw i gm. Ucieczko) zesta
wiono w tablicach 91 i 92.
Ta b l i c a 91.
Skady typologiczne Borszczowa i gm. Ucieczko.
Borszczw
N
/o
1
1,5
1
1,5
2
3,1

Typ
AA
EE
LL
AY
AE
AH
AL
AQ
YE
YH
YL
EH
EL
HL
HQ

Ogem

.gm. Ucieczko
/o
N

9
34
3
1
1
3
1
2
6
1
65

13,8
52,3
4,6
1,5
1,5
4,6
1,5
3,1
9,2
1,5
99,7

1
9
4
18
4
.

2,2

2,2
20,0
8,9
40,0
8,9

1
2

2,2
4,4

1
4

45

2,2
8,9

99,9

Ta b l i c a 92.
Skady rasowe Borszczowa i gm. Ucieczko.
Element
a
y
e
h

1
Ogem

Borszczw
N
/o
48
5
6 .
18
49
4
130

gm. Ucieczko
0/0
N

36,9
3,8
4,6
13,8
37,7
3,1

36
4
12
9
25
4

40,0
4,4
13,3
10,0
27,8
4,4

99,9

90

99,9

158
/

Zaokrglone skady procentowe wszystkich uytych do przeli


czenia seryj skupia tablica 93:
Ta b l i c a 93.
Skady rasowe seryj diagramu (w %).
Nr. Nazwa serii

1. Cay materia
42 4
2. Gr. pn.-zach.
45 8
3. pow. Morski
46 5
4. ,, Inowrocaw
44 5
5. Gr. zachodnia
43 5
6. pow. Kutno
40 8
7. m. d
43 4
8. pow. Radomsko
43 4
9. Gr. po.-zach.
42 3
10. Podgr. lska
41 3
11. teryt. Opolskie
41 3
12. Podgr. maopolska
42 3
13. pow. Mylenice
41 2
14. Koskie
43 3
15. Gr. rodkowa
42 4
16. pow. Ostrw Maz.
42 4
17r Radzy
42 4
18. Gr. po.-wsch.
39 3
19. pow. Lesko
44 2
20. Zaleszczyki
40 5
21. Gr. wschodnia
42 6
22. pow. Pisk
45 4
23. Brasaw
38 12
24. Seria ilustrujca
40 3
25. m. Czstochowa
42 5
26. Sosnowiec
43 3
27. pow. Bielsko
42 2
28. ,, Buczacz
38 3
29. ,, Czortkw
38 3
30. Borszczw (cz) 37 4
31. gm. Ucieczko
40 4
32. uyczanie
42 3
33. uyczanki
40 4
36 3
34. Serbowie

k
_

12
7
17
5
18
5
18 6
16 6
24
4
14
8
12
6
9
8
6
9
6 10
9 8
5 10
7 7
12 7
15 ' 6
9 7
13 11
20 7
11 9
13 7
10 8
16 5
9 10
7 7
9 11
6 9
10 10
11 . 11
5 .14
13 10
7 23
2
24
11 22

31 3
24 3
24 2
23 3
27 4
19 5
30 3
32 3
35 3
38 3
39 3
35 3
39 2
36 4
32 3
28 4
35 2
30 4
23 4
31 4
30 3
33 2
24 5
35 3
35 4
34 1
40 1
36 3
34 4
38 3
28 4
25
30
27 1

159

HI
!l i

Nr. Nazwa serii


35.
36.
37.
38.
39.
40.

i;i ii
\

'i i
'O \

'f f

im i
H |

lu i

Lapoczycy
Laponki
Norwegowie
Walijczycy
Cyganie
Sikhowie

8
14

10
14
20
39
48
23

25 13
19 11
67 6
42 6
8 1
1

9
55

5 44 3
6 49 1
4 3
2 9 3
8
19

1
5

Wyniki przeliczenia (sumy rnic) podano w tablicy 94, graficz


ny ich obraz przedstawia diagramll. Jak wida za skok piciodzielnej skali uznano 5 t.j. liczb nieco wiksz od poowy iloci wzi
tych pod uwag ,,cech (elementw). Krzyyki odpowiadaj naj
mniejszej z niewyznaczanych wartoci rnic sumarycznych.
Rozpatrujc diagram atwo zauway, i ukad jego jest bardzo
prawidowy. Cay materia rozpad si na cztery zasadnicze ugru
powania. Pierwsze, skupiajce olbrzymi wikszo seryj objo
wszystkie bez wyjtku materiay wojskowego zdjcia antropolo
gicznego; drugie, skupio trzy sowiaskie serie porwnawcze, trze
cie, obydwie grupy laposkie; czwarte, cztery pozostae, izolowane
serie porwnawcze. Jedyna godna uwagi cho minimalna czno
midzygrupowa zaznaczya si pomidzy obydwoma zespoami so
wiaskimi. Natomiast potna grupa polska jest stosunkowo bardzo
zwarta, a jej niewtpliwa dwuskrzydowo uwydatnia si w'spo
sb do saby. Wprawdzie bowiem najracjonalniejsza granica oby
dwu, bardzo zreszt nierwnych, skrzyde wydaje si przebiega
przez majc wybitnie cznikowy charakter seri 5 (grupa zachod
nia). ale monaby z pewn doz susznoci przesuwa t granic
poza seri 8 (Radomsko), uznajc zarazem seri 20 (Zaleszczyki) za
przejciow do trjjednostkowej grupy poredniej (20, 31, 18). Chcc
za zastosowa kryterium wzgldnie obiektywne, wypada czy
w jdra krystalizacyjne zespoy seryj zwizane pierwszym i dru
gim stopniem podobiestwa, okrelajc reszt jako grupy sabo
zwizane lub porednie. Otrzymamy wtedy obraz nastpujcy.
Skrajna seria 6 (Kutno), wyrniajca si wrd porwnywanych
grup zdjcia najmniejsz przymieszk i i najwiksz liczebnoci
e, wie si bardzo sabo ale konsekwentnie z lewym, pnocnopolskim'1, skrzydem diagramu. Wykazuje ona pewne, dalekie
zreszt, podobiestwo z seri 23 (B r a s a w), z ktr czy j gw
nie wzgldnie niewielka liczebno a i 1. Seria brasawska czy si
zreszt znacznie silniej z trzonem lewego skrzyda ni kutnowska,

160
/

2 J 19 J

5 16

7 21

13 8 20

E n n n n n I

J/ U

26 29 23 H

12 9 17 23 l i

10 t t

JO M

32 JS JS J f J7 M

SiBDIDIDIDIDfaD

jDBtEocnmajmjannn
JDDODBBBTtalDttDnaiD
]QDTBBBO[EQDTIID[D3[D]DD

lilii 1BBHI.I iK m ra m n m o a

^ J j l l l l B fn n a D ra ra j

m m a

n n n n n a c n ^ iD n D D n n iD iD a D O D n D D

BBBnnnnnncEiDDMDDctEOEiDtmDnaD
BBBBnOOffilllODCDDDMDUDCDCDCIDDn
BBBBBUUDCnCEiMlJllIlIlDCinniJIDnn
nBBBBOtm^naDDcoDtEononmoDDDniDn
DOBBBOTignniElIDDaDUUniliaDDDDDDD
oBOUccijnaDnaDacDcoEiDDMDnDD
Q C IIU B B ;!]! OD[EODIJ IDID[ ! !

njDDCaDOCnBBiODtEDOCOCIDIDIDDDIDIEIDn
niSuDDQD'ffiioii[ECEnonCEiffi[iDirDiiD

acaDiiiErEiiiDUUBaaconnaaDdtLaccEacid

DlDIDODtEaCODaaCOfEOBBniiacaDaCtEDDtEIDDudu
r DIDDDIKEODOCtEOCiCECEBBBnnOEODOCI IOOCIDDC
PDIDaDDCtEGCaDDOODCIlDBBBBaaDDOllIE DD
!I: I I I I I I I I EID!; I I I I E I I B B B B I I I I I I I 1fE[EID
D III I MIEIII I TT III I I I B B B B I I I I I I I I I E ID
M I I I I 11 1 1 1 I E 1 I I B B B B I I I I E E m
][T[EnU(EaaDPD[ECE(EDDnBBBD(E(EaD ID
DDDDCJ(E[El]I!aODlE[M]DDnnnnBBDn[ElI ID
fflCiLDIDIDiDDGOIffDOCDCnODOlEODBB IDDD
DiDiDiDiDDirfimtEaDonnnutEnBB l a u
u
PEKEDDtEDDODODODDDODBB
m O D
flDOEDIDOOEDCDDOCDOaBBID
____ n^nnnDfDifErErrnnDfTDnDigDCDCJinD
m

0-5

O 6 - to
+ n a j m n ie j s z a

ma

CEBIT
+ (HEB

U 1t-13
z m ewym a cza n ych

++

r n ic

|D 21-25

16-20
s u m a ry c z n y c h

d a n e j k o lu m n y .

Diagram 11. Graficzny obraz tablicy 94.

J9

4o

co atwo zrozumie wziwszy pod uwag mniej odrbne liczebno


ci e i 1 w pierwszej. Nie naley si rwnie dziwi, e seria 23 jest
najsabiej zwizana ze ssiadujc z ni z koniecznoci 19 (Lesko).
Ta ostatnia bowiem jest zdecydowanie bardziej nordyczna, a przez
to silniej zczona z jdrem skrzyda pnocnopolskiego obejmu
jcym zespoy 3, 2 i 4 ( powi at Mor ski , g r u p a p n o c
n o - z a c h o d n i a , I n o wr o c a w) i cechujcym si wanie
znaczn liczebnoci a i e przy niewielkiej przymieszce 1 i h. O wy
ranej odrbnoci serii brasawskiej decyduje zreszt w znacznej
mierze niezwykle w niej liczna komponenta kromanionoidalna. Na
analogie zachodzce midzy skadem rasowym pow. leskiego
a struktur antropologiczn Polski pnocnej zwraca ju uwag
R. FALKOWSKI152), a dokonana w pracy niniejszej korektora jego
okrele nie wprowadzia adnych zmian zasadniczych, wyodrb
niajc jedynie w sposb zdecydowany pochodne rasy wyynnej
i kromanionoidalnej (skadniki azjatyckie i inni FALKOW
SKIEGO). Wrd caej pozostaej, mocno ze sob zwizanej, reszty
skadw wojskowego zdjcia antropologicznego, tworzcych prawe
skrzydo nawikszego ugrupowania diagramu, zaznaczaj si dwa
zespoy: pierwszy trjjdrowy (serie 518), drugi czterojdrowy
(serie 2230), ktre wyodrbniay by si znacznie mniej wyranie,
gdyby mona byo bez znaczniejszego zaburzenia porzdku prze
stawi w inne miejsce grupy 31 i 18 (Ucieczko i grupa poudniowowschodnia). Wtedy rzecz oczywista zwizek obydwu zespow za
cieni by si mocno, gdy najliczniejsze jdra obydwu zespow
wykazuj wyrane podobiestwo wzajemne. W zespole grnym,
jdro pierwsze (seria 5 g r u p a z a c h o d n i a i 16 Os t r w
Ma z o wi e c k a ) zajmuje stanowisko typowo cznikowe, przy
czym seria 5 czy si silniej ze skrzydem pnocnopolskim a 16
z jdrem centralnym zespou pierwszego, zoonym z serii: 7
m. d , 21 g r. w s c h o d n i a, 1 ca y m a t e r i a w. z. a.,
15 gr. r o d k o wa i 8 Ra d o ms k o . Do tego ostatniego na
wizuje z kolei jdro trzecie, obejmujce serie: 20Z al es zczyki ,
31 U c i e c z k o i 18 gr. p o u d n i o wo - ws c h o d n i a ,
przy czym seria zaleszczycka jest typowym zespoem porednim,
zczonym rwnie silnie z obydwoma jdrami. Ukad tego rodzaju
jest bardzo interesujcy. Wskazuje on wyranie, e wikszo ska
dw grupowych rni si midzy sob do mao, cho oczywicie
152)
R. F a lk o w sk i.
"Warszawa 1938, s tr . 5.

S tr u k tu r a

a n tro p o lo g ic z n a

l S tr u k tu r a a n tro p o lo g ic z n a P o lsk i Cz. I.

lu d n o c i

p o w ia tu

leskiego,

161

HH

'i

KIP
h

uif

*9

Ij!
iii

midzy blisk z natury rzeczy skrzydu pinocnupolskiemu" grup


zachodni, a poudniowo-wschodni rnica jest stosunkowo naj
wiksza. "Wynika z niego dalej, e ziemie pooone na wschd od
Wkry, Wisy i Sanu posiadaj struktur antropologiczn bardzo
blisk przecitnemu skadowi caego zanalizowanego materiau; e
d miasto i Radomsko bardzo dobrze reprezentuj typ populacji
polskiej; e wchodzca w skad Mazowsza Ostrw blisza jest antro
pologicznie zachodowi ni wschodowi lub rodkowi objtego bada
niami terenu; e wreszcie, Zaleszczyki posiadaj skad bliski raczej
Polsce rodkowo-zachodniej ni poudniowej, podobnie zreszt jak
grupa okrelona mianem poudniowo-wschodniej. Drugi zesp seryj zaczyna si od mao zwartego, dwupowiatowego jdra (grupy:
22 P i s k i 26 Sos nowi ec) z ktrego czonw jeden (22)
wykazuje nawizania rwnie niemal silne do obydwu gwnych ze
spow prawego skrzyda. Bardzo ciekawe jest, e Sosnowiec po
siada charakter bardziej poudniowy (tj. wiksz sum h + 1) ni
inne wystpujce w 'diagramie zespoy grupy poudniowo-zachod
niej i zwiza si z typowymi powiatami Podola rwnie silnie jak
z maopolskimi, a silniej ni ze lskimi. Powiaty podolskie (29
Cz o r t k w i 28 Buc z c z) wi si poprzez seri ilustru
jc (24), ktrej czon integralny stanowi, z typowymi skadami
maopolskimi, tworzcymi wraz z wybitnie do nich zblionym Ra
dzyniem, centralne jdro drugiego zespou (serie 24, 12, 9, 17, 25.
14 s e r i a i l u s t r u j c a , p o d g r u p a ma o p o l s k a ,
g r u p a p o u d n i o wo - z a c h o d n i a , po w. Ra dz y, Cz
s t ochowa, Koski e) . Jdro to czy si bardzo mocno z czteropwiatowym zespoem czwartym, zoonym z seryj lskich (10,11,
27 p o d g r u p a l ska, Opol s ki e i Bielsko), oraz bar
dzo do nich podobnego p o wi a t u my l e n i c k i e g o (13). Do
tego zespou nawizuje, do zreszt sabo, kadubowa14 s e r i a
bor s zczows ka, cechujca si ma liczebnoci a i du 1 przy
bardzo znacznej przymieszce h. Jak wida "drugi zesp prawego
skrzyda skadw w. z. a. odrnia si od pierwszego wiksz liczeb
noci elementu laponoidalnego (3340%) i saboci komponenty
rdziemnomorskiej (poniej 12%).
Po omwieniu ukadu seryj polskich niewiele ju pozostaje do
dodania. Ugrupowanie skadw sowiaskich zoone z serii serb
skiej i obydwu uyckich nie jest zbyt zwarte. W kadym jednak
razie godny uwagi jest fakt, e Ser bowi e" u y c c y s
p o d o b n i e j s i a n t r o p o l o g i c z n i e do S e r b w ba
kas ki c h, a wi c S o wi a n p o u d n i o wy c h , ni do
b d c y c h S o wi a n a mi z a c h o d n i m i Po l a k w. Co

162

wicej, Serbowie bakascy wykazuj wicej nawiza do grupy


polskiej ni uyczanie, a zwaszcza kobiety uyckie, ktre rni
si najmniej jeszcze od do niezwykego skadu przypadkowej se
rii borszczowskiej. Oczywiste jest rwnie, i o odrbnoci seryj
..serbskich'1 od ogu polskich decyduje przede wszystkim nie
wspmiernie ' w pierwszych liczniejsza komponenta armenoidalna.
Jeli tedy wizao by si armenoidw z Ilirami, to trzeba by zapy
ta, czy granice antropologicznego Iliricum sigay a tak daleko
na pnoc by mogy wpyn na charakter populacji uyckiej. Od
powied na to pytanie mog umoliwi jedynie odpowiednio liczne,
dobrze zachowane i starannie opracowane materiay kostne. W ka
dym jednak razie wizanie komponenty armenoidanej uyczan
z wpywem okolicznych Niemcw wydaje si do mao uzasadnio
ne, a co wicej nie daje odpowiedzi na postawione pytanie, gdy
trzeba by si z kolei zastanowi czy Germanowie nie otrzymali
przypadkiem h od Ilirw. Podobiestwo wzajemne obydwu seryj
laposkich jest rzecz jasna atwo zrozumiae i naley si raczej
dziwi sabemu jego stopniowi. Nie wymaga rwnie adnych szcze
glnych komentarzy wzgldnie maa rnica midzy seriami laposkimi a Buczack (28). Poprostu z pord szeregu niepodobnych
ukadw wartoci ten wanie jest jeszcze najmniej odmienny
mimo, i nie istnieje adne charakterystyczne podobiestwo. atwo
take ustali co wpyno na umiejscowienie si minimalnych r
nic czterech najzupeniej izolowanych seryj kocowych (3740).
Jasne jest bowiem, e do silnie nordycznej populacji norweskiej
musz by najbardziej podobne serie pomorskie, e rdziemno
morscy Walijczycy rni si stosunkowo najmniej od bardzo, jak
na Polsk, rdziemnomorskiego Kutna, e ten sam element e po
woduje pewne, bardzo zreszt nieznaczne zblienie Cyganw i Wa
lijczykw, a nienordyczno oraz przymieszki b i k zbliaj11w pew
nym stopniu zupenie egzotycznych Sikhw do rwnie z Indii wy
wodzcych si Cyganw. Trzeba jednak w tych wszystkich wypad
kach zawsze pamita o tym, e tego rodzaju wymuszone podo
biestwo mona by ustali rwnie dla Buszmenw, Australczykw
czy Eskimw gdybymy ich wpucili do diagramu11.
Na zakoczenie niniejszego rozdziau warto si nieco zastano
wi nad zagadnieniem struktury antropologicznej grup etnicznych
zamieszkujcych dawne terytorium polskie. Niestety jedyne dane
z tego zakresu dotycz 1465 osobnikw wchodzcych w skad serii
ilustrujcej. Ich przynaleno etniczn unaocznia tablica 6.
Skady typologiczne trzech dostatecznie licznych grup przed
stawiono w tablicy 95. skady rasowe w tablicy 96.

163

Tablica

95.

Skady typologiczne grup etnicznych serii ilustruj cej


Polacy

Ukraicy

Niemcy

Vo

15
4
3
8
7
82
54
429
40
5
12
24
7
25
1
62
3
Ogem 781

1,9
0,5
0,4
1,0
0,9
10,5
6,9
54,9
5,1
0,6
1,5
3,1

2
1

12
2
76
51
257
42

7
23
8
32
2
62
2
579

0,3
0,2

2,1
0,3
13,1
8,8
44,4
7,3

1,2
4,0
1,4
5,5
0,3
10,7
0,3
99,9

Typ

AA
EE
HH
LL
AY
AE
AH
AL
AQ
YE
YH
YL
EH
EL
EQ
HL
HQ

0,9

3,2
0,1
7,9
0,4
99>8

Vo

3 3,1

1
1,0
2 2,0
5 5,1
8 8,2
5 5,1
56 57,1
1
1,0
4 4,1

2 2,0
1
1,0
1 1,0

9 ' 9,2

98 99,9

Ta b l i c a 96.
Skady rasowe grup etnicznych serii ilustrujcej.
Polacy
Element
a
y
e
h
1
q

N
642
48
128
144
556
44

%
41,1
3,1
8,2
9,2
35,6
2,8

Ogem 1562 100,0

Ukraicy

Niemcy

/o

Vo_

432
32
120
130
398
46

37,3
2,8
10,4
11,2
34,4
4,0

81
11
14
17
72
1

41,3
5,6
7,1
8,7
36,7
0,5

1158 100,1

196

99,9

Rozpatrujc skady typologiczne grup etnicznych mona stwier


dzi, i rnice zachodzce midzy poszczeglnymi grupami s ni
ke, przy czym Po l a c y zajmuj naog stanowisko porednie,
wyrniajc si minimaln liczebnoci LL, EH i HL a maksy
maln EE, YH oraz, rzecz dziwna i wymagajca sprawdzenia, HQ.
Uk r a i c y wykazuj znaczn liczebno mieszacw rdziem
nomorskich (AE, EH, EL, EQ), wyynnych (AQ, EQ), rasy laponoidalnej i jej pochodnych (LL, YL, EL, HL), wreszcie typu dynarskiego (AH), nie posiadaj natomiast zupenie YE i co bardzo dziw
ne HH, a stosunkowo niewiele AA, AL i AY. Bardzo ciekawie przed
stawiaj si Ni eme y, prezentujcy skad typowo sowiaski o ma
ksymalnej iloci typu subnordycznego a minimalnej pnocno-za
chodniego (i rdziemnomorskiego), zupenie wbrew regule o nordyczno-rdziemnomorskim charakterze Germanw i nordycznolaponoidalnym Sowian. Poza tym posiadaj oni najpowaniejsz
przymieszk AA i HH uderzajco duo AY j. YE, bardzo mao po
chodnych Q, ciemnopigmentowanych mieszacw L (HL i EL), typu
dynarskiego i YH. Tego rodzaju skad typologiczny zdaje si wska
zywa na niegermaskie w znacznej czci pochodzenie Niemcw
serii ilustrujcej. Bardzo by moe, i s to ci sami od dawna zgermanizowani Sowianie, ktrzy stanowi trzon ludnoci subnordycz
nego terytorium dawnych Niemiec wschodnich, wchodzcych obec
nie czciowo w skad zachodnich dzielnic Polski. Zagadnienie to
mona by rozwika jedynie na drodze systematycznego badania
narodu niemieckiego, ze wszech miar interesujcego a bardzo mao
dotd antropologicznie poznanego.
Porwnanie skadw rasowych trzech grup populacyjnych po
ucza bardziej jeszcze ni przegld skadw typologicznych o niko
ci zachodzcych midzy nimi rnic antropologicznych, oraz
o wikszym podobiestwie wzajemnym seryj polskiej i niemieckiej,
a wzgldnej odrbnoci ukraiskiej. Seria polska zajmuje przy tym
w stosunku do dwu pozostaych stanowisko porednie, z tym, e
Niemcy s od niej bardziej nordyczni, kromanionoidalni i laponoidalni a Ukraicy bardziej rdziemnomorscy, armenoidalni i wy
ynni153). Oczywicie dla wycignicia z tych danych jakichkolwiek
wnioskw natury oglniejszej naley je skontrolowa na szeregu
moliwie licznych materiaw. Sowiaskie'* oblicze Niemcw
omawianej serii moe by bowiem tylko przypadkiem szczeglnym.
W kadym bd razie w niezbyt licznym materiale serii ilustru
153)
T a k i c h a r a k te r se rii u k r a i s k ie j stw a rz a p o k u s p rz y p u sz c z e n ia ,
zag ad k o w i P o la c y ty p u HQ s w isto cie sp o lo n izo w an y m i U k ra i c a m i p o d o lsk im i.

165

jcej zaznaczy si, cho bez jaskrawoci, zarwno bardziej poud


niowy" i wschodni" (e.+ h i ) charakter populacji ukraiskiej jak
i pewne nordyczno-kromanionoidane tendencje Niemcw.
IV. PRBA SPRAW DZENIA REZULTATW
ANALIZY.

Po powyszym, do zreszt pobienym, rozpatrzeniu struktury


antropologicznej rnych grup terytorialnych wypada podj prb
skontrolowania wynikw analizy taksonomicznej materiau na dro
dze wytyczonej przez J. CZEKANOWSKIEGO. Aczkolwiek jasne
jest, i a d n e p o s t p o wa n i e r a c h u n k o w e ni e mo
e z a s t p i g e n e t y c z n e g o p o t w i e r d z e n i a f or
mu t y p o l o g i c z n y c h , jednake trudno negowa potrzeb
badania zwizku zachodzcego midzy ustalonym skadem raso
wym, a rednimi arytmetycznymi rnych cech antropologicznych
dowolnej serii spostrzee. Ujmujce ten zwizek prawo antropo
logicznej redniej arytmetycznej J. CZEKANOWSKIEGO zostao,
na przykadzie wskanika gwnego, obszernie zinterpretowane w IX
rozdziale Zarysu antropologji Polski (str. 398400), W ostatecz
nym sformuowaniu daje si ono uj w nastpujcy wzr oglny:
aM - f bM + cM. . . . +nM
J dr(Md - Mr) = M (l-f k),
A
B
C
N

gdzie a, b, c, n oznaczaj liczebnoci elementw rasowych wchodz


cych w skad badanej grupy, wyraone w czciach jednoci,
M , M , M . M ustalone dla danej cechy rednie biologiczne (konstanty) poszczeglnych ras; d element dominujcy,
r recesywny; 1 k sum liczebnoci wszystkich elementw
worzcych populacj, za jest oczywicie konwencjonalnym zna
kiem sumy. Z wzoru powyszego wynika, e do ustalenia jakiejkol
wiek teoretycznie oczekiwanej redniej arytmetycznej potrzebne s
trzy zespoy danych: 1) s k a d r a s o w y gr upy; 2) r e d n i e
b i o l o g i c z n e (rednie kanoniczne, konstanty) p o s z c z e g l
n y c h ras; 3) wi a d o mo c i d o t y c z c e d z i e d z i c z e
ni a si b a d a n y c h c ec h (wystpowanie lub brak domina
cji). CZEKANOWSKI zakada, e jeli wszystkie powysze dane zo
stay ustalone w sposb odpowiadajcy rzeczywistoci, wwczas
obliczona rednia teoretycznie oczekiwana bdzie bardzo bliska rze
czywicie stwierdzonej. Rzecz wic jasna, i jeli po przyjciu

pewnej hipotezy dominacyjnej dany zesp konstant potwierdza


wielk ilo skadw a kwestionuje jedynie nieliczne, naley uzna,
i zosta on dobrze dobrany, a niesprawdzajce si skady byy poprostu bdnie ustalone. Oczywiste jest chyba rwnie, e wiarygod
no okrele taksonomicznych winna by uznana za tym wiksz
im wiksza ilo cech danej grupy wykazuje mae rozbienoci mi
dzy rednimi teoretycznymi a empirycznymi. Z tego, co powie
dziano powyej wynika, e spord licznych podanych w pracy ni
niejszej skadw te tylko mog by sprawdzone przy pomocy pra
wa redniej arytmetycznej", ktre dotycz grup terytorialnych
o ju ustalonych przecitnych empirycznych. Wobec stwierdzonej
ju (str. 15) niemonoci dotarcia do olbrzymiej wikszoci .przeana
lizowanych materiaw, serie takie s bardzo nieliczne. Jest ich
mianowicie 18:
1. Seria ilustrujca
2. m. Czstochowa
3. m. Sosnowiec
4. Bielsko
5. Buczacz
6. Czortkw
7. Borszczw154)
8. gm. Ucieczko
9. Lesko

10. Pisk
11. uyczanie
12. uyczanki
13. Serbowie
14. Lapoczycy
15. Laponki
16. Norwegowie
17. Walijczycy
18. Cyganie

Zesp powyszy przedstawia si do korzystnie, gdy rednie


.serii ilustrujcej i jej czci (18) s poparte materiaem indywi
dualnym, a rednie seryj porwnawczych odpowiadaj materiaom
dostpnym z literatury. Opublikowane przez R. FALKOWSKIEGO
przecitne powiatu Lesko i ocalae szczliwym trafem rednie po
wiatu piskiego, ustalone przez autora, dotycz materiaw licz
nych i bardzo starannie zebranych.
Z trzech wymienionych powyej czynnikw potrzebnych do
ustalenia rednich teoretycznych zostay dotychczas podane jedynie
skady rasowe wszystkich osiemnastu seryj, ktre dla przejrzystoci
obrazu i uatwienia ewentualnej kontroli wylicze zebrano, spro
wadzone do jednoci, w tablicy 97.
154) k a d u b o w a .

Tablica

97.

Sprowadzone do jednoci skady kontrolowanych seryj.


Elem.
a
y

D
e

u.
K

Nr. serii
4
5

0,396 0,423 0,429 0,422 0,377 0,377 0,369 0,400 0,439


0,031 0,047 0,029 0,024 0,026 0,028 0,038 0,044 0,023
0,091 0,072 0,094 0,056 0,103 0,107 0,046 0,133 0,197

0,100 0,072 0,106 0,085 0,102 0,109 0,138 0,100 0,071


0,351 0,348 0,335 0,400 0,360 0,335 0,377 0,278 0,228
0,031 0,037 0,006 0,012 0,032 0,044 0,031 0,044 0,041

1,000 0,999 0,999 0,999 1,000 1,000 0,999 0,999 0,999

h
1

Elem.

10

11

12

Nr. serii
13
14

15

16

17

18

0,445 0,415 0,404 0,362 0,248 0,185 0,673 0,417


0,041 0,031 0,038 0,033 0,131 0,111 0,058 0,058

0,008
0,098 0,069 0,019 0,105 0,099 0,144 0,195 0,392

0,054
0,060 0,002 0,017
0,217
0,076 0,231 0,240
0,326 0,254 0,298 0,268 0,439 0,486 0,042 0,092
0,015
0,008 0,029 0,014 0,031 0,025

1,001 1,000 0,999 1,001 1,000 1,000 1,001 1,001 1,001

a
y

b
e
k
h
1

0,078
0,011
0,078
0,478
0,089
0,189
0,078

Uzyskanie hipotetycznych rednich biologicznych omiu wcho


dzcych w skad sprawdzanych seryj ras jest zadaniem daleko
trudniejszym od ustalenia struktury antropologicznej tych seryj.
Nawet jeli chodzi o wskanik gwny niepodobna byo przyj
wprost, dotyczcych jedynie czterech skadnikw, konstant CZEKANOWSKIEGO, nie zawsze zgodnych z wynikami dowiadczenia.
Podejrzana bya zwaszcza podpadajco niska rednia rasy rd
ziemnomorskiej, odpowiadajca wedug wszelkiego prawdopodo
biestwa pomiertnie zdeformowanemu materiaowi kostnemu,
lecz nie posiadajca paraleli w materiale ywym. Niecelowym wy
dawao si rwnie przyjcie za biologiczne rzeczywicie stwierdzo
nych w zanalizowanym materiale rednich ras. ze wzgldu na

168

wpyw jaki wywary na te rednie wielokrotnie wspominane czyn


niki rodowiskowe i facjotwrcze. Tego rodzaju e mp i r y c z n e
p r z e c i t n e mog y by, jak wiadomo, wt e d y t y l k o
s t a n owi p o d s t a w do obl i c z e , g d y b y si op ier a y o ma t e r i a p o c h o d z c y od r o d z i c w r a s o
wo czys t ych, t a k s o n o mi c z n i e z u p e n i e
doj
r za y, z d r o wy i n i e z a b i e d z o n y . Wobec nieistnienia
tego rodzaju zespow mona byo pj jedn z dwu mo
liwych drg: albo ustali konstanty na drodze czysto rachun
kowej, albo te uzyska je w oparciu o niewielkie bodaj
grupy osobnikw uznanych na podstawie czysto morfologicznej
za najtypowszych przedstawicieli poszczeglnych ras. Oczywicie
dla przyrodnika pontniejszy, a waciwie jedyny do przyjcia,
by sposb drugi, cho rzecz jasna naleao si zawsze liczy
z moliwoci niezupenie udatnego wyodrbnienia podanych
zespow. W praktyce ograniczono si do wydzielenia grup w miar
monoci dziesicioosobowych, dla ktrych obliczono rednie
wszystkich piciu, dajcych si potraktowa jako wielkoci wy
mierne, cech: wzrostu, wskanikwgowy, twarzy i nosa, oraz bar
wy oczu155). Wybran dziesitk n o r d y k w skupia tablica 98.
Ta b l i c a 98.
Waciwoci grupy typowych nordykw (N = 10).
C echa
. W zro st
. W sk. gl.
3. ,, m . tw .
4. ,, n o sa
if,. B. oczu
6 . ,, w o s w
7. s k ry
8 . P ro f il no sa
s>. F . m ong'.
G r. e tn .
1

IM r

7Ch

185
82

180
76
90
. 50
14
25

88

53
14
26
3
p r.

fal.

2Rdz

180
76
90
58
15
25

p r.

177
79
88

56
15
26
8

p r.

N r. o so b n ik a
502P 12TB
180
82
96
55
16
K
8
b
s.w yp. p r.
181
79
95
64
16z.
26

107K
182
82
9
55
13
L

167Cz 148Sb

50m

180
78
93
60
(15)
(1 2 )

p r.

173
79
99
55
(14)
M

176
78
92
63
16
K

b
b
m .w y p . fal.

Jak wida, w skad jej weszli osobnicy nie nisi od 175 cm,
o gowie nie duszej ni 76, twarzy nie szerszej ni 88, nosie poni
ej 65, prostym, wypukym lub falistym, oczach janiejszych ni
12, wosach zdecydowanie jasnych i bardzo jasnej skrze.
155) w y ra o n w w a rto c ia c h sk a li M A R TIN A .

169

kilIf

'||

\ _

Z bardzo nielicznego zespou k r o ma n i o n o i d a l n e g o


wybrano zaledwie czterech osobnikw, z ktrych w dodatku dwaj
(starzec i modzieniec) nie mieli dokadnych danych co do wzrostu.
Rzecz oczywista rednie s w tym wypadku do przypadkowe.
Waciwoci zespou kromanionoidalnego podano w tablicy 99.
Waciwoci grupy typowych kromanionoidw {N = 4).
T a b 1i c a 99.
Cecha

if

1. Wzrost
2. Wsk. gwny
3. morf. twarzy
4. nosa
5. Barwa oczu
6.
wosw
7.
skry
8. Profil nosa
9. F. mong.
Gr. etn.

ii

li
1
''j* *
"1i
If
i \

i1$

,!1ii

(r.)
74
82
70
15
(12)
b
pr?
0
P

(wy. r.)
77
81
75
14
J
b
s.wkl.
0
P

Waciwoci grupy typowych rdziemnomorcw (N = 10).

..

ii?

174
73
83
77
13
21
10
pr.
0
P

Ta b l i c a 100.

il
$
III

1'ir*'.

179
77
81
76
16
(14)

fal.
0
B

55Pt

rednie rasy r d z i e mn o mo r sk i e ustalono na podstawie waciwoci jej dziesiciu skupionych w tablicy 100 przedstawicieli.

li
'I, Ii
i'!
:|

Nr osobnika
68Si
28R

18G

C echa
1. W zrost
2. W sk. gt.
3. ,, m . tw .
4.
,, no sa
5. B. OCZU
6 .
WOSW'
7. s k ry
8 . P ro fil no sa
9. F . m ong.
G r. e tn .

170

18W 459Mch
160
73
94
57
4
5

s.w y p .
0

153
74
93
55
5
5

p r.
0
P

N r o so b n ik a
2rCz
4C

1C

13C

17C

46Sh

159
73
89
60
(3)
(27)
t.

153
72
87
65
(3)
(4)
-b

153
76
92
62
(4)
(4)

143
77
90
63
(3)
(27)

162
75
87

55Z

140 Cz

158
76
93
62
5
5

p r.
0
U

161
76

161
77

88

86

65
3
4

69
(4)
(27)

s.w y p .
0

fa l.
0

t.

68
2

27
17

Sh

S to ludzie nie przekraczajcy 162 cm wzrostu, o gowie nie


krtszej ni 77, twarzy nie spadajcej poniej 86 i nie przekracza
jcej 94, nosie wskim lub do wskim, niewklsym, oczach niejaniejszych od 5, wosach szatynowych, brunatnych lub czarnych
i skrze od 817 a wic bardzo rnorakiej.
Waciwoci 10 wybranych a r me n o i d w prezentuje ta
blica 101.
Tablica

101.

Waciwoci grupy typowych armenoidw (N = 10).


N r. o so b n ik a
C echa

24G

1 W zrost

.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
3.

132 O

166

W sk. g.
,, m . tw .

nosa
B. OCZU
w o s w
s k ry
P ro f il nosa
F . m ong.
G r. etn .

168
87
92
91
54
56
4
3
(4cr)
4

g a rb . g arb .
86

76S

182B

5LU

7Rdz

164J

156Z

13S

63Sb

175
156
169
168
162
160
175
87
89
87
87
87
86
85
86
78
74
81
82
92
82
57
59
59
58
59
55
55
(70
4
(4)
5
4
3
4
4
4
4
4
(4)
U
<4j)
b?
12
b
12
12

11
g a rb . s.w yp. g arb . s.w yp. s.w yp. s.w y p . s.w yp. w yp.
0
0
0
0
0
0

\
0
p
\>
S
P
P
P
P
N
178
89
89
49
5
4

Wida, e wyrniaj si oni przede wszystkim wybitn wskoci nosw, poza tym rozpito cech jest, jak wogle w obrbie
tej rasy, b. znaczna.
Reprezentacj l a p o n o i d w zebrano w tablicy 102.
Tablica

102.

Waciwoci grupy typowych laponoidw (N = 10).


C echa
. W zrost
. W sk. g.
3. m . tw .
4. no sa
5. B . oczu
w osw
6 .
7. s k ry
8 . P ro f il n o sa
9. F . m ong.
G r. e tn .
1

7 OM
157
90
75
78
(4)
4

s.w kl.

306K1

N r. o so b n ik a
78J 237Mch 9Cho 16Cho 17Cho 180BU 192BU

157

158

161

86

88

88

79
71
4
5

fa l.

78
97
4Z
4j
4j
s.w kl.

77
78
3
4
8
p r.

153
87
78
78
(5)
(4j)
b?
p r.

161

155

88

86

77
80
(3)
(5)
b?
m .w kl.

77
72
(5)
(5)
b?
p r.

158
91
73
75
5
Vb?
p r.

161
87
77
77
5
T

fal.

TJ

lS b
153
92
73
82
(4)
(5)

w k l.

171

aden z nich nie przekracza 161 cm wzrostu, nie posiada gowy


duszej od 86, twarzy wszej od 79, ani oczu zielonawych.
Jeli idzie o trzy pozostae rasy, wyrnione w opracowanym
materiale, wybr by tak niewielki, e przecitne B ustalono na
podstawie dwu dostpnych osobnikw (tab. 103), a za konstanty K
i Q przyjto poprostu rednie odpowiednich grup z prac autora p.t.
Charakterystyka antropologiczna Sikhwi5t)) i Skadniki rasowe
Chiczykw157). Po zaokrgleniu uzyskanych rednich otrzymano
zesp konstant zestawiony w tablicy 104.
Ta b l i c a 103.
Waciwoci przedstawicieli rasy berberyjskiej (N = 2).
Nr. osobnika
8C
69Sh

Cecha

165
75
81
95
(4)
(4)
t.

1. Wzrost.
2. Wsk. gwny
3. m. tw.
4. nosa
5. B. oczu
6. wosw
7. skry
8. Profil nosa
9. Fada mong.
Gr. etn.

168
75
83
74
2
27
15

Sh

Ta b l i c a 104.
Hipotetyczne rednie biologiczne (konstanty) ras.
Cecha
1. Wzrost
2. Wsk. gwny
3. m. twarzy
4. nosa
5. B. oczu

Rasa
E

179 177 167 156 176 168 157 168


80 76 76 75 72 88 89 74
92 82 83 90 95 85 77 87
57 75 85 63 60 57 79 76
15 15
3
4 (4)
4 3 4

Pr z y z a k a d a n i u d o m i n a c j i k i e r o w a n o si
z a s a d u z n a wa n i a za r e c e s y w n e j e d y n i e t yc h
cech, k t r e j e l i wy s t p i y u mi e s z a c w b y y
z a l i c z a n e do a b e r a c y j (n.p. gowa 8082 u AL). Na t o
mi as t p r z e s u n i c i e si r e d n i e j
mi e s z a c a
w p o b l i e p r z e c i t n e j j e d n e j z r as r o d z i c i e l
s k i c h u w a a n o ni e za d o w d domi na c j i , l ecz
za e f e k t o d d z i a y w a ni a c z y n n i k w f a c j o t w r c z y c h.
Po tych uwagach objaniajcych mona przej do rozpatrzenia
rezultatw przelicze, zaznaczywszy przed tym, e rnice 00,4
byy uwaane za b a r d z o ma e, 0,50,9 za ma e, 1,01,4 za
dufe, 1,51,9 za b a r d z o due, od 2 wzwy za n ie do
pr z yj c i a . Na^y zreszt przypuszcza, e dla wzrostu toleran
cja winna by wysza, odpowiednio do mniejszej dokadnoci usta
lania tej cechy.
Stosunek teoretycznych i empirycznych rednich wz r o s t u
przedstawia si w sposb nastpujcy:
1.11

2.C z

3.S

4.B

5.B u

G.Cz

7.B or

8.U

9.Le

AJ58)
M

166,1
167,7

164,9
168,4

164,9
168,2

168,1
167,8

165,5
167,2

106,7
167,4

165,2
167,7

166,0
168,1

165,3
163,2

+1,6

+ 3.5

+3,3

0,3

+ 1,7

+0,7

+2,5

+ 1,2

+2,9

17. W

18.C

167,9
167,4

162,7
163,*

+0,4

+ 0,3

iO.Pk

ll. m

A
K

167,1
168,5

169,5
169,2

+1,4

0,3

12.kl59) 13.Sb

14Lm

157,1
157,3

167,4
1G8,1

155,2
165,9

144,0
152,0

+0,2

+ 0 ,7

+10,7

+8,0

15.JL,kl59)

16.N
(174,5)160)
173,1
1,4

\ rednie teoretyczne zostay obliczone bez uwzgldnienia nie zazna


czajcej si we wzrocie dominacji. Uzyskany rezultat jest bardzo cha
rakterystyczny. Przede wszystkim og seryj zoonych w znacznej
czci z poborowych wykazuje, z wyjtkiem Bielska, wzrost niszy
ni naleaoby oczekiwa co dowodzi, i skadaj si one z osobnikw
niewyronitych, a moe i zabiedzonych. Ciekawe, e najwikszy nie
dobr we wzrocie wykazay obydwa wielkie orodki robotnicze Cz-158960
158) A r e d n ia e m p ir y c z n a , M r e d n ia T eo rety czn a, d r n ic a .
159) P o u w z g l d n ie n iu r n ic y p c io w e j w y n o s z c e j c . 12 cm .
160) ,,A N o r w e g w je s t r e d n i p r z y b li o n , o tr z y m a n p r z e z p o d z ie le n ie su m y
ilo c z y n w A X N tr z e c h g ru p lo k a ln y c h (V a lle . H a la n s d a l P jd fo r d ) p rze z o g ln
ilo sp o s tr z e e .

173

stochowa i Sosnowiec, a najblisze im jest ubogie Lesko, podczas gdy


zamone Bielsko zachowuje si tak, jakby byo zoone z ludzi zupe
nie dojrzaych. By moe, e na taki stan rzeczy wpyna rwnie,
wiksza w Bielsku ni w innych seriach poborowych, przymieszka
o ile wiadomo do wczenie dojrzewajcego elementu laponoidalnego.
Seria ilustrujca zdaje si wskazywa, e przecitne niewyronicie
poborowych wynosi c. 1,5 cm. Na zwizek niszego ponad teoretycz
ne oczekiwanie wzrostu z zapnieniem rozwojowym wskazuje fakt,
e rednie grup zoonych z ludzi przecitnie starszych ni pobo
rowi s bardzo bliskie teoretycznie oczekiwanym (uyczanie, Ser
bowie, Walijczycy, Cyganie). Jedyny wyjtek stanowi tu 811 cm
nisze niby naleao oczekiwa serie laposkie. Nie bdzie to dzi
wi jeli si wspomni, e wszystkie typy laposkie s o tak mniej
wicej wielko nisze od odpowiednich polskich. Jest to oczywicie
jaskrawy dowd zabiedzenia pod wpywem cikich warunkw y
ciowych rodowiska subarktycznego. O bardzo przyblionej red
niej norweskiej trudno co pewnego powiedzie; gdyby j uzna za
pewn moga by wraz ze redni serii bielskiej i uyckiej mskiej
wskazywa na przyjcie zbyt niskiej konstanty wzrostu dla A,
a przede wszystkim dla Y, niszego wedug naszych danych od A,
a wedug szeregu znanych z literatury antropologicznej opisw
rolejszego od rasy nordycznej. W sumie naley wynik uzna za za
dawalajcy a przyjte rednie wzrostu za bliskie biologicznym.
Przy obliczaniu rednich ws k a n i k a g wn e g o przy
jto, oczywist, dominacj H i L nad A uzyskujc nastpujce wy
niki:

!**

j
H

1.11

2.C z

A
M

84,5
84,8

84,3
84,5

+0,3

+ 0,2

3.S
84,9
84,9
-

4.B

5.B u

.Cz

7.B o r

3.U

9.L.C

85,1
85,6

84,5
84,8

84,2
84,4

85,2
85,6

83,5
83,5

82,5
82,4

+ 0 ,5

+ 0,3

+02

+0,4

0,1

14. Lm

15.B k

16.N

17.W

18.C
78,3.
78,9

lii
1

lO.Pk

11. m

12. k

13.Sb

A
M

84,1
84,4

85,6
85,4

85,9
86,2

84,6
84,9

82,9
84,3

82,7
84,5

78,6
79,3

78,8
79,0

+0,3

0,2

+0,3

+0,3

+ 1.4

+1,8

+ 0.7

+ 0.2

+ 0,6

Rezultat jest niezwykle ciekawy. Wszystkie serie, za wyjtkiem


laposkich, wykazay wybitn zgodno odbydwu rednich, przy czym
w wikszoci wypadkw rnica bya dodatnia, co moe wskazywa
na, minimalne zreszt, (nie wiksze od 0,5) przecenienie wysokoci

174

wskanika gwnego A. Natomiast wysoka rnica w seriach laponskich zostaa spowodowana bd to odrbn (w praktyce) technik
pomiarow ZOOTARIEWA, bd trudnoci okrelenia tych
seryj, wyrniajcych si duym zabiedzeniem i bardzo schema
tycznym oznaczeniem pigmentacji. Wystpowanie w populacji
laposkiej jakiego nie uwzgldnionego w analizie skadnika raso
wego wydaje si mao prawdopodobne. W rezultacie powyszych
rozwaa naley przyj, e konstanty wskanika gwnego zostay
ustalone zupenie udatnie.
Przechodzc do omwienia rednich ws k a n i k a mo r f o
l o g i c z n e g o t w a r z y naley zaznaczy, e przyjto przy ich
ustalaniu nastpujce, atwe w wikszoci wypadkw do. stwierdze
nia, dominacje: Y nad A E i Q, oraz L nad Q. Uzyskane rednie ze
stawiono poniej:
A
M
d

1.11

2.C z

85,5
85,1

85,4

84,7
85,6

0,4

0,3

+0,9

10. P k
A
M
d

11. m

3.S

12.kl61)

8.U

9.Le.

' 5.B u

6.Cz

7.B o r

86,5
84,8

85,2
85,0

85,8
85,2

84,1
84,5

85,7
85,S

37,8
87,0

1,7

0,2

0.6 .

+ 0,4

+0,1

0,8

14. Lm

la .L k lb l)

1G.N

17.W

18.C

80,2
S8,6

38,b
88,0

4.B

13.Sb

84,8
85,0

86,8
86,0

82,8
82,3

85,9
85,6

81,7
82,8

7S,0
79,4

80,5
89,7

+ 0,8

0,8

0,5

0,3

+1,1

+ 0 ,5

4 0,2

0,6

0.6

Przy rozpatrywaniu tych rednich zwraca uwag fakt, e s


one zaledwie nieco mniej prawidowo ustosunkowane jak poprzed
nie, mimo e naog trudniej jest mierzy twarz ni gow. Przykr
niespodziank sprawi jedynie powiat Bielsko wykazujcy nieocze
kiwanie du rnic rednich16162). Czy rzeczywicie spowodowaa to
odmienna technika mierzenia (np. nie przestrzeganie przez bada
jcych prawidowego zgryzu), mona by si przekona jedynie przez
porwnanie naszych rednich twarzy Bielska z odpowiednimi prze
citnymi powiatw lskich mierzonych przez t sam komisj (Ka
towice pow. i m., witochowice, Chorzw, Lubliniec), co jednak
jest w tej chwili niewykonalne. Z ukadu rnic trudno si zorien
towa w jakim kierunku naleao by przesun konstanty celem
161) P r z y
w sk a n ik a .
162) C o d o
lic z e b n o c i ty p u
g d y b y n ie d u a

u w z g l d n ie n iu

r n ic y

p c io w e j

u sta lo n e j

na

c.

je d n o s tk i

B ie ls k a to m o n a b y p r z y p u sz c z a , i w te j s e r ii n ie d o c e n io n o
d y n a r s k ie g o z k o r z y c i d la A L (por. r e d n ie w z r o s tu i tw a r z y ),
z g o d n o r e d n ic h n o sa .

175

poprawienia wynikw. W kadym bd razie przesunicia nie mog


by zbyt znaczne. Trzeba tu przy okazji podkreli, e fantastycznie
laponoidalne skady uyckie KOCKI, ustalone z najzupeniejsz po
gard wszelkiej konsekwencji taksonomicznej (krtkogowe i wysokorose zespoy rdziemnomorskie, zdecydowanie jasnoocy, wskonosi, czasem wysokoroli laponoidzi, raz najrolejsi to znw naj
nisi z wyrnionych zespow armenoidzi i t. p. trudne do zrozu
mienia fantazje) ulegaj dyskwalifikacji w wietle przytoczonych
rednich. Skoro bowiem twarz obliczona przy 25 czy 30 procentach
l okazuje si krtsza od rzeczywicie stwierdzonej, to jak bdzie ona
wygldaa jeli si przyjmie wraz z KOCK 35, 47 czy 55 procent
komponenty laponoidalnej i skd si wzi wysoki wzrost seryj
przy takich skadach?
Technika pomiarw nosa jest szczeglnie niejednolita nawet
wtedy, gdy przyjmuje si zasadniczo instrukcje martinowskie,
przeto ustosunkowanie si r e d n i c h nosa musi budzi szcze
glne zainteresowanie. rednie teoretyczne uzyskano zakadajc
jedynie dominacj Q nad A i E. ich stosunek do rednich empirycz
nych wyglda nastpujco:
i .u
A
M
d

.Cze

3.S

67,2
66,7

67,3
67,0

64,7
65,6

0,5

0,3

+0,9

10. P k

11

.m

A
M

65,0
65,9

61,7
63,6

+0,9

+ 1,9

12

. k

62,4
64,4
+

2 .0

4.B

5.Bil

66,9

67,5
66,9

+0,7

0 , 6

6 6 ,2

13.Sb

14. Lm

.Cz

7.B o r

.U

9.Be

6 8 ,0

6 8 ,6

6 8 ,6

66,7

67,1

06,0

65,3
64,8

1,3

1,5

2 , 6

0,5

15.L k

16.N

17.W

18.C

62,8
64,6

72.0
70,3

72,9
70,9

61,7
61,2

62,3
T) , 2

63,7
64,2

+ 1 ,8

1,7

2 , 0

0,5

+ 3,9

+0,5

W rzeczy samej ukad rednich nosa jest znacznie mniej pra


widowy ni poprzednich. Przede wszystkim rnice s wogle
znacznie wiksze, co wie si z wiksz trudnoci mierzenia nosa.
Monaby powiedzie, e pomiary ZOOTARIEWA i komisji antro
pologicznej badajcej Podole stanowi jeden kraniec, a dane KOKI
i LEBZELTERA drugi kraniec zrnicowania techniki mierzenia nosa,
gdyby nie zachodzio podejrzenie, rwne niemal pewnoci, e red
nia biologiczna nosa rasy armenoidalnej jest zbyt wysoka. Zostaa
ona przyjta z koniecznoci wywoanej brakiem materiaw przednio-azjatyckich, w ktrych HH wystpuje w postaci bardzo typowej.

Wydawao si jednak suszniejsze raczej przyjcie niezbyt dobrej


konstanty ustalonej indukcyjnie, ni zastpienie jej redni wydedukowan. Jeli zaoy si nisz warto biologicznej redniej
wskanika nosowego H, to uzyska si popraw wyniku przede
wszystkim w bogatych w komponent armenoidaln seriach: uyc
kiej, serbskiej i cygaskiej a dalej w sosnowieckiej, bielskiej i pi
skiej. Rwnoczesne podniesienie przecitnej nosa laponoidw wpy
no by dodatnio na serie podolskie, laposkie, a moe take na
Czstochow i Lesko. Prawdopodobnie dalsze badania umoliwi
odpowiedni korektur rednich H i L. Oczywicie wynik dotyczcy
wskanika nosa serii uyckiej neguje analiz KOCKI.
Prba ustalenia konstant b a r wy oczu musi si wyda ryzy
kowna ze wzgldu na wielk niejednolito oznacze tej cechy.
Rzecz jasna musiano spowodu trychotomizmu okrele pigmentacyjnych ZOOTARIEWA wyeliminowa z poniszych rozwaa
jego serie laposkie. Zaczone rednie zostay obliczone przy za
oeniu jednej tylko dominacji A nad L.
l.I l
A
d

3.S

.Cz
10,4

1 0 ,1

1 0 ,2

1 0 ,8

1 0 ,6

+0,5

+ 0,4

+ 0,5

9,7

9.Le
A
WT

9,3
1 0 ,2

+ 0,9

10

.P k

10,7
10,9
+

0 ,2

11

. m

5.Bu

G.Cz

9,8

9,8
9,9

9,4
9,8

+ 0 ,1

+0,4

+0,9

16.N

17.W

18.C

1 0 ,8

7.B o r

4.B

1 ,0

12k

13.Sb

9,1
1 0 ,0

.U

9,5
1 0 ,1

+ 0 ,6

1 0 ,2

9,4

13,6
12,3

1 0 ,8

1 0 ,1

9,6

4,1
4,9

0 , 2

+ 0 ,8

+ 1 ,2

1,3

1 , 2

+ 0 ,8

10,3

9,4

8 ,2

Wynik powyszy upowania do twierdzenia, e konstanty bio


logiczne barwy oczu mona ustala ze znacznym przyblieniem.
Z wyniku tego mona rwnie wywnioskowa, e wszyscy niemal
badajcy polscy oznaczali pigmentacj tczwki w sposb mniej
wicej jednakowy. atwo take zauway, e minimalne obnienie,
biologicznej redniej A poprawio by wszystkie niemal wyniki,
prcz dotyczcych uyczan, Norwegw i Walijczykw. Nie jest
przeto wykluczone, e antropologowie zachodnio-europejscy zali
czaj do oczu niebieskich cz odcieni okrelanych przez Polakw
jako mieszane (pewne nuance nr. 812 M), podnoszc w ten sposb
rednie badanych przez siebie populacyj.
Reasumujc wszystko co powiedziano o wzajemnym stosunku
skadw i rednich wypada si zastrzec, e cae powysze postpo
wanie byo traktowane jako n i e wi c a p r b a ustalenia
12 S tr u k tu r a a n tro p o lo g ic z n a . P o lsk i Cz. I.

177

tych zwizkw i dlatego przez cay czas kontrolowano raczej kon


stanty przy pomocy skadw ni odwrotnie. Uwaano bowiem te
ostatnie za mocniej ugruntowane morfologicznie ni t.zw. rednie
biologiczne. Kiedy jednak obliczenie rednich teoretycznych dla
caego szeregu rozmaitych populacyj pozwoli by moe uzna kon
stanty (ewentualnie po ich zmodyfikowaniu) za niewzruszon pod
staw dla kontroli analiz antropologicznych. Przykad materiau
KOCKI poucza przy tym o k o n i e c z n o c i k o n t r o l o w a
ni a wy n i k w pr zy pomoc y s z e r e gu r e d n i c h
i o z u p e n e j b e z c e l o wo c i o p i e r a n i a s i na j e d
nej p r z e c i t n e j , choby ni bya rednia wskanika
gwnego. .
Uznawszy kryterium przecitnych rnic za miarodajne dla
oceny precyzji okrelenia materiau, mona uszeregowa 18 rozpa
trzonych powyej seryj w nastpujcej kolejnoci:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.

Czstochowa, Buczacz
Seria ilustrujca
Pisk
Sosnowiec, Lesko
Czortkw, Cyganie
Norwegowie
Walijczycy

0,30
0,43
0,55
0,58
0,63
0,68
0,73

0,78
8. uyczanie
0,80
9. Borszczw
10. Ucieczko
0,83
11. uyczanki, Serbowie 0,90
12. Bielsko
0,98
13. Lapoczycy
1,40
1,43
14. Laponki

Przy obliczaniu przecitnych pominito wzrost jako w szczegl


ny sposb zaleny od czynnikw rozwojowych i rodowiskowych.
Koczc powysze uwagi wypada stwierdzi, i wszystkie
uzyskane w rozdziale niniejszym wyniki mona uzna za wystar
czajco interesujce i prawidowe.
V. ROZMIESZCZENIE JEDNOSTEK
TAKSONOMICZNYCH.

Przechodzc do rozpatrzenia terytorialnego rozmieszczenia wy


rnionych jednostek taksonomicznych i ich zespow, naley na
wstpie podkreli, e interpretacja kartogramw nie jest, w obec
nym stanie wiedzy o przeszoci Europy rodkowo-wschodniej,
atwa, zwaszcza jeli si zauway, e struktura antropologiczna
odzwierciedla niejednokrotnie bardzo archaiczne stosunki ludno
ciowe. Bd co bd jednak, mapa antropologiczna nie tylko unaocz
nia lokalizacj przestrzenn poszczeglnych form lecz rwnie uat
wia w sposb bardzo wybitny zorientowanie si w ich sile liczebnej.

178

Omawianie wypada rozpocz od kartogramu 1, dzielcego zba


dany obszar na t e r y t o r i a a n t r o p o l o g i c z n e we d u g
s t o s u n k u l i c z b o we g o e l e me n t w, a wic w sposb nie
wtpliwie schematyczny, lecz przejrzysty i w wysokim stopniu
obiektywny. Z kartogramu tego wynika, e zasadnicz f o r ma c j
z b a d a n y c h zi em j e s t t aka, w k t r e j e l e m e n t
n o r d y c z n y p r z e w a a n a d l a p o n o i d a l n y m, a r d
z i e mn o mo r s k i na d a r me noi da l nym, czyli kolejno
liczebnoci skadnikw jest a-l-e. Na pierwszy rzut oka wyglda to
w ten sposb, jakby formacja ta znajdowaa si w stanie rozprzes
trzeniania si kosztem wszystkich innych, jakby bya tym utworem
ku ktremu, niby ku stanowi rwnowagi, przesuwaj populacj pro
cesy wyrwnawcze. Nie trzeba oczywicie sdzi, e wszystkie serie
tej formacji s do siebie zupenie podobne, gdy nietrudno si prze
kona, i midzy nalecymi do tego zespou powiatami: chodzieskim, bdziskim, radzyskim, horodeskim czy brasawskim zacho
dz powane rnice w skadzie rasowym.
Kracowo rn od tamtej, jak gdyby reliktow na zbadanym
terenie formacj 1 -a -h reprezentuj powiaty: Pszczyna, Rybnik,
Cieszyn, oraz izolowany Chorzw. Kolejno elementw jest w nich
odwrotna w stosunku do stwierdzonej w formacji poprzedniej.
Oczywicie nie wiadomo nic pewnego o tym, czy nie stanowi one
kraca jakiego na poudniowy zachd od nich lecego, wikszego
terytorium o podobnym charakterze, tworzcego by moe rezer
wuar dla infiltracji komponent i h w kierunku pnocnowschodnim.
Zesp powiatw o strukturze a - l - h otaczajcy czarne pole kar
togramu mona by uzna za stref kontaktu wzgldnie przenika
nia si obydwu struktur poprzednich. Zajmuje ona poudniowyzachd obszaru, poza grskim powiatem ywieckim, i ciekawe jest
czy w dorzeczu Nidy rozpociera si jedynie jej wyspa, analogiczna
do utworzonej przez lesisty powiat konecki, czy te jest to wystp du
ego regionu obejmujcego ca niegrsk Maopolsk Zachodni".
Co do gr bowiem, skad powiatu ywieckiego nasuwa, prawdopo
dobne zreszt, przypuszczenie, e pno zasiedlone regiony tej
krainy stay si pontne dopiero dla posuwajcych si wzdu gr
nej Warty i Pilicy twrcw formacji pierwszej ( a - l - e ) . By moe,
e i (rwnie lesisty) powiat Nisko stanowi jeden z czonw tego,
hipotetycznego, zachodnio-maopolskiego terytorium a - i - h . Zupenie
niepodobna, w tej chwili, odtworzy konturu tego terytorium na
ziemiach dawnej Maopolski Wschodniej". Czy poudniowowschodni kraniec tego obszaru tworzy jedno, rozdarte tylko wzdu
Dniestru, terytorium a - l - h , czy te. przeciwnie, posiadajce skad
179

tego typu powiaty stanowi wyspowe resztki, dawniej zwartego


a dzi rozbitego trzonu rzeczonej formacji, nie wiadomo i wydedukowa tego niesposb. Tymbardziej za niebezpiecznie jest nawi
zywa populacje wspczesne do dawnych, zanim nie zostan
stwierdzone i dokadnie okrelone odrbnoci antropologiczne r
nych kultur prehistorycznych, cho w przypadku formacji a - I - h
moe zaistnie pokusa zwizania jej z kultur puchariv dzwonowatych. Godny uwagi jest fakt, e dwa wielkie orodki miejskie
poudnia: Lww i Czstochowa stanowi wyspy zespou a - l - h na
terenie powiatw nalecych do formacji a - I - e . Jeli bowiem silniej
sz armenoidalno Lwowa monaby tumaczy wpywami ormia
skimi, to w wypadku Czstochowy i Sosnowca (a poniekd take
Chorzowa) monaby co najwyej przyj, e orodki cikiego
przemysu przycigaj ze szczegln si pochodne rasy armenoidalnej. Oczywicie hipotez t, do zreszt prawdopodobn, mu
siay by potwierdzi dalsze systematyczne badania.
Co jednak szczeglnie zaciekawia w kartogramie 1, to zazna
czenie si na terenie powiatw: Wocawek, Koo, Kutno i owicz,
wyspowego wedug wszelkiego prawdopodobiestwa, regionu
0 germaskiej raczej ni sowiaskiej" strukturze a-e-1. Podobny
charakter wykaza poza tym jedynie powiat Lubawa, ktry jednak
moe posiada nawizania na terytorium pruskim. Poniewa za
wspczesny skad etniczny ludnoci s oczewki k u t n o w
skiej ", nie jest a tak rny, eby wolno byo zaoy wiey
stosunkowo wpyw Niemcw, mona by tu wyjtkowo zaryzyko
wa twierdzenie, i jest to jaka szczliwym trafem dobrze
zakonserwowana pozostao po nosicielach kultury gocko-gepidzkiej. Z drugiej za strony nie mona bezwzgldnie wykluczy
przypuszczenia, i chodzi tu o zachowany na tym od zamierzchych
czasw zasiedlonym i bezlenym terenie relikt, odzwierciedla
jcy z duym przyblieniem archaiczn struktur rasow
sowiaskich autochtonw, tak jak'bya przed rozpoczciem
si wzajemnego przenikania dwu hipotetycznych formacyj pier
wotnych (a -e -1 i 1 -a -h ). Jeli wzi pod uwag, e przy zetkni
ciu si tych dwu zespow szczeglnie czsto powstajc krzy
wk musia by mieszaniec dwu najliczniejszych w nich ele
mentw i skoro si zaoy wiksz ni u AE rozrodczo, a moe
1 ywotno subnordykw, na co zdaj si wskazywa stosunki
wspczesne, to stanie si jasne, e s k a d r a s o wy p o ws t a
j c e j w t yc h w a r u n k a c h s t r e f y k o n t a k t u mg
s i p r z e s u n w k i e r u n k u w z m o e ni si y li
c z e b n e j e l e me n t u l a p o n o i d a l n e g o , bez a d n e j
g wa t o wn e j , a wi c a t wo u c h w y t n e j i m i g r a c j i

180

t ej k o m p o n e n t y i p r z y c a k o w i t y m n i e m a I z ac h o wa n i u s t a n u p o s i a d a n i a e l e m e n t u n o r d y c zne go W ostatecznym efekcie dao to tak frapujcy dla wielu,


dawniejszych zwaszcza, antropologw obraz brachykefalizacji
ludnoci wielkich obszarw Europy, zjawiska identyfikowanego
czsto a niesusznie (gwnie przez Niemcw) z denordyzacjo tych
obszarw. Jeli si bowiem bdzie podtrzymywa zaoenie pierwotnoci formacyj a-e-1 i 1-a-h, wypadnie stwierdzi raczej pewn
nieznaczn zreszt, nordyzacj ludnoci domniemanej strefy ich
kontaktu. Oczywicie jak wiele innych tak i poruszone powyej
zagadnienie moe rozstrzygn jedynie analiza licznych, starannie
zebranych i dobrze datowanych materiaw kostnych. Gbsze
wniknicie w struktur antropologiczn badanego obszaru umoliwi
analiza rozmieszczenia poszczeglnych elementw rasowych (kartogramy 28).
Pierwszy z nich, dotyczcy e l e me n t u n o r d y c z n e g o (a),
daje obraz do prosty. Rzut oka na jego skal przekonuje, e
wszystkie zbadane populacje posiadaj stosunkowo bardzo znaczn
przymieszk komponenty nordycznej, wahajc si od c. 35%) (pow.
Tumacz) do c. 49/o (pow. Chodzie). Gwna strefa licznego wyst
powania a (44-x%) zaznacza si zgodnie z dotychczasowymi
wiadomociami o strukturze antropologicznej Polski, w pnocnozachodniej czci zbadanego terytorium. Siga ona ku poudniowi
a po lini powiatw: Kalisz, Turek, czyca, d (bez miasta). Od
wschodu wdziera si w ni mniej nordyczny klin s o c z e w k i
k u t n o w s k i e j 11, sigajcy prawdopodobnie conaj wyej po powiat
Nieszawa. Poudniowo-zachodnia granica tej strefy nie jest uchwy
cona, gdyby si jednak oprze na rednich MYDLARSKIEGO163),
stanowicych dotychczas jedyn (poza Wsi pauck EJMISA)164)
realn podstaw do wnioskw o skadzie rasowym tego terytorium,
monaby j wyznaczy przez lini powiatw: Chodzie, Oborniki,
Szamotuy, Pozna (bez miasta), Wgrowiec, nin, Mogilno, Ino
wrocaw. Wschodni zasig strefy na terenie Mazowsza mona by
w analogiczny sposb ustali na lini Pock, Sierpc, Rypin. Granice
jej na terenie dawnej Rzeszy s oczywicie nieuchwytne, ale opie
rajc si na danych MYDLARSKIEGO165) mona przypuszcza, i
rozciga si ona daleko w gb Prus Wschodnich a nie jest wyklu
czone, i ku zachodowi siga a do Jutlandii. Na caym tym obsza163)
P o lsk i i
164)
165)

J . M Y D LA R SK I. P rz y c z y n e k do p o zn an ia s t r u k tu r y a n tro p o lo g ic z n e j
z a g a d n ie d o b o ru w o jsk o w eg o , n w w 1928.
2 E JM O -Z E JM IS . W ie p a u c k a . L w w 1933.
J. M Y D LA R SK I. A n tro p o lo g ia P o m o rz a i P r u s W schodnich. W arszaw a

1937.

181

rze zaznaczya si jedna tylko mniej nordyczna enklawa powiatu


Chojnice, oraz dwie wysepki miejskie: Bydgoszcz i d. Natomiast
spord czterech maximw tej strefy dwa (Kartuzy i Lubawa)
mog si czy poprzez terytorium gdasko-pomezaskie, trzecie za
(Chodzie) daje si interpretowa bd to jako czon wikszego re
gionu Pomorza Zachodniego, bd jako do wiey efekt wpywu
bardzo w tym powiecie licznych Niemcw. Co do czwartego (Koo)
to zdaje si ono wskazywa na jakgdyby zepchnicie w jego kie
runku komponenty nordycznej przez, pniej widocznie przyby,
bardziej rdziemnomorsk ludno s oczewki k u t n o w
skiej". Taki stan rzeczy przemawia by oczywicie przeciw pier
wotnemu charakterowi formacji a-e-1 a za hipotez obcego jej po
chodzenia. Poudniowa cz dawnego wojewdztwa dzkiego oraz
caa niemal pnocna i rodkowa Kielecczyzna stanowi region
redniego nasilenia komponenty nordycznej (4243%). Ku p
nocy obejmuje on niewtpliwie cae niemal Mazowsze i Podlasie,
a kto wie czy powiat Radom nie stanowi jedynej sabo nordycznej
wyspy na tym rozlegym terytorium. Naley rwnie przypuszcza,
e ku poudniowi strefa ta czy si przez przywilne powiaty Lu
belszczyzny z analogicznym regionem Maopolski Zachodniej'1.
Jaki jest zasig tego ostatniego trudno przewidzie. Bardzo prawdo
podobne jest, i obejmuje on ca nizinn i podgrsk poa daw
nego wojewdztwa krakowskiego. Powiat Lesko jest zbyt niecharakterystyczny aby mg suy jako dowd, i obszar ten sigo a
w gry powiat Mylenice zdaje si temu przeczy, ywiec niejako
potwierdza to. Na terytorium zachodnio-maopolskiego regionu
redniej liczebnoci a ley ognisko wikszego nasilenia tej kompo
nenty (pow. Mielec), ktrego poudniowej granicy okreli niepo
dobna i ktrego interpretacja jest tak samo trudna jak wyjanienie
powstania maego ale ludnego obszaru silniejszej nordyzacji na te
renie ubogiego w a poudniowo-zachodniego kraca badanych ziem
(od Lublica po Katowice). Ta lsko-maopolska strefa nie
znacznej liczebnoci elementu nordycznego siga na wschodzie po
lini powiatw: Czstochowa (prcz miasta), Zawiercie, Olkusz,
Chrzanw, Biaa, docierajc wyduonym cyplem jdrzejowskostopnicko-sandomierskim, z ominiciem Ponidzia, do Wisy. Wa
nie w cypel dzieli stref redniej liczebnoci a na cz kieleck
i krakowsk. Wysp maej nordycznoci jest na terenie tej ostatniej
miasto Krakw. Ku pnocy siga strefa maej nordycznoci praw
dopodobnie a po Pozna (rem), przy czym nie dzieli jej przypusz
czalnie od pnocno-zachodniego regionu nordycznego adna wy
raniej zaznaczona formacja porednia. Minimum sabo nordycz
nego terytorium poudniowo-zachodniego pokrywa si ze znan ju
182

z kartogramu pierwszego domen formacji 1-a-h. Jest ono otoczone


wyspami wikszej nordycznoci z ktrych wspomniana powyej
pnocna rozciga si wygitym ku wschodowi ukiem od powiatu
Lubliniec poprzez Bdzin ku Katowicom, poudniow za, znacznie
mniejsz, tworzy powiat Bielsko. Trzeci nie graniczc z minimum
wysepk nordyzmu jest m. Czstochowa zajmujce w obrbie swego
powiatu dokadnie takie samo stanowisko jak Radom. Poudniowowschodnia cz ziem odstpionych jest obszarem minimalnej
liczebnoci a sigajcym w swym mniej jaskrawym nasileniu by
moe a po Lublin. Wobec wynikw MYDLARSKIEGO160)
i HENZLA**167) pewn niespodziank stanowi nordyczno powiatu
piskiego. Autorzy ci bowiem znacznie niej oszacowali liczebno
komponenty a na Polesiu zachodnim i rodkowym (MYDLARSKI
na c. 32% i mniej). Przeanalizowany w pracy niniejszej duy ma
teria piski zdaje si wskazywa, i obydwaj autorzy nie docenili
liczebnoci elementu nordycznego na Polesiu, co jest niewtpliwie
skutkiem stosowanych przez nich metod diagnostyki statystycznej
i interpretacji grup rednich. Ciekawe jest rwnie, e powiat zdobunowski zaliczony przez MYDLARSKIEGO do woyskiego ma
ksimum a okreli si, na podstawie bardzo starannie zebranego
i wystarczajco licznego materiau, jako mao nordyczny, co po
krywa si zreszt z wynikiem J. CZEKANOWSKIEGO168). Najbar
dziej frapujce jest jednak to, e n a Wi l e s z c z y n i e , zal i
c z a ne j z wy k l e do t e r y t o r i w o d u e j p r z y
mi e s z c e k o m p o n e n t y n o r d y c z n e j z a z n a c z y o
si w n a s z y m m a t e r i a l e w y r a n e mi ni mum.
Powiat Grodno stanowi przypuszczalnie 'fragment rubienej strefy
tego pnocno-wschodniego terytorium maej liczebnoci a.
Ciekawe wnioski nasuwa kartogram 3 ilustrujcy roz
mieszczenie przedstawicieli r a s y n o r d y c z n e j (AA). Jeli si
bowiem przyjmie proste i prawdopodobne zaoenie, e osob
niki homozygotyczne wystpuj liczniej na starych terytoriach
nordycznych (Norwegia), a rzadziej na modszych, na ktrych
przewaaj raczej zjawiska powstawania mieszacw ni rekon
strukcji ras, to okae si, i star stref nordyczn jest, i na tej ma
pie ostro i prawidowo zarysowujce si, terytorium pnocnozachodnie, prcz Kalisza i czycy ale z bardziej tu nordycznymi
Chojnicami. Drugie stare terytorium nordyczne reprezentuje Pisk,
16G)
1938, s tr .
167)
168)

J . M Y D LA R SK I. S tr u k tu r a a n tro p o lo g ic z n a Z iem W schodnich, W arszaw a


5.
T. H E N Z E L . S tr u k tu r a ra so w a z ach o d n ie g o P o le sia .' W arszaw a 1936.
J . C ZEK ANO W SK I. Z a ry s a n t r o p o l o g i i P o l s k i , m a p a .

konserwujcy, prawdopodobnie na swoim bagnistym terenie lady


dawnych Drewlan. Dalsze izolowane orodki starej nordycznoci
powinny stanowi powiaty Lesko i Lubliniec. O pochodzeniu tych
enklaw trudno jednak co konkretnego powiedzie, podobnie jak
0 ssiadujcym z Lublicem, a bardzo nielicznie reprezentowanym,
powiecie Tarnowskie Gry. Mona by coprawda przypuszcza, e
enklawa leska stanowi relikt dawnej ludnoci pochodzenia ira
skiego (Alanw) 169), a maximum lskie odtwarza jak szczegl
nie archaiczn, sigajc a po czasy poprzedzajce wtargnicie
krtkogowcw na lsk, struktur antropologiczn, gdyby tego ro
dzaju koncepcje nie byy zbyt bliskie dziedzinie ryzykanctwa.
Oczywicie caa reszta duej wyspy nordycznej obszaru poudnio
wo-zachodniego (zaznaczajca si w kartogramie 2) bya by
w wietle naszego podstawowego zaoenia modszego pocho
dzenia, podobnie jak obydwie mniejsze (Bielsko i Czstocho
wa). Zagadkow nordyczno miasta Katowic mona by po
niekd tumaczy momentem szczeglnej atrakcyjnoci tego han
dlowego miasta dla skadnika a. Najwaniejsz konsekwencj
gwnego zaoenia bya by jednak mono stwierdzenia, i caa
strefa redniej liczebnoci nordoidw jest wraz z wyranie odgrani
czon s oc z e wk k u t n o ws k " stosunkowo pnego pocho
dzenia i e regiony pooone na wschd od Wisy zostay znordyzowane pniej ni minimum pnocno-wschodnie i zdobunowskie
(kartogram 2). Poudniowo-wschodni obszar maej liczebnoci
a zaznaczy si podobnie jak zachodni, oraz sonda remski, rw
nie i w kartogramie 3. Zdaje si te z niego wynika, e
i n f i l t r a c j a a ku p o u d n i o wi o d b y w a a si p r z e
de ws z y s t k i m dwo ma s z l a k a mi z k t r y c h j eden
p r o w a d z i wz d u ws c h o d n i e g o , a p o t e m i^ac h o d n i e g o b r z e g u Wi s y, d r u g i za, b o d a j wa
ni e j s z y, n a d p r a w y m i d o p y w a mi Bz u r y i taki m b r z e g i e m Pi l i cy.
Rozmieszczenie e l e me n t u k r o m a n i o n o i d a l n e g o (y)
musi budzi szczeglne zainteresowanie dlatego chociaby, e nie
by on dotychczas wyrniany przez autorw polskich. Ju pierw
szy rzut oka na kartogram 4 przekonuje, i jest to skadnik wszdzie
nieliczny (wahania od c. 2% w Nisku do c. 12,0/o w Brasawiu) i e
wystpuje gwnie w pnocnej czci badanego obszaru. Prawdzi
we jego centra stanowi: pnocny-wschd, nadwilaskie Pomorze
1 s oc z e wka k u t n o ws k a " skd zdaje si promieniowa na
169) O Ira c z y k a c h k a r p a c k ic h in fo rm u je p ra c a : Ii. K U C H A R S K I.
ala sk i (jaski) w K a rp a ta c h W sch o d n ich , W arszaw a 1938.

Z yw iof

Polne Mazowsze, przekraczajc Wis na terenie powiatu po


skiego-i Pilic w rejonie Radomia. Druga strefa promieniowania
y 'zaznacza si na terenie powiatw: czyca, Sieradz i Brzeziny.
Sdzc z rozmieszczenia pnocno-zachodniej strefy kromaniono
idalnej (szlak prowadzcy od morza wzdu Wisy) mona przy
puszcza, i powstaa ona pod wpywem oddziaywania tej samej gru
py germaskiej, ktra spowodowaa powstanie s oczewki ku!
n o ws k i e j. Gdyby za udao si zwiza wschodni stref in
tensywnego wystpowania komponenty kromanionoidalnej z wpy
wami batyjskimi, to wypadaoby mniema, i nie bya ona szcze
golnie charakterystyczn dla Sowian Zachodnich. Rzeczywicie
wspczesne nazwy rasy kromanionoidalnej (Dal-Rasse, fallische
Rasse) zdaj si wskazywa na silniejszy jej zwizek ze wiatem
germaskim. Obraz psuje poniekd znaczna liczebno y- w wielko
polskim powiecie rem, tu u wrt Poznania. Czy i w tym kie
runku promieniowaa s ocze wka k u t n o ws k a, trudno narazie rozstrzygn. Zaznaczenie si kromanionoidw w szeregu
miast takich jak Lublin i Lww nie moe budzi zdziwienia ze
wzgldu na mieszany etnicznie charakter ich ludnoci. Nie wiadomo
natomiast z czym zwiza maksimum zdobunowskie. Zagszczenie
y na terenie minimum poudniowo-wschodniego moe by rezulta
tem oddziaywania pnej kolonizacji mazurskiej.
Strefa nielicznego wystpowania komponenty kromanionoidal
nej zajmuje, wedug wszelkiego prawdopodobiestwa obszar caej
niemal Polski poudniowej i poudniowo-zachodniej po lini Ka
lisz - Wielu - Cztochowa - Olkusz - Miechw - Piczw - Dbrowawa - Mielec - Nisko; dalszej jej granicy wytyczy nie sposb.
Poza tym terytorium zaznacza si ta strefa na grzystych i lesistych
terenach kielecczyzny (Kielce, Koskie, Opatw, Kozienice), w po
wiecie Radzy i co rzecz najdziwniejsza w rejonie odzi oraz w Cho
dziey. Widocznie wspczeni Niemcy nie wszdzie s nosicielami
y. Niezbyt jasne jest rwnie czemu oddalony od wilanego szlaku
powiat Chojnice wchodzi w skad pomorskiego terytorium maksy
malnego nasilenia tego elementu. Ca reszt obszaru zajmuje strefa
rednio licznego wystpowania (c. 4%) komponenty kromaniono
idalnej. Charakterystyczne jest, e nalece do tej strefy miasta:
Krakw i Czstochowa stanowi wysepki na terenie uboszych
w y powiatw. Rozmieszczenia wybitnie nielicznej rasy kromanio
noidalnej (YY) nie kartowano, podobnie postpiono zreszt
z wszystkimi innymi bardzo nielicznymi skadnikami materiau.
Sporadyczno wystpowania rasy kromanionoidalnej powstrzy
muje od przypuszczenia, e zaznaczya si ona na najstarszych tery
toriach swego rozsiedlenia. Kartogram bowiem zdaje si przema

185

wia raczej za tym, e nie posiadajcy przedstawicieli


region
pomorski jest jednak starszy ni odpowiadajcy zachodniej grupie
seryj, nie m\vi3c ju o podgrupie maopolskiej.
Rozkad e l e me n t u r d z i e m n o m o r s k i e g o (e)
uderza swoj prawidowoci (kartogram 5). Gwna strefa liczne
go wystpowania tego elementu obejmuje ca pnoc zbadanego
obszaru, mniej wicej po lini Chodzie, Konin, owicz, Wooyn,
za wyjtkiem powiatu Kartuzy. Czy strefa ta jest zwarta i jakie s
jej granice trudno w tej chwili osdzi. Wydaje si jednak, i na
terenie dawnego obszaru polskiego nie wiele przekracza wyzna
czon powyej lini. Wskazuje na to do pewnego stopnia przyna
leno strefowa powiatw: 'Misk Mazowiecki, Radzy i Pisk;
z ktrych dwa ostatnie nale ju do strefy maego a nie duego
nasilenia e. Terytorialne maximum tego elementu przypada nato
miast na rejon s oczewki k u t n o ws k i e j " i wykazuje tenden
cje do wyduania si raczej w kierunku pnocno-wschodnim, ku
Prusom ni pnocno-zachodnim, ku Pomorzu. Wynajdywanie na
wiza etnicznych czy kulturowych dla caej pnocnej strefy licz
nego rozmieszczenia elementu rdziemnomorskiego przed dokad
nym zbadaniem jej zasigu jest przedwczesne i niecelowe. Mona
by conajwyej mniema, e rdziemnomorskie maksimum -,,s oc z e wk i k u t n o w s k i e j jest pochodzenia germaskiego.
Obszar sabej liczebnoci e jest rwnie wyjtkowo zwarty
i rozlegy. Obejmuje on cay poudniowo-zachodni kraniec zbada
nego obszaru a wic lsk, Kielecczyzn (prcz powiatu Radom)
przylegajce do nich powiaty Maopolski Zachodniej" oraz za
chodni cz dawnego wojewdztwa dzkiego (powiaty: Wielu,
Sieradz i Kalisz)- Jest przy tym wielce prawdopodobne, i w zasigu
jego znajduje si rwnie poudniowa cz dawnego wojewdztwa
poznaskiego (sonda rem) i cae poudnie, prcz wyspowego przy
puszczalnie Leska, Pokucia oraz by moe pnocnej czjci Podola
i poudniowej Woynia (sondae: Brzeany i Zdoibunw). Nie jest
rwnie wykluczone, i take wszystkie ziemie lece na poudniozachd od kta Radzy, Pisk, Lww wchodz w skad tego teryto
rium. Czy wszystkie trzy poudniowo-wschodnie centra licznego
wystpowania e cz si za Zbruczem w jedn cao przewidzie
niepodobna; wydaje si to raczej mao prawdopodobne. Mona na
tomiast mniema, e wszystkie poudniowe zagszczenia tego ele
mentu s pochodzenia czarnomorskiego w przeciwiestwie do p
nocnych zwizanych przypuszczalnie ze wiatem nordycznym.
W strefie maej liczebnoci elementu rdziemnomorskiego
rzuca si w oczy potne minimum obejmujce jej kraniec poud
niowo-zachodni (w tym cay lsk). Dwa mniejsze zaznaczyy si

w widach Wisy i Sanu oraz w Kielecczynie. By moe wszystkie


trzy minima s czciami jednej caoci. Sabo rozwinita strefa
porednia (1214% e) uwydatnia si przede wszystkim midzy
Pilic i Wart, a obejmuje prawdopodobnie rwnie poudniowy
wschd Mazowsza Polnego i znaczny obszar Lenego. Daleki jej
odprysk stanowi miasto Krakw, wysepka powstaa przypuszcza
nie jako efekt oddziaywania bardzo dawnych wpyww niemiec
kich. O stanowisku powiatu kartuskiego nie da si nic wicego
powiedzie. Wobec bardzo maej (nie dochodzcej w adnej grupie
powiatw do jednego procentu) liczebnoci przedstawicieli rasy rd
ziemnomorskiej (EE) rozmieszczenie jej nie zostao skartowane.
Zreszt i sia liczebna samej komponenty rdziemnomorskiej jest
do maa, gdy waha si od 324% (Tarnowskie GryKutno)
przy czym jednak pierwsza z liczb odnosi si do powiatu bardzo
niedostatecznie reprezentowanego.
E l e me n t a r m e n o i d a l n y (h) rozmieszczony jest w spo
sb niemal w kracowo odmienny od poprzedniego (diagram 6).
Strefa najliczniejszego jego wystpowania obejmuje mianowicie
poudniowo-zachodni i poudniowo-wschodni kraniec zbadanego
obszaru, przy czym terytorium wschodnie jest bodaj bardziej
zwarte. Terytoria te rozdziela, przypuszczalnie, przylegajca do
Sanu strefa liczebnoci poredniej. Maximum zachodnie obejmuje
lsk Opolski i Cieszyski oraz powiat Tarnowskie Gry; wschod
nie ciepe Podole i Pokucie, prcz powiatu Zaleszczyki, stano
wicego niewtpliwie teren pnej kolonizacji polskiej. Wyranie
armenoidalne s rwnie liczne orodki miejskie (Chorzw, Sosno
wiec, Krakw, Lww). Fakt ten jest stosunkowo atwo zrozumiay
wobec bardzo mieszanego skadu etnicznego ludnoci miejskiej
(Niemcy poudniowi, Ormianie, Wosi i t.p.) i prawdopodobnego od
dziaywania wzmiankowanych ju (na str. 180) procesw selekcyj
nych. Trudno natomiast powiedzie co pewnego o charakterze maximw obejmujcych powiaty: Mylenice i Dbrowa. By moe, i
stanowi one czci jakiej wikszej caoci. Na terenie silnie zarmenoidyzowanego obszaru poudniowo-zachodniego znajduj si dwie
wyspy redniolicznego wystpowania h. Jedna obejmuje powiaty Mie
chw i Krakw, druga grski powiat ywiecki, o ktrego strukturze
bya ju mowa poprzednio (str. 179). Ku pnocnemu-zachodowi stre
fa zarmenoidyzowana siga, prawdopodobnie zwarcie, a po Pozna.
Obszar redniej liczebnoci h zajmuje znaczne poacie Kielecczyzny
i poudniowe powiaty dawnego wojewdztwa dzkiego z cyplem
sigajcym poprzez ask do odzi, oraz midzyrzecze Wisy i Sanu,
prcz bardziej armenoidalnego powiatu Nisko. Obszar ten zdaje si

187

rozszerza ku wschodowi, jak na to wskazuj sondae: Misk, Ra


dzy i Pisk. Co do Zdobunowa, niema gwarancji czy nie posiada
on charakteru wyspowego. Moliwe jest natomiast, e Lesko nie
stanowi w tym wypadku enklawy, lecz wchodzi w skad, hipote
tycznego, nadsaskiego regionu strefy poredniej. Na pnoc od tej
ostatniej rozciga si wielki obszar maej liczebnoci h sigajcy na
poudniu a po pozostajce w sferze wpyww Mazowsza pnocne
powiaty Kielecczyzny, na pnoc za rozcigajcy si prawdopodob
nie a do Batyku. Jedno jego minimum zaznacza si w rejonie
s oc z e wki k u t n o ws k i e j " , drugie w powiecie Chodzie. Na
caym tym terenie stwierdzono jedynie trzy wyspy o nieco wik
szej przymieszce h, a mianowicie powiaty: Turek Inowrocaw
i Chojnice. Wyjanienie ich pochodzenia jest w tej chwili niemo
liwe, niepodobna te stwierdzi, czy s one homo- czy heteroge
niczne. Maa enklawa strefy nieznacznej liczebnoci h w powiecie
lublinieckim wymaga potwierdzenia na liczniejszym materiale. Nie
jest wykluczone, e obydwa skupienia armenoidalne poudnia sta
nowiy w pewnym okresie dziejw jedn cao, cho nie dowodzi
to bynajmniej ich wsplnego pochodzenia. Bardziej rozmyte za
chodnie jest prawdopodobnie starsze i moe siga bodaj do
neolitu (kultura pucharw dzwonowatych?). Rozmieszczenie bardzo
nielicznej rasy armenoidalnej (HHj nie zostao rzecz jasna skar
towane.
Najprzejrzystszy bodaj ze wszystkich jest kartogram 7 doty
czcy e l e me n t u l a p o n o i d a n e g o (i), przypominajcy wy
ranie poprzednio omwiony. Zwarta strefa licznego wystpowania
1 obejmuje cay poudniowy zachd zbadanego obszaru, sigajcy
ku pnocy a po lini Wielu, Radomsko, Opoczno, Kozienice, z po
miniciem powiatu Radom. Czy obejmuje ona rwnie cay obszar
zawarty w kcie Radzy, Pisk, Skole nie wiadomo; w kadym ra
zie nie naley si na nim spodziewa zbyt wielu enklaw podobnych
do Leska. Natomiast by moe, i cz si z t stref, poprzez gry,
rwnie i powiaty ciepego Podola. Naley w kadym razie przy
puszcza, e region ZaleszczykiHorodenka posiada charakter wys
powy. Czy powiaty Brzeany i Zdobunw sygnalizuj istnienie
wschodniego terytorium redniej liczebnoci 1, rozstrzygn w tej
chwili niepodobna. Ciekawe te, czy powiat Wooyn wchodzi
w skad tego terytorium, czy istnieje jaka czno midzy owym
hipotetycznym terytorium a analogiczn stref wschodniego Ma
zowsza i poudniowej Wielkopolski, oraz, czy strefa ta oddziela p
nocno-zachodni obszar maej liczebnoci I od pnocno-wschodniego.
Tarnogrska wyspa tej strefy nie zasuguje na zaufanie ze wzgldu
na ma liczebno zanalizowanego materiau.
188

Minimum bardzo zwartego (jedna tylko enklawa kartuska) p


nocno-zachodniego regionu maej liczebnoci 1, stanowi doskonale
zarysowana i prezentujca maksymalny swj zasig soczcw k a
kut nows ka " . Drugie minimum, posiadajce by moe cig dal
szy w Prusach, tworzy powiat Lubawa; wzgldne minima w Kra
kowie i Lwowie wi si prawdopodobnie z przymieszk ludnoci
niepolskiej.
Nieliczni przedstawiciele rasy laponoidalnej (LL) wystpuj
najczciej na l s k u s t a n w c ym p r z y p u s z c z a l
ni e n a j s t a r s z e r e s i d u u m t ego s k a d n i k a . Zagad
nienie nawiza kulturowych i etnicznych rasy laponoidalnej na
ley do najciekawszych, ale zarazem i najtrudniejszych. le niestety
zachowana, lecz z ca pewnoci krtkogowa i robica wraenie
laponoidoksztatnej, c z a s z k a z J a n i s a w i o 170) wykopana
i datowana jako tardenuaska przez K. JADEWSKIEGO, n a s u
wa p r z y p u s z c z e n i e o z a s i e d z i a o c i l a ponoi dw na t e r e n i e P o l s k i od me z o l i t u . W kadym za
razie czenie tego elementu z etnicznym pierwiastkiem fiskim nie
moe by uznane za postulat antropologii.
Bardzo odrbny i ciekawy, ale nie atwy do interpretacji obraz,
daje rozmieszczenie e l e me n t u w y y n n e g o (a), przed
stawione w kartogramie 8. Jest to jak wiadomo, najmniej
liczny z wyrnionych skadnikw zanalizowanego materiau,
ktrego liczebno zostaa w dodatku nieco powikszona przez
wczenie w jego skad innych dolichomorficznych pochodnych
odmiany tej. Zachodnia strefa jego licznego wystpowania
posiada ksztat zbliony do bardzo nieforemnej podkowy, zwr
conej wklsoci w kierunku pnocno-wschodnim. Poudniowe,
bardzo znieksztacone rami tej podkowy obejmuje najubosze
powiaty Kielecczyzny oraz Piotrkw; pnocno-zachodnie, w kt
rym mieci si najwiksze z wyrnionych maximw a, tworzy
prawie prosty pas sigajcy od Wielunia po Pock. Monaby
mniema, i w ten sposb uwydatniy si prastare rubiee oddziela
jce terytoria szczepowe odlegych protoplastw Polan, Wilan
i Mazurw, a moe rwnie lzan (ewentualna linia Wielu-Srem),
Pomorzan (linia Pock-Chojnice) i Podlasian (Misk-Ostrw), na kt
re zepchnli oni dawniej tam osiadych nosicieli komponenty
q (ludno kultury prafiskiej? bezporednich potomkw paleoli
tycznych myliwcw?), gdyby byo wiadomo, e wszystkie linie
graniczne" zaznacz si rwnie wyranie jak ramiona podkowy
i e przestrzenie midzyrubiene" posiadaj istotnie odmienn
170) pow . S k ie rn ie w ic e .

189

struktur antropologiczn. Na prafiskie nawizania Q mogyby


wskazywa maxima pnocno-wschodnie: Grodno i Brasaw. Trud
no natomiast zwiza, izolowane zdaje si, zagszczenia poudniowowschodnie. By moe s one znacznie pniejszego, turko-tatarskiego
pochodzenia. Zastanawiajce jest rwnie czemu szereg orodkw
wielkomiejskich (Bydgoszcz, Czstochowa, Krakw, Lublin, Lww)
wykazuje wiksze ni w ssiednich powiatach skupienie ele
mentu 3. Czyby i wspczenie by on spychany, tym razem do
roli proletariusza miejskiego?
Strefa maej liczebnoci Q zajmuje przede wszystkim poud
niowo-zachodni kraniec zbadanego terytorium a po lini Czsto
chowa - Radomsko - Woszczowa - Stopnica - Piczw-Dbrowa,
dalej region midzy dolnym Sanem a Wis i szereg wysp na ob
szarze redniej liczebnoci a, ktry wypeniajc zasadniczo prze
strzenie midzy liniami maximw jest jednak do gsto przetka
ny rnej wielkoci enklawami strefy nieznacznej liczebnoci, przy
czyna na pnocnym zachodzie zdaje si zarysowywa jakgdyby
strefa wzgldnego minimum przylegajca do Batyku, Wisy, a moe
i Drwcy (redniej i dolnej). Potne minimum <1 zdaje si zazna
cza na terytorium polesko-podlaskim. Jeli istniao by w rzeczy
wistoci, byo by trudne do wyjanienia.
Przedstawiciele rasy wyynnej (QQ) nie zostali wogle wyod
rbnieni w caym zanalizowanym materiale.
Koczc omawianie rozmieszczenia elementw i ras zasadni
czych, naley stwierdzi, e liczebno czterech najliczniejszych ras
okazaa si by znacznie mniejsz niby to wynikao z reproduko
wanych w dziele p.t. ,,Czowiek, jego rasy i. ycie map MYDLAR
SKIEGO171).
W kolejnoci rzeczy naley powici nieco miejsca omwieniu
kartogramw przedstawiajcych rozmieszczenie poszczeglnych ty
pw antropologicznych, zaznaczajc z gry, e skartowano tylko
dane dotyczce jednostek liczniejszych.
Na kartogramie 9, dotyczcym licznego w Polsce t y p u p
n o c n o - z a c h o d n i e g o (AE); zaznacza si wyranie pomorskokujawskie terytorium najwikszej liczebnoci, z wielkim mazimum
s oczewki k u t n o ws k i e j " , przeduajcym si najwidoczniej
ku pnocnemu zachodowi, i z zarysowujcym si przypuszczalnym
centrum pruskim. Mniejsz ilo AE posiadaj dwa bardziej od
Wisy odlege powiaty Pomorza, reprezentujce by moe ludno
najstarsz. W skad strefy najwikszego nasilenia typu pnocnozachodniego wchodzi niewtpliwie pnocno-wschodnia cz daw
n i ) J. CZEK A K O W SK I i in n i. C zow iek, jeg o ra sy i ycie, s tr . 40740.

190

nego wojewdztwa poznaskiego. Stosunkowo bardzo zwarta strefa


przecitnej liczebnoci tego typu zajmuje przede wszystkim znacz
n cz dawnego wojewdztwa dzkiego, sigajc gboko na po
udnie midzy grn Wart a Pilic (szlak ekspansji nordycznej?)
i obejmujc pnocn, mazowieck", cz Kielecczyzny oraz nad
wilaskie powiaty Lubelskiego. Przypuszczalnie rozciga si ona
rwnie na poudniowo-zachodni cz Poznaskiego i cae niemal
Mazowsze, zdajc si siga a po pnocny kraniec Wileszczyzny.
Druga taka strefa obejmuje, by moe, znaczne przestrzenie t.zw.
Maopolski Wschodniej" i poudniowego Woynia, oraz izolowane
terytorium horodniasko-zaleszczyckie.
Strefa nielicznego wystpowania AE uwydatnia si na poud
niowo-zachodnim kracu zbadanego obszaru, wykazujc minima
na lsku i pogrzu (Wadowice-Mylenice). Nie wiadomo jak dale
ko siga ona ku wschodowi i czy obejmuje terytoria grskie. Ana
logicznej strefy naley si spodziewa w poudniowo-wschodnim
kcie obszaru; trzecia zdaje si zaznacza w rejonie polesko-podlaskim (PiskRadzy)) i obejmuje, by moe, Lubelszczyzn. Pewna
nadwyka AE zaznaczajca si w Krakowie moe si wiza z bar
dzo dawnym podoem niemieckim. Maximum leskie jest prawdo
podobnie izolowane.
Najliczniejszy ze wszystkich wyrnionych, ty p s ubnor d y c z n y (AL), posiada swoje centrum wystpowania na poudnio
wym zachodzie (por. kartogram 10). Gboki cypel strefy poredniej
sigajcy midzy Wart a Pilic od odzi a po Olkusz dzieli je na
skrzydo zachodnie z maximum lskim i wschodnie z maopolskim.
Skrzyda te maj wspln podstaw, ktrej granic poudniow trud
no wyznaczy. Strefa maej liczebnoci AL obejmuje przede wszyst
kim pnocny zachd i posiada gwne minimum.w rejonie so
c z e wk i k u t n o ws k i e j " . Sabo zaznaczony grzbiet subnordyczny przechodzcy przez rodek Pomorza oddziela zachodni i wschod
ni grup minimw tego regionu. Midzy sigajc by moe a po
Zdobunw wilesko-grodziesk stref maej subnordycznoci
a analogiczne terytorium pnocno-zachodnie, wdziera si wschodnio-mazowiecki region redniolicznego wystpowania tego typu.
Mona przypuszcza, i powiaty Pisk i Radzy wyznaczaj zasig
oddzielnego obszaru bezwzgldnej przewagi subnordykw. Na po
udnie od niego rozciga si przypuszczalnie mnie j 1ub wicej zwarty
region strefy poredniej, obejmujcy znaczne przestrzenie dawnej
Maopolski Wschodniej" prcz moe poudniowo-wschodniego jej
kraca (powiatw huculskich" i bezporednio z nimi ssiaduj
cych). Powiat Lesko zachowuje swj izolowany, przypominajcy

191

s oc z e wk k u t n o ws k " charakter. Opisujc jednym zda


niem kartogram 10 mona by powiedzie, i jest on w pewnym
stopniu negatywem poprzedniego, co dowodzi a n t a g o n i s t yc z
nego n i e j a k o r o z mi e s z c z e n i a t y p w AE i AL w t e
r e n i e.
Typ d y n a r s k i (AHJ, ktrego rozmieszczenie przedstawia
kartogram 11, naley do mniej licznych skadnikw populacji
polskiej. -Posiada on centra nasilenia na poudniowym zacho
dzie, w rejonie Ponidzia i ujcia Wisoki, oraz na ciepym Po
dolu i Pokuciu. Bardzo interesujce jest, e gromadzi si czsto
w wielkich miastach (n.p. Bydgoszcz, d, Sosnowiec, Krakw,
Lww, Radom)172). Trudno rozstrzygn czy wiadczy to o jego
obcym pochodzeniu, czy te o pewnych dyspozycjach psychicznych.
W kadym razie warto zauway, e d ley u szczytu wysuni
tego ku pnocy cypla strefy redniej liczebnoci AH. Strefa ta n a
zbyt silnie rozwinita, mocno rozczonkowana i usiana licznymi
wyspami maego zdynaryzowania, przylega do regionw wybitnego
nasilenia i wypenia przestrzenie midzy nimi, sigajc ku pnocy
po lini powiatw Wielu - ask - d - Radomsko - Olkusz - J
drzejw - Stopnica i koczc si cyplem opatowsko-puawskim. By
moe zajmuje ona rwnie poudniow cz dawnego wojewdztwa
poznaskiego. Z rzadkich sonday wschodnich nie mona wywnios
kowa jaki jest jej rozkad na obszarach Lubelszczyzny, Polesia,
Woynia i niezbadanych terytoriach Maopolski Wschodniej", skoro
tak bliskie sobie powiaty jak Lesko i Skole mog nalee do r
nych stref dynarskich. Wydawao by si, i naley raczej oczeki
wa znacznego jej rozprzestrzenienia, jednake ku pnocy nie prze
kracza napewno poudniowej granicy Podlasia. Ca reszt zbada
nego obszaru zajmuje obfitujca w minima strefa sabego zdynaryzwania, sigajca enklawami a po uk Karpat (Skole). Jeden z jej
regionw obejmuje do nieoczekiwanie, obszar zbiegu Sanu
i Wisy.
Rozmieszczenie t y p u n o r d y c z n o - w y y n n e g o (AQ)
stanowicego gwne rdo komponenty wyynnej (Q) pokrywa si,
rzecz zrozumiaa z dyslokacj tej ostatniej i nie wymaga szczeg
owego omwienia (por. kartogramy 12 i 8). Drobne rnice zazna
czajce si tu i wdzie pochodz raczej z pewnej rozbienoci skal
jak z powodw istotnych. Najwaniejsze moe polegaj na niezaznaczeniu si hipotetycznych linij granicznych" polasko-pomorskiej
i mazursko-podlaskiej. Jednake wielka podkowa" rodowej
Polski wystpia i tutaj z wielk wyrazistoci. Ciekawe, e typ
172) trz e b a p a m i ta , e ydzi nie w chodz w sk a d m a te r ia u .

192

nordyczno-wyynny nie wystpi liczniej w powiecie Morskim,


w ktrym wedug TALKI-HRYNCEWICZA i MYDLARSKIEGO173)
pochodne odmiany tej maj by czstsze ni gdzie indziej na Po
morzu.
Bardzo interesujco wyglda kartogram 13 dotyczcy nielicz
nego t y p u k r o m a n i o n o i d a l n o - l a p o n o i d a l n e g o
<YL). Gwna strefa najwikszej liczebnoci tego typu zaznacza si
na Wileszczynie. Czy Zdobunw sygnalizuje istnienie drugiego ta
kiego centrum na Woyniu nie mona stwierdzi ze wzgldu na
do atypowy charakter tego powiatu174). Centra te zdaje si dzieli
wielki obszar nieznacznej przymieszki YL, obejmujcy pnocne Ma
zowsze (mniej wicej po lini LubawaPosk na zachodzie), rod
kowe i zachodnie Polesie, oraz co najmniej cz Podlasia. O zwaitoci tego hipotetycznego obszaru nieznacznej liczebnoci YL, trud
no cokolwiek powiedzie, podobnie jak o przynalenoci do niego
pnocnych powiatw Pomorza. Od poudnia i zachodu przylega do
tego obszaru strefa redniej liczebnoci typu kromanionoidanolaponoidalnego, obejmujca przypuszczalnie przewan cz daw
nego wojewdztwa pomorskiego, Kujawy, zachodni cz Starego
Mazowsza, Mazowsze Polne i Lene, oraz pnocn cz Kielecczyz
ny i rodkowo-wschodni wojewdztwa dzkiego od Brzezin po p
nocne granice powiatw: Wielu, Radomsko, Koskie, Kielce i Opa
tw. Bardzo charakterystyczn cech tego terytorium stanowi ulo
kowanie si na jego kracach wysp strefy licznego wystpowania YL.
Wyglda ono tak, jakby stworzy je nacisk prcej od zachodu ludnoci
obszaru sabego zagszczenia tego typu, wciskajcej si, sigajc
a po d zatok, w terytorium przecitnej liczebnoci. Wielki
obszar nielicznego wystpowania YL obejmuje, abstrahujc od nie
wielu enklaw redniej liczebnoci, ca poudniowo-zachodni cz
zbadanego obszaru, przy czym trudno wykluczy moliwo zlewa
nia si tego terytorium z analogiczn formacj Polesia i Podlasia,
oraz bardzo daleki zasig wschodni maopolskiego jego minimum.
Jeli chodzi o nawizanie typu kromanionoidalno-laponoidalnego to
najmniej chyba ryzykowne bdzie odniesienie go do wiata batyjskiego.
Na baczn uwag zasuguje przedstawione w diagramie 14
rozmieszczenie t y p u s u b l a p o n o i d a l n e g o (EL), wbrew
dawnym przypuszczeniom nie odgrywajcego na ziemiach pol
skich adnej powaniejszej roli. Godne zastanowienia jest
przede wszystkim - zaznaczenie si szeregu bardzo odlegych
173) J . M Y D LA R SK I. A n tro p o lo g ia P o m o rz a i P r u s W schodnich. W arsz aw a
1937 r., s tr . 170.
174) p o r. m a p w Z a ry s ie a n tro p o lo g ii P o lsk i" J . C Z EK A N O W SK IE G O .

13 S tr u k tu r a a n tro p o lo g ic z n a P o lsk i Cz. I.

193

maximw tego typu; jest ich akurat trzy w pnocnej (Choj


nice, s oc z e wka k u t n o w s k a, Grodno) i trzy w poudniowej
czci zbadanego obszaru (Pszczyna, Lesko, okrg podolsko-pokucki). Wyrane i due minimum zaznacza si na Pomorzu, drugie za
na lsku. czno obydwu przez Poznaskie jest wtpliwa ale
nie wykluczona (rem). Na wschodzie zaznacza si tylko jedno mi
nimum (Wooyn), ktrego wielkoci okreli niepodobna. Poza tym
mona by si spodziewa co najwyej jednego zwartego terytorium,
a mianowicie, strefy umiarkowanie licznego wystpowania EL na
Mazowszu, Podlasiu i w pnocnej Kielecczynie. Jeli by takie te
rytorium istniao w rzeczywistoci, to ono wanie mogo by decy
dowa (moe Wraz z przymieszk YL) o przypisywanej Mazurom
odrbnoci psychicznej. Liczne enklawy strefy poredniej nad
Wart i Wis oraz na lsku mog wiadczy o jej niegdy znacz
nie wikszym zasigu. Drugi obszar tej strefy zaznacza si, by
moe, na pnocnym Podolu i poudniowym Woyniu (Brzeany
Zdobunw), trzeci w pnocno-wschodniej czci Poznaskiego
(ChodzieKonin). Wszystkie inne okrelone powiaty nale do
strefy maej liczebnoci typu EL. Uwydatniajce si na jej zachod
nim obszarze trzy izolowane minima (powiaty: Turek, Jdrzejw,
Nisko) s w tej chwili niemoliwe do wytumaczenia.
Oglny obraz rozmieszczenia typu sublaponoidalnego jest
(przynajmniej w Polsce centralnej) taki, jak gdyby by on niezmier
nie starym skadnikiem ludnoci, ktrego zwarte pierwotnie tery
torium ulego z biegiem czasu rozbiciu i zniszczeniu. Poza tym na
ley przypuci, i pochodzenie poszczeglnych maksimw' jest he
terogeniczne. Nie jest e wykluczone, i na powstanie niektrych
z nich (Kujawy, lsk, Podole) wpynli w znacznym stopniu nosi
ciele kultury ceramiki wstgowej (jak to przypuszcza CZEKANOWSKI)175), a moe i malowanej. Naley pozatym podkreli, e
nie istnieje adna pozytywna korelacja midzy rozmieszczeniem
typw EL i YL, co zdecydowanie przemawia przeciw czeniu tych
jednostek wt jedn cao, jak to jest dotychczas niemal regu.
Najbardziej bodaj ze wszystkich prawidowe jest rozmieszcze
nie t y p u a l p e j s k i e g o (HL), przedstawione w kartogramie 15. Srefa najwikszej jego liczebnoci obejmuje lsk (oczy
wicie prcz wielokrotnie wspomnianego Lublica) i poudniowozachodni cz Maopolski, docierajc poprzez powiaty: J
drzejw, Stopnica i Sandomierz do Wisy. Podobny klin za
znaczy si, cho w zgoa odmiennej skali, na mapie \ roz
mieszczenia komponenty nordycznej (a). Drugie, jeszcze bardziej
175) J. CZEK A N O W SK I, C zow iek w czasie i p rz e strz e n i. L w w 1934, str. 61.

194

zwarte, maximum tworz naddniestrzaskie powiaty poudnio


wego wschodu. Terytorium to siga prawdopodobnie daleko ku za
chodowi, naley jednak wtpi czy dociera a do powiatu Nisko.
Strefa redniej liczebnoci HL, zajmuje przede wszystkim ca nie
mal Kielecczyzn (prcz Zawiercia i Woszczowy, dalej obszar mi
dzy dolnym Sanem i Wis, pozatym cz przynajmniej Podlasia
i Lenego Mazowsza, a by moe take znaczne poacie Lubel
szczyzny. Drugiego terytorium tego rodzaju mona si spodziewa
na ziemiach poudniowego Woynia i pnocnego Podola, podczas
gdy poudniow Poznaszczyzn zdaje si reprezentowa w spo
sb waciwy powiat rem. Wyspy strefy redniej liczebnoci
stanowi powiaty: ask, Turek (ktrego nazwa jest w szczeglny
sposb zgodna ze struktur antropologiczn), oraz grzysty ywiec.
Na caej reszcie zbadanego obszaru jest typ alpejski bardzo nielicz
ny, przy czym znaczna wikszo powiatw naley do strefy mi
nimum.
Ogem mona powiedzie, e rozmieszczenie typu alpejskiego
jest podobne do dyslokacji komponenty laponoidalnej, a niemal kon
trastowo rne od zasigu takiego np. elementu rdziemnomor
skiego.
Ostatni (16) kartogram stanowi znowu, tak jak pierwszy, ro
dzaj ma p y s y n t e t y c z n e j , tym razem t y p o l o g i c z n e j .
I tu obraz jest bardzo charakterystyczny. Przede wszystkim uwy
puklio si mae znaczenie terytoriw w ktrych na trzecie (po Al
i AE) miejsce wysuna si rasa nordyczna wraz ze swym kromanionoidalnym mieszacem. Powiatw tego rodzaju wyrniono
wogle trzy: Morski, Chodzie i Lubawa, przy czym tylko w ostat
nim z nich najliczniejszym skadnikiem jest typ pnocno-zachodni.
Dalej okazao si, e najpospolitsz formacj typologiczn zbada
nego obszaru jest taka, w ktrej po typach AL j AE na trzecie miej
sce wysuwa si zesp do jasno pigmentowanych a rednionosych mieszacw odmiany tej (AQ-|-iTL), prawdopodobnie bardzo
archaiczny. Soc z e wka k u t n o w s k a 11 wyodrbnia si w ca
ej swej okazaoci jako region o tyle rny od poprzedniego, e AE
przewaa w nim nad AL. Formacja ta zaznaczya si pozatym jedy
nie w powiecie tczewskim. Jest to typowy zesp okolic otwartych
i jako taki omija nieco lepiej zalesiony teren powiatu Gostynin.
Dla Polski poudniowej charakterystyczne s takie struktury,
w ktrych na drugim lub trzecim miejscu usadowi si zesp rasy
armenoidalnej i jej krtkogowych pochodnych. Z trzech tego ro
dzaju formacyj najbardziej archaiczn jest prawdopodobnie ta,
w ktrej typ pnocno-zachodni nie ma jeszcze znaczenia, a trzecie
miejsce zajmuje rednionosy kompleks tawy" (AQ-f-YL). Dwie

inne stanowi jakby dwa kolejne stadia nordyzacji. Pierwsze z nich


polega na wysuniciu si typu pnocno-zachodniego na trzecie
miejsce, drugie ria zepchnicie przez ten typ charakterystycznego
dla poudnia zespou armenoidw na plan trzeci. To drugie stadium
zaznaczyo si na zachodzie obszaru w postaci dwu wspomnianych
ju s zl akw e k s p a n s j i nor dyc z ne j " z ktrych jeden
biegnie midzy Wart a Pilic i po prawym brzegu tej ostatniej
w kierunku Krakowa, drugi za wzdu Wisy. Pierwszy z nich ty
puje s ocze wk k u t n o ws k " na rdo z ktrego wyszed.
Najbardziej pnocne ekspozytury formacyj poudniowych, stanowi
powiaty rem, Radzy i Pisk, z ktrych dwa pierwsze zdaj si
wskazywa, e reprezentowana przez nie formacja siga najdalej
na pnoc na terenie poudniowej czci Poznaskiego i na Podlasiu.
Bardzo zwarte i prawdopodobnie obszerne terytorium tej formacji
rozciga si na poudniowym wschodzie zbadanego obszaru. J e d
n y m z n a j c i e k a w s z y c h wn i o s k w na k t r e po
z wa l a ma p a t y p o l o g i c z n a j e s t mo n o s t w i e r
dzeni a, e za s c h e m a t y c z n g r a n i c d z i e l c
t e n o b s z a r na cz p n o c n i p o u d n i o w wy
p a d a uz na l i n i c z c n a j b a r d z i e j p n o c n e
p u n k t y p o w i a t w : Radoms ko, Ra d z y i Pi sk,
z tym, e w skad teiytorium poudniowego wchodzi prawdopodob
nie caa poudniowa cz dawnego wojewdztwa poznaskiego. Je
dyn enklaw poudnia" na obszarze pnocnym stanowi powiaty
ask i d, podobnie jak Opoczno, Radom (bez miasta) i Kielce
stanowi wtrty pnocy" na terenie Kielecczyzny.
Na zakoczenie powyszych rozwaa trzeba.raz jeszcze pod
kreli, i celowo pomijano w nich wszelk obszerniejsz dyskusj,
zakadajc, e rezultat oglny jest do prawidowy aby nie wyma
ga obrony ofensywnej. Nie powicano te zbyt wiele miejsca hi
potezom dotyczcym ewentualnych nawiza uzyskanych wyni
kw do danych innych specjalnoci, wychodzc z zaoenia, i da
leko skuteczniej zajm si tym prehistorycy i specjalici od antro
pologii etnicznej, ni przyrodnik interesujcy si podstawami syste
matyki czowieka.

STRESZCZENIE WYNIKW.
Indywidualna analiza antropologiczna materiau, stanowicego
cz wojskowego zdjcia antropologicznego Polski, a obejmujcego
35,532 osobnikw (poborowych i onierzy, reprezentujcych 98
jednostek terytorialnych), dokonana metod morfologiczn przy
uyciu 9 cech1) i poparta rezultatami analogicznej analizy 8 seryj porwnawczych2), doprowadzia do nastpujcych wynikw.
1. Mas ludnoci Polski i ziem odstpionych Z. S. R. R. tworz
pochodne 6 ras: n o r d y c z n e j (A), k r o m a n i o n o i d a l n e j
(V), r d z i e m n o m o r s k i e j (E), a r m e n o i d a l n e j (H),
l a p o n o i d a l n e j (L), oraz wy y n n e j (Q), z ktrych 4 pierw
sze reprezentuj odmian bia, 2 ostatnie t.
2. Poza tymi zasadniczymi skadnikami mona si liczy ze
znikomymi wtrtami rasy b e r b e r y j s k i e j (B)w wielkich mias
tach, oraz z jeszcze sabszymi wpywami rasy o r i e n t a l n e j (K)
tame. Niepodobna natomiast stwierdzi jakichkolwiek uchwytnych
infiltratw rasy a i n u i d a l n e j (P). Rasa berberyjska zaznaczya
si wyranie w seriach porwnawczych serbskiej i cygaskiej,
a orientalna w tej ostatniej.
3. Znacznie liczniejsze od wymienionych rzadkich skadnikw
odmiany biaej wydaj si by na badanym terytorium niewyrnione w pracy niniejszej formy odmiany tej, a mianowicie po
chodne ras mo n g o l o i d a l n e j (M) [ p a c y f i c z n e j (Z), nie
oddzielone w zanalizowanym materiale od mieszacw E i Q.
4. Kategorycznie wykluczy naley wystpowanie wrd lud
noci badanych terytoriw jakichkolwiek ladw autochtonicznych
form odmiany czarnej, nie wyczajc rasy p i g me j s k i e j (O),
ktrej oddziaywania w Polsce i Europie usiowano si niekiedy do
szukiwa gwoli apriorystycznym zaoeniom.
1)
b a rw a
2)
czy n i

W zro st; w slt. g w n y ; w sk . m o rfo lo g ic z n y tw a rz y ; w sk . n o sa ; b a rw a oczu;


w o s w ; b a rw a s k ry ; p ro fil n o sa ; fa d a m o n g o lsk a .
D w ie se rie u y c k ie (m czyni i k o b iety ), se rb s k a , d w ie lap o sk ie (m
i k o b ie ty ), n o rw e sk a , w a lijsk a i cy g a sk a.

197

inne stanowi jakby dwa kolejne stadia nordyzacji. Pierwsze z nich


polega na wysuniciu si typu pnocno-zachodniego na trzecie
miejsce, drugie ria zepchnicie przez ten typ charakterystycznego
dla poudnia zespou armenoidw na plan trzeci. To drugie stadium
zaznaczyo si na zachodzie obszaru w postaci dwu wspomnianych
ju s zl akw e k s p a n s j i nor dyc z ne j " z ktrych jeden
biegnie midzy Wart a Pilic i po prawym brzegu tej ostatniej
w kierunku Krakowa, drugi za wzdu Wisy. Pierwszy z nich ty
puje s ocze wk k u t n o ws k " na rdo z ktrego wyszed.
Najbardziej pnocne ekspozytury formacyj poudniowych, stanowi
powiaty rem, Radzy i Pisk, z ktrych dwa pierwsze zdaj si
wskazywa, e reprezentowana przez nie formacja siga najdalej
na pnoc na terenie poudniowej czci Poznaskiego i na Podlasiu.
Bardzo zwarte i prawdopodobnie obszerne terytorium tej formacji
rozciga si na poudniowym wschodzie zbadanego obszaru. J e d
n y m z n a j c i e k a w s z y c h wn i o s k w na k t r e po
z wa l a ma p a t y p o l o g i c z n a j e s t mo n o s t w i e r
dzeni a, e za s c h e m a t y c z n g r a n i c d z i e l c
t e n o b s z a r na cz p n o c n i p o u d n i o w wy
p a d a uz na l i n i c z c n a j b a r d z i e j p n o c n e
p u n k t y p o w i a t w : Ra doms ko, Ra d z y i Pi sk,
z tym, e w skad terytorium poudniowego wchodzi prawdopodob
nie caa poudniowa cz dawnego wojewdztwa poznaskiego. Je
dyn enklaw poudnia" na obszarze pnocnym stanowi powiaty
ask i d, podobnie jak Opoczno, Radom (bez miasta) i Kielce
stanowi wtrty pnocy" na terenie Kielecczyzny.
Na zakoczenie powyszych rozwaa trzeba.raz jeszcze pod
kreli, i celowo pomijano w nich wszelk obszerniejsz dyskusj,
zakadajc, e rezultat oglny jest do prawidowy aby nie wyma
ga obrony ofensywnej. Nie powicano te zbyt wiele miejsca hi
potezom dotyczcym ewentualnych nawiza uzyskanych wyni
kw do danych innych specjalnoci, wychodzc z zaoenia, i da
leko skuteczniej zajm si tym prehistorycy i specjalici od antro
pologii etnicznej, ni przyrodnik interesujcy si podstawami syste
matyki czowieka.

STRESZCZENIE WYNIKW.
Indywidualna analiza antropologiczna materiau, stanowicego
cz wojskowego zdjcia antropologicznego Polski, a obejmujcego
35,532 osobnikw (poborowych i onierzy, reprezentujcych 98
jednostek terytorialnych), dokonana metod morfologiczn przy
uyciu 9 cech1) i poparta rezultatami analogicznej analizy 8 seryj porwnawczych2), doprowadzia do nastpujcych wynikw.
1. Mas ludnoci Polski i ziem odstpionych Z. S. R. R. tworz
pochodne 6 ras: n o r d y c z n e j (A), k r o m a n i o n o i d a l n e j
(Y), r d z i e m n o m o r s k i e j (E), a r m e n o i d a l n e j (H),
l a p o n o i d a l n e j (L), oraz w y y n n e j (Q), z ktrych 4 pierw
sze reprezentuj odmian bia, 2 ostatnie t.
2. Poza tymi zasadniczymi skadnikami mona si liczy ze
znikomymi wtrtami rasy b e r b e r y j s k i e j (B) w wielkich mias
tach, oraz z jeszcze sabszymi wpywami rasy o r i e n t a l n e j (K)
tame. Niepodobna natomiast stwierdzi jakichkolwiek uchwytnych
infiltratw rasy a i n u i d a l n e j (P). Rasa berberyjska zaznaczya
si wyranie w seriach porwnawczych serbskiej i cygaskiej,
a orientalna w tej ostatniej.
3. Znacznie liczniejsze od wymienionych rzadkich skadnikw
odmiany biaej wydaj si by na badanym terytorium niewyrnione w pracy niniejszej formy odmiany tej, a mianowicie po
chodne ras mo n g o l o i d a l n e j (M) i p a c y f i c z n e j (Z), nie
oddzielone w zanalizowanym materiale od mieszacw L i Q.
4. Kategorycznie wykluczy naley wystpowanie wrd lud
noci badanych terytoriw jakichkolwiek ladw autochtonicznych
form odmiany czarnej, nie wyczajc rasy p i g me j s k i e j (O),
ktrej oddziaywania w Polsce i Europie usiowano si niekiedy do
szukiwa gwoli apriorystycznym zaoeniom.
1)
b a rw a
2)
czy n i

W zro st; w slt. g w n y ; w sk . m o rfo lo g ic z n y tw a rz y ; w sk . n o sa ; b a rw a oczu;


w o s w ; b a rw a s k ry ; p ro fil n o sa ; fa d a m o n g o lsk a.
D w ie se rie u y c k ie (m czyni i k o b iety ), se rb s k a , d w ie lap o sk ie (m
i k o b iety ), n o rw e sk a , w a lijs k a i cy g a sk a.

197

5. Analiza typologiczna wykazaa, e gwnym skadnikiem lud


noci obszarw objtych wojskowym zdjciem antropologicznym
jest typ s u b n o r d y c z n y (AL) stanowicy c. 48% i tworzcy
wraz z drugim co do liczebnoci typem p n o c n o - z a c h o d
n i m (AE) niemal 2/3 ogu ludnoci. Te dwa skadniki pomnoone
o 4 inne typy (AH, AQ, YL? HL) tworz prawie 9/10 (c. 88%) lud
noci; 14 innych jednostek (w tym wszystkie rasy) stanowi zatym
jedynie nieznaczn przymieszk (nieco wicej ni 1/10), niedecydujc waciwie o antropologicznej fizjonomii populacji polskiej
(por. tab. 88).
6. Wzgldna dominacja typu subnordycznego wydaje si by
szczeglnie charakterystyczna dla populacyj sowiaskich. Zanalizo
wane w pracy niniejszej serie niesowiaskie rni si od sowia
skich przede wszystkim znacznie mniejsz liczebnoci AL; jedynie
0 odrbnoci populacji laposkiej decyduje nie ilo typu sub
nordycznego, lecz sia liczebna rasy laponoidalnej i jej mieszacw
z Y i E, stosunkowo sabo reprezentowanych w seriach sowiaskich
(por. tab. 4).
7. Skad rasowy zanalizowanego materiau wojskowego zdjcia
antropologicznego wykazuje, e pierwszorzdnymi komponentami
reprezentowanej przez nie ludnoci s elementy n o r d y c z n y (a)
1 laponoidalny (1), drugorzdnymi r d z i e mn o mo r s k i (e)
i a r m e n o i d a l n y (h), trzeciorzdnymi k r o ma n i o n o i d a ny (y) i wy y n n y (q) (odpowiednio: c. 42, 31, 12, 7, 4, 3%), przy
czym w poszczeglnych wypadkach kolejno elementw moe si
zmienia (por. tab. 90).
Na podstawie materiau ilustrujcego zoonego z 1467 osobni
kw, seryj kontrolnych (obejmujcych przedstawicieli ras zasadni
czych pochodzcych z powiatw nie wchodzcych w skad wymie
nionego materiau) oraz 8 seryj porwnawczych, ustalono nastpu
jce dane taksonomiczne.
8. Przedstawiciele r a s y n o r d y c z n e j (AA) okrelili si
jako zasadniczo wysokoroli redniogowcy, o wskiej twarzy, ws
kim, bardzo wydatnym, niewklsym nosie, zdecydowanie jasnej
pigmentacji i oku bez fady mongolskiej (por. tab. 8, 9, 10). Szcze
gowy opis rasy nordycznej na str. 32-34. Prba ustalenia piciocechowego kanonu tej rasy daa w wyniku nastpujcy obraz:
wzrost 179 cm; w. g. 80; w. m. tw. 9; w. nosa 57; b. oczu 15. red
nie terytorialne wskazuj na wielk stao waciwoci rasy nor
dycznej od Skandynawii po Pwysep Bakaski (por. tab. 11 i 12).
W obrbie zbadanego materiau wyrniono dwie formy AA>typo
w wskolic (Aa) i mniej typow redniolic (aA) (por. tabl. 13-15).
Ta ostatnia skupia by moe osobniki zapnione pod wzgldem

198

rozwoju taksonomicznego. Homozygotyczny charakter rasy nor


dycznej zdaje si nie ulega wtpliwoci (por. rodzina 105 ze str. 11).
I\Ta zbadanych terytoriach Polski i ziem odstpionych rasa nordyczna wystpuje najliczniej na pn-zachodzie i na centralnym Po
lesiu, najmniej licznie na poudniu, a na pnocnym wschodzie jest
do sabo reprezentowana, co stanowi niewtpliw niespodziank
(por. kartogram 3). Mae znaczenie A w ostatnim regionie zaznacza
si ze szczegln jaskrawoci w kartogramie przedstawiajcym
rozmieszczenie komponenty nordycznej (a), dajcym zreszt obraz
uderzajco podobny do przedstawionego w kartogramie 3. Zasadni
cz podstaw charakterystyki taksonomicznej rasy nordycznej sta
nowio 293 osobnikw.
9.
Przedstawiciele r a s y k r o m a n i o n o i d a l n e j (YY)
okrelili si jako wysokoroli dugogowcy, o szerokiej twarzy, rednioszerokim niezbyt wydatnym nosie, wybitnie jasnej pigmentacji
i oku bez fady mongolskiej (por. tab. 16). Szczegowy opis rasy na
str. 38-40. Prba ustalenia piciocechowego kanonu dla tej rasy
daa obraz nastpujcy: wzrost 177 cm; w. g. 76; w. m. tw. 82;
w. nosa 75; b. oczu 15. Wynik ten nie moe by uwaany za dosta
tecznie ugruntowany ze wzgldu na b. ma liczebno podstawo
wego materiau; zwaszcza naley si liczy z wyranie wyszym
wzrostem, nieco dusz gow i szersz twarz Y. Wyrnienie dwu
grup wzrostowych w obrbie dostpnego zespou kromanionoidw
(por. tab. 17) nie doprowadzio do stwierdzenia dwu rnych sta
diw rozwojowych tej rasy. Monaby conajwyej przypuszcza, i
w liczniejszej grupie redniorosej skupiy si gwnie formy po
chodzce od rodzicw nalecych do typu YE wzgldnie YL. Homo>
zygotyczny charakter rasy kromanionoidalnej, morfologicznie wy
dajcy si by oczywistym, wymaga jak zreszt og formu oznaczeniowych genetycznego potwierdzenia. Faktem jest, i struktura
antropologiczna Europy nie daje si wyjani przy uwzgldnieniu
jednego tylko skadnika jasnopigmentowanego. Nie istnieje za
adna inna jasna forma odmiany biaej wykazujca wiksz odrb
no morfologiczn od YY i mogca z wikszym prawdopodobie
stwem pretendowa do uznania za odrbny skadnik rasowy. Wpy
wy rasy kromanionoidalnej zaznaczyy si najsilniej w pnocnowschodniej czci badanego obszaru (kartogram 4). Podstaw cha
rakterystyki rasy kromanionoidalnej stanowio formalnie 9 osob
nikw. Jednake zuytkowane spostrzeenia byy w rzeczywistoci,
dziki obserwacjom terenowym, znacznie liczniejsze.
10. Przedstawiciele r a s y b e r b e r y j s k i e j ( -i!$) nie wyst
pili w zanalizowanym materiale wojskowego zdjcia antropologicz
nego, Jako podstawa do prby ustalenia kanonu posuyy woci2

199

woci dwu osobnikw tej rasy, pochodzcych z seryj okrelonych


przez autora (por. tab. 103). Mimo, i w toku pracy okazao si nie
jednokrotnie, e mae serie czsto charakteryzuj skadniki antro
pologiczne rwnie dobrze jak due, uzyskany wynik naley uzna
za szczeglnie wymagajcy sprawdzenia na wikszym materiale,
najlepiej egipskim lub indyjskim. Kanon prowizoryczny przedsta
wia si w sposb nastpujcy: wzrost 167 cm; w. g. 76; w. m. tw.
83; w. nosa 85; b. oczu 3. Z tego co wiadomo dotychczas o rasie berberyjskiej wynika, i jest ona redniorosa (lub do rosa), dtugogowa, szerokolica, o do szerokim, mao wydatnym nosie, zdecy
dowanie ciemnej pigmentacji i oku bez fady mongolskiej.
11. Przedstawiciele r a s y r d z i e mn o r s k i e j (EE) okre
lili si jako niskoroli poddugogowcy, o wskiej twarzy, wskim,
wydatnym nosie, ciemnej pigmentacji i oku bez fady mongolskiej
(por. tab. 18 i 19). Szczegowy opis rasy na str. 45-46. Prba
ustalenia kanonu wypada w sposb nastpujcy: wzrost 156 cm;
w. g. 75; w. m. tw. 90; w. nosa 63; b. oczu 4. Jak wida kanoniczna
posta EE zdaje si by zdecydowanie niskorosa, umiarkowanie
dugogowa i wskolica, a wic podobna raczej do serii cygaskiej
ni do polskich, ktre skadaj si wedug wszelkiego prawdopodo
biestwa z osobnikw wykrzyowanych z AE i EL. Naley jednak
rwnie pamita, e na rdziemnomorcach serii cygaskiej mg
si odbi facjalny wpyw rasy orientalnej (K), gdy populacyjne
rednie woskie zdaj si przemawia raczej za redniogowoci EE
(por. str. 45). Wrd rdziemnomorcw wojskowego zdjcia antro
pologicznego mona wyrni dwie formy (Ee i eE); z ktrych jedna
jest wsko- a druga redniolica. Ukad ich waciwoci wskazuje, i
nie s to rne stadia rozwojowe, lecz raczej odrbne zespoy facjowe,
co przemawia z kolei za wczesnym ustalaniem si waciwoci rasy
rdziemnomorskiej w toku rozwoju osobniczego. Homozygotyczny
charakter tej rasy zdaje si nie ulega wtpliwoci, podane jest
jednak potwierdzenie genetyczne jej formuy. Na badanym obsza
rze wpywy rasy rdziemnomorskiej zaznaczyy si gwnie na
pnocy, przede wszystkim za w rejonie t.zw. soczewki kutnow
skiej", minimum jej zagszczenia przypada na poudniowy-zachd
(por. kartogram 5). Podstaw charakterystyki taksonomicznej rasy
rdziemnomorskiej stanowio 50 osobnikw.
12. Przedstawiciele r a s y o r i e n t a l n e j (KK) nie wystpili
w adnym ze zanalizowanych w pracy niniejszej materiaw. Jako
wartoci kanoniczne przyjto zaokrglone rednie zespou oriental
nego zoonego z 21 Sikhw (por. odn. 151). Wygldaj one w spo
sb nastpujcy: wzrost 176 cm; w. g. 72; w. m. tw. 95; w. nosa 60;
b. oczu 3. Naley oczekiwa, e biologiczne konstanty rasy orien

talnej s bardzo bliskie tym rednim. Ras orientaln trzeba za tym


okreli jako wysokoros, bardzo dugogow, bardzo wskolic,
posiadajc wski, wydatny nos, bardzo ciemn pigmentacj i oko
bez fady mongolskiej.
13.
Przedstawiciele r a s y a r m e n o i d a l n e j m okrelili
si jako rednioroli krtkogowcy, o redniej twarzy, wskim wy
pukym lub garbatym nosie, ciemnych oczach i wosach, do jasnej
skrze, oraz oku bez fady mongolskiej (por. tab. 23 i 24). Szczeg
owy opis rasy na str. 49-51. Prba ustalenia kanonu na podstawie
niezbyt do tego celu nadajcego si, bo bardzo oddalonego od geo
graficznego centrum wystpowania H, materiau wojskowego zdj
cia antropologicznego daa rezultat nastpujcy: wzrost 168 cm;
w. g. ; w. m. tw. 85; w. nosa 57; b. oczu 4. Wynik ten naley
uzna za bardzo prawidowy, gdy uwydatnia si w nim wyranie
wybitna krtko gowy, umiarkowana wsko twarzy i wybitna
wsko nosa tej rasy, tak wyranie zaznaczajca si w materiaach
przednioazjatyckich. Sprawdzenie uzyskanego rezultatu na tych
wanie materiaach jest niezbdnie potrzebne. W obrbie zanali
zowanych materiaw serii kontrolnej wyrniono dwie wyrane
formy rasy armenoidalnej, z ktrych jedna jest wsko- lub redniolica (Hh), druga za szerokolica (hH). Istnienie tej ostatniej jest nie
wtpliwie w pewnym sensie niespodziank, gdy wska twarz uwa
ana jest powszechnie za bardzo charakterystyczn cech HH, by
moe dlatego, e w Azji Zachodniej forma szerokolica jest masko
wana przez liczne osobniki typu KH (typ subarmenoidalny CZORTKOWERA). Wyrnione formy nie mog by uwaane za stadia roz
wojowe HH, gdy niskorosy zesp szerokolicy ma m. in. bardziej
wydatny nos i ciemniejsze wosy, a wic nie posiada kompletu cech
modocianych. Analiza grup wzrostowych (por. tab. 26) nie dopro
wadzia rwnie do stwierdzenia rnych stadiw rozwojowych
i nasuwa przypuszczenie o zupenej dojrzaoci taksonomicznej
ogu przedstawicieli rasy armenoidalnej w wieku poborowym.
Wielkie zrnicowanie tej rasy pod wzgldem wzrostu i proporcyj
twarzy czyni moliwym pogld, i jest ona stosunkowo niedawno
ustabilizowanym mieszacem ras orientalnej i laponoidalnej,
zwaszcza, e wspczenie obserwowane krzywki tych ras s nie
rzadko trudne do odrnienia od armenoidw. Hipoteza ta wymaga
jednak oczywicie starannego sprawdzenia. Rasowy (homozygotycz
ny) w teraniejszoci charakter HH zdaje si nie ulega najmniej
szej wtpliwoci. Jest to skadnik uwidaczniajcy si wyranie we
wszystkich swych pochodnych i niezwykle odrbny morfologicznie.
Na badanym obszarze skupia si przede wszystkim na poudniu i to
zarwno na poudniowym zachodzie jak i na poudniowym wscho
8

201

dzie, podczas gdy w regionie rodkowym (Rzeszowskie) wystpuje,


jak si zdaje, mniej licznie. Minimum wpyww HH przypada na
soczewk kutnowsk" i by moe na pnocn Wielkopolsk, przy
czym poudniowa cz tej ostatniej ma przypuszczalnie struktur
analogiczn do poudniowo-zachodniej czci obszaru (por. kartogram ). Podstaw charakterystyki taksonomicznej rasy armenoidalnej stanowio 43 osobnikw.
14.
Przedstawiciele r a s y l a p o n o i d a l n e j (LL), okrelil
si jako niskoroli krtkogowcy, o szerokiej twarzy, rednioszerokim, niewydatnym, czsto wklsym nigdy wypukym ani garbatym
nosie, ciemnej pigmentacji i oku opatrzonym nierzadko, fad mon
golsk (por. tabl. 27-29). Szczegowy opis rasy na str. 57-58. Pr
ba ustalenia jej kanonu daa wynik nastpujcy: wzrost 157 cm;
w. g 89; w. m. tw. 77; w. nosa 79; b. oczu 4. Jest to zatym zesp
waciwoci bardzo^ charakterystyczny, a diametralnie rny od ce
chujcego ras nordyczn. Znaczne rnice midzy seriami spostrze
eniowymi a kanonem wiadcz przypuszczalnie o daleko idcych
oddziaywaniach czynnikw facjotwrczych. Laponoidzi laposcy
rni si od polskich znacznie niszym wzrostem i nieco dusz
czaszk. Wzrost znacznie niszy (c. 10 cm) od wzrostu odpowiednich
skadnikw seryj polskich jest charakterystyczny dla wszystkich ty
pw laposkich i stanowi rezultat oddziaywania niekorzystnych
warunkw subarktycznego rodowiska, jak zwykle szczeglnie sil
nie odbijajcych si na wzrocie. Dusza gowa laponoidw lapo
skich jest przypuszczalnie wynikiem licznego wystpowania w tej
populacji facyj wykrzyowanych z EL i YL, jeli oczywicie nie wy
nika z jakich odrbnoci techniki pomiarowej. Laponoidzi chiscy
(por. tab. 30) s niezwykle podobni do polskich (pomijajc rzecz
jasna rnic w czstoci wystpowania fady mongolskiej), co
wiadczy o wielkiej zwartoci wewntrznej kosmopolitycznej nie
mal rasy laponoidalnej. Dowodzi tego rwnie praktyczna niemo
no rozbicia tej rasy na frakcje i sprowadzenie si rnic zacho
dzcych midzy grupami wzrostowymi do zaznaczajcych si
midzy dwoma skrzydami jednego szeregu liczebnoci. Homozygotyczny charakter rasy laponoidalnej wydaje si by zu
penie pewny ze wzgldu na jego morfologiczn odrbno i ujaw
nianie si jego cech u szeregu form pochodnych. Na zbadanym ob
szarze centrum wpyww tej rasy zaznacza si przede wszystkim na
poudniowym-zachodzie, poza tym jest ona na poudniu wszdzie
pospolitsza ni na pnocy. Minimum wystpuje w soczewce kut
nowskiej", a prawdopodobnie i w Prusach Wschodnich (por. kartogram 7). Podstaw charakterystyki taksonomicznej rasy laponoidal
nej stanowio 204 osobnikw.
6

202

15. Przedstawiciele r a s y wy y n n e j (QQ) nie wystpili


w adnym ze zanalizowanych w pracy niniejszej materiaw. Jako
wartoci kanoniczne przyjto zatym zaokrglone rednie zespou
wyynnego wyodrbnionego przez autora z serii chiskiej, a zoo
nego z 7 osobnikw (por. tab. 33). Przedstawiaj si one w sposb
nastpujcy: wzrost 168 cm; w. g. 74; w. m. tw. 87; w. nosa 76;
b. oczu 4. Mona oczekiwa, e biologiczne konstanty rasy wyyn
nej s bliskie tym rednim. Ras t mona zatym okreli jako rednioros, dugogow, redniolic, ^rednionos, ciemnopigmentowan
i bardzo czsto posiadajc fad mongolsk. Homozygotyczno ra
sy wyynnej jest wielce prawdopodobna, a bez przyjcia jej nie po
dobna wyjani w sposb prosty i logiczny struktury antropologicz
nej tej Azji i Europy kontynentalnej. Centrum wpyww tej
rasy zaznacza si w rodkowo-zachodniej czci badanego obszaru
i zdaje si mie charakter terytorium rezidualnego lub rozbitego.
Drugie maximum zaznacza si w pnocno-wschodniej, biaoruskiej
czci obszaru. Minima wystpuj w strefie polesko-podlaskiej i na
poudniowym zachodzie (por. kartogram ).
16. Typ t e ut os ki , mieszaniec kromanionoidalno-nordyczny (AY), dotychczas przez antropologw nie wyrniany, jest
rosym rednio- lub dugogowcem, o szerokiej twarzy, do wskim,
wydatnym nosie, jasnej pigmentacji i oku bez fady (por. tab. 34).
Szczegowego opisu tego typu nie podobna w tej chwili dokona
spowodu braku odpowiednio licznego materiau. Pewne dane za
mieszczono na str. 62. Typ AY rozbito na frakcje w ten sposb, e
do nordoidalnej (Ay) zaliczono formy o gowie niekromanionoidalnej, rnice si od przedstawicieli rasy nordycznej przede wszyst
kim szerok twarz; do frakcji centralnej (ay) osobniki posiadajce
poza tym nienordyczne, zaledwie wskawe lub wklse nosy; do
kromanionoidoksztatnej (aY) te, ktre nie rni si wskanikiem
gwnym od rasy kromanionoidalnej (por. tab. 37). Norweska seria
typu teutoskiego rni si od polskiej jedynie nieznacznym prze
suniciem w kierunku waciwoci nordycznych (por. tab. 36). For
mua genetyczna tego typu (AY) wydaje si najbardziej prawdopo
dobna z moliwych tak, e do przyjcia innej mogy by skoni je
dynie materiay rodzinne. Przeciwko uznaniu przedstawicieli typu
teutoskiego za zapnione rozwojowo formy rasy nordycznej prze
mawia ich przecitnie dusza ni u nordykw czaszka. Trudno rw
nie wcza ich do typu subnordycznego, choby ze wzgldu na
minimalne podobiestwo fizjonomiczne. Na zbadanym obszarze jest
typ AY wszdzie nieliczny (c. l/o), najczstszy na pnocnymachodzie. Znacznie pospolitszy jest wrd mniejszoci niemieckiej
i u Norwegw, tak, e zdaje si by zwizany raczej ze wiatem ger8

203

maskim ni sowiaskim (std nazwa). Podane s dalsze' bada


nia nad tym mao poznanym, a bardzo interesujcym skadnikiem
ludnoci Europy. Za podstaw jego opisu suyo 34 osobnikw.
17. Typ p n o c n o - z a c h o d n i (AE) jest skadnikiem
wyodrbnionym i opisanym gwnie przez antropologw polskich,
cho rozpowszechnionym najliczniej wrd ludw germaskich
i celtyckich. W seriach wojskowego zdjcia antropologicznego okre
li si on jako redniorosy poredniogowiec, o wskiej twarzy,
wskim, wydatnym nosie, jasnych oczach, do ciemnych wosach,
jasnej skrze i oku bez fady (por. tab. 38). Szczegowy opis na stn
68-69. Walijczycy oraz Serbowie tego typu s rolejsi, bardziej dugogowi i ciemnowosi, co zdaje si wskazywa na niezupen doj
rzao taksonomiczn czci poborowych polskich. W obrbie typu
AE wyrniono trzy frakcje z ktrych nordoidalna (Ae) cechuje si
pigmentacj jasn, centralna (ae) dysharmonijn, a rdziemnomor
ska (aE) ciemn (por. tab. 41). Formua genetyczna typu pnocnozachodniego (AE) jest jedyn moliw do przyjcia i potwierdza
si na materialp rodzinnym (por. str. 71). Typ ten wystpuje naj
liczniej na pnocnym-zachodzie zbadanego obszaru, zwaszcza
w soczewce kutnowskiej", najmniej licznie na poudniowym-zachodzie (por. kartogram 9). Szczeglnie pospolity w serii walijskiej,
stanowi niewtpliwie najliczniejszy skadnik ludnoci Wielkiej Bry
tanii, oraz anglosaskich populacyj dominialnych i U. S. A. Poza tym
pospolity jest w Skandynawii i jak ju wspomniano wie si raczej
z grupami etnicznymi germaskimi ni sowiaskimi. Podstaw
charakterystyki typu pnocno-zachodniego stanowio 331 osob
nikw.
18. Typ d y n a r s k i (AH) okreli si na badanym terenie jako
redniorosy, krtkogowy, niemal wskolicy, o wskim, wydatnym
nosie, ciemnej pigmentacji i oku bez fady mongolskiej (por. tab.42).
Seria uycka i pochodzca z geograficznego centrum wystpowania
AH seria serbska nie wnosz do tego opisu adnych zmian zasadni
czych, m. in. nie okrelaj typu dynarskiego jako wysokorosy i nie
przesuwaj go do klasy zdecydowanie wskolicych (por. tab. 43 i 44).
Szczegowy opis tego typu na str. 74-76. Za frakcj nordoidaln ty
pu dynarskiego (Ah) uznano formy jasnookie a ciemnowose, oraz
posiadajce wosy kasztanowate ( i R-S) przy piwnych oczach; za
armenoidoksztatn (aH) formy cienmopigmentowane, ale szerokolice; za frakcj centraln (ak) wszystkie inne. Spotykane niekiedy
osobniki wskolice o gowie 82 okrelono jako aberacj ah (al^).
Formua typu dynarskiego (AH) jest bardzo dobrze uzasadniona
morfologicznie, a nawet genetycznie i nie moe by mowy o adnej
odrbnej rasie dynarskiej. Typ AH jest najpospolitszy na poud
6

- 8

niowym-zachodzie i poudniowym-wschodzie badanego obszaru


najrzadszy na pnocy (por. kartogram 11). U Serbw uyckich
i bakaskich jest daleko liczniejszy ni u Polakw, a nawet Ukra
icw. W zanalizowanych seriach niesowiaskich nie posiada zna
czenia. Podstaw opisu typu dynarskiego stanowio 186 osobnikw.
19. Typ s u b n o r d y c z n y (AL); wieloksztatny i na bada
nym terytorium bardzo liczny, okreli si jako redniorosy krtkogowiec, o rednioszerokiej twarzy, wskim, miernie wydatnym
nosie, jasnej pigmentacji i rzadko wystpujcej fadzie mongol
skiej (por. tab. 46). Szczegowy opis typu na str. 85-86. Wszyst
kie serie porwnawcze AL wykazay midzy sob daleko idce po
dobiestwa z tym, e grupa laposka przesunita jest w kierunku
rasy aponoidalnej, a norweska w kierunku nordycznej. We wzrocie
poszczeglnych seryj zaznaczy si zarwno wpyw czynnikw ro
dowiskowych jak genetycznych (facjotwrczych). W obrbie typu
subnordycznego wyrniono trzy zasadnicze frakcje, zaliczajc do
norcloidalnej (Al) formy o nordycznej twarzy i nielaponoidalnym
nosie; do centralnej (al) osobniki o aponoidalnej twarzy, a nie laponoidalnym nosie; do laponoidoksztatnej (aL) wszystkich subnrdykw o nosie laponoidalnym (por. tab. 49). Za aberacj frakcji
centralnej mona uzna osobniki kojarzce umiarkowanie jasn pigmentacj z gow o wskaniku 8082 (al^. Rachunkowa analiza ty
pu subnordycznego rozbia go na 13 frakcyj statystycznych, kt
rych waciwoci zestawiono na str. 93, a ktrych liczebnoci uo
yy si w symetryczn niemal krzyw jednowierzchokow (dia
gram 1). Wraz z ukadem cech w obrbie frakcyj (diagramy 210)
zdaje si to wiadczy o wewntrznej jednolitoci tego polimorficznego typu i pozwala na zupene odrzucenie koncepcji istnienia tak
zwanej rasy wschodnio-batyckiej (ostbaltische Rasse), wykazujc
zarazem sabe podstawy hipotezy dopatrujcej si w kadym zespole
krtkiej gowy, wskiej twarzy i wskiego nosa wpyww rasy dynarskiej. Zarwno analiza morfologiczna bardzo licznego w oma
wianym materiale typu subnordycznego jak i dostpne dane gene
tyczne (por. str. 104-107) wskazuj na suszno formuy AL przypi
sywanej temu typowi przez J. CZEKANOWSKIEGO. Typ subnor
dyczny jest jak wiadomo najpospolitszym skadnikiem ludnoci ba
danego obszaru. Liczebno jego ronie ku poudniowemu-zachodowi najmniejsza za jest na pnocy, a zwaszcza w soczewce kut
nowskiej" (por. kartogram 10). Podstaw dla charakterystyki typu
subnordycznego stanowio 981 osobnikw.
20. T y p c z u c h o s k i, mieszaniec nordyczno-wyynny (AQ),
wyrniony pora pierwszy przez autora w materiale z powiatu
Koskie, okreli si jako redniorosy poredniogowiec, o ws-

205

kiej twarzy, rednioszerokim, niewydatnym nosie, jasnych oczach,


do ciemnych wosach i skrze, oraz stosunkowo czsto wystpu
jcej fadzie mongolskiej (por. tab. 54). Szczegowy opis na str. 109111. Typ AQ serii norweskiej rni si od wyodrbnionego w ma
teriaach polskich jedynie bardziej nordoidalnym charakterem (por.
tab. 55). Frakcje tego typu wyrniono na podstawie pigmentacji,
zaliczajc formy jasnopigmentowane do frakcji nordoidalnej (Aq)s
dysharmonijne do centralnej (a<), ciemne do wyynnej (aQ). Za aberacj AQ uznano wszystkie morfologicznie zblione a nie ciemnopigmentowane formy wskonose, posiadajce mongolsk opraw
oka, nie wyodrbniajc ewentualnych (bardzo zreszt nielicznych)
mieszacw rasy pacyficznej (Z), a moe i arktycznej (I), podobnie
jak nie oddzielano rzadkich mieszacw rasy mongoloidalnej (M)
od homologicznych pochodnych rasy laponoidalnej. Przyjta for
mua typu czuchoskiego (AQ) jest morfologicznie najprawdopodob
niejsza z moliwych i posiada pewne uzasadnienie genetyczne (por.
rodzina 141 ze str. 106). Rozmieszczenie typu AQ na zbadanym ob
szarze pokrywa si rzecz jasna z dyslokacj komponenty wyynnej,
ze wzgldu na ma liczebno innych pochodnych Q (por. kartogramy i 12). Przy opracowywaniu materiaw poudniowo- a na
wet zachodnioeuropejskich nie uwzgldniajcych dostatecznej ilo
ci cech fizjonomicznych, typ czuchoski moe by mylony z mie
szacem nordyczno-berberyjskim (AB), zwykle ciemniej pigmentowanym i silniej owosionym. Podstaw charakterystyki typu czu
choskiego stanowio 114 osobnikw.
21.
Typ a t l a n t y c k i , mieszaniec kromanionoidalno-rdziemnomorski (YE), dotychczas przez antropologw nie wyrniany,
a w badanym materiale nieliczny, okreli si jako niskorosy poddugogowiec, o szerokiej twarzy, do wskim, wydatnym nosie,
jasnych oczach, do ciemnych wosach, jasnej skrze i oku bez fady
mongolskiej (por. tab. 57). Naley nadmieni, i niemoliwe w tej
chwili do wykorzystania obserwacje zdaj si wskazywa, e red
nia wzrostu tego zespou YE nie moe by uznana za typow. Nie
ktre dane dotyczce fizjonomicznych waciwoci tego pora pierw
szy wyodrbnionego i skutkiem tego mao znanego typu zestawiono
na str. 113. Frakcje typu atlantyckiego starano si wydzieli na pod
stawie pigmentacji, przy czym w materiale wojskowego zdjcia
antropologicznego wystpiy tylko dwie z nich, stosunkowo jasno
pigmentowana kromanionoidoksztatna (Ye) i dysharmonijnie pigmentowana centralna (ye), ktrych waciwoci zestawiono w tab.
58. Podpadajco niski wzrost frakcji Ye zdaje si wskazywa na po
wolne tempo jej rozwoju. Pojcie o niewyrnionej, ciemnopigmentowanej i dugogowej frakcji yE daj osobnicy przedstawieni na
8

206

str. 115. Przyjta formula genetyczna typu atlantyckiego (YE) jest


morfologicznie, a zwaszcza fizjonomicznie najprawdopodobniejsza
z moliwych, wymaga jednak potwierdzenia na materiale rodzin
nym. Typ ten jest pospolitszy na pnocy ni na poudniu badanego
obszaru, najliczniej za zdaje si wystpowa w nadatlantyckiej
Europie (std nazwa). Podstaw charakterystyki typu YE stanowio
32 osobnikw.
22. Typ p s e u d o a p e j s k i , mieszaniec kromanionoidalnoarmenoidalny (YH) rwnie pora pierwszy wyodrbniony w pra
cy niniejszej i na badanym obszarze nieliczny, okreli si jako
redniorosy krtkogowiec, o umiarkowanie szerokiej twarzy, ws
kim, miernie wydatnym nosie, jasnych oczach, bardzo ciemnych
wosach, bardzo ciemnej (jak na stosunki europejskie) skrze i oku
bez fady mongolskiej (por. tab. 59). Nazw zawdzicza powierzchownemu podobiestwu licznych swych przedstawicieli do rnych
form typu alpejskiego (HL), od ktrych rni si jednak wyranie,
wybitnie dysharmonijn pigmentacj. Szczegowy opis tego cha
rakterystycznego typu na str. 116-117. Bardzo atwo daje si on
rozbi na frakcje, przy czym do kromanionoidoksztatnej (Yh) wy
pada zaliczy formy o wsk. g. 8082 i szerokiej twarzy (kojarzca
niekiedy wosy kasztanowate z piwnymi oczyma), do centralnej (yh)
krtkogowcw szerokolicych, do armenoidoksztatnej (yH) wszelkie
inne formy krtkogowe. Czy nos szerokawy moe wystpowa
u typu pseudoalpejskiego nie sposb narazie stwierdzi, nie jest
to jednak wykluczone. Do przyjcia formuy genetycznej tego
typu (YH) zmusza morfologiczna i fizjonomiczna jego odrbno.
Naley oczekiwa, i materiay rodzinne potwierdz w zupenoci
t formu. Typ pseudoalpejski wystpuje na caym badanym Ob
szarze nielicznie, ale mniej wicej rwnomiernie; wzgldne mini-.
mum jego zagszczenia zaznacza si na lsku. Podstaw charak
terystyki tego typu stanowio 40 osobnikw.
23. Typ b a t yc ki , mieszaniec kromanionoidalno-laponoidalny (YE), najliczniejsza na badanym obszarze pochodna r as y kroma n i o n o i d a l n e j , okreli si jako skadnik redniorosy, redniogowy, szerokolicy, o rednioszerokim, niewydatnym nosie, jas
nych oczach, do ciemnych wosach i skrze, rzadko posiadajcy
fad mongolsk (por. tab. 61). Szczegowy opis typu na str. 122-123.
W postaci niemal identycznej, bo rnej jedynie wzrostem, zosta typ
YL wyrniony w serii laposkiej. Rnica ta jest oczywicie wyni
kiem oddziaywana rodowiska, o czym bya ju mowa. Typ batycki
zosta rozbity na frakcje na podstawie pigmentacji, przy czym for
my jasne uznano za kromanionoidoksztatne (Yl), dysharmonijne
za centralne (yl), nieliczne ciemne za laponoidopodobne (yL). Wy

207

odrbnienie tego typu i ustalenie jego formuy genetycznej zostao


dokonane pod naciskiem materiau, zmuszajcego do odrzucienia
nieprawdopodobnej koncepcji jasnego typu sublaponoidalnego(i (p)
i nakazujcego sprowadzenie wewntrznego zrnicowania typu
subnordycznego ( ) do waciwych rozmiarw. Dokadne wyznacze
nie granic typu YL i genetyczne potwierdzenie jego formuy jest
konieczne. Typ ten wystpuje czciej na pnocy i w centrum zbada
nego obszaru, ni na poudniu. Gwne jego maximum przypada na
Wileszczyzn, minimum na Maopolsk zachodni i Karpaty; izo
lowane maxima wystpuj zarwno na pnocnym zachodzie jak
i na poudniowym wschodzie (por. kartogram 13). Podstaw opisu
typu batyckiego stanowio
osobnikw.
24. Jako przedstawiciela t y p u k r o ma n i o n o i d a l n o wy y n n e g o (YQ) okrelono jednego tylko osobnika, pochodzcego
z powiatu Katowice, a kojarzcego suszny wzrost, zdecydowanie
dug gow, szerok twarz, rednioszeroki nos i raczej jasn pigmentacj z fad mongolsk. Wobec zaginicia3) materiau w skad
ktrego wchodzi domniemany reprezentant typu YQ nie mona po
da dokadniejszego jego opisu. Nie jest wykluczone, e pewna, mi
nimalna zreszt, ilo mniej charakterystycznych przedstawicieli tej
skrajnie rzadkiej na badanym obszarze formy utaia si w typie
YL (a moe i w AQ?).
25. Typ i i t o r a n y (EH) wieloksztatny i trudny do uchwy
cenia i odgraniczenia, a mimo to, fizjonomicznie zwaszcza, bardzo
charakterystyczny4) okreli si w serii ilustrujcej jako redniorosy poredniogowiec, o szerokawej twarzy, wskim, wydatnym no
sie, bardzo ciemnych oczach, ciemnych wosach, do ciemnej sk
rze i oku bez fady mongolskiej (por. tabl. 65). Szczegowy opis na
str. 129-131. Spord dwu przytoczonych seryj porwnawczych, serb
ska reprezentuje, podobnie jak polska, raczej armenoidalne cyga
ska rdziemnomorskie skrzydo (frakcj) typu lit oralnego (por.
tabl.
i 67). Do frakcji rdziemnomorskiej (Eh) zaliczono bowiem
osobniki o rdziemnomorskich proporcjach czaszki (w. g. <C80), bez
wzgldu na twarz5), wyrniajc zarazem wrd pozostaych redniolic frakcj poredni (eh) i szerokolic armenoidoksztatn
7

1 0 1

6 6

3) w czasie dziaa w o je n n y c h
4) J a k si z d aje, te n w a n ie typ, is to tn ie b a rd z o czsto u ro d ziw y , b y ze
sz czeg ln y m zam io w an iem sty liz o w a n y w k la s y c z n e j rzeb ie g re c k ie j.
5) W eszy tu te w s z y stk ie o so b n ik i, k t ro w y k a z u j c m o rfo lo g iczn e p o d o
b ie stw o do rasy r d z ie m n o m o rsk ie j r n i si od n ie j b d to w y so k im w z ro s
tem . b d sz ero k tw a rz .

Formua genetyczna typu litoralnego (EH) moe by uwaana


za ryzykown ze wzgldu na pozorn transgresj67) twarzy, stano
wic jedyny tego rodzaju przypadek we wspczesnej taksonomii
antropologicznej szkoy lwowskiej^. Poniewa jednak brak narazie dowodu na istnienie wskolicycb form typu litoralnego, wszyst
kie zaliczane do tego typu osobniki wykazuj przy do znacznych
rnicach morfologicznych nieoczekiwanie du zwarto fizjonomiczn, a dostpne dane genetyczne wydaj si to ujcie potwierdza
(por. rodzin 10 ze str. 81 i 32 ze str. 132), naley uzna morfologicznie
ustalon formu EH Za jedyn moliw w tej chwili do przyjcia.
Oczywicie konieczne jest przeprowadzenie szczeglnie starannych
bada nad waciwociami, zrnicowaniem wewntrznym i takso
nomicznymi granicami tej niezwykle interesujcej jednostki, na od
powiednio licznym i pochodzcym z centrum jej wystpowania,
o ile monoci genetycznym, materiale. Typ EH, ktrego orodek
geograficzny przypada niewtpliwie na kraje basenu Morza Egej
skiego, jest na badanym obszarze wszdzie nieliczny. Rozmieszcze
nie tego typu jest przy tym o tyle ciekawe, e wzgldne jego maximum przypada na poudniowo-wschodni, a minimum na poudnio
wo-zachodni cz tego obszaru. Jako podstawa do opisu typu
litoralnego posuyo 38 osobnikw.
26.
Typ s u b l a p o n o i d a l n y (EL), zwany dawniej presovAa$kim ([i), okreli si jako niskorosy redniogowiec, o szero
kiej twarzy, rednioszerokim, niewydatnym nosie, ciemno pigmentowany i posiadajcy niekiedy fad mongolsk (por. tab. 69).
Szczegowy opis na str. 134-136. W serii laposkiej wystpi w po
staci bardzo zblionej, rnic si waciwie tylko wzrostem, co
oczywicie jest zupenie zrozumiae, podobnie jak wogle nieco bar
dziej laponoidalny habitus tej serii porwnawczej. Do frakcji rd
ziemnomorskiej typu sublaponoidalnego (El) zaliczono formy sto
sunkowo wskonose, do centralnej (H) rednionose i redniolice, do
laponoidoksztatnej (e.L) rednionose a szerokolice (por. tab. 71).
W obrbie tego typu wystpuj szczeglnie czsto niedopigmentowania8). Formua typu sublaponoidalnego (EL)jest morfologicznie
najprawdopodobniejsza z moliwych i posiada w pewnym stopniu
6) o b e jm u j c r w n ie o so b n ik i o gow ie 83, k t r e w te d y ty lk o m og by z a
liczo n e d o ty p u a lp e js k ie g o (H U , je li w y k a z u j je d n b o d aj cech w s k a z u j c
n a w p y w r a s y la p o n o id a ln e j.
7) T ra n s g re s ja je s t p o z o rn a , g d y tw a rz p rz e d sta w ic ie li ty p u EH n ie o siga
w p ra w d z ie zw y k le w a rto c i r e d n ic h a ry tm e ty c z n y c h r a s ro d z ic ie lsk ic h , lecz nie
p r z e k r a c z a r w n ie n ig d y g ra n ic ic h z m ie n n o c i in d y w id u a ln e j.
8) N ie d o p ig m e n to w a n ia s tw ie rd z a si zresz t , lu b o w m n ie jsz e j liczbie r w
n ie u ty p u a lp e js k ie g o i in n y c h m ieszacw b ia o - ty c h , a n a w e t (cho
w m n ie jsz y m n a s ile n iu i ty lk o w e f ra k c ji eH) u ty p u lito ra ln e g o .

14 S t r u k t u r a a n t r o p o l o g i c z n a P o l s k i Cz. I.

209

potwierdzenie genetyczne (por. rodzin 81 ze str. 71 i rodzin. 30 ze


str. 138). Typ sublaponoidalny jest na badanym obszarze, wbrew
dawnym przypuszczeniom, nieliczny, a rozproszone jego maxima
wystpuj tak w pnocnej jak i w poudniowej czci obszaru (por.
kartogram 14). Wyrane minima tego typu zaznaczaj si na Pomo
rzu i na lsku. Godna uwagi jest rnica zachodzca midzy
rozmieszczeniem EL i YL, przemawiajca poza innymi wzgl
dami przeciw czeniu tych dwu typw, jak to swego czasu miao
miejsce. Typ sublaponoidalny zdaje si wystpowa liczniej w Euro
pie poudniowej, lecz w materiaach sabo opracowanych co do cech
fizjonomicznych moe by czasem zamieniany z>mieszacem berberyjsko-laponoidalnym (BL); podobnie jak na terytoriach o charakte
rze eurazjatyckim moe by nieodrniany od typu laponoidalnowyynnego (LQJ. Jako podstawa do opisu typu sublaponoidalnego
posuyo 107 osobnikw.
27. Jako ty p r o d z i e mn o mo r s k o - wy y n n y (EQ)
oznaczano te bardzo nieliczne formy, ktre przypominajc zespoem
cech wymiernych AQ nie wykazuj jednak adnych uchwytnych
waciwoci nordycznych. Spord trzech zaliczonych do tego typu
przedstawicieli serii ilustrujcej jednego, rnicego si od EE
przede wszystkim fad mongolsk, mona uzna za reprezentanta
frakcji rdziemnomorskiej (Eq), dwu innych za potraktowa jako
frakcj poredni (eq), dugogowa frakcja wyynna (eQ) nie wy
stpia wogle w zanalizowanym materiale. Wszelka dyskusja na
temat tej jednostki musi by oczywicie odoona do czasu zebra
nia odpowiednio licznych spostrzee, dobrze zilustrowanych mate
riaem fotograficznym9). Niezbdna jest rwnie analiza genetyczna
typu EQ. Podstaw do opisu tego typu stanowio 4 osobnikw.
28. Typ a l p e j s k i (HL) posiada przy zncznej zmiennoci
morfologicznej bardzo wybitny habitus fizjonomiczny. W analizo
wanym materiale okreli si jako redniorosy krtkogowiec,
o rednioszerokiej twarzy, rednioszerokim, mo wydatnym nosie,
zdecydowanie ciemnej pigmentacji i czsto jak na Europ wyst
pujcej fadzie mongolskiej (por. tab. 73). Stosunkowo szeroki nos
tego zespou alpejskiego wskazuje, i jest op przesunity w kie
runku rasy laponoidalnej. Porwnawcza seria serbska, pochodzca
z terytorium o wikszej przymieszce HL} dowodzi i typ ten cechuj
raczej nisze przecitne wskanika nosa. Szczegowy opis
typu alpejskiego na str. 141-142. W obrbie tego typu wyrniono
formy o nielaponoidalnej twarzy i nosie jako frakcj armenoido9)
To o sta tn ie je s t ty m k o n ie c z n ie js z e , e ta m gdzie p rz y an a lo g ic z n y m z e
spole ce c h w y m ie rn y c h n ie stw ie rd z a si w y r a n y c h w aciw o ci o d m ia n y te j
n ie p o d o b n a w y k lu c z y o d d z ia y w a n ia ra s y b e r b e r y js k ie j (ty p y BE i BK).

ksztatn (Hi), kojarzce laponoidaln twarz z nielaponoidalnym no


sem jako centraln (hi), a wszystkie posiadajce nos laponoidalny
jako frakcj laponoidoksztatn (EL). Waciwoci frakcyj zestawio
no w tablicy 73. Formua typu alpejskiego (HL) jest jedn z najle
piej uzasadnionych pod wzgldem morfologicznym i fizjonomicznym, a posiada rwnie i potwierdzenie genetyczne (por. rodzin
ze str. 80 i 143 ze stronicy 106). Na badanym obszarze koncentruje
si typ alpejski w poudniowej jego czci, na pnocy jest wszdzie
niemal bardzo rzadki (por. kartogram 15). Podstaw opisu tego
typu stanowio 179 osobnikw.
29. Typ a r m e n o i d a l n o - w y y n n y (HQ) zosta wy
dzielony gwnie na podstawie fizjonomicznej, przy czym odrbno
jego zaznaczya si gwnie w mongolskiej oprawie oka, skojarzonej
z zespoem cech wymiernych przypominajcym zwykle pewne
formy typu litoralnego (por. tab. 76). Jako frakcj armenoidoksztatn (Hq) tego typu mona wyrni formy o niewyynnej,
a wic szerokiej twarzy, jako centraln (hq) formy o twarzy red
niej i wskiej oraz armenoidalnym wskaniku nosa, jako wyynn
(hQ) te, ktre posiadaj przy tych samych proporcjach twarzy nos
niearmenoidalny. Oczywicie wszelkie rozwaania na temat tej bar
dzo interesujcej i fizjonomicznie wyranej jednostki musz by
odoone do czasu zebrania dokumentacyjnego materiau fotogra
ficznego i genetycznego.
30. Typ k u a n t u s k i , mieszaniec laponoidalno-wyynny
(<-). bardzo rozpowszechniony w Chinach a ukadem cech wymier
nych zbliony nieco do typu sublaponoidalnego, cho przecitnie
wyszy, bardziej szerokonosy i ciemniej pigmentowany (por. tab.
77), udao si w materiaach wojskowego zdjcia antropologicznego
wyodrbni jedynie w formach wyranie rnych wskanikowo od
EL, a mianowicie wykazujcych cechy raczej wyynne ni laponoidalne. By moe analiza licznych materiaw fotograficznych poz
woli na oddzielenie tego typu od sublaponoidw i unaocznienie za
chodzcych midzy obydwoma jednostkami rriic. Nie jest bowiem
wykluczone, i. pewna ilo bardziej laponoidoksztatnych form ty
pu kuantuskicgo moga si utai we frakcji eL typu sublapono
idalnego, zwaszcza, e mona przypuszcza, i na terenie Europy
waciwoci LQ S w wikszoci wypadkw stonowane przez dugie
wykrzyowywanie si jego przedstawicieli z mieszacw biaotych.
31. Z przeprowadzonej analizy wewntrznej struktury wyr
nionych jednostek taksonomicznych wynika, e w ich obrbie mo
na wydzieli charakterystyczne ugrupowania morfologiczno-fizjonomiczne uwarunkowane czynnikami genetycznymi, przede wszyst8

kim frakcje, czyli zespoy osobnikw rnice si midzy sob


swoistym ustosunkowaniem waciwoci taksonomicznych, wyraa
jcym si odchyleniem od kanonu u ras, a stopniem podobiestwa
do jednej z ras macierzystych u mieszacw. Mona ponadto
stwierdzi, e stosunek ilociowy frakcyj pozostaje w uchwytnym
zwizku ze skadem rasowym poszczeglnych populacyj i e na
stwierdzany empirycznie wygld typu mog wpywa oprcz decy
dujcych czynnikw genetycznych rwnie i rodowiskowe, zazna
czajce si zreszt niemal wycznie w postaci zapnie i zaburze
rozwojowych i nie majce zasadniczego wpywu na taksonomiczny
obraz typu.
32. Prba analizy waciwoci typw metod nadwyek liczeb
noci potwierdzia zasadniczo charakterystyk uzyskan przy po
mocy rednich, pozwolia na wyznaczenie zespow cech szczeglnie
typowych dla poszczeglnych jednostek i skonstruowanie bardzo
prostego ich opisu, lecz jako oparta z koniecznoci na niewyselekcjonowanym materiale nie doprowadzia do okrelenia kanonw
wolnych od wpywu formacyj liczebnie przewaajcych (por. tab.
7986).
33. Prba kontroli wynikw^ analizy antropologicznej, doko
nana metod antropologicznej redniej arytmetycznej J. CZEKANOWSKIEGO, w oparciu o niewydedukowane, lecz ustalone na
drodze morfologicznej kanony piciocechowe, daa na og wynik
dodatni, gdy rnice midzy rednimi rzeczywicie stwierdzonymi,
a teoretycznie oczekiwanymi byy nieznaczne (por. zestawienia na
str. 173-177). wiadczy to rwnie w pewnym stopniu o znacz
nej konwergencji midzy wyindukowanymi kanonami, a biologicz
nymi konstantami ras.
34. Kartogram terytoriw elementarnych (1) wykazuje, e za
sadnicz formacj antropologiczn badanego obszaru jest taka,
w ktrej element nordyczny (a) przewaa nad lapnoidalnym ( )
a rdziemnomorski (e) nad armenoidalnym (h). Nie jest wyklu
czone, i jest to formacja rozprzestrzeniajca si kosztem wszyst
kich innych, utwr ku ktremu niby ku stanowi rwnowagi prze
suwaj populacj procesy wyrwnawcze, kilku przynajmniej ostat
nich stuleci. Kracowo rna od poprzedniej, skupiona na poudniowym-zachodzie formacja 1-a-h (l^a^ h>e), robica w wietle
kartogramu wraenie rozbitego terytorium reliktowego, moe by
rwnie krawdzi jakiego wielkiego obszaru o tym samym cha
rakterze, rozcigajcego si w kierunku poudniowo-zachodnim.
Zesp o strukturze a_l-h tworzy na poudniowym zachodzie nie
wtpliw stref kontaktu obydwu formacyj skrajnych. Rozbite
wzdu Dniestru terytorium tej formacji zaznacza si na poudnio
1

212

wym wschodzie. Czy analogiczny region Kielecczyzny stanowi cy


pel wielkiego poudniowo-zachodniego obszaru a-l-h ustali narazie
nie sposb. Jednym z najciekawszych rezultatw analizy rasowej jest
jednak wyodrbnienie si tak zwanej soczewki kutnowskiej", ktra
posiada germaski raczej ni sowiaski1' skad a-e-1. Formacja ta
zaznacza si poza tym jedynie na granicy Prus Wschodnich (Luba
wa). Trudno w tej chwili rozstrzygn czy jest to jaka szczliwym
trafem zakonserwowana pozostao po nosicielach kultury gockogepidzkiej, czy te zachowany na tym od zamierzchych czasw za
siedlonym, bezlenym terenie relikt, odzwierciedlajcy z duym
przyblieniem archaiczn struktur rasow sowiaskich autochto
nw, tak jak bya przed rozpoczciem wzajemnego przenikania
si dwu hipotetycznych formacyj pierwotnych a-e-1 i -a.h. Przy
przenikaniu si tych dwu zespow musia szczeglnie czsto pow
stawa typ subnordyczny, mieszaniec dwu najliczniejszych w nich
ras. Jeli zgodnie z dowiadczeniami wspczesnymi przyzna si
subnordykom wiksz ni u typu pnocno-zachodniego podno,
a ewentualnie i ywotno, stanie si jasne, e skad rasowy pow
stajcej w tych warunkach strefy kontaktu musia si przesuwa
w kierunku wzrostu siy liczebnej elementu laponoidalnego
bez adnej gwatownej, a wic atwo uchwytnej migracji tej kom
ponenty i przy cakowitym zachowaniu stanu posiadania elementu
nordycznego. W ostatecznym wyniku dao to obraz t.zW. brachykefalizacji" ludnoci wielkich obszarw Europy, zjawiska tak bar
dzo frapujcego dawniejszych zwaszcza antropologw.
35.
Kartogram terytoriw typologicznych (16) daje obraz zbli
ony do przedstawionego w poprzednio omwionym ( ). I tu zazna
czyo si (cho w innych granicach) nie obfitujce w typ AE tery
torium poudniowo-zachodnie, szeroka strefa kontaktu midzy tym
terytorium, a bardzo rozpowszechnion formacj poredni i odpo
wiadajcy jej obszar poudniowo-wschodni, oraz soczewka kut
nowska". Poza tym jednak wyranie zarysowaa si tu dwuksztatna strefa wikszego znordyzowania na pnocnym-zachodzie
i uwydatniy si prawdopodobne szlaki intensywniejszej infiltracji
komponenty nordycznej midzy Pilic a Wart oraz wzdu Wisy.
Co za najwaniejsze, zaznaczya si w diagramie 16 g r a n i c a
t y p o l o g i c z n a dzielca obszar polski na antropologiczn Pnoc
i Poudnie wzdu linii czcej najbardziej pnocne punkty powia
tw Radomsko i Radzy, z pozostawieniem przy Poudniu odpo
wiedniej czci Wielkopolski, a po obszar Poznania. Lini t dao
by si moe przecign ku wschodowi w kierunku pnocnej gra
nicy powiatu Pisk.
36. Spord trzech gwnych grup etnicznych badanego obsza11

xu, Ukraicy wykazali w porwnaniu z Polakami mniejsz ilo


elementu laponoidalnego, nordycznego i kromanionoidalnego,
a wiksz liczebno skadnikw poudniowych (, h) i kompo
nenty wyynnej(q). Niemcy natomiast cechuj si wiksz przy
mieszk elementu kromanionoidalnego, nieco wiksz liczebnoci
a i I, mniejsz komponent poudniowych i bardzo ma q. Uderza
jcy jest niegermaski, a raczej wybitnie sowiaski skad
Niemcw serii ilustrujcej (por. tab. 96).
37.
Praca niniejsza nie daje oczywicie waciwych podstaw do
wizania poszczeglnych elementw rasowych z kulturami prehisto
rycznymi. Chcc tworzy hipotezy chronologiczne na podstawie
obecnego rozmieszczenia jednostek taksonomicznych i bardzo do
tychczas skpych wiadomoci z zakresu antropologii historycznej
badanych terytoriw, monaby z pewn doz prawdopodobiestwa
przypuci, e element laponoidalny jest przynajmniej w poudnio
wej czci tego obszaru zasiedziay bodaj od paleolitu (mezolityczna
czaszka z Janisawic, wykopana przez K. JADEWSKIEGO). Kto
wie czy nie rwnie stara jest z jakich przyczyn szczeglnie znisz
czona komponenta kromanionoidalna, ktra wraz z elementem
rdziemnomorskim stanowia take wany skadnik znacznie
pniejszych fal celtyckich i germaskich. Element rdziemno
morski da si niewtpliwie zwiza z kultur ceramiki wstgowej,
jak przypuszcza J. CZEKANOWSKI, a moe i malowanej, armenoidalny za ze znacznie pniejsz kultur pucharw dzwonowatych.
Komponenta wyynna, rozmieszczona obecnie w ten sposb, jak
gdyby wypeniaa dawne pustki rubiene midzy terytoriami po
szczeglnych plemion sowiaskich (Polan, Wilan, Mazowszan
i t. d.), daaby si moe odnie do kultury prajiskiej, za czym
zdaje si przemawia jej maximum pnocno-wschodnie. Co si
tyczy skadnika nordycznego, to prawdopodobnie przybywa on
w kilku falach, z ktrych jedna (raczej nie najstarsza) odpowiadaa
kulturze ceramiki sznurowej. Jak si zdaje te wanie fale zepchn
y ostatecznie ku poudniowi star ludno laponoidaln, ktrej
powtrna, pokojowa, ekspansja rozpocza si przypuszczalnie do
piero w redniowieczu (przynajmniej w Polsce zachodniej), by moe
na skutek zmienionej struktury ekonomiczno-spoecznej. Za tak hi
potez przemawiaj kraniologiczne serie wczesnohistoryczne. Jest
rzecz jasn, i potwierdzenie wzgldnie obalenie tych hipotez mog
przynie jedynie liczne i dobrze opracowane materiay kostne.
Koczc powysze krtkie omwienie wynikw, naley z caym
naciskiem podkreli, e praca niniejsza niezbyt nadaje si do
streszczania, a waciwe pojcie o poruszonych w niej zagadnieniach
da moe jedynie lektura tekstu w oparciu o zaczony materia.
' 1

//
SUMMARY
The individual anthropological analysis of our materia which
is a part of the Polish War Offices anthropological materia
embracing 36.532 indiyiduals (recruits and soldiers, who represent
98 teritorial units), achieved by the morphological method, by the
use of 9 traits1) and supported by the results of the analogous analysis
of 8 comparatiye series,2) brought the following results:
1. The bulk of the population of Poland and of the territories
transferred to U.S.S.R. has been formed by the descenlants of
8 races: the n o r d i c r a c e (A), the c r o ma g n o n o i d r ace (Y),
the me d i t e r r a n e a n r ace (E), the a r me n o i d r a c e (H),
the l a p p o n o i d r a c e (L), and the h i g h l a n d r ace (Q), of
which the first 4 represent the white and the last 2 the yellow
yariety of man.
2. Beside these fundamental compounds, in big towns slight
admixtures of the b e r b e r i a n r ace (B) and much weaker influ
ence of the o r i e n t a l r ace (K) may enter into account. On the
other hand it is impossible to state any seizeable traces of infiltrates
of the a i n u i d r a c e (P). The berberian race has been marked
elearly in the Serbian and Gipsy comparatiye series; the oriental
race in the latter.
3. Mor numerous than above mentioned rare components of
the white yariety in the inyestigated area seem to be the forms of
the yellow yariety, namely the derivatives of the m o n g o 1o i d (M)
and the p a c i f i c (Z) races, which remain unseparated from the
hybrids of L and Q and have not been distinguished in this work.
1) The stature, the cephalic index, the morphological facial index, the
nasal index, the colour of eyes, the colour of hair, the colour of skin, the
profile of nose and the mongolian 'fold.
2) The two Lusatian series (men and women), the Serbian series,
the two Lapp series (men an women,), the Norwegian series, the Welsh
series and the Gipsy series.
215

4. T h e existence of any traces of the autochtonus forms <>f tu


black v a rie ty among the population of the investigated t e n t o m
is abolutely out of the uestion, including the p y g m y r u n (O)
the influence of w hich, some strived occasionally to discoeei u
E urop and in Poland fo r the sake of a p rio ri assumptions.
5. T h e typological analysis has shown th a t the m ain ra n n i
component of the population of the area em braced by the Polish
W a r O ffice anthropological research is the s u b n o r d i c t. y p
(A L ) m akin g c. 4 8 % and fo rm in g w ith the n o r d - w e s t t y pi
(A E ) n ext in percentage, 2/3 of the to tal population. These tw o typcs
w ith th e other 4 types (i. e. A H , A Q , Y L , H L ) m ake alm ost 9/1 tl
(about 8 8 % ) of the population; thus the other 14 units (including
a ll races) are b u t a v e ry insignificat a d m ix tu re (a little m or than
1/10) w hich does not determ ine the anthropological chai'acter of thi
Polish population.
6. T h e re la tiv e dom ination of the subnordic type seems to be
especially characteristic of the S lav populations. T h e n on-S lav ser ies
analyzed in his w o rk deviate fro m the S lav ones firs t of a ll by
a considerably sm aller n u m b er of A L ; only the p ec u lia rity of the
L ap p population, is d eterm ined not by the n u m b er of the subnordic
type, b u t by the n u m b er of the lapponoid race and its hybrids w ith Y
and E, w h ich are com paratively fa in tly represented in the Slavi<
series (cf. p ite 4).
7. T h e racial structure of the analysed anthropological m a te ria
of the W a r O ffice proves, th a t firs t-g ra d e components w hich represent the population are: the n o r d i c e l e m e n t (a) and the
l a p p o n o i d e l e m e n t (1); the second-grade the m e d i t e r r a n e a n e l e m e n t (e) and t he a r m e n o i d one (h); the th ird grade: the c r o m a g n o n o i d (y) and h i g h 1 a n d (q) elements;
c. 42, 31, 12, 7, 4, 3 % , respectively, but in in d iv id u a l cases the
succession of the elem ents m ay change (cf. p i te 90).
On the ground of the illu s tra tiv e m a te ria composed of 1467
individuals, of the controlling series w h ic h em brace the rep resen tatives of th e fu n d am en tal races picked out of the districts w hich do not
come in to the composition o f our illu s tra tiv e m a te ria , and of the 8
com parative series, w e have settled the fo llo w in g taxonom ical traits.
8. T h e representatives of the n o r d i c r a c e (A A ) showed as
p rin c ip a lly ta llstatu red mesocephals w ith a n a rro w faces, n a rro w , very pro m in en t and non-concave noses, decidedly lig h t pigm entation
and w ith eyes w ith o u t the m ongolian fold (cf. plates 8, 9, 10). T h e fu li
description of the nordic race is given in pages 32-34. T h e attem pt
a t layin g down the fiv e -tra its canon fo r this race has g iven the
fo llo w in g flgures: th e sta tu r 179 cm. the head index 80, the m o r-

216

pholog. facial in d ex 92, the nasal in d ex 57, the colour of the 'yrn i .
T h e te rrito ria l averages show a great s ta b ility of tra its of the noicllirace in the w hole area, fro m Scandinavia dow n to the B a k a n Peninsula (cf. plates 11 and 12). W ith in the investigated m a te ria we
have distiguished tw o form s of A A . th e ty p ic a l n a rro w -fa c e d and
less typ ical m id d le-faced (cf plates 13-15). T h e la tte r embraces
perhaps individ u als belated in th e ir taxonom ic developm ent. The
character of the nordic race seems to be homozygotic beyond
uestion (cf. fa m ily 105 fro m page 11). On the investigated territo ries
of Poland and the areas tran sferred to U.S.S.R. the nordic race most
fre u e n tly appears in the n o rth -w e s t and in cen tral Polesie, least
fre u e n tly in the south, and, w h a t is undoubtedly a great suprise.
is ra th e r scantily represented in the north-east (cf. cartogram 3).
T h e sm ali significance of A in the last area is m a rk e d w ith a special
emphasis in cartogram 2, w hich presents the distrib u tio n of the
nordic component (a), and gives a v e ry s im ila r p icture to th a t shown
in cartogram 3. T h e fu n d am en tal basis fo r the taxonom ic description of the nordic race was provided by 293 individuals.
9.
T h e representatives of the c r o m a g n o n o i d r a c e (Y Y )
proved to be ta li dolichocephals w ith broad faces, m edium -broad
not v e ry p ro m in en t noses, d istin ctly lig h t pigm entation, and eyes
w ith o u t the m ongolian fo ld (cf. p ite 16). T h e exact description of
this race is on pages 38 and 40. T h e a tte m p t a t layin g down the
fiv e -tra its canon fo r this race gave the fo llo w in g figures: the statu re 177 cm, th e cephalic in d ex 76, th e m orphological-face index 82,
th e nasal in d ex 75, the colour of the eyes 15. T h is result, ow ing to
the sm ali n u m b er of the basie m a teria, m ay be considered as not
d e fin ite enough; w e should expect here a much higher stature,
a little longer head and a broader face of Y . T h e lin d raw n
between tw o stature-groups (the ta li and the short one) w ith in the
accessible group of the cromagnonoids, d id not reveal tw o d iffe re n t
developm ent stages of th a t race. W e m ig h t at best suppose th a t
in the m or num erous m id d le -s ta tu re d group, are concentrated
chiefly the form s descending fro m the parents belonging to the Y E
type or the Y L . T h e homozygotic character of th e cromagnonoid
race seems to be obvious, how ever, i t demands as a ll the designativ e fo rm u lae the genetic confirm ation. T h e fact is th a t anthropo
logical stru ctu re of E urop cannont be expained by ta k in g into
account one lig h t-p ig m en ted component only. T h e re does not
exist how ever, an y o th er lig h t-p ig m e n te d form in the w h ite v a rie ty
showing g reater m orphological p ecu lia rity , w h ich could, w ith
a h igher p ro b ab ility, claim being acknowledged an independent
racial elem ent, as the Y Y , form . T h e influence of th e crom agno-

217

n oid-race is strongly m arked in the north-east of tlie investigaU *l


area (cartogram 4). T h e basis fo r the characteristics of the erom ugnonoid race was fo rm a lly 9 individuals. B ut, ow ing to the
w o rk done in the te rra in obsercations used w ere re a lly much mon
num erous than that.
10. T h e representatives of the b e r b e r i a n
r a c e (B B ) m
the analyzed W a r O ffice's anthropological m a te ria did not appeni
at all. So, fo r th e basis in th e a tte m p t at la y in g dow n the fiv e -tra its
canon. served the tra its of tw o in d iv id u a ls of th a t race belonging
to series classified by the au th o r (cf. pite 103), AJthough in the
course of the w o rk it has been proved m an y times, th a t sm ali series
give often the characteristics of th e anthropological elem ents as
w e ll as the big ones, the result gained here should be considered
as necessarily and especially re u irin g a test w ith a bigger m ateria,
p referab ly E g yp tian or In d ian . T h e provisional canon has a fo llo w in g fig u r: the stature 167 cm, the head index 76, the m orphological-face index 83, the nasal in d ex 85, the colour of the eyes 3. F ro m
th e in fo rm a tio n a v a ila b le u n til now it appears th a t the berberian
race is m id d le -s ta tu re d (or ra th e r ta li), long-headed, w ith a broad
face, w e ll broad and less pro m in en t nose, deeisively dairk pigm entatio n and w ith eyes w ith o u t the m ongolian fold.
11. T h e representatives of the m e d i t e r r a n e a n r a c e (E E )
showed as short-statured subdolichocephals, w ith n a rro w or m iddle
faces, a n arro w , pro m in en t nose, dark pigm entation and w ith eyes
w ith o u t the m ongolian fo ld (cf. plates 18 and 19). A detailed
description of this race is given on pages 45-46. T h e a tte m p t to
establish the fiv e -tra its canon resulted as follows: the stature
156 cm, the head in d ex 75, the m orph. facial index 90. the nasal
in d ex 63. the colour of th e eyes 4. As w e see, the canon-form of
th e E E seems to be decisively short-statured, m oderately longheaded, and n arro w -faced , and so it is ra th e r s im ila r to the Gipsy
series than to the Polish series, w hich are in a ll p ro b a b ility
composed of individ u als descending fro m A E and E L . W e have
h o w ever also to rem em ber, th a t the m ed iterran ean in d m d u a ls of
G ipsy series m ig h t have been affected by the facies-creative influence
of the o rie n ta l race (K ), because th e averages of Ita lia n m aterials
seem to witness ra th e r fo r the mesocephalous ch aracter o f th e E E
race (cf. page 45). W ilh in the m ed iterran ean groups of the W a r O ffic e s
anthropological m a te ria , tw o form s of the E E race can be d istin guished, one of w h ic h is n a rro w - and th e second mesofacial.
T h e com plex of th e ir tra its shows th a t these are not d iffe re n t stages
in developm ent, b u t ra th e r d iffe re n t facies groups, w hich in tu m

218

hints at an e a rly determ in atio n of the tra its in the eour.se nl nuli
vid u al developm ent. T h e homozygotic ch aracter of* this race soems
to be unuestionable, b u t it requires th e genetic confirm ation of its
fo rm u la. T h e influences of the m editerranean race in the invostl
gated area are m arked c h iefly in the north, firs t o( a l l In l l i e region
of the so-called Kutno-lens; the m in im u m of lis eonili-n ........
is to be found in the south-w est (cf. cartogram 3). T h e b n i . loi lin
taxonom ic characteristics of the m editerranean race w u . p iiw u ln i
by 52 individuals.
12. T h e representatives of the o r i e n t a l r a c e ( K j li<I nul
tu rn up in any of the m aterials analyzed in this w o rk. Kor ennnn
figures w cre laken here the rounded averagcs of the oriental grotip
consisting of 21 Sikhs (cf. not 151). These averages give Ih e folio
w ing figures: the stature 176 cm, the cephalic indcx 72, the ntoipli
facial index 95, nasal in d ex 60. the colour of the eyes 3. W e ouglil
1 o expect th a t the biological constants of the o rien tal race approxi
m at these averages. So, the o rien tal race should be describcd a:,
tali. very dolichocephalic w ith a v e ry n a rro w face, a n arro w , pro
m inent nose, very dark pigm etation and w ith eyes w ith o u t the
m ongolian fold.
13. T h e representatives of the a r m e n o i d r a c e ( H I I ) sho
wed as m id d le-statu red brachycephals w ith m id d le faces, a narrow
convex or crooked noses, d a rk eyes and hair, lig h t enough skin and
w ith eyes w ith o u t the m ongolian fold (cf. plates 23 and 24.). T h e
d etailed description of this race is to be found on pages 49-51. The
a ttem p t to establish the canon for this race on th e ground of the
W a r O ffic e s anthropological m a te ria w hich brin g rem ote from
the geographieal centre of H race does not suit this purpose
w ell. gave the fo llo w in g result: the statu re 168 cm. the cephalic
index 88, the m orph. facial index 85, the nasal in d e x 57, the colour
of the eyes 4. This resu lt should be appreciated as q u ite satisfactory,
because it emphasises c le a rly the great shortness of th e head, the
m oderate narrowness o f the face and th e e xtrem e narrowness of the
nose of this race, all m arked so cle a rly in Asia M in o r m aterials.
The verificatio n of the gained result by the use o f the above m entioned m aterials is indispendable. W ith in the analysed m aterials
of the contro llin g series tw o c learly o utlined groups have been
distinguished. one of w hich is n a rro w o r m id d le-faced and the
other b ro ad - faced. T h e existence o f this last group is, to a cerlain
degree, a surprise because th e n a rro w face is com m only considered
as a v e ry characteristic tr a it of th e H I I race, perhaps because the
b road-faced form is in W . Asia cam ouflaged w ith a great n u m b er of
ind ivid u als belonging to the K H type (the subarmenoid of C Z O R T -

K O W E R ). These form s cannot be considered as d iffe re n t develop


m e n t stages of H H race, fo r the short statured, broad-faced group.
among other characteristics, has m or prom inent nose and d arkei
h a ir i. e. it does not show complete ju v e n ile traits. T h e analysis of
th e stature groups (cf. pite 26), did not disclose d iffe re n t developm ent stages e ith e r and it suggests the hypothesis of com plete taxo
nom ical m a tu rity of all the representatives of arm enoid race at the
re c ru itm en t age. T h e considerable d iffe re n tia tio n in the stature and
in the face proportions of this race enables one to ad m it th e view
th a t this race is a re la tiv e ly recently established h y b rid form of
the o rien tal (K ) and lapponoid (L ) races. the m or so, th a t the conte m p o ra rily observed crosses of these races are often d iffic u lt to
discern from the arm enoid-race. T h e racial character of th e H H
race, seems to be nowadays undoubtedly homozygotic. This racial
component is conspicuous in a ll its d e riv a tiv e forms, and its m orphology is e x tra o rd in a rily peculiar. On the investigated te rrito ry
it is concentrated m a in ly in th e south, th at is in th e south-west
as w e ll as in the south-east, w h ile in the m id d le region of the south
(the Rzeszw region) it seems to appear in re la tiv e ly sm aller n u m ber. T h e m in im u m o f the influence of this race ( H I I ) occurs in the
region of the Kutno-lens" and perhaps in the no rth of G reat
Poland, the Southern p a rt of the la tte r region probably having
a s im ila r stru ctu re to th a t of the south-w est p a rt of Poland. T h e
basis fo r the taxonom ic description of the arm enoid race was provided by 43 individuals.
14.
T h e representatives of the l a p p o n o i d r a c e ( L L j have
showed to be short-statured brachycephals, w ith broad faces, m od erately broad, not prom inent, often eoncave, but never convex, or
crooked noses, a d ark pigm entation, and the eyes in m any cases
provided w ith the m ongolian fo ld (cf. pite 27-29). T h e fu li des
cription of this race is to be found on pages 57-58. T h e a tte m p t to
produce its canon gave the fo llo w in g result: the stature 157 cm,
the cephalic index 89, th e m orph. facial index 77, the nasal in d ex 79,
the colour of th e eyes 4. I t is then a p ec u lia rly d istin ctive compound
of traits, d ia m e tra lly d iffe re n t fro m th e compound of tra its of the
nordic race. Considerable differences between the canon and the
series, pro b ab ly m ean, th a t the facies-creating factors" m ig h t have
had a far-reach in g influence. T h e lapponoids of L a p p la n d d iffe r from
the Polish lapponoids in a considerably shorter stature and a little
longer head. T h e m uch shorter stature (c. 10 cm) of a ll the Lapp
types in comparison w ith the corresponding components of the
Polish series is characteristic and is a result of th e disadvantageous
influence of the subarctic environm ent, w hich usually effects grow th

220

w ith a special force. T h e longer heads oi the Lapps m ig h t be


explained as th e result of a facies, numerous in this population,
descending of the E L and Y L types, of course if it is the conseuence of a d iffe re n t m easuring techniue. T h e Chinese lapponoids
(cf. pite 30) are e x tra o rd in a rily s im ila r to th e Polish ones a p a rl
fro m the difference in the freu en cy of the mongolian fold, which
proves great in te rn a l cohesion of the alm ost cosmopolitan lapponoid
race. T h e proof of its in te rn a l cohesion is also supplied by the p ra c tical im possibility of b reaking this race in to fractions and of reducing
the differences betw een stature groups dow n to th e differences of
the dispersion betw een the tw o extrem es of the a m p litu d of stature.
T h e homozygotic character of the lapponoid race seems to be quite
sur because of its m orphological p e c u lia rity and the m anifestation
of its tra its in m an y of its dcrived forms. In the investigated area
the centre o f its influence is to be noticed firs t of a ll in the southwest, being besides com m oner in the w hole south th an in the north.
Its m in im u m appears in the Kutno-lens and probably m ay occur
in Eastem Prussia (cf. cartogr. 7), T h e basis fo r the taxonom ic
description of the lapponoid race was provided by 204 individuals.
15. T h e representatives of the h i g h l a n d r a c e (Q Q ) did not
appear in an y m a te ria analysed in this w o rk. T h e re fo re as the
canon-figures have been accepted here the rounded ayerages of the
h ig h lan d race d ra w n by the author fro m a group of seven in the
Chinese series (cf. p ite 33). T h e averages ru n as follows: the stature
168 cm, the cephalic in d ex 74, the m orph. face index 87, the nasal
index 76, the colour of the eyes 4. W e m ay expect th a t the biological
constants of the highland race are close to these averages. Thus, w e
can describe this as: m id d le-statu red , dolichocephalic w ith a m iddle
face, a m id d le nose, a d a rk pigm entation and w ith often occuring
m ongolian fold. T h e homozygotic character of the higland race
seems v e ry lik e ly and w ith o u t this admission it w ould be impossible
to exp lain in a logical and sim ple w a y th e anthropological structure
of Y e llo w Asia and of C o n tin en tal Europ. T h e centre of th e
influence of this race is placed in the w est of the cen tral p a rt of the
investigated area and seems to posses the character of a residual
or broken te rrito ry . T h e second m a x im u m is notable in the n o rth east, in the W h ite Russian p a rt of the area. T h e m in im a are p la
ced in the Polesie Podlasie region an d .in the south w est of Poland
(cf. cartogram 8).
16. T h e t e u t o n i c t y p e , a h y b rid fo rm of the cromagnonoid and nordic races (A Y ), a u n it undistinguished up t ill now by
th e anthropologists, is a ta li meso- o r dolichocephal, w ith a broad
face, a su fficien tly n arro w , p rom inent nose, a lig h t pigm entation

221

and w ith eyes w ith o u t the m ongolian fold (cf. pite 34). Jt is impoSsible a t the present m om ent to g ive here the fu li p ictu re of this
type, because of th e lack of a su ffic ie n tly rich m a te ria . Some p a rticulars are given on page 62. The A Y type has been decomposed into
fractions in the fo llo w in g w ay: as nrdoidal fractio n (A y ) w ere
classified all form s w ith non-crom agnonoid head indices and d iffe rin g
fro m the nordic race ch ie fly by a broad face; as cen tral fractio n
(ay), w ere classified in d ivid u als h avin g beside th a t th e non-nordic,
only narro w ish or concave noscs; as crom agnonoid-like fraction (a Y )
thosc individ u als w ho d id not d iffe r fro m the cromagnonoid race
in the head indices (cf. pite 37). T h e N o rw eg ian series of the teutonic typ e differs fro m the Polish one only by a slight deviation tow ards the nordic tra its (cf. pite 36). T h e genetic fo rm u la of this
type ( A Y ) seems to be m ost plausible so th a t another m ig h t be
accepted o n ly w h e n suggested by genetic m aterials. T h e head of the
teutonic type, on an average longer than th a t of th e nordic type,
dissuades fro m acknow ledging the representatives of this typ e as
form s of th e nordic race belated in developm ent. I t is d iffic u lt too, to
include th em in the subnordic type if only because of th e ir little
physiognomical likeness. T h e A Y typ e is v e ry scarce in the whole
investigated area (c. 1 % ); i t is most fre u e n t in th e n orth-w est.
T h is type is m or common in th e G erm an m in o rity of Poland, and
in the N o rw eg ian population, so, th a t it seems to be connected
ra th e r w ith the G e rm a n w o rld than w ith th e S lavonic stock, (hence
its nam e). F u rth e r research of this little kn o w n b u t v e ry interesting
racial component of the European population are desirable. T h e
basis of its description was p rovided b y 34 in d m d u a ls .
17.
T h e n o r t h - w e s t e r n t y p e (A E ) is a racial compone
distinguished and described c h ie fly by the Polish authors, although
it is most common in the G erm an and C eltic populations. In the
series of th e W a r O ffic e s anthropological m a te ria ls the features of
this type are as follows: i t is the m id d le -s ta tu re d mesocephal, w ith
a n a rro w face, a n a rro w , pro m in en t nose, a lig h t colour of the eyes,
ra th e r dark h air, a lig h t colour of skin and the eyes w ith o u t the
m ongolian fold. T h e fu li description of this ty p e is given on pages
68-69. T h e W elsh and th e Serbs belonging to this type, are ta lle r,
rnore dolichocephalic and w ith d a rk e r h a ir, w h ich seems to h in t at
th e n o t com plete taxonom ical m a tu rity of the Polish recruits. W ith in
the A E type th e re have been distinguished th re e fractions of w hich
the nordoidal fractio n (A c ) has ra th e r lig h t pigm entation, the cen
tra l fractio n (ae) discordant, and the m ed ite rra n e a n fra c tio n (aE )
dark (cf. p i te 41). T h e genetic fo rm u la of the n o rth -w e s te rn type
(A E ) is the o n ly adm issible and was tested by the genetic m a -

222

terials (see page 71). T h is type is most fre u e n t in the n o rth -w est
oi the investigated area, especially in Kutno-lens" , and is rareat
in the south-w est (see cartogram 9). T h is type is especially common
in th e W elsh series; this is undoubtedly th e most frequen1 elem ent
of the population o f G re a t B rita in , of the w h ite people in the
B ritish D om inions an d in U .S .A . I t is also v e ry common in Scanriin avia and w h a t was a lread y m entioned above it is m on
connected w ith the G erm an than w ith the Slavonic ethnic groups
T h e basis fo r the description of the no rth -w estern typ e was provided by 331 individuals.
18. T h e d i n a r i c t y p e ( A l i ) has been represented in the
investigated area by m e d iu m -statu red brachycephals, w illi
alm ost n a rro w faces, n a rro w , pro m in en t noses, d a rk pigm entation
and w ith eyes w ith o u t the m ongolian fold. T h e Lu satian series
and the d erived fro m the geographical centre of the A H type Ser
bian series have not shown any Cardinal changes to the already
given description i. e. they do not present the d in aric type as ta llstatu rcd and do not s h ifl it in the direction of the e x tre m e n a rro w faced class (see plates 43 and 44). T h e fu li description of this type
is given on pages 74-76. As the nordoidal fra c tio n of the d in aric type
(A h ) have been aeknow ledged th e form s w ith lig h t eyes, b u t w ith
d ark h a ir and the in d ivid u als w ho combined chestnut h a ir (6-8 and
R -S ) w ith brow n eyes; as a rm e n o id -lik e fractio n (a H ) there have
been classified the d a rk -p ig m e te d b u t broad-faced forms; as central
fraction (ah) a ll other forms. T h e in d ivid u als w ith n a rro w faces
and the head index 82, encountered sometimes, have been regarded
as a b e rra n t form s of ah. T h e A H fo rm u la of the din aric type is
strongly grounded b y m orphology and even by genetics (see pa
ges 80-81) so, the existence of a separate dinaric race" is u ite out
of uestion. T h e A H typ e is most common in the sou th -w estem and
in the south-eastem parts of th e investigated area, most ra re in the
n o rth (comp. cartogr. 11). A m ong the L u satian Serbs and the Serbs
of the B alkan s i t is m uch m or num erous than among the Poles
and even the U k ra in ia n s . In the analyzed n on-S lavonic series i t is
q u ite insignificant. T h e basis fo r the description of the din aric type
was p rovided by 186 in dividuals.
19. T h e s u b n o r d i c t y p e (A L ), polym orphous and very
freq u en t in the investigated area proved to be m oderately-statured.
brachycephal, w ith a m o d erately broad face, a n arro w , m oderately
p ro m in en t nose, lig h t pigm entation, and seldom m ongolian fold
(see p ite 46). T h e fu li description of this ty p e m a y be found on
pages 85-86. A ll the co m p arative series o f th e A L typ e show an
advanced m u tu a l likeness, w ith the L a p p group tending townrda

223

the lapponoid race and the N o rw eg ian group tow ards the nordu
race. T h e stature of the series was influenced by en vironm ent as
w e ll as by genetic factors. W ith in the subnordic type there h a v r
been distinguishcd th ree fundam ental fractionsjas nordoid fraction
(A l) have been classified the form s w ith th e nordic faces and nonlapponoid noses, as central fractio n (a l) the in d ivid u als w ith the
lap p o n o id -lik e faces b u t not lap p o n o id -like noses, and as the lappon o id -lik e fractio n (a L ) have been classified a ll the subnordics w ith
a lapponoid index of noses (see p i te 49). T h e in d ivid u als w h o combine m od erately lig h t pigm entation w ith the index of the head
80-82 m ay be considered as a b e rra n t of th e cen tral fractio n (a l t )
T h e statistical analysis of subnordic type kas d ivided i t in to 13
statistical fractions, the tra its of w hich are given on page 93; th e ir
frequency set in a rang gave alm ost sym etrical, one-topped curve.
This, together w ith the p attern of the tra its w ith in the fractions
(diagram s 2-10), sems to give evidence of in te rn a l u n ifo rm ity of this
polym orphous typ e and allow s to reject absolutely the conception
of the so-called east-baltic race" (D ie ostbaltische Rasse"), and
a t the same tim e to p o in t out the w eak gro u n d w o rk of the hypothesis supposing in each brachycephalic, n a rro w faced and n arro w
nosed group, th e influence of the dinaric race". T h e m orphological
analysis of the subnordic typ e v e ry num erous in the m a te ria discussed here, as w e ll th e accessible genetic datas (see pages 104-107)
show th a t A L fo rm u la ascribed to this type by J. C Z E K A N O W S K 1
is rig h t. As i t is know n, the subnordic typ e is the m ost common
anthropological component of the population in th e ivestigated area.
Its n u m b er inereases tow ards the south-west; in the north, especially
in th e Kutno-lens , i t is sm allest. T h e basis fo r the description of
the subnordic ty p e was provided by 977 individuals.
20.
T h e c h u k h o n i c type, the h y b rid fo rm of the nordie
an d highland races (A Q ), distinguished fo r th e firs t tim e b y the
au th o r in the analysis th e K o skie district appeared here as m od e rately-s ta tu re d mesocephal, w ith a n a rro w face, a m od erately
broad, not pro m in en t nose, lig h t eyes, w e ll d a rk h a ir and skin and
re la tiv e ly freq u en t mongolian fold (see p i te 54). T h e fu li description
of this type is g ivcn on pages 109-111. T h e A Q ty p e of the N o r
w egian series d iffers fro m this type distinguished in the Polish
series only by its m or nordoidal character (see p ite 55). T h e
fractions of this ty p e w ere distinguished on the ground of pigm en
tation, classifying the lig h t-p ig m e n te d form s as nordoid fractio n
(A q ), the disharmonious form s as the cen tral fra c tio n (aq), and the
d ark-p ig m e n te d form s as the highland fra c tio n (aQ ). A ll m orpholog ically related, b u t not d ark-pigm ented, narrow -nosed form s w ith

224

Ih c mongolian fold have been denoted as ab erran t of the A Q type,


possible (though v e ry rarc) hybrids of the pacific race (Z ) and
perhaps o f the arctic race (1), have not been distinguished here, jusl
as in the case of the ra re liyb rid s of the mongolian race (M ) in Ilu
homologous derivatives of the lapponoid race. T h e fo rm u la A (J
accepted here fo r th e chukhonic type is m orphologically most
plaussible and has a certain genetic ground (com pare fa m ily M l
on page 77)..T h e dislocation of the A Q type in th e investigated area
covers conseuently the same area as the h ighland race bccause of
the sm ali quantities of the other d e riv a tiv e form s of th e Q race (see
cartogram s 8 and 12). B y elaborating the S o u th - and even the WestEuropean m aterials containing in su fficien t q u a n tity o f the physio
gnomical traits, the chukhonic typ e m ig h t be w ro n g ly taken for th>n o rd ic-b erb erian h y b rid (A B ) w hich is usually of d a rk e r pigmen
tation. T h e basis fo r the description of the chukhonic type, was p ro vided b y 141 individuals.
21.
T h e a t l a n t i c t y p e , a crom agrionoid-m editerrain
b rid (Y E ), undistinguished t ill now by the anthropologists, and not
num erous in the m a te ria elaborated here, showed as a shortstaturcd sub-doichocephal w ith a broad face, a ra th e r n arro w , pro
m in en t nose, lig h t colour of the eyes, ra th e r dark hair, lig h t colour of
skin and the eyes w ith o u t the m ongolian fold (cf. p i te 57). I t is to
be m entioned th a t some observations w hich ar.e not a vailab le at
this m om ent, seem to show, th a t the average of the stature of this
group of th e Y E should not be considered typical. Some p articu lars
concem ing the physiognomical features of this type. are given on
page 113. A ll endeavour w as undertaken to get the fractions of this
type on the basis o f pigm entation and in consequence only tw o
fractions appcared in the W a r O ffic e s illu s tra tiv e m ateria: the
re la tiv e ly light-p ig m en ted , crom agnonoid-like (Y e ), and the disharmoniously pigm ented, central (ye); the tra its of these fractions are
given on pite 58. T h e stran g ely short stature of th e Y e fraction
seems to disclose its v e ry slow pace of developm ent. Some idea
about the d ark pigm ented and dolichocephalic y E fractio n not d i
stinguished here m ay be gathered fro m he ind ivid u als presented on
page 115. T h e accepted genetic fo rm u la of the a tla n tic type (Y E )
m orphologically and especially physiognom ically is most plausibh
of all possible form ulas, but it requires co n firm atio n by genetic
m aterials. T h is type is m or common in the north than in the south
o f the investigated area, but it seems to appear most freq u en tly
in the A tla n tic region of Europ (hence its name). T h e basis for tho
description of this ty p e was provided b y 32 individuals.

hy

22. T h e p s e u d o - a l p i n e t y p e , a crom agnonoid-arm enoid


h yb rid (Y H ), fo r the firs t tim e separated in this w o rk, and also
in fre u e n t in the investigated area, showed here as m id d le-statu red
brachycephal w ith a m o d erately broad face, a n a rro w , m oderately
pro m in en t nose, lig h t colour of th e eyes, v e ry d a rk h a ir, very
d a rk skin (to be found in M id d le Europ), and w ith eyes w ith o u t
the m ongolian fo ld (see p i te 59). Its nam e is due to the superficial likenes of most of its representatives to the d iffe re n t
form s of the alpine typ e (H L ) from w hich it deviates q u ite
d istin ctly by re m a rk a b ly disharmonious pigm entation. A fu li
description of this unusually characteristical type is given on pages 116-117. I t is v e ry easy to b re a k this type into fractions, classify in g th e forms w ith the cephalic in d ex 80-82 and a broad face
(eom bining sometimes chestnut h a ir w ith b row n eyes) as the crom agnonoid-rlike fraction (Y h ); the brachycephalic fo rm w ith a broad
face as the central fractio n (yh ); a ll the other form s as the arm enoid-shaped fractio n (y H ). A t this m om ent i t is d iffic u lt to state if
in the pseudo-alpine typ e a m id d le nose m ig h t appear, b u t this is
not out of the uestion. T h e m orphological and physiognomic d istinctness of this type, compells to accept its Y H form ula. I t is to
be expected th a t fa m ily m aterials w ill b rin g fu li confirm ation
of this fo rm u la. T h e pseudo-alpine typ e appears in the w hole in v e stigated area in sm ali numbers, b u t m or or less reg u larly. T h e
re la tiv e m in im u m of its location is in Silesia. T h e basis fo r the
description of this typ e was provided b y 40 individuals.
23. T h e b a l t i c t y p e , the h y b rid fo rm of the crom agnonoidand lapponoid races (Y L ), the most num erous of the d erivatives of
the crom agnonoid-race, showed here as m o d erately statured, m e socephalic, m edium -faced w ith a m od erately broad, not prom inent
nose, lig h t colour of the eyes ra th e r d a rk h a ir and skin colour, and
seldom possesing the mongolian fold (see pite 61). T h e fu li
description of this type is given on pages 122-123. In the alm ost
identical fo rm (d iffe rin g only in stature) the Y L type in the Lappon ian series has been distinguished. O f course this difference is the
result of the influence of environm ent, about w hich w e have already
spoken. T h e b a ltic typ e has been b roken into fractions on the ground
of pigm entation and the fa ir form s have been classified as crom agnonoid-shaped fractio n (Y l), the disharmonious as the central fraction
(y l), and the few d a rk forms, as lapponoid-liko fraction (y L ).
T h is type was distinguished and its genetic fo rm u la was cslablished
due to th e evidence of the m ate ria , w hich compolled to reject the
im probable conception of a fa ir sublapponoid-1yp>
([ ) and re q u ired reduction of the in te rn a l d iffe re n tia tio n of lla subnordic type

226

to its proper lim its. T h e establishm ent o f the exact lim its of th r Y l .
type and the genetic confirm ation of its fo rm u la is necessary T h r
lyp e is m or common in the n o rth and in the cen tral p a rt of the In
vestigated area, th an in th e south. Its chief m a x im u m is placed in lin
region of V iln o , its m in im u m in the w est of L ittle Poland and in th r
Carpathians; isolated m a x im a occur in the n o rth -w est as w e ll as th r
south-east (see cartogram 13). T h e basis fo r the description of I ho
b altic type was provided by 101 individuals.
24. T h e c r o m a g n o n o i d - h i g h l a n d type (Y Q ) has onl>
one representative in o u r m a te ria ; it is an in d iv id u a l front lim
d istrict of K atow ice, w ho combines ra th e r ta li stature w ith a d r
te rm in e d ly long head, a broad face, m od erately broad nose, ra tlin
lig h t pigm entation and th e m ongolian fold. I t is impossible now l"
give its m or precise description due to a destruction of the m ali
ria l3), whose constituent p a rt was this representative presumahK
of the Y Q type. I t is not impossible, th a t some b u t fe w of h
distinct representatives of this form , e x tre m e ly ra re in the invcsttgated area, concealed in the Y L grup or, perhaps, in the A Q ty p r
25. T h e l i t t o r a l t y p e (E H ), a polym orphous form , d iffiiu ll
to isolate and distinguish, b u t nevertheless very charactensln
especially fo r its physiognom icai features45
), showed in the illu stra
tiv e series as m o d e rately-statu red mesocephal w ith ra th e r broad fat >
n arro w , pro m in en t nose, v e ry d a rk eyes, d a rk h a ir, ra th e r darli
skin colour and w ith eyes w ith o u t the m ongolian fo ld (see pite <>!>)
T h e fu li description of this typ e is given on pages 129-131. O u t of
th e tw o uoted com parative series, the Serbian lik e th e Polish ont
represents ra th e r the arm enoid fraction, w h ile the G ipsy serie:,
represents the m ed iterran ean fla n k of the litto ra l typ e (see plaies

an d 67). As the m ed iterran ean fractio n of the litto ra l type (E h ), wuro


classified the ind ivid u als w ith the m ed iterran ean head-proportiom
(the cephalic index < 80), takin g no account of the face3), but ul Uu
same tim e distinguishing among rem nants the central fraction (ehl
w ith m edium faces, and the arm enoid-shaped (e H ) w ith broad fu

3) In the war-time.
-*) As it seems, this type. oflen reaily very handsome. was rewiru o
with a special fondness in the Greek classical sculpture.
5) Here came in all the individuals who showed the morpholi>i;i' d
likeness to the mediterranean race. but differing from it eilher t).v llirh
high stature. or by a broad face.

ces.0) T h e genetic fo rm u la of the litto ra l typ e (E H ) m ig h t be considered ris k y because of the apparent transgression of the face*7), the
o n ly case of this k in d in the contem porary anthropological h o
norny of th e .,Lw w -S chool . S till, as a t present h ere is a lack of
evidence fo r the existence of the n a rro w -fa c e d forms of the litto ra l
type, and as a ll the in d ivid u als of this ty p e w ith a ll th e ir noticeabie m orphological differences, unexpectedly show great phyiognom ical likeness, and as the accessible genetic data seem to confirm
o u r conception (com pare fa m ily 10 on page 81, and fa m ily 32 on
page 132), w e have to acknowledge the m o rphologically established
fo rm u la E H as the o n ly acceptable at th e present m om ent. O f course.
an especially c arefu l research in the peculiarities, th e in te m a l d iffe re n tiatio n and the taxonom ical lim its of this u n u su ally interesting
u n it is necessary; the research should be perform ed on possible ge
netic and la rg e m a te ria ta k e n fro m the geographical concetration
o f this type. T h e E I I type geographical centre of w h ich is to be
found in th e east-m ed iterran ea n (Aegean) countries, in a ll the places
of o u r investigated area is in fre u e n t. Its location is th e m or in te
resting as its re la tiv e m a x im u m found place in th e south-east and its
m in im u m in the s o u th -w estem parts o f o u r area. T h e basis o f the
description of the litto ra l type was p rovided by 38 individuals.
26.
T h e s u b l a p p o n o i d t y p e E L , fo rm e rly called, p re slavonic ([3) has appeared here as short-statured mesocephal w ith
a broad face, a m oderately broad, not p ro m in en t nose, d a rk pig m en tatio n and w ith sometimes occuring m ongolian fo ld (see pite 69).
T h e fu li description o f this typ e is given on pages 134-136. In the
Lappish series it has appeared in a closely cognate fo rm , d iffe rin g
o n ly in s tatu re a fa c t easy to understand as d id th e habitus
o f this com parative series g e n e ra lly a little m or lapponoid. As the
m cd iterran ean fractio n of the sublapponoid type (E l) w ere classified
the re la tiv e ly narrow -nosed forms; as the cen tral (cl) the mode
ra te ly broad-nosed and m o d erately broad-faced individuals; as the
lapponoid-shaped fra c tio n (e L ) th e m o d erately broad-nosed, but
broad-faced form s (see table 71). W ith in this ty p e in su ffic ie n t p ig -

o) Embracing also the individuals, with the head-index 83, who


might be classified as the alpine type HL if they had but one trait showing the influence of the lapponoid race.
7) The transgression is apparent, for -the faces of the representatives of the type EH usually do not reach the scal of the averages o i
the parcntial races, bul neither do they trangress the limits of their indlvidual yariability of the facial index.

228

m entation is especially fre u e n t.8) T h e fo rm u la E L for Ihi sub


lapponoid type, is m orphologically the most plaussible of all po .i 1>1'
and, to certain degree, has a genetic foun d atio n (compare fa m lh
81 on page 71 and fa m ily 30 on page 138). T h e sublapponoid typ*
in spite of fo rm e r suppositions, is not num erous in the investigatoil
area and its dispersed m axim a appear as w e ll in th e no rth as in tu
Southern parts o f the area (cf. cartogr. 14). T h e distinct m in im a ol
this type are to be m arked in P om erelia and Silesia. T h e dlfferon
ces in the location of the E L and Y L types which provide anothei'
argum ent against takin g them fo r one fo rm , as it was done beforc.
are to be noted. T h e sublapponoid type seems to be m or numerous
in South Europ, but in m aterials in s u ffic ie n tly investigated as n
gards physiognomy sometimes it raay be taken for the berbero
lapponoid hybrids ju s t as in th e areas of E urasiatic haracter ii
m ay be undistinguished from the lapponoid-highland type (I,Q ;
T h e basis of the description of the sublapponoid typ e was provide<l
by 107 individuals.
27. As the m e d i t e r r a n e a n - h i g h l a n d type (E Q t w en
classified those v e ry in freq u en t form s w hich resemble in then
m easurable traits the A Q type, b u t do not show any seizeable pi
cu liarities of the nordic race. O u t of the th ree representatives of
the illu s tra tin g series, classified as belonging to this type, one which
d iffers from the E E race by th e m ongolian fo ld m ay be recogntzi d
as a representative of the m editeranean fraction of the type (E q
and the tw o rem ain in g m ig h t be treated as the central fraction (eq)
of the E Q type. T h e longheaded fractio n of the E Q type (eQ ) did
not appear in our illu s tra tiv e m a te ria a t all. A ll the discussion aboui
this unit most be of coursc delayed u n til a rich m a te ria richly
illu strated w ith photos w ill be collected.0) T h e genetic analysis of the
E Q typ e is also necessary. T h e basis fo r the description of this ty pi
was provided by 4 individuals.
28. T h e a l p i n e t y p e ( I I L ) has w ith its considerable varm
b ility , a v e ry distinct physiognom ical habitus. In the analysed ma
te ria l, this typ e showed as m id d le-statu red brachycephul, w illi
a m od erately broad face, a m od erately broad nose, a decisivcly dnrk

8)Thc insufficient pigmentation is to be found, though less ftvc(iien


tly, in the alpine type and in other white-yellow crosses, and '-v. ii
though in smaller numbers and only in fraction cli. in the littoral tvpe
) This last (i. e. pholographs) is the mor desirable. as t h e i r , wlien
beside the analogous set of the measurable traits the distinct peeul l it
rttics of the yellow variety are not stated it is imposslble to c s c l u d e iluinfluence of the berberian race i. e. the types BE and BK.

pigmentation and as for Europ a very often occuring mongolian fold (see pite 73). The relatively broad nose of this set of the
alpine typc shows, that it has shifted towards the lapponoid race.
The Serbian comparative series from an area with a greater admixture of the H L type testifies that this type is to be distinguished
rather by the smaller ayerages of the nasal index. The fuli description of this type may be found on pages 141-142. Within this type.
the different forms with non-lapponoid faces and noses were classified as belonging to the armenoid-shaped fraction ( III) , the forms
combining the lapponoid faces with the non-lapponoid noses were
dassified under the central fraction (hl). and all other forms with
the lapponoid-like noses were taken for the lapponoid-shaped frac
tion (h L ). The features of these fractions are set in table 73. The
formula of the alpine type (H L ) is one of the best grounded, both
morphologically and physiognomically, and besides it has been contirmed by genetic (compare family 8 on page 80 and family 143 on
page 106). In the researched area the alpine type concentrates in its
Southern parts, in the north it is rare almost everywhere (compare
cartogr. 15). The basis for the description of this type was provided
by 179 ndividuals.
29. The a r m e n o i d - h i g h l a n d type (H Q ), has been distinguished chiefly on the physiognomic ground, where its individuality is marked above all by the mongolian setting of the eyes
united with a set of the measurable traits, reminding usually of
some forms of the littoral type (compare table 76). As the members
of the armenoid-like fraction (IIq) of this type may be considered the
forms with broad non-highland faces; as the members of the central
fraction (h q ) the forms with moderately narrow faces and the
armenoid nasal index; as the members of the highland fractions
(h Q ) those forms which, with the same face-proportions have
non-armenoid noses. It is obvious that the discussion of this very
interesting and physiognomically distinguishable unit must be delayed till documentary, photographic and genetic materia is gathered. The basis of the description of this type (H Q ) was provided by 5
individuals.
30. The k w a n g - t u n g type, a hybrid of the lapponoid and
highland races (L Q ), very common in China and rather related by
its combination of traits to the sublapponoid type, though on the
average taller, mor broad-nosed and of darker pigmentation
(cf. pite 77), was successfully distinguished in our War Office',
anthropological materia, but only in the forms clearly differing in
their indices from the E L i. e. showing mor traits of the highland
race than those of the lapponoid race. May be, an analysis of numn
230

tous photographic m aterials w ill allo w to separate this type from


the sublapponoids and to dem onstrate differences betw een thesu
tw o types. It is not to be ru le d out, th a t some m or lap p o n o id -lik r
forms of the k w an g -tu n g type m ig h t be concealed in the e L fra c
tion of the sublapponoid type, the m or so as w e m ay suppose that
in Europ most of L Q tra its are o b literated b y continual births
of the representatives of th a t type descended from w h ite -y e llo w
hybrids.
31. I t follow s fro m the analysis of the in te rn a l structure of the
distinguished taxonom ic units, th a t w ith in th e ir rang distinctive
m orphologicai-physiognom ical groupings m ay be distinguished conditioned by genetic factors, and firs t of a ll fractions or groups of
individuals d iffe rin g betw een one another by a p ecu liar relation
of taxonom ic traits, expressed in divergenccs from the canon in the
raees themselves and in the degree of likeness to one of the m at
m a i races in the h y b rid forms. I t is possible also to State th a t the
q u an tita tiv e relatio n of the fractions is obviously connected w ith the
racial composition of each population, and th a t em p iric a lly stated
appearance m ay be influenced beside the determ ining genetic factors,
by the en viro n m en t. This influence is to be m a rk e d almost exclusively in the fo rm of retardations and disturbances of the developm ent
w hich do not e x e rt any considerable influence upon the taxonom ic
picture of the type.
32. A n attem p t a t the anthropological analysis of the peculian
ties of the types by the use of the m ethod of overplusses of the
u antities, confirm ed in principle the charactcristics obtained by
means of the averages, allo w ed to fix a set of especially typical
traits fo r ih e p artic u la r units and to construct th e ir sim ple descrip
tion, but. as it was based. of necessity, on an unselected m ateria,
it did not yield a d efin itio n of the canons fre e from the influence
of the form ations preponderant in u an tities (see tables 79-86).
33. T h e exp erim e n ta l test of the results of the anthropological
analysis passed according to the m ethod of the anthropological
arithmetical average" of J. C Z E K A N O W S K I, based on the fiv e traits-canons, not deduced but established on the m orphological ba
sis g en erally gave a positive result, because the differences bet
ween the realy stated averages and those th eo retically expected
were insignificant (see pages 173-177). This gives, to a certain degree,
an evidence fo r a rem a rk a b le convergency between the in ferred
canons and the biological constants of the races.
34. T h e cartogram of the elem en tary te rrito rie s (1) shows, thut
the fu n d am en tal anthropological fo rm atio n of the researehed area
is one in w hich the nordic elem ent (a) predom inates over the lappo*

noid elem ent (1) and the m ed iterran ean elem ent (e) predom inates
over the arm enoid (h). I t is not to be excluded, th a t this is a fo rm ation extending a t the cost of a ll the others, a compound tow ards
w hich, as to the state o f e u ilib riu m , the population has been reduced by he equalizing processes ta k in g place at least fo r some recetn
centuries. A fo rm atio n e x tre m e ly d iffe re n t fro m the previous, concentrated in the south-west, fo rm atio n 1 a h (1 > a. h > e).
w hich gives in the lig h t of cartogram m e 1 the impression of
a dispersed rem n an t te rrito ry of th e same character. m ay also represent, an edge of a fo rm e r la rg e r area of the same character
spread in the direction of south-west. T h e set of groups w ith the
a 1 h structure form s in the south-w est the doubtless a contact zon o f both the e xtrem e form ations. A broken area of this
fo rm atio n is to be m arked along the Dniestr, in the south-east. It is
impossible to state at present w h eth er an analogous region of Kielce
forms a pro jeetin g point of a larg e south-w estern area of a I h.
T h e most in terestin g result of the racial analysis is h ow ever the
isolation of he so-called Kutno-lens", w hich has m or G erm anie"
than S lavonic structure: a e 1. T h is form ation appears besides th e Kutno-lens o n ly on the East Prusian fro n tie r (Lubaw a).
A t present it is d iffic u lt to decide w h e th e r this is an accidental s u rv iv a l of the bearers of the gotho-gepidian rulture or w h e th e r it is
a relict, w hich reflects to a degree an archaic structure of the S Ia v o nic autochtons, such as i t had been before the begining of th e m utual
penetration o f the tw o hipothetic p rim o rd ia l form ations: a e I
and 1 a h in th a t forestless region inhabited sice prehistorie
times. B y the m u tu a l penetration of these tw o form ations the subnordic ty p e (A L ) being a h y b rid of th e tw o most num erous races
in those form ations m ust have appeared especially often. If, according to the contem porary experience a greater fe r tility is ascribed
to the subnordic th an to the n o rth -w e s te rn type, and e v e n tu a lly
a g reate r v ita lity , i t is elear th a t th e racial composition of the
eontact zon arising in those conditions m ust have shifted towards
Ihe inerease of the lapponoid elem ent w ith o u t any vio len t and theretore obvious m igration of this racial component and along w ith the
fu li preservation of the nordic elem ent. As its fin a result this gave
picture of the so-called brachycephalization of the populatjon of
large areas of Europ, a phenomenon absorbing so much. older
especially, anthropologists.

35.
The cartogram of the typological teritories (16) gives a pic
ture approximating the one discussed above. Here also are to bi
marked but in different limits: the south-western territory rathei
poor in the A E type; a broad eontact zon between that territory

232

and a very diffused in te rm e d ia te form ation; an area cocresponding to th at zon in the south-east, and K u tn o -len s . Besidu.
a double-shaped zon of g re a te r nordic influence in the n o rth -w f \v
has been ou tlin ed and showed presum ably th e tracks of m or inlen
sive in filtra tio n of the nordic race betw een the P ilica and the W a rta
and along V istu la. B u t, the most im p o rta n l fact is, that there has
been d raw n th e t y p o l o g i c a l f r o n t i e r , divid in g the Polish
area in to the anthropolpgical N o rth and South along a lin connecting the n orth-m ost points o f Radomsko and Radzy districts
leaving by the South a corresponding p a rt o f G re a t Poland as fai
as Pozna area. This lin m ig h t be lengthened eastwards in the di
rection of the n o rth e m b o undary of Pisk district.
36. O f the th ree m ain ethnographic groups of the investtgatec.
area, in comparison w ith th e Poles the U k ra in ia n s have shown
a fe w e r lapponoid, nordic and crom agnoid elem ents but a greater
ad m ix tu re o f the Southern elem ents (e and h) and of the highland
component (q). O n the o th er hand th e G erm ans show a little mora
of th e cromagnonoid elem ent, a h ig h er n u m b er of a and 1. a sm aller
ad m ix tu re of th e Southern components (c and h) and v e ry sm ali
a d m ix tu re o f the h ig h lan d component (q). T h e n o n -G erm an ic ,
ra th e r d istin ctly S lavo n ic; ch aracter of th e G erm an illu s tra tin g
series (see p ite 96) is strikin g .
37. This w o rk does not give, of course. a proper basis for connecting p a rtic u la r racial elem ents w ith prehistorie cultures It wi
w ere to fo rm chronological hypotheses on the ground of the present
location of taxonom ic units an d o f the know ledge of the historical
anthropology of those area, so scarce still, w e m ig h t presum e w ith
some p ro b ab ility, th a t th e lapponoid component, a t least in the
southem p a rt o f the in vestigated area, has been autochtonie perhaps
sice the p aleolithic period (th e m esolithic sku li fro m Janisawice,
dug out by K . J A D E W S K I). W ho knows w h e th e r the cromagno
noid com ponent d e trite d fo r some unknow n reasons is not e u a lly
old. I t was also
together w ith the
m ed ite rra n e a n elem ent
an im p o rtan t racial component o f m uch la tte r C eltic and
G erm an tides. T h e m ed ite rra n e a n component m a y be undoubtedly
connected w ith th e culture of band pottery as J. C Z E K A N O W S K I
supposes o r perhaps also w ith the culture of painted pottery, the
arm enoid component h o w ever being connected w ith the m uch la tte r
culture of the bell-beakers. T h e h ig h lan d ra c ia l component, located
now as if it had fille d fo rm e r border-w ildernesses existing between
the ancient te rrito rie s o f seyeral Slayonic tribes (Polonians, V istu lanians, M azovians etc.) m ig h t be re fe re d to as pre-finn culture; in
fayo u r of this conception the north-east m a x im u m of the component

seems to speak. As to the nordic component, it probably came in


seyeral waves, one of w h ich (m aybe not the oldest one) corresponds
to the cord-ceramic culture. These v e ry waves p robably pushed towards the south the old er lapponoid population whose peaceful
expansion began again as it seems (a t least in W estern Poland) as
la te as th e M id d le Ages; m aybe it was a conseuence of changed
economic and social structure. In fa v o u r of this hypothesis argue the
e a rly -h is to ric a l craniological serieg. I t is elear th a t th e confirm ation
o r refu ta tio n of these hypotheses m ay be effected only by numerous
an d p erfectly elaborated osseous m aterials.
Closing the discussion of th e results, w e m ust strongly em phasise the fact, th a t the n a tu r of this w o rk does not m ake i t a subject
suitable fo r sum m arizing and a p ro p er idea of the uestions discussed can be gathered o n ly fro m the lectu re of the fu li te x t backed
by the study of the appended m ate ria .

234