Rola organizacji pozarządowych w kształtowaniu społeczeństwa obywatelskiego

Doświadczenia i wyzwania

Rola organizacji pozarządowych w kształtowaniu społeczeństwa obywatelskiego
Doświadczenia i wyzwania

Praca zbiorowa pod redakcją:

Jerzego BABIAKA Waldemara SŁUGOCKIEGO

Warszawa 2009

Recenzenci: Prof. dr hab. Michał Iwaszkiewicz Prof. dr hab. Wiesław Hładkiewicz Projekt okładki: Agnieszka Miłaszewicz Redakcja: Hanna Januszewska Konsultacja: Krzysztof Olek Książkę przygotował i opracował zespół autorów pod kierunkiem prof. dr hab. Jerzego Babiaka i dr Waldemara Sługockiego w składzie: Jerzy Babiak, Waldemar Sługocki, Andrzej Skibioski, Jarosław Kotowski, Arkadiusz Ptak, Zbysław Dobrowolski, Piotr Jaworski, Stanisław Lis, Mariusz Mielczarek, Krzysztof Olek.
Projektodawca: European Advisors Institute (Instytut Konsultantów Europejskich) ul. Wyspiańskiego 41, 62-800 Kalisz tel/fax: +48.62.760.11.40, infolinia: 0801.88.55.22 email: sekretariat@eurofunds.org web: www.eurofunds.org, www.szkoleniaUE.pl, www.innowacje.org Instytut Konsultantów Europejskich jest międzynarodową organizacją pozarządową, która w swoich celach i działaniach dąży do skutecznego wzrostu kompetencji całego środowiska Konsultantów Europejskich, odpowiedzialnych za rozwój regionalny, rozwój przedsiębiorczości i wdrażanie innowacji. Instytut to grupa Ekspertów funkcjonujących w ramach Education and Accreditation Program – European Funds Advisor (Program KFE) który, jest całościową koncepcją edukacyjną w zakresie przygotowania, akredytacji i integracji niezależnych specjalistów do spraw przygotowywania i zarządzania projektami UE.

© Copyright by Instytut Konsultantów Europejskich, Warszawa–Kalisz 2009

ISBN 978-83-62214-00-6
Realizacja wydawnicza: Dom Wydawniczy ELIPSA, ul. Inflancka 15/198, 00-189 Warszawa tel./fax 0-22 635 03 01, 0-22 635 17 85 e-mail: elipsa@elipsa.pl, www.elipsa.pl

Publikację opracowano w ramach projektu „euroNGO.pl – PRAKTYKA FUNKCJONOWANIA ROZWOJU ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH” Projekt dofinansowany ze środków Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich.

SPIS TREŚCI
Wstęp. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7

CZĘŚĆ I
Jerzy Babiak Rola organizacji pozarządowych we współczesnym społeczeństwie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 Waldemar Sługocki Perspektywy rozwoju organizacji pozarządowych w świetle współpracy z jednostkami samorządu terytorialnego . . . . . . 36 Andrzej Skibiński, Jarosław Kotowski Współpraca z organizacjami pozarządowymi – zmiana regulacji panaceum na wszystko … ale czy na pewno? . . . . 51 Arkadiusz Ptak Determinanty funkcjonowania organizacji pozarządowych w środowisku lokalnym. Studium przypadku . . . . . . . . . . . . . 62 Zbysław Dobrowolski Kontrola współpracy instytucji publicznych z organizacjami pozarządowymi na przykładzie Najwyższej Izby Kontroli . . 78

CZĘŚĆ II
Piotr Jaworski Organizacje pozarządowe jako beneficjenci instrumentów finansowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103

5

Stanisław Lis Źródła i możliwości wykorzystania funduszy krajowych w rozwój organizacji pozarządowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 136 Mariusz Mielczarek Europejskie źródła finansowania NGOs i lobbing projektów – czyli jak to się robi w Brukseli? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 243 *** Krzysztof Olek Praktyka funkcjonowania i rozwoju organizacji pozarządowych. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 296 Noty o autorach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 302 Informacja o projektodawcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 306

WSTĘP
Polska począwszy od zmian zapoczątkowanych w 1989 roku przechodzi proces transformacji systemowej polegający między innymi na wprowadzaniu zmian niemal we wszystkich obszarach życia. Równolegle Polska rozpoczęła i pomyślnie zakończyła proces integracji ze strukturami Unii Europejskiej. W procesie tym partycypuje polskie społeczeństwo charakteryzujące się dużą wolą działania i wpływania na rzeczywistość. Stąd też możemy zauważyć w ciągu minionych lat zróżnicowaną partycypację Polaków w tworzenie i rozwój tzw. trzeciego sektora. Nie można jednak nie zauważyć, iż także ta sfera podlega stałym przeobrażeniom, tak w sensie stanowienia ram prawnych, finansowych, organizacyjnych jak i aktywności samych Polaków. Odnosząc się do potencjału państw Europy Zachodniej, zdiagnozować można, iż w Polsce proces rozwoju sektora pozarządowego wciąż trwa, chociaż jego dynamika jest bardzo zróżnicowana. Doceniając rolę sektora pozarządowego w budowaniu demokratycznego państwa z dobrze funkcjonującą gospodarką rynkową, kreatywnym i odpowiedzialnym społeczeństwem, niezbędne jest zrewidowanie aktualnie obowiązujących aktów prawa i dostosowanie ich do standardów funkcjonowania w państwach członkowskich Unii Europejskiej. W celu przybliżenia zagadnień związanych z rozwojem organizacji pozarządowych, grupa pracowników naukowych oraz praktyków samorządowych i pozarządowych, przygotowała publikację opisującą sytuację od kształtowania się polskich organizacji pozarządowych, poprzez wskazanie relacji pomiędzy samorządem terytorialnym a trzecim sektorem, aż po zaprezentowanie

7

możliwości ich finansowania ze środków zewnętrznych, publicznych i prywatnych, w tym także w kontekście możliwości pozyskiwania środków zewnętrznych, przede wszystkim pochodzących z budżetu Unii Europejskiej. Praca „Rola organizacji pozarządowych w kształtowaniu społeczeństwa obywatelskiego. Doświadczenia i perspektywy”, składa się z dwóch części. W pierwszej z nich zaprezentowano pięć artykułów opisujących generalną sytuację sektora pozarządowego w Polsce, w tym otoczenie prawne oraz jego relacje z jednostkami samorządu terytorialnego. W drugiej natomiast części, składającej się z trzech tekstów, opisano możliwości i sposoby pozyskiwania środków krajowych i zagranicznych na prowadzenie działalności statutowych przez NGO-s. Część pierwszą otwiera tekst autorstwa Jerzego Babiaka „Rola organizacji pozarządowych we współczesnym społeczeństwie”, w którym zaprezentowano pojęcie organizacji pozarządowych oraz obszary ich działania. Autor przybliżył także sytuację trzeciego sektora w Unii Europejskiej oraz uwarunkowania jego rozwoju w Polsce. W artykule „Perspektywy rozwoju organizacji pozarządowych w świetle współpracy z jednostkami samorządu terytorialnego” Waldemar Sługocki opisuje sytuację organizacji pozarządowych oraz ich potrzeby w różnych wymiarach od prawnego, finansowego, organizacyjno-instytucjonalnego, aż po kadrowy. Ponadto przybliża możliwości, relacje oraz sposoby współpracy trzeciego sektora z jednostkami samorządu terytorialnego. Andrzej Skibiński i Jarosław Kotowski w tekście „Współpraca z organizacjami pozarządowymi – zmiana regulacji panaceum na wszystko … ale czy na pewno?” dokonują analizy aktów prawa, które regulują działalność organizacji pozarządowych wytyczając tym samym obszary ich współpracy z samorządem terytorialnym. Arkadiusz Ptak w opracowaniu „Determinanty funkcjonowania organizacji pozarządowych w środowisku lokalnym. Studium przypadku” prezentuje możliwości prowadzenia różnych aktywności przez społeczności lokalne. Przedstawia możliwości ale i bariery rozwoju organizacji pozarządowych

8

w jednej z polskich gmin średniej wielkości. Autor charakteryzuje także, zarówno zakres jak i formy współpracy lokalnego samorządu z organizacjami pozarządowymi. Ostatnim, z artykułów składających się na część pierwszą niniejszej pracy jest tekst Zbysława Dobrowolskiego pod tytułem „Kontrola współpracy instytucji publicznych z organizacjami pozarządowymi na przykładzie Najwyższej Izby Kontroli”, w którym autor prowadzi rozważania na temat nadzoru działalności i współpracy organizacji pozarządowych z samorządem terytorialnym. Autor opisuje miedzy innymi współpracę instytucji publicznych i organizacji pozarządowych w świetle ustaleń kontroli NIK. Druga część książki, jak już wyżej podkreślono, poświęcona jest problematyce organizacji i finansowania NGO w Polsce. Otwiera ją tekst przygotowany przez Piotra Jaworskiego „Organizacje pozarządowe jako beneficjenci instrumentów finansowych”. W materiale tym autor prezentuje organizację pozarządową jako podmiot, który prowadzi działalność projektową. Szczególną uwagę poświęca cyklowi projektu oraz korzyściom, jakie niesie realizacja projektów przez organizacje pozarządowe, tak w zakresie realizacji przez te podmioty celów statutowych jak i wpływu projektów na rozwój samych organizacji – beneficjentów. Natomiast Stanisław Lis w opracowaniu „Źródła i możliwości wykorzystania funduszy krajowych w rozwój organizacji pozarządowych” charakteryzuje szereg podmiotów, które uruchamiają programy finansowe służące realizacji różnych dziedzin życia społeczno-gospodarczego, wpływając także bezpośrednio i pośrednio na rozwój organizacji pozarządowych ową pomoc redystrybuujących. Ostatnim artykułem, zamykającym tak tę część, jak i całą publikację jest tekst „Europejskie źródła finansowania NGOs” przygotowany przez Mariusza Mielczarka. O ile w poprzednim rozdziale zaprezentowano źródła wspierania działalności organizacji pozarządowych w ramach środków krajowych, o tyle w tej części autor opisuje dostępne źródła zewnętrzne. W tym przede wszystkim koncentruje swą uwagę na źródłach Unii Europejskiej, prezentując głównie tzw. programy wspólnotowe.

9

Godnym podkreślenia jest fakt, iż przygotowanie i publikacja książki finansowana jest ze środków Funduszu Inicjatyw Obywatelskich. Jest to zatem najlepszy przykład finansowego wspierania inicjatyw pozarządowych, służących dalszemu wzmacnianiu i rozwoju instytucji pozarządowych oraz budowy społeczeństwa obywatelskiego. Publikacja adresowana jest do grona odbiorców działających na rzecz wspierania aktywności Polaków, zrzeszonych przede wszystkim w organizacjach pozarządowych. Naturalnie polecana jest także tym wszystkim, którzy interesują się działalnością organizacji pozarządowych, czy też źródłami krajowego i zagranicznego wspierania rozwoju różnych obszarów życia społecznogospodarczego w Polsce i Unii Europejskiej. Publikacja może być także przydatna dla środowiska akademickiego. Jerzy Babiak Waldemar Sługocki

Część I

JERZY BABIAK

we współczesnym społeczeństwie

Rola organizacji pozarządowych

Pojęcie organizacji pozarządowych i obszary ich działania
W demokratycznym społeczeństwie, czerpiąc z tradycyjnego już podziału, wyróżnić można trzy obszary działalności ludzi i instytucji. Kolejno, pierwszy sektor obejmuje działalność administracji rządowej i samorządowej. Do drugiego sektora zaliczać będziemy wszelkiego rodzaju działalność prowadzoną dla zysku. Sektor trzeci natomiast to działalność najróżniejszych organizacji pozarządowych.1 Obszar działania tych organizacji jest niezmiernie szeroki, poczynając od działalności rekreacyjnej, hobbystycznej, poprzez pracę w zakresie sportu, kultury, sztuki oraz edukacji, kończąc na pracy z ludźmi wykluczonymi społecznie. Organizacje pozarządowe są jednostkami niezależnymi od administracji rządowej i samorządowej, a ich wolontarystyczny charakter (ich działalność w znacznym stopniu opiera się na pracy ochotników) wyraźnie odróżnia je od tzw. drugiego sektora. Często używa się też wobec nich nazwy organizacje społeczne, czy też organizacje użyteczności publicznej podkreślając w ten sposób główne obszary ich działania tj.:
1

Organizacja Narodów Zjednoczonych i inne instytucje międzynarodowe używają na określenia tego sektora terminu non-governmental organization (NGO).

13

• ochrona zdrowia; • szeroko rozumiana pomoc społeczna; • akcje charytatywne i edukacyjne. Coraz częściej używa się też międzynarodowego określenia NGO, które jest skrótem angielskiego non-governmental organization. Natomiast Ustawa o działalności pożytku publicznego i wolontariacie z 2003 roku wprowadziła pojęcie organizacji pożytku publicznego w odniesieniu do organizacji, które prowadzą działalność społecznie użyteczną w sferze zadań publicznych określonych w tej ustawie. Co prawda organizacje non-profit, jak sama nazwa wskazuje nie są nastawione na zysk, nie znaczy to jednak, że takowego osiągać nie mogą. Zasadnicza różnica między ich działalnością a drugim sektorem polega na tym, że w NGO dochody nie są dzielone między pracowników czy wolontariuszy, a są przeznaczone na dalszą działalność organizacji. Dokonując klasyfikacji obszarów działania organizacji pozarządowych można wyróżnić następujące ich typy: • organizacje samopomocy – działają na rzecz swoich członków; • organizacje opiekuńcze – świadczą usługi dla wszystkich, którzy tego potrzebują lub dla określonej kategorii osób; • organizacje przedstawicielskie – reprezentują interesy jakiejś społeczności; • organizacje hobbystyczno-rekreacyjne – grupy osób zainteresowanych określoną sferą działalności; • organizacje zadaniowe – często wykonują funkcje zlecone przez władze; • organizacje mniejszości – reprezentujące interesy grup mniejszościowych na przykład religijnych, wyznaniowych, narodowościowych; • organizacje „tradycyjne” – o szerokiej formule działalności jak i osób, na rzecz których działają;

14

• organizacje tworzone ad hoc – powstają dla przeprowadzenia określonej akcji.2

Trzeci sektor w Unii Europejskiej
Rozwój organizacji w ramach trzeciego sektora w krajach zachodnich ma wieloletnią tradycję. Stanowią one czynnik opiniotwórczy na poziomie legislacyjnym w skali kraju, jak również są ważnym elementem w procesie podejmowania decyzji na niższych szczeblach. Podstawy prawne funkcjonowania organizacji pozarządowych w Unii Europejskiej stworzył Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską (TWE). Nie wymieniając pojęcia organizacji pozarządowej, merytorycznie stworzył on podstawy funkcjonowania takich organizacji wskazując ich rolę we współczesnym społeczeństwie. W Traktacie stwierdza się, iż „Komisja ma zadanie popierania konsultacji między partnerami społecznymi na poziomie wspólnotowym i podejmuje wszelkie właściwe środki w celu ułatwienia ich dialogu, zapewniając stronom zrównoważone wsparcie”.3 Problematyce trzeciego sektora poświęcony jest również artykuł 257 TWE. Na jego mocy powołano Komitet Ekonomiczno-Społeczny stanowiący organ doradczy. W myśl wprowadzonych przez Traktat z Nicei zmian w artykule, Komitet składa się z przedstawicieli różnych gospodarczych i społecznych grup zorganizowanego społeczeństwa obywatelskiego. Kwestie funkcjonowania organizacji pozarządowych poruszone zostały również w dwóch deklaracjach: • deklaracji nr 23 w sprawie współpracy ze stowarzyszeniami charytatywnymi dołączonej do Traktatu z Maastricht; • deklaracji nr 38 w sprawie wolontariatu dołączonej do Traktatu Amsterdamskiego.4
2 3 4

Z. Lisiecki, Kilka uwag o roli organizacji pozarządowych w państwie demokratycznym, Fundusz Współpracy, Warszawa 1994, s. 5. Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską, art. 138. Opracowano na podstawie: www.ngo.pozytek.gov

15

Dwa równie istotne dokumenty wydała Komisja Europejska. Należą do nich: dokument z 6 czerwca 1997 r. „Promowanie organizacji społecznych i fundacji w Europie” („Promoting the role of Voluntary organisations and Fundations In Europe”)5 oraz „Komisja Europejska i organizacje pozarządowe: umacnianie partnerstwa” z 18 stycznia 2000 r. („The Commission and non-govermental organisations: building a stronger partnership”).6 Rola organizacji pozarządowych w budowaniu społeczeństwa obywatelskiego została dostrzeżona również w opiniach Europejskiego Komitetu Społeczno-Ekonomicznego7 oraz Białej Księdze przygotowanej przez Komisję Europejską (White Paper on European Governance).8 Komitet Ministrów zaleca, aby rządy państw członkowskich: • w swoim ustawodawstwie, politykach i praktykach kierowały się minimalnymi standardami przedstawionymi w niniejszym zaleceniu; • uwzględniały te standardy w monitorowaniu podjętych zobowiązań;
5

6 7

8

European Commission, 1997, Resolution on the Communication from the Commission on promoting the role of voluntary organizations and foundations in Europe (COM/97/0241 C-4 0546/97) Official Journal C-226 20/07/1998 P. 0066, Brussels. COM (2000)11 z 18 stycznia 2000 r. Patrz: Opinion of the European Economic and Social Committee on “European Governance – a White Paper” – Ref.: CES 357/2002 – 20 March 2002; “Organised civil society and European governance: the Committee’s contribution to the drafting of the White Paper” – Ref.: CES 535/2001 – 25 April 2001; “The Commission and non-governmental organisations: building a stronger partnership” – Ref.: CES 811/2000 – 13 July 2000; “The role and contribution of civil society organisations in the building of Europe” – Ref.: CES 851/99 – 22 September 1999; “Voluntary Organizations and Foundations in Europe” – Ref.: CES 118/98 – 28 January 1998 “Cooperation with charitable associations as economic and social partners in the field of social welfare” – Ref.: CES 1398/97 – 10 December 1997; teksty dostępne na http://www.eesc. europa.eu/sco/documents/index_en.asp COM (2001) 428 z 25 lipca 2001 r.

16

• dopilnowały, aby niniejsze zalecenie i towarzyszące mu uzasadnienie zostały przetłumaczone i w możliwie jak największym zakresie rozpowszechnione wśród organizacji pozarządowych i ogółu społeczeństwa, a także wśród parlamentarzystów, właściwych władz publicznych i instytucji oświatowych, oraz wykorzystywane w celu szkolenia urzędników. W zaleceniach tych określa się podstawowe zasady funkcjonowania organizacji pozarządowych. Wśród nich należy przede wszystkim wymienić: • organizacje pozarządowe powinny korzystać z prawa do wolności słowa oraz wszystkich pozostałych praw i wolności gwarantowanych powszechnie i w skali regionalnej, które mają zastosowanie do tych organizacji; • organizacje pozarządowe nie powinny podlegać zwierzchności władz publicznych; • organizacje pozarządowe posiadające osobowość prawną powinny korzystać z tych samych uprawnień, jakie zwykle otrzymują inne osoby prawne i powinny być objęte zobowiązaniami i sankcjami wynikającymi z prawa administracyjnego, cywilnego i karnego, które zwykle odnoszą się do osób prawnych; • ramy prawne podatkowe mające zastosowanie do organizacji pozarządowych powinny sprzyjać ich powstawaniu i ciągłości działania; • organizacje pozarządowe nie powinny rozdzielać między swoich członków lub założycieli żadnych zysków, które mogą pochodzić z ich działalności, ale mogą wykorzystywać ją dla potrzeb realizacji swoich celów; • działania lub zaniechania władz publicznych dotyczące danej organizacji pozarządowej powinny podlegać kontroli administracyjnej i zaskarżeniu przez tę organizację przed niezależnym i bezstronnym sądem posiadającym pełną jurysdykcję.9
9

Zalecenie CM/Rec(2007)14 Komitetu Ministrów dla państw członkowskich w sprawie status prawnego organizacji pozarządowych w Europie (Przyjęte przez Komitet Ministrów w dniu 10 października 2007 r. na 1006 posiedzeniu Zastępców Ministrów.

17

Ważnym elementem zawartym w zaleceniach jest również wskazanie na źródła finansowania działalności organizacji pozarządowych. I tak w artykule 50 zawarto następujący tekst: „Organizacje pozarządowe powinny mieć prawo ubiegania się i pozyskiwania finansowania – środków pieniężnych i darowizn rzeczowych – nie tylko od organów publicznych w swoim kraju, ale również ze strony ofiarodawców instytucjonalnych lub indywidualnych, agencji innego państwa lub agencji wielostronnych, z zastrzeżeniem jedynie przepisów mających ogólne zastosowanie do odprawy celnej, wymiany walutowej i prania pieniędzy, a także przepisów dotyczących finansowania wyborów i partii politycznych.”10 Organizacje pozarządowe w Unii Europejskiej powiązane są często w sieci wzajemnych kontaktów, tworząc w ten sposób organizacje parasolowe, tzw. platformy wspólnych działań lub też fora dyskusji. Obecnie można wyróżnić pięć rodzajów organizacji pozarządowych mających swe przedstawicielstwa w Brukseli: • organizacje działające w dziedzinie ochrony środowiska, koordynowane przez organizację parasolową Greek G8; • organizacje o charakterze społecznym, koordynowane przez Platformę Społeczną (platform of European Social NGOs); • organizacje działające w dziedzinie rozwoju, koordynowane przez Komitet Łącznikowy Organizacji Pozarządowych na rzecz Rozwoju (Liasion Committee of Development NGOs); • organizacje zajmujące się ochroną praw człowieka, regularnie spotykające się na posiedzeniach Grupy Konwentowej ds. Praw Człowieka (Human Rights contact group) organizowanych przez Amnesty International, FIDH (Fédération Internationale des Droits de l’Homme) oraz Human Rights Watch; • Stałe Forum Społeczeństwa Obywatelskiego (Pernament Civil Society Forum).11
10 11

Tamże. A. Bartol, Organizacje pozarządowe w Unii Europejskiej, „Biuletyn Analiz UKIE” 9/2002, s. 64.

18

W tej części opracowania warto również wskazać na doświadczenia krajów, które mają wieloletnie tradycje w kwestii ustaleń prawnych dotyczących wszelkich organizacji społecznych. Podstaw funkcjonowania organizacji pozarządowych należy szukać na poziomie rozwiązań prawnych danego kraju członkowskiego. Głównymi aktami prawnymi, które zawierają przepisy dotyczące organizacji pozarządowych są konstytucje i ustawy. Konstytucja francuska z 1985 roku nie mówi o organizacjach pozarządowych, nie porusza również kwestii wolności zrzeszania. Ta kwestia została uregulowana w ustawie z dnia 1 lipca 1901 roku o umowie stowarzyszenia. W myśl artykułu 1 ustawy, stowarzyszenie jest umową dwóch lub więcej osób kierujących swoją wiedzę, aktywność w innych celach niż podział zysków. Przepisy te stosowane są do wszelkiego rodzaju zrzeszeń, choć zauważyć należy, że ustawa przewiduje pewne odrębności. Dotyczy to partii politycznych czy związków zawodowych, które funkcjonują w oparciu o odrębne uregulowania prawne. Ponadto w trzech departamentach wcielonych w latach 1871–1918 do Niemiec obowiązują odrębne przepisy. Konstytucja Republiki Federalnej Niemiec z 23 maja 1949 roku zawiera trzy zasady stanowiące fundamenty tego sektora. Pierwszą zasadę odnaleźć można w artykule 9 Konstytucji, który głosi: „wszyscy Niemcy mają prawo zakładania związków i stowarzyszeń”.12 Konstytucja przewiduje też zasadę subsydiarności, oznaczającej prawo państwa do ingerencji w celu zaspokojenia potrzeb jednostki. Zastrzega jednak pewne warunki. Muszą wcześniej zostać użyte inne źródła pomocy, na przykład rodzina lub inne organizacje. Dzięki temu w Niemczech usługi społeczne świadczą organizacje niezorientowane na zyski, ale finansowane przez państwowy system ubezpieczeń społecznych. Poza tym w myśl zasady federalizmu większość spraw dotyczących polityki społecznej rozstrzygane są na poziomie lokalnym i regionalnym.

12

Konstytucja Republiki Federalnej Niemiec.

19

W Wielkiej Brytanii brak jest jednego nadrzędnego wobec pozostałych aktu normatywnego. Brytyjską konstytucję stanowią normy kształtujące się w różnych okresach rozwoju państwowości. Prawo zwyczajowe, orzecznictwo sądów, konwencje konstytucyjne oraz prawo pisane stanowią źródła prawa. W związku z tego typu rozwiązaniami kwestii tworzenia się prawa, brak jest pojęcia organizacji społecznych.

Podstawy prawne funkcjonowania organizacji pozarządowych w Polsce
W prawie polskim definicję organizacji pozarządowej podaje artykuł 3 ustęp 2 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 roku o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, w myśl którego „organizacjami pozarządowymi są, niebędące jednostkami sektora finansów publicznych, w rozumieniu przepisów o finansach publicznych, i nie działające w celu osiągnięcia zysku, osoby prywatne lub jednostki nieposiadające osobowości prawnej utworzone na podstawie przepisów ustaw, w tym fundacje i stowarzyszenia”.13 Powyższa definicja nie obejmuje: partii politycznych, związków zawodowych i organizacji pracodawców, samorządów zawodowych, fundacji, których jedynym fundatorem jest Skarb Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego, fundacji utworzonych przez partie polityczne, klubów sportowych będących spółkami działającymi na podstawie odrębnych przepisów.14 Ustawa szczegółowo określa sferą działań publicznych obejmującej zadania w dziedzinach: • pomocy społecznej, w tym pomocy rodzinom i osobom będącym w trudnej sytuacji życiowej oraz wyrównania szans tych rodzin i osób;

13 14

Dz.U. z 2003 r. Nr 96, poz. 873 z późn. zm. Tamże.

20

• zapewnienia zorganizowanej opieki byłym żołnierzom zawodowym, którzy uzyskali uprawnienia do emerytury wojskowej lub wojskowej renty inwalidzkiej, inwalidom wojennym, i wojskowym oraz kombatantom; • działalności charytatywnej; • podtrzymywania tradycji narodowej, pielęgnowania polskości oraz rozwoju świadomości narodowej, obywatelskiej i kulturowej; • działalności na rzecz mniejszości narodowych; • ochrony i promocji zdrowia oraz działania na rzecz osób niepełnosprawnych; • promocji zatrudnienia i aktywizacji zawodowej osób pozostających bez pracy i zagrożonych zwolnieniem z pracy, a także upowszechniania i ochrony praw kobiet oraz działalność na rzecz równych praw kobiet i mężczyzn; • działalności wspomagającej rozwój gospodarczy, w tym rozwój przedsiębiorczości; • działalności wspomagającej rozwój wspólnot i społeczności lokalnych; • nauki, edukacji, oświaty i wychowania, a także upowszechniania kultury fizycznej i sportu; • krajoznawstwa oraz wypoczynku dzieci i młodzieży; • kultury, sztuki, ochrony dóbr kultury i tradycji; • ekologii i ochrony zwierząt oraz ochrony dziedzictwa przyrodniczego; • porządku i bezpieczeństwa publicznego oraz przeciwdziałania patologiom społecznym, a także upowszechniania wiedzy i umiejętności na rzecz obronności państwa; • upowszechniania i ochrony wolności i praw człowieka oraz swobód obywatelskich, a także działań wspomagających rozwój demokracji; • ratownictwa i ochrony ludności oraz pomocy ofiarom katastrof, klęsk żywiołowych, konfliktów zbrojnych i wojen w kraju i za granicą; • upowszechniania i ochrony praw konsumentów;

21

• działań na rzecz integracji europejskiej oraz rozwijania kontaktów i współpracy między społeczeństwami; • promocji i organizacji wolontariatu.15 Ustawodawca przyjmując tak szeroki zakres działalności organizacji pozarządowych chciał w ten sposób z jednej strony pobudzić społeczeństwo do tworzenia społeczności lokalnych, a z rugiej strony wypełnić lukę, która istniej między obywatelem a organami państwa.

Rozwój trzeciego sektora w Polsce
Po II wojnie światowej rozwój sektora pozarządowego w Polsce datuje się na 1984 rok, kiedy uchwalono ustawę o fundacjach. W realiach poprzedniego ustroju liczba nowo tworzonych podmiotów w postaci organizacji pozarządowych (fundacji) była niewielka (patrz tabela 1.). Natomiast wpływ państwa na ich funkcjonowanie był relatywnie bardzo silny. W ciągu pierwszych lat po uchwaleniu ustawy nie odnotowano wielkiego wzrostu powstawania organizacji trzeciego sektora. W okresie 5 lat (od 1984 do 1989 roku) zarejestrowano ich zaledwie 287. Główne obszary ich działania to:
TABELA 1. Liczba rejestrowanych fundacji w polsce w latach 1984–1989
Rok 1984 1985 1986 1987 1988 1989 ŁĄCZNIE

A. Liczba zarejestrowanych fundacji na koniec roku B. W każdym roku liczba nowych fundacji (rok następny – rok poprzedni)

3

9

21

48

99

287

287

3

6

12

27

51

188

287

Źródło: raport NIK z 1992 roku na temat fundacji. www.osektorze.ngo.pl
15

Dz.U. z 2003 r. Nr 96, poz. 873 z późn. zm.

22

pomoc i opieka społeczna; obszar kulturalno-artystyczny; nauka i oświata; gospodarka. Dynamiczny rozwój organizacji pozarządowych obserwujemy po przemianach ustrojowych w roku 1989. (patrz wykres 1.)
WYKRES 1. Liczba zarejestrowanych organizacji pozarządowych (REGON)
6000 5500 5000 4500 4000 3500 3000 2500 2000 1500 1000 500 0

• • • •

1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Stowarzyszenia poza OSP Fundacje

Źródło: www.civicpedia.ngo.pl

Po roku 1989 obserwujemy szczególnie dynamiczny rozwój, którego szczyt przypada na 2000 rok (ponad 5 tys.). W ciągu kolejnych dwóch lat można natomiast odnotować znaczny spadek ich liczby (do poniżej 3 tys.). Od 2003 roku obserwuje się zaś permanentny spadek liczby nowo rejestrowanych organizacji pozarządowych. Na polu nowotworzonych fundacji nie widać równie wielkiego dynamizmu. Przyczyn takiego stanu upatruje się w poprawie sytuacji na rynku pracy i spadku bezrobocia. Innym równie istotnym czynnikiem wydaje się emigracja młodych, aktywnych ludzi, którzy potencjalnie mogliby się przyczynić do rozwoju sektora NGO. Z badań Stowarzyszenia Klon/Jawor („Wolontariat, filantropia i 1% – raport z badań 2007”, „Indeks Społeczeństwa Obywatelskiego 2007”) wynika, że „w Polsce spada zaangażowanie obywateli w działalność społeczną. Jest

23

mniej wolontariuszy (ich procent wśród dorosłych Polaków spadł z 21,9% w 2006 roku do 13,2% w roku 2007), mniej członków organizacji (22,4% Polaków w 2006 roku i 13,2% w roku 2007), coraz mniej osób bez wynagrodzenia pracuje dla swojej społeczności lokalnej. W malejącej liczbie nowo powstałych organizacji odzwierciedla się więc również ten niepokojący, społeczny trend.”16 Z rejestru podmiotów gospodarki narodowej REGON wynika, że w pierwszym kwartale 2008 roku było zarejestrowanych w nim 58 237 stowarzyszeń (nie licząc Ochotniczych Straży Pożarnych) oraz 9 106 fundacji.17 Oceniając geograficzne rozmieszczenie organizacji pozarządowych można zauważyć istotne pod tym względem ich zróżnicowanie. Widoczne jest to szczególnie w obszarze miasto – wieś oraz wschodnia a północno-zachodnia część kraju. (patrz rycina 1.). Według badań przeprowadzonych w 2006 r. blisko 19% wszystkich zarejestrowanych w Polsce organizacji pozarządowych miało swoją siedzibę w gminach wiejskich oraz wiejskich częściach gmin wiejsko-miejskich. Pozostałe 69% tych organizacji swoją siedzibę posiadało w gminach miejskich. Jeśli chodzi o rozmieszczenie sektora pozarządowego w skali województw zdecydowanie dominuje tu województwo mazowieckie, a kolejne w rankingu są województwa małopolskie i pomorskie (patrz ryc. 1). Na ostatnim miejscu w tym rankingu znalazło się województwo opolskie. Aktywność obywatelska, mierzona ilością organizacji pozarządowych staje się bardziej widoczna, jeśli odniesiemy ją do liczby mieszkańców. Posługując się takim wskaźnikiem można odnotować, iż czołowe miejsce w rankingu zajmują województwa: mazowieckie, lubuskie i warmińsko-mazurskie (w przeli16 17

www.civicpedia.ngo.pl Nie oznacza to, że wszystkie aktualnie funkcjonują, gdyż nie wymaga się wyrejestrowania niedziałającej już organizacji. Liczbę aktywnie działających organizacji szacuje się na 60–75%, co stanowi 40–50 tys. podmiotów.

24

czeniu na 10 tys. mieszkańców). Na ostatnim miejscu plasuje się obok województw świętokrzyskiego, opolskiego, kujawskopomorskiego i lubelskiego, Śląsk jako region z najmniejszą ilością tychże organizacji.
RYCINA 1. Liczba stowarzyszeń i fundacji w województwach w wartościach bezwzględnych i w przeliczeniu na 10 tys. mieszkańców

Źródło: www.civicpedia.ngo.pl

Szczegółowe obszary będące w zainteresowaniu działań organizacji pozarządowych przedstawiono w tabeli 2.

25

TABELA 2. Pola działań organizacji w roku 2006
Procent wskazań na jedno, najważniejsze pole działań 2004 Procent wskazań na jedno, najważniejsze pole działań 2006 Procent wskazań na wszystkie pola prowadzonej działalności 2006

Pola działań

Sport, turystyka, rekreacja, hobby Kultura i sztuka Edukacja i wychowanie Usługi socjalne, pomoc społeczna Ochrona zdrowia Rozwój lokalny w wymiarze społ. i materialnym Rynek pracy, zatrudnienie, aktywizacja zawodowa Ochrona środowiska Sprawy zawodowe, pracownicze, branżowe Prawo, prawa człowieka, działalność polityczna Badania naukowe Wsparcie instytucji, org. pozarz. i inicjatyw obywatelskich Religia Działalność międzynarodowa Pozostała działalność
Źródło: www.civicpedia.ngo.pl

38,6% 11,6% 10,3% 10,0% 8,2% 6,5%

39,2% 12,8% 10,3% 9,9% 8,0% 5,9%

46,7% 23,1% 35,6% 20,5% 16,8% 13,4%

– 3,6% 2,9% 2,6% 1,8% 1,4% 0,3% 0,7% 1,6%

2,3% 2,2% 1,9% 1,8% 1,3% 1,0% 0,8% 0,6% 2,0%

8,8% 8,8% 3,9% 6,9% 5,6% 9,5% 3,0% 7,0% 4,7%

26

Do głównych obszarów działalności organizacji pozarządowych, które wzięły udział w przeprowadzonym przez fundację badaniu „Kondycja sektora organizacji pozarządowych w Polsce 2006” należy sport, rekreacja, turystyka lub hobby (stanowią ok. 40% wszystkich organizacji pozarządowych w Polsce). Na kolejnych miejscach znajduje się działalność w sferach: • kultury i sztuki (ok. 13%); • edukacji i wychowania (ok. 10%); • usług socjalnych i pomocy społecznej (ok. 10%); • ochrony zdrowia (ok. 8%). Należy jednak podkreślić, że jest ich procentowo znacznie mniej.18
TABELA 3. Formy działań organizacji
Procent organizacji, które wskazują daną formę, jako jedną z 3 najważniejszych form swoich działań 2004 1 2 2006 3 Procent organizacji, które prowadziły daną formę działań w ciągu ostatnich 2 lat 2004 4 2006 5

Formy działań

Bezpośrednie świadczenie usług członkom, podopiecznym lub klientom organizacji Mobilizowanie i edukowanie opinii publicznej dla poparcia działań organizacji, prowadzenie kampanii społecznych itp.
18

63,8

58,1

71

64,2

26,2

20,1

45,1

32,6

Badanie „Kondycja sektora organizacji pozarządowych w Polsce 2006” zostało zrealizowane na losowej, reprezentatywnej próbie 104316 organizacji pozarządowych (stowarzyszeń i fundacji), jako część większego badania „Kondycja sektora ekonomii społecznej w Polsce 2006”. Badanie realizowano między połową kwietnia a połową sierpnia 2006 roku w trakcie bezpośredniego wywiadu ankietowego. Realizacji badania podjęło się Centrum Badania Opinii Społecznej.

27

TABELA 4. cd.
1 2 3 4 5

Reprezentowanie i rzecznictwo interesów członków, podopiecznych/klientów organizacji Finansowe lub rzeczowe wspieranie osób indywidualnych Organizowanie debat, seminariów i konferencji, na tematy ważne dla organizacji Animowanie współpracy między organizacjami/instytucjami w Polsce (inicjowanie wspólnych akcji, spotkań, wymiana doświadczeń itp.) Finansowe wspieranie projektów prowadzonych przez inne organizacje lub instytucje Wydawanie czasopism, biuletynów, raportów itp. na tematy związane z misją organizacji Organizowanie wzajemnego wsparcia członków organizacji, grup samopomocowych (w tym np. usługi wzajemnościowe, działalność spółdzielcza) Uczestniczenie w debatach (względnie sporach) z administracją publiczną różnych szczebli, np. uczestniczenie lub organizowanie, konsultacji społecznych, kampanii, protestów, petycji itp.

28,1

19,5

41,6

31,1

19,3

19,3

26,9

27

22,8

17,6

38,9

33,1

13,2

14,1

35,7

28,7

4,9

10,8

12,6

17,2

10,7

9,9

26,6

21,1

9,6

15,2

11,5

9

32,9

24,1

28

TABELA 3. cd.
1 2 3 4 5

Wspieranie innych organizacji pozarządowych i inicjatyw obywatelskich poprzez dostarczenie im informacji, poradnictwa, konsultacji, szkoleń lub innych form wsparcia Organizowanie targów, wydarzeń służących promocji usług lub produktów organizacji Animowanie współpracy międzynarodowej między instytucjami i organizacjami o podobnych celach Badania naukowe, zbieranie i przetwarzanie danych Rzecznictwo, działania lobbingowe, wpływanie na zmiany o charakterze systemowym, np. prace na rzecz zmiany prawa
Źródło: www.civicpedia.ngo.pl

8

8,8

23,9

19,5

7,5

13,2

8

6,3

16

11,5

5,8

5,7

12,1

12

4,1

2,7

11,8

9

Z danych tabeli 3. wynika, że prawie we wszystkich pozycjach następuje spadek wskazań jednej podstawowej formy działalności, co świadczy o rozszerzaniu obszaru aktywności organizacji pozarządowych. Dowodzi tego także druga część wyżej wymienionej tabeli, z której wynika, że w ostatnich dwóch latach wyraźnie zmniejszył się udział organizacji, które prowadziły tę samą formę działania. Wyraźnym wyjątkiem jest tu pozycja: finansowe wspieranie projektów prowadzonych przez inne organizacje lub instytucje. Dane te dowodzą pozytywnej tendencji rosnącego zainteresowania organizacji pozarządowych pozyskiwania środków finansowych, w tym także funduszy europejskich.

29

Formy prawno-organizacyjne działalności organizacji pozarządowych
W Polsce podstawowymi formami prawnymi prowadzenia działalności społecznej są fundacje i stowarzyszenia. Spośród tych form na szczególną uwagę zasługuje fundacja ze względu na swą wieloletnią tradycję zarówno w Polsce jak i na świecie.19 Prawo polskie stanowi, iż fundacja to organizacja ustanowiona dla celów społecznie lub gospodarczo użytecznych takich jak: ochrona zdrowia, rozwój gospodarki i nauki, oświata i wychowanie, kultura i sztuka, opieka i pomoc społeczna, ochrona środowiska oraz opieka nad zabytkami. Fundację mogą powołać osoby fizyczne lub osoby prawne. Siedziba fundacji powinna znajdować się na terytorium Polski. Statut fundacji musi określać jej nazwę, siedzibę i majątek, cele, zasady, formy i zakres działalności fundacji, skład i organizację zarządu, sposób powoływania oraz obowiązki i uprawnienia tego organu i jego członków. Statut może zawierać również inne postanowienia na przykład dotyczące prowadzenia przez fundację działalności gospodarczej, z której zyski przeznaczane są na realizację celów statutowych. Wartość
19

Początki działalności fundacji na ziemiach polskich sięgają XII i XIII wieku. Wtedy to zaczęły powstawać przytułki dla ubogich przy parafiach lub inne organizacje przyzakonne np. szpital maltański założony przez joannitów w Poznaniu (1170–1180), czy też w Krakowie (1200–1220) i Wrocławiu (1214) przez duchaków de Sixia. Do najsłynniejszych polskich fundacji należy chociażby Fundacja Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, która została powołana na mocy oświadczenia Józefa Maksymiliana Ossolińskiego z 17 lipca 1804 r., zgodnie z którym cały majątek po śmierci Fundatora stał się „publiczną własnością Kraju i Narodu”. Większość najsłynniejszych i posiadających największe aktywa fundacji znajduje się w Stanach Zjednoczonych. Można tu wymienić chociażby Fundację Forda czy Fundację Rockefellera. Wśród tych najprężniej działających na uwagę zasługuje również znajdująca się w Nowym Jorku Kościuszko Foundation, która zajmuje się promocją polskiej nauki i kultury, przyznaje stypendia polskim naukowcom, artystom. Wśród innych znanych światowych fundacji znajduje się Fundacja Alfreda Nobla przyznająca nagrody w wielu dziedzinach nauki, sztuki.

30

majątkowych środków przeznaczonych na działalność gospodarczą fundacji nie może być niższa niż 1000 zł. Fundacja podlega obowiązkowi wpisu do Krajowego Rejestru Sądowego. O wpisaniu fundacji do rejestru, sąd zawiadamia ministra właściwego ze względu na zakres jego działania i cele fundacji, na ręce którego fundacja składa coroczne sprawozdania z swojej działalności. Organem kierującym działalnością fundacji oraz reprezentującym ją na zewnątrz jest zarząd. Fundacja może przyjmować darowizny, spadki, zapisy, dotacje, środki z publicznych zbiórek.20 Stowarzyszenie jest to dobrowolne, trwałe zrzeszenie, które nie powstaje dla zysku. Stowarzyszenie ustala swoje cele, program działania, struktury organizacyjne, może również uchwalać wewnętrzne akty dotyczące jego działalności. Działa w oparciu o pracę wolontarystyczną swoich członków, może jednak zatrudniać pracowników. Stowarzyszenie założyć mogą polscy obywatele posiadający pełną zdolność do czynności prawnych i niepozbawieni praw publicznych. Stowarzyszenie musi zostać wpisane do Krajowego Rejestru Sądowego, w wyniku czego uzyskuje osobowość prawną. Działalność stowarzyszeń nadzorują właściwi ze względu na ich siedziby wojewoda i starosta.21 Stowarzyszenie może założyć minimum 15 osób; muszą one uchwalić jego statut oraz wybrać komitet założycielski. Środki finansowe na swoją działalność stowarzyszenie pozyskuje ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, własnej działalności, majątku stowarzyszenia oraz ofiarności publicznej. Stowarzyszenie może prowadzić działalność gospodarczą, z której dochody muszą być przeznaczone na realizację celów statutowych (nie mogą być dzielone między jego członków). Może też otrzymywać dotacje. W przy20

21

Opracowane na podstawie ustawy o fundacjach z dnia 6 kwietnia 1984 roku ze zmianami Dz.U. 1991.46.203, 2001.01.01, zm. Dz.U. 1997.121.769, 2001.03.30, zm. Dz.U. 2000.120.1268, 2003.11.17, zm. Dz.U. 2003.162.1568, 2006.01.01, zm. Dz.U. 2005.175.1462, 2006.03.02, zm. 2006.03.02. Wojewoda nadzoruje stowarzyszenia jednostek samorządu terytorialnego, natomiast starosta sprawuje nadzór nad pozostałymi stowarzyszeniami.

31

padku rozwiązania stowarzyszenia, likwidator musi złożyć do sądu wniosek o wykreślenie stowarzyszenia z Krajowego Rejestru Sądowego. Drugą formą stowarzyszenia jest stowarzyszenie zwykłe, które nie posiada osobowości prawnej. Mogą je założyć co najmniej 3 osoby. Założyciele stowarzyszenia zwykłego mają obowiązek powiadomić na piśmie, właściwy ze względu na przyszłą siedzibę stowarzyszenia, organ nadzorujący. W odróżnieniu od stowarzyszenia, stowarzyszenie zwykłe nie może prowadzić działalności gospodarczej, przyjmować darowizn, spadków i zapisów oraz otrzymywać dotacji i korzystać z ofiarności publicznej. Jedynym źródłem jego finansowania są składki członkowskie.22
TABELA 4. Podstawowe cechy fundacji, stowarzyszenia i stowarzyszenia zwykłego
Fundacja 1 2 Stowarzyszenie 3 Stowarzyszenie zwykłe 4

Osobowość prawna Podstawa prawna

Tak Ustawa o fundacjach z dnia 6 kwietnia 1984 roku ze zmianami Dz.U. 1991.46.203, 2001.01.01, zm. Dz.U. 1997.121.769, 2001.03.30, zm. Dz.U. 2000.120.1268, 2003.11.17, zm. Dz.U. 2003.162.1568,

Tak Ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 roku Prawo o stowarzyszeniach Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855, z 2003 r. Nr 96, poz. 874, z 2004 r. Nr 102, poz. 1055.

Nie Ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 roku Prawo o stowarzyszeniach Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855, z 2003 r. Nr 96, poz. 874, z 2004 r. Nr 102, poz. 1055.

22

Ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach, Dz.U. z 1989 r. Nr 20 poz. 104. Opracowano na podstawie: Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855, z 2003 r. Nr 96, poz. 874, z 2004 r. Nr 102, poz. 1055.

32

TABELA 4. cd.
1 2 3 4

2006.01.01, zm. Dz.U. 2005.175.1462, 2006.03.02, zm. 2006.03.02 Minimalna liczba założycieli Fundację może powołać jedna osoba Stowarzyszenie posiadające osobowość prawną może powołać przynajmniej 15 osób. Stowarzyszenie zwykłe mogą powołać 3 osoby

Wewnętrzne organy

Obowiązkowe jednostki organizacyjne: – Zarząd fundacji

Obowiązkowe jed- Brak wytycznych nostki organizacyjne: – Walne zebranie członków – Organ kontroli wewnętrznej – Zarząd Nie dotyczy ze względu na brak możliwości prowadzenia działalności gospodarczej.

Minimalna, początkowa wartość środków majątkowych przeznaczonych na działalność gospodarczą.

1000 złotych, gdy Brak wytycznych. fundacja w statucie deklaruje prowadzenie działalności gospodarczej: 1. W rozmiarze służącym jej celom. 2. Na zasadach określonych w statucie. Składki członkowskie, darowizny, spadki, zapisy, dochody z własnej działalności gospodarczej, dochodyz majątku stowarzyszenia,

Źródło finan- Środki przeznasowania czone przez fundatora na realizację celów statutowych i / lub prowadzenie działalności gospodarczej i / lub darowizny, zapisy,

Jedynym źródłem finansowania stowarzyszenia zwykłego są składki członkowskie, nie może prowadzić działalności gospodarczej,

33

TABELA 4. cd.
1 2 3 4

subwencje, dotacje, spadki. Dochód uzyskany z działalności gospodarczej nie może być przeznaczony do podziału pomiędzy założycieli, pracowników fundacji.

dochody z ofiarności publicznej, subwencje, dotacje. Dochód uzyskany z działalności gospodarczej nie może być przeznaczony do podziału pomiędzy członków stowarzyszenia. Podobnie jak w przypadku fundacji.

przyjmować darowizn, spadków i zapisów, otrzymywać dotacji oraz korzystać ofiarności publicznej.

Zobowiązania z tytułu podatku dochodowego od osób prawnych.

Fundacja nie płaci podatku dochodowego pod warunkiem, że przeznacza swoje dochodów na działalność statutową, która jest zgodna z ulgami podatkowymi określonymi w ustawie o podatku dochodowym od osób prawnych.

Nie dotyczy ze względu na brak możliwości prowadzenia działalności gospodarczej.

Źródło: opracowanie własne

Wśród źródeł finansowania, fundusze Unii Europejskiej powinny, jak by się mogło wydawać, odgrywać coraz większe znaczenie. Tymczasem niepokojącym zjawiskiem jest zmniejszające się zainteresowanie pozyskiwaniem tych środków. Jest to widoczne zarówno w sferze deklaratywnej, jak i w praktycznym obszarze. Jeszcze w 2004 roku aż 70% organizacji pozarządowych deklarowało chęć skorzystania z unijnych środków zaś w 2008 roku liczba ta spadła do 54%. W rzeczywistości w latach 2004–2008

34

z możliwości tej skorzystało zaledwie 20% organizacji.23 Można przypuszczać, że małe zainteresowanie funduszami Unii Europejskiej związane jest z faktem, iż osoby zatrudnione w trzecim sektorze pracują na zasadzie wolontariatu i mogą nie posiadać niezbędnej do tego wiedzy. Równie istotne wydaje się, że kadra tego typu organizacji jest nieliczna. Ważną rolę w intensyfikacji zainteresowania kwestią pozyskiwania unijnych środków finansowych, właściwego zdiagnozowania funduszy, odegrać może liczna już obecnie grupa zawodowa Konsultantów Funduszy Europejskich posiadająca Akredytacje KFE nadawaną w ramach Education and Accreditation Program – European Funds Advisor.

23

M. Gumkowska, J. Herbst, Najważniejsze pytania – podstawowe fakty. Polski sektor pozarządowy 2008, Stowarzyszenie Klon/Jawor, publikacja przygotowana na podstawie danych z badania przeprowadzonego na ogólnopolskiej, reprezentatywnej próbie 1700 organizacji pozarządowych w pierwszym kwartale 2008 roku przez ankieterów firmy PBS DGA.

35

WALDEMAR SŁUGOCKI

organizacji pozarządowych w świetle współpracy z jednostkami samorządu terytorialnego

Perspektywy rozwoju

Wstęp
Wraz z rozwojem w Polsce demokracji i społeczeństwa obywatelskiego coraz większą rolę w naszym życiu odgrywają organizacje pozarządowe. Rozwój różnorodnych prywatnych instytucji i organizacji pozarządowych jest jednym z najważniejszych procesów na drodze budowy demokratycznego państwa i gospodarki opartej na konkurencji. Potrzeby aktywności ludzi wynikają z ich natury, chociaż nie zawsze aktywności ludzkiej sprzyja czas, miejsce i warunki, w których przyszło im żyć. Można zatem stwierdzić, że bez względu na miejsce i czas, ludzie organizują się w grupy, przyjmują wspólne cele, zadania, podejmują działania i inicjatywy, które są zgodne z ich założeniami i mają przynieść im określone rezultaty. Człowiek jest istotą społeczną i jedną z jego potrzeb jest przynależność do grupy formalnej bądź nieformalnej. W danej społeczności możemy określić bardzo różne i niejednokrotnie liczne grupy, które skupiają osoby o podobnych zainteresowaniach, przyzwyczajeniach, z podobnymi doświadczeniami i charakteryzującymi się zbliżonymi potrzebami. Grupy te wpływają na aktywność społeczności lokalnych. Wpływają na stan i pozycje społeczności, jej

36

obraz we własnym środowisku jak i prestiż na zewnątrz. Jedne społeczności są bardziej a inne mniej aktywne. Jedne mają więcej wspólnych działań, inne mniej i różnią się one też co do stopnia efektywności. Wśród członków danej społeczności można łatwiej lub trudniej zauważyć lidera lub liderów, dzięki którym powstają nowe pomysły, nowe cele i programy ich realizacji dla dobra całej społeczności.1 Jedną z podstawowych form samoorganizacji obywateli są organizacje pozarządowe (non-governmental organization). Organizacje pozarządowe, fundacje i stowarzyszenia pojawiły się w Polsce mniej więcej w tym samym czasie, co w państwach Europy Zachodniej. Początkowo zajmowały się przede wszystkim działalnością charytatywną, później podjęły również działalność korporacyjną, kulturalną, edukacyjną i naukową oraz działalność związaną z propagowaniem idei rozwoju społecznego i społecznej solidarności. Niektóre miały charakter wyznaniowy, inne całkowicie świecki. W okresie II Rzeczpospolitej (1918–1939) organizacje pozarządowe rozwijały się bardzo intensywnie. II wojna światowa i okres dominacji komunistycznej, który po niej nastąpił, spowodował ogromny spadek społecznej aktywności. Część organizacji pozarządowych została zlikwidowana (ich majątki przejęło państwo), część włączono w ideologiczne struktury. Ich rozwój możliwy był w Polsce dzięki przełomowym wydarzeniom roku 1989, ponieważ wraz z rozwojem w Polsce demokracji i społeczeństwa obywatelskiego coraz większą rolę zaczęły odgrywać organizacje pozarządowe, zwane trzecim sektorem. Godnym odnotowania jest fakt, że organizacje pozarządowe w odróżnieniu od organów publicznych, lecz podobnie jak biznes, są prywatne i powstają z inicjatywy ich założycieli. Natomiast w odróżnieniu od biznesu, a podobnie jak władze publiczne, działają w interesie publicznym a nie prywatnym. Sektor ten jest częścią każdego efektywnego i demokratycznie funkcjonującego
1

D. Piechowicz, Organizacje pozarządowe jako forma aktywności społeczności lokalnych, www.ofos.opole.pl

37

państwa i społeczeństwa. Organizacje tego typu dostarczają usług obywatelom, niejednokrotnie wypełniając lukę, której nie zapełnia sektor publiczny i rynkowy. Realizują zadania, które wynikają z polityki państwa, również te, których pomimo istniejącego zapotrzebowania nie realizują podmioty publiczne, czy też podmioty prywatne zorientowane na zysk. Jak już wcześniej zauważono, po roku 1989 r. organizacje pozarządowe przeżywają swój renesans, dzięki przywróconej swobodzie zrzeszania się i zakładania stowarzyszeń. Część organizacji z tradycjami sięgającymi okresu przedwojennego została restytuowana i podjęła swoją statutową działalność (np. Caritas Polska – duszpasterska instytucja charytatywna Episkopatu Polski, czy YMCA – Związek Młodzieży Chrześcijańskiej, organizacja apolityczna i świecka pracująca we współpracy z organizacjami, urzędami państwowymi i samorządami, nad zaspokojeniem potrzeb społeczności lokalnych). Powstało wiele nowych fundacji i stowarzyszeń wychodzących naprzeciw problemom i potrzebom nowoczesnego społeczeństwa. Pojawiły się organizacje, których głównym zadaniem jest przeciwdziałanie skutkom plag społecznych, takich jak: bezdomność, alkoholizm i narkomania. W suwerennej Polsce organizacje pozarządowe zajęły się także działalnością edukacyjną wśród młodzieży, tworząc niepubliczne szkoły lub fundacje wspomagające szkoły państwowe. Powstały fundusze stypendialne i programy pomocy skierowane do uzdolnionych, ale niezamożnych uczniów oraz tych, którzy chcą kontynuować naukę za granicą. Na polskich uczelniach działają organizacje studenckie, swoje przedstawicielstwa mają również studenckie organizacje o charakterze międzynarodowym. Wśród dzieci i młodzieży działają organizacje pozarządowe nawiązujące bezpośrednio do tradycji skautingu. Aktywnie funkcjonują organizacje pozarządowe zajmujące się szeroko rozumianymi sprawami kultury, a ponadto organizacje specjalizujące się w działaniach na rzecz ochrony praw człowieka, monitorujące przestrzeganie praw człowieka i obywatela w Polsce i działające na rzecz ochrony tych praw w państwach uznawanych za niedemokratyczne. Dużą

38

grupę organizacji pozarządowych działających w kraju tworzą organizacje proekologiczne, zainteresowane ochroną środowiska naturalnego i działalnością promocyjną takiego systemu gospodarowania bogactwami naturalnymi, który nie zakłóca równowagi ekologicznej. Podkreślić należy, że organizacje społeczne pełnią czasami funkcję administracyjną, zastępując administrację rządową w niektórych, ściśle określonych sferach życia publicznego. Niektóre z organizacji pozarządowych przekształciły się w samorządy zawodowe, których autonomię gwarantują oddzielne ustawy. W korporacjach zawodowych zrzeszają się obowiązkowo np.: adwokaci, notariusze, lekarze i architekci. Organizacje te mają charakter obligatoryjny. W tym przypadku państwo przekazało organizacji pozarządowej część swoich uprawnień. Rozwiązanie to ma tę zaletę, że jest tańsze niż utworzenie specjalnej administracji rządowej i zgodnie ze standardami przyjętymi w demokratycznych państwach, przekazuje samym zainteresowanym prawo do decydowania o warunkach wykonywania tzw. wolnych zawodów. Oddzielną kategorią organizacji pozarządowych są związki zawodowe, organizacje zrzeszające pracowników, najczęściej jednej gałęzi gospodarki. W Polsce działają też organizacje pozarządowe o charakterze międzynarodowym. Gross z nich wspiera polskie organizacje pozarządowe w budowaniu dialogu społecznego i społeczeństwa obywatelskiego w demokratycznej Polsce.2 W polskim prawie kwestie organizacji pozarządowych reguluje ustawa z dnia 24 kwietnia 2003 roku o działalności pożytku publicznego i wolontariacie. Niniejsza ustawa definiuje także samą organizację pozarządową. W jej świetle organizacjami samorządowymi są, niebędące jednostkami sektora finansów publicznych, w rozumieniu przepisów ustawy o finansach publicznych, i nie działające w celu osiągnięcia zysku, osoby prawne lub jednostki nieposiadające osobowości prawnej utworzone na podsta2

Zob. Społeczeństwo, instytucje społeczne, organizacje pozarządowe, www.poland.gov.pl/Organizacje

39

wie przepisów ustaw, w tym fundacje i stowarzyszenia, jednakże niektórych przepisów ustawy nie stosuje się do fundacji publicznych i fundacji partii politycznych.3

Potrzeby oraz sytuacja organizacji pozarządowych w Polsce
Pomimo permanentnie poprawiających się warunków funkcjonowania organizacji pozarządowych w Polsce, wciąż borykają się one z szeregiem zasadniczych barier uniemożliwiających im sukcesywny i dynamiczny rozwój. W ostatnich latach w Polsce przeprowadzono wiele badań mających na celu zdiagnozowanie sytuacji organizacji pozarządowych. Na ich podstawie formułowane są raporty, które służyć mają usuwaniu występujących barier i zagrożeń oraz podejmowaniu działań mających na celu zdynamizowanie oraz maksymalizację możliwości rozwojowych organizacji pozarządowych. Odwołując się tak do badań, jak i powstałych w ich wyniku raportów należy stwierdzić, iż organizacje pozarządowe najgorzej oceniają swoją sytuację finansową. Stosownie do tej oceny, najważniejszymi problemami organizacji pozostają trudności w zdobywaniu funduszy niezbędnych do prowadzenia działań. Przy czym problemy te artykułują zarówno organizacje bardziej i mniej zamożne, jak i te działające na terenach miejskich i wiejskich. Wśród innych problemów wskazywanych przez organizacje najczęściej wymieniane są: brak osób gotowych bezinteresownie włączyć się w działania organizacji, biurokracja administracji publicznej oraz skomplikowane formalności związane z korzystaniem ze środków grantodawców, sponsorów, funduszy UE. Na to ostatnie częściej uskarżają się organizacje o dużych przychodach (60% organizacji, których przychody przekraczają 100 tys. zł). Może to wynikać z tego, że
3

Ustawa o działalności pożytku publicznego i wolontariacie…

40

organizacje o mniejszych dochodach nie korzystają ze złożonych źródeł. Najrzadziej na trudności związane z pozyskiwaniem funduszy narzekają organizacje działające na rzecz rozwoju lokalnego i ochrony środowiska, czyli te, które równocześnie tworzą jeden z najmniej zamożnych podsektorów organizacji, a także częściej niż inne występują na wsi i najczęściej deklarują silne związki z samorządem. Z kolei najczęściej na problemy finansowe narzekają organizacje działające w sferze ochrony zdrowia, usług socjalnych i pomocy społecznej.4 Z analizy wypowiedzi zawartych w dokumencie „Raport o sytuacji młodych organizacji pozarządowych w Polsce w 2008” dotyczących problemu dostępności środków finansowych i konkurowania z innymi organizacjami wyłania się obraz silnej (i nie do końca fair) rywalizacji pomiędzy podmiotami, znacznej luki w zakresie wsparcia sektora przez administrację samorządową oraz specyficznej sytuacji młodych organizacji pozarządowych na tle sektora jako całości. Na podstawie wypowiedzi respondentów, jak podkreślają autorzy raportu, można sądzić, że staż i doświadczenie organizacji w większym stopniu przesądzają o sukcesie niż jej rozmiar, zasięg czy kompetencje członków. Ponadto wypowiedzi respondentów pozwalają sformułować przypuszczenie, iż młode NGO byłyby skłonne sięgać po bardziej ryzykowne strategie zdobywania funduszy, gdyby miały taką możliwość. Uczestnicy wywiadu zainteresowali się warunkami pozyskania kredytów adresowanych do podmiotów trzeciego sektora, a także deklarowali skłonność wzięcia kredytu, gdyby istniały oferty banków adresowane do podmiotów trzeciego sektora uwzględniające jego specyfikę. Wiedza respondentów na temat kredytów jest jednak nieusystematyzowana i nie poparta żadnymi próbami osobistego poznania zagadnienia, na przykład przez kontakt z doradcą kredytowym lub przedstawicielem banku. Organizacje poprzestają
4

M. Dobranowska-Wittels, Czego potrzebują organizacje pozarządowe w Polsce? (na podstawie badań przeprowadzonych przez Stowarzyszenie Klon/Jawor), www.bezrobocie.org.pl/wiadomosc/dzialaj/96449.html

41

na konstatacji, że aktualne propozycje banków są dla nich nieadekwatne, bardziej odpowiadają na potrzeby przedsiębiorców niż organizacji non-profit.5 Tezę tę potwierdzają wyniki badania przeprowadzonego przez portale ngo.pl i Bankier.pl. Wynika z niej bowiem, że fundacje i stowarzyszenia nie mogą liczyć na zbyt obfitą ofertę specjalnie dla nich zaprojektowaną. Mogą jednak wybierać spośród szerokiej gamy standardowych ofert. Wiele banków w zeszłym roku zmodyfikowało swoją ofertę dla firm. Na szczególnie korzystne warunki mogą liczyć firmy (a zatem również organizacje) rozpoczynające działalność. Z dedykowanych produktów wycofały się w tym roku Bank Pocztowy i PKO BP. Swojej oferty nie zmieniło DnB Nord, natomiast Bank Ochrony Środowiska zadebiutował z nowym produktem dla organizacji pozarządowych. Ponadto PKO BP i Raiffeisen Bank deklarują, że prace nad nową ofertą dedykowaną organizacjom trwają i zostanie ona wprowadzona prawdopodobnie w przyszłym roku. Niestety, nie sprecyzowano kiedy dokładnie miałoby to nastąpić. Małe i średnie organizacje w szczególności powinny zwrócić uwagę na bardzo korzystną ofertę Volkswagen Bank Direct i Toyota Bank Polska. Mimo, iż nie są to pakiety dedykowane trzeciemu sektorowi, są bardzo korzystne cenowo. Również banki Millennium, PKO BP i Pekao S.A. proponują trzeciemu sektorowi dogodniejsze warunki cenowe niż pozostałym swoim klientom z sektora małych i średnich firm. Niestety większość banków nadal traktuje organizacje pozarządowe na równi z małymi i średnimi przedsiębiorstwami, co nie zawsze jest dla stowarzyszeń i fundacji opłacalne.6 Kolejną istotną barierą jest problem doboru kadr do pracy w organizacji pozarządowej. Dotyczy on rekrutacji i selekcji pracowników oraz ich fluktuacji. Bariery te są szczególnie znaczące
5

6

K. Kwarcińska, C. Hunkiewicz, I. Dzierżanowski, K. Wątorczyk (współpraca), Raport o sytuacji młodych organizacji pozarządowych w Polsce w 2008, Warszawa 2008, s. 30–31. Oferta banków dla organizacji pozarządowych, Raport Bankier.pl, luty 2009, www.bankier.pl/static/raport_NGO_2009.pdf

42

w przypadku organizacji młodych. Wydaje się, na co zwracają uwagę autorzy raportu, że sytuacja kadry w młodych organizacjach pozarządowych jest szczególnie newralgiczna. Organizacje prowadzą zazwyczaj działalność typu usługowego, gdzie znaczenie kapitału społecznego i kompetencyjnego pracowników jest znaczące. Kadry tego typu wymagają dłuższego i bardziej skomplikowanego okresu szkolenia i zdobywania doświadczenia, stąd trudniej je wymieniać i zastępować nowymi. Deficyt liczebności lub kompetencji kadr może decydować o ciągłości funkcjonowania organizacji. Bolączką młodych organizacji jest niemożność zatrudnienia tych osób, które poprzez wolontariat zdobyły znaczne kompetencje potrzebne do pracy w organizacji lub niemożność zagwarantowania stabilnego zatrudnienia doświadczonym pracownikom. Wartym odrębnego rozważania jest problem wynagradzania finansowego osób zaangażowanych w działalność organizacji. Respondenci oprócz problemu zapewnienia środków finansowych na płace dla pracowników zauważyli też problem oddziaływania gratyfikacji finansowych na morale załogi. Organizacja pozarządowa skupia zazwyczaj osoby związane z systemem wartości tej organizacji i uznające jej cele. Osoby zaangażowane to często „ideowcy”, którzy energię do działania czerpią z realizowania swojej pasji społecznikowskiej i dzielenia się z innymi swoimi zdolnościami i umiejętnościami. Stanowi to dla wielu z nich gratyfikację samą w sobie. Praca na rzecz organizacji stała się – jak każde inne zajęcie – formą zarobkowania, dla której dominującą motywacją jest wysokość wypłaty. Z drugiej jednak strony, nie można przecenić motywacji społecznikowskich osób zaangażowanych w trzeci sektor. Ich warunki bytowe muszą zostać zaspokojone, aby uczestnictwo stało się w ogóle możliwe. Respondenci podczas wywiadu z żalem przyznawali, że byli bezradni w sytuacji, gdy wartościowi i kompetentni pracownicy odchodzili lub znacznie ograniczali swój kontakt z organizacją ze względu na konieczność zarobkowania gdzieś poza nią, gdyż dana organizacja nie mogła pozwolić sobie na zapewnienie stałych zarobków na satysfakcjonującym poziomie. Dotyczy to szcze-

43

gólnie ludzi młodych, którzy podczas nauki w liceum czy studiów, mogą pozwolić sobie na bardziej swobodne dysponowanie czasem (a nie bez znaczenia jest często fakt bycia utrzymywanym przez rodziców). Po zakończeniu nauki (na etapie usamodzielniania się), osoby te nie są już wystarczająco dyspozycyjne, a dzieląc swój czas między obowiązki zawodowe i rodzinne, rezygnują lub ograniczają działalność w organizacji.7 Kolejną kwestią, którą analizowano podczas badania prowadzonego przez Stowarzyszenie Klon/Jawor były potrzeby organizacji związane z dostępem do informacji. Do najbardziej poszukiwanych przez organizacje informacji należą te o przepisach regulujących ich działalność (74,9%), związane ze specyficzną dziedziną, w której działa organizacja (70,6%), o potencjalnych źródłach wsparcia dla organizacji (szkolenia, poradnictwo, informacja) (69,8%), o dostępnych środkach finansowych, konkursach grantowych itp. (67,8%). W poszukiwaniu tych informacji organizacje najczęściej sięgają do ogólnodostępnych środków masowego przekazu (prasa, radio, telewizja) (71% wskazań). Ważne są także kontakty z samorządem lokalnym i innymi urzędami administracji (55,5%). Co trzecia organizacja korzysta z wyspecjalizowanych stron internetowych adresowanych do NGO. Zaś źródłem najrzadziej wykorzystywanym są „kontakty z wyspecjalizowanymi organizacjami lub instytucjami wspierającymi informacyjnie i technicznie działania organizacji”. 1/3 organizacji prawie nigdy nie korzysta z tego źródła. Z internetu korzystają najczęściej organizacje działające w średnich miastach i w Warszawie. To także organizacje miejskie najczęściej sięgają po wyspecjalizowane publikacje, dotyczące organizacji i korzystają z usług infrastruktury. Dla prawie 75% organizacji wiejskich podstawowym źródłem informacji jest samorząd lokalny i administracja publiczna.8
7 8

K. Kwarcińska, C. Hunkiewicz, I. Dzierżanowski, K. Wątorczyk (współpraca), wyd. cyt., s. 31-35. M. Dobranowska-Wittels, Czego potrzebują organizacje pozarządowe w Polsce?, wyd. cyt.

44

Współpraca jednostek samorządu terytorialnego z organizacjami pozarządowymi w Polsce
Od 1999 r. w wyniku wejścia w życie reform ustrojowych, głównym partnerem organizacji pozarządowych w Polsce stały się samorządy terytorialne odpowiednich szczebli. W związku z tym zakres współpracy między administracją rządową i organizacjami pozarządowymi zmienił się, ale nadal ma istotne znaczenie, zarówno przy planowaniu działań jak i finansowaniu realizacji zadań publicznych przez organizacje. Współpracę z organizacjami pozarządowymi wpisano w kompetencje samorządów terytorialnych od gminnego poprzez powiatowy, do wojewódzkiego. W ustawie o samorządzie gminy w rozdziale drugim traktującym o zakresie działania i zadaniach gminy, a dokładniej w art. 7.1., ustawodawca skatalogował zadania własne gminy, wśród których w podpunkcie 19 zapisano współpracę z organizacjami pozarządowymi.9 Analogiczna sytuacja wstępuje w ustawie z dnia 5 czerwca 1998 roku o samorządzie powiatowym, w której także w rozdziale drugim prezentującym zakres działania oraz zadania powiatu w art. 4.1., określono zadania publiczne o charakterze ponadgminnym, między innymi w zakresie współpracy z organizacjami pozarządowymi.10 Kwestie współpracy z organizacjami pozarządowymi ujęto także w ustawie o samorządzie województwa, w której w art. 12.1. podpunkt 4 zobowiązano samorząd regionalny do współpracy z organizacjami pozarządowymi przy formułowaniu strategii rozwoju województwa i realizacji polityki jego rozwoju.11 Zaznaczyć również należy, że polskie prawo przewiduje stosunkowo liczne formy i procedury współpracy administracji rzą9 10 11

Ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminy (tekst jednolity) Dz.U. 01.142.1591, s. 2–3. Ustawa z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym (tekst jednolity) Dz.U. 01.142.1592. Ustawa z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie wojewódzkim (tekst jednolity) Dz.U. 01.142.1590.

45

dowej i organizacji pozarządowych, zarówno w obszarze wymiany informacji, opiniowania działań rządu, jak i zlecania zadań administracji rządowej organizacjom pozarządowym. W Polsce efektem współpracy administracji publicznej z przedstawicielami sektora pozarządowego jest Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, uchwalona w dniu 24 kwietnia 2003 r. (Dz.U. z 2003 r., Nr 96, poz. 873). Jednym z najważniejszych rozwiązań zaproponowanych przez Ustawę o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie było wprowadzanie możliwości ubiegania się o status pożytku publicznego przez organizacje pozarządowe, a także osoby prawne i jednostki organizacyjne działające na podstawie przepisów o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w RP, o stosunku Państwa do innych kościołów i związków wyznaniowych oraz o gwarancjach wolności sumienia i wyznania.12 Z przyjętej w tej ustawie definicji wynika, że organizacjami pozarządowymi są, niebędące jednostkami finansów publicznych i niedziałające w celu osiągnięcia zysku, osoby prawne lub jednostki nieposiadające osobowości prawnej utworzone na podstawie przepisów ustaw, w tym fundacje i stowarzyszenia. Z zasady przepisy ustawy nie dotyczą partii politycznych, związków zawodowych i organizacji pracodawców, samorządów zawodowych, fundacji, których jedynym fundatorem jest skarb państwa lub jednostka samorządu terytorialnego, fundacji utworzonych przez partie polityczne oraz spółek działających na podstawie przepisów o kulturze fizycznej. Ustawa określiła sferę pożytku publicznego na następujące dziedziny: pomoc społeczną, działalność charytatywną, podtrzymywanie tradycji narodowej, pielęgnowanie polskości oraz rozwoju świadomości narodowej, obywatelskiej i kulturowej, działalność na rzecz mniejszości narodowych, ochronę i promocję zdrowia, działanie na rzecz osób niepełnosprawnych, promocję zatrudnienia i aktywizacji zawodowej, działalność na rzecz równych praw kobiet i mężczyzn, działalność wspomaga12

Organizacje pozarządowe, www.mpips.gov.pl/index.php?gid=230

46

jącą rozwój gospodarczy, działalność wspomagającą rozwój społeczności lokalnych, nauki, edukacji, oświaty i wychowania, krajoznawstwa oraz wypoczynku dzieci i młodzieży, kultury, sztuki, ochrony dóbr kultury i tradycji, kultury fizycznej i sportu, ekologii i ochrony zwierząt oraz ochrony dziedzictwa przyrodniczego, porządku i bezpieczeństwa publicznego oraz przeciwdziałania patologiom społecznym, upowszechniania wiedzy i umiejętności na rzecz obronności państwa, upowszechniania i ochrony wolności i praw człowieka oraz swobód obywatelskich, a także działania wspomagające rozwój demokracji, ratownictwa i ochrony ludności, pomocy ofiarom katastrof, klęsk żywiołowych, konfliktów zbrojnych i wojen w kraju i za granicą, ochrony praw konsumentów, integracji europejskiej oraz rozwijania kontaktów i współpracy między społeczeństwami, promocji i organizacji wolontariatu.13 Określenie domeny odnośnie do funkcjonowania organizacji pozarządowych wymagało jednocześnie odwołania się do fundamentalnych zasad kształtujących relacje między sektorem publicznym i sektorem pozarządowym, co znalazło swój wyraz w art. 5 ustawy, w którym zasadom pomocniczości, partnerstwa i jawności towarzyszą określone, szczególnie ważne dla dobrej współpracy, formy: wzajemnego informowania się, konsultowania, tworzenia wspólnych zespołów, zlecania zadań publicznych. Ustawa przewiduje, jako jedną z przykładowych form współpracy, wzajemne informowanie się administracji publicznej i organizacji pozarządowych o planowanych działaniach. Można powiedzieć, że każda współpraca rozpoczyna się od wymiany informacji. Bez wzajemnego informowania się trudno sobie wyobrazić prowadzenie jakiejkolwiek sensownej współpracy. Warto zwrócić uwagę, że w ustawie mowa jest o wzajemnej wymianie informacji. Oznacza to, że nie tylko administracja ma obowiązek przekazywania informacji organizacjom pozarządowym, ale przepływ informa13

Raport Polska. pl, Organizacje pozarządowe w Polsce, http://wiadomości. polska.pl/specdlapolski/article,Organizacje,id,117329.htm

47

cji powinien następować również w drugą stronę. Przepisy nie określają formy, w jakiej wzajemne informowanie powinno się odbywać. Dobrą i sprawdzającą się formą wzajemnej wymiany informacji są spotkania organizacji pozarządowych z przedstawicielami samorządu. Konsultowanie projektów aktów prawnych jest formą współpracy idącą dalej niż tylko proste informowanie się o swoich zamierzeniach. Organy administracji zobowiązane są w zakresie przygotowywanych przez siebie aktów prawnych nie tylko poinformować o tym organizacje pozarządowe, ale także umożliwić im wyrażenie swojej opinii. Konsultowane mają być nie tylko projekty ustaw i rozporządzeń przygotowywane przez ministrów, ale również akty prawa miejscowego uchwalane przez organy samorządu terytorialnego (np. projekty uchwał rad gmin). Szczególnym aktem prawa miejscowego, który nie tylko powinien być skonsultowany, ale przede wszystkim tworzony we współpracy z organizacjami pozarządowymi jest roczny program współpracy z organizacjami pozarządowymi. Tworzone są również wspólne zespoły o charakterze doradczym i inicjatywnym, złożone z przedstawicieli organizacji pozarządowych, podmiotów zrównanych oraz przedstawicieli właściwych organów administracji publicznej. Przykładem takich zespołów jest Rada Działalności Pożytku Publicznego, społeczne rady do spraw osób niepełnosprawnych czy np. powoływane na szczeblu regionalnym lub lokalnym Rady Pożytku, złożone z przedstawicieli administracji publicznej i sektora pozarządowego. Zadaniem takich Rad jest prowadzenie dialogu obywatelskiego pomiędzy partnerami z administracji publicznej i organizacji pozarządowych. Powstające Rady mają charakter opiniodawczo-doradczy, ich zadaniem jest także wypracowywanie, pilotowanie oraz wdrażanie standardów prowadzenia działalności pożytku publicznego. Rady mają za zadanie współpracować w konkretyzowaniu: zadań objętych programem współpracy, określaniem form współpracy, czasu realizacji współpracy oraz zasad monitoringu. Zadaniem tworzonych Rad jest podniesienie efektywności współpracy pomiędzy samorządem lokalnym a organizacjami pozarządowymi. Zle-

48

canie organizacjom pozarządowym oraz podmiotom zrównanym realizacji zadań publicznych na zasadach określonych w ustawie jest formą współpracy, która polega na przekazaniu zadania własnego jednostki samorządu terytorialnego (mieszczącego się w działalności pożytku publicznego) do realizacji organizacji pozarządowej. Oznacza to, że dane zadanie publiczne (czy część zadania), jakie na mocy przepisów ustrojowych każda jednostka samorządu terytorialnego zobligowana jest wykonywać, może być z wykorzystaniem publicznych środków realizowane przez organizacje pozarządowe (i podmioty zrównane). Zlecanie realizacji zadań publicznych organizacjom pozarządowym może nastąpić w dwóch formach: – powierzania wykonywania zadań publicznych wraz z udzieleniem dotacji na finansowanie ich realizacji, – wspierania takich zadań wraz z udzieleniem dotacji na dofinansowanie ich realizacji. Ze zlecaniem realizacji zadań publicznych nierozerwalnie związane jest przekazywanie środków finansowych na ich realizację. Powierzenie wykonania zadania oznacza przekazanie dotacji w całości (100%) pokrywające wykonanie zadania. Z kolei wparcie realizacji zadania oznacza częściowe dofinansowanie za pośrednictwem dotacji.14 Należy także zauważyć, że organizacje uznane za organizacje pożytku publicznego dysponują przywilejami. Mogą one użytkować na preferencyjnych warunkach nieruchomości należące do skarbu państwa czy do samorządów. Ważnym przywilejem, który w najbliższych latach może pomóc organizacjom pozarządowym w finansowaniu działalności jest możliwość otrzymywania 1 proc. podatku dochodowego od osób fizycznych. Organizacje pożytku publicznego korzystają ze zwolnień od podatku dochodowego od osób prawnych, podatku od nieruchomości, opłat od czynności
14

Rola samorządów lokalnych w rozwoju uniwersytetów trzeciego wieku w świetle ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (zarys problematyki), Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, Departament Pożytku Publicznego.

49

cywilnoprawnych, opłat skarbowych i sądowych w odniesieniu do prowadzonej działalności pożytku publicznego. NGOs korzystają też z działalności wolontariuszy czy pracy.

Zakończenie
Wsłuchując się w debatę na temat działalności trzeciego sektora można stwierdzić, że dzieje się w nim bardzo wiele, aczkolwiek głosy są spolaryzowane. Z jednej bowiem strony mówi się o kryzysie społecznej aktywności, z drugiej natomiast obserwujemy ciekawy proces powstawania nowych organizacji, zakładanych z reguły przez młodych ludzi, dla których prowadzenie stowarzyszenia jest sposobem na życie, kanalizację swej energii i entuzjazmu, często także sposobem na bezrobocie. Stwierdzić jednak należy, że w ostatnim czasie możemy zaobserwować nowe spojrzenie na pracę społeczną w Polsce. Ustawa o działalności pożytku publicznego i wolontariacie przyniosła regulacje prawne dla funkcjonowania tego typu organizacji. Sytuacja nie jest jednak zadowalająca. Trzeci sektor ma przed sobą jeszcze długą drogę, zanim osiągnie w swoim rozwoju poziom występujący w krajach Europy Zachodniej. Bez wątpienia niezbędny jest tu kolejny skok, ewentualnie sukcesywne działania determinujące rozwój społeczeństwa obywatelskiego w naszym kraju. Wiele jest także do zrobienia w zakresie poprawy relacji z administracją publiczną. Niemniej jednoznacznie stwierdzić można, iż najważniejszym partnerem dla większości organizacji pozarządowych są samorządy terytorialne, które powinny wspierać finansowo ich działalność i współpracować z nimi w realizacji zadań. Konkludując można jednak stwierdzić, że przyszłość sektora pozarządowego w Polsce rysuje się w sposób umiarkowanie optymistyczny, nie tylko w zakresie zwiększającej się aktywności obywateli, zmiany prawa, dostępu do środków zewnętrznych ale także w obliczu coraz częstszej i efektywnej współpracy z różnymi szczeblami samorządu terytorialnego.

50

JAROSŁAW KOTOWSKI ANDRZEJ SKIBIŃSKI

pozarządowymi – zmiana regulacji panaceum na wszystko … ale czy na pewno?

Współpraca z organizacjami

Zgodnie z art. 3 ust. 1 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie1 działalnością pożytku publicznego jest działalność społecznie użyteczna prowadzona przez organizacje pozarządowe w sferze zadań publicznych określonych w ustawie. Definicja ta nie tylko zawęża zakres działalności użytecznej społecznie do zadań wyrażonych w art. 4 powołanej ustawy, lecz również skłania do szerszej refleksji nad zasadami i charakterem współpracy z organizacjami pozarządowymi. Organizacjami tymi w świetle ustawy są, niezaliczone do sektora finansów publicznych i nie działające w celu osiągnięcia zysku, osoby prawne lub jednostki organizacyjne nie posiadające osobowości prawnej utworzone na podstawie przepisów ustaw, w tym fundacje i stowarzyszenia. Nie dotyczy to jednak partii politycznych, związków zawodowych, organizacji pracodawców, samorządów zawodowych oraz fundacji, których jedynym fundatorem jest Skarb Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego. Wyjątek dla tego rodzaju fundacji czyni ustawodawca jedynie w sytuacji
1

Ustawa z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz.U. Nr 96, poz. 873).

51

gdy przepis odrębny stanowi inaczej i gdy majątek takiej fundacji nie jest w całości mieniem państwowym lub samorządowym oraz pochodzącym z finansowania środkami publicznymi według ustawy o finansach publicznych bądź gdy fundacja prowadzi działalność statutową na rzecz nauki. Przepisy ustawy nie znajdą również zastosowania do klubów sportowych będących spółkami akcyjnymi sportowymi i działającymi na gruncie ustawy o sporcie kwalifikowanym oraz do fundacji utworzonych przez partie polityczne, nie znajdą one również zastosowania do zlecania zadań opieki nad Polonią i Polakami za granicą. Po ogólnym omówieniu zasad współpracy, czyli jakim podmiotom możemy zlecać zadania, należy przyjrzeć się sferze zadań publicznych określonej w art. 4 ustawy. Nie ulega bowiem wątpliwości, że w przypadku jednostek samorządu terytorialnego zadania te będą obejmowały wyłącznie zadania własne o charakterze obowiązkowym. Natomiast ich zlecenie będzie następowało w formie wsparcia lub powierzenia, które to tryby nie tylko wzajemnie się nie wykluczają ale co ważniejsze ustawa nie kreuje pierwszeństwa w ich wyborze. Ustawodawca nie stanowi zatem, że jeżeli organowi „nie wyjdzie” konkurs na wsparcie to wybrać musi dopiero wówczas powierzenie realizacji zadań publicznych. Zadania określone w art. 4 nie mogą być zadaniami, które samorządowi zlecono, lub które przejął do realizacji na podstawie zawartego porozumienia pomiędzy jednostkami samorządu terytorialnego, tym bardziej nie mogą to być zadania zlecone z zakresu administracji rządowej. Nasuwająca się wątpliwość dotyczy sfery zadań publicznych – nie tylko kwestii proponowanego w projekcie ustawy2 rozszerzenia zakresu zadań określonych w art. 4, lecz również zauważalnej tendencji „wychodzenia” zadań z ustawy, np. projekt nowelizacji zakłada realizowanie zadań publicznych w zakresie upowszechniania sportu i turystyki ale z wyłą2

Zob. art. 4 projektu ustawy o zmianie ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. Druk Sejmowy Nr 1727 – www.pozytek. gov.pl

52

czeniem sportu kwalifikowanego3, a przecież wszyscy społecznicy zdają sobie sprawę, że każdy udział ludowego czy uczniowskiego klubu sportowego w rozgrywkach organizowanych przez Polski Związek Sportowy lub podmiot działający z jego upoważnienia to nic innego jak sport kwalifikowany, którego dotowanie ma być po nowelizacji wyłączone. Należy uświadomić sobie fakt, że roczny program współpracy ma właśnie koncentrować się w obrębie zadań wynikających z art. 4 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie; nie powinien zatem wkraczać swoimi regulacjami na inne obszary, gdzie zlecanie zadań i udzielanie dotacji regulują odrębne przepisy, np. w zakresie zadań w sferze pomocy społecznej, gdzie ich zlecanie regulują przepisy ustawy o pomocy społecznej. Podstawowym wyznacznikiem współpracy z organizacjami pozarządowymi jest niewątpliwie art. 5 ustawy, który stanowi ogólnie, że organy administracji publicznej prowadzą działalność pożytku publicznego, w sferze zadań określonych w art. 4 we współpracy z organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami kościelnymi (kościelne osoby prawne i jednostki organizacyjne o uregulowanym statusie prawnym w Polsce), stowarzyszeniami jednostek samorządu terytorialnego prowadzącymi odpowiednio do terytorialnego zakresu działania organów administracji publicznej działalność pożytku publicznego i wyłącznie w zakresie odpowiadającym zadaniom tych organów. Ustawa wyznacza, po pierwsze – jedynie obowiązek prowadzenia działalności pożytku publicznego w sferze zadań określonych w art. 4 ustawy przez organy administracji we współpracy z trzecim sektorem, nie jako fakultatywną możliwość lecz jako obowiązek, zakreślając go jednak do zadań samorządów i ich terytorialnego zakresu działania, zatem w tych ramach musi również mieścić się roczny program współpracy. Oznacza to w praktyce zakaz zapisywania w nim
3

Nowelizacja w art. 4 zakłada istnienie zadania z zakresu upowszechniania kultury fizycznej i sportu ale z wyłączeniem sportu kwalifikowanego, w rozumieniu ustawy o sporcie kwalifikowanym.

53

zadań nie stanowiących zadań własnych – ustawowych samorządu terytorialnego bądź wykraczających poza jego zakres, jak też zakaz realizacji zadań przypisanych ustawowo innym podmiotom, lub przekazanych im do realizacji. Obowiązek ten, inaczej rzecz ujmując, to współdziałanie w realizacji działalności pożytku publicznego z organizacjami prowadzącymi działalność na obszarze terytorialnej właściwości organu administracji publicznej z równoczesnym zakazem wykraczania poza tę sferę. Decydują zatem ostatecznie dwa czynniki, tj.: zakres terytorialny i właściwość rzeczowa do wykonywania określonych zadań zapisanych w art. 4 ustawy jako zadań własnych, a więc tych które można zlecić. Ustawodawca mówiąc o współpracy z organizacjami, nie wyznacza zamkniętego katalogu tych form czy działań jakie mogą się na taką współpracę składać. Dlatego ustawa stanowi wprost, że współpraca ta może odbywać się – nie jedynie, ale w szczególności w formach: zlecania zadań publicznych na zasadach określonych w ustawie, wzajemnego informowania się o planowanych kierunkach działalności, współdziałania w celu harmonizacji kierunków działalności organizacji pozarządowych i organów administracji publicznej, konsultacji z organizacjami pozarządowymi projektów dotyczących ich aktów normatywnych, w szczególności tych, które dotyczą dziedzin ich statutowej działalności, tworzenie wspólnych zespołów doradczych i inicjatywnych, złożonych z przedstawicieli organizacji pozarządowych i kościelnych oraz z członków organów administracji publicznej. Postulowane w ustawie formy współpracy są jak najbardziej możliwe do zrealizowania, pytanie jednak, czy warto wszystkie z nich realnie wdrażać? Niewątpliwie zlecanie zadań publicznych, mających formę konkursu ofert na wsparcie oraz powierzenie realizacji zadań – są najbardziej rozpowszechnioną formą współpracy. Zauważyć jednak należy, że z tak dokonanego uregulowania przedmiotowego zagadnienia nie wynika, ani obowiązek po stronie organu wykonawczego samorządu terytorialnego rozpisania konkursu ofert, ani też roszczenie dla organizacji pozarządowej o jego rozpisanie. Co więcej, o wyborze formy konkursu ofert,

54

tj. wsparcia lub powierzenia, decyduje wyłącznie organ wykonawczy, rozpisujący konkurs, w ramach środków zarezerwowanych na ten cel w budżecie4. Samodzielnie decyduje on o czasie rozpisania konkursu, warunkach składania ofert zapisanych w ogłoszeniu, terminie realizacji, kwocie jaką zamierza przeznaczyć na realizację zadania oraz zadaniu lub zadaniach z art. 4, które są przedmiotem otwartego konkursu ofert. Pamiętać należy o przepisach ustawy o finansach publicznych5 w zakresie dotyczącym obligatoryjnych elementów umowy z organizacją pozarządową oraz terminów rozliczenia i zwrotu środków publicznych. Nie bez znaczenia są tutaj również reguły postępowania w sytuacji wykorzystania środków z dotacji celowej niezgodnie z przeznaczeniem, wynikające z ustawy o finansach publicznych6. Nie chodzi jednak o to, aby reguły wynikające z ustawy o finansach publicznych wprost wpisywać do rocznego programu współpracy, ale raczej by pamiętać o nich w sytuacji konstruowania aktów prawa miejscowego regulujących inne zasady udzielania dotacji i ich rozliczania, aniżeli wynikające z ustawy o pożytku7. Kolejna propozycja ustawodawcy to informowanie się o wzajemnych kierunkach działalności i ich harmonizacja8 – zasadna
4

5

6 7

8

Zob. art. 138 ustawy o finansach publicznych w zakresie zasad wykonywania budżetu jednostki samorządu terytorialnego. Ważną rolą wójta, (burmistrza, prezydenta) jest ujęcie w projekcie budżetu kwoty na działania z tego zakresu, tak aby organ stanowiący uchwalając budżet ujął w uchwale budżetowej kwoty potrzebne na ten cel. Zob. art. 176 ust. 1 i 2 oraz art. 131 ust. 2 ustawy o finansach publicznych oraz art. 1 i 2 i art. 16 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, które przesądzają, że mamy do czynienia ze środkami publicznymi, do których ustawa o finansach publicznych w pełni znajduje zastosowanie. Zob. art. 144, art. 145 w zw. z art. 189a i 190 ustawy o finansach publicznych. Chodzi o akty prawa miejscowego wydawane na podstawie art. 176 ust. 3 ustawy o finansach publicznych. Z przepisów o zwrocie dotacji organ wykonawczy korzystać winien natomiast niezależnie od tego, czy zlecenie następuje w trybie przepisów ustawy o pożytku, czy innych ustaw i w odrębnych trybach. Zob. art. 5 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie.

55

i celowa, gdyby tylko organizacja mogła przewidzieć i wiedzieć, że dostosowanie statutu i zadań z niego wynikających rzeczywiście zagwarantuje choćby tylko udział w konkursie ofert, a przecież takiej gwarancji nie ma. Organ administracji może poinformować o planowanym konkursie ofert, który wcale nie musi dojść do skutku, albo może zostać odwołany bądź unieważniony na warunkach zapisanych w ogłoszeniu. Należy zauważyć fakt, że każdorazowa zmiana w statucie to dla organizacji realny koszt związany z dokonaniem zmiany i jej ujawnieniem w KRS – dla organu zaś tylko informacja o planowanych kierunkach działalności, za którą nie idą przecież żadne konsekwencje prawne. Następna kwestia – konsultacje projektów aktów normatywnych dotyczących organizacji pozarządowych9, co sprowadza się w istocie do konsultowania rocznego programu współpracy z organizacjami pozarządowymi. Jednak nawet ich negatywna opinia, nie może w świetle dziś obowiązujących przepisów mieć jakiejkolwiek mocy wiążącej (przepisy ustawy nie wymagają nawet aby została przedstawiona radnym, przy uchwalaniu rocznego programu współpracy). Tylko od dobrej woli organu wykonawczego i regulacji wewnętrznych procedowania nad uchwałami przez radnych, ewentualnie od wystąpienia samych zainteresowanych na sesji zależy, czy radni w ogóle poznają opinię organizacji pozarządowych o projekcie uchwały w sprawie rocznego programu współpracy. Wątpliwości praktyczne budzi także sens tego aktu, który nie ma charakteru aktu prawa miejscowego i nie rodzi, po stronie organizacji pozarządowych, żadnych roszczeń o jego realizację przez organ wykonawczy. Kolejne wymienione w ustawie narzędzie współpracy – to tworzenie zespołów doradczych i inicjatywnych złożonych z przedstawicieli organów administracji publicz9

Obecnie konsultowanie rocznych programów współpracy odbywa się wyłącznie na podstawie regulacji wewnętrznych obowiązujących w jednostkach. Natomiast projekt nowelizacji w art. 5 i 6 zakłada obligatoryjność konsultacji rocznego lub wieloletniego programu współpracy z organizacjami pozarządowymi.

56

nej i przedstawicieli organizacji pozarządowych10. Działanie jak najbardziej słuszne i pożądane, pozwalające poznać wzajemne potrzeby, priorytety, możliwości, wielkość środków zaplanowanych na działania. W praktyce jednak zespoły te nie mogą zastąpić komisji konkursowych, ani też dokonywać wyboru ofert w konkursach za organ wykonawczy j.s.t. Tego typu zespoły nie powinny nawet opiniować złożonych ofert, a regulacje wewnętrzne obowiązujące w urzędach powinny przeciwdziałać takim praktykom. Rolą tych zespołów jest wzajemne doradztwo i tylko działania inicjatywne, nie zaś inna szerzej zakrojona działalność, której ustawa nie przewiduje. Bardzo istotna, z punktu widzenia dalszych rozważań, jest natomiast dyspozycja art. 5 ust. 2 ustawy o działalności pożytku publicznego, który stanowi, iż współpraca w zakresie realizacji zadań publicznych organów administracji z organizacjami pozarządowymi odbywa się na zasadach pomocniczości, suwerenności stron, partnerstwa, efektywności, uczciwej konkurencji i jawności. Jest to bardzo istotny zapis, bowiem każe on patrzeć na wszystkie instrumenty współpracy, a więc także na zlecanie zadań publicznych, przez pryzmat zachowania tych zasad. Z drugiej jednak strony ustawa o pożytku, pojęć tych nie definiuje, ani też w zakresie ich rozumienia nie odsyła do regulacji szczególnych, dlatego warto się zastanowić jakie jest ich znaczenie praktyczne. Zasada pomocniczości winna być „odkodowywana” z przepisów ustawy o pożytku, w świetle regulacji wynikających z EKSL, czyli zmierzać do tego aby realizacja zadań publicznych następowała na poziomie jak najbliższym obywatelowi. Wątpliwości nasuwać może jednak odniesienie tej zasady do organizacji pozarządowych, które nie mają przymiotu organów władzy, chociaż w istocie często znajdują się najbliżej obywateli11. Co do kolejnej zasady suwerenności stron to niewątpliwie jest to zasada ważna,
10 11

Zob. art. 5 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. Zob. art. 4 ust. 3 Europejskiej Karty Samorządu Lokalnego (Dz.U. z 1994 r. Nr 124, poz. 607).

57

gdyż wskazuje na niezależność organizacyjną i faktyczną administracji i trzeciego sektora, a przede wszystkim na możliwość braku ingerencji organów administracji w ich działalność poza ramy wyznaczone przez ustawę. W ujęciu tej zasady, organizacje pozarządowe nie są wyrazicielem woli nikogo innego jak tylko swoich członków i nie reprezentują administracji ani jej interesów. Mają również swobodę w przystąpieniu do współpracy z administracją, jak również do konkursów ofert, a ta współpraca nie może być im narzucana. Co więcej – mogą odmówić współpracy z administracją, bez żadnych konsekwencji prawnych czy faktycznych. Nie muszą również godzić się na zaproponowane warunki współpracy, ani nie mają obowiązku tej współpracy inicjować, ponieważ to na organie administracji ciąży taki obowiązek. Partnerstwo, jako kolejna z zasad – sprowadza się do traktowania organizacji pozarządowych nie jak klienta administracji publicznej, ale jak partnera w realizacji zadań publicznych. Jest to o tyle istotne, że postawa klienta, jaką często prezentują same organizacje, utrwala powszechnie to przekonanie. W istocie jednak zlecenie zadania nie zdejmuje z podmiotu zlecającego odpowiedzialności za jego prawidłową realizację, dlatego im więcej partnerstwa, tym większa gwarancja prawidłowego zawarcia umowy, rozliczenia zadania i złożenia w terminie poprawnego sprawozdania z jego realizacji. Im mniej partnerstwa tym więcej biurokracji, choćby poprzez dodatkowe wymagania stawiane w ogłoszeniach o konkursach i samych umowach, w konieczności składania sprawozdań częściowych itd. Kolejna zasada efektywności wskazuje na konieczny element efektu w postaci prawidłowego i relatywnie tańszego niż w sektorze publicznym wykonania zleconego zadania, przy zachowaniu jakości i wymaganych standardów w jego realizacji. Wymaga to wykazania w ofercie organizacji owej efektywności w kosztorysie, a po stronie oceniających – wybierających ofertę, powinno to sprowadzić się nie tylko do oceny oferty ale oceny i kontroli przebiegu realizacji zadania, osiągnięcia zakładanych rezultatów, wysokości nakładów na zrealizowanie zadania, w tym poniesio-

58

nych ze środków publicznych, oraz osiągnięcia wymiernych rezultatów – czyli co konkretnie dzięki zleceniu zadania osiągnięto nie w wymiarze propagandowym, ale realnie, np: ile dzieci nauczono pływać, tańczyć, obsługiwać komputer, dla ilu zorganizowano kolonię letnią itp. Zasada uczciwej konkurencji wymaga natomiast od zlecających – i tym samym organizatorów konkursów – nie dokonywania wykluczenia z konkursu podmiotów, które mogłyby wziąć w nim udział, tylko dlatego, że nie spełniają jakiś ustalonych przez organ przesłanek, nie wynikających z ustawy. Po drugie uczciwa konkurencja zakłada, że każdy ma równe szanse wziąć udział w konkursie i złożyć ofertę, która powinna zostać jednakowo, obiektywnie oceniona. Ponadto, przy wyborze organizacji nie powinny być stosowane nieobiektywne kryteria wyboru oraz wykluczone jakiekolwiek preferencje czy ograniczenia w dostępie do środków publicznych, nie przewidziane przepisami powszechnie obowiązującego prawa. Uczciwa konkurencja winna mieć zatem dwa aspekty: pierwszy – konkurencji wewnętrznej między samymi startującymi i ich ofertami i drugi – przejawiający się w zaniechaniu przez organ działań naruszających, utrudniających czy też uniemożliwiających zachowanie tej zasady. W tym względzie najbardziej widoczny jest brak regulacji, w zakresie możliwości zaskarżenia przez organizację wyników przeprowadzonego konkursu ofert. Brak tych przepisów przeczy niejako zasadzie partnerstwa, gdzie prawa i obowiązki stron nie powinny być znacząco różne. Ostatnia z zasad – zasada jawności ukazuje nam konkurs ofert jako postępowanie jawne, stanowiące realizację zasady ogólnej jawności finansów publicznych i równego jawnego dostępu do środków publicznych. W ujęciu tej zasady konkurs ofert to postępowanie jawne, transparentne, z jasno określonymi zasadami i terminami, gdzie wszystkie elementy są określone prawem. Najwięcej kontrowersji budzi regulacja współpracy w zakresie określonym przez art. 5 ust. 3 ustawy, gdzie mówi się o uchwaleniu przez organ stanowiący rocznego programu współpracy z or-

59

ganizacjami pozarządowymi. To co dziś znajdujemy w programach współpracy, to głównie skrótowe powtórzenie form współpracy przewidzianych w tym przepisie i wskazanie, jakie zadania radnych interesują oraz wskazanie zasad na jakich współpraca ma być realizowana. Niestety, nawet zapisanie zadań w rocznym programie współpracy, nie daje organizacji żadnego upoważnienia do dochodzenia jego realizacji i wyegzekwowania ogłoszenia otwartego konkursu ofert. Staje się więc roczny program raczej nie programem, bo ten należałoby realizować, ale manifestem woli współpracy z trzecim sektorem, który w praktyce wcale nie musi realnie oznaczać realizacji zapisanych w nim założeń. Propozycje zmian w charakterze rocznego programu współpracy, poprzez określenie jego obowiązywania na czas od 1 roku do 5 lat, czy też zapisanie niezbędnych elementów jakie ma on posiadać, a nawet fakt przewidzianej w projekcie systematycznej corocznej oceny jego realizacji przez radnych w terminie do końca maja każdego roku, nie dają jednak podstaw do optymizmu. Zauważyć trzeba bowiem, że nadal, mimo zapisów w projekcie ustawy, wymuszających zapisanie w programie zasad jego realizacji i sprawozdania dla organu stanowiącego z realizacji programu, wciąż iluzoryczne wydają się kompetencje radnych w sytuacji jasnego stwierdzenia, że program nie był realizowany. Równie niewielkie szanse na zmuszenie do realizacji programu rocznego (ewentualnie wieloletniego jak dopuszcza to projekt) ma sama organizacja pozarządowa, gdyż na gruncie ustawy, nie przewidziano dla niej instrumentu prawnego dla efektywnego wyegzekwowania realizacji założonych przez program współpracy celów. Można postawić nawet dalej idący wniosek, że chcąc dochodzić realizacji programu współpracy – organizacja pozarządowa musiałaby skorzystać z rozwiązania przewidzianego w art. 101 ustawy o samorządzie gminnym i wystąpić o rozstrzygnięcie do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego12.
12

Każdy czy interes prawny lub uprawnienie zostały naruszone działaniem lub zaniechaniem podjętym przez organ gminy w sprawie z zakresu

60

Reasumując stwierdzić należy, że przygotowywana nowelizacja niewiele wnosi w kwestiach samych zasad i form współpracy. Obok kosmetycznych zmian odnoszących się do rocznego programu współpracy i dołożenia nowych form konkursowych, sam charakter współpracy nie zmieni się znacząco. Szkoda tylko, że mimo głoszenia szczytnych zasad współpracy z trzecim sektorem ustawodawca nadal, we wzajemnych relacjach kreuje zasadę nierówności stron, co niestety nie służy zburzeniu stereotypu, że organizacje pozarządowe to nie partner a klient administracji publicznej.

administracji publicznej, jak też gdy organ gminy nie wykonuje czynności nakazanych prawem albo przez podejmowane czynności prawne lub faktyczne narusza prawa osób trzecich złożyć skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego (art. 101a w związku z art. 101 a ustawy o samorządzie gminnym).

61

ARKADIUSZ PTAK

organizacji pozarządowych w środowisku lokalnym. Studium przypadku

Determinanty funkcjonowania

Wprowadzenie
Warunkiem conditio sine qua non współczesnych demokracji jest wolność zrzeszania się obywateli. Nic dziwnego, że podczas obrad „Okrągłego Stołu” ten element przyszłego ustroju Polski został wyartykułowany przez stronę solidarnościowo-opozycyjną. W konsekwencji tego, jeszcze przed wyborami 4 czerwca 1989 roku, Sejm powołując się na obowiązującą wówczas Konstytucję Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, przyjął ustawę o stowarzyszeniach1 dając początek działalności organizacjom pozarządowym w Polsce2. Drugim ważnym elementem transformacji systemowej była restytucja samorządu gminnego3. Niewątpliwie były to instytucjonalne fundamenty budowy społeczeństwa obywatel1 2

3

Zob.: Ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 roku – Prawo o stowarzyszeniach (Dz.U. Nr 20, poz. 104). Współcześnie dla określenia organizacji nie nastawionej na zysk i działającej w celu zaspokojenia określonych potrzeb, stosuje się różne pojęcia. Najbardziej rozpowszechniona to: organizacja pozarządowa (ang. non-governmental organization – NGO), organizacja non profit, sektor trzeci, rzadziej organizacja społeczna. Zob.: Ustawa z dnia 8 marca 1990 roku o samorządzie terytorialnym (Dz.U. Nr 16, poz. 95).

62

skiego, zwłaszcza na poziomie lokalnym: w miejscu codziennego życia, gdzie interakcje zachodzące między ludźmi są bezpośrednie i najczęstsze. Lokalna społeczność w ciągu kilku miesięcy otrzymała możliwość wyzwolenia własnej aktywności na dwóch kompatybilnych płaszczyznach: publicznej oraz pozarządowej. Stanowiło to nową jakość w polskiej rzeczywistości. W ciągu dwudziestu lat od rozpoczęcia przemian systemowych w Polsce, zarówno organizacje pozarządowe, jak i samorząd stały się trwałymi instytucjami, których zasadności nikt nie kwestionuje: wręcz przeciwnie – artykułowane są propozycje zwiększenia ich roli oraz znaczenia4. Pojawiły się również nowe tendencje w określaniu miejsca organizacji pozarządowych oraz samorządu we współczesnych demokracjach, zwłaszcza w kontekście zasady subsydiarności. Samorządowi przekazywane są zadania, które w przeszłości bardzo często były realizowane przez administrację rządową, natomiast organizacje pozarządowe angażują się w działalność, która przez długi czas była domeną samorządu. Efekt: realizowane zadania bardzo często są wykonywane lepiej, oszczędniej i bardziej fachowo. Choć współpraca między sektorem publicznym (także samorządowym), a pozarządowym rozpoczęła się już na początku lat dziewięćdziesiątych, to bardzo długo nie była kompleksowo uregulowana. Dopiero w roku 2001 katalog zadań własnych samorządu gminnego uzupełniono o współpracę z organizacjami pozarządowymi5. Natomiast w roku 2003 przyjęto ustawę o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie6. W niej to poja-

4 5

6

Zob.: W. Osiatyński, Rzeczpospolita obywateli, Warszawa 2004. Ustawa z dnia 11 kwietnia 2001 r. o zmianie ustaw: o samorządzie gminnym, o samorządzie powiatowym, o samorządzie województwa, o administracji rządowej w województwie oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 45, poz. 497). Ustawa z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz.U. Nr 96, poz. 873 ze zm.).

63

wiła się definicja organizacji pozarządowej7 oraz zasady prowadzenia działalności przez te podmioty. Analizując uwarunkowania działalności organizacji pozarządowych w środowisku lokalnym, autor artykułu, przedstawi ją na przykładzie Pleszewa, mając doświadczenie w sektorze publicznym8 oraz pozarządowym9.

Charakterystyka Pleszewa
Pleszew usytuowany jest w południowej części województwa wielkopolskiego, w odległości ok. 80 kilometrów od Poznania. Jest blisko 30-tysięczną miejsko-wiejską gminą.
TABELA 1. Ludność Miasta i Gminy Pleszew
Przedział wiekowy Miasto Pleszew Gmina Pleszew

0–18 lat 19–60 lat powyżej 60 lat Razem

3 476 11 106 3 147 17 729

19,6% 62,6% 17,8% 100%

2 909 7 649 1 601 12 159

23,9% 62,9% 13,2% 100,0%

Źródło: Wydział Spraw Obywatelskich UMiG. Stan 1.12.2008 r.

7

8 9

To niebędąca jednostką sektora finansów publicznych i niedziałająca w celu osiągnięcia zysku, osoba prawna lub jednostka nieposiadająca osobowości prawnej utworzona na podstawie przepisów ustaw, w tym fundacje i stowarzyszenia. Od 1999 jest pracownikiem Urzędu Miasta i Gminy w Pleszewie, a od roku 2006 pełni funkcję Zastępcy Burmistrza. Jest vice prezesem stowarzyszeń: „Towarzystwo Miłośników Pleszewa” oraz „Wspólnie dla Przyszłości” i członkiem „Pleszewskiego Towarzystwa Kulturalnego”, „Stowarzyszenia Przyjaciół Liceum im. St. Staszica”, „Stowarzyszenia Edukacyjnego im. św. Królowej Jadwigi”. W ostatnim czasie był inicjatorem i współzałożycielem stowarzyszenia grupującego młodych mieszkańców Pleszewa pod nazwą „Pleszew XXI”.

64

Podobnie jak w całej Polsce, także na terenie Miasta i Gminy Pleszew, obserwuje się zjawisko spadku liczby ludności (zwłaszcza w mieście). Zauważalna jest również wewnętrzna migracja ludności – z miasta na tereny wiejskie, głównie do miejscowości bezpośrednio sąsiadujących z Pleszewem. Początek lat dziewięćdziesiątych dla Miasta i Gminy Pleszew, jak i całej Ziemi Pleszewskiej był okresem trudnym, zwłaszcza w kontekście zmian zachodzących w gospodarce. Na początku transformacji, część państwowych lub spółdzielczych zakładów pracy nie sprostała wolnorynkowym regułom i została zamknięta, część natomiast znacznie ograniczyła zatrudnienie, zmieniając również formę własności. Powstające nowe podmioty prywatne nie zrekompensowały jednak spadku zatrudnienia. W efekcie Pleszew, jak i okolice przez długi czas posiadał ponad 20% stopę bezrobocia, co było jednym z najwyższych wskaźników bezrobocia w województwie. Niewątpliwie część z osób mająca status bezrobotnego wykonywała stałą, bądź dorywczą pracę zasilając „szarą strefę”, zwłaszcza w kotlarstwie oraz ogrodnictwie. Skali zjawiska nikt oczywiście nie potrafi określić. Wraz z poprawą sytuacji makroekonomicznej kraju, poprawiła się również sytuacja na rynku pracy, zaś stopa bezrobocia osiągnęła poziom ok. 10%. Obecnie rynek pracy w Pleszewie i okolicach, oparty jest na małych i średnich przedsiębiorstwach. Są to na ogół firmy rodzinne, powstałe po roku 1989. W ewidencji działalności gospodarczej zarejestrowanych jest ich ponad 2,5 tys., głównie w handlu i usługach. Spółek prawa handlowego jest zaledwie 7, z czego większość to spółki komunalne. Dużym pracodawcą jest również sektor publiczny, zwłaszcza samorząd gminny i powiatowy. Wzmocnieniem instytucjonalnym miasta było niewątpliwie utworzenie w 1990 roku rejonu administracyjnego, który w 1998 roku stał się podstawą utworzenia powiatu pleszewskiego10. Ple10

Sąsiedztwo takich ośrodków, jak Jarocin, Krotoszyn, czy Kalisz powodowało, że lokalizacja siedziby rejonu administracyjnego i powiatu nie była pewna. Wieloletnie starania różnych grup społecznych i politycznych zakończyły się sukcesem.

65

szew przez długi czas był jednak ośrodkiem nie posiadającym podstawowych instytucji publicznych niezbędnych do funkcjonowania ponadgminnego samorządu, tj. Sądu Rejonowego, czy też Urzędu Skarbowego. Utworzenie ich było możliwe przede wszystkim dzięki zaangażowaniu lokalnej społeczności oraz samorządu Pleszewa, który własne środki przekazywał na ich utworzenie (m.in. modernizacja budynków)11. Wiedzy o Pleszewie i jego mieszkańcach dostarczają badania sondażowe przeprowadzone w roku 200712. Analiza badań wskazuje, że aż 73% mieszkańców zadowolona jest ze swojego miejsca zamieszkania. Nie widać wyraźnych dysproporcji między miastem, a wsią. Respondenci najlepiej oceniają dostęp i funkcjonowanie szkół podstawowych, gimnazjalnych i średnich, placówki handlowe i usługowe, opiekę zdrowotną oraz stan bezpieczeństwa. Najgorzej mieszkańcy oceniają infrastrukturę komunalną, zwłaszcza drogi i wodociągi13. W konsekwencji, infrastruktura komunalna jest głównym priorytetem rozwoju gminy. Według mieszkańców w ostatniej kolejności samorząd winien wspierać działania kulturalne, artystyczne i promocyjne gminy. Głównym źródłem informacji o sprawach lokalnych jest prasa (88,3%). Działają dwie, niezależne od samorządu, lokalne gazety, które swoim zasięgiem obejmują powiat pleszewski. Obraz aktywności mieszkańców Pleszewa dają dane dotyczące frekwencji wyborczej.

11

12 13

E. Kubisz, 185 lat Powiatu Pleszewskiego, „Rocznik Pleszewski 2002”, Pleszew 2003, s. 83–87; tenże, Starania o przywrócenie w Pleszewie ponadgminnych instytucji publicznych, „Rocznik Pleszewski 2004”, Pleszew 2005, s. 69–78. Badania, na zlecenie samorządu gminnego, przeprowadziła Pracownia Badań Opinii Publicznej Społeczności Lokalnej i Rynku. Badanie było prowadzone w krótkim czasie po skażeniu wody przez bakterie coli, w wyniku którego miasto i okoliczne wsie były pozbawione wody pitnej.

66

TABELA 2. Frekwencja w wyborach w latach 2005–2009 (w %)
Wybory MiG Pleszew Powiat pleszewski Województwo wielkopolskie Polska

Wybory parlamentarne (2005 r.) Wybory prezydenckie (2005 r.) Wybory samorządowe (2006 r.) Wybory parlamentarne (2007 r.) Wybory do Europarlamentu (2009 r.)

36,36 45,93 47,64 48,96 20,33

35,83 46,15 50,00 46,67 18,65

40,90 51,27 47,00 55,11 24,13

40,57 49,74 45,99 53,88 24,53

Źródło: Państwowa Komisja Wyborcza.

Organizacje pozarządowe w Pleszewie
Aktywność mieszkańców Miasta i Gminy Pleszew widoczna jest w kilkudziesięciu organizacjach pozarządowych działających głównie w formie stowarzyszenia. Analiza statutów wskazuje na szeroki zakres ich działalności, choć bardzo często organizacje te ukierunkowane są na jeden profil aktywności. Dla potrzeb artykułu, autor uporządkował je w cztery kategorie: sport i rekreacja, edukacja, kultura i kultywowanie tradycji oraz zdrowie i pomoc społeczna. Osobną kategorią wyszczególnioną w tabeli 3 są organizacje bezpośrednio aktywne politycznie, które przed wyborami samorządowymi (w roku 2002 i 2006) utworzyły komitet wyborczy i posiadały lub posiadają swoją reprezentację w samorządzie gminy. Oczywiście organizacje te nie ograniczają się wyłącznie do działalności politycznej – są aktywne w innych obszarach (np. kulturze, rekreacji, sporcie etc). W zestawieniu znalazła się również grupa organizacji, których autor nie potrafił określić ich głównego profilu działalności lub nie mieściły się w zastosowanym podziale.

67

TABELA 3. Organizacje pozarządowe działające na terenie Miasta i Gminy Pleszew Sport i rekreacja 1. Stal Pleszew 2. Open Basket Pleszew 3. Libero Pleszew 4. Ludowe Zespoły Sportowe 5. Uczniowskie kluby sportowe (15 klubów) 6. LKS OSiR 7. Miejsko-Gminny Szkolny Zw. Sportowy 8. Stow. Lokalne Salezjańskiej Org. Sportowej 9. Stow. Rozwoju Kręglarstwa 10. PTTK 11. Pleszewski Klub Karate 12. RELAX 13. TKKF Platan Edukacja 1. Kaganek Oświaty 2. Stow. Przyjaciół LO im. St. Staszica 3. Stow. Edukacyjne Królowej Jadwigi 4. Edukacja-Młodzież Działalność polityczna 1. Towarzystwo Miłośników Pleszewa 2. Forum Samorządowe Ziemi Pleszewskiej 3. Razem dla Ziemi Pleszewskiej 4. Forum Młodych Kultura i kultywowanie tradycji 1. Pleszewskie Towarzystwo Kulturalne 2. Odyseja 3. Pleszew XXI 4. Klub Nowoczesna Gospodyni 5. Pleszewskie Towarzystwo Muzyczne 6. Plesz. Tow. Upamiętniania Powst. Wlkp. 7. Chóry (Lira, Lutnia, Harmonia, Echo) 8. Stow. Kombatantów Południowej Wlkp. 9. Wielkopolskie Stowarzyszenie Romów 10. Stow. Miast Partnerskich Pleszewa 11. Pleszewska Kapela Podwórkowa BANA

68

TABELA 3. cd. 5. Stow. Absolwentów Szkół z Zielonej 6. Stow. Kreatywności 7. „Z Jedynką” Zdrowie i pomoc społeczn 1. Zdrowie i życie 2. Pleszewski Klub Amazonk 3. Razem w Przyszłość 4. Stow. Na Rzecz Opieki Kardiologicznej 5. Stow. Na Rzecz Osób Niepełnosprawnych 6. Promocja Zdrowia 7. Katolickie Stow. Trzeźwości „Dom” 8. Stow. Przeciwdziałania Narkomanii 9. Stow. Nadzwyczajne Dzieci 10. GAWERA 11. Lato z „Solidarnością” 12. Serce dla Serca 13. „DOM” 14. Pleszewskie Towarzystwo Lekarskie 15. Stow. Na Rzecz Pomocy ZOZ Pozostałe 1. Ochotnicze Straże Pożarne 2. Stow. Agroturystyczne Ziemi Pleszewskiej 3. Ratujmy Pleszewskie Koszary 4. Kurkowe Bractwo Strzeleckie 5. Ziemia Pleszewska – Nasz Dom 6. Stow. Producentów Rolnych 7. Stow. PROEKO 8. Stow. Na Rzecz Ekorozwoju oraz Aktywizacji Społecznej Młodzieży 9. Stow. Polskich Producentów Obrabiarek 10. Stow. Profilaktyki Społecznej i Wspierania Rozwoju 11. Stow. Romów w Polsce „DROM” 12. Stow. Grupy Wielkopolskie 13. Pleszewskie Zrzeszenie Handlu i Usług 14. Rada Przyjaciół Harcerstwa 15. Związek Harcerstwa Polskiego

69

TABELA 3. cd. 16. Iskierka Nadziei im. E. Bojanowskiego 17. Stow. Pomocy Rodzinom, Osobom Niepełnosprawnym oraz Współ. Zagranicznej 18. Tow. Pomocy im. św. Brata Alberta 19. Polski Związek Niewidomych 20. Polskie Stowarzyszenie Diabetyków 21. Polski Czerwony Krzyż 22. Stow. Krwiodawców Południowej Wlkp.
Źródło: Opracowanie i zestawienie własne na podstawie rejestru Starosty Pleszewskiego (stan na 03.2009 r.) oraz strony internetowej www. ngo.pl (wejście 9.08.2009 r.).

16. Towarzystwo Przyjaciół Dzieci 17. Związek Inwalidów Wojennych RP 18. Polski Zw. Em., Rencistów i Inwalidów 19. Zw. Kółek i Organizacji Rolniczych

Zestawienie zawiera wszystkie organizacje pozarządowe widniejące w rejestrze prowadzonym przez Starostę Pleszewskiego, poszerzone o zestawienie znajdujące się na portalu internetowym organizacji pozarządowych (www.ngo.pl). Zawiera takie kategorie jak: stowarzyszenia, w tym stowarzyszenia OSP, kultury fizycznej i stowarzyszenia zwykłe oraz uczniowskie kluby sportowe. Poza tym w zestawieniu umieszczono organizacje, które są oddziałami struktur regionalnych, bądź ogólnokrajowych. Warunkiem umieszczenia stowarzyszenia w zestawieniu nie była rzeczywista aktywność, ale formalne działanie. Jedynie tam, gdzie autor posiadał wiedzę o faktycznym zaprzestaniu działalności, organizacja została pominięta. Samo zestawienie daje bardzo pozytywny obraz aktywności pleszewian w organizacjach pozarządowych. Rzeczywiste jednak zaangażowanie mieszkańców jest trudne do określenia.

70

Odpowiedź na to pytanie może przynieść rozpoczęta w 2009 roku współpraca samorządu gminnego z Instytutem Socjologii Wydziału Nauk Społecznych UAM w Poznaniu. W lipcu 2009 roku czterdziestoosobowa grupa studentów socjologii, w ramach praktyk studenckich, prowadziła badania nad kapitałem społecznym pleszewian14. Zamysłem samorządu, jak i instytutu jest kontynuowanie badań w przyszłości. Najwięcej organizacji pozarządowych w Pleszewie działa w kategorii „Zdrowie i pomoc społeczna”. Część z nich jest bardzo aktywna w lokalnym środowisku: przeprowadzają akcje promocji zdrowia, badania profilaktyczne oraz niosą pomoc osobom chorym i potrzebującym, w tym osobom niepełnosprawnym. Niektóre z nich zostały utworzone przy instytucjach publicznych, bądź są ściśle związane z Kościołem Katolickim. Ważną grupę w lokalnym środowisku stanowią organizacje sportowe. To przede wszystkim kluby sportowe, uczniowskie kluby oraz ludowe zespoły sportowe ograniczające swoją działalność przede wszystkim do środowiska wiejskiego. Organizacje sportowe zajmują się głównie piłką nożną, siatkową oraz koszykową. UKS-y działają praktycznie we wszystkich szkołach. Działalność niektórych z nich wykracza poza obszar jednej szkoły – mają charakter lokalny, ukierunkowany na jedną dyscyplinę sportową (tenis stołowy, tenis ziemny, jeździectwo). Część z nich odnosi znaczące sukcesy w Polsce. W Pleszewie swoją działalność prowadzi również Towarzystwo Krzewienia Kultury Fizycznej „Platan”, znane w całej Polsce z sekcji kręglarskiej. W ostatnim czasie w niektórych organizacjach sportowych zauważalne są zmiany pokoleniowe. We władzach stowarzyszeń działalność rozpoczynają ludzie młodzi mający doświadczenie nie tyle w działalności społecznej, ale w administracji lub sektorze prywatnym. Stowarzyszenia w swojej działalności stają się coraz bardziej pro14

Badania są częścią prac nad opracowywaną interdyscyplinarną monografią Pleszewa. Wyniki badań socjologów będą prezentowane w końcu 2009 roku.

71

fesjonalne, w mniejszym stopniu przypominają organizację pozarządową, gdzie najważniejsza jest aktywność obywatelska. Należy się spodziewać ewolucji tychże stowarzyszeń w kierunku podmiotów mających przede wszystkim charakter gospodarczy. Ta grupa organizacji wykazuje największą aktywność w pozyskiwaniu środków finansowych pochodzących spoza budżetu samorządu gminnego. Z kolei organizacje kulturalne skupiają ludzi w różnych kategoriach wiekowych, co uwarunkowane jest przede wszystkim profilem działalności. Stowarzyszenia skupiające osoby starsze prowadzą działalność wydawniczą, organizują konkursy oraz kultywują tradycje. Organizacje, które powstały w okresie późniejszym, grupują ludzi młodych. Głównym profilem ich działalności jest organizacja koncertów, warsztatów plastycznych i muzycznych oraz plenerów. Wykazują dużą aktywność w pozyskiwaniu środków, m.in. z programu „Młodzież w działaniu”, „Równać Szanse” oraz z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Osobną kategorię organizacji pozarządowych stanowią organizacje edukacyjne. Część z nich powstaje przy pleszewskich szkołach. Dzięki tym organizacjom szkoły pozyskują dodatkowe środki na swoją działalność. Tylko jedno stowarzyszenie prowadzi niepubliczną placówkę oświatową. Istnieje duża grupa organizacji pozarządowych, których profil działalności nie mieścił się w powyższych kategoriach. Działają one np. w zakresie bezpieczeństwa publicznego oraz rolnictwa, bądź też są aktywne w wielu kategoriach, bez wskazania dominującego profilu.

Formy współpracy samorządu gminnego i organizacji pozarządowych
Współpraca sektora publicznego i pozarządowego określana jest w przyjmowanym corocznie przez Radę Miejską w Pleszewie „Programie współpracy Miasta i Gminy Pleszew z podmiotami

72

prowadzącymi działalność pożytku publicznego”15. Przed uchwaleniem Programu, przedstawiciele samorządu i organizacji pozarządowych spotykają się w celu dokonania ewaluacji kończącego się programu współpracy, a przede wszystkim uzgadniają formy i zasady współpracy na rok następny. Dostrzegając rolę i znaczenie organizacji pozarządowych w lokalnym środowisku samorząd Pleszewa prowadzi różne formy współpracy. Należą do nich: 1. Zlecanie realizacji zadań publicznych Podstawą wsparcia, lub powierzenia organizacjom pozarządowym zadań publicznych, jest ustawa o działalności pożytku publicznego i wolontariacie. Wybór określonych zadań jest wynikiem doświadczeń i obserwacji, a przede wszystkim potrzeb lokalnego środowiska. Aktywność w identyfikowaniu problemów wykazuje zarówno administracja samorządowa, jak i sektor pozarządowy. Ogłaszane przez samorząd zadania dotyczą przede wszystkim: • edukacji (konkursy przedmiotowe), • kultury (przeglądy, spotkania, plenery, festyny, jubileusze, wspieranie amatorskiego ruchu artystycznego i twórczości ludowej, wspieranie wszelkich form edukacji kulturowej, w tym wydawniczej oraz działań na rzecz rozwijania patriotyzmu), • kultury fizycznej, sportu i turystyki (przedsięwzięcia dotyczące sportu powszechnie dostępnego, imprezy sportowe, wspieranie krajoznawstwa oraz wypoczynku dzieci i młodzieży), • zdrowia (zapobieganie patologiom społecznym, promocja zdrowia), • wspierania działań na rzecz dzieci z rodzin znajdujących się w trudnej sytuacji życiowej i materialnej oraz pomoc takim rodzinom w rozwiązywaniu ich problemów, • działań na rzecz integracji europejskiej oraz rozwijania kontaktów i współpracy między społeczeństwami.
15

Zob.: Uchwała nr XXIII/179/2008 Rady Miejskiej z dnia 20 listopada 2008 r.

73

Z budżetu Miasta i Gminy Pleszew na zadania zlecane organizacjom pozarządowym w roku 2009 zaplanowana została kwota ponad 320.000 zł. Na ogłoszony konkurs zgłosiło się 36 organizacji pozarządowych, które złożyły oferty na 60 zadań. W przypadku 13 organizacji, komisja konkursowa zmuszona była odrzucić oferty. Głównym powodem decyzji było przede wszystkim: złożenie oferty po terminie, brak obowiązkowych załączników, zwłaszcza aktualnego wypisu z Krajowego Rejestru Sądowego oraz złożenie dwóch ofert na to samo zadanie. 2. Pomoc jednostek organizacyjnych samorządu gminnego Organizacje pozarządowe mają wsparcie jednostek organizacyjnych Miasta i Gminy Pleszew. W zależności od profilu działalności pomoc swoją oferują: Dom Kultury, Ośrodek Sportu i Rekreacji, Miejsko-Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej oraz Urząd Miasta i Gminy. Pomoc ma formę współpracy przy organizacji imprez, organizowania szkoleń, w tym jak pozyskiwać dodatkowe środki na działalność oraz, w jaki sposób przygotować i rozliczyć ofertę w ramach otwartego konkursu ofert. Do dyspozycji przedstawicieli organizacji pozarządowych są pracownicy Urzędu Miasta i Gminy, którzy na co dzień zajmują się problematyką społeczną. 3. Udostępnianie na preferencyjnych warunkach lokali Organizacjom, które mają problem ze znalezieniem siedziby, bądź nie posiadają środków finansowych na ten cel, samorząd udostępnia budynki będące własnością komunalną. Z oferty tej korzystają m.in. Polski Związek Emerytów, Rencistów i Inwalidów, Związek Kombatantów Południowej Wielkopolski, Związek Harcerstwa Polskiego. 4. Promocja działalności organizacji pozarządowych Do dyspozycji organizacji pozarządowych pozostaje portal internetowy Pleszewa (www.pleszew.pl). Jedna z zakładek strony specjalnie poświęcona jest tymże organizacjom. Umieszczane są niezbędne druki i ogłoszenia o konkursie ofert oraz informacje

74

o działalności stowarzyszeń. W aktualnościach na stronie internetowej miasta widnieją informacje o organizowanych imprezach, uroczystościach i przedsięwzięciach. Ta forma promocji jest ważna dla tych organizacji, które nie posiadają własnej strony internetowej. Obserwacja lokalnego środowiska wskazuje, że jest to bardzo duża grupa stowarzyszeń. 5. Pomoc w nawiązywaniu kontaktów międzynarodowych Współpraca zagraniczna jest doskonałym przykładem przejmowania przez organizację pozarządową zadań własnych samorządu gminnego (art. 7 ust. 1, pkt 20 ustawy o samorządzie gminnym: współpraca ze społecznościami lokalnymi i regionalnymi innych państw). W roku 2006 powstało Stowarzyszenie Miast Partnerskich Pleszewa, które przejęło część zadań i form współpracy samorządu. Organizacja nie tylko kontynuuje dotychczasową działalność Gminy, ale i rozszerzyła ją na inne płaszczyzny. W wymianie międzynarodowej uczestniczą również przedstawiciele innych grup oraz instytucji. W wielu przypadkach wymiana międzynarodowa odbywa się już poza oficjalnymi strukturami, tak publicznymi, jak i pozarządowymi. Rola samorządu we współpracy zagranicznej jest ograniczana do oficjalnych wizyt oraz do inicjowania nowych kierunków współpracy. W tym celu w zagranicznych wizytach biorą udział przedstawiciele organizacji pozarządowych, które chcą nawiązać współpracę z podobnymi podmiotami w miastach partnerskich Pleszewa.

Bariery w działalności organizacji pozarządowych w lokalnym środowisku
Pierwszą grupą, na którą napotykają organizacje pozarządowe w środowisku lokalnym, są trudności natury formalnoprawnej. Już sam proces zakładania stowarzyszenia (nie wspominając o fundacji) jest dość skomplikowany, zwłaszcza dla

75

osób, które nie posiadają odpowiedniego doświadczenia i umiejętności. Rejestracja organizacji, której dokonuje się w sądzie wymaga spełnienia wielu wymogów formalnych. Wnioski o rejestrację, a zwłaszcza załączniki bardzo często wymagają korekty i uzupełnień (zawsze wymagane jest ponowne zebranie wszystkich założycieli, tj. min. 15 osób). Podobne trudności mogą pojawić się również na etapie dalszego funkcjonowania stowarzyszenia, kiedy zachodzi potrzeba zmiany statutu, a przede wszystkim wówczas, gdy stowarzyszenie stara się o uzyskanie statusu organizacji pożytku publicznego. W świetle prawa, rejestracja stowarzyszenia jest trudniejsza od założenia podmiotu gospodarczego. Kolejnymi formalnościami niezbędnymi do rozpoczęcia działalności stowarzyszeń jest uzyskanie numeru REGON (urząd statystyczny), NIP (urząd skarbowy) oraz konta bankowego. Ponadto od organizacji pozarządowych wymagane jest prowadzenie pełnej księgowości określonej w ustawie o rachunkowości (m.in. bilans, rachunek wyników)16. Problemem dla wielu organizacji pozarządowych jest również znalezienie siedziby. Bardzo często we wniosku o rejestrację stowarzyszenia widnieje adres jednego z członków założycieli. Rozwiązaniem jest, wzorując się na inkubatorach przedsiębiorczości, tworzenie inkubatorów organizacji pozarządowych (możliwość taką mają organizacje pozarządowe w Pleszewie). Barierą w rozwoju organizacji pozarządowych są również środki finansowe. Dla wielu z nich głównym źródłem utrzymania są składki członkowskie, które i tak nie są wstanie zapewnić efektywnego działania. Chcąc realizować swoje zadania, stowarzyszenia korzystają przede wszystkim ze środków w ramach otwartego konkursu ofert. W tym aspekcie pojawia się jednak kolejny problem. Bez względu na wielkość dofinansowania, procedury

16

Problem ten akcentuje również Rada Działalności Pożytku Publicznego III kadencji oraz jest przedmiotem prac komisji sejmowej „Przyjazne Państwo”.

76

i wymogi, zarówno dla ogłaszającego (samorządu), jak i oferenta (organizacji pozarządowej) są podobne. Zaprezentowane bariery w rozwoju organizacji pozarządowych w lokalnym środowisku nie wyczerpują zagadnienia. Zostały jedynie zasygnalizowane. W opinii autora stwarzają one niebezpieczeństwo wycofania się wielu aktywnych i zaangażowanych osób z działalności społecznej. Z drugiej strony bardzo wiele organizacji skorzystało z okazji i szans, jakie przyniosły im nowe możliwości. Są bardzo dobrze zorganizowane, aktywnie działają w lokalnym środowisku oraz posiadają umiejętności w pozyskiwaniu środków finansowych z różnych źródeł, w tym z Unii Europejskiej (m.in. Europejski Fundusz Społeczny), administracji rządowej (m.in. Ministerstwa Sportu i Turystyki), krajowych i zagranicznych fundacji (m.in. Fundacja Batorego, Fundacja „Współpracy”). Korzystają również z szansy, jakie daje im status organizacji pożytku publicznego. Dzięki dodatkowym środkom finansowym organizacje pozarządowe realizują wiele zadań, także tych które należą do zadań własnych samorządu gminnego. Niestety, w działalności niektórych organizacji pozarządowych, element aktywności obywatelskiej, został zastąpiony elementem rynkowym (stowarzyszenia i fundacje traktowane są jak dochodowe podmioty gospodarcze). Pojawia się również wiele finansowych nadużyć. Dotyczy to zwłaszcza tych organizacji, które mają status organizacji pożytku publicznego17.

17

Zob.: J. Ćwieluch, A. Grzeszak, Tajemnice 1%, „Polityka”, Nr 30/2009, s. 28–32.

77

ZBYSŁAW DOBROWOLSKI

instytucji publicznych z organizacjami pozarządowymi na przykładzie Najwyższej Izby Kontroli

Kontrola współpracy

Wstęp
Organizacje pozarządowe, będące instytucjonalną hybrydą łączącą inicjatywę prywatną z usługami publicznymi, definiuje zasada funkcjonowania, a zatem podejmowanie działań w sferze publicznej bez osiągania zysku. W Polsce organizacje pozarządowe pojawiły się mniej więcej w tym samym czasie co w państwach Europy Zachodniej, skupiając początkowo swoją uwagę na działalności charytatywnej, a później także m.in. na działalności kulturalnej, edukacyjnej oraz naukowej. Po roku 1989 r. organizacje pozarządowe, dzięki przywróconej swobodzie zrzeszania się, przeżywają renesans i obecnie stały się istotnym partnerem administracji publicznej dostarczając rozmaitych usług publicznych, w tym finansowanych ze środków publicznych, zwłaszcza po wejściu w życie 1 stycznia 2004 r. przepisów ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie1. Ustawa ta definiuje pojęcie pożytku publicznego i organizacji pozarządowych, stanowiąc, że są nimi nie będące jednostkami sektora finansów publicznych, w rozumieniu przepisów
1

Dz.U. z 2003 r. Nr 96, poz. 873, ze zm.

78

o finansach publicznych, i nie działające w celu osiągnięcia zysku, osoby prawne lub jednostki nie posiadające osobowości prawnej, utworzone na podstawie przepisów ustaw, w tym fundacje i stowarzyszenia, za wyjątkiem podmiotów określonych w art. 3 ust. 4 powyższego aktu normatywnego. W ustawie o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie określa się również sferę zadań publicznych, które organy administracji publicznej prowadzą we współpracy z organizacjami pozarządowymi oraz ustala rodzaje tej współpracy, jak też zasady zlecania realizacji zadań publicznych. Przekazanie zadania publicznego do realizacji organizacjom pożytku publicznego nie wpływa na zmianę statusu tych zadań, gdyż państwo lub samorząd terytorialny ponoszą nadal odpowiedzialność za jego realizację. Stąd też, istotnym zagadnieniem wydaje się być kontrola państwowa współpracy międzysektorowej, innymi słowy współpracy instytucji publicznych z organizacjami pozarządowymi. Biorąc pod uwagę złożoność zagadnienia, jakim jest współpraca sektorowa, obiektami eksploracji naukowej mogą być wszelkie decyzje związane z realizacją przez organy administracji publicznej przy współpracy z organizacjami pozarządowymi, wyznaczonych aktami normatywnymi zadań publicznych. Przedmiotem badań mogą być decyzje związane z egzekwowaniem politycznej odpowiedzialności. Takimi obiektami mogą być również organizacje pozarządowe. W końcu przedmiotem analiz może być realizowana przez państwo kontrola współpracy międzysektorowej. To ostatnie zagadnienie nie stanowi szczególnego zainteresowania badaczy. Tymczasem nie ulega wątpliwości, że sposób zaspokajania potrzeb zbiorowych musi być poddany kontroli, by móc w odpowiednim czasie dokonać niezbędnych korekt i w lepszym stopniu osiągnąć zakładane cele polityczne. Strukturalizując kwestię badawczą, postanowiono poddać analizie działalność kontrolną państwa nad organizacjami pozarządowymi, a także współpracującymi z nimi organami publicznymi, realizowaną przez Najwyższą Izbę Kontroli (NIK). Pre-

79

zentowane ujęcie problemu może wzbudzać wątpliwości. Na przykład, czy analiza dokumentów kontrolnych sporządzonych przez NIK, z pominięciem dokumentacji pozostałych licznych instytucji kontrolnych państwa badających działalność organizacji pozarządowych, będzie wystarczająca do formułowania uogólnień odnoszących się do kontroli państwowej współpracy międzysektorowej. W mojej ocenie, przyjęty sposób postępowania wydaje się uzasadniony. Najwyższa Izba Kontroli podlegając jedynie Sejmowi realizuje funkcję kontrolną władzy ustawodawczej, a zakres jej kompetencji kontrolnych w stosunku do pozostałych instytucji kontrolnych jest najszerszy. Biorąc pod uwagę cel i temat niniejszego opracowania, a także uwzględniając uwarunkowania redakcyjne, w pierwszej części opracowania w sposób skrótowy omówiono problematykę nadzoru i kontroli państwa nad organizacjami pozarządowymi. Na tym tle uwidoczniono miejsce i znaczenie NIK w procesie kontroli organizacji pozarządowych. W dalszej części przeanalizowano działalność kontrolną NIK w latach 2002-2008 i opublikowane wyniki kontroli NIK. W końcowej części przedstawiono uwagi i wnioski wynikające z analizy zebranego materiału empirycznego.

Nadzór i kontrola państwa nad działalnością organizacji pozarządowych. Zarys problematyki
Istnieje szereg instytucji państwowych, które mogą w granicach określonych przez ustawodawcę badać określone obszary działalności organizacji pozarządowych. Wspomnieć tu należy m.in. o kontroli skarbowej, podatkowej, inspekcjach: ochrony środowiska, pracy, handlowej, sanitarnej, weterynaryjnej, itp. Organizacje pozarządowe korzystające z udzielonych przez jednostki samorządu terytorialnego dotacji na cele publiczne, mogą podlegać kontroli w zakresie sposobu ich wykorzystania, stosownie do postanowień art. 176 ustawy z dnia 20 czerwca 2005 r. o finansach

80

publicznych2. Organizacje pozarządowe funkcjonujące w formie stowarzyszeń lub fundacji podlegają nadzorowi administracyjnosądowemu. W przypadku stowarzyszeń, ich działalność, stosownie do postanowień art. 8 ust. 5 pkt. 2 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach3, jest nadzorowana pod względem legalności przez organ samorządu terytorialnego, tj. starostę (prezydenta miasta na prawach powiatu), a konsekwencją działań podjętych przez starostę może być nadzór sądowy i zastosowane w tym trybie środki, wymienione w art. 29 i 30 cyt. wyżej ustawy. Organizacja pozarządowa działająca w oparciu o ustawę z dnia 6 kwietnia 1984 r. o fundacjach4, podlega, w myśl przepisu art. 9 ust. 2 ww. ustawy, nadzorowi właściwego (ze względu na zakres działania i cele fundacji) ministra oraz właściwego (ze względu na siedzibę fundacji) starosty. W przypadku fundacji korzystającej ze środków publicznych i prowadzącej działalność na obszarze całego kraju, nadzór wobec niej pełni starosta (art. 15a ustawy o fundacjach), w zakresie działalności prowadzonej przez fundację na obszarze danego samorządu powiatowego. Badania kontrolne przeprowadzane w ramach nadzoru, zarówno przez właściwego ministra, jak i starostę, dotyczą jednakże tylko dwóch aspektów funkcjonowania organizacji pozarządowych, mianowicie legalności oraz celowości. Kontrola sądowa fundacji dokonywana jest w takim samym zakresie, jak w przypadku stowarzyszeń – przez sąd rejestrowy, właściwy ze względu na siedzibę fundacji. Organizacje pozarządowe realizujące zadania publiczne (w sferze określonej przez ustawę o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie) zlecone przez organ administracji publicznej, podlegają kontroli, której celem w szczególności jest ocena prawidłowości prowadzenia wymaganej dokumentacji, rzetelności, efektywności i jakości wykonania zadania oraz
2 3 4

Dz.U. z 2005 r. Nr 249, poz. 2104, ze zm. Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855, ze zm. Dz.U. z 1991 r. Nr 46, poz. 203, ze zm.

81

prawidłowości wykorzystania otrzymanych środków publicznych. Organizacje pożytku publicznego, którymi stają się organizacje pozarządowe, z chwilą wpisania określonych przepisami prawa informacji do Krajowego Rejestru Sądowego, niezależnie od nadzoru właściwego ze względu na ich formę prawną (stowarzyszenie, fundacja), dodatkowo podlegają nadzorowi i kontroli ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego (obecnie – Minister Pracy i Polityki Społecznej), a w odniesieniu do organizacji pożytku publicznego działających w zakresie ratownictwa i ochrony ludności, podlegają nadzorowi ministra właściwego ds. wewnętrznych (obecnie – Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji). Wszczętą kontrolę minister może zlecić do przeprowadzenia właściwemu, ze względu na położenie siedziby organizacji, wojewodzie (od dnia 1 stycznia 2006 r. – marszałkowi województwa). Minister może także wystąpić z wnioskiem o skontrolowanie określonej organizacji do innych rządowych i samorządowych instytucji kontrolnych, które są uprawnione do kontroli gospodarki finansowej organizacji pozarządowych, w zakresie wykorzystywania przez nie dotacji przyznawanych z budżetów jednostek samorządu terytorialnego. Powyższy, krótki przegląd przepisów prawa pozwala na określenie obszaru badań kontrolnych NIK, które wynikają z zakresu kompetencji tego naczelnego organu kontroli państwowej. Najwyższa Izba Kontroli, na mocy przepisów art. 2 i art. 3 ustawy z dnia 23 grudnia 1994 r. o Najwyższej Izbie Kontroli5 (ustawy o NIK), może kontrolować jednostki samorządu terytorialnego, organy administracji rządowej w zakresie prawidłowości wywiązywania się przez nie z obowiązku nadzoru i kontroli nad działalnością organizacji pozarządowych. Kolejnym obszarem badań kontrolnych NIK jest sposób wykorzystania przez organizacje pozarządowe środków publicznych. Najwyższa Izba Kontroli, zgodnie z art. 5 ustawy o NIK przeprowadza kontrolę pod względem legalności, gospodarności, celowości i rzetelności, jednakże
5

Dz.U. z 2007 r. Nr 231, poz. 1701, ze zm.

82

w przypadku kontroli jednostek samorządu terytorialnego i organizacji pozarządowych kryteria kontroli są ograniczone. Mianowicie, kontrola działalności samorządu terytorialnego przeprowadzana jest pod względem legalności, gospodarności i rzetelności, a kontrola działalności jednostek organizacyjnych, w tym organizacji pozarządowych i przedsiębiorców, w zakresie, w jakim wykorzystują one majątek, albo środki państwowe lub komunalne, oraz wywiązują się ze zobowiązań finansowych na rzecz państwa, jest przeprowadzana pod względem legalności i gospodarności. Odnotować należy, iż kryterium legalności może mieć zarówno charakter merytoryczny jak i formalny, zależnie od rodzaju norm prawnych, z punktu widzenia których kontrola jest dokonywana6. Normy prawne materialne i zadaniowe stanowią kryterium ocen merytorycznych. Natomiast normy prawne dotyczące procedur oraz form działania stanowią podstawy do dokonywania ocen formalnych. Kontrola prowadzona z punktu widzenia norm materialnych i zadaniowych, które stanowią kryterium kontroli, może stanowić podstawę do formułowania wniosków, które mogą zmierzać nawet do zakwestionowania kontrolowanej działalności. Natomiast w przypadku prowadzenia kontroli z punktu widzenia norm formalnych, stanowi podstawę do formułowania wniosków, których treścią może być zakwestionowanie sposobu i formy prowadzenia działalności7. Celowość, jako kryterium kontroli, zmierza do oceny działalności podmiotu kontrolowanego przez pryzmat stopnia realizacji celów i zadań przed nim postawionych, przy czym w rachubę
6

7

M. Szewczyk, Ekspertyza prawna w sprawie interpretacji pojęć: kryterium legalności, gospodarności, celowości i rzetelności zawartych w art. 203 konstytucji RP i w art. 5 ustawy o NIK, „Kontrola Państwowa” nr 4, NIK, Warszawa 2002, s. 40–41. Zob. Z. Dobrowolski, Naczelne organy kontroli państwowej w krajach członkowskich Unii Europejskiej. Ciągłość i zmiana. Studium porównawcze, Oficyna Wydawnicza Uniwersytetu Zielonogórskiego, Zielona Góra 2008, s. 21–22 Tamże.

83

wchodzić tu mogą tak cele ostateczne, jak i cząstkowe, osiągane w procesie działania. Kryterium celowości zakłada też odwołanie się do stwierdzenia, czy dane działanie jest racjonalne, pożyteczne i czy przynosi założone i spodziewane efekty8. Kryterium celowości pozwala na dokonanie oceny merytorycznej kontrolowanej działalności i zakwestionowania samej kontrolowanej działalności, a nie tylko sposobu jej prowadzenia9. Kryterium rzetelności obejmuje ocenę działania pod kątem należytej staranności, co do prowadzenia działalności. Mieści się tu również dbałość o uwzględnienie dyrektyw płynących z ośrodków dyspozycyjnych wyższego rzędu. Wreszcie rzetelność oznacza także dochowywanie istniejących standardów w danej działalności. Kontrolowanie działalności z punktu widzenia rzetelności oznaczać będzie badanie, czy kontrolowana działalność jest prowadzona w sposób sumienny, uczciwy, solidny, należyty, dokładny, prawdziwy10. Pojęcie gospodarności w dziedzinie kontroli finansów publicznych, jest szersze od potocznie używanego pojęcia oszczędności, przez którą rozumie się oszczędne wydatkowanie środków finansowych, obniżanie jednostkowych kosztów produkcji, itp. Gospodarność to umiejętność dobrego zarządzania. To synonim oszczędności i racjonalności11. Kryterium gospodarności dotyczy optymalnego dysponowania środkami finansowymi i material8 9

10 11

J. Jagielski, Kontrola administracji publicznej, WP, Warszawa 1999, s. 25–26. Zob. Z. Dobrowolski, Naczelne organy..., wyd. cyt., s. 22. M. Niezgódka-Medek, Ekspertyza prawna w sprawie interpretacji pojęć: kryterium legalności, gospodarności, celowości i rzetelności zawartych w art. 203 konstytucji RP i w art. 5 ustawy o NIK, „Kontrola Państwowa” nr 4, NIK, Warszawa 2002, s. 33. Zob. Z. Dobrowolski, Naczelne organy..., wyd. cyt., s. 22–23. M. Szewczyk, wyd. cyt., s. 40. Zob. Z. Dobrowolski, Naczelne organy..., wyd. cyt., s. 23. Słownik języka polskiego, pod red. W. Doroszewskiego, Wiedza Powszechna, Warszawa 1958, s. 1245; Słownik języka polskiego, pod red. M. Szymczak, PWN, Warszawa 1992, s. 683; Słownik synonimów polskich, pod. red. Z. Kurzawy, PWN, Warszawa 2002, s. 103. Zob. Z. Dobrowolski, Naczelne organy..., wyd. cyt.., s. 23.

84

nymi w trakcie prowadzenia kontrolowanej działalności, jak również optymalizacji stosowanych w jej toku zabiegów organizacyjnych12. Oznacza to, że gospodarność można definiować jako wydajność. W literaturze przedmiotu można spotkać definicję kryterium gospodarności, jako zgodności działalności kontrolowanej jednostki z zasadami efektywnego gospodarowania, tj. oszczędności, wydajności i skuteczności13. Na koniec tej części niniejszego opracowania, należy wspomnieć o funkcji koordynacyjnej NIK, która egzemplifikuje naczelny charakter tego organu. Mianowicie, na podstawie art. 12 ustawy o NIK, organy kontroli, rewizji, inspekcji, działające w administracji rządowej i samorządzie terytorialnym, współpracują z Najwyższą Izbą Kontroli i są obowiązane do: 1) udostępniania Najwyższej Izbie Kontroli, na jej wniosek, wyników kontroli przeprowadzonych przez te organy; 2) przeprowadzania określonych kontroli wspólnie pod kierownictwem Najwyższej Izby Kontroli, 3) przeprowadzania kontroli doraźnych, w tym m.in. organizacji pozarządowych, na zlecenie Najwyższej Izby Kontroli.

Współpraca instytucji publicznych i organizacji pozarządowych w świetle ustaleń kontroli NIK
Nie sposób przeanalizować wszystkich ustaleń wynikających z kontroli NIK, z uwagi na ilość kontroli przeprowadzanych przez ten organ. By zobrazować skalę działania Najwyższej Izby Kontroli podaję, że jedynie w 2007 roku NIK przeprowadził 2.864 kontrole. W latach 2002–2008 liczba kontroli wyniosła zatem ponad 10 tys. W licznych kontrolach prowadzonych
12 13

J. Jagielski, wyd. cyt., s. 25–26. Zob. Z. Dobrowolski, Naczelne organy..., wyd. cyt., s. 23. Glosariusz terminów dotyczących kontroli i audytu w administracji publicznej, NIK, Kancelaria Prezesa Rady Ministrów, Ministerstwo Finansów, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji, Warszawa 2005, s. 26. Zob. Z. Dobrowolski, Naczelne organy..., wyd. cyt., s. 24.

85

w latach 2002–2008 NIK wielokrotnie badał wykorzystanie środków publicznych przez organizacje niepaństwowe. I tak, na przykład, w 2005 r. podano do publicznej wiadomości informację nr 175/2003, o wynikach kontroli prawidłowości udzielania dotacji przez Gminy i Powiaty podmiotom, spoza sektora finansów publicznych14. Kontrolą objęto losowo wybranych 27 urzędów gmin, 6 starostw, 2 powiatowe centra pomocy rodzinom (które obsługiwały udzielanie części dotacji w imieniu właściwych starostw) oraz 67 jednostek niepublicznych, którym udzielono dotacji w latach 2001–2002. Najwyższa Izba Kontroli ustaliła, że udział dotacji dla jednostek niepublicznych w łącznych wydatkach budżetowych zbadanych jednostek samorządu terytorialnego (jst), wynosił średnio ok. 1,6%–1,7%, przy czym prawie 90% udzielonych dotacji, stanowiły dotacje celowe na wykonanie zadań własnych jst. Jednostki samorządu terytorialnego określały zakresy rzeczowe zlecanych zadań w sposób ogólnikowy, co stwarzało podmiotom niepublicznym możliwość swobodnego interpretowania treści umów i utrudniało, a w skrajnych przypadkach nawet uniemożliwiało rozliczanie prawidłowości wykorzystania dotacji. Powyższe, a także niewielkie zaangażowanie urzędów samorządowych w kontrolowanie wykonywania zleconych zadań lub wręcz zaniechanie prowadzenia kontroli albo akceptowanie rozliczeń niepełnych, lub takich, z których wynikało, że część środków publicznych wydatkowano niezgodne z przeznaczeniem, świadczy o tym, że jst traktowały możliwość udzielania dotacji, po części jako formę pomocy finansowej dla działających na ich terenie jednostek niepublicznych15.
14

15

Informacja nr 175/2003 o wynikach kontroli prawidłowości udzielania dotacji przez gminy i powiaty podmiotom spoza sektora finansów publicznych, NIK Poznań 2005 (maszynopis powielony). Zob. www.nik.gov.pl. Na podstawie informacji NIK nr 175/2003. Kontrole NIK ujawniły, że prawie trzy czwarte jst udzielały dotacji z naruszeniem jasno określonych zasad ustawowych. W szczególności w 2 jst (spośród 33 skontrolowanych) organy stanowiące (rady) nie podjęły uchwał w sprawie dotacji, co jest pierwszym ustawowym warunkiem ich udzielania; w 4 jst uchwały nie zawierały kluczowych postanowień, służących rozliczeniu przyzna-

86

Zauważyć przy tym należy, że Najwyższa Izba Kontroli, na mocy ograniczeń ustawowych, nie kontrolowała celowości udzielonych dotacji. Brak zatem informacji, czy i w jakim zakresie podjęte decyzje o przekazaniu w formie dotacji środków publicznych uwzględniały interes publiczny, a w jakim służyły jedynie aktorom lokalnej sceny politycznej. Nie wiadomo również, jaki był wpływ organizacji pozarządowych na proces decyzyjny, polegający na inspirowaniu decyzji, opracowywaniu jej wariantów, realizacji lub blokowaniu decyzji odnoszących się do lokalnej zbiorowości16. Wiadomo natomiast, że w 16 urzędach (spośród 35 skontrolowanych) ujawniono przyjmowanie bez zastrzeżeń rozliczeń, w których podmioty niepubliczne przyznawały się do ponoszenie wydatków niezgodnych z przeznaczeniem wynikającym z umów zawartych z jednostkami samorządu terytorialnego17. W opublikowanej w 2005 r. informacji nr 15/2004 o wykorzystaniu środków publicznych w dziedzinie kultury przez podmioty nie zaliczone do sektora finansów publicznych, Najwyższa Izba Kontroli przedstawiła wyniki kontroli, którą objęto działalność w latach 2001–2003 (I kwartał) łącznie 135 podmiotów, przy czym NIK skontrolowała: Ministerstwa Kultury, 11 urzędów marszałkowskich, 18 urzędów miast na prawach powiatu, 1 starostwo powiatowe, 21 urzędów gmin (20 miejskich i 1 nie posiadający statusu miejskiego) oraz 47 podmiotów nie zaliczonych do
nych dotacji; w 18 jst stwierdzono przypadki zlecania zadań, których zakresy rzeczowe były ogólnikowe. Nieprecyzyjne określanie zakresów rzeczowych zadań w umowach o dotacje, stwarzało podmiotom niepublicznym możliwość swobodnego interpretowania treści umów, w związku rozliczanie prawidłowości wykorzystania dotacji stawało się utrudnione, a w skrajnych przypadkach bezprzedmiotowe. W 11 skontrolowanych jst stwierdzono, że w umowach o dotacje nie zamieszczono postanowień o trybie kontroli wykonywania zadań i sposobach rozliczania dotacji. W 19 jst w ogóle nie przeprowadzano kontroli wykonywania zleconych zadań, a w pozostałych kontrolowano w większości pojedyncze dotacje; w sumie jst objęły kontrolami tylko 116 spośród 2.392 dotacji. Z. Dobrowolski, Uwarunkowania lokalnego mechanizmu władzy, Zielona Góra 2009 (maszynopis powielony), s. 2. Na podstawie informacji NIK nr 175/2003.

16 17

87

sektora finansów publicznych. Regionalne Izby Obrachunkowe uczestniczące w tej kontroli przeprowadziły natomiast kontrole w 36 podmiotach, w tym: 5 fundacjach, 22 stowarzyszeniach wykorzystujących w dziedzinie kultury dotacje z budżetów jednostek samorządu terytorialnego oraz 9 jednostkach samorządu terytorialnego, w zakresie udzielania dotacji celowych ww. podmiotom18. Celem tych kontroli było dokonanie oceny: 1) trybu i kryteriów wyboru podmiotów, którym zlecano zadania w dziedzinie kultury, w szczególności w zakresie jawności stosowanych procedur; 2) prawidłowości zlecania zadań w dziedzinie kultury przez Ministerstwo Kultury i organy samorządowe, sprawowania nadzoru i kontroli nad realizacją tych zadań oraz rozliczania przekazanych dotacji; 3) efektów wydatkowania środków budżetowych przez jednostki nie zaliczone do sektora finansów publicznych, w tym fundacje i stowarzyszenia, które wykonują zadania zlecone w dziedzinie kultury oraz ustalenie, jaka część tych środków wykorzystywana jest na utrzymywanie tych podmiotów. Najwyższa Izba Kontroli, w związku ze stwierdzonymi istotnymi nieprawidłowościami, negatywnie oceniła udzielanie i rozliczanie dotacji celowych, przekazywanych przez Ministra Kultury podmiotom nie zaliczonym do sektora finansów publicznych. Nieprawidłowości te polegały w szczególności na: 1) stosowaniu w Ministerstwie Kultury trybu przyjmowania i rozpatrywania wniosków o udzielenie dotacji, nie gwarantującego jawności postępowania i równego traktowania podmiotów ubiegających się o dotacje; 2) nie zabezpieczeniu w umowach o udzielenie dotacji, w sposób dostateczny, interesów Skarbu Państwa i nie zapewnieniu gospodarnego wykorzystania środków budżetowych; 3) akceptowaniu rozliczeń środków dotacji pobranych w nadmiernych wysokościach, lub wydatkowanych niezgodnie z przeznaczeniem19.
18

19

Informacja nr 15/2004 o wynikach kontroli wykorzystania środków publicznych w dziedzinie kultury przez podmioty nie zaliczone do sektora finansów publicznych, NIK, Warszawa 2005 (maszynopis powielony). Zob. www. nik.gov.pl Tamże.

88

NIK ustaliła, że w Ministerstwie Kultury, wydatkowano w zbadanym okresie na zadania zlecone jednostkom nie zaliczonym do sektora finansów publicznych, kwotę 73,3 mln zł. Wydatki te stanowiły odpowiednio w poszczególnych latach 3,7%, 2,3% i 1,3% wydatków poniesionych w części 24 – Kultura i ochrona dziedzictwa narodowego. Kwoty w wysokości 561,0 tys. zł wydatkowane z naruszeniem prawa stanowiły 4,9% wydatków objętych kontrolą, zaś kwota 1.127,0 tys. zł wydatkowana z naruszeniem zasad gospodarności 9,9% wydatków objętych kontrolą. Kontrola NIK wykazała nieprawidłowości w udzielaniu dotacji celowych we wszystkich skontrolowanych jednostkach samorządu terytorialnego, przy czym negatywnie oceniono działalność w tym zakresie 8 jednostek (tj. 13,3% skontrolowanych jednostek, w tym: 1 samorządu województwa, 3 miast na prawach powiatu i 4 gmin). Nieprawidłowości polegały m.in. na naruszaniu zasady jawności przy udzielaniu dotacji, akceptowaniu wniosków o przyznanie dotacji nie zawierających wszystkich danych wymaganych zgodnie z uchwałami organów stanowiących samorządów, niestarannym rozliczaniu dotacji. W skontrolowanych podmiotach, nie zaliczonych do sektora finansów publicznych stwierdzono nieprawidłowości, polegające m.in. na: nieprawidłowym formułowaniu ofert (20,3% skontrolowanych podmiotów), niedotrzymywaniu warunków określonych w umowach o dotacje (m.in. 2 podmioty nie wykonały zadań w zakresie określonym w umowach, 5 podmiotów wydatkowało środki dotacji w sposób niegospodarny, lub niezgodny z przeznaczeniem, a 29 podmiotów naruszyło warunki określone w umowach dotyczące rozliczenia dotacji). Ustalono również, że zleceniobiorcy naruszali przepisy ustawy o rachunkowości20. Podczas innej kontroli przeprowadzonej przez NIK wraz z Regionalnymi Izbami Obrachunkowymi, których wyniki opublikowano w 2008 r. w informacji nr 15/2008/P/07/001/KAP, zbadano prawidłowość udzielania i rozliczania przez jednostki samorządu
20

Zob. informacja nr 15/2004.

89

terytorialnego, w 2006 r. i w I półroczu 2007 r., dotacji na zadania zlecone podmiotom niezaliczanym do sektora finansów publicznych. Celem kontroli była ocena przestrzegania obowiązujących zasad i procedur udzielania przez jednostki samorządu terytorialnego, na podstawie przepisów ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, dotacji przekazanych z własnych budżetów podmiotom niezaliczanym do sektora finansów oraz prawidłowości rozliczania udzielonych dotacji. W przypadku kontroli podmiotów niezaliczanych do sektora finansów publicznych, którym udzielono dotacji, celem kontroli było zbadanie i dokonanie oceny spełnienia przez te podmioty wymogów uprawniających do ubiegania się o realizację zadania publicznego, prawidłowości realizacji umów i dokumentowania ponoszonych wydatków oraz kompletności i rzetelności sporządzania sprawozdań z rozliczenia otrzymanych dotacji. Kontrolę przeprowadzono w 186 jednostkach, z tego: w 93 urzędach administracji samorządowej (16 urzędach marszałkowskich, 21 starostwach powiatowych, 56 urzędach gmin) oraz w 93 podmiotach niezaliczanych do sektora finansów publicznych, które bezpośrednio realizowały zadania publiczne finansowane ze środków z budżetów kontrolowanych jednostek samorządu terytorialnego. NIK objęła badaniami kontrolnymi 89, a RIO skontrolowały 97 jednostek. NIK przeprowadziła kontrolę w jednostkach samorządu terytorialnego pod względem legalności, gospodarności i rzetelności, a w podmiotach niezaliczanych do sektora finansów publicznych z uwzględnieniem kryteriów legalności i gospodarności. Natomiast w przypadku RIO kontrola, zarówno w jednostkach samorządu terytorialnego, jak i podmiotach niezaliczanych do sektora finansów publicznych, została przeprowadzona z uwzględnieniem kryteriów legalności i rzetelności21.
21

Informacja nr 15/2008/P/07/001/KAP o wynikach kontroli prawidłowości udzielania i rozliczania przez jednostki samorządu terytorialnego w 2006 r. i w I półroczu 2007 r. dotacji na zadania zlecone podmiotom niezaliczanym do sektora finansów publicznych, NIK Warszawa, Krajowa

90

W odniesieniu do jednostek samorządu terytorialnego ujawnione nieprawidłowości polegały przede wszystkim na niezapewnieniu równych i konkurencyjnych warunków składania i rozpatrywania ofert na realizację zadań publicznych, zawieraniu umów o treści nie gwarantującej możliwości właściwego rozliczenia zlecanych zadań, a także na niewystarczającej i nierzetelnej kontroli wykonania zadań przez beneficjentów dotacji. Brak należytej kontroli ze strony zleceniodawców sprzyjał niezgodnym z obowiązującym prawem i nierzetelnym działaniom jednostek niezaliczanych do sektora finansów publicznych, zarówno w zakresie wykonywania zadań zleconych jak również ewidencjonowania poniesionych wydatków i prowadzenia sprawozdawczości. Przypadki wykorzystywania dotacji przez podmioty niepubliczne niezgodnie z przeznaczeniem i niezgodnie z umową oraz lekceważenie podstawowych zasad rachunkowości, w wielu przypadkach nie były przez zleceniodawcę wykrywane. Miało to miejsce zwłaszcza w sytuacji, gdy nie on korzystał z możliwości przeprowadzenia kontroli w siedzibie zleceniobiorcy, lub w miejscu realizacji zadania22. Organy stanowiące wszystkich kontrolowanych jednostek samorządu terytorialnego, zgodnie z obowiązującymi przepisami, uchwaliły programy współpracy z organizacjami pozarządowymi. Wobec braku w przepisach, szczegółowych uregulowań co do sposobu opracowania i merytorycznej treści tych programów, praktyka w tym zakresie była zróżnicowana. Określano w nich z reguły zasady, formy, obszary współpracy, komórki organizacyjne odpowiedzialne za realizację programu i zakresy ich działania. W przypadku 15 z 93 programów, ich twórcy nie skorzystali na etapie opracowywania programów z możliwości jakiejkolwiek współpracy z zainteresowanymi podmiotami niepublicznymi. Ponadto, w prawie połowie programów (46,2%), nie zdeRada Regionalny Izb Obrachunkowych. Regionalna Izba Obrachunkowa w Bydgoszczy 2008 (maszynopis powielony). Zob. www.nik.gov.pl. Tamże.

22

91

finiowano mierników oceny wykonania zadań oraz oczekiwanych rezultatów związanych z ich realizacją23. W świetle ustaleń kontroli można sformułować tezę, że gminna władza podejmowała decyzje w imieniu lokalnej społeczności, ale bez udziału tej społeczności w procesie decyzyjnym. Brak zapewnienia rzetelności działania punktów absorpcji informacji, uniemożliwiał zachowanie dominujących wpływów organu wykonawczego gminy w implementacji określonej polityki. Ocena efektywności realizacji przez organizacje pozarządowe usług publicznych była ograniczona24. Badania NIK wykazały, że w 12 jednostkach (12,9% badanych) przyjęto praktykę dopuszczania do udziału w pracach komisji konkursowych, przedstawicieli podmiotów składających oferty, w tym pracowników zleceniodawcy zasiadających we władzach takich podmiotów, bądź rodzinnie ze sobą powiązanych. Taka sytuacja rodziła konflikt interesów i należy ją jednoznacznie sklasyfikować jako zjawisko korupcyjne. W 42 jednostkach samorządu terytorialnego (45,2% objętych kontrolą), przy ogłaszaniu otwartego konkursu ofert nie zachowano, określonych w ustawie o pożytku publicznym, wymogów zachowania terminu ogłoszenia lub jego opublikowania. Ponadto, w ogłoszeniach nie zawarto informacji o warunkach realizacji zadań, kryteriach oceny ofert, co ograniczało możliwość wyboru najkorzystniejszej oferty. Nieprawidłowości w zakresie przyjmowania i rozpatrywania ofert stwierdzono łącznie w 52 jednostkach samorządu terytorialnego (55,9% skontrolowanych). W 31 jednostkach oferty były rozpatrywane, pomimo że nie spełniały wymogów określonych w ogłoszeniach, w tym nie zawierały istotnych danych o zakresie rzeczowym proponowanych do realizacji zadań publicznych, terminie i miejscu realizacji tych zadań, kalkulacji przewidywanych kosztów zadania, a także informacji
23 24

Tamże. Z. Dobrowolski, Uwarunkowania lokalnego mechanizmu władzy, Zielona Góra 2009 (maszynopis powielony), s. 5.

92

o posiadanych zasobach rzeczowych i kadrowych zapewniających wykonanie zadania. W 30 skontrolowanych jednostkach samorządu terytorialnego (32,3% objętych kontrolą) nie zachowano obowiązku uzasadnienia wyboru ofert. W czterech przypadkach udzielono dotacji w łącznej wysokości 612,3 tys. zł, bez zachowania wynikającego z ustawy o pożytku publicznym obowiązku przeprowadzenia otwartego konkursu ofert25. Taka sytuacja, w mojej ocenie, podobnie, jak opisany wcześniej konflikt interesów, wskazuje na dewiację publicznego procesu decyzyjnego, których skutkiem jest przejęcie przez określone podmioty środków publicznych przeznaczonych na zaspokojenie potrzeb lokalnej zbiorowości. Liczne nieprawidłowości stwierdzono również na etapie zawierania umów, które miały stanowić prawną podstawę implementacji podjętych decyzji. W 22 jednostkach samorządu terytorialnego (23,7% skontrolowanych) stwierdzono m.in. pomijanie w umowach zapisów regulujących kwestie kontroli wykorzystania dotacji, a nawet brak zapisów o terminach realizacji zadań. W 6 przypadkach wyrażono zgodę na przeznaczenie środków z dotacji, w łącznej kwocie blisko 5,5 mln zł, na sfinansowanie przedsięwzięć nie będących zadaniami własnymi samorządu terytorialnego. Takie działanie było niezgodne z art. 5 ustawy o pożytku publicznym w związku z art. 176 ustawy o finansach publicznych26. Krytyczne uwagi wynikały również z analizy sposobu rozliczenia przez zleceniodawców, prawidłowości wykorzystania dotacji oraz oceny stanu i rzetelności wykonania dotowanych zadań. Aż 39,8% badanych jednostek samorządu terytorialnego nie skorzystało z możliwości zweryfikowania, w następstwie kontroli, sposobu wykonania zadań, zadowalając się jedynie informacjami wynikającymi ze sprawozdań, składanych przez jednostki niepaństwowe. Tymczasem, jak wykazała kontrola NIK, w przypadku aż
25 26

Tamże. Tamże.

93

42 z 93 zleceniobiorców (tj. 45,2%), składane przez nich sprawozdania były nierzetelne. NIK ujawniła, iż 22 z 93 objętych kontrolą zleceniobiorców, wykorzystało dotację niezgodnie z przeznaczeniem i umową. W 4 przypadkach, wydatkując środki publiczne, pominięto procedury określone w ustawie Prawo zamówień publicznych. Aż w 44,1% skontrolowanych podmiotów, niezaliczanych do sektora finansów publicznych, ujawniono istotne nieprawidłowości w zakresie ewidencji księgowej. Wśród nich wymienić należy m.in. nie wyodrębnienie w tej ewidencji środków dotacji otrzymanych na realizację umowy (29 przypadków), co było niezgodne z art. 16 ust. 5 ustawy o pożytku publicznym27. Podczas innych kontroli NIK pozytywnie oceniła wykorzystanie przez organizacje pozarządowe środków finansowych PFRON na rzecz osób niepełnosprawnych. Realizowane przez organizacje pozarządowe w latach 2004–2006 projekty, dotyczące rehabilitacji zawodowej i społecznej osób niepełnosprawnych, mieściły się w obszarach wsparcia przewidzianych w programie pod nazwą „Partner realizowanych przez organizacje działające na rzecz osób niepełnosprawnych” (Program). Wykonanie zadań i wykorzystanie środków PFRON, w największym stopniu uzależnione było od możliwości pozyskania środków stanowiących wkład własny organizacji pozarządowych. Brak wkładu własnego wymuszał rezygnację z realizacji części zadań i zwrot niewykorzystanych środków do PFRON. Krytyczne uwagi dotyczyły braku mierników efektywności poszczególnych zadań finansowanych ze środków publicznych, co negatywnie wpływało na skuteczność Programu oraz na racjonalizację wydatków PFRON28. Przykładem badań NIK przeprowadzonych wyłącznie w organizacji pozarządowej jest kontrola, której wyniki opublikowano
27 28

Tamże. Informacja nr 16/2007 o wynikach kontroli pomocy publicznej udzielanej pracodawcom zatrudniających osoby niepełnosprawne oraz organizacjom pozarządowym działającym na rzecz osób niepełnosprawnych, NIK, Warszawa 2007 (maszynopis powielony). Zob. www. nik.gov.pl

94

w 2005 r. w informacji nr 5/2005/S04009/LKR o wynikach kontroli gospodarowania środkami finansowymi (dotacjami) przez Katolickie Stowarzyszenie Wychowawców Oddział w Tymbarku, prowadzące Zespół Szkół w Piekiełku. NIK negatywnie oceniła działalność tego podmiotu w kontrolowanym zakresie stwierdzając, że powstałe zadłużenie finansowe było nie tylko skutkiem błędnego zarządzania jednostką przez jej kierownictwo, ale także braku skutecznego nadzoru instytucji publicznych, w tym głównie ZUS29.

Zakończenie
Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie włącza organizacje pozarządowe w realizowanie zadań publicznych, a zatem implementowanie przedsięwzięć podejmowanych w ramach określonych polityk szczegółowych. Zauważyć jednak należy, że państwo w systemie międzysektorowej współpracy z organizacjami pozarządowymi ma uprzywilejowaną pozycję, która wynika z pełnionych funkcji. Państwo jest jednym z aktorów tej współpracy, który wchodzi w interakcje z organizacjami pozarządowymi, a jednocześnie określa zasady prowadzenia działalności pożytku publicznego przez organizacje pozarządowe i korzystania z tej działalności przez organy administracji publicznej, w celu wykonywania zadań publicznych. Organy administracji publicznej wspierają oraz powierzają realizację zadań publicznych przez organizacje pozarządowe. Powierzenie wykonywania zadań publicznych, wraz z udzieleniem dotacji na finansowanie ich realizacji oraz wspieranie takich zadań, wraz z udzieleniem dotacji na dofinansowanie ich realizacji stanowią, zgodnie z art. 5 ust. 4 pkt 1 i 2 ustawy o działalno29

Informacja nr 5/2005/S04009/LKR o wynikach kontroli gospodarowania środkami finansowymi (dotacjami) przez Katolickie Stowarzyszenie Wychowawców Oddział w Tymbarku prowadzące Zespół Szkół w Piekiełku, NIK, Kraków 2005 (maszynopis powielony). Zob. www. nik.gov.pl.

95

ści pożytku publicznego i o wolontariacie, formy zlecenia realizacji zadań publicznych, jako zadań zleconych w rozumieniu art. 106 ust. 2 pkt 1 lit. d, art. 131 ust. 1 oraz art. 176 ustawy o finansach publicznych. Oznacza to, że organy administracji publicznej, a zatem i organy jednostki samorządu terytorialnego, mogą zlecać wyłącznie takie zadania, które należą do zakresu ich kompetencji. Organizacja pozarządowa może z własnej inicjatywy złożyć ofertę realizacji zadań publicznych, także tych, które są realizowane dotychczas w inny sposób, w tym przez organy administracji publicznej, jednakże decyzja o tym, czy i w jakim trybie zadania te zostaną zlecone należy do organu administracji publicznej. Organ ten rozpatruje celowość realizacji określonego zadania publicznego przez organizacje pozarządowe, biorąc pod uwagę stopień, w jakim oferta odpowiada priorytetom zadań publicznych, daje gwarancję realizacji zadań zgodnie ze standardami właściwymi dla danego zadania, środki dostępne na realizację określonych zadań, rodzaje określonych zadań i korzyści wynikające z realizacji zadania publicznego przez organizację pozarządową. Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, nie precyzuje w równym stopniu zasad współpracy międzysektorowej. Otóż, o ile szczegółowo określa zasady zlecenia organizacjom pozarządowym realizacji zadań publicznych, to swobodnemu rozstrzygnięciu przez wspólnoty lokalne pozostawia kwestię pozostałych form współpracy, mianowicie w zakresie wzajemnego informowania się o planowanych kierunkach działalności i współdziałania w celu zharmonizowania tych kierunków; konsultowania z organizacjami pozarządowymi, odpowiednio do zakresu ich działania, projektów aktów normatywnych w dziedzinach dotyczących działalności statutowej tych organizacji, tworzenia wspólnych zespołów o charakterze doradczym i inicjatywnym, złożonych z przedstawicieli organizacji pozarządowych oraz przedstawicieli właściwych organów administracji publicznej. Organ stanowiący jednostki samorządu terytorialnego został zobowiązany do uchwalenia rocznego programu współpracy

96

z organizacjami pozarządowymi, jednakże forma tego programu i treści w nim zawarte, tak jak zasady współpracy międzysektorowej (poza zlecaniem zadań) nie są uszczegółowione, co umożliwia dowolność interpretacyjną. Powyższe potwierdzają ustalenia kontroli NIK. Z ustaleń kontroli NIK wynika również, że choć wszystkie skontrolowane jednostki samorządu terytorialnego podporządkowały się obowiązkowi uchwalania rocznych programów współpracy, to jednak w jednej szóstej badanych jednostek odbywało się to bez udziału zainteresowanych, a zatem organizacji pozarządowych. Oznacza to, że władza lokalna bez udziału lokalnej społeczności podejmowała decyzje w imieniu tej społeczności. Kwestia ta wydaje się być istotna, albowiem programy współpracy mają nie tylko wymiar strategiczny, określając kierunki współdziałania, ale także wymiar operacyjny, tak formalny, jak i merytoryczny. Wyniki badań NIK pozwalają na sformułowanie ogólnej oceny, że organizacje pozarządowe w dalszym ciągu nie są traktowane jako partner instytucji publicznych. Organizacje pozarządowe są traktowane jako realizatorzy usług publicznych, a zasada pomocniczości rozumiana jest jako pomoc instytucjom publicznym ze strony organizacji pozarządowych. Kontrole NIK wykazały również, że badanie efektywności działania organizacji pozarządowych jest ograniczone. Jednostki samorządu terytorialnego niejednokrotnie rezygnowały z możliwości ustalenia rzeczywistych zmian, związanych z działaniami organizacji pozarządowych. Nie przejawiano zainteresowania nawet ustaleniem rzetelności przedkładanych rozliczeń sposobu wykorzystania środków publicznych. Taka sytuacja jest niezrozumiała. Choć zlecone przez organ administracji publicznej zadanie jest wykonywane przez podmiot niepubliczny na podstawie umowy cywilnoprawnej, to odpowiedzialność za realizację tego zadania spoczywa nadal na organie państwowym bądź samorządowym, który je zlecił. Brak zapewnienia rzetelności działania punktów absorpcji informacji uniemożliwia zachowanie dominujących wpływów organu wykonaw-

97

czego gminy w implementacji określonej polityki. Nieco inaczej na wspomnianą wyżej kwestię można spojrzeć biorąc pod uwagę przypadki ujawnionego konfliktu interesów. Mianowicie liczne nieprawidłowości na etapie przeprowadzania konkursu, a następnie formułowania umów i ich rozliczania, mogą wskazywać na tworzenie się układu interesów pomiędzy lokalną władzą, a organizacjami pozarządowymi, który służy zaspokojeniu potrzeb obu aktorów kosztem interesu społecznego. Potwierdzenia empirycznego dostarcza także przykład jednej z jednostek samorządu terytorialnego, której nazwy nie przytoczę z uwagi na toczące się postępowanie karne, w którym członek władz organizacji pozarządowej realizującej zadania z zakresu kultury fizycznej i sportu w warunkach sportu amatorskiego, będąc jednocześnie radnym rady miejskiej wymuszał, według pracowników urzędów miejskiego, przyjmowanie bez zastrzeżeń nieprawidłowych rozliczeń dotacji wydatkowanej m.in. na wynagrodzenia kadry trenerskiej, delegacje, dopłaty do dożywienia zawodników i koszty funkcjonowania stowarzyszenia sportowego. W zamian za przyznawanie dotacji i przyjmowanie bez zastrzeżeń rozliczeń, organ stanowiący gminy mógł liczyć na poparcie swoich działań przez radnego, który był jedną z kluczowych postaci w radzie miejskiej. Materiał empiryczny potwierdza również sformułowaną przeze mnie we wcześniejszej pracy tezę, że w warunkach ustrojowego paradygmatu lokalnego mechanizmu władzy kontrola polityzacji procesu decyzyjnego może być realizowana wyłącznie przez lokalną społeczność. Potwierdza również wcześniej sformułowaną uwagę, iż jednym z podstawowych zadań organów kontroli państwowej, w odniesieniu do jednostek samorządu terytorialnego i współpracy tych jednostek z organizacjami pozarządowymi, powinno być przeciwdziałanie dyferencjacji, egzageracji i ezoteryczności informacji, a także wspieranie działań aktywizujących lokalną społeczność30.
30

Z. Dobrowolski, Uwarunkowania lokalnego mechanizmu władzy, Zielona Góra 2009 (maszynopis powielony), s. 5.

98

Należy również podjąć działania na rzecz opracowania i wdrożenia standardów współpracy międzysektorowej, wynikających z zasad: pomocniczości, suwerenności stron, partnerstwa, efektywności, uczciwej konkurencji i jawności. Nie ulega wątpliwości, że standaryzacja współpracy w sferze usług publicznych jest przedsięwzięciem złożonym, powinna być jednakże wprowadzona; uporządkuje współpracę międzysektorową, nadając relacjom pomiędzy aktorami tej współpracy charakter partnerski. Określenie zespołu wzajemnych oczekiwań, korzyści i obowiązków aktorów współpracy międzysektorowej, związanych z realizacją przez nich zadań w sferze publicznej może wpłynąć na kształt i zasady funkcjonowania rynku usług publicznych. Nie trzeba także nikogo przekonywać, że nie sposób obiektywnie ocenić jakości wykonania zadania, a taki obowiązek na organ administracji publicznej nałożył ustawodawca, nie dysponując akceptowanymi przez obie strony standardami sposobu zaspokajania rozpoznanych potrzeb, zgodnie z wymogami efektywności.

Część II

PIOTR JAWORSKI

jako beneficjenci instrumentów finansowych

Organizacje pozarządowe

Czy można sprawić aby organizacja pozarządowa działała w podobny sposób jak biznes lub administracja publiczna? Czy NGOsy, które niejako z definicji charakteryzują się dużą elastycznością działania, mogą być tak efektywne jak organizacje biznesowe, tak zdyscyplinowane jak wojsko i tak perfekcyjnie powtarzalne jak administracja? Oczywiście, że tak, co potwierdza zresztą przykład setek polskich organizacji pozarządowych. Aby jednak tak się stało konieczne jest stworzenie systemu, który wymusi tą efektywność, dyscyplinę i skuteczność. I tak właśnie się stało. Organizacje pozarządowe, aby otrzymać wsparcie finansowe, musiały przyjąć reguły gry narzucone przez grantodawców. Ci z kolei wymogli realizację finansowanych przez siebie działań w trybie projektowym, który od dziesięcioleci z dużym powodzeniem stosowany jest przez biznes, wojsko i administrację. Uzależniając przyznanie pomocy od stosowania narzędzi projektowych, grantodawcy upiekli dwie pieczenie na jednym ogniu; zmusili beneficjentów zarówno do rzetelnego zaplanowania jak i do właściwej realizacji projektów.

103

Zarządzanie cyklem projektowym
Oczywiście jakość procesu planowania nie zawsze jest najwyższa. Dlatego też, wiele instytucji przyznających dofinansowanie określa nie tylko kształt wniosku o dofinansowanie, ale również sposób przygotowania informacji, które w tym wniosku mają się znaleźć. Również Komisja Europejska, a za nią krajowe instytucje przyznające pomoc wspólnotową, postanowiła wesprzeć potencjalnych beneficjentów w procesie przygotowania wniosku o dofinansowanie. W tym celu przedstawiona została metoda ZCP – Zarządzanie Cyklem Projektowym – czyli sekwencja określonych, uporządkowanych działań niezbędnych do zaplanowania i zrealizowania projektu. Stosowanie ZCP pozwala zapewnić, że: • projekt będzie służył realizacji tzw. „szerszych” celów, zapisanych w dokumentach programowych UE, państwa czy też regionu; • projekty będą odpowiadały uzgodnionej strategii i grupom docelowym; • projekty będą faktycznie zrealizowane; • korzyści wynikające z projektów będą trwałe. Cykl projektowy, którym beneficjent musi zarządzać, składa się z sześciu etapów przedstawionych na poniższym rysunku.
RYSUNEK 1. Cykl projektowy

104

Aby zrealizować projekt zgodnie z zasadami ZCP konieczne jest przejście przez wszystkie fazy cyklu od Programowania do Ewaluacji. Rozpoczęcie nowej fazy musi poprzedzić zakończenie fazy poprzedniej. Nie może więc zdarzyć się tak, że rozpoczniemy fazę Wdrażania zanim zakończymy fazę Finansowania. Na każdym etapie określa się również podstawowe decyzje, zakres odpowiedzialności i potrzeby informacyjne. Jak widać na rysunku 1 cykl projektowy nie ma ostatecznego końca, bowiem po zakończeniu fazy Ewaluacji strzałka prowadzi znowu do pierwszej fazy – Programowania. Oczywiście w rzeczywistości każdy projekt nie tylko może, ale wręcz musi mieć koniec. W każdym wniosku o dofinansowanie musimy przecież określić kiedy zakończy się projekt. Brak ostatecznego końca w cyklu projektowym oznacza więc, że kolejny projekt rozpoczynający się od fazy Programowanie powinien bazować na doświadczeniach wynikających z ewaluacji poprzedniego projektu. Zarządzanie projektami na ogół kojarzy się z tym etapem gdy pomoc finansowa została już przydzielona, umowa z instytucją finansową jest podpisana, a to co pozostaje do wykonania to cała faza wdrożenia zaplanowanych czynności. Jeżeli jednak uważnie przyjrzymy się przedstawionemu powyżej rysunkowi przedstawiającemu ZCP, to okaże się, że faza Wdrożenia jest dopiero piątą i przedostatnią fazą cyklu. Zanim organizacja rozpocznie fazę Wdrożenia musi wcześniej dokładnie przygotować swoje działania. Temu też służą pierwsze cztery fazy cyklu. Niestety wielu beneficjentów przystępuje do przygotowania wniosku o dofinansowanie w ostatniej chwili, skracając okres przygotowania wniosku do niezbędnego minimum. Jak pokazują doświadczenia związane z wdrażaniem funduszy unijnych w Polsce wnioskodawcy wychodzą często z założenia, że skoro ktoś rozdaje pieniądze to trzeba je brać, bez względu na to czy rzeczywiście istnieje realna potrzeba realizacji pewnych działań. Mając świadomość powszechności tego rodzaju praktyk instytucje przyznające pomoc starają się zmusić wnioskodawców do rzetelnego i zgodnego z zasadami ZCP przygotowania projektu. Oznacza to, że jeszcze przed uzy-

105

skaniem dofinansowania organizacja powinna znaleźć odpowiedzi na kilka podstawowych pytań: 1. DLACZEGO należy zrealizować projekt – jakie są powody, korzyści i przesłanki ekonomiczne? 2. CO ma być rezultatem projektu? 3. JAK projekt jest / będzie realizowany? 4. KTO powinien być zaangażowany w projekt? 5. KIEDY projekt będzie realizowany / zakończony? 6. JAK długo potrwa realizacja projektu? 7. ILE będzie kosztował? 8. JAKIE dodatkowe środki będą potrzebne? 9. CO może mieć wpływ na rezultat projektu? 10. JAKIE są ryzyka związane z realizacją projektu? Bez względu na to jaka instytucja przyznaje dofinansowanie oraz jakie w tym celu stosuje procedury, odpowiedzi na większość z powyższych pytań zawsze muszą znaleźć się we wniosku o dofinansowanie. Zgodnie z metodyką przyjętą w ramach ZCP podstawowym narzędziem, który ma pomóc właściwie przeprowadzić etap przygotowania projektu jest matryca logiczna projektu, znana też jako logframe (czyt. logfrejm). Już sama nazwa tego tak często używanego we wnioskach pomocowych narzędzia brzmi odstraszająco. Logframe to jednak wbrew pozorom nie aż tak trudne, a przy okazji bardzo pomocne narzędzie wykorzystywane w przygotowaniu, realizacji i ocenie projektów. Bez wątpienia każdy kto zajmuje się sporządzaniem wniosków pomocowych czy też zarządzaniem projektami powinien wiedzieć coś na ten temat. Przygotowanie wniosku pomocowego oraz zebranie wszystkich wymaganych dokumentów to już i tak wystarczająco trudne zadanie. Czy ma więc sens utrudnianie tego zadania jeszcze bardziej poprzez poświęcanie czasu na przygotowanie dodatkowych dokumentów? Otóż ma! Metoda matrycy logicznej pozwala bowiem dużo lepiej zaplanować projekt, usprawnić sam proces

106

jego realizacji oraz, na co szczególnie zwraca uwagę Komisja Europejska, ułatwić etap oceny (ewaluacji) projektu. W metodzie logframe wyróżnić można dwie główne fazy: fazę analizy i fazę planowania.

Faza analizy
W wyniku fazy analizy przyszły wnioskodawca powinien wiedzieć jakie cele są najważniejsze dla jego organizacji. Cele te nie powinny wynikać jedynie z opinii i przekonań projektodawców lecz być odpowiedzią na realne problemy danej organizacji, miejscowości czy środowiska. Celem projektu nie jest przecież wydawanie środków pomocowych lecz poprawa realnie istniejącej negatywnej sytuacji.
RYSUNEK 2. Logika projektu
PROBLEM negatywny obraz rzeczywistości CEL oczekiwany stan w przyszłości

PROJEKT

Aby zapewnić, że wybrane zostaną rzeczywiście najważniejsze cele podczas fazy analizy przewiduje się wykonanie trzech kolejnych analiz: a. analizy interesariuszy (udziałowców), b. analizy problemów, c. analizy celów. W wyniku analizy interesariuszy powinniśmy dowiedzieć się o podmiotach (indywidualnych i grupowych), które dysponują wiedzą o sytuacji danej miejscowości czy też środowiska i w przyszłości mogą mieć czynny lub bierny, bezpośredni lub pośredni, pozytywny lub negatywny związek z projektem. Skoro chcemy mieć prawdziwy obraz rzeczywistości, dysponować wie-

107

dzą o realnych problemach to najlepszym źródłem informacji na ten temat będą właśnie interesariusze. Ważne jest również to, aby analizowani przez nas udziałowcy reprezentowali wszystkie istotne grupy interesu w danym środowisku lub na danym terenie. Zupełnie różną ocenę sytuacji mogą mieć przecież na przykład lokalni przedsiębiorcy, koła gospodyń wiejskich czy władze samorządowe. Po zidentyfikowaniu interesariuszy możemy przejść do kolejnego etapu – analizy problemów. Podczas tej analizy należy uzyskać od interesariuszy informacje o problemach, które powinny zostać rozwiązane. Uzyskane w ten sposób informacje pozwolą nam stworzyć wiarygodny i oparty na faktach negatywny obraz rzeczywistości, który w wyniku projektu postaramy się zmienić. Oczywiście przy tworzeniu listy problemów wykazać się należy również pewną selektywnością. Nasza narodowa zdolność do narzekania mogłaby bowiem utopić każdy projekt w morzu problemów i beznadziei... Podstawowym narzędziem wykorzystywanym podczas analizy problemów jest tzw. drzewo problemów, czyli schemat przedstawiający wskazane przez interesariuszy problemy. Oczywiście miejsce problemów na schemacie nie jest przypadkowe. Problemy będące przyczyną innych problemów umieszczamy niżej, a problemy powstałe jako skutek innych problemów umieszczamy wyżej. Podstawowe zasady wykorzystywane przy opracowywaniu drzewa problemów przedstawia poniższa tabela.
TABELA 1. Zasady tworzenia drzewa problemów Formułuj problemy tak jak negatywne sytuacje. Problemy mają być realne – nie przyszłe lub hipotetyczne. Miejsce problemu w hierarchii nie wskazuje na jego znaczenie. Problem to nie brak rozwiązania, ale realnie istniejąca negatywna sytuacja. 5. Problemy nie mogą być ogólne. 1. 2. 3. 4.

108

Aby przygotować drzewo problemów należy wykonać następujące czynności: 1. Określ główne problemy dotyczące danej sytuacji; 2. Wybierz jeden tzw. problem startowy; 3. Poszukaj innych problemów związanych z problemem startowym; 4. Ustal hierarchię powodów i skutków: – problemy powodujące problem startowy poniżej, – problemy wynikające z problemu startowego powyżej; 5. Połącz problemy strzałkami powód – skutek; 6. Dokonaj końcowej weryfikacji diagramu. Aby dobrze poznać i zrozumieć sposób tworzenia i odczytywania drzewa problemów najlepiej jest posłużyć się przykładem. Wyobraźmy więc sobie, że działająca na wsi organizacja pozarządowa postanowiła zrobić coś dla swojego regionu. Naszym zadaniem jest przygotowanie dla tej organizacji drzewa problemów. Oczywiście pierwszym krokiem w tym celu będzie zidentyfikowanie wszystkich istotnych problemów, z którymi borykają się mieszkańcy tego regionu. Aby problemy te były rzeczywiste, a nie wynikające z obiegowych opinii konieczne jest uzyskanie opinii na ten temat od lokalnej społeczności – interesariuszy. Bezpośrednie spotkania, badania ankietowe czy też analiza dokumentów (np.: gminna strategia rozwoju) pozwolą nam zebrać całą listę problemów, które następnie przedstawić można w formie drzewa problemów (rysunek 3). Solidne określenie problemów jest kwestią podstawową w procesie właściwego przygotowania wniosku o dofinansowanie. Osoby oceniające projekty nie weryfikują bowiem jedynie celów projektowych, ale również problemy, których dotyczy projekt. Potwierdza to przykład PO KL, gdzie w Karcie oceny merytorycznej wniosku o dofinansowanie projektu konkursowego PO KL asesor weryfikujący projekt musi ocenić m.in. Wskazanie kwestii problemowych, które zostaną rozwiązane (złagodzone) dzięki realizacji projektu.

109

RYSUNEK 3. Drzewo problemów
Ograniczenie możliwości rozwoju regionu

SKUTKI

Wstrzymanie planów inwestycyjnych

Zmniejszenie dochodów gminnych

Ograniczenie atrakcyjności inwestycyjnej

Mniejsze dochody lokalnych firm

Zmniejszenie liczby turystów

Niska atrakcyjność turystyczna PRZYCZYNY

Słaba baza noclegowa

Uboga infrastruktura turystyczna

Nieefektywne punkty informacji turystycznej

Zrujnowane obiekty zabytkowe

Brak wiedzy o agroturystyce

Niepodejmowanie działalności pozarolniczej

Nieaktualna strona internetowa

Niskie kwalifikacje pracowników informacji Nieuregulowany stan prawny zabytków Brak koncepcji zagospodarowania zabytków

Dewastacja szlaków turystyki pieszej

Brak szlaków rowerowych

Brak warunków do uprawiania wędkarstwa

Przedmiotem weryfikacji jest również to czy opisane we wniosku o dofinansowanie problemy są rzeczywiste i wynikają z informacji uzyskanych z wiarygodnych źródeł. W Przewodniku po kryteriach wyboru projektów w ramach PO KL znajduje się taki oto zapis1:
1

Przewodnik po kryteriach wyboru projektów (udzielania dofinansowania) w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki, Warszawa 2008, s. 19.

110

Należy zwrócić uwagę, by problem społeczny był opisany szczegółowo, z użyciem konkretnych danych i podaniem źródeł ich pochodzenia. W przypadku, gdy wnioskodawca posługuje się swoim rozpoznaniem rynku, przeprowadzonym np. we wcześniejszych projektach, powinien przedstawić charakterystykę badania, umożliwi w ten sposób członkom Komisji Oceny Projektów ocenę wiarygodności i rzetelności tego źródła informacji. Weryfikacja realności problemów i źródeł ich pochodzenia prowadzona jest zresztą nie tylko w przypadku wniosków aplikacyjnych, ale również w innych opracowaniach wykorzystywanych w systemie wdrażania funduszy UE. Potwierdzają to wykorzystywane w ramach PROW 2007–13 Kryteria Oceny Lokalnej Grupy Działania i Lokalnej Strategii Rozwoju2. W ramach oceny Lokalnych Strategii Rozwoju sprawdza się bowiem m.in. opisanie procesu przygotowania LSR, w tym procesu konsultacji LSR z przedstawicielami społeczności lokalnej. Ostatnim rodzajem analizy wykonywanej podczas fazy analizy metody logframe jest analiza celów. Wynikiem tej analizy ma być identyfikacja celów, które powinny być wzięte pod uwagę przy przygotowywaniu wniosku o dofinansowanie. O ile właściwie zrealizowana została analiza problemów to analiza celów nie powinna stanowić dla nas większej trudności. Wykorzystujemy w tym celu bardzo skuteczne narzędzie – tzw. drzewo celów. Aby przygotować drzewo celów należy wykonać następujące czynności: 1. Przeformułuj problemy w sytuacje pozytywne: – oczekiwane / żądane, – możliwe do osiągnięcia; 2. Zamień relację skutek – przyczyna na środki – cele; 3. Przejrzyj dokładnie drzewo – dodaj nowe cele lub usuń te które są nieodpowiednie.
2

Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 23 maja 2008 r. w sprawie szczegółowych kryteriów i sposobu wyboru Lokalnej Grupy Działania do realizacji Lokalnej Strategii Rozwoju w ramach Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007–2013.

111

W przypadku analizowanej przez nas organizacji pozarządowej, która działa na terenie wsi o niskiej atrakcyjności turystycznej drzewo celów mogłoby wyglądać tak:
RYSUNEK 4. Drzewo celów
Poprawa możliwości rozwoju regionu

CELE

Wdrożenie planów inwestycyjnych

Zwiększenie dochodów gminnych

Poprawa atrakcyjności inwestycyjnej

Zwiększenie dochodów lokalnych firm

Zwiększenie liczby turystów

Poprawa atrakcyjności turystycznej ŚRODKI

Poprawa bazy noclegowej

Poprawa infrastruktury turystycznej

Poprawa efektywności informacji turystycznej

Odnowa obiektów zabytkowych

Poprawa wiedzy o agroturystyce

Dywersyfikacja działalności pozarolniczej

Aktualizacja Poprawa kwalifikacji strony pracowników internetowej informacji Uregulowanie Stworzenie koncepcji stanu prawnego zagospodarowania zabytków zabytków

Modernizacja szlaków turystyki pieszej

Utwoszenie szlaków rowerowych

Poprawa warunków do uprawiania wędkarstwa

112

Przygotowanie drzewa celów pozwala nam zakończyć fazę analizy i przejść do fazy planowania logframe. Dzięki dotychczas wykonanej pracy mamy wiedzę na temat problemów regionu, w którym działa nasza organizacja oraz celów, które możemy wykorzystać przy przygotowaniu wniosku o dofinansowanie. Co więcej, mamy pewność, że cele te są ściśle związane z problemami. Ten ścisły związek między celami i problemami jest również przedmiotem weryfikacji przy ocenie wniosków o dofinansowanie. W cytowanym już wcześniej Przewodniku po kryteriach wyboru projektów w ramach PO KL znajduje się taki oto zapis: Cel główny projektu powinien wynikać bezpośrednio ze zdiagnozowanych problemów, jakie projektodawca chce rozwiązać dzięki realizacji przedsięwzięcia. Musi być ściśle powiązany z diagnozą – uzasadnieniem, przedstawionym we wniosku i nie może dotyczyć innych obszarów niż te, które zostały opisane.

Faza planowania
Faza planowania realizowana jest podczas trzeciego etapy cyklu projektowego – Oceny wstępnej. Podczas fazy planowania wykorzystujemy charakterystyczną tabelę (matrycę logiczną projektu), która zawiera prawie wszystkie najważniejsze informacje, które musimy znać aby przygotować wniosek o dofinansowanie. Na jednej stronie papieru (czasami kilku stronach) bowiem, zespół przygotowujący projekt musi umieścić informacje dotyczące celów projektu, jego rezultatów, planowanych działań, wymaganych zasobów, przewidywanych kosztów oraz czynników zewnętrznych, które mogą wpłynąć na realizację projektu. To jednak nie wszystko, na tej samej jednej stronie papieru znaleźć muszą się również informacje wskazujące w jaki sposób i na podstawie jakich danych dokonana zostanie weryfikacja tego czy założone cele zostały osiągnięte. Ten olbrzymi zestaw tak różnorodnych informacji musi być umieszczony według specjalnego klucza dzięki czemu łatwo jest dostrzec tzw. „logikę projektu”,

113

czyli spójność między zakładanymi celami i podejmowanymi działaniami. Matryca logiczna ma więc dwie główne zalety: a) pozwala przekazać w sposób bardzo zwięzły i precyzyjny potężny zasób informacji, b) umożliwia uporządkowanie i urealnienie planowanych działań i zakładanych celów, czyli obrazowo mówiąc „sprowadza projekt na ziemię”, zapewniając mu przy tym miękkie lądowanie. Powyższe zalety matrycy logicznej sprawiły, że stała się ona dzisiaj jednym z najbardziej popularnych narzędzi używanych w zarządzaniu projektami. Logframe jest stosowany więc nie tylko przez Unię Europejską, ale też USAID, ONZ i praktycznie wszystkie liczące się rządowe i pozarządowe organizacje zajmujące się realizacją różnego rodzaju projektów. Również w Polsce, zwłaszcza dzięki finansowanym przez UE programom przedakcesyjnym, metoda logframe stała się bardzo popularna. Warto przy okazji zaznaczyć, że choć przy wypełnianiu wniosku pomocowego nie zawsze musimy zastosować logframe, to informacje jakich się od nas oczekuje pokrywają się z tym co znalazłoby się w matrycy logicznej projektu. O ile bowiem logframe ma zawsze postać tabeli, to te same informacje we wniosku przedstawia się w formie opisowej. Różnica dotyczy więc bardziej formy niż treści. Logframe można więc porównać do wysoce skoncentrowanego soku, który po dolaniu wody (czyli ładnych, „okrągłych” sformułowań zawartych we wniosku) zamienia się w gotowy napój – czyli wniosek o dofinansowanie. Poza tym, logframe zmusza nas do większej dyscypliny, a tym samym powoduje lepszą przejrzystość i czytelność przedstawianych informacji. Ta przejrzystość i wewnętrzna spójność matrycy logicznej sprawia, że jest ona narzędziem bardzo ułatwiającym przygotowanie projektu. Z tego też powodu wiele instytucji przyznających granty pomocowe zachęca do przygotowania matrycy jeszcze przed przystąpieniem do opracowania projektu i wypełnieniem wniosku o udzielenie dotacji. Matryca jest wtedy traktowana jako narzędzie ewaluacji ex ante.

114

Matryca logiczna – struktura
Skoro już wiemy, że logframe jest uznanym i powszechnie stosowanym narzędziem projektowym pora przyjrzeć mu się bliżej. Nie ma jednego i powszechnie obowiązującego wzoru matrycy logicznej projektu. Poszczególne kraje czy też instytucje często stosują swoje własne, specyficzne wzory matrycy. Oczywiście podstawowe zasady tworzenia matrycy są zawsze podobne, ale warto pamiętać o tym, że kiedyś w naszych rękach znaleźć się może matryca nieznacznie odbiegająca treścią i kształtem od tej, której omówienie znajduje się poniżej. Przedstawiony poniżej wzór matrycy jest natomiast tym, którego stosowanie zaleca Komisja Europejska3 i który zapewne będzie najczęściej używany w naszym kraju. Jak więc wygląda logframe? Jest to zespół 16 pól składających się zgodnie z poniższym rysunkiem na matrycę 4 x 4.
Logika działania Cel ogólny Założenia Cel szczegółowy Obiektywnie weryfikowalne wskaźniki Źródła weryfikacji

Rezultaty

Działania

Środki/ zasoby

Koszt Warunek wstępny

3

Patrz: Project Cycle Management Handbook, European Commission, 2002.

115

Pola tworzące matrycę ułożone są w czterech rzędach i czterech kolumnach. Każdy z czterech rzędów przedstawia inny poziom celów projektu. Najwyższy poziom celu umieszczony jest na samej górze matrycy, natomiast najniższy na samym dole, w czwartym ostatnim rzędzie. Ten poziomowy rozkład celów nazywany jest Hierarchią Celów. W czwartym i ostatnim rzędzie, a więc na tym samym poziomie na którym znajdują się Działania, umieszczone są również dwa specjalne pola: Środki/Zasoby oraz Koszty. Jak łatwo się domyślić pierwsze z tych pól zawiera informacje na temat zasobów materialnych i pozamaterialnych, które trzeba „włożyć” w projekt aby zrealizować planowane Działania. Natomiast Koszty to nic innego jak przetłumaczenie na język pieniędzy przedstawionych w polu obok Zasobów.

Logika działania Cel ogólny jest to cel strategiczny, który bezpośrednio wynika ze zdiagnozowanych wcześniej problemów. jest to konkretny cel projektu (rozumiany jako efekt, osiągnięcie), który musi być osiągnięty po jego zakończeniu. są to wyniki, produkty, które ma przynieść projekt w wyniku podjętych Działań. są to zadania, czynności, które należy wykonać aby osiągnąć założone Rezultaty.

Cel szczegółowy

Rezultaty

Działania

116

W czterech kolumnach składających się na matrycę umieszczono natomiast następujące informacje: Logika działania – opisuje założone cele. Obiektywnie weryfikowalne wskaźniki – wskaźniki pozwalające na sprawdzenie czy założone cele zostały osiągnięte. Źródła weryfikacji – źródła informacji na podstawie, których można zweryfikować jaki jest stan realizacji założonych wskaźników. Założenia – potencjalne ryzyka i czynniki zewnętrzne od których zależy osiągnięcie założonych celów. Opisane powyżej pokrótce cztery kolumny i cztery rzędy matrycy zostaną znacznie bardziej szczegółowo i przy wykorzystaniu konkretnych przykładów omówione w dalszej części artykułu. Zanim jednak do tego omówienia dojdziemy konieczne jest wytłumaczenie jak należy czytać ten wydawałoby się skomplikowany układ szesnastu pól. Istnieją dwa sposoby odczytywania matrycy: wertykalny i horyzontalny. To jakie informacje odczytamy z matrycy zależy właśnie od tego czy zastosujemy metodę wertykalną czy też horyzontalną. METODA WERTYKALNA: zgodnie z tym co przedstawione zostało na poniższym rysunku metoda ta polega na odczytywaniu matrycy „zakosami”. Zaczynamy na polu położonym najniżej w czwartej kolumnie by następnie przejść do położonego o piętro wyżej pola kolumny pierwszej. Następnie powracamy do kolumny czwartej jednak już do pola będącego o piętro wyżej niż miejsce, z którego zaczynaliśmy. I poprzez takie właśnie „zakosy”, poruszając się od kolumny Założenia do kolumny Logika działania kończymy odczytywanie matrycy na najwyżej położonym polu pierwszej kolumny. Odczytywanie wertykalne matrycy pozwala przede wszystkim na zrozumienie tego, co i w jaki sposób ma być osiągnięte w ramach projektu (Logika działania). Równie ważne jest jednak określenie tego jakie ryzyka i zewnętrzne uwarunko-

117

wania pozostające poza kontrolą osób zarządzających projektem mogą wpłynąć na planowane cele i działania (Założenia). Wertykalne odczytywanie matrycy („zakosami”) sprowadzić można do następującego schematu: JEŚLI [wykonane zostaną Działania] ORAZ [spełnione zostaną Założenia] TO [osiągnięte zostaną Rezultaty] JEŚLI [osiągnięte zostaną Rezultaty] ORAZ [spełnione zostaną Założenia] TO [osiągnięty zostanie Cel szczegółowy] JEŚLI [osiągnięty zostanie Cel szczegółowy] ORAZ [spełnione zostaną Założenia] TO [osiągnięty zostanie Cel ogólny]

Cel ogólny Cel szczegółowy

Założenia

Rezultaty

Założenia

Działania

Założenia Warunek wstępny

METODA HORYZONTALNA: tak jak przedstawione to zostało na poniższym rysunku metoda ta polega na „poziomym” odczytywaniu trzech górnych rzędów w kolumnach pierwszej (Logika działania), drugiej (Obiektywnie weryfikowalne wskaźniki) i trzeciej (Źródła weryfikacji). Zaczynamy na polu w pierw-

118

szej kolumnie by następnie przejść do kolumny drugiej i zakończyć na kolumnie trzeciej. Odczytywanie horyzontalne matrycy pozwala dowiedzieć się jak założone cele i rezultaty przekładają się na konkretne – „,mierzalne” – dane. Uzyskujemy więc informacje na przykład o tym kiedy zbudowana zostanie jakaś droga albo o ile procent spadnie bezrobocie na danym terenie. Analiza tych wskaźników pozwala nam stwierdzić na ile realne są plany projektowe. Oprócz odczytania konkretnych wskaźników odpowiadających celom i rezultatom metoda horyzontalna pozwala nam dowiedzieć się również na podstawie jakich źródeł informacji wskaźniki te będą weryfikowane. Odczytując więc matrycę horyzontalnie uzyskujemy więc na przykład informację o tym, że planowany spadek bezrobocia o 10% będziemy mogli zweryfikować w oparciu o pewien konkretny dokument (np.: raporty Powiatowego Urzędu Pracy).

Logika działania Cel ogólny Cel szczegółowy Rezultaty

Obiektywnie weryfikowalne wskaźniki

Źródła weryfikacji

Założenia

Założenia

Działania

Założenia Warunek wstępny

119

Kolumna pierwsza: logika działania
Nagłówek pierwszej kolumny – logika działania (ang: Intervention Logic) – może w pierwszej chwili wydać się nam co najmniej dziwny. O jaką może chodzić tu logikę i działanie? Zgodnie z tym co wyjaśnione zostało już powyżej, w pierwszej kolumnie matrycy przedstawić musimy cele jakie mają zostać osiągnięte w wyniku realizacji projektu. Są to zarówno cele dotyczących konkretnych działań, jak i cel ogólny, strategiczny. Kolumna pierwsza ma więc przedstawić przyjętą przez nas logikę (rozumianą jako sposób, strategię) działania. Co więcej, cele z poszczególnych poziomów muszą być ze sobą ściśle powiązane, a więc na siebie oddziaływać: – Realizacja Działań (1-sza kolumna, 4-ty rząd) pozwala więc na osiągnięcie Rezultatów (1-sza kolumna, 3-ci rząd); – Poprzez osiągnięcie Rezultatów możemy zrealizować Cel szczegółowy (1-sza kolumna, 2-gi rząd); – Cel szczegółowy natomiast ma się przyczynić do osiągnięcia Celu ogólnego (1-sza kolumna, 1-szy rząd). Cel(e) ogólny – mają wskazywać dlaczego projekt jest ważny dla danego obszaru, danej grupy społecznej czy też organizacji. Jeszcze do niedawna często praktyką było formułowanie celów ogólnych dokładnie tak jak sformułowane były cele zapisane w strategicznych dokumentach programowych UE, rządu, regionu, etc. Jednak obecnie tego typu podejście jest często wręcz zakazywane, o czym świadczy m.in. następujący fragment Podręcznika przygotowywania wniosków o dofinansowanie projektów w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki4: (...) wnioskodawca wykorzystuje cele Priorytetu lub Działania, kopiując je z PO KL lub SzOP PO KL. Jest to błędne podejście,
4

Podręcznik przygotowywania wniosków o dofinansowanie projektów w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki, Warszawa 2009, s. 24.

120

gdyż cele te mają dużo bardziej ogólny charakter, odnoszą się do końcowego efektu programu (...). Stosując przytoczony już wcześniej przykład organizacji pozarządowej działającej na terenach wiejskich cel ogólny można by określić jako Poprawa możliwości rozwoju regionu. Jest to cel bezpośrednio wynikający ze zdiagnozowanych podczas fazy analizy problemów, co stwierdzić można przeglądając przedstawione powyżej drzewo problemów. Cel szczegółowy (bądź cel projektu) – jest to cel(e), który musimy osiągnąć w wyniku realizacji projektu. Cele te są niejako rozbiciem celu ogólnego na cele cząstkowe. Zakładamy więc, że po pojawieniu się planowanych celów projektu cel ogólny zostanie zrealizowany. Cel szczegółowy powinien być sformułowany jako konkretna i trwała korzyść dla danej grupy docelowej. Innymi słowy, cel szczegółowy powinien informować dlaczego właściwie dana grupa docelowa (beneficjenci projektu) potrzebuje projektu. W przypadku projektu realizowanego przez naszą organizację celem szczegółowym może być np.: Podniesienie atrakcyjności turystycznej. Jest to bez wątpienia konkretna i trwała korzyść dla mieszkańców regionu, w którym działa NGO, więc tak sformułowany cel spełnia przedstawione powyżej wymogi. Rezultaty – jest to wynik, korzyść wynikająca z podjętych podczas projektu działań dla określonej grupy społecznej (np.: w kraju, regionie, jakimś sektorze gospodarki etc.). Rezultatów może być wiele, dlatego też dla czytelności zapisów w matrycy oznacza się je kolejnymi liczbami. Tego typu oznaczanie pozwoli nam później przyporządkować danym rezultatom odpowiadające im działania. W przypadku naszej organizacji pozarządowej, wskazać możemy na następujące rezultaty, które przyczynią się do osiągnięcia celu szczegółowego, czyli podniesienia jej atrakcyjności turystycznej:

121

1. poprawa bazy noclegowej; 2. ulepszenie infrastruktury turystycznej; 3. poprawa efektywności funkcjonowania punktów informacji turystycznej; 4. odnowa obiektów zabytkowych. Liczba wskazanych rezultatów zależy tylko i wyłącznie od naszej oceny sytuacji. Możemy równie dobrze wskazać dwa jak też i dziesięć rezultatów, choć w tym drugim przypadku istnieje oczywiście większe ryzyko utraty spójności i zwięzłości matrycy. Przy wyborze rezultatów powinniśmy pamiętać jednak o tym, aby unikać błędu dodawania nieistotnych i drugoplanowych rezultatów. Wskazane przez nas produkty (czyli rezultaty) podjętych działań powinny być rzeczywiście ważne dla osiągnięcia założonego celu szczegółowego. Działania – są to czynności, które musimy wykonać, aby doprowadzić do osiągnięcia założonych wcześniej rezultatów. Lista działań jest więc swego rodzaju scenariuszem, opisem zaplanowanych w ramach projektu prac, które musimy wykonać. Poszczególne Działania muszą być przyporządkowane wskazanym wcześniej konkretnym rezultatom. W tym celu oznaczamy je liczbami. Jeżeli wymieniamy Działania, które mają doprowadzić do osiągnięcia Rezultatu nr 3 to powinniśmy je numerować w sposób jasno wskazujący związek między Działaniami i Rezultatem, np.: Działanie 3.1, 3.2, 3.3 itd. Jakie więc należy podjąć Działania aby nasza organizacja pozarządowa osiągnęła rezultat „Ulepszenia infrastruktury turystycznej”? Oczywiście działań tych może być bardzo wiele, ale za przykład mogą nam posłużyć następujące: 1.1. ... 2.1. Utworzenie nowych i modernizacja dotychczasowych szlaków turystyki pieszej. 2.2. Utworzenie szlaków turystyki rowerowej. 2.3. Poprawa warunków uprawiania wędkarstwa.

122

2.4. Stworzenie „poligonu” do uprawiania paint ball’u. 3.1. ... 4.1. ... Podstawowa trudność związana z opracowaniem odpowiednich Działań dotyczy stopnia ich szczegółowości. Jeżeli jednym z działań jest „Poprawa warunków uprawiania wędkarstwa” to czy nie powinniśmy wpisać do matrycy większej liczby detali np.: zarybienie stawów, czy też budowa pomostów? Otóż nie. Wszystkie ze wskazanych przez nas Działań powinny odznaczać się mniej więcej tym samym poziomem szczegółowości. Nie można więc umieszczać obok siebie działań i tzw. poddziałań. Zarybienie stawów mogłoby się znaleźć w naszej matrycy jedynie wtedy gdyby „Poprawa warunków uprawiania wędkarstwa” umieszczona została w polu wyższym – nie jako działanie ale jako rezultat. W tej sytuacji lepsze warunki wędkarstwa byłyby wynikiem działań związanych z zarybianiem stawów. Niestety nie każda sytuacja jest tak jasna i czytelna jak ta przedstawiona powyżej. Często o trafnym rozróżnieniu między rezultatami i działaniami decyduje doświadczenie projektowe i intuicja. W dwóch następnych kolumnach – drugiej i trzeciej – ale również w ostatnim, czwartym rzędzie, znajdują się dwa inne pola ściśle związane z Działaniami. Są to pola i) Środki / zasoby oraz ii) Koszt. W pierwszym z tych pól musimy wskazać te zasoby, które stanowić będą nasz wkład w projekt i które pozwolą nam przeprowadzić planowane Działania. Oczywiście lista zasobów może być bardzo długa i obejmować zarówno papier do drukarki jak i samochód dostawczy. Wypełnienie jednak matrycy w tak szczegółowy sposób byłoby zupełnie sprzeczne z zasadą zwięzłości. Dlatego też, takie szczegółowe rozbicie środków potrzebnych do zrealizowania projektu może zostać przygotowane w osobnym opracowaniu, natomiast w matrycy powinniśmy przedstawić zasoby w dwóch najważniejszych grupach, np.: zasoby osobowe, czyli związane z pracą ludzi oraz materialne. Pole kosztów zaś, to nic innego jak przyporządkowanie wskazanym zasobom środków finansowych koniecznych do realiza-

123

cji projektu. W celu zachowania przejrzystości matrycy warto jest podzielić koszty ze względu na źródła finansowania, np.: osobna kolumna kosztów finansowanych z środków własnych i osobna kolumna kosztów pokrywanych z środków Unii Europejskiej. Przy określaniu zasobów i wydatków potrzebnych do realizacji projektu należy pamiętać o tym, że osoby oceniające wniosek sprawdzają nie tylko wysokość planowanych wydatków, ale również ocenę niezbędności wydatków do realizacji projektu i osiągania jego celów5. Oceniający zadają więc podstawowe pytanie – czy bez danego wydatku cele / rezultaty / działania projektu będą zrealizowane? Jeżeli odpowiedź na to pytanie jest twierdząca, to oznacza to, że z czystym sumieniem można zredukować koszty projektu... Przy przygotowywaniu matrycy logicznej lub wniosku o dofinansowanie warto więc zwrócić uwagę czy każdy ze wskazanych zasobów można przyporządkować do któregoś z planowanych działań. Przygotowanie czterech pól pierwszej kolumny oraz dwóch innych pól dotyczących środków i kosztów za nami. Oto ich ostateczna treść:

5

Karta oceny merytorycznej wniosku o dofinansowanie projektu konkursowego PO KL.

124

Logika działania
Zdywersyfikowanie rozwoju regionu

Obiektywnie weryfikowalne wskaźniki Źródła weryfikacji

Cel ogólny

Założenia

Cel Podniesienie atrakcyjności szczegółowy turystycznej

Rezultaty

1. Poprawa bazy noclegowej. 2. Ulepszenie infrastruktury turystycznej. 3. Poprawa efektywności funkcjonowania punktów informacji turystycznej. 4. Odnowa obiektów zabytkowych.

Działania

Środki/zasoby Opracowanie techniczne Materiały budowlane Wynagrodzenia osobowe

Koszt NGO UE 10 000 20000 50 000 100000 20 000 40000

1.1. ... 2.1. Utworzenie nowych i modernizacja dotychczasowych szlaków turystyki pieszej. 2.2. Utworzenie szlaków turystyki rowerowej. 2.3. Poprawa warunków uprawiania wędkarstwa. 2.4. Stworzenie „poligonu” do uprawiania paint ball’u. 3.1. ... 4.1. ...

Warunek wstępny

125

Kolumna druga: obiektywnie weryfikowalne wskaźniki
Ogromną zaletą matrycy logicznej jest to, że zmusza nas ona do urealnienia zakładanych przez nas celów. Nie wystarczy więc jedynie zapisać, jakie są nasze cele i jaki planujemy sposób ich realizacji. W kolumnie drugiej musimy podać wskaźniki, które stanowić będą konkretny i mierzalny opis wskazanych przez nas celów. Wskaźniki odnosić mają się do celów z trzech poziomów: Celu ogólnego, Celu(ów) szczegółowego(ych) oraz Rezultatów. Na poziomie Działań nie podajemy już wskaźników, zamiast nich wpisujemy pole Środki/Zasoby potrzebne do przeprowadzenia Działań. Oprócz urealnienia i opisania celów wskaźniki spełniają również inną bardzo istotną rolę. To właśnie na ich podstawie dokonuje się monitoringu, a następnie oceny projektu. Konkretny i mierzalny wskaźnik (np.: zmniejszenie bezrobocia o 15% do 2011 r.) pozwoli nam obiektywnie ocenić czy cel został osiągnięty czy też nie. Istnieje kilka ważnych zasad doboru wskaźników. Przede wszystkim muszą one być niezależne od siebie, a każdy z nich musi odnosić się tylko do jednego celu z pierwszej kolumny. Nie można więc dopuścić do takiej sytuacji, że jeden i ten sam wskaźnik odnosić się będzie zarówno do poprawy bazy noclegowej jak i do ulepszenia infrastruktury turystycznej. Oczywiście może natomiast zdarzyć się tak, że jakiś z celów trzeba będzie określić przy pomocy dwóch, a nawet większej liczby wskaźników. Obiektywnie weryfikowalne wskaźniki powinny być opracowywane zgodnie z opracowaną przez Amerykanów zasadą SMART: Specific – ściśle określone, mierzące to co powinny mierzyć; Measurable – mierzalne; Available at an acceptable cost – dostępne po akceptowalnej cenie; Relevant – odpowiadające omawianemu celowi; Time-bound – ściśle określone w czasie. W przypadku naszej organizacji pozarządowej możemy posłużyć się następującymi wskaźnikami:

126

Logika działania
Zmniejszenie liczby osób bezrobotnych o 20% do końca 2011 roku. Stworzenie 10 nowych małych przedsiębiorstw zajmujących się działalnością pozarolniczą do końca 2011 r.

Obiektywnie weryfikowalne wskaźniki Źródła weryfikacji

Cel ogólny

Zdywersyfikowanie rozwoju regionu

Założenia
Dochody z turystyki wzrosną w skali całego regionu o 25% do końca 2011 r.

Cel Podniesienie atrakcyjności szczegółowy turystycznej

Rezultaty

1. Poprawa bazy noclegowej. 2. Ulepszenie infrastruktury turystycznej. 3. Poprawa efektywności funkcjonowania punktów informacji turystycznej. 4. Odnowa obiektów zabytkowych.

Liczba miejsc noclegowych w hotelach i gospodarstwach agroturystycznych przekroczy 500 do końca 2011 r. Liczba turystów odwiedzających gminę wzrośnie o 25% do końca 2011 r. Liczba osób korzystających z punktów informacji turystycznej wzrośnie do 2011 r. o 50%. Odnowa 3 zabytkowych obiektów architektury drewnianej do końca 2011 r.

Działania

Środki/zasoby Opracowanie techniczne Materiały budowlane Wynagrodzenia osobowe

Koszt NGO UE 10 000 20000 50 000 100000 20 000 40000

1.1. ... 2.1. Utworzenie nowych i modernizacja dotychczasowych szlaków turystyki pieszej. 2.2. Utworzenie szlaków turystyki rowerowej. 2.3. Poprawa warunków uprawiania wędkarstwa. 2.4. Stworzenie „poligonu” do uprawiania paint ball’u. 3.1. ... 4.1. ...

Warunek wstępny

127

Tak jak już zasygnalizowane zostało to wcześniej każdemu z założonych celów przypisany został co najmniej jeden, niezależny od pozostałych wskaźnik. W przypadku Celu ogólnego, z uwagi na jego szeroki zakres, zastosowane zostały nawet dwa wskaźniki. Każdy z tych wskaźników jest mierzalny oraz ściśle określony tematycznie i czasowo. Bardzo ważne jest również to, że dane, do których odwołują się wskaźniki można uzyskać przy stosunkowo niewielkich nakładach finansowych. Częstym błędem wielu niedoświadczonych wnioskodawców jest podawanie zbyt optymistycznych wskaźników, których osiągnięcie jest bardzo trudne, a czasami wręcz niemożliwe. Potwierdza to przykład jednej z gmin, która w projekcie na budowę drogi jako wskaźnik zapisała Spadek liczby wypadków samochodowych o „x”. Jakież było zdziwienie i konsternacja autorów projektu gdy po wybudowaniu drogi, na etapie weryfikacji założonych wskaźników, okazało się że przed projektem na tej drodze nie dochodziło jednak do żadnych wypadków... Aby więc nie wpędzić się samemu w kłopoty należy solidnie weryfikować podawane wskaźniki oraz starać się stąpać mocno po ziemi. Osoby oceniające wnioski na ogół mają doświadczenie projektowe i z nieufnością odnoszą się do zbyt optymistycznych wskaźników (jak np.: założenie, że 100% uczestników kursu językowego zda trudny egzamin certyfikacyjny). Przy pisaniu wniosku warto również pamiętać, że poza jakością wskaźników asesorzy oceniają również stosowany przez wnioskodawcę sposób ich pomiaru. W Przewodniku po kryteriach wyboru... stwierdza się, że we wniosku określone powinny zostać jako minimum6: a. czasookres wykonywania pomiaru, b. miejsce dokonania pomiaru, c. osoby dokonujące pomiaru, d. źródła pochodzenia danych, e. kwantyfikację rezultatów.
6

Przewodnik po kryteriach wyboru projektów (udzielania dofinansowania) w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki, Warszawa 2008, s. 30–31.

128

Kolumna trzecia: źródła weryfikacji
Pola umieszczone w kolumnie trzeciej mają zawierać informacje na temat sposobu weryfikacji przedstawionych przez nas wskaźników. W polach tych musimy dokładnie określić z jakich źródeł weryfikacji będziemy korzystali aby stwierdzić czy założone przez nas wskaźniki zostały osiągnięte czy też nie. Podobnie jak w przypadku wskaźników istnieje kilka zasad, którymi należy się kierować przy wyborze źródeł weryfikacji. Nasze źródła powinny więc być: – wystarczająco dokładne, – rzetelne, – możliwe do uzyskania, – właściwe ze względu na formę, – względnie tanie (koszt ich uzyskania nie powinien być zbyt duży). Co może stanowić źródło informacji? Mogą to być na przykład wyniki badań sondażowych, sprawozdania urzędów, dane statystyczne opracowywane przez różne instytucje, etc. Przy wyborze tych źródeł musimy jednak pamiętać, że są one jedynie środkiem do osiągnięcia celu, a nie celem samym w sobie. Dlatego też, jeżeli dane źródło weryfikacji wydaje się nam zbyt drogie lub zbyt skomplikowane to po prostu zastąpmy je czymś innym. Aby uchronić się przed koniecznością częstej zmiany wskaźników zalecane jest wypełnianie kolumny drugiej i trzeciej w tym samym czasie. Po opracowaniu wskaźnika dla danego celu od razu sprawdzamy czy będziemy w stanie zweryfikować go w oparciu o jakieś źródło informacji. Jeżeli tak, to pozostawiamy wskaźnik, wpisujemy w kolumnie trzeciej źródło weryfikacji i przechodzimy o poziom niżej do następnego celu. Jeżeli natomiast do któregoś ze wskaźników nie potrafimy dobrać źródła weryfikacji, wtedy nie pozostaje nam im nic innego jak zrezygnować z tego wskaźnika i znaleźć inny. Oto źródła weryfikacji wskaźników przyjętych przez nasz przykładowy NGO.

129

130
Obiektywnie weryfikowalne wskaźniki Źródła weryfikacji
Sprawozdanie roczne Powiatowego Urzędu Pracy. Sprawozdanie roczne Urzędu Gminy. Zmniejszenie liczby osób bezrobotnych o 20% do końca 2011 roku. Stworzenie 10 nowych małych przedsiębiorstw zajmujących się działalnością pozarolniczą do końca 2011 r.

Logika działania

Cel ogólny

Zdywersyfikowanie rozwoju regionu

Założenia
Dochody z turystyki wzrosną w skali całego regionu o 25% do końca 2011 r. Sprawozdanie roczne Urzędu Gminy.

Cel szczegółowy

Podniesienie atrakcyjności turystycznej

Rezultaty

1. Poprawa bazy noclegowej. 2. Ulepszenie infrastruktury turystycznej. 3. Poprawa efektywności funkcjonowania punktów informacji turystycznej. 4. Odnowa obiektów zabytkowych.

Liczba miejsc noclegowych w hotelach i gospodarstwach agroturystycznych przekroczy 500 do końca 2011 r. Liczba turystów odwiedzających gminę wzrośnie o 25% do końca 2011 r. Liczba osób korzystających z punktów informacji turystycznej wzrośnie do 2011 r. o 50%. Odnowa 3 zabytkowych obiektów architektury drewnianej do końca 2011 r.

Dane z opracowanych przez PTTK ankiet. Sondaż przeprowadzony wśród właścicieli hoteli i gosp. agroturystycznych. Raport Wydziału Turystyki Urzędu Gminy. Raport Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków.

Działania

1.1. ... 2.1. Utworzenie nowych i modernizacja dotychczasowych szlaków turystyki pieszej. 2.2. Utworzenie szlaków turystyki rowerowej. 2.3. Poprawa warunków uprawiania wędkarstwa. 2.4. Stworzenie „poligonu” do uprawiania paint ball’u. 3.1. ... 4.1. ... Środki/zasoby Opracowanie techniczne Materiały budowlane Wynagrodzenia osobowe

Koszt NGO UE 10 000 20000 50 000 100 000 20 000 40000

Warunek wstępny

Z uwagi na to, że na poziomie Działań nie przyjęliśmy żadnych wskaźników również w najniżej położonym polu trzeciej kolumny nie musimy wskazywać Źródeł weryfikacji. W polu tym natomiast określamy Koszty wskazanych wcześniej Środków / zasobów.

Kolumna czwarta: założenia
Ostatnia kolumna matrycy logicznej poświęcona jest Założeniom. Wypełnienie tej kolumny to bez wątpienia jedno z najtrudniejszych zadań związanych z przygotowaniem matrycy logicznej projektu. Przez założenia bowiem rozumieć należy potencjalne ryzyka i czynniki zewnętrzne, od których zależy osiągnięcie założonych celów. W przeciwieństwie do informacji przedstawianych w innych kolumnach w przypadku Założeń musimy przewidzieć i opisać sytuacje zupełnie od nas niezależne. Przedstawianie Założeń wymaga więc dokonania bardzo uważnej analizy otoczenia projektu. Oczywiście w otoczeniu projektu może wyda-

SCHEMAT 1
Czy analizowany czynnik zewnetrzny jest ważny? TAK Czy się spełni? Prawie na pewno Prawdopodobnie Raczej nie Zmień matrycę poprzez dodanie Działań lub Rezultatów. Jeżeli zachodzi taka konieczność przeformułuj Cel szczegółowy. NIE Nie wprowadzać do matrycy Nie wprowadzać do matrycy Wprowadzić do matrycy jako założenie Czy można zmienić matrycę tak aby wpłynąć na ten czynnik zewnętrzny? TAK NIE

Projekt jest niewykonalny

131

rzyć się wiele rzeczy, które będą miały wpływ na realizacje założonych przez nas celów. Dlatego też, bardzo ważne jest to, aby przed umieszczeniem jakiegoś Założenia w kolumnie czwartej dokonać rzetelnej oceny tego, na ile założenie to jest prawdopodobne, a także istotne dla projektu. Bardzo pomocny w wykonaniu takiej oceny jest schemat 1. Jak widać rzetelne opracowanie założeń jest świetną okazją do tego aby sprawdzić czy projekt jest wykonalny. Jeżeli stwierdzimy, że nie jest wykonalny, to konieczne będzie dokonanie zmian na poziomie Rezultatów, Działań, a nawet Celu szczegółowego. A jak wyglądać będą założenia w przypadku projektu realizowanego przez naszą organizację pozarządową? (rysunek na str. 133). W porównaniu do innych kolumn, kolumna Założeń jest przesunięta o jeden poziom w dół. Wynika to z tego, że w przypadku Celu ogólnego nie umieszcza się żadnych założeń. W kolumnie czwartej trzeba natomiast zwrócić uwagę na ostatnie pole – Warunek wstępny. Warunek wstępny to również pozostający poza naszą kontrolą czynnik zewnętrzny, ale w odróżnieniu od Założeń czynnik ten musi zostać spełniony jeszcze przed rozpoczęciem projektu. Warunek wstępny jest często związany z działaniami jakiejś innego podmiotu, który może być częściowo włączony w realizację projektu. Przykładem warunku wstępnego może być pozwolenie budowlane, przyznanie licencji, podjęcie pewnych działań przez inną instytucję itp. Zarówno Założenia jak i Warunek wstępny formułujemy w sposób życzeniowy, zakładający pożądany rozwój wypadków np.: popyt na owoce nie zmniejszy się, poziom skażenia wody w jeziorze nie zwiększy się itp. Podsumowując, założenia powinny być określane według następujących zasad: 1. Czynniki zewnętrzne dla projektu; 2. Czynniki nieopisane wcześniej w kolumnach 1–3; 3. Czynniki pozostające poza kontrolą, oddziaływaniem projektu;

132

Logika działania
Zmniejszenie liczby osób bezrobotnych o 20% do końca 2011 roku. Stworzenie 10 nowych małych przedsiębiorstw zajmujących się działalnością pozarolniczą do końca 2011 r. Sprawozdanie roczne Powiatowego Urzędu Pracy. Sprawozdanie roczne Urzędu Gminy.

Obiektywnie weryfikowalne wskaźniki Źródła weryfikacji

Cel ogólny

Zdywersyfikowanie rozwoju regionu

Założenia
Dochody z turystyki wzrosną w skali całego regionu o 25% do końca 2011 r. Sprawozdanie roczne Urzędu Gminy. Popularność regionu wśród turystów utrzyma się na co najmniej tym samym poziomie.

Cel szczegółowy

Podniesienie atrakcyjności turystycznej

Rezultaty

1. Poprawa bazy noclegowej. 2. Ulepszenie infrastruktury turystycznej. 3. Poprawa efektywności funkcjonowania punktów informacji turystycznej. 4. Odnowa obiektów zabytkowych.

Liczba miejsc noclegowych w hotelach i gospodarstwach agroturystycznych przekroczy 500 do końca 2011 r. Liczba turystów odwiedzających gminę wzrośnie o 25% do końca 2011 r. Liczba osób korzystających z punktów informacji turystycznej wzrośnie do 2011 r. o 50%. Odnowa 3 zabytkowych obiektów architektury drewnianej do końca 2011 r.

Dane z opracowanych przez PTTK ankiet. Sondaż przeprowadzony wśród właścicieli hoteli i gosp. agroturystycznych. Raport Wydziału Turystyki Urzędu Gminy. Raport Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków.

Właściciele gospodarstw rolnych zaakceptują agroturystykę jako metodę dywersyfikacji działalności. Sytuacja powodziowa nie spowoduje szkód infrastrukturalnych. Wszystkie punkty informacji turystycznej uzyskają stały dostęp do internetu. Wojewódzki Konserwator Zabytków wyda zgodę na podjęcie prac.

Działania

1.1. ... 2.1. Utworzenie nowych i modernizacja dotychczasowych szlaków turystyki pieszej. 2.2. Utworzenie szlaków turystyki rowerowej. 2.3. Poprawa warunków uprawiania wędkarstwa. 2.4. Stworzenie „poligonu” do uprawiania paint ball’u. 3.1. ... 4.1. ... Środki/zasoby Opracowanie techniczne Materiały budowlane Wynagrodzenia osobowe

Koszt NGO UE 10 000 20000 50 000 100 000 20 000 40000

Służby leśne wydadzą zgodę na realizację planowanych inwestycji

Warunek wstępny Projekt otrzyma dofinansowanie ze środków UE.

133

4. Spełnienie tych czynników jest konieczne dla sukcesu projektu; 5. Formułuje się je jako sytuacje pożądane. Na zakończenie rozważań o Założeniach warto również wspomnieć o tym, że przedstawione przez nas założenia są bardzo istotne dla osób oceniających nasz projekt. Informują je bowiem o tym z jakim ryzykiem wiązać się może realizacja projektu.

Jeszcze tylko sprawdzenie matrycy
Przygotowanie matrycy logicznej projektu realizowanego przez jedną z organizacji pozarządowych za nami. Zanim jednak zaprezentujemy komuś wyniki naszej pracy powinniśmy jeszcze sprawdzić czy nasza matryca jest spójna i czy nie wymaga poprawek. Najlepszym sposobem dokonania takiego ostatecznego sprawdzenia jest zastosowanie metody Jak? / Dlaczego?. Ta bardzo prosta i skuteczna metoda polega na odczytywaniu pierwszej kolumny od góry do dołu oraz od dołu do góry zadając jednocześnie pytania „Jak?”oraz „Dlaczego?”. I tak, odczytując matrycę od góry do dołu, od Celu ogólnego aż do Działań, zadajemy pytanie „Jak?”: Zdywersyfikowanie rozwoju regionu – Jak? – (poprzez) Podniesienie atrakcyjności turystycznej – Jak? – (poprzez) Poprawę bazy noclegowej, etc... Natomiast odczytując matrycę od dołu do góry zadajemy pytanie „Dlaczego?”: Utworzenie szlaków turystyki rowerowej – Dlaczego? – (po to aby) Ulepszyć infrastrukturę turystyczną – Dlaczego? – (po to aby) Podnieść atrakcyjność turystyczną, etc... Jeżeli odpowiedzi na zadawane przez nas pytania są spójne i dostrzec można czytelny ciąg przyczynowo-skutkowy to stwierdzić możemy, że przedstawiona w pierwszej kolumnie logika dzia-

134

łania jest poprawna. Jeżeli jednak okaże się na przykład, że planowane działania mają się nijak do rezultatów i celów projektu to oznacza, że projekt jest wadliwy. Weryfikację tego typu można stosować zarówno przy ocenie jak i kontroli projektu, weryfikując między innymi kwalifikowalność wydatków (czy wydatek przyczynia się do osiągnięcia celu projektu?). Oprócz sprawdzenia spójności pierwszej kolumny, ostateczna weryfikacja matrycy powinna obejmować sprawdzenie tego czy: – obiektywnie weryfikowalne wskaźniki oraz źródła weryfikacji są rzetelne i możliwe do zweryfikowania (czy dane są osiągalne?), – założenia są realistyczne i czy odnoszą się do wszystkich istotnych obszarów ryzyka, – ryzyko związane z realizacją projektu jest akceptowalne, – prawdopodobieństwo zrealizowania założonych celów jest wystarczająco duże, – korzyści wynikające z projektu usprawiedliwiają przewidywane koszty. Jeżeli w wyniku tak przeprowadzonej analizy mamy wątpliwości co do tego czy nasza matryca, lub też sam projekt są dobrze zaplanowane, nie pozostaje nic innego jak dokonać odpowiednich korekt. Najgorszym bowiem błędem jaki można popełnić przy przygotowaniu wniosku pomocowego to dać komuś powód do tego aby nasz wniosek odrzucić. Zmuszająca nas do zwięzłości, spójności i przede wszystkim do rzetelnej samooceny matryca logiczna projektu to doskonałe narzędzie pomagające ustrzec się przed tym błędem.

STANISŁAW LIS

wykorzystania funduszy krajowych w rozwój organizacji pozarządowych
„U źródeł sukcesu tkwi marzenie. SUKCES zależy tylko od CIEBIE”
Dawid J. Schwart

Źródła i możliwości

Finansowanie organizacji pozarządowych w Polsce
W Polsce jest zarejestrowanych ok. 40 000 organizacji trzeciego sektora (stowarzyszeń i fundacji), w tym jest ok. 10 000 organizacji o charakterze religijnym: 30 000 o charakterze świeckim, w tym 25 000 stowarzyszeń i 5 000 fundacji. Wśród tych organizacji tylko 33 mają charakter grantotwórczy. Wśród nich do 10 najpoważniejszych należą: 1) Fundacja Inicjatyw Społeczno-Ekonomicznych, 2) Fundacja im. Stefana Batorego, 3) Fundacja Kultury Polskiej, 4) Polsko-Amerykańska Fundacja Wolności, 5) Fundacja im. L. Kronenberga, 6) Fundusz Współpracy, 7) Fundacja EkoFundusz, 8) Polska Fundacja Upowszechniania Nauki, 9) Fundacja Na Rzecz Nauki Polskiej, 10) Fundacja Wspomagania Wsi.

136

Pozostałe organizacje pozarządowe muszą na swoją działalność pozyskiwać środki zewnętrzne.

Obszary aktywności organizacji pozarządowych
Istota działania organizacji pozarządowych i to bez względu na formułę prawną, czy jest to fundacja, czy stowarzyszenie, polega na przygotowywaniu projektów, związanych z celami statutowymi i pozyskiwaniu funduszy zewnętrznych na ich realizację. Organizacje pozarządowe są w Polsce jednym z głównych beneficjentów dostępnych funduszy zewnętrznych, krajowych i zagranicznych, w tym oczywiście funduszy strukturalnych UE i Mechanizmów Finansowych EOG. Przygotowywane projekty mogą dotyczyć bardzo wielu zagadnień o wymiarze inwestycyjnym, czy społecznym. Główne obszary aktywności organizacji pozarządowych w zakresie pozyskiwania funduszy zewnętrznych to: 1) Tworzenie i wzmacniania partnerstwa między samorządami terytorialnymi, instytucjami i organizacjami pozarządowymi o podobnych kompetencjach i randze. 2) Miejsca komunikacji społecznej w rozwoju regionalnym na wszystkich szczeblach samorządu terytorialnego. 3) Promocji przedsiębiorczości. 4) Edukacji i informacji obywatelskiej. 5) Wdrożenia innowacji do praktyki społecznej i gospodarczej. 6) Wspierania zmian społecznych w środowiskach lokalnych. 7) Usług finansowych, doradczych i szkoleniowych dla małych i średnich przedsiębiorstw. 8) Aktywizacji lokalnych rynków pracy i tworzenia nowych miejsc pracy, szczególnie dla młodzieży oraz osób długotrwale bezrobotnych. 9) Wymiany młodzieży oraz budowy schronisk i miejsc spotkań młodzieży.

137

10) Restaurowania i zachowania pomników kultury o europejskim, historycznym znaczeniu, jak też tworzenia, rozbudowy i utrzymania miejsc pamięci. 11) Prowadzenia działalności szkoleniowej (seminaria, konferencje, szkolenia, obozy integracyjne). 12) Integracji osób „sprawnych inaczej” ze środowiskami ludzi zdrowych. 13) Współpracy przygranicznej. 14) Współpracy międzyregionalnej 15) Partnerstwa Wschodniego. 16) Stypendiów i praktyk szkoleniowych. 17) Wizyt studyjnych. 18) Kursów językowych. 19) Promocji integracji europejskiej. 20) Rozwoju społeczeństwa informacyjnego. 21) Infrastruktury technicznej i społecznej, szczególnie w dziedzinie kultury, oświaty, sportu i rekreacji. 22) Dziedzictwa kulturowego. 23) Marketingu samorządowego, a szczególnie w zakresie budowy marki i wizerunku. 24) Przemysłów kultury. 25) Wdrożenia odnawialnych źródeł energii. 26) Kultury energetycznej i poszanowania energii. 27) Ochrony środowiska oraz promocji technologii i procedur rozwiązywania istniejących problemów, związanych z ochroną środowiska. 28) Promocji gospodarki turystycznej, a szczególnie agro- i ekoturystyki. 29) Organizacji imprez i przedsięwzięć promujących lokalne dziedzictwo kulturowe.

138

Modele inwestycyjne stosowane w realizacji projektów organizacji pozarządowych
W ramach inżynierii finansowej, przygotowywanej na finansowanie projektów inwestycyjnych „twardych” i nieinwestycyjnych „miękkich”, które będą realizowane przez organizacje pozarządowe może być zastosowanych 11 modeli finansowych.
NR 1 MODEL A Nakłady inwestycyjne Środki własne inwestora NR 2 MODEL B Nakłady inwestycyjne Kredyt lub pożyczka bankowa NR 3 MODEL C Nakłady inwestycyjne Dotacja z krajowych funduszy zewnętrznych 40% 50% 60% 70% 85% Wkład własny Inwestora 60% 50% 40% 30% 15% 100% 100% 100% 100% 100% Inwestor: fundacja lub stowarzyszenie 100% Inwestor: fundacja lub stowarzyszenie 100% 100% Inwestor: fundacja lub stowarzyszenie 100% 100%

139

NR 4 MODEL D Nakłady inwestycyjne Dotacja z krajowych funduszy zewnętrznych 40% 50% 60% 70% 85% NR 5 MODEL E Nakłady inwestycyjne Dotacja z krajowych funduszy zewnętrznych – fundusze podwyższonego ryzyka, – fundusze gwarancyjne, – fundusze pożyczkowe, – fundusze na rzecz rozwoju obszarów miejskich – dotacja w formie darowizny z BŚ, EBOiR, EBI, BRE 60% 50% 40% 30% 15% 100% 100% 100% 100% 100% Inwestor: fundacja lub stowarzyszenie 100% Kredyt lub pożyczka bankowa 60% 50% 40% 30% 15% 100% 100% 100% 100% 100% Inwestor: fundacja lub stowarzyszenie 100%

40% 50% 60% 70% 85%

140

NR 6 MODEL F Nakłady inwestycyjne Dotacja z krajowych funduszy zewnętrznych Partnerstwo Prywatno-Prywatne (PP) z wybranym inwestorem dodatkowym, który obejmuje w zamian za wkład pieniężny określony „pakiet korzyści” 60% 50% 40% 30% 15% 100% 100% 100% 100% 100% Inwestor: fundacja lub stowarzyszenie 100%

40% 50% 60% 70% 85% NR 7 MODEL G Nakłady inwestycyjne Dotacja z krajowych funduszy zewnętrznych

Inwestor: fundacja lub stowarzyszenie 100% Partnerstwo Publiczno-Prywatne (PPP) z samorządem terytorialnym, według modelu DBO (projektuj, buduj, eksploatuj), BOO (buduj, bądź właścicielem, eksploatuj), DBFO (projektuj, buduj, finansuj, eksploatuj) lub DBFM (projektuj, buduj, finansuj, utrzymuj) 60% 50% 40% 30% 15% 100% 100% 100% 100% 100%

40% 50% 60% 70% 85%

141

NR 8 MODEL H Nakłady inwestycyjne Dotacja z krajowych Środki własne Inwestora funduszy zewnętrznych 40% 50% 60% 70% 85% NR 9 MODEL I Nakłady inwestycyjne Dotacja z krajowych Środki własne Inwestora funduszy zewnętrznych 40% 50% 60% 70% 85% 10% 10% 10% 5% 5% Inwestor: fundacja lub stowarzyszenie 100% Partnerstwo Publiczno-Prywatne 50% 40% 30% 25% 10% 10% 10% 10% 5% 5% Inwestor: fundacja lub stowarzyszenie 100% Partnerstwo Prywatno-Prywatne 50% 40% 30% 25% 10%

142

NR 10 MODEL J Nakłady inwestycyjne Dotacja z krajowych Kredyt lub pożyczka banfunduszy zewnętrz- kowa nych 40% 50% 60% 70% 85% NR 11 MODEL K Nakłady inwestycyjne Dotacja z krajowych Kredyt lub pożyczka banfunduszy zewnętrz- kowa nych 40% 50% 60% 70% 85% 10% 10% 10% 5% 5% Inwestor: fundacja lub stowarzyszenie 100% Partnerstwo Publiczno-Prywatne 50% 40% 30% 25% 10% 10% 10% 10% 5% 5% Inwestor: fundacja lub stowarzyszenie 100% Partnerstwo Prywatno-Prywatne 50% 40% 30% 25% 10%

143

Wystąpienie w poszczególnych modelach inwestycyjnych organizacji pozarządowych: fundacji lub stowarzyszeń zdecydowanie zwiększa, z jednej strony możliwości uzyskania dotacji, z drugiej zaś podwyższa poziom dofinansowania konkretnego projektu. Organizacje pozarządowe są szczególnie w przypadku projektów inwestycyjnych traktowane, jako bardziej „uprzywilejowane” w stosunku do innych beneficjentów np. MSP jeżeli chodzi o wysokość dotacji. Średni poziom dotacji inwestycyjnych dla organizacji pozarządowych wynosi 75%, a nieinwestycyjnych 80%.

Źródła finansowania projektów organizacji pozarządowych
Realizacja przez organizacje pozarządowe projektów inwestycyjnych „twardych” i nieinwestycyjnych „miękkich” wymaga pozycjonowania dostępnych źródeł finansowania zewnętrznego, z których mogą być przyznane środki zewnętrzne. Na poziomie krajowym te środki możemy podzielić na 15 SEGMENTÓW: 16 Regionalnych Programów Operacyjnych WojeSEGMENT I: wództw 2007–2013; Program Operacyjny Kapitał Ludzki 2007–2013; SEGMENT II: SEGMENT III: Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko 2007–2013; SEGMENT IV: Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka 2007–2013; Program Rozwoju Obszarów Wiejskich 2007– SEGMENT V: 2013; SEGMENT VI: Programy Europejskiej Współpracy Terytorialnej 2007–2013; SEGMENT VII: program „Ryby” 2007-2013;

144

SEGMENT VIII: Program Operacyjny Rozwój Polski Wschodniej 2007–2013; SEGMENT IX: Mechanizm Finansowy EOG SEGMENT X: Programy ministerialne SEGMENT XI: Zadania zlecone przez samorządy terytorialne SEGMENT XII: Fundacje krajowe; SEGMENT XIII: Inne fundusze krajowe; SEGMENT XIV: Sponsoring; SEGMENT XV: Mecenat.
SCHEMAT 1. Model finansowania projektów organizacji pozarządowych z funduszy krajowych

Źródło: opracowanie własne.

145

Z przeprowadzonej analizy finansowania projektów inwestycyjnych „twardych” i nieinwestycyjnych „miękkich”, realizowanych przez organizacje pozarządowe została przygotowana symulacja, pokazująca procentowy udział środków pozyskiwanych z funduszy krajowych w finansowaniu projektów organizacji pozarządowych w latach 2004–2009. Symulacja została przeprowadzona na podstawie analizy przyznanych dotacji i sprawozdań finansowych 50 organizacji pozarządowych. W kolejności najwięcej procentowo środków finansowych organizacje pozarządowe pozyskują z: 1. Zadania zlecone przez samorządy terytorialne – 17,5%; 2. PO Kapitał Ludzki – 15,7%; 3. Sponsoring – 11,4%; 4. Program Rozwoju Obszarów Wiejskich – 10,8% oraz Inne fundusze krajowe – 10,8%; 5. 16 Regionalnych Programów Operacyjnych Województw – 10,3%; 6. Fundacje krajowe – 10,2%. Najmniejszy udział w finansowaniu projektów organizacji pozarządowych ma PO Infrastruktura i Środowisko, gdzie organizacje pozarządowe mogą być beneficjentem, ale mimo zgłoszenia ciekawych projektów np. w priorytecie XI „Kultura i dziedzictwo kulturowe” żaden z nich nie uzyskał ostatecznej akceptacji. Pozytywną tendencją jest duży udział środków pochodzących z PO Kapitał Ludzki, Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich oraz 16 RPO Województw. Ta tendencja winna w ciągu najbliższych lat się umocnić, gdyż wiele priorytetów i działań w tych funduszach jest bardzo atrakcyjnych dla finansowania projektów organizacji pozarządowych, zarówno inwestycyjnych, jak i nieinwestycyjnych.

146

Przegląd najważniejszych źródeł finansowania organizacji pozarządowych
Szesnaście Regionalnych Programów Operacyjnych Województw
W 16 Regionalnych Programach Operacyjnych Województw Samorządowych jest łącznie 126 priorytetów, z czego do działań objętych 86 priorytetami beneficjentem mogą być organizacje pozarządowe. Dotyczy to głównie działań związanych z: 1) Rozwojem infrastruktury kształcenia ustawicznego oraz kształcenia zawodowego. 2) Rozwojem społeczeństwa informacyjnego. 3) Wspólnymi przedsięwzięciami i tworzeniem powiązań kooperacyjnych pomiędzy przedsiębiorstwami, w tym tworzenie klastrów. 4) Instytucjami otoczenia biznesu. 5) Wsparciem komercjalizacji badań naukowych. 6) Rozwojem infrastruktury turystycznej. 7) Rozwojem produktu dziedzictwa kulturowego. 8) Instytucjami kultury. 9) Organizacjami imprez kulturalnych o znaczeniu regionalnym i ponadregionalnym. 10) Rewitalizacją miast. 11) Rozwojem obszarów wiejskich. 12) Odnową centrów wsi. 13) Infrastrukturą społeczna, w tym edukacyjna i sportowa. 14) Poprawą bezpieczeństwa mieszkańców, a tym socjalnego i zdrowotnego. 15) Poprawą jakości powietrza i zwiększenie wykorzystania odnawialnych źródeł energii. 16) Promocją regionu na arenie międzynarodowej. Średni poziom dofinansowania dla projektów przygotowywanych przez organizacje pozarządowe to 70%.

147

PROGRAM OPERACYJNY KAPITAŁ LUDZKI 2007–2013

W Programie Operacyjnym Kapitał Ludzki 2007–2013 organizacje pozarządowe są uprawomocnionym beneficjentem we wszystkich działaniach, mających charakter konkursowy w komponencie centralnym, który obejmuje priorytety od I do IV. Natomiast największe możliwości dają działania objęte komponentem regionalnym, który obejmuje priorytety od VI do IX. Rolę Instytucji Pośredniczącej w komponencie regionalnym pełnią samorządy województw. Komponent regionalny obejmuje 4 priorytety: Priorytet VI – Rynek pracy otwarty dla wszystkich oraz promocja integracji społecznej; Priorytet VII – Regionalne kadry dla gospodarki; Priorytet VIII – Rozwój wykształcenia i kompetencji w regionie; Priorytet IX – Aktywizacja obszarów wiejskich. W ramach tych priorytetów organizacje pozarządowe mogą aplikować do 13 działań i 17 poddziałań. Tylko 5 poddziałań nie ma charakteru konkursowego, tylko charakter systemowy. Średni poziom dofinansowania dla projektów przygotowywanych przez organizacje pozarządowe to 85%.
PROGRAM OPERACYJNY INFRASTRUKTURA I ŚRODOWISKO 2007–2013

W Programie Operacyjnym Infrastruktura i Środowisko 2007– –2013, organizacje pozarządowe na 15 priorytetów mogą aplikować tylko do 3 priorytetów. Podstawową trudnością w tym programie jest minimalny próg, jaki musi spełniać budżet projektu, czyli powyżej 20 mln PLN. Działania, do których mogą aplikować organizacje pozarządowe to: 1) Wspieranie kompleksowych projektów z zakresu ochrony siedlisk przyrodniczych (ekosystemów) na obszarach chronionych oraz zachowanie różnorodności gatunkowej. 2) Zwiększenie drożności korytarzy ekologicznych.

148

3) Opracowanie planów ochrony. 4) Kształtowanie postaw społecznych, sprzyjających ochronie środowiska w różnorodności biologicznej. 5) Termomodernizacja obiektów użyteczności publicznej. 6) Wytwarzanie energii ze źródeł odnawialnych. 7) Ochrona i zachowanie dziedzictwa kulturowego o znaczeniu ponadregionalnym. 8) Rozwój oraz poprawa stanu infrastruktury kultury o znaczeniu ponadregionalnym. Łącznie na 50 działań tylko 8 jest dostępnych dla organizacji pozarządowych, średni poziom dotacji wynosi 85%.
PROGRAM OPERACYJNY INNOWACYJNA GOSPODARKA 2007–2013

W Programie Operacyjnym Innowacyjna Gospodarka 2007– –2013, organizacje pozarządowe na 9 priorytetów mogą aplikować do 5 priorytetów. Na 28 działań i 14 poddziałań organizacje pozarządowe mogą aplikować do 10 działań, takich jak: 1) Inicjowanie działalności innowacyjnej. 2) Tworzenie systemu ułatwiającego inwestowanie w MSP. 3) Wspieranie rozwoju powiązań kooperacyjnych o znaczeniu ponadregionalnym. 4) Wspieranie ośrodków innowacyjności. 5) Zarządzanie własnością intelektualną. 6) Rozwój sieci centrów obsługi inwestorów oraz powstawanie nowych terenów inwestycyjnych. 7) Inwestycje w produkty turystyczne o znaczeniu ponadregionalnym. 8) Społeczeństwo informacyjne – budowa elektronicznej administracji. 9) Przeciwdziałanie wykluczeniu cyfrowemu – eIclusion. 10) Zapewnienie dostępu do Internetu na etapie „ostatniej mili”. Średni poziom dotacji dla organizacji pozarządowych wynosi 85%.

149

PROGRAM ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH 2007–2013

W Programie Rozwoju Obszarów Wiejskich 2007–2013, na 4 priorytety organizacje pozarządowe mogą aplikować do 3, przy czym Oś Priorytetowa 4 – LEADER jest wręcz wyłącznie zaadresowana do stowarzyszeń, działających jako Lokalne Grupy Działania LGD. Łącznie na 21 działań objętych PROW dla organizacji pozarządowych dostępnych jest 6 działań: 1) Szkolenia zawodowe dla osób zatrudnionych w rolnictwie i leśnictwie. 2) Zalesianie gruntów rolnych oraz zalesianie gruntów innych niż rolne. 3) Odnowa i rozwój wsi. 4) Wdrażanie lokalnych strategii rozwoju. 5) Wdrażanie projektów współpracy. 6) Funkcjonowanie lokalnej grupy działania, nabywanie umiejętności i aktywizacja. Średni poziom dofinansowania dla organizacji pozarządowych to 80%.
PROGRAM EUROPEJSKIEJ WSPÓŁPRACY TERYTORIALNEJ 2007–2013

Program Operacyjny Europejskiej Współpracy Terytorialnej 2007–2013 obejmuje 7 programów współpracy transgranicznej z udziałem Polski: • Polska (Województwo Zachodniopomorskie) – Niemcy (Meklemburgia/Pomorze Przednie – Brandenburgia), • Polska (Województwo Lubuskie) – Niemcy (Brandenburgia), • Polska (Województwo Dolnośląskie i Lubuskie) – Niemcy (Saksonia), • Polska – Republika Czeska, • Polska – Republika Słowacka, • Polska – Republika Litewska, • Południowy Bałtyk (Polska – Szwecja – Dania – Litwa – Niemcy)

150

Polska zarządza 3 programami: • Południowy Bałtyk (Polska – Szwecja – Dania – Litwa – Niemcy), • Polska (Województwo Lubuskie) – Niemcy (Brandenburgia), • Polska–Republika Słowacka. Beneficjentem wszystkich programów współpracy transgranicznej mogą być organizacje pozarządowe. Projekty finansowane w ramach programów transgranicznych powinny sprzyjać budowie wzajemnych powiązań „ponad granicami” pomiędzy samorządami lokalnymi, instytucjami edukacyjnymi, organizacjami pozarządowymi, czy też instytucjami kulturalnymi. Każdy projekt musi również wykazywać znaczący „wpływ transgraniczny”. Głównym celem tego typu programów jest promowanie współpracy i bezpośrednich kontaktów wspierających rozwój gospodarczy i społeczny oraz ochronę środowiska w obszarach przygranicznych, charakteryzujących się zwykle niższym poziomem rozwoju w porównaniu do średniej krajowej. Wspólne, transgraniczne działania z udziałem organizacji pozarządowych winny dotyczyć następujących zagadnień: • wspieranie przedsiębiorczości, rozwój małych i średnich przedsiębiorstw, turystyki, kultury oraz handlu transgranicznego, • ochrona dóbr naturalnych i dóbr kultury, zapobieganie zagrożeniom naturalnym i technologicznym, • wspieranie powiązań między obszarami miejskimi i wiejskimi, • poprawa dostępu do sieci transportowych, informacyjnych i komunikacyjnych, • gospodarka wodna, gospodarowanie odpadami oraz systemy energetyczne, • rozwój i wspólne wykorzystanie infrastruktury, w szczególności w takich dziedzinach jak ochrona zdrowia, kultura i edukacja,

151

• współpraca administracyjna oraz integracja społeczności lokalnych poprzez realizację wspólnych działań dotyczących rynku pracy, promocji równouprawnienia (w tym równouprawnienia kobiet i mężczyzn), rozwoju zasobów ludzkich oraz wspierania sektora badawczo-rozwojowego. Średni poziom dofinansowania dla projektów organizacji pozarządowych to 85%.
PROGRAM OPERACYJNY „ZRÓWNOWAŻONY ROZWÓJ SEKTORA RYBOŁÓWSTWA I NADBRZEŻNYCH OBSZARÓW RYBACKICH 2007–2013” (W SKRÓCIE: PO RYBY 2007–2013)

W PO Ryby 2007–2013 na 5 priorytetów organizacje pozarządowe (grupy producentów lub Lokalne Grupy Rybackie LGR), mogą aplikować do 10 dostępnych działań („środków”), czyli: 1) Inwestycje w chów i hodowlę ryb. 2) Rybołówstwo śródlądowe. 3) Inwestycje w zakresie przetwórstwa i obrotu. 4) Działania wspólne. 5) Ochrona i rozwój fauny i flory wodnej. 6) Inwestycje w portach rybackich, miejscach wyładunku i przystaniach. 7) Rozwój nowych rynków i kampanie promocyjne. 8) Projekty pilotażowe. 9) Rozwój obszarów zależnych od rybactwa. 10) Wsparcie na rzecz współpracy międzyregionalnej i międzynarodowej. Średni poziom dotacji dla projektów przygotowywanych przez organizacje pozarządowe to 75%.
PROGRAM OPERACYJNY ROZWÓJ POLSKI WSCHODNIEJ 2007–2013

Program Operacyjny Rozwój Polski Wschodniej 2007–2013 dotyczy tylko 5 województw o najniższym poziomie PKB w kraju, czyli: lubelskiego, podkarpackiego, podlaskiego, świętokrzyskiego i warmińsko-mazurskiego.

152

W Programie na 6 priorytetów, organizacje pozarządowe mogą aplikować do 3 priorytetów. Natomiast na 11 działań, dostępnych jest 5, czyli: 1) Infrastruktura uczelni. 2) Wspieranie innowacji. 3) Promocja i współpraca – komponent współpraca. 4) Infrastruktura turystyki kongresowej i targowej. 5) Trasy rowerowe. Średni poziom dofinansowania dla projektów organizacji pozarządowych to 75%.

Mechanizm Finansowy EOG
Mechanizm Finansowy EOG składa się z 3 funduszy: 1) Mechanizm Finansowy EOG. 2) Norweski Mechanizm Finansowy. 3) Szwajcarsko-Polski Program Współpracy. Środki finansowe w ramach dwóch pierwszych Mechanizmów Finansowych EOG dostępne są dla organizacji pozarządowych na poziomie wszystkich priorytetów, czyli: 1. Ochrona środowiska, w tym środowiska ludzkiego, poprzez m.in. redukcję zanieczyszczeń i promowanie odnawialnych źródeł energii. 2. Promowanie zrównoważonego rozwoju poprzez lepsze wykorzystanie i zarządzanie zasobami. 3. Ochrona kulturowego dziedzictwa europejskiego, w tym transport publiczny i odnowa miast. 4. Rozwój zasobów ludzkich poprzez m.in. promowanie wykształcenia i szkoleń, wzmacnianie w samorządzie i jego instytucjach potencjału z zakresu administracji lub służby publicznej, a także wspierających go procesów demokratycznych. 5. Opieka zdrowotna i opieka nad dzieckiem. 6. Badania naukowe. Średni poziom dofinansowania dla projektów organizacji pozarządowych to 80%.

153

Ciekawym dopełnieniem dla organizacji pozarządowych jest utworzenie w ramach Mechanizmu Finansowego EOG dwóch specjalistycznych programów:
FUNDUSZ WYMIANY KULTURALNEJ

Jego zadaniem jest aktywne wspieranie współpracy w obszarze kultury pomiędzy Polską, a trzema Państwami – Darczyńcami: Norwegią, Islandią i Lichtensteinem. Fundusz wspiera działania w zakresie sztuk wizualnych, muzyki i literatury, zarządzania kulturą oraz projekty dotyczące dokumentacji, promocji i ochrony dziedzictwa kulturowego. Poziom dotacji dla organizacji pozarządowych wynosi 80%, przy czym wkład własny może być pokryty do 80% wkładem rzeczowym.
FUNDUSZ DLA ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH

Jego zadaniem jest wspieranie niedochodowych przedsięwzięć przyczyniających się do zmniejszania się różnic ekonomicznych i społecznych w obrębie EOG, zwiększania roli społeczeństwa obywatelskiego oraz zacieśniania współpracy z Darczyńcami. Fundusz posiada trzy komponenty: 1) Demokracja i społeczeństwo obywatelskie. 2) Odnowa środowiska i zrównoważony rozwój. 3) Równe szanse i integracja społeczna. Średni poziom dotacji przygotowywanych przez organizacje pozarządowe wynosi 90%, przy czym wkład własny może się składać w części z wkładu rzeczowego (do 8% wkładu własnego). Podobnie jak w dwóch pierwszych Mechanizmach Finansowych EOG, również w Szwajcarsko-Polskim Programie Współpracy organizacje pozarządowe mogą aplikować do wszystkich 5 priorytetów, czyli: 1) bezpieczeństwo, stabilność, wsparcie reform, 2) środowisko i infrastruktura, 3) sektor prywatny,

154

4) rozwój społeczny i zasobów ludzkich, 5) alokacje specjalne. Średni poziom dotacji dla projektów organizacji pozarządowych to 60%. Istnieje możliwość uzyskania dotacji do 85% całkowitych kosztów kwalifikowanych, ale tylko w przypadku, gdy 15% lub więcej całkowitych kosztów kwalifikowanych będzie współfinansowane z budżetu jednostek administracji publicznej szczebla centralnego, regionalnego lub lokalnego.

Programy ministerialne
Ministerstwa obok zarządzania poszczególnymi programami operacyjnymi Narodowej Strategii Spójności 2007–2013 lub ich poszczególnymi działaniami, realizują w ramach swoich budżetów programy specjalistyczne, z których mogą korzystać także organizacje pozarządowe. Dla przykładu prezentowane są działania 5 ministerstw, najbardziej atrakcyjnych dla organizacji pozarządowych.
MINISTERSTWO SPRAW WEWNĘTRZNYCH I ADMINISTRACJI

• programy bilateralne Polski z innymi krajami, • strategia rozwoju społeczeństwa informacyjnego, • bezpieczeństwo publiczne.
MINISTERSTWO EDUKACJI NARODOWEJ

• • • • • • • • •

kształcenie na odległość, uczenie się przez całe życie, kreatywność i innowacyjność, demokracja i społeczeństwo obywatelskie, upowszechnianie dobrych praktyk w oświacie, badania edukacyjne, doskonalenie nauczycieli, zajęcia pozalekcyjne, konkursy i olimpiady tematyczne.

155

MINISTERSTWO KULTURY I DZIEDZICTWA NARODOWEGO

Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego posiada własne programy operacyjne, do których organizacje pozarządowe mogą składać projekty: • Wydarzenia artystyczne, • Rozwój infrastruktury kultury, • Edukacja kulturalna i diagnoza kultury, • Dziedzictwo kulturowe, • Literatura i czytelnictwo, • Promocja kultury polskiej za granicą, • Promesa Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, • Fryderyk Chopin, • Infrastruktura bibliotek.
MINISTERSTWO ROLNICTWA I ROZWOJU WSI

• • • •

rozwój obszarów wiejskich, rolnictwo ekologiczne, produkty regionalne i tradycyjne, agroturystyka i usługi towarzyszące.

MINISTERSTWO SPORTU I TURYSTYKI

• • • • • • • • • •

sport powszechny, sport kwalifikowany, sport dla osób niepełnosprawnych, upowszechnianie sportu w środowisku wiejskim, upowszechnianie sportu w rodzinie i innych grupach społecznych, promocja sportu powszechnego, promocja aktywności fizycznej w kontekście zapobiegania nadwadze i otyłości, program przygotowań do igrzysk paraolimpijskich, przedsięwzięcie EURO 2012, Moje boisko – ORLIK 2012,

156

• Programy przygotowań do mistrzostw świata lub Europy i zimowych dyscyplin olimpijskich i nieolimpijskich. Średni poziom dotacji dla projektów przygotowywanych przez organizacje pozarządowe wynosi 80%.

Zadania zlecone przez samorządy terytorialne
Samorządy terytorialne ogłaszają corocznie przetargi lub konkursy na realizację części zadań własnych, które mogą także być realizowane przez organizacje pozarządowe. Niektóre gminy przyjmują nawet bardziej ścisłą formę współpracy podejmując w formie uchwały rady gminy np. kartę współpracy z organizacjami pozarządowymi działającymi na ich terenie. To bardzo ciekawe i ważne z punktu widzenia rozwoju lokalnego źródło finansowania organizacji pozarządowych. Zadania takie mogą dotyczyć następujących dziedzin: 1) pomoc społeczna, w tym pomoc rodzinom i osobom w trudnej sytuacji życiowej oraz wyrównania, szans tych rodzin i osób, 2) działalność charytatywna, 3) podtrzymywanie tradycji narodowej, pielęgnowanie polskości oraz rozwój świadomości narodowej, obywatelskiej i kulturowej, 4) działania na rzecz mniejszości narodowych, 5) ochrona i promocja zdrowia, 6) działania na rzecz osób niepełnosprawnych, 7) promocja zatrudnienia i aktywizacja zawodowa osób pozostających bez pracy i zagrożonych zwolnieniem z pracy, 8) upowszechnianie i ochrona praw kobiet oraz działalność na rzecz równych praw kobiet i mężczyzn, 9) działalność wspomagająca rozwój gospodarczy, w tym rozwój przedsiębiorczości, 10) działalność wspomagająca rozwój wspólnot i społeczności lokalnych,

157

edukacja, oświata i wychowania, kultura, sztuka, ochrona dóbr kultury i tradycji, upowszechnianie kultury fizycznej i sportu, krajoznawstwo i wypoczynek dzieci i młodzieży, ekologia i ochrona zwierząt oraz ochrona dziedzictwa przyrodniczego, 16) porządek i bezpieczeństwo publiczne oraz przeciwdziałanie patologiom społecznym, 17) upowszechnianie wiedzy i umiejętności na rzecz obronności państwa, 18) upowszechnianie i ochrona wolności i praw człowieka oraz swobód obywatelskich, a także działań wspomagających rozwój demokracji, 19) ratownictwo i ochrona ludności, 20) pomoc ofiarom katastrof i klęsk żywiołowych, 21) działania na rzecz integracji europejskiej oraz rozwijanie kontaktów i współpracy zagranicznej, 22) promocja i organizacja wolontariatu, 23) działalność wspomagająca technicznie, szkoleniowo, informacyjnie lub finansowo organizacje pozarządowe. Średni poziom dotacji dla projektów organizacji pozarządowych przy realizacji takich zadań wynosi 80%, aczkolwiek w odniesieniu do niektórych dziedzin np. związanych z pomocą społeczną, dotacja może wynosić nawet 100% kosztów kwalifikowanych projektu.

11) 12) 13) 14) 15)

Fundacje krajowe
Analizując fundacje krajowe pod kątem atrakcyjności finansowania projektów organizacji pozarządowych, wybranych zostało 22 fundacje, które albo posiadają „kapitał żelazny” i przyznają granty, albo zlecają obsługę swoich programów innym fundacją.

158

AKADEMIA ROZWOJU FILANTROPII W POLSCE Akademia powstała w lutym 1998 roku. Jest to stowarzyszenie osób, które przez 3 lata realizowały w Polsce amerykański program wspierania organizacji społecznych – Projekt Sieci Demokratycznej. Służył on rozwijaniu współpracy między organizacjami pozarządowymi a samorządem i biznesem w realizacji różnorodnych inicjatyw lokalnych, jak na przykład w tworzeniu lokalnych rezerwatów przyrody na terenie gminy, w zmniejszaniu bezrobocia w regionach, w organizowaniu programów przeciwdziałania krzywdzeniu dzieci, w rozwijaniu turystyki itd. W realizację Projektu zaangażowanych było wspólnie z przedsiębiorcami i przedstawicielami samorządów – kilkadziesiąt organizacji pozarządowych z całej Polski a efektem tej ogólnopolskiej inicjatywy – powstanie wielu skutecznych i modelowych programów lokalnych. Są to programy, które warto powielać w innych miejscach w kraju i warto sponsorować. Aby realizować swoją misję opracowano 4 główne programy działania: • rozwój filantropii lokalnej, • filantropia przedsiębiorców, • samowystarczalnośc organizacji społecznych, • promocja filantropii. Działalność Akademii wspierają następujące instytucje: Arconex, Atom S.A., Agencja Reklamowa Publicis, Agencja Reklamowa KOPPA, Agencja Reklamowa GRAFI, Adpol Sp. z o.o., Bancom Sp. z o.o., Bank BISE III oddział w Warszawie, Bank Informacji o Organizacjach Pozarządowych KLON / JAWOR, Biuro Obsługi Ruchu Inicjatyw Samopomocowych, Business Centre Club, Business Point S.A., Business Press Sp. z o.o., PTK Centertel Sp. z o.o., Elektrim, Europlakat, Ford Distribution Sp. z o.o., Fundacja Reklamy Społecznej, Gentleman, Impres Jot, Internet Partners, Le Royal Meridien Bristol

159

Hotel, Międzynarodowe Stowarzyszenie Reklamy, Nadace VIA, Pieniądz, Pierwszy Film Józef Piwkowski, Polixel S.A., Polonia 1, Biuro Reklamy TVP S.A. (1 i 2 Program TVP), Polskie Radio S.A. Program III, Polskie Radio Bis, Puls Biznesu, Radio dla Ciebie S.A. Polskie Radio – Rozgłośnia Regionalna w Warszawie, Radio Plus, Roband, Rodzinny Ośrodek Zdrowia Psychicznego dla Dzieci i Młodzieży, RTL 7, Super 1, Studio ZET, Telewizja Regionalna, TVN, Wydział Oświetlenia oraz Montażu i Dźwięku WFDiF, oraz darczyńcy indywidualni i wolontariusze. CENTRUM EDUKACJI OBYWATELSKIEJ Fundacja Centrum Edukacji Obywatelskiej (CEO) powstała w roku 1994. Istnieje także Centrum Edukacji Obywatelskiej – niepubliczna placówka doskonalenia nauczycieli zarejestrowana przez Ministra Edukacji Narodowej. Demokracja w Polsce – jak wszędzie na świecie – nie jest i nie będzie możliwa bez obywateli świadomych, odpowiedzialnych i aktywnych. Tymczasem postawy obywatelskie napotykają przeszkody: rozczarowanie niedoskonałością instytucji i procedur młodej demokracji, nostalgię za państwem kontroli i opieki, pauperyzację i wykluczenie poza nawias życia społecznego całych grup ludzi, w tym wielu młodych. Animatorzy Fundacji są przekonani, że aktywność obywatelska jest podstawą demokracji, a edukacja może odegrać w przygotowaniu do niej ważną rolę. Główni sponsorzy – – – – – – – – Samorządy Terytorialne Fundacja im. Stefana Batorego Polsko-Amerykańska Fundacja Wolności National Endowment for Democracy United States Information Agency The Pew Charitable Trusts Phare and Tacis Democracy Programme Ministerstwo Spraw Zagranicznych Królestwa Holandii

160

– – –

American Council of Learned Societies United States Agency for International Development Ministerstwo Edukacji Narodowej

FUNDACJA BANKOWA IM. DR MARIANA KANTONA Misja i cele Założycielem i właścicielem Fundacji jest Bank Pekao S.A., który będąc wrażliwym na potrzeby społeczne udziela wsparcia za pośrednictwem tej właśnie organizacji. Zasięg geograficzny Wsparcie udzielane jest wszędzie tam, gdzie Bank posiada swoje oddziały oraz na poziomie ogólnopolskim. Beneficjenci Najważniejsze dla Fundacji grupy odbiorców to dzieci i młodzież, ludzie nauki i kultury, chorzy i niepełnosprawni. Wspiera je za pośrednictwem organizacji pozarządowych, instytucji pomocy społecznej, uczelni, szkół i szpitali. Procedury Fundacja rozpatruje wnioski o wsparcie na bieżąco, w miarę napływania. Wymaga listu ze streszczeniem projektu i jego dokładnego opisu wraz z budżetem, wstępnego spotkania informacyjnego, rekomendacji od znanych osób / instytucji. Po realizacji projektu oczekuje dokładnego sprawozdania finansowego z wykorzystania funduszy. Fundacja wizytuje wspierane przez siebie inicjatywy, często sama je wyszukuje. Decyzje o udzieleniu wsparcia podejmuje Zarząd Fundacji. Przykłady udzielonego wsparcia • szpitale we Wrocławiu, Szczecinie, Jaworznie, KędzierzynieKoźlu, • szkoły wyższe w Opolu i Gdyni,

161

• szkoły podstawowe w Opolu i Rozniszewie, • domy dziecka, ośrodki wychowawcze, rodziny zastępcze. FUNDACJA BÜCHNERA Misja i cele Celem Fundacji jest materialna pomoc w rozwoju gospodarki, nauki, kultury i sztuki polskiej oraz upowszechnianie polskiej myśli naukowej, dorobku kulturalnego oraz dzieł sztuki poza granicami kraju. Wnosząc swój wkład do rozwijających się międzynarodowych stosunków gospodarczych, naukowych i kulturalnych, przyczyniać się także będzie do poszerzenia osobistych kontaktów między intelektualistami i wybitnymi praktykami, w duchu przyjaźni, wzajemnej współpracy, szacunku i zrozumienia. Fundacja wspomaga przede wszystkim szczególnie uzdolnionych przedstawicieli nauki, kultury i sztuki młodego pokolenia Polaków i Szwajcarów. Preferuje w swej działalności stosunki naukowe i kulturalne pomiędzy Polską a Szwajcarią, w szczególności te, które przyczyniać się będą do rozwoju wzajemnych stosunków gospodarczych. Zasięg geograficzny Cała Polska. Beneficjenci Osoby indywidualne, organizacje oraz instytucje działające w wymienionych wyżej dziedzinach. Formy udzielania wsparcia Swoje cele Fundacja realizuje poprzez: • udzielanie stypendiów krajowych i zagranicznych szczególnie uzdolnionym Polakom, • udzielanie stypendiów w Polsce cudzoziemcom, których działalność służyłaby upowszechnianiu osiągnięć gospodarki,

162

• • • •

nauki i kultury polskiej za granicą, bądź których dorobek mógłby zostać spożytkowany w Polsce, przyznawanie nagród za wybitne osiągnięcia gospodarcze, naukowe i kulturalne w Polsce, bądź też mające znaczenie uniwersalne, finansowanie przedsięwzięć mających znaczenie dla gospodarki polskiej, jak również badań naukowych i ich wdrożeń oraz przedsięwzięć kulturalnych, w szczególności o charakterze seminaryjnym, propagowanie osiągnięć polskiej gospodarki, nauki, kultury i sztuki za granicą, pozyskiwanie dzieł sztuki dla muzeów w Polsce, działalność wydawniczą, wspieranie projektów z zakresu medycyny i farmacji.

Procedury Wnioski o dofinansowanie należy składać w formie podania, wg wskazówek Fundacji. Są one rozpatrywane na bieżąco, w miarę napływania. FUNDACJA DLA POLSKI Misja i cele Główne zadania Fundacji dla Polski (w skrócie FdP) to: • wspieranie różnych form aktywności społecznej służących zdobywaniu przez obywateli umiejętności przystosowania się do życia w warunkach rozwijającej się demokracji i gospodarki rynkowej, • wspieranie działań na rzecz uniknięcia patologii społecznych i zagrożeń z nimi związanych, • przyczynianie się do rozwoju organizacji pozarządowych typu non profit w dziedzinach edukacji, pomocy społecznej, kultury i samorządności lokalnej (Statut Fundacji dla Polski, § 5).

163

Historia organizacji Fundacja dla Polski powstała w 1990 roku z inicjatywy i przy wsparciu Fondation de France, jako jej zagraniczne przedstawicielstwo. Od roku 1997 jest niezależną fundacją polską. Środki finansowe Fundacji dla Polski pochodzą od Fondation de France, od polskich i zagranicznych organizacji pozarządowych, przedsiębiorstw polskich i francuskich działających w Polsce oraz od osób prywatnych z Polski i z Francji. Beneficjenci Organizacje pozarządowe, instytucje pomocy społecznej i kulturalne, grupy nieformalne. Zasięg geograficzny Cała Polska. Formy udzielanego wsparcia Podstawową formą udzielania wsparcia przez Fundację są Fundusze powierzone, które Fundacja rozwija. Polega to na gospodarowaniu przez FdP powierzonym jej kapitałem, przeznaczonym na konkretny, społecznie użyteczny cel i na zabieganiu o jego powiększanie poprzez darowizny firm, instytucji i osób prywatnych. Stworzenie funduszu powierzonego z jednej strony pozwala na wspierania dokładnie takich działań, o jakie chodzi fundatorowi, z drugiej zaś gwarantuje ciągłość finansowanych przedsięwzięć, co jest niezwykle istotne zwłaszcza w dziedzinach, na których skupia się FdP. Fundator powierza Fundacji środki materialne lub pomaga w ich pozyskiwaniu. Fundacja zobowiązuje się do wykorzystywania powierzonych środków zgodnie z celami wskazanymi przez fundatora. Fundusze powierzone są formą współpracy popularną i sprawdzoną w wielu krajach Europy Zachodniej, czego najlepszy przykład stanowią doświadczenia Fondation de France. Jury funduszu, powoływane przez Fundację w porozumieniu z fundatorem, złożone z osób znanych i cenionych publicznie, fachow-

164

ców w danej dziedzinie, stanowi dodatkową gwarancję właściwego spożytkowania powierzonych środków. Fundacja dla Polski prowadzi trzy fundusze: 1) Fundusz „Krzyś” (dawnej Fundusz Nowogrodzka-Moulin) na rzecz dzieci z najstarszego i największego w Polsce warszawskiego Domu Małego Dziecka im. Ks. P. Baudouina; 2) Fundusz im. Andrzeja Bączkowskiego – nagroda przyznawana corocznie instytucji lub osobie za działania na rzecz dialogu społecznego i reform w dziedzinie polityki społecznej; 3) Fundusz im. Małgorzaty Baczko i Piotra Zakrzewskiego – konkurs dla młodych architektów i dyplomantów wydziałów architektury i budownictwa na projekt budynku lu przestrzeni użyteczności publicznej. Nagrodą jest stypendium we Francji. Ponadto Fundacja prowadzi własny program operacyjny – Program „Dom ulicy”. Został on zainicjowany przez belgijską Fundację Króla Baudouina i obejmuje swoim zasięgiem kraje Europy Środkowo-Wschodniej. Koordynatorem programu w Polsce jest Fundacja dla Polski, podczas gdy partnerzy z pozostałych krajów to fundacje z sieci Open Society. Jest to dwuletni program dla lokalnych organizacji prowadzących pracę środowiskową na rzecz dzieci i młodzieży, dla których ulica stała się głównym miejscem do życia. Cele programu stanowi poprawa sytuacji życiowej dzieci ulicy oraz ich reintegracja ze społeczeństwem, a także nawiązanie stałej współpracy pomiędzy realizującymi go organizacjami i stworzenie modelu pracy z tą grupą. W ramach programu działa Centrum Informacyjne w Warszawie przy Fundacji Pomoc Społeczna SOS. Zbiera ono dane na temat organizacji pracujących z dziećmi ulicy i możliwości finansowania lokalnych inicjatyw na rzecz dzieci. Fundacja dla Polski zamierza kontynuować Program po upływie okresu finansowania przez Fundację Króla Baudouina. W ramach Programu FdP przyznaje dotacje organizacjom pracującym z dziećmi ulicy.

165

FUNDACJA EKO FUNDUSZ Misja i cele Podstawowym zadaniem Fundacji EkoFundusz jest finansowe wspieranie szczególnie ważnych przedsięwzięć dla ochrony środowiska w Polsce, stanowiących priorytety w „Polityce Ekologicznej Państwa”. Specyfiką działania EkoFunduszu, wyróżniającą go spośród innych instytucji wspierających finansowo działania w ochronie środowiska w Polsce, jest to, że dotacja przeznaczana jest przede wszystkim na zakup niezbędnych urządzeń dla firm polskich od firm pochodzących z krajów donatorów. Dzięki temu EkoFundusz stanowi efektywny mechanizm ułatwienia transferu najlepszych zagranicznych technologii na polski, coraz bardziej konkurencyjny rynek. Działania EkoFunduszu przynoszą bardzo wymierne, istotne korzyści nie tylko Polsce, ale także krajom, które zgodziły się na ekokonwersję polskiego długu. Zasięg geograficzny Cała Polska. Beneficjenci Organizacje pozarządowe, instytucje budżetowe i samorządowe, firmy prywatne. Wspierane projekty Zgodnie ze statutem, środki Fundacji mogą być przeznaczone przede wszystkim na inwestycje w czterech sektorach, uznanych za priorytetowe. Są nimi: • zmniejszenie energii gazów powodujących zmiany klimatu Ziemi (tzw. gazów cieplarnianych), • ograniczenie transgranicznego transportu dwutlenku siarki i tlenków azotu z terytorium Polski, • zmniejszenie zanieczyszczenia Morza Bałtyckiego, • zachowanie bioróżnorodności polskiej przyrody.

166

Ostatnio priorytetem w działaniach EkoFunduszu stała się też racjonalna gospodarka odpadami. Fundacja wspiera najbardziej potrzebne i nowatorskie przedsięwzięcia związane z utylizacją i unieszkodliwianiem odpadów oraz rekultywacją gleb skażonych. Fundacja wspiera również projekty inwestycyjne, z przygotowaną dokumentacją. EkoFundusz może wspierać zarówno projekty dopiero rozpoczynane, jak i będące już w fazie realizacji, jeżeli ich rzeczowe zaawansowanie nie przekracza 60%. Warunki finansowania projektów Dotacje EkoFundusz mogą uzyskać jedynie projekty dotyczące inwestycji bezpośrednio związanych z ochroną środowiska (w ich fazie implementacyjnej), a w dziedzinie ochrony przyrody również projekty nieinwestycyjne. Z reguły dotacja EkoFundusz pokrywa 10–30% kosztów projektu. W wyjątkowych przypadkach, gdy inwestorem jest instytucja budżetowa lub władza samorządowa, dotacja ta może sięgać 50% kosztów projektu. W przypadku projektów z zakresu ochrony przyrody, gdy partnerem EkoFundusz jest organizacja pozarządowa, dotacja może dochodzić nawet do 80%. Procedura zgłaszania i rozpatrywania wniosków o dofinansowanie ma charakter dwuetapowy. Pierwszy etap stanowi przesłanie na adres Fundacji Ankiety Projektu, na kwestionariuszu dostępnym w biurze EkoFunduszu i na stronie internetowej Fundacji. Szczególnie istotne jest przy tym wykazanie formalnej zgodności projektu z priorytetami EkoFunduszu, korzyści ekologicznych i nowatorskich rozwiązań technologicznych, a także przestawienie zbilansowanego planu projektu. W przypadku pozytywnej oceny Ankiety Projektu Zarząd EkoFunduszu przesyła wnioskodawcy zaproszenie do przedstawienia Wniosku o udzielenie dotacji. Zaproszenie to nie oznacza jeszcze zobowiązania EkoFunduszu do finansowania projektu. Stanowi jedynie podstawę do przedstawienia przez inwestora pełnego wnio-

167

sku o udzielenie dotacji, przygotowanego zgodnie z instrukcją przygotowania wniosku, dostępną w biurze Fundacji i na jej stronie internetowej. Niezbędne uzupełnienie wniosku stanowi również szereg załączników (wymienionych i opisanych w instrukcji); studium wykonalności inwestycji (lub business plan w przypadku przedsięwzięć o charakterze komercyjnym), źródłowa dokumentacja ekonomiczna, finansowa i przetargowa, a także wymagane przez prawo zezwolenia na realizację projektu. Zalecane jest również przedstawienie oceny oddziaływania inwestycji na środowisko oraz posiadanych ekspertyz. Nadesłany wniosek podlega ocenie przez specjalistów zatrudnionych w Fundacji, a w wielu przypadkach także przez ekspertów działających na zlecenie EkoFunduszu. Analizie podlegają następujące aspekty przedsięwzięcia: technologiczny, ekologiczny i ekonomiczno-finansowy. Przy współpracy wnioskodawcy z ekspertami EoFunduszu wniosek może podlegać uzupełnieniom lub modyfikacjom. Po zatwierdzeniu wniosku przez Zarząd, Rada Fundacji podejmuje ostateczną decyzję o przyznaniu dotacji i jej wysokości. Wysokość ta może się różnić od kwoty proponowanej przez wnioskodawcę. Rada może też sformułować dodatkowe warunki związane z jej udzieleniem. Decyzja Rady Fundacji o przyznaniu dotacji jest ważna przez sześć miesięcy. W tym czasie powinna zostać podpisana Umowa Dotacyjna. Jest to okres, w którym Zarząd Fundacji przeprowadza negocjacje z wnioskodawcą dotyczące treści Umowy o udzielenie dotacji. Ramowy tekst umowy, dostępny w Biurze EkoFunduszu, określa podstawowe uprawnienia i zobowiązania Fundacji i Dotowanego. Podpisanie Umowy warunkowane jest uzyskaniem przez EkoFundusz udokumentowanego potwierdzenia pełnego finansowania przedsięwzięcia ze wszystkich źródeł wymienionych we wniosku oraz spełnienia wszystkich wymogów prawnych, związanych z realizacją projektu. Ważnym elementem strategii działania EkoFunduszu jest skrupulatna kontrola jej wydatkowania w fazie realizacji projektu. W tym celu każdy projekt dzielony jest na kilka etapów kończących się raportami merytorycznymi i finansowymi. Dlatego też w momencie

168

sporządzania umowy dotacyjnej inwestor musi przedstawić realistyczny harmonogram realizacji projektu z podziałem na szereg wyodrębnionych zadań, wraz z określeniem kosztów i źródeł ich pokrycia. Zastrzeżenia EkoFundusz nie dofinansowuje badań naukowych, akcji pomiarowych, a także studiów i opracowań oraz tworzenia wszelkiego rodzaju dokumentacji projektowej. Poza rozpatrywaniem wniosków indywidualnych, Fundacja organizuje konkursy, których laureaci otrzymują nagrody w formie znaczących dotacji na realizację projektowanych przedsięwzięć. Warunki konkursowe, dostępne w Biurze Fundacji, precyzują sposób i termin zgłaszania projektów na dany konkurs. FUNDACJA EDUKACJA DLA DEMOKRACJI Fundacja Edukacja dla Demokracji powstała w końcu lat 80-tych dzięki współpracy pedagogów polskich i amerykańskich. Celem Statutowym Fundacji jest krzewienie wiedzy o demokracji i gospodarce wolnorynkowej oraz umiejętności działania obywatelskiego w państwie demokratycznym. Pierwszym zadaniem Fundacji jest udzielanie pomocy w tej dziedzinie nauczycielom, wychowawcom, działaczom organizacji pozarządowych, związkowych, młodzieżowych i samorządowych w Polsce i w innych krajach Europy Środkowo-Wschodniej. Fundacja jest organizacją prywatną, pozarządową i niedochodową, nie jest związana z jakimkolwiek ugrupowaniami politycznymi. Programy szkoleniowe Fundacji: • Demokracja w szkole – program kształcenia nauczycieli, uczniów i rodziców służący upowszechnianiu kultury demokratycznej w szkole oraz podniesieniu poziomu nauczania civic education na terenie szkoły;

169

• Filozofia dla dzieci – program przygotowujący nauczycieli do pracy z programem prof. Matthew Lipmana z Montclaire State University; • Szkolenie liderów organizacji pozarządowych; • Kursy przywództwa związkowego dla działaczy nauczycielskich związków zawodowych; • Kształcenie trenerów zdolnych prowadzić szkolenia w ramach kursów organizowanych przez Fundację oraz inne NGO i placówki oświatowe; • Edukacja obywatelska w krajach Europy Środkowo-Wschodniej i Azji Centralnej. Demokracja w szkole Program powstał w 1996 roku w wyniku połączenia prowadzonych wcześniej odrębnych programów szkoleniowych adresowanych do nauczycieli i uczniów polskich szkół. Celem programu jest utworzenie na poziomie szkół oraz w społeczeństwach lokalnych samorządów uczniowskich, wspieranie czynnego uczestnictwa uczniów, rodziców i nauczycieli w życiu szkoły; doskonalenie nauczycieli w zakresie aktywnych metod nauczania; podnoszenie poziomu nauczania civic education; nawiązanie na szczeblu lokalnym współpracy między władzami samorządowymi, oświatowymi i reprezentacją młodzieży. W ramach programu organizowane są szkolenia dla liderów i opiekunów samorządów uczniowskich, warsztaty dla rad rodziców, kursy dla redaktorów gazetek uczniowskich, seminaria metodyczne dla nauczycieli poświęcone aktywnych metodom nauczania oraz nauczaniu civic education w szkole. Ponadto opublikowano kilkanaście tytułów książek, broszur i materiałów metodycznych dla uczniów i nauczycieli. Filozofia dla dzieci Od 1993 roku FED przygotowuje nauczycieli do pracy z programem edukacyjnym Philosphy for children, którego twórcą jest prof. Matthew Lipman. Celem programu jest kształtowanie u uczniów umiejętności krytycznego i twórczego myślenia, na

170

które składa się m.in.: umiejętność zadawania pytań, wydawania samodzielnych sądów, posługiwania się narzędziami logicznymi, wrażliwość na problemy filozoficzne, światopoglądowe i polityczne, umiejętność prowadzenia uporządkowanej dyskusji i wspólnego podejmowania decyzji. Program realizowany jest we współpracy z partnerami z Europy Zachodniej oraz USA. Od października 1998 roku działa powołane przez Fundację we współpracy z Pracownią Filozofii Ośrodka Nauk Społecznych Politechniki Warszawskiej Podyplomowe Studium dla Nauczycieli „Nowoczesna dydaktyka w szkole. Dociekania filozoficzne z dziećmi i młodzieżą”. Studium jest dofinansowane przez Ministerstwo Edukacji Narodowej. Program „Filozoficzne dociekania z dziećmi i młodzieżą” został dopuszczony przez Ministra Edukacji Narodowej do użytku szkolnego. Szkolenie liderów organizacji pozarządowych Program szkoleń dla liderów organizacji pozarządowych realizowany był przede wszystkim poza granicami Polski. Dopiero w ciągu ostatnich lat działania Fundacja rozwinęła go na terenie całego kraju. Prowadzonych łącznie jest kilkanaście warsztatów dla liderów lokalnych organizacji pozarządowych – przede wszystkim organizacji młodzieżowych i organizacji mniejszości narodowych w Polsce. Program poszczególnych szkoleń był każdorazowo dostosowywany do potrzeb uczestników. Do najczęściej realizowanych bloków tematycznych należały: • Cele organizacji pozarządowych; • Podstawowe umiejętności przywódcze; • Planowanie pracy; • Organizacja i prowadzenie zebrań; • Metody pracy z wolontariuszami w organizacjach pozarządowych; • Negocjacje; • Komunikacja wewnętrzna w organizacji; • Rozumienie sponsora i pisanie wniosków o granty.

171

Kształcenie trenerów Najważniejszym osiągnięciem Fundacji w pierwszych latach jej istnienia było wykształcenie własnego zespołu trenerów zdolnych do samodzielnego prowadzenia warsztatów oraz przygotowania nowych programów. W przeciwieństwie do wielu organizacji działających w Polsce Fundacja nie wykorzystuje w swojej pracy trenerów – profesjonalistów oraz osób pracujących na co dzień w szkolnictwie wyższym. Zamiast tego buduje zespół stałych współpracowników – wolontariuszy: nauczycieli, działaczy lokalnych organizacji pozarządowych, którzy po przeszkoleniu przez Fundację, prowadzą warsztaty i tworzą nowe programy szkoleniowe FED. Wykształcenie doświadczonego trenera według standardów przyjmowanych w ramach Fundacji wymagania minimum 1.5 roku systematycznej pracy. Kandydaci na trenerów są typowani spośród uczestników warsztatów Fundacji. Po ukończeniu bardzo intensywnego tygodniowego kursu trenerów szkolenie kontynuowane jest w ramach rocznych praktyk trenerskich organizowanych pod okiem doświadczonych kolegów. Trenerzy zaangażowani w pracę Fundacji doskonalą także swoje umiejętności na seminariach i spotkaniach trenerskich organizowanych corocznie w skali całej Fundacji lub poszczególnych programów. Trenerzy Fundacji należą dziś do elity polskich trenerów: uczestniczą w pracach Stowarzyszenia Trenerów Organizacji Pozarządowych STOP, są laureatami prestiżowych w Polsce nagród Fundacji POLCCUL, są edukatorami programu MEC „Nowa Szkoła”, prowadzą zajęcia w czasie międzynarodowych warsztatów i konferencji poświęconych problematyce społeczeństwa obywatelskiego i edukacji obywatelskiej. Od 1994 roku w ramach programu Edukacja Obywatelska w Europie Wschodniej i Azji Centralnej w programie szkolenia trenerów uczestniczą również trenerzy spoza Polski. W ramach programu kształcenia trenerów opracowano i opublikowano 6 manuali dla trenerów zawierających wskazówki metodyczne dotyczące sposobu prowadzenia poszczególnych zajęć oraz przykładowe materiały dla uczestników warsztatów.

172

FUNDACJA EDUKACYJNA PRZEDSIĘBIORCZOŚCI Misja i cele Podstawowym celem działania Fundacji jest finansowanie i wspieranie rozwoju potencjału intelektualnego dla gospodarki rynkowej. Fundacja popiera rozwój sektora prywatnego, głównie poprzez wspomaganie szkolenia młodzieży na wyższym poziomie edukacji. Historia organizacji Fundacja Edukacja Przedsiębiorczości utworzona została w 1991 roku przez Polsko-Amerykański Fundusz Przedsiębiorczości i Skarb Państwa, reprezentowany przez ministra – Szefa Urzędu Rady Ministrów. Beneficjenci Wyższe uczelnie, szkoły, organizacje pozarządowe, osoby indywidualne. Wspierane projekty Fundacja wspiera te projekty, których realizacja przyczyni się do pobudzenia przedsiębiorczości i kształcenia kadr dla gospodarki rynkowej. Preferowane są programy lokalizowane poza Warszawą oraz dużymi miastami, które jednak mają zapewnione zadowalającą infrastrukturę szkoleniową. Szczególnie chętnie Fundacja wspomaga oddolne inicjatywy w regionach o niedostatecznej aktywności gospodarczej i wysokim bezrobociu. Pomoc udzielana przez Fundację może mieć wyłącznie charakter przedmiotowego dofinansowania projektów. Udziela się pomocy programom, których realizację już rozpoczęto lub przystąpi się do niej w najbliższym czasie. Fundacji zależy na uzyskaniu zwielokrotnionego efektu, dlatego przyjmuje się zwykle zasadę dofinansowania inicjatyw, które w części uzyskały już środki finansowe. Ze względu na ograniczone zasoby finansowe Fundacji tylko w przypadkach wyjątkowych wartość dofinansowania wynosi 50%

173

opłat za szkolenie dla osób indywidualnych oraz 30% kosztów projektu realizowanego przez instytucje, po potrąceniu przychodów uzyskiwanych z tytułu realizacji projektu (wartości sprzedaży dotowanej publikacji, przychodu z opłat wnoszonych za szkolenie przez uczestników itp.). Formy udzielanego wsparcia Dofinansowanie różnych form szkoleń. Działalność ta obejmuje przyznawanie grantów zbiorowych dla szkoleń realizowanych w ramach: – wyższych szkół niepaństwowych o uprawnieniach licencjackich i magisterskich, – studiów podyplomowych na uczelniach akademickich i programów MBA, – innych szkół i fundacji. Fundacja udziela pomocy głównie w postaci stypendiów, umożliwiających częściowe zwolnienie z opłat (stypendia wynoszą 50% lub 30% czesnego) pewnej liczby studentów, uzyskujących bardzo dobre wyniki w nauce. Wspieranie są szkolenia co najmniej dwuletnie, realizowane w trybie dziennym. O stypendia można się ubiegać od II roku studiów. Wnioski o fundusze stypendialne rozpatruje się dwa razy w ciągu roku akademickiego (w trybie semestralnym). Wszystkie instytucje korzystające z tej formy pomocy są wizytowane przed otrzymaniem stypendiów. Procedury Wnioski o dotacje powinny być składane na specjalnych formularzach, które Fundacja przekazuje na każde zgłoszenie pisemne lub telefoniczne, można je odebrać także w biurze Fundacji. Wnioskodawca zobowiązany jest do następujących działań i zachowań: • dostarczenia wszystkich informacji, wymaganych w formularzu aplikacyjnym, a także wskazanych przez Fundację po wstępnym rozpatrzeniu wniosku (np. szczegółowe programy szkoleń, lista wykładowców, teksty opracowań),

174

• wyrażenia zgody na przekazanie dostarczonych projektów do recenzji lub innej formy oceny przez ekspertów, a także na umożliwienie Fundacji przeprowadzenia wizji lokalnej w celu zbadania celu wniosku, • terminowego rozpoczęcia subwencjonowanego zadania wg reguł sprecyzowanych we wniosku, przyjętym przez Fundację (odstąpienie od tych reguł oznacza rezygnację wnioskodawcy z dofinansowania), • umożliwienia Fundacji sprawowania kontroli wykorzystania jej środków i sprawdzenia zgodności ich wydatkowania z przedłożonym wnioskiem, • przedłożenia sprawozdania o wykonaniu dotowanego zadania i uzyskanych rezultatach. Uwagi dodatkowe Fundacja Edukacyjna Przedsiębiorczości jest członkiem The Programme on Institutional Managment in Higher Education (IMHE) przy OECD. FUNDACJA IM. BRACI ŚNIADECKICH Misja i cele Bezpośrednim celem Fundacji im. Braci Śniadeckich jest wspieranie współpracy polskich i zagranicznych środowisk naukowych, poprzez finansowanie i organizowanie prac badawczych najwybitniejszych naukowców młodszej generacji z zagranicy w Polsce oraz utrzymywanie z nimi więzi po zakończeniu pobytu w Polsce. Celem pośrednim Fundacji jest tworzenie poza granicami Polski korzystnego obrazu naszego kraju oraz formowanie lobby osobistości życzliwych naszemu krajowi, a z czasem i wpływowych ekonomistów, politologów, prawników, fizyków, lekarzy, inżynierów i przedstawicieli innych zawodów. Promocja kraju za pomocą fundacji udzielających stypendiów badawczych jest powszechnie stosowana na świecie.

175

Historia organizacji Fundacja została założona 15 marca 1993 roku w Krakowie, przez ośmiu fundatorów indywidualnych – rektorów Uniwersytetu Jagiellońskiego, Politechniki Krakowskiej i Akademii Górniczo-Hutniczej. 16 sierpnia 1993 roku, Fundację zarejestrował Sąd Rejonowy dla Miasta Stołecznego Warszawy. Beneficjenci Stypendystą Fundacji może zostać każdy naukowiec mieszkający na stałe za granicą Polski, bez względu na jego płeć, narodowość, rasę, religię, o ile posiada stopień doktora (lub równoważny), nie przekroczył 40 roku życia, a jego projekt znalazł uznanie niezależnej polskiej komisji kwalifikacyjnej. W skład tej komisji wchodzą naukowcy z różnych dziedzin, mianowani przez Radę Fundacji. Formy udzielanego wsparcia Na podstawie orzeczenia niezależnej komisji kwalifikacyjnej Fundacja przyznaje obcokrajowcom stypendia naukowe na jeden rok, tj. na okres pozwalający zazwyczaj na opracowanie konkretnego, poważnego problemu naukowego. Fundacja organizuje we współpracy z uczelnią lub instytutem badawczym goszczącemu stypendyście jego pobyt w Polsce, zapewniając mu zakwaterowanie, ubezpieczenie i inne sprawy bytowe. Fundacja umożliwia swym stypendystom poznanie Polski i jej kultury. Po powrocie do rodzinnego kraju, Fundacja ułatwia stypendyście publikowanie prac naukowych, uczestnictwo w konferencjach i sympozjach naukowych w Polsce. Wysokość stypendium odpowiada średniej pensji polskiego adiunkta. Ponadto Fundacja opłaca pełne ubezpieczenie stypendysty na czas jego pobytu w Polsce.

176

FUNDACJA IM. FRIEDRICHA EBERTA Misja i cele Fundacja im. F. Eberta jest prywatną niemiecką instytucją wyższej użyteczności społecznej. Działa ona na rzecz podstawowych wartości demokracji społecznej i gospodarki rynkowej. Za priorytetowe cele uznaje: krzewienie demokratycznej myśli społecznej i politycznej wśród ludzi ze wszystkich środowisk, wspieranie porozumienia między narodami, popieranie dążeń reformatorskich w krajach Europy Środkowej i Wschodniej oraz politycznego i społeczno-gospodarczego rozwoju krajów pozaeuropejskich, dalszy postęp integracji europejskiej, pomoc dla wybitnie uzdolnionej młodzieży, mającej predyspozycje do pracy naukowo-badawczej.

• • •

• •

Beneficjenci Na szczeblu centralnym są to poszczególne resorty i urzędy centralne, organy Sejmu, uczelnie i ośrodki badawcze, a także organizacje społeczne i przedstawicielstwa grup społecznych. Na szczeblu lokalnym i regionalnym fundacja współpracuje z organami samorządowymi, izbami przemysłowo-handlowymi, agencjami rozwoju regionalnego, branżowymi i regionalnymi reprezentacjami związku zawodowego „Solidarność”, a także z instytucjami badawczymi i doradczymi. Wspierane projekty Fundacja współpracuje z licznymi partnerami w Polsce. Zależnie od tematu, rodzaju przedsięwzięcia i zakresu działań podejmuje współpracę z różnymi instytucjami. Udział merytoryczny i finansowy każdego z partnerów ustalany jest indywidualnie, zależnie od aktualnych możliwości obu stron. Projekty mają dotyczyć:

177

• wspierania integracji Polski z Unią Europejską, • włączania Polski do europejskich struktur bezpieczeństwa i polityki zagraniczne oraz wspierania jej pokojowych stosunków ze wschodnimi sąsiadami, • wspierania dialogu społecznego i struktur społeczeństwa obywatelskiego w Polsce, • współpracy w dziedzinie gospodarki, polityki społecznej i rynku pracy (reforma systemu ubezpieczeń społecznych, regionalne reformy gospodarcze i strukturalne, współpraca ze związkami zawodowymi, wspieranie samorządów lokalnych). Procedury Szczegółowe procedury nawiązywania współpracy z Fundacją im. F. Eberta są ustalane w bezpośrednim kontakcie partnerów. FUNDACJA IM. STEFANA BATOREGO Fundacja im. Stefana Batorego została zarejestrowana przez Sąd Rejonowy Warszawa – Praga 7 maja 1988 roku (nr rejestru F.R.I. 56); jest niezależną, niedochodową organizacją pozarządową. Założycielem Fundacji jest George Soros, amerykański finansista i filantrop, który zainicjował powstanie całej sieci fundacji działających obecnie w ponad 30 krajach: w Europie Środowej i Wschodniej, Azji Centralnej, Republice Południowej Afryki, Gwatemali, na Haiti oraz w Stanach Zjednoczonych. Środki finansowe na działalność Fundacji pochodzą z Open Society Institute, założonego i sponsorowanego przez George’a Sorosa, a także z innych, zagranicznych i polskich, źródeł. Cele i priorytety Celem Fundacji im. Stefana Batorego jest wspieranie rozwoju demokratycznego, otwartego społeczeństwa.

178

Do priorytetowych zadań Fundacji należy: • umacnianie postaw i inicjatyw obywatelskich Pragniemy współtworzyć w Polsce społeczeństwo obywatelskie. Takie, w którym ludzie nie oczekują, że wszelkie ich sprawy załatwi państwo, ale sami organizują się wokół swoich potrzeb, przekonań, pragnień. Wspieramy zatem ruch organizacji pozarządowych – tych, które przyczyniają się do rozwiązywania konkretnych problemów swych społeczności lokalnych; tych, które pracują na rzecz wyrównywania szans i zmagają się z problemami upośledzenia społecznego; tych które przeciwdziałają dyskryminacji kobiet, nietolerancji wobec mniejszości; tych, które zajmują się szerzeniem zasad państwa prawa i upowszechnianiem kultury prawnej. • rozwijanie współpracy między narodami Państwa mają jasno określone granice, natomiast narody i społeczeństwa powinny się przenikać i wzajemnie wzbogacać. Inicjujemy i wspieramy działania, które sprzyjają integracji europejskiej, ale również zbliżeniu do naszych sąsiadów z Europy Środkowo-Wschodniej. Równie ważne są dla nas otwartość na kulturę, obyczaje mniejszości narodowych zamieszkujących Polskę i zrozumienie potrzeby rozwoju ich własnej tożsamości. • upowszechnianie i podnoszenie jakości kształcenia Społeczeństwo otwarte to społeczeństwo wykształcone. Dlatego za jedną z najważniejszych spraw uważamy wyrównywanie dostępu do edukacji, zapewniającego młodzieży równe życiowe szanse. Wspieramy organizacje, inicjatywy, programy mogące zapewnić poprawę jakości nauczania i zwiększenie dostępności wiedzy. Pomagamy szkołom i środowiskom lokalnym, zwłaszcza z mniejszych miejscowości, które uczą młodzież aktywności, uczestnictwa w życiu publicznym i postaw prospołecznych. • wspieranie działalności kulturalnej Demokracja jest szansą dla prowincji, która przestaje być miejscem dalekim i gorszym. Wspieramy więc aktywność lokalną nie

179

tylko społeczną, ale także kulturalną, bo tworzy ona więzi między ludźmi, przybliża nowe wartości, uczy otwartości wobec różnic środowiskowych, narodowościowych, religijnych. W swojej działalności Fundacja: • jest niezależna od instytucji państwowych i politycznych, • nie wyręcza państwa i samorządów w wykonywaniu ich podstawowych obowiązków, • odpowiada na istniejące potrzeby oraz inicjuje takie przedsięwzięcia, które wciąż są jeszcze słabo obecne w naszym życiu społecznym, • przestrzega przejrzystości zasad i procedur w procesie przyznawania dotacji. Program organizacji pozarządowych Program inicjuje i wspiera działania zmierzające do wzmocnienie i usprawnienia funkcjonowania sektora organizacji pozarządowych oraz poszerzenia współpracy tego sektora z innymi partnerami społecznymi. Organizacje pozarządowe mogą ubiegać się o dofinansowanie projektów zmierzających do profesjonalizacji ich działań, rozwijania współpracy z innymi organizacjami pozarządowymi oraz partnerami sektora publicznego i biznesu, podejmowania działań wykraczających poza jednostkowe interesy i zadania poszczególnych organizacji, a dotyczących ich wzajemnych relacji i wspólnych potrzeb. Preferowane są oryginalne i wartościowe przedsięwzięcia, które zapewniają znaczący wkład w kompleksowy rozwój trzeciego sektora w Polsce. Program przyznaje doroczną Nagrodę Fundacji dla polskiej organizacji pozarządowej (konkurs „Porządnie poza rządem”), prowadzi projekty „Działajmy wspólnie” i „Szklarnia” oraz nadzoruje przyznawanie dotacji instytucjom dla wybranych organizacji pozarządowych.

180

Programy realizowane we współpracy z innymi organizacjami
FUNDUSZE LOKALNE

W ramach tego programu wspierane jest powstawanie Funduszy Lokalnych – niezależnych organizacji dobroczynnych, które zajmują się zbieraniem pieniędzy na przedsięwzięcia potrzebne i ważne z punktu widzenia określonej społeczności lokalnej. Z zebranych funduszy powstaje kapitał żelazny, a dochody uzyskiwane z lokat i inwestowania tego kapitału przekazywane są w formie dotacji lokalnych organizacjom na finansowanie różnych działań dobroczynnych. Fundusze Lokalne mają zapewnić trwałe i stabilne źródło finansowania samorządowymi oraz innymi instytucjami publicznymi i prywatnymi, wpływając na kształt życia lokalnych społeczności.
PROGRAM PRAWNY

Program działa na rzecz: – upowszechniania wiedzy i informacji z zakresu prawa, – kształtowania kultury prawnej, – pomocy w poznawaniu i stosowaniu przez obywateli dostępnych środków ochrony prawnej. Program wspiera rozwój biur porad obywatelskich i uniwersyteckich poradni prawnych, edukację prawną grup obywateli, dla których znajomość prawa ma szczególne znaczenie w życiu i zawodzie; pomaga także organizacjom, których istotą działalności jest występowanie w obronie praw osób trzecich. Program podejmuje i wspiera przedsięwzięcia związane z przeciwdziałaniem korupcji, rozwojem mediacji, badaniem problemów prawnych określonych grup społecznych oraz monitoringiem działalności instytucji, w których przestrzeganie praw obywatelskich jest szczególnie istotne. Wnioski o dofinansowanie rozpatrywane są trzy razy do roku.

181

PROGRAM KOBIECY

Program inicjuje i wspiera przedsięwzięcia mające na celu przeciwdziałanie wszelkim formom dyskryminacji kobiet oraz działania na rzecz równego statusu płci. Pomoc finansowa przyznawana jest organizacjom pozarządowym i grupom nieformalnym działającym m.in. na rzecz: – propagowania świadomości prawnej kobiet, – zwiększania aktywności kobiet w życiu politycznym, gospodarczym i społecznym, – przeciwdziałania przemocy wobec kobiet, – profilaktyki i rehabilitacji kobiecych chorób nowotworowych. Program wspiera organizowane w Polsce warsztaty, seminaria, konferencje dotyczące problematyki kobiecej, a także udział liderek polskich organizacji kobiecych w ważnych spotkaniach i konferencjach międzynarodowych. Wnioski o dofinansowanie rozpatrywane są trzy rady do roku.
PROGRAM POMOCNA SPOŁECZNOŚĆ LOKALNA

Program wspiera działania organizacji i instytucji zmierzające do rozwiązywania problemów społecznych występujących w społeczeństwie lokalnym (we wsi, gminie miasteczku, dzielnicy miasta). Szczególną wagę przywiązuje do problemów mających na celu przeciwdziałanie negatywnym skutkom przemian gospodarczych i społecznych. Dotacje przyznawane są na realizację konkretnych projektów stanowiących część szerszych i długotrwałych działań, zakładających udział wolontariuszy i współpracę lokalnych organizacji z samorządami. Priorytetowo traktowane są przedsięwzięcia dotyczące: – pomocy dzieciom i młodzieży upośledzonym fizycznie, psychicznie lub społecznie oraz ich rodzinom, – tworzenie środowiskowego systemu opieki nad najsłabszymi, pomocy dla osób chorych psychicznie i ruchu opieki hospicyjnej.

182

Od wnioskodawców oczekujemy przedstawienia „diagnozy sytuacji”: opisu problemu społecznego, jego źródeł, dotychczasowych sposobów jego rozwiązywania, a także prezentacji nowych propozycji, potencjalnych partnerów, możliwości organizacyjnych, finansowych, itp. Wnioski o dofinansowanie rozpatrywane są trzy razy w roku
PROGRAM „DZIECKO KRZYWDZONE”

Zadaniem programu jest: zapobieganie przemocy wobec dzieci oraz pomoc dziecku krzywdzonemu, – inicjowanie i wspomaganie inicjatyw organizacji pozarządowych zmierzających do integracji i koordynacji działań różnych osób i instytucji (lekarzy, psychologów, nauczycieli, policji, sądów rodzinnych, opieki społecznej), zarówno w środowiskach lokalnych, jak i na poziomie ogólnokrajowym. W ramach Programu organizacje zajmujące się problemami dzieci krzywdzonych zapraszane są na szkolenia i konferencje. –
PROGRAM „STARSZY BRAT – STARSZA SIOSTRA”

Działania Programu są adresowane do dzieci znajdujących się w trudnej sytuacji życiowej, w szczególności z rodzin niepełnych. Pomocą służy im młody wolontariusz – „starszy brat” lub „starsza siostra” – który opiekuje się młodszym dzieckiem, pomaga mu w nauce i razem z nim spędza wolny czas. Program ma za zadanie uzupełniać i wspierać działania rodziny, a nie zastępować ją. Dobór dzieci i wolontariuszy odbywa się wyłącznie przy pełnej akceptacji rodziny. W Programie uczestniczą organizacje pozarządowe, które pracują z dziećmi i mają doświadczenie we współpracy z wolontariuszami. Fundacja finansuje realizację Programu, określa standardy działania, oferuje specjalistyczne materiały oraz szkolenia.

183

MEDYCYNA PALIATYWNA

Zadaniem Programu jest pomoc w rozwoju ruchu hospicyjnego w Polsce. Szczególną wagę przykładamy do podnoszenia kwalifikacji zawodowych osób pracujących w hospicjach oraz działań na rzecz kształtowania świadomości społecznej i zmiany stosunku do osób nieuleczalnie chorych. Dotacje przyznawane są na: – szkolenia organizowane w Polsce (adresowane do lekarzy, pielęgniarek, psychologów, wolontariuszy, pracujących w hospicjach), – projekty mające na celu aktywne uczestnictwo społeczności lokalnych w rozwijaniu systemu opieki hospicyjnej.
PROGRAM MŁODZIEŻOWY

Program wspiera organizacje pozarządowe, instytucje społeczne, aktywne szkoły, grupy rodziców i lokalne społeczności działające na rzecz wyrównywania szans młodzieży w dostępie do edukacji, uczenia i promowania postaw prospołecznych, świadomego uczestnictwa w życiu publicznym oraz przeciwdziałania patologiom i przemocy wśród młodzieży. W ramach programu realizowane są następujące projekty: • LOKALNE PROGRAMY STYPENDIALNE merytoryczna i finansowa pomoc w tworzeniu lokalnych programów stypendialnych prowadzonych przez organizacje społeczne, które przyznają stypendia uczniom pragnącym rozpocząć lub kontynuować naukę w szkołach średnich; • „SZKOŁA PO LEKCJACH” wspieranie pozalekcyjnej działalności szkół skierowanej do uczniów i społeczności lokalnych; • „PODAJ DALEJ” promocja i upowszechnianie wśród organizacji społecznych modelowych projektów pracy z młodzieżą.

184

PROGRAM AKADEMICKI

Fundacja oferuje następujące stypendia dla młodych pracowników naukowych: • staże zagraniczne dla młodych pracowników naukowych umożliwiające młodym naukowcom (zwłaszcza z małych ośrodków) pobyt (nie dłuższy niż 6 miesięcy) w zagranicznych ośrodkach naukowych, • staże doktoranckie na Uniwersytecie Oksfordzkim w zakresie nauk humanistycznych i społecznych, które umożliwiają pracę badawczą pod opieką naukową tutora, specjalisty w dziedzinie, w której doktorant przygotowuje pracę, • pobyty badawcze na uniwersytetach w Oksfordzie i Cambridge – stypendia adresowane do pracowników naukowych po doktoracie lub kończących prace doktorskie we wszystkich dziedzinach nauki reprezentowanych na tych uczelniach. Najzdolniejszym studentom V roku studiów Fundacja oferuje trzymiesięczne pobyty naukowe na Uniwersytecie Oksfordzkim, dzięki którym mogą oni skorzystać z tamtejszych zbiorów bibliotecznych oraz konsultacji z naukowcami. Fundacja wspiera kursy inicjowane i prowadzone przez kadrę akademicką, które mają na celu podnoszenie wiedzy nauczycieli, a równocześnie zachęcają środowiska nauczycielskie do bliższej współpracy z samorządem i organizacjami pozarządowymi. Zainicjowany został również pilotażowy program Stypendia doktoranckie dla nauczycieli osiadłych na wsi, mający ułatwić zdobycie stopnia doktora nauczycielom szkół w małych miastach i wsiach.
PODRÓŻE NAUKOWE

Program zainicjowany przez Fundację w roku 1991 umożliwił wielu polskim naukowcom udział w konferencjach zagranicznych. W ciągu ostatnich dwóch lat jego adresatem byli wyłącznie młodzi pracownicy naukowi, poniżej 35 roku życia.

185

STYPENDIA WSCHODNIE

Od kilku lat Program Akademicki wspiera przyjazdy do Polski naukowców z krajów Europy Środkowo-Wschodniej. Dzięki wsparciu Fundacji przyjeżdża rocznie do polski około 70 przedstawicieli nauk humanistycznych i społecznych z tego regionu.
PROGRAM INFORMACJA I KOMUNIKACJA SPOŁECZNA

Program Internet zakończył swoją pięcioletnią działalność w Fundacji, a jego zespół prowadzi teraz Program Informacja I Komunikacja Społeczna. Obecnie realizowane są następujące projekty: NIE JESTEM SAM – INTERNET DLA OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH Organizacje i instytucje, które działają na rzecz osób niepełnosprawnych, mogą uzyskać dofinansowanie na realizację projektów wykorzystujących internet jako nową formę pracy, edukacji i rehabilitacji (m.in. tworzenie serwisów internetowych dla osób niepełnosprawnych, organizowanie szkoleń z obsługi internetu). Wnioski o dofinansowanie rozpatrywane są dwa razy w roku. Program umożliwia również uzyskanie nieodpłatnie kont pocztowych, miejsca na strony www na serwerze oraz pomocy w konfiguracji oprogramowania i sprzętu komputerowego dla instytucji i osób zajmujących się medycyną, organizacjami pozarządowymi oraz działającymi w sferze kultury. BANK DRUGIEJ RĘKI Zadaniem Banku jest zbieranie używanych komputerów od przedsiębiorstw i instytucji publicznych, przygotowanie ich do dalszego użytkowania, a następnie nieodpłatne przekazywanie instytucjom i organizacjom społecznym (non-profit). Bank jest wspólną inicjatywą Programu Interent, Polskiej Akcji Humanitarnej i Banku Informacji o Organizacjach Pozarządowych KLON/JAWOR.

186

PROGRAM MEDIA

Program inicjuje i wspiera działania służące: pogłębianiu wiedzy i doskonaleniu warsztatu pracy dziennikarzy, podejmowaniu ważnych zagadnień związanych z przemianami politycznymi, ekonomicznymi i społecznymi, rozwojowi niezależnych i odpowiedzialnych mediów. Pomoc adresowana jest przede wszystkim do dziennikarzy mediów lokalnych i regionalnych. Program ten jest przede wszystkim programem operacyjnym. Organizuje seminaria i warsztaty dla dziennikarzy mediów lokalnych i regionalnych dotyczące głównie problematyki prawnej i społecznej. Dotacje na realizację konkretnych projektów przyznawane są tym organizacjom, które konsekwentnie od lat prowadzą szkolenia dla dziennikarzy mediów lokalnych. Program chętnie wspiera przedsięwzięcia tych organizacji, które działają na rzecz integracji dziennikarzy z różnych mediów lokalnych oraz współpracy środowisk dziennikarskich z lokalnymi organizacjami pozarządowymi. Program nie udziela indywidualnych dotacji na wyjazdy szkoleniowe i podróże reporterskie dla dziennikarzy.
PROGRAM WYDAWNICZY. KSIĄŻKI

Program wspiera publikację książek z dziedziny szeroko pojętych nauk społecznych oraz współczesnej eseistyki i prozy, tłumaczonych na język polski z języków Europy Środkowej i Wschodniej, b. Jugosławii i b. Związku Radzieckiego. Dotujemy także szczególne wartościowe prace autorów polskich i obcych poświęcone przemianom w tych właśnie krajach. Dotacje na pokrycie części kosztów publikacji przyznawane są raz w roku, na zasadzie konkursu.
CZASOPISMA

Wspieramy czasopisma o tematyce społeczno-kulturalnej (miesięczniki, dwumiesięczniki i kwartalniki) oraz pisma mniejszości narodowych. Przy ocenie wniosków bierzemy pod uwagę: jakość i różnorodność publikowanych materiałów, inwencję

187

redakcji w poszukiwaniu i prezentowaniu tematów, jej rolę w życiu kulturalnym danego regionu lub środowiska, jasną koncepcję, do kogo pismo jest adresowane, metody promocji i dystrybucji pisma. Dotacje dla wydawców pism przyznawane są dwa razy do roku, na zasadzie konkursu.
SERIA „DEMOKRACJA. FILOZOFIA I PRAKTYKA”

Wspólnie z wydawnictwem Znak, Fundacja wydaje serię książek „Demokracja. Filozofia i praktyka”. Ukazują się tu dzieła klasyków myśli politycznej, prace teoretyczne autorów współczesnych, prace popularyzatorskie, poświęcone zarówno rozważaniom ogólnym, jak i praktycznym problemom funkcjonowania demokracji. Demokracji jako próbie tworzenia – tak w przeszłości, jak i w teraźniejszości – społeczeństwa obywatelskiego.
PROGRAM KULTURALNY KULTURA LOKALNA

Powiatowe i gminne samorządy, instytucje budżetowe, ośrodki kultury I organizacje pozarządowe mogą ubiegać się o dotacje na organizowane poza dużymi centrami kulturalnymi, imprezy i wydarzenia artystyczne z dziedziny teatru, muzyki, literatury oraz sztuk interdyscyplinarnych. Preferowane są projekty sprzyjające budowaniu zarówno więzi środowiskowych, narodowościowych, religijnych. Wnioski o dofinansowanie rozpatrywane są dwa razy w roku.
PROJEKTY KULTURALNE DLA SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ

Raz w roku przyznawane są trzy nagrody w wysokości 40 000 zł, 25 000 zł oraz 15 000 zł dla najlepszych projektów kulturalnych adresowanych do społeczności wiejskiej.
MNIEJSZOŚCI NARODOWE

O pomoc finansową mogą ubiegać się organizacje pozarządowe działające na rzecz mniejszości narodowych i etnicznych,

188

instytucje, których celem jest budowanie społeczeństwa obywatelskiego: otwartego, demokratycznego, tolerancyjnego. Dotacje przyznawane są trzy razy w roku.
SZTUKA BEZ GRANIC

Jest to program współpracy kulturalnej krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Azji Centralnej. Pomagamy finansowo w realizacji międzynarodowych projektów artystycznych, które propagują wartościowe formy sztuki, inicjują publiczną debatę na tematy współczesnej kultury, propagują porozumienie między narodami i przeciwdziałają ksenofobii. Preferujemy projekty kompleksowe: profesjonalne prezentacje artystyczne powiązane z warsztatami i seminariami. Dotacje przyznawane są cztery razy w roku. Program wspiera także organizację seminariów i warsztatów, które mogą przyczynić się do unowocześnienia prawa i przepisów podatkowych w dziedzinie finansowania kultury, kształtowania nowoczesnej polityki kulturalnej, podnoszenia kwalifikacji organizatorów życia artystycznego. Popierane są również działania na rzecz zmiany metod pracy instytucji i stowarzyszeń kulturalnych.
ARTS & CULTURE NIETWORK PROGRAM

Fundacja im. Stefana Batorego koordynuje Międzynarodowy Program Wymiany Kulturalnej, realizowany w 26 krajach Europy i Azji. Program nie udziela bezpośrednio pomocy finansowej.
PROGRAM WSCHÓD – WSCHÓD

Program Wschód-Wschód jest programem regionalnym obejmującym sieć fundacji George’a Sorosa w Europie Środkowej i Wschodniej oraz Azji Centralnej. Jego zadaniem jest ułatwienie nawiązywania kontaktów i współpracy między organizacjami z krajów tego regionu, tworzenie sieci instytucji i osób, które aktywnie uczestniczą w procesie reform demokratycznych i gospodarczych i działają na rzecz budowania społeczeństwa otwartego. Program

189

przyznaje dotacje na projekty, w których realizację są zaangażowane fundacje Sorosa z co najmniej dwóch krajów Europy Środkowej i Wschodniej. Dotacje można uzyskać na projekty związane m.in. z następującymi zagadnieniami: innowacje społeczne, umacnianie trzeciego sektora, prawo i samorząd lokalny, aktywność i odpowiedzialność obywatelska, skutki społeczne przemian gospodarczych, integracja społeczna (zwłaszcza tzw. grup upośledzonych: mniejszości, kobiety, niepełnosprawni, dzieci specjalnej troski), rozwiązania systemowe w zakresie ochrony zdrowia, ochrona środowiska (aspekt regionalny), komunikacja wielokulturowa. Wnioski rozpatrywane są na zasadzie konkursowej przez Komisję Programu, która zbiera je raz w miesiącu.
FORUM EUROPY ŚRODKOWO-WSCHODNIEJ

Forum jest programem operacyjnym, który pomaga w nawiązywaniu kontaktów i wymianie informacji z partnerami z krajów Europy Środkowo-Wschodniej, inspiruje dyskusję nad wspólnymi problemami, inicjuje działania na rzecz przezwyciężania wzajemnych uprzedzeń, wspiera środowiska zaangażowane w przemiany demokratyczne w regionie. Forum współpracuje z wieloma instytucjami i organizacjami w Polsce i w innych krajach Europy Środkowo-Wschodniej i Zachodniej. Program nie udziela dotacji.
PROGRAM PARTNERSTWA POLSKO-BIAŁORUSKIEGO

Głównym zadaniem programu jest wspieranie niezależnego sektora organizacji pozarządowych Białorusi poprzez przyznawanie dotacji na realizację wspólnych polsko-białoruskich projektów.
PROGRAM EUROPEJSKI

Podstawowe zadania Programu Europejskiego to: współpraca z partnerskimi organizacjami z kandydujących do UE państw Europy Środkowej, zapobieganie powstawaniu kolejnej „żelaznej kultury” na wschodniej granicy Pol-

190

ski i promowanie roli Polski jako pomostu pomiędzy krajami Unii a Europą Wschodnią, wspieranie działań polskich organizacji pozarządowych na forum europejskim (m.in. projekt przedstawicielstwa w Brukseli) oraz aktywności polskich organizacji pozarządowych za granicą, zwłaszcza w dziedzinie pomocy humanitarnej i rozwoju społeczeństwa obywatelskiego, monitorowanie przejrzystości procedur i dostępności unijnych środków pomocowych dla polskich organizacji pozarządowych. Dla realizacji swoich zadań Program Europejski: inicjuje kampanie i wspiera tworzenie koalicji, które angażują organizacje pozarządowe i instytucje publiczne na rzecz tworzenia dobrych rozwiązań i standardów w wybranych dziedzinach związanych z integracją europejską, organizuje publiczne debaty, konferencje i seminaria z udziałem przedstawicieli władz publicznych, mediów i organizacji pozarządowych w Polsce i krajach Unii, których adresatem jest zarówno polska jak i zachodnia opinia publiczna, inicjuje badania i wydaje publikacje służące realizacji poszczególnych przedsięwzięć.

PROGRAM „PRZECIW KORUPCJI”

Jest to wspólny program operacyjny Fundacji im. S. Batorego i Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka, realizowany głównie dzięki dotacji Fundacji Forda. Jego celem jest budowanie zaufania społecznego do instytucji publicznych, kształtowanie świadomości społecznej i uwrażliwienie na różne formy i aspekty korupcji w życiu społecznym. Podstawowe zadania programu to: – prowadzenie działań informacyjnych i edukacyjnych dotyczących znaczenia przejrzystości procedur podejmowania decyzji przez władze oraz społecznego uczestnictwa zarówno w procesach podejmowania decyzji, jak i kontroli ich realizacji,

191

wspieranie działań mediów w ujawnianiu poczynań władz sprzecznych z prawem lub z przyjętymi normami współżycia społecznego, m.in. poprze organizowanie corocznej edycji konkursu na najlepszy materiał dziennikarski dotyczący korupcji, przygotowywanie ekspertyz ujawniających braki lub niejasności w polskich przepisach prawnych, mających zabezpieczać przed praktykami korupcyjnymi i zapewniać możliwości partycypacji i kontroli społecznej, oraz proponowanie możliwych rozwiązań legislacyjnych. Program nie przyznaje dotacji.

KOMISJA EDUKACJI W DZIEDZINIE ALKOHOLIZMU I INNYCH UZALEŻNIEŃ

Komisja zajmuje się edukacją i upowszechnianiem wiedzy na temat problemów alkoholowych i innych uzależnień w różnych środowiskach zawodowych. Propaguje metody profilaktyki i leczenie zakładające partnerstwo między specjalistami w dziedzinie nowoczesnej terapii a ruchem Anonimowych Alkoholików i Anonimowych Narkomanów. Jednym z kierunków działań Komisji jest program resocjalizacji i terapii dla osób przebywających w zakładach karnych. Komisja prowadzi także Regionalny Program „Edukacja o Uzależnieniach w Krajach Europy Środkowej i Wschodniej”, organizuje szkolenia dla lekarzy i psychologów z tego regionu. Komisja inicjuje publikacje książek poświęconych problematyce uzależnień i wydaje popularny kwartalnik ArkA” Komisja nie udziela dotacji. Zasady przyznawania dotacji Dotacje przyznawane są w ramach kilkunastu Programów Fundacji, które mają określony zakres tematyczny, tryb i warunki składania wniosków oraz kryteria ich rozpatrywania. Dotacje przyznawane są przede wszystkim na realizację konkretnych projektów i przedsięwzięć. W niektórych wypadkach dofinansowanie przyznawane jest także osobom indywidualnym – na studia

192

lub staże. Wnioski o dotacje powinny być przygotowane zgodnie z wymaganiami podanym w opisie poszczególnych Programów, zawierać wszystkie informacje potrzebne do ich prawidłowego rozpatrzenia oraz wymagane dokumenty. Napływające do Fundacji wnioski opracowywane są przez koordynatorów programów, którzy mogą zwrócić się z prośbą o dodatkowe wyjaśnienia i uzupełnienie wniosku. Wnioski rozpatrywane są zazwyczaj na zasadzie konkursowej przez specjalistyczne komisje lub ekspertów, którzy opiniują je pod względem merytorycznym i doradzają przy podziale środków finansowych. Decyzje w sprawie przyznawania lub nie przyznania dotacji podejmuje Zarząd na podstawie przedstawionych rekomendacji. Z organizacjami i instytucjami, którym przyznano dotacje, zawierane są umowy określające przeznaczenie i warunki korzystania z przekazanych środków finansowych, terminy i wymagania dotyczące składania sprawozdań merytorycznych i finansowych. Wszyscy grantobiorcy zobowiązani są do złożenia sprawozdań merytorycznych i finansowych. Fundacja zastrzega sobie możliwość monitorowania i oceny sposobu i efektów wykorzystania przyznanych dotacji. Informacje o przyznanych dotacjach zamieszczane są w wydawanym co miesiąc Biuletynie Fundacji i w rocznym Sprawozdaniu. Dotacje nie są przyznawane na: – prowadzenie działalności komercyjnej, – budowę infrastruktury i nieruchomości, – działalność partii politycznych, – zadania będące ustawowym obowiązkiem administracji państwowej lub samorządowej. Ze względu na duża liczbę wniosków, proces ich rozpatrywania trwa około trzech miesięcy. Należy więc odpowiednio wcześnie przygotować wniosek, uwzględniając warunki i terminy podane w informacjach dotyczących poszczególnych programów.

193

Konkurs „PORZĄDNIE POZA RZĄDEM” – nagroda Fundacji Batorego dla polskich organizacji pozarządowych O nagrodę mogą ubiegać się fundacje i stowarzyszenia, które poprzez działalność prowadzoną w różnych sferach życia publicznego (np. edukacja, kultura, pomoc społeczna, współpraca międzynarodowa, etc.) wnoszą trwały wkład w rozwój wspólnoty lokalnej i przyczyniają się do poprawy jakości życia mieszkańców regionu, w którym działają. Nagroda jest przyznawana za osiągnięcia w realizacji konkretnych działań programowych. Przedmiotem oceny jest efektywność i innowacyjność realizowanych przedsięwzięć, współpraca z innymi partnerami społecznymi i wolontariuszami, sposób zarządzania organizacją oraz przestrzeganie przepisów prawa i etycznych standardów działania. Konkurs „Porządnie poza rządem” ogłaszany jest przez Fundację na początku każdego roku. Kandydatów do nagrody mogą zgłaszać osoby prywatne, instytucje i organizacje. Zgłoszenie powinno zawierać dane osoby zgłaszającej, podstawowe informacje o nominowanej organizacji (nazwa, adres, telefon), uzasadnienie zgłoszenia oraz zgodę kandydata. FUNDACJA BANKOWA IM. LEOPOLDA KRONENBERGA Misja i cele Celem Fundacji, powołanej przez Bank Handlowy w Warszawie S.A., jest wspieranie prac na rzecz dobra publicznego w zakresie oświaty i nauki, kultury i sztuki, ochrony środowiska, ochrony zdrowia i opieki socjalnej. Zasięg geograficzny Cała Polska. Beneficjenci Organizacje pozarządowe, instytucje kulturalne, oświatowe i społeczne.

194

Wspierane projekty Fundacja realizuje swoje cele poprzez: 1) Udzielanie dotacji organizacjom pozarządowym, działającym w zakresie dziewięciu następujących obszarów tematycznych: • reformy i innowacje w edukacji, • nauka przedsiębiorczości i edukacja ekonomiczna, • podstawowe badania naukowe, • historia bankowości i finansów, • dziedzictwo kulturowe i tradycje, • twórczość artystyczna dzieci i młodzieży, • ekonomiczne uwarunkowania ekorozwoju i rozwoju ekologicznie zrównoważonego, • priorytety opieki zdrowotnej, • polityka społeczna. 2) Tworzenie nowoczesnych programów edukacyjnych, pomocnych w kształceniu dzieci i młodzieży wybitnie uzdolnionej. 3) Fundowanie w imieniu Fundatora corocznej nagrody za wybitne osiągnięcia myśli teoretycznej w dziedzinie bankowości i finansów. 4) Udzielanie wsparcia inicjatywom badawczym, konferencjom i publikacjom naukowym, zwłaszcza z zakresu historii bankowości. 5) Dotowanie cennych inicjatyw kulturalnych, zwłaszcza muzyki i dziedzictwa kulturowego. 6) Wspieranie inicjatyw lokalnych i regionalnych (spełniających wyżej wymienione kryteria). Fundacja ściśle współpracuje w tym zakresie z Oddziałami Banku i powołanymi przez nie Zespołami Doradczymi, opiniującymi nadsyłane wnioski o dotacje lokalne. Łączna kwota takich dotacji wynosi 30% corocznego budżetu Fundacji, przeznaczonego na działalność statutową. Fundacja prowadzi również szereg programów partnerskich, otwierających szanse aktywnego kształtowania wybranych aspektów rzeczywistości społecznej i życia publicznego.

195

Procedury Wnioski należy składać na formularzu dostępnym w biurze Fundacji, oddziałach Banku Handlowego w Warszawie S.A. lub w internecie (www.kronenberg.org.pl.). W przypadku wniosku opiewającego na kwotę 15.000 zł należy złożyć dwa egzemplarze, powyżej 15.000 zł – trzy. Decyzja zapada w ciągu dwóch miesięcy. Do wniosku powinny być załączone: 1) Szczegółowy opis projektu z uwzględnieniem celu, przewidywanej liczby uczestników i adresatów oraz rodzaju pożytku publicznego, jaki ma przynieść realizowane przedsięwzięcie. 2) Szczegółowy budżet uwzględniający wszystkie dochody i wydatki (łącznie z pomocą rzeczową oraz kosztami czasu pracy ludzi). 3) Statut organizacji bądź inny dokument określający zasady działalności podmiotu wnioskującego. 4) Kserokopia aktualnego wypisu z właściwego rejestru sądowego. Wnioski o dotacje na projekty o charakterze ponadlokalnym są przyjmowane na bieżąco przez Biuro Fundacji. Dokumenty należy złożyć co najmniej dwa miesiące przed datą rozpoczęcia realizacji projektu. Wnioski o dotacje na projekty o charakterze lokalnym składa się we właściwych terytorialnie oddziałach Banku Handlowego w Warszawie S.A. Dokumenty należy składać w terminach do 1 marca (decyzja ok. 15 kwietnia), do 1 lipca (decyzja ok. 15 sierpnia), do 1 listopada (decyzja ok. 15 grudnia). Fundacja Bankowa im. Leopolda Kronenberga nie przyznaje dotacji: – osobom fizycznym, – podmiotom prawa handlowego, – na bieżącą działalność organizacji, – na projekty inwestycyjne, – na projekty realizowane zagranicą. Fundacja oczekuje merytorycznego i finansowego sprawozdania z wykorzystania dotacji. Fundacja kontroluje projekty zrealizowane dzięki jej dotacjom.

196

FUNDACJA INICJATYW SPOŁECZNO-EKONOMICZNYCH Charakterystyka: FISE prowadzi programy wspierające rozwój lokalny w Polsce • czas trwania: Fundacja powstała 10 września 1990 roku, • budżet: koszty działalności FISE pokrywane są przez zleceniodawców projektu (np. zainteresowane gminy) lub finansowane z dotacji oraz środków pomocowyc,h • dziedziny: zarządzanie gminą, planowanie finansowe, społeczeństwo obywatelskie, bezrobocie, • formy działania: opracowania, szkolenia, doradztwo. Fundacja jest organizacją pozarządową nie nastawioną na zysk. Zajmuje się prowadzeniem programów wspomagających rozwój lokalny w Polsce oraz działalności szkoleniową i doradczą. Fundację Inicjatyw Społeczno-Ekonomicznych tworzą następujące jednostki: • Pracownia Projektów Lokalnych (PPL), • Agencje Inicjatyw Lokalnych (AIL) (Białystok, Gdańsk, Łódź, Radom), • Szkoła Przedsiębiorczości FISE, • sieć agencji stowarzyszonych. Strategie rozwoju lokalnego Wykonywane są na zamówienie gmin, realizowane przez Pracownię Projektów Lokalnych. Zawierają nie tylko projekty i założenia, ale również szczegółowe projekty branżowe. Pracownia Projektów Lokalnych, jako jedna z pierwszych instytucji w Polsce zajęła się tematyką strategii rozwoju lokalnego, a jej pracownicy są autorami podręcznika na ten temat. Organizacja szkoleń Fundacja organizuje cztery podstawowe typy szkoleń: • „Jak założyć własną firmę”, • „Spadochron” – dotyczące zachowania się na rynku pracy,

197

• „Akademia NGO”, • „Strategia Rozwoju Gminy”, • oraz inne, w zależności od zapotrzebowania. Szkolenia są organizowane bądź w stałych, atrakcyjnych miejscach, bądź jako szkolenia wyjazdowe, w zależności od potrzeb uczestników. Kontakt: Jacek Kwiatkowski, tel. (042) 684-07-06. Program PORADNIA Program PORADNIA jest skierowany do gmin, organizacji pozarządowych oraz grup nieformalnych z terenów objętych klęską powodzi. PORADNIA została powołana, aby pomóc w zweryfikowaniu wykonalności rodzących się projektów odbudowy zalanych terenów oraz analizowaniu możliwości ich finansowania. Służy pomocą w zakresie: • finansowania krótkoterminowej pomocy eksperckiej dla potrzeb opracowywanych projektów, PORADNIA może zaproponować własnych ekspertów, może też opłacić ekspertów zaproponowanych przez gminy i organizacje pozarządowe, • analizowania możliwości finansowania projektu. Zgłaszane projekty muszą być związane z usuwaniem skutków powodzi, powinny też być: • prorozwojowe, tzn. muszą służyć unowocześnianiu, a nie tylko odbudowywaniu stanu sprzed powodzi, • długofalowe, tzn. muszą mieć długotrwały wpływ na rozwój danego terenu. Szczególnie mile widziane będą projekty zakładające współpracę gminy z inicjatywami obywatelskimi oraz zaangażowanie społeczności lokalnej przy realizacji projektu. W przypadku zgłaszania pomysłów przez organizacje pozarządowe czy inicjatywy obywatelskie należy dołączyć zaświadczenie o akceptacji pomysłu przez zarząd gminy.

198

FUNDACJA KULTURY Podstawowe cele działalności Fundacji Kultury to: • wspomaganie twórczości artystycznej we wszystkich dyscyplinach sztuki, • udzielanie pomocy przedsięwzięciom pobudzającym rozwój uczestnictwa i aktywności na polu edukacji kulturalnej, • wspieranie inicjatyw służących ochronie tradycji i dziedzictwa kulturowego. Fundacja udziela dotacji na: • projekty kulturalne w ramach akcji promocyjnych, • realizacją indywidualnych zamierzeń twórczych artystów plastyków i muzyków, • promocję najnowszej literatury polskiej. Fundacja nie udziela dotacji na: • budowę, konserwację, wyposażenie i remonty obiektów, • działalność gospodarczą instytucji kultury, • przedsięwzięcia o charakterze komercyjnym. Akcje promocyjne Fundacji odbywają się cztery razy w roku: Grudniowa Akcja Promocyjna – dotyczy projektów, których realizacja nastąpi w I kwartale (termin składania wniosków – do 15 listopada). Marcowa Akcja Promocyjna – dotyczy projektów, których realizacja nastąpi w II kwartale (termin składania wniosków – do 15 lutego). Czerwcowa Akcja Promocyjna – dotyczy projektów, których realizacja nastąpi w III kwartale (termin składania wniosków – do 15 maja). Wrześniowa Akcja Promocyjna – dotyczy projektów, których realizacja nastąpi w IV kwartale (termin składania wniosków – do 15 sierpnia).

199

O dotację w dziedzinie muzyki i plastyki mogą ubiegać się artyści wszystkich narodowości działających na rzecz kultury polskiej. Dotacja na realizację indywidualnych zamierzeń twórczych może być przyznana artystom różnej specjalności, zajmującym się profesjonalnie lub amatorsko: • w dziedzinie muzyki wykonawstwem lub kompozycją, • w dziedzinie plastyki działaniami w obszarze sztuk wizualnych lub okołoplastyczną działalnością multimedialną. Projekty zamierzeń twórczych w dziedzinie muzyki mogą dotyczyć: • udziału w artystycznych programach edukacyjnych w kraju i za granicą, • dofinansowania kosztów koncertów lub recitali, • dofinansowania nagrań płytowych, • innych form realizacji zamierzeń, w przypadkach zaakceptowanych przez Komisję Muzyczną. Projekty przedstawione Komisji Sztuk Wizualnych dotyczyć mogą: • realizacji prac plastycznych lub jej etapu, • wystawy lub innej formy prezentacji twórczości w Polsce lub za granicą, • indywidualnych programów promocyjnych i materiałów poligraficznych artysty, • udziału w artystycznych programach edukacyjnych w kraju i za granicą, • innych form realizacji zamierzeń twórczych, w przypadkach zaakceptowanych przez Komisję Sztuk Wizualnych, • terminu dostarczenia do Fundacji raportu o zrealizowanym projekcie. Program promocji najnowszej literatury polskiej Celem tego programu jest udzielenie pomocy finansowej w wydaniu oraz promocji oryginalnych, charakteryzujących się

200

wysokim poziomem artystycznym dzieł poetyckich, prozatorskich oraz eseistycznych współczesnych autorów polskich. Propozycje dzieł, które miałyby zostać objęte programem, przedstawiają wydawcy zdecydowani wydać dzieło. Należy złożyć do Fundacji maszynopis utworu oraz szczegółowy kosztorys. Utwór musi być dziełem oryginalnym, nie publikowanym wcześniej. Program „Małe Ojczyzny” – tradycja dla przyszłości W roku 1993 Fundacja Kultury rozpoczęła realizację programu „Małe Ojczyzny – tradycja dla przyszłości”. Celem tego programu jest ożywienie i wsparcie ruchu kulturalnego i społecznego, praktycznych przedsięwzięć, pracy organicznej na rzecz rozwoju „Małych Ojczyzn”. Intencją Fundacji Kultury jest wyzwolenie sił kulturotwórczych środowisk lokalnych współczesnej Polski. W programie zawarte jest przekonanie, że przemianom gospodarczym musi towarzyszyć rozwój kultury. Proces rozwoju ograniczony jest do wzrostu zamożności może prowadzić do utraty tożsamości kulturowej, zaniku tradycyjnych więzi, nasilenia konfliktów między grupami społecznymi, mniejszościami narodowymi i wyznaniowcami. Unowocześnienie życia, otwarcie na nowe doświadczenia cywilizacyjne nie może dokonywać się w kulturalnej pustce. Warunkiem zachowania ciągłości rozwojowej jest więc ożywienie dziedzictwa, wykorzystanie – w budowaniu przyszłego kształtu „Małej Ojczyzny” – własnej, oryginalnej tradycji kulturowej. Podstawową formą realizacji wynikającego z takich założeń programu jest konkurs na najciekawsze projekty rozwoju własnej „Małej Ojczyzny”. Konkurs ma charakter otwarty. Mogą w nim uczestniczyć zarówno osoby i grupy działające poza istniejącym układem instytucji formalnych jak i reprezentanci stowarzyszeń regionalnych i kulturalnych, samorządów lokalnych, ośrodków kultury, szkół, instytucji artystycznych, lokalnych mediów i innych organizacji.

201

FUNDACJA KULTURY POLSKIEJ Fundacja Kultury Polskiej została powołana w grudniu 1987 roku przez najwybitniejszych twórców, artystów i naukowców. Podstawowym zadaniem Fundacji jest wspomaganie polskiej kultury oraz upowszechnianie jej osiągnięć w kraju i za granicą, a także ochrona polskiego dziedzictwa narodowego. Obecnie Fundacja koncentruje swoje praca na następujących inicjatywach: • udzielanie pomocy wybitnie uzdolnionym młodym twórcom i artystom, • tworzenie komputerowego banku danych o kulturze polskiej, • organizowanie imprez, popularyzujących osiągnięcia twórcze wybitnych polskich artystów w kraju i za granicą, • prezentacje współczesnej sztuki polskiej i obcej w kraju i za granicą, • rekonstrukcja kościoła Św. Trójcy w Wołczynie (Białoruś), gdzie w 1938 roku pochowano szczątki ostatniego króla Polski, Stanisława Augusta Poniatowskiego (z inicjatywy Fundacji w lutym 1995 roku odbyło się uroczyste złożenie urny z prochami króla w podziemiach warszawskiej katedry), • dokumentowanie i upowszechnianie osiągnięć wybitnych polskich twórców i artystów oraz własnej działalności Fundacji. Za tymi wymienionymi hasłowo inicjatywami kryją się konkretne zadania i działania. I tak pomaganie młodym twórcom to stypendia, fundowanie biletów lotniczych, aby mogli uczestniczyć w znaczących konkursach, zakupy instrumentów dla szkół, czy dla wskazanych przez szkoły uczniów lub studentów, organizowanie koncertów, wystaw, finansowanie katalogów. Fundacja finansuje również letnią galerię, w otwartych przestrzeniach Mostu Gotyckiego na Placu Zamkowym w Warszawie, gdzie studenci i absolwenci Wydziału Malarstwa Akademii Sztuk Pięknych prezentują swą twórczość.

202

Ciągłe śledzenie życia artystycznego, wyszukiwanie informacji o ludziach i zdarzeniach artystycznych, zmianach zachodzących na tym obszarze, nowych inicjatywach i zapisywanie ich w komputerowej pamięci jest tworzeniem banku danych o polskiej kulturze obecnych czasów. Fundacja wydaje własne publikacje, dokumentujące podejmowane działania. Zamierza honorować folderami jubileusze wybitnych polskich twórców, a z okazji wystaw publikować obszerne udokumentowane katalogi. FUNDACJA NA RZECZ NAUKI POLSKIEJ Fundacja na Rzecz Nauki Polskiej zarejestrowana została w 1991 roku. Jest niezależną i samodzielną finansowo pozarządową instytucją typu non profit. Misją Fundacji, zgodnie z jej statutem, jest wspieranie uznanych przez środowisko naukowców i zespołów badawczych, pracujących w tych obszarach nauki, które mają znaczenie dla rozwoju cywilizacyjnego, kulturowego i gospodarczego Polski oraz jej międzynarodowego prestiżu. Fundacja wspiera też inicjatywy inwestycyjne, służące nauce w Polsce oraz procesy transferu osiągnięć naukowych do praktyki gospodarczej. Działalność programowa Na realizowane co roku programy Fundacji składają się programy roczne, obejmujące wybrane na dany rok tzw. dyscypliny nominowane, kilka programów stałych (Nagrody Fundacji, stypendia naukowe – krajowe i zagraniczne, program INCOME, program SUBIN) oraz programy wieloletnie (wydawnictwa Librarius, Adalberttus). Nagrody i stypendia Od 1992 roku Fundacja przyznaje corocznie wybitnym polskim uczonym indywidualne nagrody za znaczące osiągnięcia naukowe, które zapewniają Polsce miejsce w nauce światowej i wnoszą zauważalny wkład w życie duchowe i postęp cywili-

203

zacyjny naszego kraju. Podstawą przyznania nagrody może być osiągnięcie uzyskane bądź potwierdzone w okresie czterech lat poprzedzających datę zgłoszenia do konkursu. Stypendia krajowe dla młodych naukowców Stypendium przyznawane jest jednorazowo wyróżniającym się pracownikom nauki lub doktorantom w polskich szkołach wyższych, placówkach naukowych PAN bądź krajowych jednostkach badawczo-rozwojowych którzy mają nie więcej niż 30 lat, wykształcenie wyższe i są obywatelami polskimi. Podstawowym kryterium jest udokumentowany publikacjami dorobek naukowy kandydatów. Honorowe Stypendium Naukowe im. Aleksandra von Humboldta Na podstawie podpisanej w 1995 roku umowy pomiędzy Fundacją na Rzecz Nauki Polskiej i Aleksander von Humboldt Stifftung, ustanowiono honorowe stypendia naukowe dla wybitnych naukowców niemieckich i polskich na pobyt naukowy w kraju sąsiedzkim. Ponadto Fundacja na Rzecz Nauki Polskiej oferuje: • stypendia zagraniczne dla młodych doktorów, • Polskie Stypendium Badawcze dla Doktorów w Szkole Studiów Slawistycznych i Wschodnioeuropejskich Uniwersytetu Londyńskiego, • Stypendia dla naukowców z Europy Środkowej, • Wspólne nagrody Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej i towarzystw naukowych. FUNDACJA PARTNERSTWO DLA ŚRODOWISKA Misja i cele Fundacja Partnerstwo dla Środowiska działa w ramach międzynarodowego konsorcjum „Environmental Partnership for Central Europe”. Ma partnerów w Czechach, na Słowacji i Węgrzech. Misją Fundacji jest wspieranie rozwiązywania problemów

204

ekologicznych we współpracy z organizacjami proekologicznymi, uczelniami, zapewniając przy tym aktywne zaangażowanie społeczności lokalnej. Ważną rolę w działalności Fundacji odgrywa idea partnerstwa. Obecnie odnosi się ona do zasadniczej metody działania Fundacji – inicjowania i wspomagania układów partnerskich w celu tworzenia trwałych i skutecznych mechanizmów ochrony środowiska i zrównoważonego rozwoju na szczeblu lokalnym. Beneficjenci Organizacje proekologiczne, uczelnie, gminy, firmy, agendy rządowe i samorządowe, całe społeczności lokalne. Zasięg geograficzny Cała Polska, w tym obszary priorytetowe: Bilateralny Rezerwat Biosfery Karkonosze, gminy Środkowej Odry, obszar Karpat Zachodnich wraz z Pogórzem i Jurą Krakowską, obszar planowanego Rezerwatu Biosfery Polesie Wschodnie, Pomorze Środkowe. W ramach programów transgranicznych – także Słowacja, Czechy, Węgry, Ukraina i Rumunia. Wspierane projekty Tematyka wspieranych przez Fundację przedsięwzięć obejmuje przede wszystkim: • zrównoważony rozwój społeczności w regionach o wysokich walorach przyrodniczych, • gospodarkę odpadami w miastach i na terenach wiejskich, • energetykę odnawialna, • społeczny udział w zarządzaniu gospodarką wodną, • społeczne formy ochrony dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego, • angażowanie sektora biznesu w ochronę środowiska i rozwój społeczności lokalnej. Ponadto Fundacja stale dysponuje pewną pulą środków na wspieranie przedsięwzięć spoza tematyki wymienionej powyżej.

205

O atrakcyjności danego projektu decydują następujące ogólne kryteria: • zgodność z misją Fundacji i statutem Wnioskującego, • dokonywanie zauważalnych zmian w środowisku, • angażowanie społeczności lokalnej w realizację projektu, • współpraca z innymi podmiotami przy osiąganiu celu projektu (np. organizacje społeczne, samorządy, szkoły, lokalny biznes, itp.), szczególnie mile widziane będą projekty złożone wspólnie przez różne podmioty, • uruchamianie mechanizmów przyczyniających się do trwałej ochrony środowiska, możliwość powielania efektów projektu, • udział własny i innych źródeł w finansowaniu projektu, w tym także udział niefinansowy, np. praca wolontariuszy, • dotychczasowy dorobek organizacji i jej efektywności przy realizacji innych projektów. Fundacja umożliwia start ważnych inicjatyw, w szczególności tych, które w pierwszej fazie rozwoju mają problemy z pozyskaniem finansowania z innych źródeł. Ponadto Fundacja zapewnia możliwość sfinansowania tych części przedsięwzięć, na które trudno otrzymać wsparcie innych instytucji. Robi to w ramach kilku programów grantowych: Procedury Należy złożyć list intencyjny – wstępną informację o planowanym działaniu. Akceptacja listu intencyjnego przez Fundację oznacza zaproszenie do dalszej współpracy i stanowi podstawę do złożenia pełnego wniosku o dofinansowanie. List powinien zawierać podstawowe informacje o organizacji i projekcie, nie może być dłuższy niż 1–2 strony. Wnioskowana kwota nie powinna przekraczać 20 000 zł. Dodatkowo Zarząd Fundacji może przyznać małe dotacje (do 7 000 zł) na niezbędne prace przygotowawcze lub inne nowatorskie elementy projektu. Decyzje zapadają w ciągu 30 dni od daty wpływu listu do Fundacji.

206

Dodatkowa oferta fundacji Poza dotacjami Fundacja oferuje wsparcie szkoleniowe i logistyczne, wymianę doświadczeń między organizacjami rozwiązującymi podobne problemy, dostęp do informacji o działaniach w regionie, pomoc w uruchomieniu lub wzmocnieniu organizacji, doradztwo i konsultacje, publikacje i wyjazdy studialne, informacje o innych źródłach finansowania, konkursy. FUNDACJA PROGRAMÓW POMOCY DLA ROLNICTWA Misja i cele Fundacja Programów Pomocy dla Rolnictwa (w skrócie FAPA) została powołana przez Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej. Jej zadaniem jest administrowanie środkami Programu Phare Unii Europejskiej dla polskiego rolnictwa oraz praktyczna działalność doradcza z zakresu rozwoju wsi i rolnictwa. Działania Fundacji nie są nastawione na osiąganie zysku. FAPA była jedyną jednostką wdrażającą Program Phare, posiadającą biura regionalne, przygotowane do wdrażania polityki strukturalnej UE w bezpośrednim kontakcie z beneficjentami lokalnymi i regionalnymi (7 ośrodków regionalnych). Wdrażanie projektów w ramach Programu Phare odbywało się m.in. z pomocą profesjonalnych firm konsultingowych, Ośrodków Doradztwa Rolniczego, instytucji badawczych i naukowych, oraz przy wykorzystaniu specjalistów i ekspertów FAPA. Beneficjenci Wszelkie organizacje oraz instytucje działające na rzecz wsi, firmy inwestujące na terenach wiejskich, osoby indywidualne. Formy udzielania wsparcia Podstawową część pomocy udzielanej przez FAPA stanowi przekazywanie specjalistycznej wiedzy i umiejętności, pomoc techniczna, doradztwo, szkolenia, projekty badawczo-wdrożeniowe, dostosowywanie przepisów prawnych i instytucji do wymogów

207

UE. FAPA wspiera także realizację badań wstępnych związanych z inwestycjami na wsi, a także bezpośrednio współfinansuje część inwestycji. FAPA realizuje również programy finansowe z bilateralnej pomocy zagranicznej, bądź międzynarodowych instytucji finansowych (np. Banku Światowego). W swoich działaniach Fundacja ściśle współpracuje z odpowiednimi Departamentami Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Urzędem Komitetu Integracji Europejskiej, władzami 16 regionów oraz wszystkimi instytucjami, których zadaniem jest przygotowywanie polskiej gospodarki rolnej oraz wsi do wymagań i standardów obowiązujących w Unii Europejskiej. FUNDACJA RODZINY NISSEUBAUMÓW Podstawowe cele Fundacji • Uczczenie pamięci członków społeczności żydowskiej w Polsce, których miejsca spoczynku padły ofiarą hitlerowskiego barbarzyństwa i wandalizmu oraz uczczenia pamięci członków społeczności żydowskiej, wymordowanej przez okupanta hitlerowskiego na ziemiach polskich względnie zmarłych lub poległych w okolicznościach pozbawiających ich możliwości posiadania grobu. • Rekonstrukcja, odbudowa i opieka nad cmentarzami żydowskimi. • Rekonstrukcja, odbudowa i utrzymanie obiektów sakralnych wyznania mojżeszowego oraz innych zabytków kultury żydowskiej, zachowanie pamięci o martyrologii Żydów w czasie II wojny światowej. • Upowszechnianie w kraju i za granicą wiedzy o najlepszych tradycjach wspólnych dziejów Polaków i Żydów. • Działalność charytatywna na rzecz ludzi starych, chorych i niepełnosprawnych. W miarę posiadania środków Fundacja organizuje lub sponsoruje różne przedsięwzięcia kulturalne, które są realizacją jej podstawowych celów statutowych. Z wnioskiem o ewentualną

208

dotację może zwracać się osoba prawna lub fizyczna. Fundacja nie stosuje żadnych formularzy, a każda sprawa rozpatrywana jest przez Zarząd indywidualnie, z zastosowaniem kryteriów i hierarchii przedstawionych wyżej celów. FUNDACJA WSPOMAGANIE WSI Mikropożyczki Mikropożyczki przeznaczone dla mieszkańców wsi i małych miast. Program realizowany do tej pory w 28 powiatach całej Polski. Wspieranie rozwoju infrastruktury na terenach wiejskich • Kredyty na budowę sieci kanalizacyjnych i oczyszczalni ścieków. • Program wspierania inwestycji edukacyjnych „LEPSZA SZKOŁA”. • Szkolenia w zakresie gospodarki ściekowej na wsi, oraz innych aspektów ochrony środowiska. Szkolenia dotyczące prowadzenia małych przedsiębiorstw • Szkolenia w zakresie zarządzania małym przedsiębiorstwem. • Szkolenia przygotowujące do prowadzenia działalności agroturystycznej. Program dla młodzieży • • • • Młodzież – Gmina – Środowisko. Kanadyjsko-Polsko-Ukraiński Program Wymiany Młodzieży. Szkoła Liderów Wiejskich. Wiejskie Warsztaty Teatralne.

Pozostałe • Pożyczki na budowę małych elektrowni wodnych. • Program wspomagania grup producentów. • Program Inicjatyw Wiejskich.

209

Programy szkoleniowe dla młodzieży Młodzież mieszkająca w małych miasteczkach i na wsiach ma mniejsze możliwości rozwijania swoich umiejętności i zainteresowań, a co za tym idzie znacznie bardziej – utrudniony start w dorosłe życie. Nawet najmniejsze inicjatywy podejmowane ze strony młodzieży są niezmiernie ważne. Pamiętajmy, że działając, z jednej strony dobrze się bawimy, robimy ważne rzeczy dla siebie i innych, z drugiej zdobywamy wiele nowych doświadczeń i umiejętności, które zawsze owocują w późniejszym życiu.
MŁODZIEŻ – GMINA – ŚRODOWISKO

Jest to program edukacyjny dla młodzieży z terenów wiejskich i małych miast, który ma wyłonić młodych liderów działających na rzecz lokalnej społeczności. Celem programu jest: • wyłonienie spośród młodzieży ze wsi i małych miasteczek młodych liderów wykazujących aktywną postawę obywatelską i propagujących ją wśród mieszkańców lokalnej społeczności, • wyłączenie młodzieży i mieszkańców wsi w proces zrównoważonego rozwoju gminy, • podniesienie poziomu świadomości ekologicznej i odpowiedzialności za stan środowiska naturalnego młodzieży i mieszkańców gminy objętej programem, • zwiększenie szans młodzieży wiejskich na znalezienie pracy lub rozpoczęcie własnej działalności gospodarczej, • podniesienie poziomu wiedzy mieszkańców wsi i młodzieży o UE oraz o szansach i wyzwaniach stojących w związku z tym przed Polską. Program polega na samodzielnym przeprowadzeniu przez grupę młodzieży akcji badania poziomu zanieczyszczenia wody w wybranej wsi (studnie, stawy, cieki wodne), opracowaniu raportu na ten temat i publicznej prezentacji uzyskanych wyników badań mieszkańcom wsi i radzie gminy, a także zaplanowa-

210

niu działań mających na celu poprawę istniejącej sytuacji. Fundacja udostępnia grupie młodzieży przenośną aparaturę wraz z odczynnikami do analizy fizykochemicznej i biologicznej wody, jak również zapoznanie ją ze sposobem przeprowadzania oznaczeń i przygotowania raportu. Przed przystąpieniem do badań i w czasie ich trwania młodzież przechodzi cykl szkoleń mających na celu: wyrównanie szans młodzieży wiejskiej w dostępie do edukacji i nowoczesnych źródeł informacji jak również w znalezieniu w przyszłości zatrudnienia, przygotowanie do sprostania wymaganiom rynku pracy, jak również zainteresowanie prowadzeniem własnej działalności gospodarczej, rozwijanie zdolności przywódczych i organizacyjnych potrzebnych przyszłym liderom. Prowadzona akcja badania wody jest metodą edukacyjną mającą kształtować aktywną postawę obywatelską poprzez zwiększenie świadomości ekologicznej młodzieży oraz za jej pośrednictwem zwiększenie wśród mieszkańców wsi poczucia odpowiedzialności za stan środowiska naturalnego. Działanie na rzecz ochrony środowiska oraz lokalnej społeczności jest sposobem integracji młodzieży wokół wspólnego celu, okazją do nawiązania współpracy z lokalnym samorządem, zapoznania się z procesem podejmowania decyzji w gminie i nawiązania bezpośredniego kontaktu z jej mieszkańcami. Akcja badania wody uczy pracy w grupie, planowania zadań, wytyczania celów, a następnie konsekwentnego ich realizowania. Jest również okazją do sprawdzenia się w samodzielnym działaniu.
KANADYJSKO-POLSKO-UKRAIŃSKI PROGRAM WYMIANY MŁODZIEŻY

Siedmiomiesięczny program szkoleniowy dla młodzieży prowadzony jest przez Fundację przy współpracy z kanadyjską organizacją Canada World Youth (CWY) i Akademią w Ostrogu na Ukrainie. Pierwszą część programu uczestnicy spędzają w Kanadzie. Zadaniem tego niekonwencjonalnego programu jest przygotowanie uczestników do aktywnego udziału w instytucjach

211

związanych z rozwojem demokracji lokalnej, do wyzwań nowoczesnego rynku pracy oraz do rozwijania współpracy międzynarodowej. Uczestnicy poznają podstawowe zasady gospodarki rynkowej oraz zdobywają wiedzę teoretyczną i praktyczną z dziedziny małej przedsiębiorczości. Koszty programu ponoszą CWY (70%), Fundacja (20%) i gminy (10%) z których terenu pochodzą polscy uczestnicy. Gminy te uczestniczą też w organizacji programu.
WIEJSKIE WARSZTATY TEATRALNE

Fundacja Wspomagania Wsi we współpracy ze Stowarzyszeniem Teatralnym REMUS proponuje przeprowadzenie cyklu warsztatów teatralnych dla młodzieży zamieszkującej tereny wiejskie charakteryzujące się wysokim poziomem bezrobocia. Celem warsztatów jest pozytywna motywacja młodych ludzi oraz uświadomienie im, że na pozycje społeczną człowieka wpływają nie tylko okoliczności zewnętrzne, lecz przede wszystkim jego własna postawa. Dzięki zaangażowaniu się w działalność teatralną młodzież otrzyma możliwość aktywnego wpływu na kształtowanie swojego środowiska i przyczyni się do zachowania dziedzictwa kulturowego swojego regionu. Teatr jest bardzo dobrym medium, poprzez które można osiągnąć powyższe cele, bowiem jest to niezwykle aktywna dziedzina działalności ludzkiej. Polega na fizycznym, konkretnym działaniu, jako, że odbywa się na żywo – tu i teraz, efekty tego działania widoczne są natychmiast. Zakładamy pracę z młodzieżą w wieku 15–20 lat w grupie od 10 do 20 osób. Chętni do uczestniczenia w warsztatach nie koniecznie muszą być zainteresowani teatrem jako takim. Dobrze, jeśli ich zainteresowania będą krążyć wokół takich dziedzin sztuki jak muzyka, taniec czy rękodzieło, choć nie jest to konieczność. Zakładamy, iż półroczny cykl warsztatów, odbywających się raz w miesiącu (piątek po południu oraz sobota i niedziela – po dwie trzygodzinne sesje), zakończy się przygotowaniem krótkiego spektaklu teatralnego, opartego na muzyce i ruchu. Między spotkaniami warsztatowymi uczestnicy będą wykonywać zadania indywidualne pod

212

kierunkiem Osoby Współpracującej wyłonionej z lokalnej społeczności.
SZKOŁA MŁODYCH LIDERÓW WIEJSKICH

Z naszego dotychczasowego doświadczenia wyciągnęliśmy wnioski, że bardzo często młodzież chce działać i ma bardzo ciekawe pomysły, ale nie wie jak je zrealizować. Idea Szkoły Młodych Liderów opiera się na organizowaniu spotkań dla młodzieży, których tematyka dotyczy przede wszystkim zagadnień z zakresu komunikacji interpersonalnej i poruszania się po rynku pracy. W tym roku program uległ pewnej modyfikacji wynikającej z naszych doświadczeń. Program został stworzony dla tych, którzy pragną: • mieć wpływy na otaczającą rzeczywistość, • działać na rzecz społeczności lokalnej, • rozwinąć swoje umiejętności i nabyć nowe, • zrozumieć i włączyć się w zmiany zachodzące we współczesnym świecie, • poznać nowych, ciekawych ludzi, • oraz jeśli pochodzisz ze wsi lub małego miasteczka. Program został stworzony dla tych, którzy są zdecydowani na podjęcie działania. Pomysł na działanie (inicjatywy mogą być bardzo różne) może zostać wsparty finansowo przez Fundację. Suma dotacji przyznanej przez Fundację będzie wynosiła nie więcej jak 2.000 zł. Te pieniądze połączone z wkładem własnym, chęcią do działania i pomocą ewentualnych sponsorów, mogą stworzyć szansę na rozwijanie własnego potencjału, na poszerzenie horyzontów, wreszcie samorealizacji. Dla zdecydowanych na podjęcie działania Fundacja znajdzie doradcę projektowego. Będzie to osoba, która pomoże w rozwinięciu działalności. Doradca ma pełnić rolę pomocnej ręki. Jeśli przy pomocy doradcy uda się napisać projekt, uzyskać dotację i rozpocząć realizację projektu, Fundacja może zorganizować szkolenie. Jego tematyka będzie zależała

213

wyłącznie od młodzieży; od tego, jakich umiejętności potrzebuje lub, jakie chce w sobie rozwinąć, aby jeszcze efektywniej działać. FUNDACJA WSPÓLNA DROGA Misja i cele Fundacja Wspólna Droga jest polską organizacją charytatywną, działającą na rzecz niepełnoprawnych, ubogich i nieuleczalnie chorych osób, szczególnie dzieci. Fundacja finansuje konkretne programy prowadzone przez najbardziej rzetelne organizacje pozarządowe, organizuje dla nich szkolenia i konsultacje, przekazuje dary rzeczowe. Idea United Way polega na stworzeniu regularnego systemu pomocy, który opiera się na lokalnych źródłach finansowania. Najważniejsze cele stawiane sobie przez Fundację to: • pomoc organizacjom charytatywnym w prowadzeniu programów, • pomoc darczyńców w przekazywaniu i kontrolowaniu darowizn, • doradztwo dal firm w sprawach charytatywnych. Typy grantodawców Fundacja Wspólna Droga pozyskuje fundusze oraz dary rzeczowe od firm, pracowników, osób indywidualnych. Organizuje również imprezy dobroczynne, z których dochód przeznacza na pomoc osobom potrzebującym. Współpracuje z wieloma wolontariuszami oraz firmami, które nieodpłatnie świadczą swoje usługi na rzecz Fundacji. Beneficjenci Organizacje pozarządowe, które wspierają osoby ciężko i nieuleczalnie chore, osoby najuboższe (przede wszystkim dzieci), pomagają w edukacji, opiece i rehabilitacji osobom niepełnosprawnym.

214

Zasięg geograficzny Województwa mazowieckie oraz małopolskie (poprzez Oddział Fundacji w Krakowie). Formy działania
PROGRAM ODPISÓW OD PENSJI

Fundacja Wspólna Droga jako jedna z nielicznych pozyskuje fundusze metodą odpisów od pensji. Ogromną zaletą tej metody jest gromadzenie funduszy w sposób planowy i systematyczny. Pracownicy dobrowolnie deklarują chęć przekazywania dowolnej kwoty ze swojej pensji na określone cele. Mają oni możliwość zmiany celu, kwoty darowizny lub odwołania deklaracji. Pracodawcy zazwyczaj zobowiązują się do dołożenia z funduszy firmy dodatkowych pieniędzy. Co roku pracownicy otrzymują zaświadczenie o sumie przekazanych darowizn, które mogą wykorzystać przy rocznym rozliczeniu podatku dochodowego.
PROGRAM DARÓW RZECZOWYCH

Od kilku lat prowadzony jest program darów rzeczowych. W 2007 roku pozyskano i rozdano dary o łącznej wartości ok. 300 000 zł. Były to: środki czystości, artykuły higieniczne, sprzęt biurowy, oprogramowanie komputerowe, meble i artykuły papiernicze. Wsparcie otrzymały 42 organizacje charytatywne. Wspierane projekty Fundacja traktuje priorytetowo projekty organizacji charytatywnych, które: • pomagają odbiorcom w uzyskaniu coraz większej samodzielności, • są modelowymi rozwiązaniami problemów społecznych, godnymi naśladowania, • uwzględniają współpracę z samorządem lokalnym oraz z innymi instytucjami i organizacjami,

215

• stanowią bezpośrednią, skuteczną pomoc dla podopiecznych, • kształtują postawy prospołeczne, budują więzi lokalne, wyzwalają inicjatywę lokalną. Procedury Aby uzyskać pomoc finansową, organizacje pozarządowe powinny udokumentować rezultaty swoich dotychczasowych działań. Trzeba wykazać efektywność działań, zaangażowanie wolontariuszy w działalność, współpracę organizacji z władzami lokalnymi i innymi organizacjami, minimalizownie kosztów działania, prawidłowe prowadzenie księgowości. Należy również spełniać kryteria merytoryczne, opisane wyżej. Organizacje oraz instytucje o krótszym niż rok okresie działania nie mogą otrzymać pomocy finansowej, udzielane są im natomiast porady, informacje oraz dary rzeczowe. Uwagi dodatkowe Obecnie Fundacja wspiera 20 organizacji partnerskich, dla których przeprowadza także szkolenia. Dwa razy w roku organizuje imprezy dobroczynne. Biorą w nich udział znakomitości ze świata polityki i biznesu. Zebrane podczas tych uroczystości fundusze przeznaczone są na pomoc dla osób poszkodowanych przez los. Co roku wręczane są również statuetki i nagrody dla najbardziej hojnych darczyńców fundacji. Po raz pierwszy zostały one przyznane 25 maja 1998 roku w Warszawie podczas koncertu charytatywnego, nad którym patronat objął premier Jerzy Buzek. FUNDUSZ WSPÓŁPRACY Fundacja „Fundusz Współpracy” jest jedną z pierwszych instytucji w Polsce powołanych do obsługi zagranicznych środków pomocowych. Ta dysponująca ponad 18-letnim doświadczeniem jednostka uznawana jest za profesjonalnego administratora

216

powierzonych środków oraz wiarygodnego partnera i doradcę beneficjentów realizujących projekty. Głównym zadaniem Fundacji „Fundusz Współpracy” jest zarządzanie środkami pomocowymi pochodzącymi ze źródeł zagranicznych z zachowaniem zasad i form dystrybuowania pomocy wymaganych przez donatorów, a jednocześnie zgodnych z prawodawstwem polskim. Obecnie wysokość środków, którymi zarządza Fundacja wynosi kilkaset milionów euro. W swej wieloletniej działalności Fundacja zajmowała się programami finansowanymi z funduszy przedakcesyjnych (PHARE) i innych środków wspólnotowych, a także pochodzącymi od poszczególnych państw takich jak Szwajcaria, Stany Zjednoczone Wielka Brytania a nawet Australia. Do dziś obsługiwany jest w Fundacji program pomocy udzielonej przez rząd japoński. Przeznaczenie tych funduszy było i jest różnorodne, stąd Fundacja realizowała programy zarówno na rzecz rozwoju lokalnego, przeobrażeń gospodarczych, wspierania społeczeństwa obywatelskiego i samorządności czy integracji europejskiej, jak też liczne programy edukacyjne. W praktyce przełożyło się to na powstanie w Fundacji zespołów dysponujących bardzo dużą, wręcz ekspercką wiedzą dotyczącą tych dziedzin. Istnienie sprawnie funkcjonujących struktur oraz procedur postępowania potwierdziło przyznanie przez Komisję Europejską w 2006 r. bezwarunkowej akredytacji EDIS. Programy realizowane przez FFW
FUNDUSZ DLA ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH

Dział Funduszu dla Organizacji Pozarządowych (DFOP) w ramach FFW pełni rolę Operatora Funduszu dla NGOs w zakresie komponentu „Demokracja i społeczeństwo obywatelskie”. Celem Funduszu dla NGOs jest propagowanie wiedzy i poszanowania rządów prawa, rozwój postaw obywatelskich oraz praw i obowiązków obywatelskich, a także równouprawnienia płci. Fundusz dla NGOs wspiera działania promujące włączenie się organizacji pozarządowych i obywateli w życie publiczne, w tym ich zaan-

217

gażowanie w społeczną kontrolę publicznych instytucji szczebla lokalnego i centralnego. Fundusz preferuje działania mające na celu wzmacnianie organizacji pozarządowych, które mają zasadniczy wpływ na jakość demokracji i praw człowieka. Program jest współfinansowany ze środków Norweskiego Mechanizmu Finansowego oraz Mechanizmu Finansowego EOG. REFERNET to sieć Europejskiego Centrum Rozwoju Szkolenia Zawodowego CEDEFOP, której celem jest utworzenie w każdym kraju członkowskim UE systemu gromadzenia informacji na temat kształcenia i szkolenia zawodowego oraz zagadnień pokrewnych. Biuro Koordynacji Kształcenia Kadr Fundacji „Fundusz Współpracy” otrzymało zadanie utworzenia polskiego konsorcjum i pełni rolę jego lidera odpowiedzialnego za koordynację działań.
PHARE ROZWÓJ INSTYTUCJONALNY ADMINISTRACJI PUBLICZNEJ (Institution Building) 2001, 2002, 2003 to pro-

gram wspierający modernizację sektora administracji publicznej w Polsce, także w kontekście polskiego członkostwa w Unii Europejskiej. Jednostka Finansująco-Kontraktująca, działająca w ramach Fundacji „Fundusz Współpracy”, koordynuje i obsługuje od strony finansowo-kontraktowej szereg projektów, wchodzących w jego skład.
ŚRODKI PRZEJŚCIOWE (Transition Facility) 2004, 2005, 2006 to program, którego część projektów jest koordynowana i obsługiwana od strony finansowo-kontraktowej przez Jednostkę Finansująco-Kontraktującą, działającą w ramach Fundacji „Fundusz Współpracy”. Jego celem jest kontynuowanie procesu wzmacniania administracji i wymiaru sprawiedliwości oraz wdrażanie prawodawstwa Unii Europejskiej w nowych Państwach Członkowskich. FUNDUSZE PARTNERSKIE (tzw. Counterpart Funds) to program administrowany w imieniu Urzędu Komitetu Integra-

218

cji Europejskiej przez Dział Programów Pomocowych CPF Fundacji Fundusz Współpracy. W ramach programu z funduszy, powstałych po 1989 roku w wyniku sprzedaży unijnej i bilateralnej bezzwrotnej pomocy rzeczowej dla Polski, finansowane są różnorodne projekty przyczyniające się do ekonomicznego i społecznego rozwoju kraju.

Inne fundusze krajowe
Wśród innych atrakcyjnych dla organizacji pozarządowych funduszy krajowych prezentuję 7 organizacji.

NARODOWA AGENCJA POSZANOWANIA ENERGII S.A. • Charakterystyka: opracowuje audyty, analizy, studia i programy dotyczące usprawnienia gospodarki energetycznej w skali kraju, regionu, gminy, osiedla, zakładu, obiektu czy indywidualnego odbiorcy. • Czas trwania: od 1994 roku. • Budżet: [brak danych]. • Dziedziny: budownictwo, energetyka. • Formy działania: doradztwo, opracowania, szkoleni. Opis NAPE S.A. powstała w 1994 roku z inicjatywy Fundacji Poszanowania Energii. Jest instytucją komercyjną – wdraża rozwiązania przygotowane i propagowane przez Fundację Poszanowania Energii. Obie te instytucje tworzy ten sam zespół ludzi. NAPE SA oferuje: • usługi konsultingowe w zakresie eksploracji i modernizacji (audyt energetyczny) dla obiektów i instalacji we wszystkich działach gospodarki,

219

• studia i programy oszczędnościowe dla miast, gmin, przedsiębiorstw, • usługi związane z realizacją inwestycji: organizacja przetargów, nadzór inwestycyjny, • pomoc dla inwestorów w uzyskiwaniu kredytów i organizacji źródeł finansowania, • usługi dla producentów i dostawców energii (współpraca z konsumentami), • organizowanie lokalnych systemów doradztwa technicznofinansowego dla konsumentów energii, • organizowanie kursów, szkoleń i konferencji, • wydawanie podręczników i poradników, • przygotowywanie, rozpowszechnianie i pomoc we wdrażaniu programów komputerowych umożliwiających analizę i ocenę projektów dotyczących użytkowania energii. NARODOWA FUNDACJA OCHRONY ŚRODOWISKA Misja i cele Narodowa Fundacja Ochrony Środowiska (w skrócie NFOŚ) jest niezależną organizacją pozarządową. Została utworzona w grudniu 1988 roku. Wśród założycieli znaleźli się działacze ekologiczni, dziennikarze i menadżerowie przejęci wspólną troską o stan środowiska przyrodniczego w naszym kraju. W gronie inicjatorów znalazły się również proekologiczne organizacje społeczne i duże jednostki gospodarcze. Swój potencjał Fundacja w przeważającej części koncentruje na następujących działaniach: • inicjowaniu realizacji we własnym zakresie ważnych z punktu widzenia ochrony środowiska projektów i programów, • wspieraniu cennych inicjatyw ekologicznych zgłaszanych do Fundacji, • udzielaniu konsultacji i porad merytorycznych wszystkim zainteresowanym zgłaszającym się do biura Fundacji,

220

• nawiązaniu współpracy z organizacjami oraz instytucjami krajowymi i zagranicznymi, zainteresowanymi działaniami w sferze ochrony środowiska, ze szczególnym uwzględnieniem samorządów lokalnych wszystkich szczebli, • stworzeniu warunków organizacyjnych i technicznych do wykonywania tanich usług w zakresie ochrony środowiska. Beneficjenci Organizacje działające na rzecz ochrony środowiska. Zasięg geograficzny Cała Polska. Formy udzielanego wsparcia
PLANOWANIE / EKOROZWÓJ

Od 1994 roku Fundacja dużo uwagi poświęca rozwijaniu współpracy z gminami i wspieraniu działań na rzecz ochrony środowiska, prowadzonych przez samorządy lokalne. Współpraca z gminami w przygotowywaniu Studiów Uwarunkowań Zagospodarowania Przestrzennego. Specjalnością Fundacji jest wykonywanie na potrzeby gmin studiów uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego. Fundacja stosuje przy tym metodę planowania strategicznego, która łączy problematykę społeczną, ekologiczną, gospodarczą i przestrzenną na zasadzie wzajemnych dynamicznych relacji. Współpraca z gminami w opracowywaniu i wdrażaniu strategii ekorozwoju. Coraz więcej społeczności lokalnych widzi potrzebę posiadania profesjonalnie strategii rozwoju, która zawierałaby zwartą i kompleksową wykładnię, w jaki sposób działać, aby doprowadzić do zwiększenia dobrobytu i komfortu życia mieszkańców.
PROGRAM „LOKALNA AKCJA NA RZECZ ŚRODOWISKA”

W grudniu 1997 roku Fundacja rozpoczęła, we współpracy z firmą COWI-Polska, realizację programu pod nazwą „Lokalna

221

akcja na rzecz środowiska”. Ideą programu jest przeniesienie na grunt Polski sprawdzonych w USA metod aktywizacji lokalnych społeczności do działań na rzecz ochrony środowiska.
OCHRONA PRZYRODY.

Współpraca z Parkami Narodowymi i Krajobrazowymi przy opracowywaniu planów ochrony. Jednym z podstawowych zadań Fundacji jest wdrażanie nowych rozwiązań we wszystkich dziedzinach ochrony środowiska. Nową kategorią wprowadzoną w sferze ochrony przyrody są plany ochrony rezerwatów, parków krajobrazowych i narodowych. Mają one na celu wskazanie, w jaki sposób chronić najcenniejsze przyrodniczo fragmenty naszego kraju.
KRAJOWA STRATEGIA I PLAN DZIAŁANIA NA RZECZ OCHRONY RÓŻNORODNOŚCI BIOLOGICZNEJ.

Zgodnie z umową z Programem Ochrony Środowiska Narodów Zjednoczonych (UNEP) oraz za porozumieniem z Ministerstwem Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa, NFOŚ przygotowała „Krajową strategię i plan działań na rzecz ochrony i racjonalnego użytkowania różnorodności biologicznej”.
UDZIELANIE PORAD I KONSULTACJI ZWIĄZANYCH Z OCHRONĄ ŚRODOWISKA.

Ważną sferą działalności fundacji jest udzielanie porad i konsultacji w zakresie problematyki ochrony środowiska. Na szczególną uwagę zasługuje tu wspieranie wdrażania Systemów Zarządzania Środowiskowego ISO 14000 i EMAS w Polsce. Działania edukacyjne Fundacja wspiera różnego rodzaju inicjatywy proekologiczne mające wydźwięk edukacyjny lub propagatorski dla spraw ochrony środowiska, m.in.: • funduje nagrody dla finalistów okręgowych i krajowych olimpiad ekologicznych,

222

• finansuje audycje ekologiczne w Polskim Radiu, • pokrywa koszty „zielonych lekcji”: organizowanych przez szkoły średnie i podstawowe, • dofinansowuje obozy zorganizowane przez szkoły lub niezależne ruchy ekologiczne, • wspiera finansowo organizacje konferencji, sympozjów i seminariów naukowych, • dotuje prowadzenie badań naukowych w sferze ochrony środowiska, • funduje sprzęt pomiarowo-kontrolny jednostkom badającym stan środowiska, • finansuje zakupy pomocy dydaktycznych niezbędnych do rozwijania edukacji ekologicznej. NARODOWY FUNDUSZ OCHRONY ŚRODOWISKA I GOSPODARKI WODNEJ Misja i cele Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w skrócie NFOŚiGW istnieje aby chronić środowisko naturalne w Polsce. Promując ekologię szczególną uwagę zwraca na działania ekologiczne dostosowujące Polskę do norm Unii Europejskiej. Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej jest największą instytucją finansującą przedsięwzięcia ochrony środowiska w Polsce. Celem jego działania jest finansowe wspieranie przedsięwzięć o zasięgu ponadregionalnym i ogólnokrajowym. Środki Funduszu stanowią około 25% łącznych nakładów przeznaczonych na inwestycje w zakresie ochrony i poprawy stanu środowiska naturalnego w naszym kraju. Struktura organizacyjna Nadzór nad działalnością Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej sprawuje piętnastoosobowa Rada Nadzorcza, która określa kierunki rozwoju Narodowego Funduszu, zatwierdza zasady udzielania pomocy finanso-

223

wej, przyjmuje sprawozdania z działalności, zatwierdza budżet, zatwierdza dofinansowania zadań kwotami przekraczającymi 300 tys. euro. Pracami Narodowego Funduszu kieruje Zarząd, który reprezentuje Fundusz na zewnątrz, podejmuje decyzje o dofinansowaniu przedsięwzięć priorytetowych, nadzoruje pracę Biura Narodowego Funduszu, koordynuje współpracę z wojewódzkimi funduszami. Beneficjenci Organizacje pozarządowe, instytucje samorządowe i budżetowe, firmy. Zasięg geograficzny Cała Polska i region Europy Środkowo-Wschodniej. Formy wspierania Dotacje i pożyczki Wspierane projekty Pożyczki i dotacje ze środków Funduszu przyznawane są na cele określone w ustawie o ochronie i kształtowaniu środowiska oraz zgodnie z priorytetami NFOŚiGW. Dotacje mogą być udzielane na: • edukację ekologiczną, • przedsięwzięcia pilotażowe, dotyczące wdrożenia postępu technicznego i nowych technologii o dużym stopniu ryzyka lub posiadające charakter eksperymentalny, • monitoring i ochronę przyrody, • ochronę i hodowlę lasów na obszarach szczególnej ochrony środowiska i leśnych kompleksów promocyjnych, • ochronę przed powodzią, • ekspertyzy, kompleksowe programy badawcze, rozwojowe i wdrożeniowe w ochronę środowiska i gospodarki wodnej, • zapobieganie lub likwidację nadzwyczajnych zagrożeń środowiska, utylizację i zagospodarowanie wód zasolonych,

224

• prace geologiczne i potrzeby górnicze, • profilaktykę zdrowotną dzieci z obszarów zanieczyszczonych. PAŃSTWOWY FUNDUSZ REHABILITACJI OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH Misja i cele Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych istnieje po to, by ułatwiać rehabilitację, edukację, rozrywkę i pełny udział w życiu społeczno-gospodarczym osobom niepełnosprawnym. Przy realizacji swoich celów PFRON ściśle współpracuje z samorządami wojewódzkimi i powiatowymi. Historia organizacji Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych powstał na mocy ustawy o zatrudnieniu i rehabilitacji zawodowej osób niepełnosprawnych z 9 maja 1991 roku. Obecnie działanie Funduszu jest oparte na ustawie o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych z 27 sierpnia 1997 roku, z późniejszymi zmianami. Struktura organizacyjna Organami Fundusz są Rada Nadzorcza i Zarząd. Podstawowe jednostki organizacyjne PFRON to: Biuro Funduszu z siedzibą w Warszawie i 16 Oddziałów terenowych w każdym województwie. Beneficjenci Osoby indywidualne, organizacje pozarządowe, instytucje opieki społecznej, placówki kulturalne i oświatowe, przedsiębiorcy. Zasięg geograficzny Cała Polska (poprzez oddziały terenowe, w każdym mieście wojewódzkim).

225

Wspierane projekty 1) Fundusz przeznacza środki na dofinansowanie: Warsztatów terapii zajęciowej: wnioski należy składać do właściwego oddziału terenowego, w terminie od kwietnia do maja każdego roku. Decyzja zapada w ciągu 30 dni. Jednostek samorządu terytorialnego i organizacji pozarządowych statutowo zajmujących się rehabilitacją osób niepełnosprawnych: wysokość dotacji wynosi do 75% wartości projektu (dla samorządu – do 50%). Mogą się o nie ubiegać organizacje działające dłużej niż dwa lata. Wnioski należy składać w odpowiednim oddziale terenowym, są one rozpatrywane na bieżąco. Preferowane jest zawieranie umów na realizację zadania w okresie roku budżetowego. Budowy, rozbudowy i modernizacji obiektów służących rehabilitacji: kwota dotacji dla instytucji nie prowadzących działalności gospodarczej wynosi do 70% kosztów projektu, w innym przypadku – do 40%. Mogą się o nie ubiegać również organizacje bez osobowości prawnej. Wnioski należy składać we właściwym oddziale terenowym. Są one rozpatrywane na bieżąco. Wydawnictw o rehabilitacji zawodowej lub społecznej niepełnosprawnych oraz rozpowszechniania materiałów informacyjnych i szkoleniowych: kwota dotacji wynosi do 50%, a w przypadku wydawnictw bezpłatnych dla niepełnosprawnych – do 80%. Ubiegać się o nią mogą instytucje, które prowadzą statutową działalność na rzecz osób niepełnosprawnych co najmniej rok. Wnioski należy składać we właściwym oddziale terenowym. Są one rozpatrywane na bieżąco. Sportu, kultury, rekreacji i turystyki niepełnosprawnych: wysokość dofinansowania wynosi do 80% kosztów przedsięwzięcia. Wnioskodawca może korzystać z niego nie częściej niż dwa razy w roku kalendarzowego. Wnioski należy składać we właściwym oddziale terenowym, nie później niż dwa miesiące przed rozpoczęciem imprezy. Są one rozpatrywane na bieżąco, w kolejności napływania.

2)

3)

4)

5)

226

6) Zaopatrzenia w sprzęt rehabilitacyjny: wysokość dotacji może wynosić do 60% ceny sprzętu. Mogą się o nie ubiegać wszelkie organizacje, instytucje i placówki medyczne pracujące z niepełnosprawnymi. Wnioski należy składać we właściwym oddziale terenowym. Są one rozpatrywane na bieżąco. 7) Turnusów rehabilitacyjnych: dotacja przyznawana jest osobom indywidualnym, które otrzymały skierowanie na turnus od lekarza. W pierwszej kolejności dotację otrzymują osoby o dużym stopniu niepełnosprawności lub w trudnej sytuacji materialnej, oraz takie, które nie skorzystały z tej formy pomocy w poprzednim roku. 8) Likwidacji barier architektonicznych: dotacje przyznawane są osobom indywidualnym oraz instytucjom i organizacjom. Osoby fizyczne powinny składać wnioski w Powiatowych Centrach Pomocy Rodzinie. Instytucje (o ile są właścicielem lub użytkownikiem przynajmniej części budynku, będącego przedmiotem aplikacji) powinny składać wnioski we właściwych oddziałach terenowych PFRON. Są one rozpatrywane na bieżąco. 9) Utrzymania zagrożonych likwidacją miejsc pracy: dotyczy zakładów pracy chronionej. 10) Badań, ekspertyz i analiz opracowania projektów norm, a także konkursów w zakresie rehabilitacji zawodowej i społecznej. POLSKO-AMERYKAŃSKA FUNDACJA WOLNOŚCI Polsko-Amerykańska Fundacja Wolności (PAFW) została utworzona przez Polsko-Amerykański Fundusz Przedsiębiorczości (PAFP) w 1999 roku w USA, zaś w roku 2000 otworzyła Przedstawicielstwo w Warszawie i rozpoczęła działalność programową. Fundacja wspiera inicjatywy w obszarach tematycznych przyjętych przez Radę Dyrektorów PAFW. Po rozpoczęciu działalności w Polsce za obszary te uznano: edukację, rozwój społeczności lokalnych, upowszechnianie polskich doświadczeń w zakre-

227

sie transformacji wśród krajów Europy Środkowo-Wschodniej. W 2001 r. przyjęto czwarty obszar programowy – „Obywatel w demokratycznym państwie prawa”. Fundacja finansuje swoją działalność z przychodów funduszu wieczystego, którego źródłem są aktywa Polsko-Amerykańskiego Funduszu Przedsiębiorczości. Docelowo kapitał Fundacji ma wynieść ok. 180 mln USD. Dotychczas PAFP przekazał do funduszu wieczystego Fundacji 120 mln USD. Deklaracja zasad i celów Misją Polsko-Amerykańskiej Fundacji Wolności jest działanie na rzecz umacniania demokracji i społeczeństwa obywatelskiego, wyrównywania szans rozwoju indywidualnego i społecznego oraz wspieranie gospodarki rynkowej w Polsce, a także, w dalszej perspektywie i w miarę możliwości, w innych krajach Europy Środkowej i Wschodniej. Działalność swą Fundacja opiera na historycznych osiągnięciach polskiego społeczeństwa w procesie przemian ustrojowych rozpoczętych w roku 1989. Proces ten był od początku konsekwentnie wspierany przez Stany Zjednoczone. Powstanie Fundacji stało się możliwe dzięki wyjątkowym dokonaniom Polsko-Amerykańskiego Funduszu Przedsiębiorczości, pionierskiej inicjatywie Stanów Zjednoczonych, która promowała rozwój przedsiębiorczości w wolnej Polsce wychodząc z założenia, że ludzie, którym stworzy się odpowiednie warunki, zapewni pomoc szkoleniową i wstępny kapitał, mogą odnieść prawdziwy sukces. Polsko-Amerykańska Fundacja Wolności wyznaje tę sama zasadę – że ci, którym stwarza się możliwości, są w stanie pomyślnie kształtować swą przyszłość oraz budować struktury demokratyczne we własnym środowisku. Fundacja będzie oferować granty oraz na inne sposoby wspomagać organizacje pozarządowe i inicjatywy lokalnych społeczności. Wspiera młodych liderów, którzy wkrótce staną przed wyzwaniami nowego stulecia. Działa na rzecz równych szans startu życiowego i zawodowego oraz reform w dziedzinie edukacji, administracji publicznej i służby zdrowia, a także wspiera przemiany systemowe oraz rozwój obsza-

228

rów wymagających szczególnej pomocy, w tym zwłaszcza terenów wiejskich. Fundacja realizuje swoje cele statutowe w sposób elastyczny i otwarty. Rozwija partnerskie stosunki z organizacjami pozarządowymi, zarówno z tymi o utrwalonej pozycji, jak i z nowymi, które wykazują inicjatywę i rokują nadzieje na przyszłość. Sukces Polski w budowie gospodarki rynkowej i demokracji stanowi niezwykle ważne doświadczenie, z którego mogą korzystać inne społeczeństwa wychodzące z systemu komunistycznego. Fundacja rozwija programy mające na celu dzielenie się z krajami Europy Środkowej i Wschodniej doświadczeniami wyniesionymi z ponad dziesięciu lat polskich reform. Pod wspólnym polsko-amerykańskim kierownictwem, Fundacja pragnie promować naczelne wartości wyznawane przez obydwa nasze Narody: demokracje, wolność i poszanowanie praw jednostki. Są to wartości, które łączyły nas przez stulecia i które obecnie łączą Polskę i Stany Zjednoczone jako sojuszników. Inicjatywy w zakresie edukacji
PROGRAM „EDUKACJA W INTERNECIE – POLSKI PORTAL EDUKACYJNY INTERKLASA”

Celem Programu jest stworzenie ogólnopolskiego internetowego portalu umożliwiającego powszechny, łatwy, szybki i tani dostęp polskich szkół, nauczycieli, uczniów, rodziców, organizacji i instytucji oświatowych do różnorodnych zasobów i usług edukacyjnych. Program „Edukacja w Internecie” jest wspólnym przedsięwzięciem Polsko-Amerykańskiej Fundacji Wolności i zainicjowanego przez posłów Sejmowej Komisji Edukacji, Nauki i Młodzieży programu Interklasa, którego Sekretariat prowadzi Fundacja Edukacji Ekonomicznej. Dotacja Fundacji wynosi 245 tys. USD. Realizator Programu: Fundacja Edukacji Ekonomicznej.

229

PROGRAM „KOMPUTER DLA NAUCZYCIELA

Program ma na celu ułatwienie nauczycielom nabycia komputerów przeznaczonych do osobistego użytku w systemie zakupów ratalnych. Program adresowany jest do nauczycieli gimnazjalnych z mniejszych miast oraz wsi, umiejących posługiwać się komputerem lub planujących uczestnictwo w szkoleniach komputerowych. Fundacja pokrywa koszty uzyskania kredytu, czyli opłaca odsetki od uzyskanego kredytu oraz ponosi koszty prowizji. Realizator Programu: Ogólnopolska Fundacja Edukacji Komputerowej
PROGRAM „ENGLISH TEACHING”

Program został zainicjowany z myślą o wsparciu działań na rzecz poprawy stanu nauczania języka angielskiego w ramach wyrównywania szans edukacyjnych dzieci i młodzieży z gmin i miast poniżej 200 tys. mieszkańców. W ramach Programu organizacje pozarządowe, gminy, szkoły i inne instytucje oświatowe ubiegać się o dotacje na projekty inicjatyw związanych z nauką języka angielskiego. Dotacja Fundacji wynosi 240 tys. USD. Realizator Programu: Polska Fundacja Dzieci i Młodzieży
PROGRAM „SZKOLENIA DLA MENEDŻERÓW SŁUŻBY ZDROWIA”

Celem Programu jest podniesienie poziomu wiedzy w zakresie nowoczesnego zarządzania w ochronie zdrowia. Fundacja finansuje 200 stypendiów dla menedżerów opieki zdrowotnej z ośrodków położonych poza aglomeracjami miejskimi. Stypendia przeznaczone są na pokrycie części kosztów studiów podyplomowych w dziedzinie zarządzania opieką zdrowotną. Program obejmuje także dofinansowanie działań. Na rzecz poprawy jakości szkoleń. Dotacja Fundacji wynosi 250 tys. USD Realizator Programu: Stowarzyszenie Menedżerów Opieki Zdrowotnej

230

PROGRAM „SZKOŁA UCZĄCA SIĘ“

Program ma na celu upowszechnianie w polskiej oświacie, podlegającej przemianom systemowym, skutecznego modelu podnoszenia jakości pracy szkoły. Służy temu organizowanie starannie opracowanych cykli szkoleniowych dla zespołów nauczycieli oraz prowadzenie Klubu Szkół Uczących się – sieci współpracujących ze sobą szkół, w których rady pedagogiczne – wykorzystując zdobyte w trakcie szkoleń umiejętności – określają standardy własnej pracy, prowadzą rzetelną ewaluację stosowanej praktyki nauczania i wychowania oraz wymieniają się zdobytymi doświadczeniami. Klub Szkół Uczących się ma stanowić wehikuł upowszechniania dobrej praktyki szkolnej, wspierającym i uzupełniającym reformę oświaty w Polsce. Dotacja Fundacji wynosi 260 tys. USD. Realizator Programu: Centrum Edukacji Obywatelskiej
PROGRAM „EDUKACJA MENEDŻERSKA”

Założenie Programu jest wsparcie edukacji wyższej w dziedzinie ekonomii i zarządzania poprzez programy stypendialne, wydawnictwa, konferencje, konkursy oraz inne inicjatywy na rzecz poprawy dostępności i jakości kształcenia, aby mogło ono sprostać wyzwaniom współczesnej gospodarki rynkowej. Program ten, obejmujący szeroką skalę przedsięwzięć w całości realizuje Fundacja Edukacyjna Przedsiębiorczości, kontynuując działalność zainicjowaną przy udziale Polsko-Amerykańskiego Funduszu Przedsiębiorczości. Program stypendialny adresowany jest przede wszystkim do wyróżniającej się w nauce młodzieży z małych miast i wsi studiującej na kierunkach ekonomicznych wyższych uczelni oraz w szkołach biznesu. Dotacja Fundacji wynosi 350 tys. USD. Realizator Programu: Fundacja Edukacyjna Przedsiębiorczości

231

Rozwój społecznosci lokalnych
PROGRAM „TOWARZSTWO WZAJEMNEJ INFORMACJI“

Celem Programu jest stworzenie powszechnie dostępnego systemu gromadzenia i dystrybucji informacji o i dla organizacji pozarządowych oraz inicjatyw lokalnych (Internet, infolinia, CD-ROM, publikacje itp.). W ramach Programu są również opracowywane opinie i ekspertyzy na tematy istotne z punktu widzenia sektora pozarządowego. Program zakłada współpracę i wspieranie lokalnych organizacji działających na rzecz usprawnienia infrastruktury informacyjnej trzeciego sektora. Dotacja Fundacji wynosi 250 tys. USD. Realizator Programu: Stowarzyszenie Klon / Jawor
PROGRAM „DZIAŁAJ LOKALNIE”

Program ma na celu wspieranie inicjatyw obywatelskich i organizacji pozarządowych działających na rzecz społeczności lokalnych. W ramach programu można ubiegać się o dotacje na takie przedsięwzięcia, które – niezależnie od dziedziny życia społecznego – służyłyby rozwiązywaniu problemów lokalnych i sprzyjały budowaniu trwałych mechanizmów rozwoju. Dotacja Fundacji wynosi 250 tys. USD. Realizator Programu: Akademia Rozwoju Filantropii w Polsce
PROGRAM „ZARZĄDZANIE FINANSAMI ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH“

Program ma służyć poprawie jakości zarządzania finansami organizacji pozarządowych. Zakłada sfinansowanie kosztów opracowania (w formie wydawnictw, publikacji, nośników CD-ROM i prezentacji w Internecie) nowoczesnych, sporządzonych w przystępny sposób poradników finansowych dla osób odpowiadających za stronę finansową organizacji pozarządowych.

232

Dotacja PAFW wynosi 140 tys. USD. Partnerem współfinansującym jest Fundacja Bankowa im. Leopolda Kronenberga, która przeznaczyła na realizację programu 30 tys. USD. Realizator Programu: Fundacja Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego POLSKA FUNDACJA DZIECI I MŁODZIEŻY Fundacja prowadzi Bank Danych o programach prewencyjnorozwojowych zawierających informacje o blisko 100 organizacjach spełniających kryteria Fundacji. Zadaniem Banku jest rozprzestrzenianie sprawdzonych wzorców w całej Polsce, ułatwianie kontaktów oraz wymiana informacji pomiędzy instytucjami, organizacjami czy osobami pracującymi na rzecz dzieci i młodzieży. W Banku Danych mogą znaleźć się organizacje, prowadzące przynajmniej rok systematyczne działania, które: • pomagają dzieciom i młodzieży poznać własne możliwości i uwierzyć w siebie, • uczą tolerancji, uwrażliwiają na problemy innych, • zachęcają do aktywnej obecności we własnym środowisku, • integrują dzieci zdrowe z niepełnosprawnymi, • uczą umiejętności rozwiązywania konfliktów w domu, szkole, grupie rówieśniczej, • propagują zdrowy styl życia, bez narkotyków i alkoholu, • pomagają w zdobywaniu praktycznych umiejętności, • włączają dzieci i młodzież w proces przygotowania, przeprowadzania lub oceny działań, • współuczestniczą w życiu społeczności lokalnej. POLSKO-NIEMIECKA WSPÓŁPRACA MŁODZIEŻY PNWM dofinansowuje spotkania młodzieży na podstawie wniosku przedstawionego wspólnie przez partnerów z Polski i Niemiec. Wszelkie decyzje podejmowane są na podstawie zasad sformułowanych w wytycznych PNWM. Do składania wnio-

233

sków uprawnione są te podmioty (organizacje społeczne, instytucje komunalne, parafie, szkoły itd.) i struktury uznane przez PNWM za instancje centralne, które jako osoby prawne są w stanie ponosić prawną, fachową i pedagogiczną odpowiedzialność za realizację programów. Dofinansowanie nie może być przekazane na konto prywatne. Odbiorca dofinansowania musi gwarantować, że przekazane środki finansowe zostaną wykorzystane zgodnie z celami przedstawionymi we wniosku formalnym, w sposób oszczędny i gospodarny, a także rozliczone zgodnie z obowiązującymi zasadami. W wyjątkowych wypadkach wnioski mogą przedstawiać również struktury nie mające statusu prawnego (np. inicjatywy i grupy nieformalne). Sposób składania wspólnych wniosków . Wniosek należy składać na formularzu przygotowanym przez PNWM. Na każde przedsięwzięcie – takie jak spotkanie młodzieży, wymiana między szkołami, program specjalistyczny – wniosek musi być wypełniony wspólnie i podpisany przez obu partnerów. W sytuacjach wyjątkowych, gdy wspólne przygotowanie nie jest możliwe, niezbędne jest w każdym wypadku dołączenie pełnych danych, odnoszących się do grupy partnerskiej. Brak tych danych uniemożliwia opracowanie wniosku. Przyjęcie grupy partnerskiej i wyjazd do niej stanowią odrębne przedsięwzięcia i z tego względu muszą być na nie złożone odpowiednie wnioski.

Sponsoring i mecenat
Sponsoring wyrósł z mecenatu (twórcą mecenatu uznaje się rzymskiego arystokratę Gaiusa Cilniusa Mecenasa); początki sponsoringu datuje się na lata 20-te XX wieku. Najważniejszą różnicą jest charakter komercyjny sponsoringu, czyli nastawienie na zysk w porównaniu do bezinteresownego wspieranie nauki, kultury, sportu czy innych dziedzin (mecenat). Sponsoring najczęściej jest wykorzystywany w następujących dziedzinach rozrywki i życia społecznego:

234

• sport (sportowcy indywidualni, całe drużyny, imprezy); • kultura i sztuka (muzea, teatry, wystawy, artyści i twórcy, festiwale); • ochrona zdrowia (np. akcje związane z badaniami profilaktycznymi); • sfera społeczna (akcje charytatywne np. dożywianie dzieci); • oświata (wspieranie szkół); • nauka (badania naukowe, konferencje, sympozja); • ekologia (ochrona środowiska naturalnego). Wyróżnia się różne rodzaje sponsoringu, m.in.: • osobowy, instytucjonalny i projektowy (z punktu widzenia podmiotowego); • finansowy, rzeczowy i usługowy (ze względu na charakter świadczenia); • aktywny i pasywny (biorąc pod uwagę aktywność przedsiębiorstwa stającego się sponsorem); • jednorazowy lub długookresowy (ze względu na czas trwania powiązań między podmiotami); • krajowy, zagraniczny, międzynarodowy (zasięg geograficzny przedsięwzięcia). Funkcje sponsoringu mają charakter społeczny i ekonomiczny. Należą do nich m.in. działalność dla dobra społeczeństwa w dziedzinie zdrowia i opieki społecznej, kultury, sztuki, inwestycje w naukę, zasługi w sferze ochrony środowiska i sportu. Dla przedsiębiorstwa istotne jest kształtowanie pozytywnego obrazu firmy; sponsoring powoduje utrzymanie renomy sponsora i zwiększenie popularności, wytworzenie atmosfery sprzyjającej zakupowi wyrobów lub usług (co prowadzi do zwiększenia obrotów). Spełnia funkcję orientacyjną, stabilizacyjną oraz informacyjną. Sponsoring jest umieszczany jako element mieszanki marketingowej o równorzędnej pozycji z reklamą, promocją i public relations (nie zastępuje żadnego); wszystkie środki marketingu-mix stosowane razem przynoszą oczekiwany skutek. Poprzez fakt przyciągnięcia do wydarzenia, widzowie są moty-

235

wowani do zainteresowania firmą jej ofertą i odwrotnie, publiczność imprezy może stać się przyczynkiem do kształtowania grup docelowych. Dla organizacji pozarządowych ważnym źródłem pozyskiwania środków, szczególnie na prestiżowe przedsięwzięcia jest sponsoring. Zarówno jednak w przypadku mecenatu, jak i sponsoringu zawsze należy pamiętać, aby zabezpieczyć się umową prawną. Jest to tzw. umowa sponsorska świadczenia wzajemnego. W takiej umowie strony uzgadniają formę, miejsce i czas trwania reklamy sponsora. Mogą to być napisy reklamowe na odzieży osób uczestniczących w imprezie; reklama na kartach wstępu, plakatach, flagach, środkach transportu; wykorzystanie nazwy sponsorowanej organizacji, osoby czy przedsięwzięcia w postaci oficjalnego tytułu sponsora lub nieoficjalnego informowania w czasie imprezy bądź też udział sponsorowanego w przedsięwzięciach promocyjnych sponsora. Natomiast w odniesieniu do mecenatu umowa określa przeznaczenie środków i formy „odwzajemnienia” się organizacji Mecenasowi.

Podstawowe zasady postępowania w procesie aplikacyjnym
Istnieją dwa praktyczne sposoby podejścia na etapie przygotowywania dokumentacji aplikacyjnej dla projektów organizacji pozarządowych. SPOSÓB PIERWSZY: dotyczy projektów inwestycyjnych „twardych”. I tu możemy zastosować 2 warianty: Wariant I: opracowujemy dokumentację aplikacyjną obejmującą: – dokumentację techniczną, – studium wykonalności, – wniosek aplikacyjny, – postępowanie w zakresie oddziaływania na środowisko, – wymagane załączniki.

236

Wariant II: opracowujemy dokumentację aplikacyjną obejmującą: – program funkcjonalno-użytkowy „zaprojektuj – wybuduj”, – studium wykonalności, – wniosek aplikacyjny, – postępowanie w zakresie oddziaływania na środowisku, – wymagane załączniki. W przypadku wariantu II dokumentacja techniczna opracowywana jest już w ramach budżetu projektu. Ten wariant jest znacznie tańszy i wymaga mniej czasu na zgromadzenie wszystkich wymaganych dokumentów. Mając opracowaną dokumentację aplikacyjną oczekujemy na ogłoszenie naboru projektów przez Instytucję Zarządzającą, a następnie wykonujemy kolejno 5 kroków: KROK 1 – Po ogłoszeniu naboru projektów przez Instytucję Zarządzającą rozpoczynamy proces aplikacyjny, który składa się z czterech części:
KRYTERIA 1. PRESELEKCJA (nie zawsze występuje) 2. OCENA FORMALNA 3. OCENA MERYTORYCZNO-TECHNICZNA 4. WYBÓR PROJEKTÓW Programowe (0/1) Strategiczne (0/1) Formalne (0/1) Dopuszczające (0/1) Merytoryczno-techniczne (punktowe) Strategiczne (0/1)

KROK 2 – Realizacja zadania inwestycyjnego po podpisaniu umowy, aczkolwiek beneficjent końcowy może na własne ryzyko zacząć realizację zadania zaraz po złożeniu wniosku w Instytucji Zarządzającej. Przy zadaniach inwestycyjnych obowiązuje zasada refinansowania wydatków na podstawie przedkładanych wniosków o płatności po wykonaniu poszcze-

237

gólnych etapów, lub w przypadku mniejszych inwestycji po jej całkowitym wykonaniu. KROK 3 – Monitoring i ewaluacja zadania inwestycyjnego. KROK 4 – Rozliczenie zadania inwestycyjnego. KROK 5 – Uzyskiwanie założonych w studiach wykonalności lub planach przedsięwzięć wskaźników produktu, rezultatu i oddziaływania. SPOSÓB DRUGI: dotyczący projektów nieinwestycyjnych „miękkich”. Opracowujemy dokumentację projektową obejmującą: – plan przedsięwzięcia, – kosztorys, – harmonogram, – wniosek aplikacyjny, – wymagane załączniki. Mając opracowaną dokumentację projektową oczekujemy, podobnie jak poprzednio na ogłoszenie naboru projektów przez Instytucję Zarządzającą, a następnie wykonujemy także 5 podobnych kroków: KROK 1 – Po ogłoszeniu naboru projektów przez Instytucję Zarządzającą (lub innego Darczyńcę) rozpoczynamy proces aplikacyjny, który składa się z dwóch części: Część I: ocena formalno-prawna, Część II: ocena merytoryczna. KROK 2 – Po podpisaniu umowy realizujemy projekt. KROK 3 – Prowadzimy monitoring i ewaluację. KROK 4 – Rozliczamy projekt. KROK 5 – Promujemy dorobek projektu. I na koniec tego rozdziału kilka podpowiedzi metodycznych dla osób zajmujących się w organizacjach pozarządowych systemowym pozyskiwaniem funduszy zewnętrznych:

238

• Pamiętać należy, iż pisanie projektów aplikacyjnych jest sztuką, a nie nauką. Oznacza to, iż nie istnieje tylko jeden wzorzec właściwego postępowania. Co bywa skuteczne w przypadku jednej organizacji, nie sprawdza się w innej. Skuteczne pozyskiwanie funduszy ze źródeł zewnętrznych, czyli tzw. fundrasing nie polega tylko na pisaniu projektów, ale na kreowaniu nowej jakości w budowaniu zaplecza finansowego dla przedsięwzięć organizacji pozarządowych. Musimy więc wypracować taktykę postępowania w stosunku do poszczególnych programów i Darczyńców. • Zwycięska taktyka, czyli taka, która zapewnia kolejne pozytywne aplikacje powinna być oparta o: „Dziesięć zasad na drodze do sukcesu w zdobywaniu przez organizacje pozarządowe funduszy ze źródeł zewnętrznych”. Zasada 1: Zasada 2: Zasada 3: Buduj wiarygodność swojej organizacji. Wypracuj strategię pozyskiwania funduszy zewnętrznych. Zbuduj własny bank informacji o programach, funduszach i organizacjach krajowych, które finansują przedsięwzięcia inwestycyjne „twarde” i nieinwestycyjne „miękkie” organizacji pozarządowych. Postaw na zwycięskie pomysły. Bądź kreatywny, szukaj rozwiązań łączących rozwój lokalny z celami projektu. Pisz dobre projekty, łączące twoje cele z oczekiwaniami sponsora. Zapoznaj się z procedurami aplikacyjnymi programów i organizacji, do których składasz wnioski, by nie popełniać błędów proceduralnych. Zarządzaj procesem składania wniosków – począwszy od wyboru sponsora, poprzez interpersonalne kontakty z jego biurem, aż do momentu

Zasada 4: Zasada 5: Zasada 6: Zasada 7:

Zasada 8:

239

podjęcia decyzji „tak” lub „nie” dla złożonego projektu. Zasada 9: Umiej wykorzystać sukces – podziękuj, podtrzymuj kontakt, wracaj.

Zasada 10: Umiej przyjąć porażkę – przeanalizuj jej przyczyny, nie obrażaj się, skorzystaj z następnej szansy. • Konstatacja, jaka musi dotyczyć każdego „produktu, który chcemy sprzedać”. Dobry projekt na sprzedaż musi być: 1. Konkretny – wiadomo, jakich działań dotyczy oraz ile będzie kosztował. 2. Ważny – dla organizacji pozarządowych i dla rozwiązania problemu, jeśli będzie miał długofalowe oddziaływanie, tym lepiej. 3. Skuteczny – przynosi wymierny efekt w postaci uzyskania założonych wskaźników produktu, rezultatu, oddziaływania i wzmacnia organizacyjnie i ekonomicznie organizację pozarządową. 4. Realistyczny – zaproponowane działania są wykonalne, a cele osiągalne. 5. Na czasie – odnosi się do pilnych, aktualnych problemów i potrzeb. 6. Odpowiednio zaadresowany – pasuje do obszaru zainteresowań programami lub Darczyńcami. 7. Wyważony – skala działań jest dostosowana do możliwości organizacyjnych organizacji pozarządowej i możliwości finansowych programu lub Darczyńcy (w innym przypadku koszty danych działań należy rozbić na kilka projektów). Metody postępowania organizacji pozarządowej po przygotowaniu projektu przedsięwzięcia: W większości przypadków danego wniosku nie składamy tylko u jednego donatora. Budżety projektów są bowiem przeważnie niemożliwe do sfinansowania z jednego źródła. Wybieramy więc kilka potencjalnych programów oraz darczyńców i rozpoczynamy

240

działania, których celem jest pozyskanie określonych w budżecie środków. Metodyka postępowania może być różna, w zależności od rangi projektu, naszego rozpoznania rynku krajowego donatorów, wiarygodności organizacji pozarządowej czy wreszcie autorytetu osobistego i stylu działania osób, które reprezentują organizację. Obejmuje ona 4 podstawowe metody: Metoda pierwsza – bezzwłocznie aplikować, wnioski o niewielkie sumy do wybranych programów fundacji, czy instytucji lokalnych należy wysyłać zaraz po napisaniu. Aplikowanie do takich donatorów, nawet o małe kwoty, bywa bardzo pomocne w pozyskiwaniu środków od dużych organizacji. Ważniejsze od wysokości dotacji staje się sam fakt wspierania przez lokalne źródła finansowania. Podnosi to wiarygodność organizacji, jako organizacji znanej, lubianej i popieranej w środowisku jej działania. Metoda druga – podejście dywanowe, wniosek składamy do wszystkich organizacji i programów, które mogą być potencjalnymi sponsorami. Mocną stroną tego podejścia jest fakt, iż prośba o wsparcie dociera jednocześnie do np. 15 donatorów, którzy mają teraz wolna rękę w decydowaniu, czy zechcą się zaangażować, czy nie. Metoda trzecia – podejście etapowe, polega ono na tym, iż rozpoczynamy proces zdobywania środków od najbogatszych i najbardziej pewnych źródeł na liście zidentyfikowanych donatorów. Uzyskanie na początek dużej dotacji ułatwi nam pozyskanie pozostałych środków. Metoda czwarta – podejścia opóźnione, polega na wysłaniu ogólnych informacji o projekcie, z prośbą o wyznaczenie terminu spotkania, w trakcie którego zaprezentowany zostanie projekt i wynegocjowane warunki wsparcia ze strony organizacji lub darczyńcy. Podejście to zdaje świetnie egzamin, ale tylko w przypadku, kiedy organizacja dobrze zna sponsora i nie jest to pierwszy, wspólnie realizowany projekt.

241

W przypadku dużych, uznanych przedsięwzięć, realizowanych z odpowiednim wyprzedzeniem czasowym, należy stosować wszystkie cztery metody. W przypadku nowych projektów najskuteczniejsze jest połączenie metody pierwszej z drugą lub trzecią. Pamiętać należy, że im więcej pieniędzy pozyskamy, tym łatwiej będzie nam zdobywać nowe środki, zgodnie z „efektem dźwigni”. Polega on na takim wykorzystaniu już otrzymanej dotacji, by dzięki niej uzyskać kolejne środki. Jest to sytuacja mile widziana przez wielu donatorów i co najważniejsze – buduje wiarygodność i prestiż naszej organizacji pozarządowej. Te metody mają oczywiście głównie zastosowanie w przypadku małych projektów inwestycyjnych „twardych” i projektów nieinwestycyjnych „miękkich”. W przypadku dużych inwestycji przeważnie decydujemy się na aplikowanie do jednego lub dwóch funduszy.

MARIUSZ MIELCZAREK

Europejskie źródła finansowania
NGOs
W części tej zaprezentowano informacje na temat programów stworzonych przez Komisję Europejską, a służących realizacji polityki UE w danym obszarze, np. edukacji, kultury, mediów, młodzieży, zdrowia itd. Programy te są dostępne na „poziomie unijnym”, co oznacza, że ich zarządzanie i wdrażane jest prowadzone bezpośrednio przez Komisję Europejską lub którąś z jej agnacji wykonawczych. Jak dotychczas, sięganie po fundusze europejskie bezpośrednio w Brukseli nie jest zbyt popularne wśród polskich organizacji pozarządowych. Z wyników badań ankietowych1 oraz bezpośrednich rozmów z pracownikami tych instytucji wynika, że wpływ na taki stan rzeczy ma kilka czynników, m.in. brak doświadczenia w kontaktach międzynarodowych, brak kompleksowej i rzetelnej informacji o samych programach, a także słaba znajomość języków obcych. Poza tym często napotykaną barierą jest wymóg posiadania wkładu własnego do projektu. Co ciekawe, respondenci wskazywali również, że elementem zniechęcającym mogą być „łatwiejsze” do zdobycia fundusze strukturalne, dostępne w kraju, często tuż „za rogiem” w Urzędzie Marszałkowskim, czy Wojewódzkim Urzędzie Pracy. To zrozumiale. Podobnie było do niedawna w wielu regionach Hiszpanii czy Włoch, które
1

Badanie ankietowe przeprowadzone przez RBWŁ w Brukseli wśród organizacji pozarządowych z Województwa Łódzkiego.

243

hojnie korzystały z funduszy strukturalnych. Zainteresowanie programami wspólnotowymi było tam bardzo niskie jeszcze do 2007 r. W obecnej perspektywie, kiedy większości z tych regionów „wypadła” z tzw. celu 1 polityki regionalnej i z regionów konwergencji2 stały się regionami celu konkurencyjność, ilość aplikacji do programów wspólnotowych z tych regionów wzrosła gwałtownie. Głównym motorem tej zmiany jest ambicja władz regionalnych i instytucji pozarządowych, aby skuteczne zrównoważyć ograniczenie dostępu do środków strukturalnych poprzez środki z innych źródeł. Czy nas w Polsce czeka podobna ewolucja? Niewątpliwie korzystniej dla polskich organizacji pozarządowych byłoby zwiększenie udziału w projektach międzynarodowych już w obecnej perspektywie finansowej UE (2007–2013), tak aby mogły one szybko stać się dobrze przygotowanymi beneficjentami tych funduszy i skutecznie konkurować o ciekawe, duże projekty w nowym okresie programowania. Przewodnik ma w tym pomóc. Prezentowane tu programy nie wyczerpują oczywiście listy inicjatyw Komisji, w ramach których o dofinansowanie mogą ubiegać się organizacje pozarządowe. Autor starał się wybrać te programy, które wydają się najciekawsze i najłatwiej dostępne z punktu widzenia polskiej organizacji pozarządowej. Oprócz przedstawienia źródeł finansowania, w dalszej części rozdziału sporo miejsca poświęcono na praktyczne porady, które mogą mieć kluczowe znaczenie przy ubieganiu się o środki z programów UE. W ostatnim podrozdziale znajdą Państwo przykłady dobrych praktyk, projektów zrealizowanych przez NGOs z innych krajów Unii Europejskiej.

2

Cel Konwergencja polityki regionalnej obejmuje regiony, których PKB na mieszkańca nie przekracza 75% średniej dla całej UE.

244

Programy UE w których beneficjentami mogą być NGOs
Budżet Unii Europejskiej na lata 2007–2013 wynosi 864.3 mld euro. Jest w nim wiele pozycji, które z punktu widzenia organizacji pozarządowych mogą być bardzo interesujące. Wspierają one bowiem kulturę, media, edukację, młodzież oraz społeczeństwo obywatelskie. Instrumentem realizacji budżetu UE są programy łączące polityczne cele Unii z finansowym wsparciem ich realizacji. Każdy program ma określone cele, czas trwania i budżet. Poniżej znajduje się opis najważniejszych programów oraz inicjatyw Unii Europejskiej, w których beneficjentami mogą być organizacje pozarządowe.
PROGRAM UCZENIE SIĘ PRZEZ CAŁE ŻYCIE (2007–2013)

Program, poprzez promocję i zachęcanie do uczenia się przez całe życie, ma przyczynić się do rozwoju Wspólnoty Europejskiej jako społeczeństwa opartego na wiedzy, charakteryzującego się trwałym rozwojem gospodarczym, licznymi i dobrej jakości miejscami pracy oraz spójnością społeczną przy jednoczesnym zapewnieniu należytej ochrony środowiska naturalnego dla przyszłych pokoleń. Program ma w szczególności sprzyjać wymianie, współpracy i mobilności pomiędzy systemami edukacji i szkoleń w obrębie UE. Obejmuje on wszystkie rodzaje i poziomy edukacji oraz kształcenia i szkolenia zawodowego. Struktura Program składa się z programów sektorowych, programu międzysektorowego i programu Jean Monnet.
PROGRAMY SEKTOROWE:

• Program Comenius – odpowiada na potrzeby dydaktyczne osób korzystających z edukacji na poziomie przedszkolnym i szkolnym do końca szkoły średniej, a także instytucji i organizacji zapewniających kształcenie w tym zakresie;

245

• Program Erasmus – odpowiada na potrzeby dydaktyczne osób korzystających z edukacji na poziomie studiów wyższych, osób korzystających ze szkoleń i kształcenia zawodowego na poziomie studiów wyższych, bez względu na długość kursu lub kwalifikacje tych osób (w tym uwzględnia się studia doktoranckie), a także na potrzeby instytucji i organizacji zapewniających lub ułatwiających edukację i szkolenia w tym zakresie; • Program Leonardo da Vinci – odpowiada na potrzeby dydaktyczne osób korzystających ze szkolenia i kształcenia zawodowego (poza szkoleniem i kształceniem zawodowym na poziomie studiów wyższych), a także na potrzeby instytucji i organizacji zapewniających bądź ułatwiających kształcenie i szkolenie w tym zakresie; • Program Grundtvig – odpowiada na potrzeby dydaktyczne osób korzystających z wszelkich form kształcenia dorosłych, a także na potrzeby instytucji i organizacji zapewniających bądź ułatwiających kształcenie w tym zakresie. Program międzysektorowy obejmuje cztery działania: • współpracę strategiczną i innowacje w dziedzinie uczenia się przez całe życie, • propagowanie nauki języków obcych, • rozwijanie innowacyjnych treści, usług, metodologii uczenia i praktyk opartych na technologiach informacyjno-komunikacyjnych opracowanych na potrzeby uczenia się przez całe życie, • upowszechnianie i wykorzystywanie wyników działań wspieranych w ramach programu oraz poprzednich programów związanych z tą dziedziną, jak również wymianę dobrych praktyk. Program Jean Monnet wspiera instytucje i działania w dziedzinie integracji europejskiej. Obejmuje trzy działania kluczowe: • wsparcie dla projektów uniwersyteckich dotyczących integracji europejskiej (Akcja Jean Monnet),

246

• wsparcie dla sześciu instytucji akademickich zajmujących się sprawami integracji europejskiej, • wsparcie europejskich stowarzyszeń działających w dziedzinie edukacji i szkoleń. Typy działań • mobilność osób biorących udział w procesie uczenia się przez całe życie; • partnerstwa dwustronne i wielostronne; • projekty wielostronne opracowane specjalnie w celu promowania jakości w systemach edukacji i szkoleń poprzez międzynarodową wymianę innowacji; • projekty jednostronne i krajowe; wielostronne projekty oraz sieci; • obserwacja i analiza polityk oraz systemów w dziedzinie uczenia się przez całe życie, tworzenie i regularne udoskonalanie materiałów naukowych i informacyjnych, w tym: ekspertyz, danych statystycznych, analiz i wskaźników, działań zmierzających do zapewnienia przejrzystości i uznawania kwalifikacji oraz wcześniejszych okresów nauki, a także działań zmierzających do zapewniania jakości kształcenia; • dotacje na niektóre wydatki operacyjne i administracyjne ponoszone przez instytucje i stowarzyszenia działające w dziedzinie objętej programem; • inne inicjatywy promujące cele programu. Działania te mogą być realizowane poprzez zaproszenia do składania wniosków, ogłaszanie przetargów lub też mogą być realizowane bezpośrednio przez Komisję. Poziom dofinansowania Wkład finansowy Komisji wynosi zwykle ok. 75%. Beneficjenci Wśród beneficjentów programu wymienione są m.in.: instytucje lub organizacje zapewniające możliwości kształcenia przewi-

247

dzianego przez program; podmioty świadczące usługi doradztwa zawodowego i poradnictwa dotyczące dowolnego aspektu uczenia się przez całe życie; stowarzyszenia działające w dziedzinie uczenia się przez całe życie, w tym stowarzyszenia studentów, praktykantów, uczniów, nauczycieli, rodziców i uczniów dorosłych oraz inne organizacje pozarządowe. Kwalifikują się: państwa członkowskie UE; państwa należące do EOG: Norwegia, Islandia i Liechtenstein; państwa ubiegające się o członkostwo w UE; państwa Bałkanów Zachodnich oraz Szwajcaria. Uczestnictwo w pierwszym działaniu kluczowym w ramach programu Jean Monnet jest również dostępne dla szkół wyższych z państw trzecich. Nabory wniosków Ogłoszenie o naborach wniosków dla całego programu publikowane jest na stronach instytucji zaangażowanych we wdrażanie programu zazwyczaj raz do roku. Znajdują się w nim wskazówki dotyczące przygotowania i zgłoszenia wniosku, priorytety tematyczne, warunki dofinansowania, terminy poszczególnych konkursów. Ogłoszenie publikowane jest w oficjalnych językach UE. Zarządzanie programem Zarządzanie programem zostało podzielone między: Dyrekcję Generalną ds. Edukacji i Kultury, Agencję Wykonawczą ds. Edukacji, Kultury i Sektora Audiowizualnego i narodowe agencje programu (jedna lub więcej w każdym uczestniczącym kraju). Zadaniem Dyrekcji Generalnej ds. Edukacji Kultury jest zapewnienie skutecznej realizacji wspólnotowych działań prowadzonych w programie. Agencja Wykonawcza prowadzi scentralizowane działania programu w obszarze edukacji, szkoleń, aktywnego obywatelstwa, młodzieży, kultury i audiowizualnym: ogłasza konkursy, dokonuje selekcji wniosków, podpisuje umowy, monitoruje projekty, utrzymuje kontakt z beneficjentami. Narodowe agencje pełnią bardzo ważną rolę w realizacji programu, szcze-

248

gólnie w przypadku działań zdecentralizowanych: dostarczają one informacji, promują program, zbierają i oceniają wnioski, podejmują decyzje o przyznaniu grantu, podpisują umowy, monitorują i wspierają beneficjentów, rozpowszechniają efekty działań oraz informują Komisję o wpływie programu na ich kraje. Zarządzanie scentralizowane (Agencja Wykonawcza): ok. 20% funduszy w ramach programu przeznaczonych jest na następujące typy działań (nie wszystkie są dostępne w każdej części programu): • projekty wielostronne, • wielostronne sieci, • projekty jednostronne i krajowe: – obserwacja i analiza, – granty operacyjne, – środki towarzyszące. Zarządzanie zdecentralizowane – narodowe agencje: • mobilność, • partnerstwa dwu- i wielostronne, • projekty wielostronne (tylko niektóre typy projektów Leonardo da Vinci Transfer Innowacji.
PROGRAM KULTURA 2007–2013

Ogólnym celem Programu jest wzmocnienie wspólnej dla Europejczyków przestrzeni kulturowej, opartej na wspólnym dziedzictwie kulturowym oraz rozwój współpracy pomiędzy twórcami, uczestnikami życia kulturalnego oraz instytucjami kulturalnymi krajów uczestniczących w programie. Program koncentruje się na trzech celach szczegółowych: • wspieraniu ponadnarodowej mobilności osób pracujących w sektorze kultury, • wspieraniu ponadnarodowego obiegu dzieł oraz wyrobów artystycznych i kulturalnych, • promowaniu dialogu między kulturami.

249

Struktura
CZĘŚĆ 1. WSPIERANIE PROJEKTÓW W ZAKRESIE KULTURY

Organizacje działające w dziedzinie kultury otrzymują wsparcie na projekty współpracy ponad granicami oraz na tworzenie i realizację działań kulturalnych i artystycznych. W tej części nacisk położono na pomoc w nawiązywaniu współpracy przez takie organizacje uczestniczące w programie Kultura jak: teatry, muzea, stowarzyszenia zawodowe, centra badawcze, wyższe uczelnie, instytuty kultury i organy władzy publicznej z różnych krajów. Dzięki wspólnemu działaniu różne sektory mogą rozwijać swą działalność kulturalną i artystyczną ponad granicami krajów.
Część 1.1. Wieloletnie projekty współpracy

Celem działań w pierwszej kategorii jest ułatwianie nawiązywania wieloletnich, międzynarodowych kontaktów w dziedzinie kultury, przez zachęcanie co najmniej sześciu organizatorów działalności kulturalnej z co najmniej sześciu kwalifikujących się krajów do współpracy i działań, zarówno sektorowych, jak i międzysektorowych, mających rozwijać wspólną działalność kulturalną, w okresie od trzech do pięciu lat. Na ten cel przeznaczone są środki w wysokości minimalnie 200 tys. i maksymalnie 500 tys. euro rocznie, ale wsparcie UE ogranicza się do maksymalnie 50% całkowitych kwalifikujących się kosztów. Środki te mają pomóc w zaplanowaniu lub rozszerzeniu zasięgu geograficznego danego projektu i stworzyć warunki dla jego kontynuacji po zakończeniu okresu finansowania.
Część 1.2.1. Projekty współpracy (trwające maksymalnie 24 miesiące)

Kategoria ta obejmuje działania prowadzone zarówno w poszczególnych sektorach gospodarki, jaki ponadsektorowo, przez co najmniej trzech organizatorów działalności kulturalnej z co najmniej trzech kwalifikujących się krajów przez okres maksymal-

250

nie dwóch lat. Specjalną uwagę poświęcono działaniom,w których poszukiwane są środki umożliwiające wieloletnią współpracę. Na ten cel przeznaczono fundusze w wysokości od 50 tys. do 200 tys. euro, ale wsparcie udzielane przez UE ogranicza się do maksymalnie 50% całkowitych kwalifikujących się kosztów.
Część 1.2.2. Projekty tłumaczeń literackich (trwające maksymalnie 24 miesiące)

Kategoria ta obejmuje wspieranie projektów tłumaczeniowych. Wsparcie UE dla tłumaczeń literackich ma na celu poszerzenie wiedzy na temat literatury i dziedzictwa literackiego Europejczyków przez promowanie przepływu dzieł literackich między krajami. Wydawnictwa mogą ubiegać się o dotacje na tłumaczenia dzieł literackich z jednego języka europejskiego na inny język europejski oraz na publikację dzieł literackich. Na ten cel przeznaczono dofinansowanie w wysokości od 2 tys. do 60 tys. euro, ale wsparcie udzielane przez UE ogranicza się do maksymalnie 50% całkowitych kwalifikujących się kosztów.
Część 1.3. Projekty współpracy z krajami trzecimi (trwające maksymalnie 24 miesiące)

Kategoria ta obejmuje wsparcie dla projektów wymiany kulturalnej między krajami uczestniczącymi w programie i krajami trzecimi,które zawarły z UE porozumienia o stowarzyszeniu lub współpracy, pod warunkiem że porozumienia o współpracy zawierają klauzulę dotyczącą kultury. W każdym roku wybierany jest jeden kraj lub większa liczba krajów trzecich na dany rok. Lista wybranych krajów ogłaszana jest na stronie internetowej Agencji, przed upływem terminu składania wniosków. Proponowane działania muszą prowadzić do nawiązania współpracy międzynarodowej o określonym wymiarze. W projektach współpracy powinno uczestniczyć co najmniej trzech organizatorów działalności kulturalnej z co najmniej trzech kwalifi-

251

kujących się krajów, współpracujących w dziedzinie kultury z co najmniej jedną organizacją z wybranego kraju trzeciego i/lub projekty powinny dotyczyć działalności kulturalnej prowadzonej w wybranym kraju trzecim. Na ten cel przeznaczono dofinansowanie w kwocie od 50 tys. do 200 tys. euro, ale wsparcie udzielane przez UE wyniesie maksymalnie 50% całkowitych kwalifikujących się kosztów.
CZĘŚĆ 2. WSPIERANIE PODMIOTÓW DZIAŁAJĄCYCH NA SZCZEBLU EUROPEJSKIM W DZIEDZINIE KULTURY

Organizacje kulturalne, działające lub zamierzające podjąć działalność w dziedzinie kultury na poziomie europejskim, mogą otrzymać dotację na pokrycie kosztów operacyjnych. Ta część programu odnosi się do organizacji promujących poczucie wspólnych doświadczeń kulturowych o prawdziwie europejskim wymiarze. W tej części przyznawane są dotacje na dofinansowanie kosztów operacyjnych ponoszonych przez beneficjentów z tytułu prowadzenia działalności o trwałym charakterze. Jest to zasadnicza różnica w porównaniu z innymi dotacjami przyznawanymi w pozostałych częściach programu. Kategorie organizacji, które kwalifikują się do otrzymania dotacji w tej części: • ambasadorowie, • sieci propagatorów, • festiwale, • struktury wsparcia politycznego dla planu działań na rzecz kultury, podzielone na dwie podkategorie: – platformy dialogu strukturalnego, – grupy zajmujące się analizą polityki. Poziom dofinansowania Maksymalna wysokość dostępnej dotacji zależy od kategorii składanego wniosku, ale wsparcie UE nie może przekroczyć 80% całkowitych kwalifikujących się kosztów.

252

Typy działań Program Kultura wspiera projekty, organizacje oraz działania promocyjne i badawcze we wszystkich sektorach kultury, z wyjątkiem sektora audiowizualnego, który objęto oddzielnym programem pod nazwą MEDIA.BENEFICJENCI Kwalifikujący się wnioskodawcy muszą spełniać następujące warunki: • być publiczną lub prywatną organizacją posiadającą status prawny, której podstawowa działalność należy do sfery kultury (sektor kulturalny i twórczy), • ich siedziba, wpisana do rejestru, znajduje się w jednym z kwalifikujących się krajów. Organizatorzy działalności kulturalnej, w tym również przedsiębiorstwa kulturalne, mogą uczestniczyć w programie Kultura pod warunkiem, że ich działalność w tej dziedzinie nie jest zorientowana na osiągnięcie zysku. Osoby fizyczne nie mogą składać wniosków o dotację w tym programie. Kwalifikują się: państwa członkowskie UE; kraje należące do EOG: Islandia, Liechtenstein, Norwegia;kraje kandydujące do członkostwa w UE oraz kraje regionu Bałkanów Zachodnich. Zarządzanie programem Za program odpowiada Dyrekcja Generalna ds. Edukacji i Kultury, która bezpośrednio zarządzania niektórymi jego działaniami (część 1.3). Pozostałe działania są zarządzane przez Agencję Wykonawczą ds. Edukacji, Kultury i Sektora Audiowizualnego, która podlega kontroli Dyrekcji. Wdrażanie programu jest scentralizowane, lecz ważną rolę pełnią w tym procesie punkty kontaktowe ds. kultury, działające w poszczególnych krajach, do których aplikujący mogą się zwracać o wyjaśnienia, wytyczne i pomoc przy przygotowaniu wniosku. Punkty zajmują się promowaniem programu, rozpowszechnianiem informacji na temat prowadzonych w jego ramach działań i możliwości uzyskania finansowania.

253

PROGRAM EUROPA DLA OBYWATELI 2007–2013

Celem programu jest: • stworzenie obywatelom możliwości współpracy i uczestnictwa w budowaniu coraz bliższej, demokratycznej i otwartej na świat Europy, • Europa zjednoczona w swojej różnorodności kulturowej i przez nią wzbogacana, co pomoże rozwijać obywatelstwo Unii Europejskiej, • rozwój poczucia tożsamości europejskiej opartej na wspólnych wartościach, historii i kulturze, • umacnianie poczucia odpowiedzialności za Unię Europejską wśród jej obywateli, • pogłębianie tolerancji i wzajemnego zrozumienia między obywatelami Europy, którzy – szanując i promując różnorodność kulturową i językową – wnoszą wkład w dialog międzykulturowy. Niektóre tematy, mające szczególne znaczenie dla rozwoju aktywnego obywatelstwa europejskiego, są w programie traktowane priorytetowo. Część tych tematów odnosi się do całego okresu trwania programu, natomiast nowe lub bardzo specyficzne tematy mogą być ustalone jak coroczne priorytety istotne dla programu, obowiązujące przez ograniczony czas. W programie priorytetowo traktuje się następujące tematy: • przyszłość Unii Europejskiej i jej wartości podstawowe, • aktywne obywatelstwo europejskie: partycypacja i demokracja w Europie, • dialog międzykulturowy, • jakość życia ludzi w Europie: zatrudnienie, spójność społeczna i zrównoważony rozwój, • skutki polityki UE dla społeczeństw. Struktura DZIAŁANIE 1. Aktywni obywatele dla Europy – ukierunkowane jest specjalnie na udział obywateli:

254

• Poddziałanie 1.1. Partnerstwo miast, • Poddziałanie 1.2. Projekty obywatelskie i środki wsparcia. DZIAŁANIE 2. Aktywne społeczeństwo obywatelskie w Europie skierowane jest do organizacji społeczeństwa obywatelskiego i zespołów ekspertów, otrzymujących wsparcie strukturalne na podstawie programu prac (dotacje operacyjne) lub wsparcie dla projektów ponadnarodowych (dotacje na działania): • Poddziałanie 2.1. Wsparcie strukturalne dla organizacji badających „europejski porządek publiczny” (zespołów ekspertów), • Poddziałanie 2.2. Wsparcie strukturalne dla organizacji społeczeństwa obywatelskiego na poziomie europejskim, • Poddziałanie 2.3. Wsparcie dla projektów inicjowanych przez organizacje społeczeństwa obywatelskiego. DZIAŁANIE 3. Razem dla Europy – jego celem jest pogłębianie koncepcji „aktywnego obywatelstwa europejskiego” oraz szerzenie wiedzy o niej w całej Europie (działanie to zainicjuje i przeprowadzi Komisja Europejska): wydarzenia o szerokim oddźwięku publicznym; badania; narzędzia informowania i rozpowszechniania informacji. DZIAŁANIE 4. Aktywna pamięć europejska – jego celem jest ochrona najważniejszych obiektów i zbiorów archiwalnych dotyczących przesiedleń oraz upamiętnienie ofiar nazizmu i stalinizmu. Typy działań • dotacje dla projektów (np. wsparcie projektu zainicjowanego przez organizacje społeczeństwa obywatelskiego w ramach działania 2.3), • dotacje dla budżetu operacyjnego jednostki promującej aktywne obywatelstwo europejskie (np. wsparcie organizacji pozarządowej w ramach działania 2.2).

255

Beneficjenci W programie mogą wziąć udział wszystkie zainteresowane strony, promujące aktywne obywatelstwo europejskie, m.in.: władze i organizacje lokalne, organizacje badające „europejski porządek publiczny”, grupy obywateli, organizacje społeczeństwa obywatelskiego, organizacje pozarządowe, związki zawodowe, instytucje edukacyjne, organizacje wolontariackie, organizacje działające w dziedzinie sportu amatorskiego itp. Kwalifikują się: państwa członkowskie UE; kraje należące do EOG: Islandia, Liechtenstein, Norwegia;kraje kandydujące do UE oraz kraje regionu Bałkanów Zachodnich. Nabory wniosków Konkursy ogłaszane są na podstawie rocznych planów prac. Zarządzanie programem Nadzór nad programem prowadzi Dyrekcja Generalna Komisji Europejskiej ds. Edukacji i Kultury. Agencja Wykonawcza ds. Edukacji, Kultury i Sektora Audiowizualnego jest odpowiedzialna za wdrażanie większości jego działań. Państwa członkowskie UE uczestniczą we wdrażaniu programu za pośrednictwem Komitetu Programowego. Działania szczególnie ciekawe dla organizacji pozarządowych to: DZIAŁANIE 2. Aktywne społeczeństwo obywatelskie w Europie • Poddziałanie 2.1. Wsparcie strukturalne dla organizacji badających europejski porządek publiczny (zespołów ekspertów), • Poddziałanie 2.2. Wsparcie strukturalne dla organizacji społeczeństwa. W obu poddziałaniach przewiduje się przyznawanie rocznych dotacji operacyjnych dla organizacji realizujących cele ogólno-

256

europejskie. Dotacje zapewniają wsparcie finansowe obejmujące koszty niezbędne do prawidłowej realizacji normalnych i ciągłych działań wybranej organizacji. Koszty te obejmują w szczególności: koszty pracownicze, koszty ogólnego zarządu (czynsze i opłaty za nieruchomości, urządzenia, materiały biurowe, koszty telekomunikacyjne, opłaty pocztowe itp.), koszty spotkań wewnętrznych, koszty publikacji, koszty informacji i rozpowszechniania informacji, a także koszty bezpośrednio związane z programem pracy organizacji. Możliwe jest także zawarcie wieloletnich umów o partnerstwie w celu usprawnienia planowania długoterminowego i zapewnienia większego bezpieczeństwa finansowego organizacjom. Beneficjenci: niezależne organizacje non-profit, posiadające status i osobowość prawną, działające w dziedzinie obywatelstwa europejskiego, co jest wyraźnie opisane w statucie organizacji, i prowadzące większość swoich działań w kwalifikujących się państwach. DZIAŁANIE 2. Aktywne społeczeństwo obywatelskie w Europie • Poddziałanie 2.1. Organizacje prowadzące badania europejskiej polityki publicznej (niezależne ośrodki badawcze), • Poddziałanie 2.2. Organizacje społeczeństwa obywatelskiego promujące obywatelstwo europejskie. Nie kwalifikują się prywatni, indywidualni wykonawcy, uniwersytety,„Domy Europejskie” czy urzędy publiczne (krajowe, regionalne lub lokalne), • Poddziałanie 2.3. Wsparcie dla projektów inicjowanych przez organizacje społeczeństwa obywatelskiego. Poddziałanie ma na celu wspieranie konkretnych projektów organizacji społeczeństwa obywatelskiego z krajów uczestniczących w programie. Mogą brać w nim udział różne organizacje działające na szczeblu lokalnym, regionalnym, krajowym lub europejskim. Projekty powinny przyczyniać się do poszerzania wiedzy na temat wspólnego interesu europejskiego oraz możliwości szuka-

257

nia konkretnych rozwiązań poprzez współpracę lub koordynację na poziomie europejskim. Projekt inicjowany przez organizację społeczeństwa obywatelskiego powinien odpowiadać co najmniej jednemu z poniższych opisów:
Działanie

Partnerzy powinni wspólnie planować, wdrażać i wykorzystywać wyniki działania zgodnie z celami, priorytetami i horyzontalnymi zagadnieniami programu. Działanie może przybierać różne formy, np. seminariów, warsztatów tematycznych, produkcji i rozpowszechniania publikacji, kampanii informacyjnych, warsztatów artystycznych, działań w dziedzinie sportu amatorskiego, seminariów szkoleniowych, posiedzeń, wystaw, projektów obywatelskich itp.
Debata

Projekt powinien polegać na pobudzaniu i organizowaniu debaty dotyczącej celów, priorytetów i zagadnień horyzontalnych programu. Konieczny jest udział członków organizacji wdrażających projekt, innych organizacji społeczeństwa obywatelskiego, innych rodzajów organizacji, instytucji lub decydentów, obywateli europejskich itp.
Refleksja

Projekt powinien polegać na organizowaniu, podtrzymywaniu i systematyzowaniu refleksji nad wartościami europejskimi, obywatelstwem europejskim i demokracją, w której wzięłyby udział wszelkiego rodzaju organizacji społeczeństwa obywatelskiego, jak również eksperci, decydenci, obywatele itp. Szczególną uwagę należy zwrócić na odzwierciedlenie kulturowej i duchowej różnorodności Europy. Przykładowo, projekt może polegać na zorganizowaniu sympozjum, poprzedzonego sondażem opinii publicznej, którego wyniki zostałyby następnie opublikowane w mediach.

258

Tworzenie sieci

Celem projektu powinno być przygotowanie lub zachęta do tworzenia trwałych sieci organizacji działających w danej dziedzinie. Tworzenie sieci powinno prowadzić do aktywnej współpracy, łączenia i systematyzowania różnych elementów opisanych powyżej.
Beneficjenci

Organizacje nienastawione na zysk, posiadające status prawny (osobowość prawną), zarejestrowane w kraju uczestniczącym w programie. Wnioskodawcami mogą być np.: organizacje pozarządowe, platformy, sieci, stowarzyszenia i federacje, zespoły ekspertów, związki zawodowe, instytucje edukacyjne, organizacje religijne, organizacje działające w dziedzinie wolontariatu i sportu amatorskiego itp. Projekty muszą opierać się na partnerstwie ponadnarodowym, od etapu planowania po wdrożenie i działania uzupełniające. W każdym projekcie musi uczestniczyć organizacja składająca wniosek i co najmniej jedna organizacja partnerska z innego kraju uczestniczącego, która musi spełniać takie same kryteria kwalifikowalności jak organizacja składając wniosek. Co najmniej jeden z tych krajów musi być państwem członkowskim Unii Europejskiej. Projekt musi się rozpocząć między 1 sierpnia a 1 grudnia roku, w którym złożono wniosek. Projekt musi zakończyć się nie później niż 31 lipca następnego roku. Maksymalny czas trwania projektów wynosi 12 miesięcy. Kwalifikują się jedynie wnioski o dotację w wysokości co najmniej 7 tys. euro. Kwota dotacji nie może przekroczyć maksymalnej stawki wynoszącej 60% kwalifikowalnych kosztów danego działania. Maksymalna wysokość dotacji wynosi 55 tys. euro. Termin składania wniosków: 15 lutego każdego roku. DZIAŁANIE 4. Aktywna pamięć europejska Działanie ma dwa cele: wspieranie działań, debaty i refleksji związanych z obywatelstwem europejskim i demokracją, wspól-

259

nymi wartościami, wspólną historią i kulturą oraz przybliżanie Europy obywatelom poprzez propagowanie europejskich wartości i osiągnięć, z zachowaniem pamięci o jej historii. W działaniu tym wspierane będą: • projekty wiążące się z ochroną głównych obiektów i miejsc pamięci związanych z masowymi przesiedleniami, byłych obozów koncentracyjnych i innych nazistowskich miejsc męczeństwa i eksterminacji ludności, jak również archiwów zawierających dokumentację tych wydarzeń, projekty na rzecz zachowania pamięci o ofiarach, a także o osobach, które w skrajnie trudnych warunkach ratowały innych przed holokaustem; • projekty związane z upamiętnieniem ofiar eksterminacji masowych przesiedleń dokonanych przez reżim stalinowski oraz z ochroną miejsc pamięci i archiwów zawierających dokumentację tych wydarzeń. Podstawowym celem projektów powinno być zachowanie pamięci o ofiarach nazizmu i stalinizmu,a także pomoc obecnym i przyszłym pokoleniom w lepszym poznaniu i zrozumieniu istoty oraz przyczyn tego, co działo się w obozach i innych miejscach masowej zagłady ludności cywilnej. Projekty muszą zawierać co najmniej jeden z poniższych elementów:
Ochrona

Projekt powinien zapewniać ochronę głównych miejsc masowych przesiedleń i eksterminacji, pomników (najczęściej stawianych w tych miejscach) lub archiwów zawierających dokumentację tragicznych wydarzeń. Archiwa mogą zawierać zarówno dokumenty materialne, jak i niematerialne, np. zbiory świadectw ustnych. Projekt powinien umożliwić udostępnienie różnych świadectw przeszłości obywatelom dzisiejszej Europy i przyszłym pokoleniom.

260

Upamiętnienie

Projekt powinien przyczyniać się do upamiętnienia ofiar nazizmu lub stalinizmu, lub osób, które podejmowały ogromne ryzyko dla ratowania innych przed przesiedleniem lub eksterminacją. Projekt powinien mobilizować obywateli wszystkich pokoleń do zachowania pamięci o tych tragicznych wydarzeniach i ich ofiarach. Projekt może polegać np. na zachęcaniu ludzi do udziału w uroczystości rocznicowej w miejscu pamięci lub w ceremonii otwarcia budowli upamiętniającej wydarzenie. Może również mieć na celu podnoszenie wiedzy o losach jednostek dzięki badaniom lub zbieraniu informacji, bądź opracowywanie materiałów dokumentalnych dotyczących ofiar. W projekcie należy jasno określić grupę docelową oraz dołożyć wszelkich starań, by skutecznie przekazać przesłanie projektu. Obywatele powinni odgrywać aktywną rolę w planowaniu i realizacji projektu oraz w działaniach uzupełniających.
Refleksja

Projekt powinien angażować obywateli, szczególnie młodych ludzi, w szeroko zakrojoną refleksję nad przyczynami i skutkami nazizmu i/lub stalinizmu. Można również wybrać określone grupy docelowe, które mogą przyczynić się do dalszej popularyzacji poruszanych zagadnień w określonych środowiskach, np. eksperci, decydenci itp. Wychodząc od refleksji na temat faktycznych wydarzeń, projekt powinien obejmować analizę przyczyn i sposobów pogwałcenia zasad demokracji oraz praw człowieka. Wynikiem może być refleksja nad przyczynami utworzenia Unii Europejskiej oraz nad wartościami chronionymi w procesie integracji europejskiej. I wreszcie, dzięki lepszemu zrozumieniu przyczyn integracji europejskiej oraz dzisiejszej Europy, projekt może prowadzić do refleksji nad przyszłością Europy. Refleksji tej mogą towarzyszyć lub służyć konkretne działania w tej dziedzinie. Projekt należy realizować w duchu pojednania, tolerancji i pluralizmu. Dlatego trzeba zwrócić szczególną uwagę na włączenie do

261

udziału różnorodnych grup obywateli europejskich, zwłaszcza różnych grup wiekowych oraz obywateli o różnym pochodzeniu narodowym, kulturowym i religijnym.
Tworzenie sieci

Założeniem programu jest zachęcanie odpowiednich organizacji do nawiązywania wzajemnych kontaktów i dzielenia się wiedzą. Celem tego rodzaju projektów powinno być stworzenie podstawy lub zachęta do tworzenia trwałych sieci między organizacjami działającymi w tej dziedzinie. Współdziałanie w sieci może na przykład polegać na wymianie poglądów o wyzwaniach w tej dziedzinie lub na wymianie najlepszych praktyk z zakresu nowych narzędzi pedagogicznych lub metod archiwizacji. Tworzenie sieci może prowadzić do konkretnej współpracy różnych partnerów w zakresie wspólnych projektów związanych z ochroną, upamiętnianiem i/lub refleksją. Współpraca ta wzmocniłaby europejski wymiar działalności organizacji i wzbogaciłaby debatę, otwierając ją na nowe podejścia. Zapewniłaby wreszcie lepszą widoczność i oddziaływanie projektów w całej Europie, zwiększając w ten sposób możliwość dotarcia do obywateli dzisiejszej Europy. Przykłady kwalifikowalnych projektów: projekty obejmujące uroczystości upamiętniające, nagrywanie wywiadów, badania do celów organizacji wystaw, digitalizację zasobów archiwalnych, pracę ochotniczą w zakresie ochrony obiektów itp. Beneficjenci: organizacje o celach niezarobkowych, posiadające status prawny(osobowość prawną) zarejestrowane w kraju uczestniczącym w programie. Wnioskodawcami mogą być np.: organizacje pozarządowe, stowarzyszenia ocalonych, stowarzyszenia rodzin ofiar, opiekunowie miejsc pamięci,muzea, władze lokalne i regionalne, federacje, zespoły ekspertów, instytucje naukowe i edukacyjne, organizacje religijne, organizacje działające w dziedzinie wolontariatu itp.

262

Projekty muszą odbywać się w jednym z krajów uczestniczących. Projekt musi rozpocząć się pomiędzy 1 października 31 grudnia roku, którego dotyczy wniosek, i musi zakończyć się najpóźniej 30 września następnego roku. Maksymalny czas trwania projektu wynosi 12 miesięcy. Kwalifikują się jedynie wnioski o dotację w wysokości co najmniej 7 tys. euro. Kwota dotacji nie może przekroczyć maksymalnej stawki wynoszącej 60% kwalifikowalnych kosztów danego działania. Maksymalna wysokość dotacji wynosi 55 tys. euro. Termin składania wniosków: 30 kwietnia każdego roku.
PROGRAM DZIAŁAŃ W DZIEDZINIE ZDROWIA 2008–2013

Program ma na celu uzupełnienie i wsparcie polityki poszczególnych państw członkowskich w dziedzinie ochrony zdrowia. Ma się przyczynić do zwiększenia solidarności i dobrobytu w Unii Europejskiej. Celami programu są: poprawa bezpieczeństwa zdrowotnego ludności; promocja zdrowia, w tym zmniejszenie nierówności w zakresie zdrowia oraz generowanie i rozpowszechnianie informacji i wiedzy w dziedzinie zdrowia. Struktura – główne mechanizmy finansowe • propozycje projektów, • dotacje operacyjne, • konferencje w dziedzinie zdrowia publicznego i ocena ryzyka, • wspólne działania Wspólnoty, państw członkowskich i państw trzecich, • zaproszenia do składania ofert (zamówienia usługowe), • współpraca z organizacjami międzynarodowymi. Poziom dofinansowania Wkład finansowy może wynosić do 60% kwalifikowalnych kosztów danego projektu na beneficjenta. Maksymalna kwota

263

procentowa, jaka ma zostać przyznana, będzie określana w każdym indywidualnym przypadku. W wyjątkowych przypadkach (bardzo duża wartość dodana)wkład Wspólnoty może sięgać 80%. Beneficjenci O dotacje w ramach programu mogą się ubiegać m.in.: organizacje pozarządowe, administracja publiczna, uniwersytety, instytucje szkolnictwa wyższego, przedsiębiorstwa. Kwalifikują się: państwa członkowskie UE; państwa należące do EOG: Norwegia, Islandia i Liechtenstein oraz państwo ubiegające się o członkostwo w UE: Chorwacja. Zarządzanie programem Za wdrażanie programu odpowiada Dyrekcja Generalna ds. Zdrowia i Ochrony Konsumentów oraz Agencja Wykonawcza ds. Programu Zdrowia Publicznego.
PROGRAM MŁODZIEŻ W DZIAŁANIU 2007–2013

Cele programu to: promowanie aktywnych postaw obywatelskich młodzieży; rozwijanie solidarności i wspieranie tolerancji wśród młodzieży; promowanie wzajemnego zrozumienia między młodymi w różnych krajach; przyczynianie się do podnoszenia jakości systemów wspierających działania młodzieży oraz do rozwijania przez organizacje społeczeństwa obywatelskiego możliwości działania w dziedzinie młodzieży oraz wspieranie współpracy europejskiej w tym obszarze. Struktura AKCJA 1. Młodzież dla Europy – celem tego działania jest wspieranie programów wymiany młodzieży w celu zwiększenia jej mobilności oraz wspieranie inicjatyw oraz projektów i działań dotyczących uczestnictwa młodzieży w życiu demokratycz-

264

nym, pozwalających na rozwój postaw obywatelskich oraz wzajemnego zrozumienia młodych ludzi. • Podakcja 1.1. Wymiany młodzieży – stwarza grupom młodzieży z różnych krajów możliwość spotkania się i wzajemnego poznania swych kultur. • Podakcja 1.2. Inicjatywy młodzieżowe – wspierane są projekty grupowe przygotowywane na poziomie lokalnym, regionalnym i krajowym oraz sieci współpracy łączące podobne projekty z różnych krajów, aby wzmocnić ich aspekt europejski oraz rozszerzyć współpracę i wymianę doświadczeń między młodymi ludźmi. • Podakcja 1.3. Projekty młodzieży w demokracji – wspierają uczestnictwo młodych ludzi w życiu demokratycznym ich społeczności na poziomie lokalnym, regionalnym lub krajowym oraz na poziomie międzynarodowym. • Sieci tematyczne – w celu zwiększenia oddziaływania Programu mogą być ogłaszane coroczne konkursy, w ramach których dofinansowywane będą projekty sieci tematycznych. AKCJA 2. Wolontariat europejski – działanie to ma na celu wsparcie uczestnictwa młodzieży w różnych formach wolontariatu w Unii i poza nią. AKCJA 3. Młodzież w świecie – celem tego działania jest wspieranie projektów realizowanych przy udziale krajów partnerskich, w szczególności programów wymiany młodzieży oraz osób pracujących z młodzieżą i w organizacjach młodzieżowych, a także wspieranie inicjatyw zwiększających wzajemne zrozumienie młodzieży, jej poczucie solidarności oraz tolerancji, a także rozwój współpracy w dziedzinie młodzieży i społeczeństwa obywatelskiego w tych krajach. • Podakcja 3.1. Współpraca z sąsiedzkimi krajami partnerskimi UE – wspierane są projekty z sąsiedzkimi krajami partnerskimi dotyczące problematyki i działań młodzieżowych.

265

• Podakcja 3.2. Współpraca z innymi krajami partnerskimi – dotyczy współpracy w zakresie problematyki i działań młodzieżowych, a w szczególności wymiany dobrych praktyk z krajami partnerskimi w innych regionach świata. Ma ona zachęcać do wymiany i szkolenia młodzieży i osób pracujących z młodzieżą oraz tworzenia przedsięwzięć partnerskich i sieci z udziałem organizacji młodzieżowych. AKCJA 4. Systemy wsparcia młodzieży – działanie ma na celu wspieranie instytucji działających w dziedzinie młodzieży na płaszczyźnie europejskiej, w szczególności funkcjonowania pozarządowych organizacji młodzieżowych, łączenia ich w sieci, doradzania osobom opracowującym projekty, zapewniając wysoką jakość poprzez wymianę, szkolenia i tworzenie sieci osób pracujących z młodzieżą i w organizacjach młodzieżowych, stymulowanie innowacyjności i jakości, informowanie młodzieży, rozwijanie struktur i działań niezbędnych dla realizacji tych celów, a także wzmacnianie partnerstwa z instytucjami regionalnymi i lokalnymi. • Podakcja 4.1. Wsparcie dla organizacji zajmujących się problematyką i działaniami młodzieżowymi na poziomie europejskim – dofinansowuje się działalność organizacji pozarządowych zajmujących się problematyką i działaniami młodzieżowymi na poziomie europejskim. Ich działania muszą się przyczyniać do zwiększenia uczestnictwa młodzieży w życiu publicznym i społecznym oraz wspierać przygotowywanie i realizację różnych inicjatyw w ramach współpracy europejskiej w zakresie jak najszerzej rozumianej problematyki i działań młodzieżowych. • Podakcja 4.2. Wsparcie dla Europejskiego Forum Młodzieży (European Youth Forum) • Podakcja 4.3. Szkolenie i tworzenie sieci osób pracujących z młodzieżą i w organizacjach młodzieżowych – wspierane są szkolenia osób pracujących z młodzieżą i w organizacjach młodzieżowych, a w szczególności wymiana doświadczeń,

266

fachowej wiedzy i dobrych praktyk oraz działania, które mogą prowadzić do powstania trwałych i dobrych projektów, przedsięwzięć partnerskich i sieci. Podakcja 4.4. Projekty stymulujące innowacyjność i jakość – wspierane są projekty mające na celu wprowadzenie, wdrożenie i promowanie innowacyjnych podejść w zakresie problematyki i działań młodzieżowych. Podakcja 4.5. Działania informacyjne dla młodzieży oraz osób pracujących z młodzieżą i w organizacjach młodzieżowych – wspierane są działania na poziomie europejskim i krajowym, które ułatwiają młodzieży dostęp do usług w zakresie informacji i komunikacji oraz zwiększają udział młodzieży w przygotowywaniu i rozpowszechnianiu produktów informacyjnych przyjaznych dla użytkownika i adresowanych do określonego odbiorcy. Wspiera się tu również tworzenie europejskich, krajowych, regionalnych i lokalnych portali młodzieżowych, służących rozpowszechnianiu konkretnych informacji dla młodzieży. Podakcja 4.6. Przedsięwzięcia partnerskie – przewidziano finansowanie przedsięwzięć partnerskich mających na celu tworzenie długoterminowych projektów, które łączą w sobie różne działania w ramach programu. Podakcja 4.7. Wsparcie dla struktur programu – finansowane są struktury odpowiedzialne za zarządzanie programem, w szczególności narodowe agencje. Podakcja 4.8. Działania podnoszące wartość programu – Komisja będzie finansować seminaria,sesje dyskusyjne i spotkania mające ułatwić realizację programu oraz rozpowszechnianie i wykorzystywanie jego rezultatów.

AKCJA 5. Wsparcie europejskiej współpracy w dziedzinie młodzieży – celem tego działania jest stworzenie zorganizowanego dialogu pomiędzy różnymi uczestnikami działań na rzecz młodzieży (w szczególności pomiędzy samą młodzieżą, osobami pracującymi z młodzieżą i w organizacjach młodzieżowych a decy-

267

dentami politycznymi); wspieranie seminariów młodzieżowych na tematy społeczne, kulturowe i polityczne; przyczynianie się do rozwoju współpracy politycznej w dziedzinie młodzieży oraz ułatwienie rozwoju sieci niezbędnych do lepszego zrozumienia młodzieży. • Podakcja 5.1. Spotkania młodzieży i osób odpowiedzialnych za politykę młodzieżową – wspierana jest współpraca, seminaria i dialog strukturalny pomiędzy młodzieżą, osobami pracującymi z młodzieżą oraz osobami odpowiedzialnymi za politykę młodzieżową. • Podakcja 5.2. Wsparcie działań prowadzących do lepszego poznania problematyki i działań młodzieżowych – wspierane są działania, które pozwalają określić aktualny stan wiedzy na temat priorytetów w zakresie problematyki i działań młodzieżowych. • Podakcja 5.3. Współpraca z organizacjami międzynarodowymi – wspierana jest współpraca UE z organizacjami międzynarodowymi zajmującymi się problematyką i działaniami młodzieżowymi. Program wspiera projekty typu not-for-profit dla młodzieży, grup młodzieżowych, osób pracujących z młodzieżą i w organizacjach młodzieżowych, organizacji i stowarzyszeń non-profit oraz, w pewnych uzasadnionych przypadkach, innych partnerów działających w dziedzinie młodzieży. Nabory wniosków Wnioski dotyczące działań na poziomie europejskim (scentralizowanych) należy składać do Agencji Wykonawczej w terminach (Podakcja 1.1 i 1.3, Akcja 2., Podakcja 3.1, 4.3 oraz 5.1): • 1 lutego (dla projektów rozpoczynających się między 1 sierpnia a 31 grudnia), • 1 czerwca (dla projektów rozpoczynających się między 1 grudnia a 30 kwietnia), • 1 września (dla projektów rozpoczynających się między 1 marca a 31 lipca).

268

Dla Podakcji 1 – Sieci tematyczne oraz Podakcji: 3.2, 4.1, 4.4, 4.5, 4.6 ogłaszane są oddzielne konkursy. Wnioski dotyczące działań na poziomie krajowym (zdecentralizowanych) należy składać do narodowych agencji programu w terminach: • 1 lutego (dla projektów rozpoczynających się między 1 maja a 30 września), • 1 kwietnia (dla projektów rozpoczynających się między 1 lipca a 30 listopada), • 1 czerwca (dla projektów rozpoczynających się między 1 września a 31 stycznia), • 1 września (dla projektów rozpoczynających się między 1 grudnia a 30 kwietnia), • 1 listopada (dla projektów rozpoczynających się między 1 lutego a 31 lipca). Beneficjenci Beneficjentami programu mogą być osoby prawne i fizyczne. Najważniejszymi adresatami programu są młodzi ludzie i osoby pracujące z młodzieżą, do których program dociera za pośrednictwem organizatorów. Warunki uczestnictwa w programie dotyczą tych dwóch grup: uczestników i organizatorów. Organizatorzy uprawnieni do udziału: organizacje typu non-profit lub organizacje pozarządowe; lokalne lub regionalne instytucje publiczne; nieformalne grupy młodzieży; organizacje zajmujące się problematyką i działaniami młodzieżowymi na poziomie europejskim (ENGO),które mają organizacje członkowskie w co najmniej ośmiu krajach programu; międzynarodowe organizacje rządowe typu non-profit; organizacje komercyjne będące organizatorem imprezy młodzieżowej, sportowej lub kulturalnej. Organizacja zajmująca się problematyką i działaniami młodzieżowymi na poziomie europejskim (ENGO) musi: • legalnie działać przynajmniej od roku, • być organizacją non-profit,

269

• działać na poziomie europejskim – samodzielnie lub we współpracy z innymi organizacjami, • mieć strukturę (organizacje członkowskie) i prowadzić działalność obejmującą co najmniej osiem, • krajów programu, • zajmować się problematyką i działaniami młodzieżowymi, • prowadzić swą działalność zgodnie z zasadami obowiązującymi we Wspólnotowych działaniach dotyczących młodzieży, • angażować młodzież w zarządzanie działaniami prowadzonymi na jej rzecz. Zarządzanie programem Za wykonanie programu odpowiada Dyrekcja Generalna ds. Edukacji i Kultury: zarządza budżetem oraz określa priorytety, cele i kryteria. W imieniu Komisji projektami na poziomie scentralizowanym zarządza Agencja Wykonawcza ds. Edukacji, Kultury i Sektora Audiowizualnego: zajmuje się całym cyklem trwania tych projektów – od analizowania wniosków o środki finansowe do monitorowania projektów w miejscu ich realizacji. Program jest realizowany głównie w sposób zdecentralizowany za pomocą narodowych agencji – tak by jak najściślej współpracować z beneficjentami i dostosowywać się do specyfiki różnorodnych systemów i warunków działalności młodzieżowej w poszczególnych krajach. Nadzorowane przez Komisję agencje zajmują się promocją i realizacją programu na poziomie krajowym i działają jako łącznik pomiędzy Komisją, organizatorami na poziomie krajowym, regionalnym i lokalnym a samą młodzieżą. Inne struktury wspomagające realizację programu: • Centra Współpracy SALTO (Support for Advanced Learning and Training Opportunities – wspieranie możliwości kształcenia i szkolenia na zaawansowanym poziomie) stwarzają możliwości udziału w szkoleniach i współpracy w celu podniesienia jakości i uznawania edukacji pozaformalnej.

270

• Sieć Eurodesk – gromadzi informacje dotyczące problematyki i działań młodzieżowych i pomaga w rozpowszechnianiu informacji o programie Młodzież w działaniu. • Platforma Euro-Med Młodzież – jej zadaniem jest zachęcanie do współpracy, tworzenia sieci i wymiany pomiędzy organizacjami młodzieżowymi z obydwu brzegów Morza Śródziemnego. • Struktury zrzeszające byłych wolontariuszy Wolontariatu Europejskiego – zajmują się problematyką młodzieży i wolontariatu.
WSPÓLNOTOWY PROGRAM NA RZECZ ZATRUDNIENIA I SOLIDARNOŚCI SPOŁECZNEJ – PROGRESS 2007–2013

Cele programu: 1. Poprawa znajomości i zrozumienia sytuacji społecznej i gospodarczej w państwach członkowskich (i innych uczestniczących w programie) poprzez analizy, oceny i ścisłe monitorowanie polityki; 2. Wspieranie rozwoju narzędzi i metod statystycznych oraz wspólnych wskaźników, w miarę możliwości z podziałem na płeć i grupy wiekowe w obszarach objętych programem; 3. Wspieranie i monitorowanie stosowanie prawa wspólnotowego i celów polityk Wspólnoty w państwach członkowskich oraz ocena ich skuteczności i wpływu; 4. Promowanie na szczeblu europejskim współpracy sieciowej, wzajemnego uczenia się, określania i upowszechniania dobrych praktyk oraz nowatorskiego podejścia; 5. Zwiększanie świadomości zainteresowanych podmiotów oraz ogółu obywateli w zakresie polityk wspólnotowych oraz celów realizowanych w ramach każdego z pięciu wymienionych niżej obszarów; 6. Rozwiązanie możliwości kluczowych sieci na szczeblu europejskim dotyczących promowania, wspierania i kształtowania polityk oraz celów wspólnotowych.

271

Struktura 1. 2. Program dzieli się na pięć sekcji: Zatrudnienie – sekcja ta wspiera wdrażanie europejskiej strategii zatrudnienia; Ochrona socjalna i integracja społeczna – wspiera wdrażanie otwartej metody koordynacji w dziedzinie ochrony socjalnej i integracji społecznej; Warunki pracy – wspiera poprawę środowiska i warunków pracy łącznie z bezpieczeństwem i higieną pracy oraz godzeniem życia zawodowego z życiem rodzinnym; Walka z dyskryminacją i różnorodność – wspiera efektywne wdrażanie zasady niedyskryminacji i promuje włączanie jej do wszystkich dziedzin polityk wspólnotowych; Równość płci – wspiera efektywne wdrażanie zasady równości płci oraz promuje włączenie problematyki równouprawnienia płci do wszystkich dziedzin polityk wspólnotowych. Wszystkie części programu i działania podejmowane w jego ramach zakładają włączanie problematyki równouprawnienia płci do wszystkich dziedzin polityki UE. Działania analityczne: gromadzenie, opracowywanie i upowszechnianie danych i informacji statystycznych, opracowywanie i upowszechnianie wspólnych metodologii i wskaźników lub wartości wzorcowych, wykonywanie studiów, analiz i badań oraz upowszechnianie ich wyników, wykonywanie ocen i analiz wpływu oraz upowszechnianie ich wyników, opracowanie i publikowanie przewodników, sprawozdań i materiałów szkoleniowych poprzez Internet lub inne media;

3.

4.

5.

Typy działań – – – – –

Działania związane z wzajemnym uczeniem się, świadomością społeczną i upowszechnianiem:

272

– – – –

określanie i wymiana dobrych praktyk, innowacyjnych sposobów podejścia i doświadczeń oraz organizowanie wzajemnego przeglądu i wzajemnego uczenia się w ramach spotkań/ warsztatów/ seminariów na szczeblu europejskim, ponadnarodowym lub krajowym, organizowanie konferencji/ seminariów prezydencji, organizowanie konferencji/ seminariów w ramach wspierania rozwoju i wdrażania prawa i celów politycznych Wspólnoty, organizowanie kampanii i imprez medialnych, opracowywanie i publikowanie materiałów informacyjnych, jak również rezultatów osiągniętych w ramach programu. Wspieranie podmiotów kluczowych: wsparcie pokrycia kosztów obsługi bieżącej najważniejszych sieci na szczeblu europejskim, których działanie ma związek z realizacją celów programu, organizowanie grup roboczych urzędników krajowych w celu monitorowania stosowania prawa wspólnotowego, finansowanie specjalistycznych seminariów przeznaczonych dla osób pracujących w tej dziedzinie, najważniejszych urzędników i innych istotnych podmiotów, współpraca sieciowa między wyspecjalizowanymi organami na szczeblu europejskim, finansowanie sieci eksperckich, finansowanie obserwatoriów na szczeblu europejskim, wymiana pracowników pomiędzy administracjami krajowymi, współpraca z instytucjami międzynarodowymi.

– –

– – – – –

Przykłady finansowanych działań: • prowadzenie ogólnoeuropejskich badań na temat zdrowia i bezpieczeństwa pracy, zbieranie danych statystycznych dotyczących chorób i wypadków w miejscach pracy, • tworzenie europejskich obserwatoriów, takich jak Europejskie Obserwatorium Zatrudnienia (Euro-pean Employment

273

• •

Observatory), które śledzi politykę zatrudnienia i trendy na rynku pracy, organizowanie szkoleń dla prawników i polityków, budowanie sieci krajowych ekspertów, np. prawników, w celu wymiany doświadczeń i nawiązania dyskusji na temat unijnego prawa dotyczącego zatrudnienia i jego wdrażania, budowanie europejskich sieci organizacji pozarządowych działających na rzecz integracji społecznej, walczących z dyskryminacją ze względu na rasę, wiek i niepełnosprawność czy promujących równość płci, prowadzenie kampanii społecznych na temat unijnego prawa i unijnej polityki społecznej i zatrudnienia.

Poziom dofinansowania Wkład finansowy Komisji wynosi zazwyczaj maksymalnie 80% całkowitych poniesionych wydatków. Wyższe dofinansowanie możliwe jest w wyjątkowych przypadkach. Beneficjenci Udział w programie jest otwarty dla wszystkich publicznych i prywatnych organów, podmiotów i instytucji: • publicznych służb zatrudnienia i prowadzonych przez nie biur zatrudnienia, • władz lokalnych i regionalnych, • wyspecjalizowanych organów przewidzianych w przepisach wspólnotowych, • partnerów społecznych, • organizacji pozarządowych zorganizowanych na szczeblu europejskim i krajowym, • wyższych uczelni i placówek badawczych, • specjalistów ds. oceny, • krajowych urzędów statystycznych, • środków masowego przekazu.

274

Zarządzanie programem Ze względu na jego zintegrowany charakter programem zarządza Dyrekcja Generalna ds. Zatrudnienia, Spraw społecznych i Równych szans. Państwa członkowskie UE przygotowują na poziomie krajowym własne mechanizmy koordynacyjne i konsultacyjne.
PROGRAM LIFE+ (2007–2013)

LIFE+ jest jedynym instrumentem finansowym Unii Europejskiej koncentrującym się wyłącznie na współfinansowaniu projektów w dziedzinie ochrony środowiska. Jego głównym celem jest wspieranie procesu wdrażania wspólnotowego prawa ochrony środowiska, realizacja polityki ochrony środowiska oraz identyfikacja i promocja nowych rozwiązań dla problemów dotyczących ochrony przyrody. Program składa się z trzech komponentów: • Przyroda i różnorodność biologiczna, • Polityka i zarządzanie w zakresie środowiska, • Informacja i komunikacja. Typy działań • działalność operacyjna organizacji pozarządowych, których działalność koncentruje się na ochronie i wspieraniu środowiska na poziomie europejskim i które uczestniczą w opracowywaniu i wdrażaniu polityki i prawodawstwa UE; • rozwój i utrzymanie sieci, baz danych oraz systemów komputerowych bezpośrednio związanych z wdrażaniem polityki i prawodawstwa Wspólnoty w zakresie ochrony środowiska, w szczególności podczas poprawy publicznego dostępu do informacji w zakresie ochrony środowiska; • analizy, badania, modelowanie i tworzenie scenariuszy; • monitorowanie, w tym monitorowanie lasów; • pomoc w budowaniu potencjału instytucjonalnego;

275

• szkolenia, warsztaty i spotkania, w tym szkolenia podmiotów uczestniczących w inicjatywach dotyczących zapobiegania pożarom lasów; • platformy nawiązywania kontaktów zawodowych i wymiany najlepszych praktyk; • działania informacyjne i komunikacyjne, w tym kampanie na rzecz zwiększania świadomości społecznej, a w szczególności kampanie zwiększające świadomość społeczną na temat pożarów lasów; • demonstracja innowacyjnych podejść, technologii, metod i instrumentów dotyczących kierunków polityki; • dodatkowo: specjalnie w odniesieniu do komponentu przyroda i różnorodność biologiczna: – zarządzanie gatunkami i obszarami oraz planowanie ochrony obszarów, w tym zwiększenie ekologicznej spójności sieci Natura 2000, – monitorowanie stanu ochrony, w szczególności ustalenie procedur i struktur monitorowania stanu ochrony, – rozwój i realizacja planów działania na rzecz ochrony gatunków i siedlisk przyrodniczych, – zwiększenie zasięgu sieci Natura 2000 na obszarach morskich, – zakup gruntów pod określonymi warunkami. Projekty finansowane przez LIFE+ powinny spełniać przynajmniej jedno z poniższych kryteriów: • są to projekty dotyczące najlepszych praktyk lub projekty demonstracyjne służące wdrożeniu dyrektywy Rady 79/409/ EWG lub dyrektywy Rady 92/43/EWG; • są to projekty innowacyjne lub projekty demonstracyjne związane z celami Wspólnoty w zakresie ochrony środowiska, w tym w zakresie rozwoju lub upowszechniania technik najlepszej praktyki, wiedzy specjalistycznej lub technologii;

276

• są to kampanie na rzecz zwiększania świadomości społecznej oraz specjalne szkolenia dla podmiotów uczestniczących w działaniach dotyczących zapobiegania pożarom lasów; • są to projekty służące rozwojowi i realizacji celów Wspólnoty związanych z szerokim, ujednoliconym, kompleksowym i długoterminowym monitorowaniem wzajemnego oddziaływania lasów i środowiska. Poziom dofinansowania LIFE+ zapewnia wsparcie finansowe w średniej wysokości 50% wartości projektu. W uzasadnionych przypadkach dla projektów z komponentu Przyroda i różnorodność biologiczna dotyczących siedlisk lub gatunków priorytetowych, dofinansowanie może wynieść 75% kosztów projektu. Beneficjenci Finansowanie poprzez LIFE+ mogą otrzymywać jednostki, podmioty i instytucje publiczne lub prywatne. W realizacji projektu może uczestniczyć kilka podmiotów, wśród których, poza beneficjentem głównym (koordynującym), mogą się znaleźć partnerzy (beneficjenci towarzyszący)oraz współfinansujący. Kwalifikują się: państwa członkowskie UE; państwa EFTA, które stały się członkami Europejskiej Agencji Ochrony Środowiska: Islandia, Liechtenstein, Norwegia, Szwajcaria i Turcja; państwa ubiegające się o członkostwo w UE oraz państwa Bałkanów Zachodnich. Nabory wniosków Nabór wniosków ogłaszany jest raz do roku przez Komisję Europejską, natomiast przyjmowanie wniosków odbywa się za pośrednictwem właściwych organów krajowych. Zarządzanie programem Za realizację programu odpowiada Dyrekcja Generalna ds. Środowiska. Na poziomie krajowym program wdrażają instytu-

277

cje wybrane przez dane państwo członkowskie. W Polsce obowiązki Krajowego Punktu Kontaktowego LIFE+ przejął od Ministerstwa Środowiska Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej.

Jak ubiegać się o środki – żelazne zasady i porady praktyczne
Na początku zawsze jest POMYSŁ – to jedna z najważniejszych zasad o której powinien pamiętać każdy potencjalny beneficjent, planujący ubiegać się o środki na dofinansowanie swojego projektu i to niezależnie od tego, jakie ma być ich źródło. Jest to o tyle istotne, iż u wielu z nas wciąż pokutuje myślenie zakładające, iż najważniejszym celem jest samo zdobycie funduszy, a sposób ich wydatkowania spada na dalszy plan. Tymczasem specyfika programów europejskich wymaga od nas od samego początku czytelnego określenia zarówno tego co chcemy osiągnąć, jak i środków, które mogą nas do tego doprowadzić. Tak więc dobry projekt to wizja przyszłości, którą chcemy urzeczywistnić w określonym czasie i przy użyciu odpowiednich narzędzi. Kiedy nasz pomysł przybierze bardziej realny kształt, możemy przystąpić do poszukiwania odpowiednich programu, z którego zostanie on sfinansowany. Mimo, iż ich liczba w ostatnich latach sukcesywnie rośnie, obejmując swoim zasięgiem większość dziedzin życia społeczno-gospodarczego, zadanie to często nie jest łatwe. Zagrożeniem może być zarówno sytuacja, w której nasz projekt nie wpisuje się w obowiązujące w danym okresie priorytety Wspólnot czy w realizowane przez nie polityki horyzontalne. W takim wypadku często konieczne jest pewne skorygowanie naszej wizji, na przykład poprzez wzmocnienie w niej wymiaru europejskiego czy nadanie jej bardziej innowacyjnego charakteru. Znacznie łatwiejszym do rozwiązania, ale nie mniej ważnym problemem jest sytuacja, w której dany projekt może być potencjalnie finansowany z więcej niż jednego źródła, a zadaniem beneficjenta jest

278

określenie, który z programów lepiej wpisuje się w charakter projektu i gwarantuje właściwą realizację większej ilości priorytetów przyjętych na etapie jego planowania. Wszystkie informacje niezbędne do wyboru właściwego Programu UE znajdują się na stronach zarządzających nimi poszczególnych Dyrekcji Generalnych Komisji Europejskiej lub Agencji Wykonawczych3. Zawarta na nich ilość informacji jest zazwyczaj ogromna. Najważniejsze dane, z którymi powinien zapoznać się każdy z potencjalnych beneficjantów na etapie planowania projektu dotyczą jednak w pierwszej kolejności informacji na temat programu i jego głównych założeń, terminów składania wniosków w ramach poszczególnych konkursów (tzw. calls for proposals) oraz obowiązujących do nich szczegółowych wytycznych i celów. Bardzo pomocne mogą okazać się również opracowania, raporty oraz informacje o projektach zrealizowanych w ramach wcześniejszych konkursów, które pozwalają nie tylko na lepsze zrozumienie zasad funkcjonowania danego Programu ale także pewne uplastycznienie i urealnienie obejmowanych przez niego typów interwencji. Część dokumentów przetłumaczona została na język polski tak więc praca z nimi może być łatwiejsza. Nie mniej jednak trzeba pamiętać, iż projekty składa się w języku angielskim. Cechą charakterystyczną praktycznie wszystkich Programów Wspólnotowych jest konieczność zaangażowania w nim przynajmniej jednego zagranicznego partnera. Zasady te reguluje odrębnie każde wezwanie do składania wniosków, a szczegółowe wymogi wskazują zazwyczaj udział co najmniej 3 partnerów z 3 różnych krajów. Dla mniej doświadczonych beneficjentów ich znalezienie może wydawać się w pierwszym momencie bardzo trudne, stanowiąc często przeszkodę decydującą o rezygnacji z ubiegania się o środki. W rzeczywistości jednak rzadko kiedy musimy się z tym problemem zmagać osobiście, gdyż zadanie to mogą z powodzeniem zrealizować w naszym imieniu zlokalizowane w Brukseli
3

Lista Agencji Wykonawczych Komisji Europejskiej odpowiedzialnych za wdrażanie poszczególnych programów na lata 2007–2013 w zal. X.

279

biura przedstawicielskie poszczególnych regionów czy funkcjonujące tamże sieci współpracy. Bazując na rozbudowanej siatce kontaktów (przysłowiowy już brukselski „network”) są w stanie za pośrednictwem swoich odpowiedników w innych regionach dosłownie w ciągu kilku dni przekazać naszą propozycję współpracy (tzw. partner search) do mogących być nią potencjalnie zainteresowanych tysięcy podmiotów w całej Europie. Zasada ta działa także w drugą stronę, a placówki te mogą być dla nas też dostarczycielem szeregu ciekawych ofert z całej UE. Niekiedy organizowane są także w Brukseli „targi projektowe” (tzw. „market places”) kierowane do praktyków z różnych krajów europejskich. Działają one dwutorowo. Z jednej strony stanowią okazję do zaprezentowania własnych pomysłów, często bez konieczności osobistego uczestnictwa (może to zrobić w naszym imieniu przedstawiciel regionalnego biura). Z drugiej strony umożliwiają zdobycie szeregu ciekawych informacji dotyczących projektów przygotowywanych przez inne podmioty. Często pomocne okazują się również specjalne portale internetowe, na których publikowane są liczne oferty współpracy. Nie ma więc raczej obawy, aby dobrze przemyślany i interesujący projekt nie znalazł odpowiednich partnerów, pragnących włączyć się w jego realizację. Na europejskim rynku projektowym dużym zainteresowaniem cieszą się propozycje, które zgłasza podmiot, deklarujący chęć zostanie jego liderem. Wynika to z faktu, iż zarówno odpowiednie przygotowanie jak i zarządzanie projektem wymaga od jego koordynatora znacznego doświadczenia i wydajnej struktury organizacyjnej. Również na etapie samego składania aplikacji informacje te są zazwyczaj wnikliwie analizowane przez komisję oceniającą, która znacznie wyżej ocenia aplikacje składane przez doświadczonych liderów. W związku z powyższym instytucjom i organizacjom stawiającym w tym temacie pierwsze kroki rekomendowane jest zazwyczaj przyjmowanie w projekcie roli jednego z partnerów. Mimo, iż kolejka partnerów pragnących przystąpić do dobrego projektu jest zazwyczaj długa, w przypadku podmiotów z Polski zadanie to nie jest aż takie trudne. Na naszą korzyść

280

przemawia bowiem wciąż obowiązująca dla międzynarodowych partnerstw zasada zapewnienia im właściwego balansu geograficznego, stanowiącego bardzo istotny element brany pod uwagę podczas procesu oceny aplikacji. Dlatego też często zdarzają się sytuacje, w których organizacjom z nowych krajów członkowskich proponowane jest przystąpienie do gotowych, często bardzo interesujących aplikacji, przygotowanych np. przez podmioty z Włoch, Hiszpanii czy Wielkiej Brytanii. Takie „załapanie się” na projekt, zwłaszcza w dobrym towarzystwie, to czasem najlepszy sposób na zdobycie międzynarodowego doświadczenia i rozpoczęcie przygody z Programami Wspólnotowymi. A co jeśli jednak czujemy się na siłach przygotować projekt, w którym chcemy objąć funkcję lidera? W tym wypadku zacząć należy od stworzenia „papierowego” partnerstwa, czyli przygotowania listy podmiotów z którymi chcielibyśmy współpracować. W tym celu należy w pierwszej kolejności oprzeć się na naszych wcześniejszych, sprawdzonych kontaktach. Dobra współpraca podczas przygotowywania i ewentualnej realizacji projektu to jeden z kluczowych czynników decydujących o jego powodzeniu. Wiadomo jednak, iż nasze bezpośrednie kontakty to zazwyczaj zdecydowanie za mało. Szukając podmiotów najlepiej odpowiadających profilowi naszego projektu, warto zrobić listę organizacji funkcjonujących na terenie Unii Europejskiej, skupiając się na analizie ich międzynarodowego doświadczenia, sukcesów w realizacji projektów oraz oczywiście odpowiedniej wiarygodności. Określając tematykę projektu, powinniśmy sformułować ją tak, aby możliwie najlepiej wpisywała się w działalność naszej organizacji. Jeśli mamy czytelnie określone cele, musimy dążyć do nadania projektowi takiego kształtu, abyśmy mogli je osiągnąć w możliwie najszerszym zakresie. Często jednak okazuje się, iż nasze cele stoją w sprzeczności z oczekiwaniami innych partnerów. Dlatego tak ważne jest jasne precyzowanie tego na czym nam zależy oraz umiejętne szukanie kompromisów, które zadowolą wszystkich partnerów. Lider projektu podczas tworzenia konsorcjum musi się więc wykazać także cechami dobrego nego-

281

cjatora. Zadanie to będzie łatwiejsze, jeśli dobierając partnerów będziemy pamiętać o zasadzie, aby uzupełniali się oni swoimi kompetencjami. Każdy uczestnik musi wnosić do projektu wartość dodaną, inaczej jego udział w nim nie będzie uzasadniony. Równocześnie każdy z partnerów musi mieć poczucie, iż udział w projekcie przyniesie mu określoną wymierną korzyść. Budując partnerstwo starajmy się unikać ofert z ostatniej chwili, napływających tuż przed ostatecznym terminem składania aplikacji, osławionym już „deadlinem”. Doświadczeni gracze europejscy przygotowują się do wszystkich konkursów z odpowiednim wyprzedzeniem, dużo wcześniej niż informacja o konkursie zostanie oficjalnie opublikowana na stronach Komisji Europejskiej. Dlatego wymieniony wyżej przykład świadczy zazwyczaj o niskiej wiarygodności partnera, a zgoda na współpracę z nim może nas kosztować duży nakład pracy przy minimalnych szansach na powodzenie aplikacji. Jak stworzyć udaną aplikację do projektu wspólnotowego? Na pewno proces jej przygotowywania, między innymi ze względu na międzynarodowy charakter konsorcjum, różni się od tego, znanego z projektów składanych na przykład w ramach funduszy strukturalnych. Zazwyczaj zaczyna się go od stworzenia wstępnej wersji wniosku (tzw. pre-proposal), przygotowywanej „wirtualnie” poprzez wymianę maili, telefonicznie czy w ramach telekonferencji. Istotną rolę odgrywają w tym procesie także wspomniane już wcześniej biura w Brukseli, których pracownicy, wyposażeni w odpowiednie wytyczne ze swoich regionów, spotykają się celem prezentacji stanowisk i wypracowania spójnego kształtu aplikacji. Następnie jest ona składana do właściwego organu Komisji Europejskiej, która dokonuje selekcji projektów. W ten sposób przechodzimy do drugiego etapu oceny, w którym konieczne jest już bezpośrednie spotkanie wszystkich partnerów, podczas którego następuje między innymi podział zadań pomiędzy poszczególnych uczestników, prowadzone są także kluczowe ustalenia dotyczące budżetu. Jest to jakże najlepsza okazja do wyartykułowania swoich oczekiwań co do projektu. Z mojego

282

doświadczenia wynika że lepiej odbyć przynajmniej jedno takie spotkanie „na żywo”. Jego miejscem najczęściej jest oczywiście Bruksela. Spotkanie partnerów nie jest jednak warunkiem koniecznym do odniesienia sukcesu. Aplikacje partnerów, którzy znają się tylko „wirtualnie” mogą być równie dobre, a nawet lepsze od tych, który współpracują regularnie od lat. Wiele w tym wypadku zależy od lidera projektu, jego doświadczenia, pomysłów oraz umiejętności stworzenia odpowiedniego zespołu. Na liderze projektu spoczywa zdecydowanie najwięcej obowiązków związanych z przygotowaniem, a następnie realizacją projektu. To on będzie kontaktował się roboczo z Komisją Europejską wyjaśniając wszelkie wątpliwości związane z wymogami konkursowymi. To również po jego stronie znajduje się obowiązek wynegocjowania ostatecznego budżetu oraz podpisanie w imieniu całego konsorcjum umowy z Instytucją Zarządzającą. To bardzo duża odpowiedzialności i Komisja Europejska bardzo dobrze zdaje sobie z tego sprawę. Z tego właśnie wynika jej duża skrupulatność podczas oceny jego kwalifikacji. Jeśli lider naszego konsorcjum nie zostanie uznany za wiarygodnego partnera, posiadającego odpowiednie doświadczenie w zakresie zarządzania i rozliczania międzynarodowych projektów, szansa że projekt zostanie pozytywnie zaopiniowany jest niestety niewielka. Bycie liderem projektu to także bardzo duża ilość pracy, ogromna odpowiedzialność i szereg problemów z którymi przyjdzie nam się zmierzyć. Czy w takim razie warto ubiegać się o tą funkcję? Odpowiedź jest jednoznacznie twierdząca. Kierowanie projektem to bowiem także duży prestiż i okazja do międzynarodowej promocji naszej instytucji czy organizacji. To także okazja do zdobycia ogromnego potencjału wiedzy i doświadczeń, z których będziemy mogli czerpać przez kolejne lata. Coraz wyraźniej widać, że przyszłość funduszy unijnych nie będzie leżeć w środach strukturalnych przekazywanych poszczególnym krajom, ale właśnie w międzynarodowych programach, gdzie nic nie jest z góry zagwarantowane i gdzie o każde euro odbywa się twarda rywalizacja. Za kilka, może kilkanaście lat

283

liczyć będą się Ci, który będą potrafili skutecznie sięgać po środki z Programów UE. Niektóre kraje jak Hiszpania czy Włochy, osiągnęły już w tej materii wiele sukcesów. Polska wciąż się uczy, ale czasu pozostaje coraz mniej. Tym bardziej musimy więc wykorzystać go możliwie efektywnie.
PAMIĘTAJ – ŻELAZNE ZASADY APLIKOWANIA PO ŚRODKI Z PROGRAMÓW UE:

• dopasuj swój pomysł na projekt z możliwościami programów UE a nie odwrotnie; • pilnuj terminu najbliższego konkurs (zwykle ogłaszany jest tylko raz w roku); • przejrzyj zapisy poprzedniego konkursu (najczęściej wymagania wiele się nie różnią); • starannie przygotuj skład konsorcjum – wiarygodni i komplementarni partnerzy to połowa sukcesu projektu; • korzystaj z portali z ofertami partnerstwa ale nie rób tego bezkrytycznie – sprawdzaj ich wiarygodność poprzez inne źródła (wcześniejszych partnerów projektowych, biura regionalne); • pamiętaj o swoim regionalnym biurze w Brukseli – otworzyło je już 15 polskich województw; • przygotowując projekt jasno precyzuj swoje cele – pamiętaj, że realizujesz go po to żeby je osiągnąć; • większość dokumentów i wniosek aplikacyjny przygotowywany jest po angielsku, który jest również językiem roboczym 99% konsorcjów projektowych.

Lobbing projektów – czyli jak to się robi w Brukseli?
Przystępując do analizy najważniejszych aspektów zjawiska lobbingu projektów europejskich, należy rozpocząć od zadania sobie pytania, co rozumiemy pod samym pojęciem lobbingu.

284

Wśród szeregu definicji, przedstawianych przez literaturę przedmiotu, na uwagę zasługuje ta, opublikowana w International Encyklopedia of Public Policy and Administration, zgodnie z którą poprzez lobbing rozumiemy proces stymulowania i przekazywania informacji przez jednostki, które pragną skutecznie wpływać na procesy decyzyjne w państwie. W szczególny sposób doprecyzowuje to pojęcie Philip Kotler, określający lobbing jako kontaktowanie się z i przekonywanie członków ciał ustawodawczych i urzędników państwowych do określonych rozwiązań prawnych i administracyjnych. Ponieważ jednak wciąż są to definicje dość szerokie, nie określają one wszystkich aspektów interesującego nas zagadnienia, ważnych z punktu widzenia niniejszego opracowania. Dlatego też na jego potrzeby przyjmijmy, iż jako lobbing projektów rozumieć będziemy proces wspierania złożonej przez określony podmiot aplikacji do właściwej instytucji europejskiej w celu uzyskania pozytywnej decyzji co do jej finansowania. Żeby w pełni zrozumieć to zagadnienie, niezbędne jest jednak krótkie wprowadzenie na temat funkcjonowania instytucji unijnych, a w szczególności ich relacji ze zlokalizowanymi w Brukseli placówkami przedstawicielskimi poszczególnych regionów i miast europejskich.

Tło lobbingu w Unii Europejskiej
Jednym z pierwszych spostrzeżeń większości osób rozpoczynających pracę Brukseli jest częstotliwość używania terminu lobbing. Jeśli osoba ta znajduje zatrudnienie w jednym z ponad 300 biur regionalnych lub zlokalizowanych w sercu UE setek innych przedstawicielstw poszczególnych organizacji, firm czy izb gospodarczych, często ze zdumieniem dowiaduje się, że oto sama też stała się lobbystą. Szczególnie zaskakujące bywa to dla naszych rodaków, przywykłych do traktowania w polskim życiu społecznopolitycznym lobbingu jako pojęcia raczej pejoratywnego. Stereotyp ten jest niestety bardzo szkodliwy, gdyż w realiach zjedno-

285

czonej Europy, lobbingu nie można w żadnym wypadku odnosić jedynie do zabezpieczania wąsko rozumianych interesów poszczególnych osób czy firm. Dziś pojęcie to wykroczyło daleko poza te ramy, a lobbować można także na rzecz poszczególnych miast, regionów, a nawet krajów. Umiejętność zabezpieczania swoich interesów na wszystkich szczeblach brukselskiej biurokracji stała się koniecznością dla coraz większej liczby podmiotów zaangażowanych w europejskie procesy gospodarcze, społeczne czy polityczne. W przypadku poszczególnych regionów, reprezentowanie ich interesów w Brukseli przejęły powstające od końca lat 80-tych biura przedstawicielskie, dla który lobbing stanowi jeden z najważniejszych obszarów działania (oprócz promocji, monitoringu prawodawstwa unijnego oraz pełnienia funkcji punktu informacyjno-kontaktowego). Wpływ na to miała ewolucja polityki unijnej wobec europejskich samorządów i systematyczne przekazywanie im coraz szerszych kompetencji w zakresie polityki regionalnej. Równocześnie z roku na rok pojawiać zaczęło się coraz więcej programów, oferujących poszczególnym regionom oraz działającym na ich terenie podmiotom środki finansowe na realizację międzynarodowych projektów w praktycznie każdej dziedzinie życia społecznego i gospodarczego. Ponieważ jednak środki nie były z góry przypisane poszczególnym krajom, każdy zainteresowany podmiot musiał rywalizować o nie z licznymi konkurentami z innych państw. Zrodziła się więc konieczność „pilotowania” każdej aplikacji od momentu ogłoszenia konkursu aż do czasu ostatecznego zakończenia jego realizacji. Okazało się, iż nikt nie będzie w stanie wywiązać się z tego zadania lepiej niż zlokalizowane już w Brukseli placówki przedstawicielskie poszczególnych regionów. Tak w skrócie narodził się znany nam obecnie lobbing projektowy, będący jednym z istotniejszych elementów brukselskiego pejzażu. Nie ulega wątpliwości, iż czynnikiem wymuszającym rozwój lobbingu w Unii Europejskiej jest panująca na jej obszarze silna konkurencja ze strony podmiotów ubiegających się o dofinanso-

286

wanie. Ponieważ fundusze dostępne w ramach poszczególnych konkursów nigdy nie wystarczają na zaspokojenie potrzeb wszystkich potencjalnych beneficjentów, wsparcie otrzymać mogą tylko niektóre projekty. Najlepszym przykładem może być tu program współpracy międzynarodowej Interreg IVC do którego w ramach pierwszego z ogłoszonych konkursów złożono ponad 500 aplikacji, a ocenę pozytywnie przeszło tylko 414. W innych programach konkurencja jest nie mniejsza, dlatego podczas ubiegania się o środki tak ważną rolę odgrywa stworzenie dobrego konsorcjum projektowego i wybranie odpowiedniego lidera, który zadba o właściwe przygotowanie projektu (więcej w podrozdziale Jak ubiegać się o środki – żelazne zasady i porady praktyczne). Praktyka pokazuje jednak, iż często nawet teoretycznie bardzo dobry projekt nie znajduje uznania w oczach komisji oceniającej. Ma na to wpływ przede wszystkim forma samej aplikacji (elementy opisowe nie zawsze mogą oddać w pełni jej złożony charakter) i związane z tym bezpośrednio kryteria wyboru (często mało wymierne), które stwarzają możliwość subiektywnej oceny podczas ewaluacji projektu. Niebezpieczeństwu temu zapobiec może właśnie skuteczny lobbing.

Aktorzy zaangażowani w prowadzenie lobbingu projektów
Jak już wspomniano powyżej, głównymi podmiotami zaangażowanymi w prowadzenie lobbingu projektów są biura regionalne. Ich pracownicy, przebywający na stałe w Brukseli posiadają odpowiednią wiedzę dotyczącą przebiegu całego procesu aplikowania po unijne środki, zarówno w zakresie obowiązujących procedur, jak i osadzenia go w strukturze organizacyjnej Komisji Europejskiej lub wyznaczonych do tego celu Agencji Wykonawczych. Przedstawiciele biur posiadają również osobiste
4

http://www.interreg4c.net

287

kontakty z pracownikami w/w instytucji, które umożliwiają im bezpośrednie dotarcie do osób odpowiedzialnych za dany projekt. Dzięki temu są oni w stanie w krótki czasie określić stan prac nad danym projektem oraz zidentyfikować ewentualne zagrożenia mogące stanąć na drodze jego ostatecznego przyjęcia, a następnie realizacji. Silną stroną biura jest także jego rozpoznawalność na arenie brukselskiej oraz związana z tym legitymacja do reprezentowania interesów swojego regionu i działających na jego terenie podmiotów. Ponadto, z uwagi na dobrą znajomość lokalnej specyfiki, pracownicy biura mogą łatwo znaleźć szereg argumentów przemawiających za znaczeniem danego projektu dla regionu oraz związanych z jego ewentualną realizacją krótko i długo terminowych pozytywnych efektów rozwojowych. Często prowadzone są także wspólne akcje lobbingowe kilku regionów, zrzeszonych w jednym projekcie. W takim wypadku ich głos jest słyszalny jeszcze lepiej, ważne jednak żeby brzmiał on rzeczywiście spójnie i odwoływał się do korzyści dla wszystkich partnerów, niezależnie od różnic geograficznych, poziomu rozwoju czy występujących na danym obszarze problemów. W celu zwiększenia efektywności prowadzonych działań lobbingowych, poszczególne podmioty zaangażowane w projekt lub działające w ich imieniu biura regionalne posiłkują się często także pomocą ze strony licznych sieci współpracy, zrzeszających instytucje, organizacje czy firmy z całej Europy i reprezentujących ich interesy w poszczególnych sferach działalności UE. Są to zazwyczaj organizacje o wypracowanej przez lata renomie na rynku europejskim, często biorące czynny udział w kształtowaniu polityki unijnej poprzez regularne konsultacje z Komisją i Parlamentem Europejskim czy też publikowanie opinii i stanowisk (position papers) w tematach leżących w bezpośrednim kręgu ich zainteresowań. Pozycja tych podmiotów powoduje, iż ich głos jest słyszany znacznie wyraźniej niż poszczególnych regionów czy organizacji, przez co łatwiej jest im dbać o interesy swoich członków. Siecią współpracy mogącą brać czynny udział w lobbingu projektów jest między innymi Zgromadzenie Regionów Europy

288

(AER), zrzeszające 270 partnerów z 33 krajów europejskich, które odpowiedzialne jest za promocję regionalnego wymiaru polityki europejskiej oraz wspieranie współpracy międzynarodowej na Starym Kontynencie i poza nim5. Innym przykładem jest Europejska Sieć Współpracy Regionów w zakresie Badań i Innowacji (ERRIN), która w swojej działalności skupia się wyłącznie na zagadnieniach z zakresu innowacyjności, czynnie angażując się na rzecz swoich 70 członków w działania zmierzające do zwiększenia ich udziału w projektach przyczyniających się do rozwoju sfery B+R na obszarze całej Unii Europejskiej6. W proces lobbingu projektów angażują się czasem także Krajowe Punkty Kontaktowe i agencje odpowiedzialne za poszczególne Programy Wspólnotowe, których zadaniem jest wspieranie poziomu zaangażowania podmiotów z danego państwa w projekty współpracy międzynarodowej. Ich pracownicy posiadają bardzo dużą wiedzę na temat danego programu, mają też zazwyczaj rozbudowaną sieć kontaktów w Brukseli. Trzeba jednak pamiętać, iż zakres ich kompetencji jest dość szeroki, a głównym polem działania pozostaje promocja i doradztwo dotyczące przygotowywania wniosków aplikacyjnych. Ponadto odległość dzieląca je od Brukseli, jak i oczywisty brak pogłębionej wiedzy o konkretnym regionie czy podmiocie powodują, iż ich pomoc, choć ważna, nie wystarczy do przeprowadzenia bardziej skomplikowanej akcji lobbingowej. Elementami towarzyszącymi procesowi lobbingu mogą być także listy poparcia czy listy rekomendacyjne, przygotowywane przez władze lokalne i regionalne, organizacje lub inne instytucje o odpowiednim prestiżu i w miarę możliwości rozpoznawane przez organy Unii Europejskiej. Wsparcie takie jest często bardzo mile widziane, gdyż nie tylko potwierdza ono wiarygodność danego beneficjenta, ale także świadczy o zainteresowaniu i wsparciu dla projektu ze strony innych podmiotów działających
5 6

http://www.aer.eu/about-aer/vocation.html http://www.errin.eu

289

w danym regionie. Tworzone jest dzięki temu wrażenie, iż przyznane środki będą wykorzystane bardziej efektywnie i przyniosą wymierną korzyść dla grupy skupionej wokół danego przedsięwzięcia.

Przebieg typowego procesu lobbingu projektowego
Mimo, iż aktywność na rzecz skutecznego wsparcia dla projektu międzynarodowego powinna być prowadzona od samego początku i równolegle z procesem jego pisania, wcześniejsze działania dotyczą bardziej pozyskiwania informacji, monitoringu zmian czy pozyskiwania partnerów. Właściwy lobbing zaczyna się zwykle od etapu merytorycznej oceny złożonych projektów, po tym, jak przejdą one fazę oceny formalnej. Impuls to jego rozpoczęcia powinien zawsze pochodzić od lidera, który może zwrócić się o pomoc do właściwego biura regionalnego lub sieci współpracy. W akcję lobbingową może być zaangażowanych oczywiście większa ilość podmiotów, ważne jest jednak żeby ich działania były ściśle skoordynowane. W innym przypadku może to doprowadzić do powstania chaosu komunikacyjnego, zawsze bardziej szkodliwego niż przynoszącego korzyści. Dlatego też, niezależnie od uzyskanej pomocy z zewnątrz, lider projektu zawsze bierze na siebie główny ciężar związanej z tym pracy i jest na bieżąco poinformowany o wszystkich działaniach prowadzonych przez biuro czy sieć współpracy. Jego udział w spotkaniach z przedstawicielami odpowiednich instytucji unijnych nie jest konieczny (często niemożliwy ze względów odległości i kosztów), istotne jest jednak, aby reprezentujące go biuro czy sieć współpracy posiadała wszelkie niezbędne informacje o projekcie oraz znała stanowisko konsorcjum w jego kluczowych obszarach. Lobbing projektowy nie zawsze przyjmuje formułę bezpośrednich spotkań, jednakże dla tego skuteczności jest to raczej wskazane, a najlepiej sprawdzają się oczywiście działania prowadzone w oparciu o wzajemne zaufanie i wiarygodność. Rela-

290

cje takie udaje się wypracowywać właśnie poprzez bezpośrednie kontakty, często pielęgnowane przez lata współpracy. Osobą, do której zwraca się najczęściej lobbysta jest tzw. Project Officer, odpowiedzialny za opiekę nad danym projektem w ramach określonej Dyrekcji Generalnej Komisji Europejskiej lub wskazanej przez nią Agencji Wykonawczej. Do jego zadań nie należy jednak bezpośrednia ocena projektu, a jedynie wyłonienie niezależnych zewnętrznych ewaluatorów, który dokonają jego szczegółowej analizy. Następnie w/w urzędnik porównuje oceny kilku ekspertów i w oparciu o nie przedstawia ostateczną ocenę punktową danego projektu. Ponieważ poszczególne oceny dokonywane są często w oparciu o bardzo subiektywne kryteria i mogą się one od siebie znacznie różnić, ważne jest aby wziął on pod uwagę te, które oceniają projekt możliwie najkorzystniej. Aby to osiągnąć, niezbędne jest jednak wykazanie, czemu akurat ta, a nie inna ocena najlepiej oddaje autentyczną wartość danej aplikacji. Wbrew pozorom nie jest to takie trudne, gdyż urzędnicy instytucji europejskich nie są zazwyczaj ekspertami we wszystkich dziedzinach obejmowanych przez projekty, za które odpowiadają. Dlatego też, pragnąc wydać możliwie obiektywną opinię, są zazwyczaj otwarci na informacje, które mogą im w tym pomóc. Dlatego też praca lobbysty polega w tym przypadku przede wszystkim na zaprezentowaniu najistotniejszych elementów danego projektu oraz ich wpływu na realizację założeń całego Programu, a tym samym pozytywnego oddziaływania na politykę prowadzoną w danym obszarze przez UE. Tak więc skuteczny lobbing przedstawia w takim przypadku wartość nie tylko dla danego projektodawcy, ale może mieć także dodatni wpływ na bardziej wydajną realizację głównych polityk unijnych.

291

292
Konsultacja projektu i wskazówki do niego NIE Przekazanie projektodawcy wskazówek wynikających z konsultacji Informacja z konsultacji z instytucją w Brukseli TAK Czy wyrażono zgodę na podjęcie działań? TAK Otrzymano kolejne pytania do projektu od projektodawcy?

RYSUNEK 1. Uproszczony schemat procesu lobbingu projektu

Zgłoszenie projektodawcy z prośbą o lobbing projektu w Brukseli

Nawiązanie kontaktu z instytucją w Brukseli, zajmująca się procedurą konkursową

Czy jesteśmy właściwym organem?

TAK

NIE

Poinformowanie podmiotu o braku możliwości realizacji, ew. skierowanie do właściwego organu

Źródło: Regionalne Biuro Województwa Łódzkiego w Brukseli.

Jak robią to inni – najlepsi lobbyści w Unii Europejskiej
Trudno jednoznacznie stwierdzić, które z europejskich krajów czy regionów są najlepszymi unijnymi lobbystami. Są to działania co do których nie prowadzi się oficjalnych statystyk, przede wszystkim z uwagi na brak możliwości określenia w pełni obiektywnych narzędzi i wskaźników ich mierzenia. Szczegóły prowadzonych działań nie są zazwyczaj podawane do ogólnej wiadomości, a na ich ewentualny sukces może mieć wpływ także szereg innych czynników, nie związanych w ogóle z naszym lobbingiem. Jak więc ocenić, kto najlepiej potrafi zadbać o swoje interesy w UE? Jako kryterium przyjąć można na przykład liczbę złożonych z powodzeniem aplikacji do poszczególnych Programów. Oczywiście nadużyciem byłaby teza, iż ich powodzenie zależało tylko od skutecznego lobbingu, gdyż zawsze kluczowym czynnikiem jest w tym względzie jakość aplikacji. Nie mniej jednak, jak już to wspomniałem we wcześniejszej części tego rozdziału, dziś w Unii za ostatecznym sukcesem projektu stoi od samego początku praca wielu osób, w tym także lobbystów. Idąc tym tropem warto więc sprawdzić, które kraje radzą sobie z tym najlepiej. Jako przykład, stanowiący dość reprezentatywną próbę dla całości tego zjawiska, mogą posłużyć nam wyniki naboru projektów do Programu Kultura za rok 2008 (rysunek 2). Prezentowane wyniki nie zaskakują nikogo, kto śledzi w ostatnich latach działalność projektową prowadzoną w Brukseli przez poszczególne regiony i ich biura przedstawicielskie. Tradycyjnie 5 czołowych miejsc zajmują Włosi, Niemcy, Francuzi, Hiszpanie i Brytyjczycy, przy czym pierwszy z wymienionych krajów okazuje się być w tej klasyfikacji liderem. Przykład włoski jest o tyle interesujący, iż jest to kraj, który poprzez swoje regiony i ich biura w Brukseli wypracował sobie bardzo sprawny model działalności, skoncentrowany na pozyskiwaniu środków unijnych. Dla Włochów, podobnie jak i dla większości innych krajów „starej Unii”, bodźcem do podjęcia bardziej zdecydowanych działań

293

RYSUNEK 2. Program Kultura – łączne wyniki naboru za 2008 r. Całkowita ilość uczestników (liderzy i partnerzy) z podziałem na kraje: 1333

Źródło: Oficjalna strona Agencji Wykonawczej ds. Edukacji, Sektora Audiowizualnego i Kultury.7

w tym zakresie było odcięcie od środków finansowych z funduszy strukturalnych, skierowanych teraz na rzecz nowych, biedniejszych krajów UE. Mając dobrze wykwalifikowane kadry oraz widząc otwierające się nowe możliwości zdobycia środków na finansowanie nowych projektów, uznali oni, iż głównym zadaniem ich brukselskich placówek regionalnych powinno być właśnie zwiększenie zaangażowania włoskich podmiotów w Programach Wspólnotowych.7 W efekcie ograniczyli na przykład działalność o charakterze promocyjnym, większość uwagi poświęcając na budowanie sieci kontaktów w instytucjach europejskich oraz wspieranie tworzenia partnerstw projektowych. Z uwagi na fakt, iż biura włoskie posiadają zazwyczaj ograniczone zasoby ludzkie (średnio są dwukrotnie mniejsze od swoich odpowiedni7

http://eacea.ec.europa.eu/culture/results_compendia/statistics_en.php

294

ków z Hiszpanii), zazwyczaj posiłkują się także pomocą ze strony regionalnych sieci współpracy (na przykład Toskania bierze udział w pracach aż 12 sieci tematycznych).8 Na efekty tej polityki nie trzeba było długo czekać, a włoskie biura uchodzą dziś za wzór świetnie funkcjonujących, a co najważniejsze skutecznych zespołów do spraw lobbingu projektowego. Zawarte w niniejszym rozdziale informacje powinny przede wszystkim pokazać, iż lobbing projektowy w Unii Europejskiej jest zjawiskiem powszechnym, potrzebnym i przynoszącym wiele wymiernych korzyści tym, który zdecydowali się w niego zaangażować. Sztuka ta nie jest z pewnością łatwa do opanowania, ale kiedy już się to uda, może otworzyć nam szeroko drogę do korzystania z dostępnych unijnych źródeł finansowych, których liczba i zakres tematyczny będzie się z roku na rok systematycznie poszerzać. Polska, podobnie jak większość nowych krajów UE, skupiona jest obecnie na jak najpełniejszej implementacji przyznanych nam środków z Funduszy Strukturalnych. Jednak te relatywnie „łatwe”, a co najważniejsze gwarantowane środki nie będą płynąć do nas wiecznie. Wcześniej czy później przyjdzie nam stanąć do rywalizacji z podmiotami z innych, często bardziej doświadczonych w tym względzie krajów, a umiejętność prowadzenia skutecznego lobbingu projektowego to jedna z gwarancji ostatecznego sukcesu. Doświadczenia regionów włoskich pokazują, iż jest on naprawdę możliwy.

8

Informacje własne Regionalnego Biura Województwa Łódzkiego w Brukseli, na podstawie zorganizowanego w kwietniu 2009 r. badania analizującego historię, strukturę organizacyjną i zakres działalności placówek hiszpańskich i włoskich, którego wyniki zaprezentowane zostałby na posiedzeniu Rady Programowej Związku Województw RP w Brukseli w dniu 22 kwietnia 2009 r.

295

KRZYSZTOF OLEK

i rozwoju organizacji pozarządowych

Praktyka funkcjonowania

Zamierzeniem pomysłodawców Ekspertów KFE i wydawcy tj. Instytutu Konsultantów Europejskich było przygotowanie praktycznej publikacji na temat źródeł finansowania i możliwości rozwoju organizacji pozarządowych. Z pomysłu zrodził się projekt pt. „euroNGO.pl – praktyka funkcjonowania i rozwoju organizacji pozarządowych” który spotkał się z zainteresowaniem i aprobatą Funduszu Inicjatyw Obywatelskich otrzymując wsparcie finansowe na jego realizację. Zanim powstał materiał do tej książki została zorganizowana Debata Ekspercka w której udział wzięło ponad 20 specjalistów dysponujących doświadczeniem w pracy na rzecz całego III sektora w szczególności: polityki społecznej, rozwoju lokalnego i regionalnego, rozwoju przedsiębiorczości, wdrażaniu innowacji przy wykorzystaniu funduszy europejskich. Efektem debaty jest materiał, który posłużył przygotowaniu niniejszej publikacji. Główny nacisk został położony na omówienie dobrych praktyk wzmacniających funkcjonowanie organizacji społecznych, pozarządowych z jednoczesnym wskazaniem źródeł i możliwości praktycznego wykorzystania funduszy krajowych i europejskich umożliwiających skuteczny rozwój organizacji pozarządowych. Na podstawie analizy rynku organizacji pozarządowych, doświadczeń na polu organizacyjnym i planowania strategicznego jak i rozwoju naszej organizacji, możemy stwierdzić, iż w Polsce tylko niespełna około 40% organizacji pozarządowych stara się

296

rozwijać własne zasoby ludzkie i reorganizować instytucjonalnie, wysyłać swoich pracowników na szkolenia, rozwijać współpracę międzyinstytucjonalną, zwłaszcza w zakresie tworzenia partnerstwa publiczno-społecznego, poprawy kondycji społecznej i finansowej oraz poziomu inwencji i zaangażowania w proces rozwoju społeczeństwa obywatelskiego. Ponadto jednostki organizacji pozarządowych wykazują ciągłe potrzeby w zakresie wiedzy na temat źródeł finansowania i możliwości rozwoju organizacji pozarządowych. Brak lub niewystarczający poziom i zakres tych działań wiąże się głównie z wysokimi kosztami tego typu usług, na które większość organizacji pozarządowych, jako organizacji opierających się na wolontariacie i zasadzie non-profit po prostu nie stać finansowo. Jako przykład może posłużyć fakt, iż wg Raportu z Badania 2006* (Stowarzyszenie Klon/Jawor „Podstawowe fakty o organizacjach pozarządowych – RAPORT Z BADANIA 2006” oraz „Polski sektor pozarządowy 2008” autorstwa Marty Gumkowskiej i Jana Herbsta) wynika, że w połowie roku 2006 10,5% organizacji zadeklarowało, że w ciągu ostatnich czterech lat starało się pozyskać wsparcie z funduszy pomocowych. Sukcesem proces aplikacyjny zakończył się dla ok. 43% z nich, co oznacza 4,5% wszystkich organizacji. W 2006 roku stan własnej wiedzy o źródłach finansowania NGO tylko ok. 20% uznało za satysfakcjonujące a w stosunku do lat poprzednich w 2008 wzrósł procent organizacji (52,7%), które oceniają swoją wiedzę jako niewystarczającą, a co za tym idzie podkreślają konieczność upowszechniania wiedzy i dobrych praktyk w tym zakresie oraz wolnego przepływu informacji. Wrażenie stagnacji, czy nawet kryzysu sektora pozarządowego potwierdza analiza danych dotyczących relacji organizacji z partnerami zewnętrznymi. Dane na temat współpracy organizacji z samorządem, biznesem i innymi instytucjami w ich bliższym i dalszym otoczeniu świadczą o zmniejszaniu się częstotliwości kontaktów zewnętrznych organizacji. Wg Raportu z Badania 2006 wynika, że w ciągu ostatnich dwóch lat organizacje pozarządowe

297

nie rozwinęły współpracy z partnerami zewnętrznymi. Liczby te rosną co prawda z roku na rok (2007 to już 60% współpracy z sektorem administracji samorządowej), jednakże w tym samym momencie w roku 2008 ponad 68% organizacji pozarządowych deklaruje brak jakichkolwiek relacji z partnerami zewnętrznymi, a co za tym idzie oczywiście braki informacyjne. Podobnie ponad 40% z działających organizacji oceniła swoje kontakty międzynarodowe jako niewystarczające. Jakiekolwiek kontakty z organizacjami z krajów UE utrzymuje 28,5% polskiego sektora pozarządowego jednak najczęściej (14%) kontakty te są sporadyczne lub bardzo rzadkie. Dane te uległy, co prawda nieznacznej poprawie w latach 2007–2008, jednakże odbyło się to zdecydowanym kosztem swoistego rozwarstwienia strukturalnego organizacji pozarządowych. Te bardziej aktywne, posiadające lepsze i większe środki na realizację swoich celów i podnoszenie poziomu usług, bądź rozwój swojej kadry, powiększyły przepaść między organizacjami nowo powstałymi, których wg badań wspomnianych powyżej z poszczególnych lat jest teraz zdecydowanie mniej, tendencja spadkowa trwa od początku roku 2008. Jak widać w tych warunkach istotnym jest zapewnienie równych szans rozwoju organizacji pozarządowych o słabszym potencjale strukturalnym. Powyższe dane składają się na dość trudny obraz kondycji sektora pozarządowego. W tym kontekście szczególnie interesujące jest to, jak same organizacje postrzegają swoją sytuację. Badania potwierdzają, że są one dosyć optymistyczne zarówno w ocenie własnych możliwości działania, jak i w przewidywaniach dotyczących przyszłości. Jak zdobyć środki na działalność społeczną? Kika faktów – realizacja projektów związana jest z ciągłym poszukiwaniem źródeł finansowania. Poszukiwanie pieniędzy wymaga czasu. Nie ma jednej najlepszej strategii zdobywania funduszy, jest ich tyle, ile działań. Najważniejsza jest informacja. W Polsce nie istnieje system wspierania finansowego inicjatyw ze sfery ekonomii społecznej, potencjalnych funduszy należy szukać w bardzo różnych instytucjach finansujących. Dostępność środków finansowych jest

298

zależna od formuły prawnej w jakiej prowadzimy działalność (spółdzielnia socjalna, stowarzyszenie, działalność gospodarcza itp.). Najszerszym źródłem informacji o możliwościach finansowania projektów pozostaje internet. Organizacje pozarządowe charakteryzuje coś szczególnego na tle pozostałych podmiotów szczególnie komercyjnych. To ludzie tworzą takie organizacje aby realizować cele statutowe nie w celu osiągnięcia zysków ale żeby lepiej żyło innym. Jak w każdej szanującej się organizacji a tu szczególnie to ludzie stanowią największy a często jedyny kapitał jakim dysponują. Wniosek, który się nasuwa po analizie powyższych faktów jest jeden – aby wyrównać szanse na pełną aktywność i działanie organizacji pozarządowych o niskim poziomie rozwoju infrastrukturalnego, należy wzmacniać kadrę poprzez stałe doskonalenie ich kompetencji i wyposażyć ich w taką wiedzę, którą będą mogli w praktyce wykorzystać. Kluczem do sukcesu jest wymiana dobrych praktyk. Z własnej praktyki widzimy, że działania typu PRAKTYCY dla PRAKTYKÓW przynoszą największe i najlepsze efekty. Głównym zamierzeniem twórców Education and Accreditation Program – European Funds Advisor jest integrowanie całego środowiska zawodowych Konsultantów Funduszy Europejskich aby poprzez udział w różnych działaniach edukacyjnych czy informacyjnych inicjować wymianę dobrych praktyk. Zajmowanie się projektami finansowanymi z funduszy europejskich w żadnym kraju europejskim nie jest licencjonowane i może je wykonywać każdy kompetentny specjalista. Jednak w dobie globalnej konkurencji i dbałość o wysoką jakość niezbędne jest posiadanie takich kompetencji i referencji, które zagwarantują komfort i bezpieczeństwo współpracy (dana usługa będzie wykonana rzetelnie i na wysokim poziomie merytorycznym przy zachowaniu elementarnych zasad etycznych) usług w zakresie rozwoju przy wykorzystaniu funduszy europejskich. Posiadanie Akredytacji KFE jest obiektywnym sprawdzianem – co roku aktualizowanym – posiadanych umiejętności i doświad-

299

czeń Konsultantów Funduszy Europejskich. Kluczowym kryterium oceny KFE są kwalifikacje i doświadczenie zawodowe poparte konkretnymi sukcesami w zakresie rozwoju przy wykorzystaniu funduszy europejskich. Jest to pierwszy uznany w Unii Europejskiej System Akredytacji standardów kompetencyjnych Konsultantów Funduszy Europejskich który wymusił standaryzację pracy w tym zakresie. Program KFE skierowany jest do wszystkich osób zawodowo zaangażowanych w skuteczne wykorzystywanie funduszy europejskich. Uczestnikiem programu może być również każda osoba planująca rozwój kompetencji i zmianę kwalifikacji. Do najważniejszych zadań, jakie stoją przed Konsultant KFE zaliczamy stały monitoring dostępnych funduszy europejskich oraz przygotowywanie i zarządzanie projektami współfinansowanymi z funduszy europejskich. Konsultant KFE to zawód zaufania publicznego. Bardzo często postrzegany jest jako ekspert od tzw. spraw europejskich i jego wiedza powinna wykraczać poza ramy dotyczące funduszy. Konsultant KFE powinien ustawicznie podnosić swoje kwalifikacje w celu świadczenia usług na wysokim poziomie merytorycznym. POŻĄDANY PROFIL KONSULTANTA KFE: • Jest dobrze przygotowany merytorycznie i praktycznie. • Ma wiedzę o branży, którą chce obsługiwać i finansach publicznych. • Ma zdolności interpersonalne, • Jest krytyczny – wskazuje zarówno alternatywne rozwiązania, jak i zagrożenia • Jest dobrze poinformowany, powinien umieć pokazać szanse i nowe możliwości. • Nie obiecuje czegoś, czego nie sprawdził – uczciwie mówi o swoich referencjach.

300

Zakładamy że realizacja naszego projektu może przyczynić się do trwałego pobudzenia aktywności i rozwoju NGO. Kadra NGO – szczególnie te organizacje, które są w słabej kondycji otrzymają w niniejszej książce konkretną praktyczną wiedzę jak skutecznie funkcjonować i uzyskać wsparcie finansowe na rozwój własnych organizacji. Dodatkowo został stworzony portal internetowy euroNGO.pl w którym kadra NGO ma możliwość uzupełnienia i zweryfikowania posiadanej wiedzy, wymianę dobrych praktyk, nawiązania współpracy pomiędzy z innymi NGO. Liczymy że dostęp do informacji poprzez portal jak i przygotowaną książkę zwróci uwagę organizacji na konieczność stałego doskonalenia umiejętności własnej kadry, co w konsekwencji może przekładać się na rozwijanie nowych możliwości samych organizacji na rynku społecznym w naszym kraju i poza jego granicami. Mamy nadzieję że pozycja ta okaże się pomocna przy organizowaniu niejednej organizacji pozarządowej w Polsce.

NOTY O AUTORACH
JERZY BABIAK – profesor Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Prodziekan Wydziału Nauk Politycznych i Dziennikarstwa, Kierownik Zakładu Polityki Ekonomicznej i Społecznej. Prorektor Wielkopolskiej Wyższej Szkoły Społeczno-Ekonomicznej w Środzie Wielkopolskiej. Przewodniczący Rady Programowo-Akredytacyjnej Instytutu Konsultantów Europejskich działającej w ramach Education and Accreditation Program – European Funds Advisor (Program KFE). Visiting profesor wielu uniwersytetów zagranicznych, w tym Iowa State University, Królewskiego Uniwersytetu w Kopenhadze, Uniwersytetu w Kragujevcu. Ponadto uczestnik między innymi Studium dla nauczycieli akademickich w dziedzinie zarządzania (East European Management Teadrer Devalopment Programme) zorganizowanego przez uniwersytety w Poznaniu, Bratysławie, Kopenhadze, Wiedniu, Roterdamie, Lancaster. Autor około 120 publikacji z dziedziny polityki gospodarczej, finansów i bankowości oraz funduszy europejskich. ZBYSŁAW DOBROWOLSKI – docent w Instytucie Prawa i Administracji w Państwowej Wyższej Szkole Zawodowej w Sulechowie. Jest autorem 50 prac, w tym m.in. pierwszych w Polsce monografii poświęconych funkcjonowaniu amerykańskiego organu kontroli parlamentarnej. Jest również autorem polecanych przez Fundację im. S. Batorego publikacji poświęconych zjawisku korupcji w państwie. Współpracował w charakterze eksperta z OECD. Jako jedyny dotychczas polski przedstawiciel uczestniczył w charakterze wykładowcy w prestiżowym programie realizowanym przez International Organization of Supreme Audit Institution. Uczestniczył również w prestiżowym wielomiesięcznym stażu organizowanym przez U.S. Government Accountability Office.

302

PIOTR JAWORSKI – absolwent Programu Studiów Europejskich SGH/ ScPo oraz Wydziału Politologii UMCS. Jako koordynator Programu Europejskiego w Instytucie Spraw Publicznych prowadził projekty badawcze w zakresie polityki regionalnej, polityki rolnej i polityki bezpieczeństwa UE. W latach 2001–2002 pracował w Macedonii i Serbii dla OBWE. Podczas pracy na Bałkanach odpowiedzialny był za współprace z lokalnymi władzami oraz organizacjami międzynarodowymi w kontekście mediacji konfliktów zwaśnionych grup etnicznych. W latach 2002–2007 zajmował się funduszami strukturalnymi oraz Wspólną Polityką Rolną w Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa. Jako Naczelnik Wydziału Audytu w ARiMR odpowiedzialny był m.in. za budowę systemu audytu i kontroli w zakresie funduszy przedakcesyjnych, strukturalnych i tych związanych z polityką rolną UE. Certyfikowany audytor wewnętrzny (CGAP, audytor wewnętrzny w sektorze finansów publicznych, w trakcie certyfikacji CIA). Ekspert Instytutu Konsultantów Europejskich, Członek Rady Programowo-Akredytacyjnej Education and Accreditation Program – European Funds Advisor. Wieloletni wykładowca i trener w zakresie audytu, ewaluacji i funduszy UE. Obecnie pracuje jako dyrektor Biura Audytu i Kontroli w PKP Intercity S.A. JAROSŁAW KOTOWSKI – absolwent Wydziału Prawa Uniwersytetu Szczecińskiego, zatrudniony w Regionalnej Izby Obrachunkowej w Zielonej Górze. Zajmuje się dotacjami ze środków publicznych, w tym dla sektora NGO. Wykładowca Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Sulechowie. Doktorant w Katedrze Prawa Finansowego Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Aplikant radcowski. STANISŁAW LIS – Prezes Zarządu Firmy Marketingowej HEKTOR Sp. z o.o. Twórca Światowego Forum Mediów Polonijnych, największego przedsięwzięcia w dziedzinie mediów w Europie i na świecie, systematycznie organizowane od szesnastu lat (od 1993 r.). Ekspert Instytutu Konsultantów Europejskich, Członek Prezydium Rady ProgramowoAkredytacyjnej Education and Accreditation Program – European Funds Advisor (Program KFE). Autor projektu „Kultura a samorząd lokalny” – pierwszego tego typu programu realizowanego w latach 1989–1998. Dyrektor Młodzieżowej Agencji Kultury: 1980–1982, Dyrektor Miejsko-Gminnego Domu Kultury im. C.K. Norwida w Żab-

303

nie; 1982–1986, Dyrektor Wojewódzkiego Ośrodka Kultury w Tarnowie; 1986–1995, Prezes Zarządu Tarnowskiej Agencji Rozwoju Regionalnego S.A.; 1995–1997 Przewodniczący Rady Programowej TVP Telewizji Kraków, 1995–1996, p.o. Dyrektora i Zastępca Dyrektora Narodowego Centrum Kultury w Warszawie (2002–2003). Przewodniczący Rady Fundatorów Tarnowskiej Fundacji Kultury, Przewodniczący Rady Konsultacyjnej Polskiego Forum Kultury Samorządowej w Warszawie, Przewodniczący Rady Programowej Polskiego Stowarzyszenia Prasy Lokalnej w Krakowie, Prezes Zarządu Stowarzyszenia pn. Małopolskie Forum Współpracy z Polonią. Autor 48 publikacji książkowych dotyczących rozwoju regionalnego, funduszy europejskich, kultury, mediów i integracji europejskiej. MARIUSZ MIELCZAREK – od sierpnia 2004 r. Dyrektor Biura Regionalnego Województwa Łódzkiego w Brukseli. Ekspert Instytutu Konsultantów Europejskich powołany w ramach Education and Accreditation Program – European Funds Advisor (Program KFE). Ukończył zarządzanie na Uniwersytecie Vaxjo (Szwecja) oraz stosunki międzynarodowe i prawo europejskie na Uniwersytecie Łódzkim. Specjalizuje się w polityce regionalnej i zarządzaniu funduszami strukturalnymi. Karierę zawodową rozpoczynał w Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, pracując na Misji OBWE w Kosowie. Od 2002 zatrudniony w Instytucie Europejskim w Łodzi, jako specjalista ds. funduszy strukturalnych. Uczestniczył jako ekspert w spotkaniach organizowanych w ramach kampanii przed referendum na rzecz członkostwa Polski w Unii Europejskiej. Jest akredytowanym trenerem NISPAcee. Prowadził szkolenia z zakresu integracji europejskiej m.in. w Bułgarii, Kosowie i na Słowacji. Współzałożyciel i członek zarządu Instytutu Nowych Technologii w Łodzi. Autor wielu publikacji nt. polityki regionalnej. ARKADIUSZ PTAK – absolwent Instytutu Nauk Politycznych i Dziennikarstwa UAM w Poznaniu. Doktor nauk humanistycznych w zakresie nauk o polityce. Adiunkt w Zakładzie Zasobów Poznawczych Człowieka na Wydziale Pedagogiczno Artystycznym UAM. W pracy naukowej koncentruje się na problematyce władzy lokalnej, w tym samorządu terytorialnego. Autor publikacji „Samorząd miejski Pleszewa w okresie międzywojennym 1919–1939” (Pleszew 2007). Od 2006 pełni również funkcję Zastępcy Burmistrza Miasta i Gminy Pleszew.

304

ANDRZEJ SKIBIŃSKI – Prezes Regionalnej Izby Obrachunkowej w Zielonej Górze. Absolwent Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu. Radca prawny. W latach 1995–2002 etatowy członek Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Zielonej Górze. Absolwent studiów podyplomowych z zakresu prawa europejskiego Uniwersytetu Wrocławskiego. Uczestnik studiów doktoranckich w Katedrze postępowania administracyjnego Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Łódzkiego. Zainteresowania naukowe koncentruje wokół zagadnień prawnych, funkcjonowania samorządu terytorialnego i finansów publicznych. Autor wielu publikacji oraz uczestnik konferencji w kraju i zagranicą. WALDEMAR SŁUGOCKI – absolwent Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu, tam też uzyskał doktorat w zakresie nauk o polityce, specjalność ekonomia polityczna. Adiunkt w Zakładzie Stosunków Międzynarodowych w Instytucie Politologii Uniwersytetu Zielonogórskiego oraz kierownik studiów podyplomowych „Zarządzanie środkami bezzwrotnej pomocy Unii Europejskiej z elementami prawa europejskiego”. Autor ponad 100 artykułów popularnych, popularnonaukowych i naukowych z zakresu polityki regionalnej, wykorzystania funduszy Unii Europejskiej, samorządu terytorialnego, integracji europejskiej i polityki rolnej. KRZYSZTOF OLEK – Dyrektor Biura Rozwoju Współpracy Regionalnej w Instytucie Konsultantów Europejskich. 1999 roku wraz z grupą Ekspertów zainicjował funkcjonowanie Programu KFE. Od początku funkcjonowania Programu KFE jest Wiceprzewodniczącym Rady Programowo-Akredytacyjnej działającej w ramach Education and Accreditation Program – European Funds Advisor (Program KFE). Redaktor Naczelny Portalu Konsultantów Funduszy Europejskich – o funduszach i Unii Europejskiej EUROFUNDS.org. Reprezentant Programu KFE i European Advisors Institute w Brukseli. Od lat podejmuje różne inicjatywy na rzecz Konsultantów KFE w Parlamencie Europejskim i instytucjach UE. Trener w zakresie rozwoju regionalnego, przygotowywania i zarządzania projektami UE, autor programów edukacyjnych z zakresu FS, koordynator prac zespołów projektowych.

305

INFORMACJA O PROJEKTODAWCY
EUROPEAN ADVISORS INSTITUTE jest międzynarodową organizacją pozarządową, która w swoich celach i działaniach dąży do skutecznego wzrostu kompetencji całego środowiska Konsultantów Europejskich, odpowiedzialnych za rozwój regionalny, rozwój przedsiębiorczości i wdrażanie innowacji. W ramach realizowanych programów staramy się dostarczyć jak najwyższej jakości przekaz merytoryczny angażując kadrę praktyków posiadających przygotowanie i doświadczenie dydaktyczne w zakresie wykorzystywania aktywnych metod doskonalenia kompetencji Konsultantów Europejskich. Instytut Konsultantów Europejskich to grupa Ekspertów powołanych przez Zarząd oraz Radę funkcjonującą w ramach Education and Accreditation Program – European Funds Advisor. • EUROPEAN ADVISORS INSTITUTE specjalizuje się w obsłudze podmiotów administracji publicznej dostarczając kompleksowe usługi szkoleniowe, doradcze, badawcze i analityczne w zakresie: przygotowania, zarządzania, rozliczania, monitoringu i audytowania projektów finansowanych z funduszy UE a także rozwoju regionalnego i wdrażania innowacji. • EUROPEAN ADVISORS INSTITUTE jest głównym koordynatorem wszystkich działań w ramach Education and Accreditation Program – European Funds Advisor (Program Kształcenia i Akredytacji Konsultant Funduszy Europejskich (Program KFE). Program KFE jest całościową koncepcją

306

edukacyjną w zakresie przygotowania, akredytacji i integracji niezależnych specjalistów do spraw przygotowywania i zarządzania projektami UE. PODSTAWOWE CELE STATUTOWE IKE: • Reprezentowanie, ochrona interesów i statusu zawodowego Konsultantów Funduszy Europejskich wobec organów państwowych, samorządowych, organizacji i środowisk gospodarczych krajowych i zagranicznych. • Integrowanie środowiska, budowania wspólnego prestiżu, siły środowiska, popularyzowanie zawodowej działalności KFE, propagowanie zasad etyki zawodowej, dobrych praktyk. • Dążenie do poprawy wykorzystania funduszy europejskich. • Monitoring wdrażania funduszy europejskich. • Wspieranie wszelkich działań w obszarze rozwoju regionalnego i funduszy europejskich. • Wypracowanie wzorców i standardów doradztwa europejskiego. • Wspieranie rozwoju małych i średnich przedsiębiorców. • Promowanie i wspieranie przedsięwzięć gospodarczych i osób przedsiębiorczych przyczyniających się do rozwoju gospodarczego regionów oraz lokalnego rynku pracy. • Współpraca z krajowymi i zagranicznymi instytucjami, których pomoc organizacyjna i finansowa może służyć rozwojowi gospodarczemu regionu. PROGRAM KFE: • Formalnie i merytorycznie organizuje fundamenty do organizacji i integracji nowej grupy zawodowej Akredytowanych Konsultantów Funduszy Europejskich. • Organizuje zaplecze kadrowe w postaci profesjonalnie przygotowanych Konsultantów, posiadających Akredytacje KFE – European Accreditation System – European Funds Advisor.

307

• Mobilizuje do współpracy, wymiany doświadczeń pomiędzy Konsultantami z terenu całej Europy, wykorzystując sieć internetową, szkolenia, spotkania integracyjne. • Program KFE – to promocja Konsultantów, Instytucji i firm świadczących usługi w zakresie przygotowywania. i zarządzania projektami UE, w których pracują Akredytowani Konsultanci Funduszy Europejskich a także promowanie wiedzy i dostępu do informacji o Unii Europejskiej i funduszach europejskich. W RAMACH PROGRAMU KFE PROWADZIMY: • EUROPEAN ACCREDITATION SYSTEM – European Funds Advisor (Europejski System Akredytacji – Konsultant Funduszy Europejskich). Pierwszy w Unii Europejskiej System Akredytacji standardów kompetencyjnych Konsultantów Funduszy Europejskich. Posiadanie Akredytacji jest obiektywnym sprawdzianem – co roku aktualizowanym – posiadanych umiejętności i doświadczeń Konsultantów Funduszy Europejskich. Kluczowym kryterium oceny KFE są kwalifikacje i doświadczenie zawodowe poparte konkretnymi sukcesami w zakresie rozwoju regionalnego, rozwoju przedsiębiorczości innowacyjnej przy wykorzystaniu funduszy europejskich. • CERTYFIKOWANE PROGRAMY SZKOLENIOWE oraz programy doradcze dla administracji publicznej zaangażowanej we wdrażanie funduszy europejskich w zakresie rozwoju regionalnego rozwoju przedsiębiorczości, wdrażania innowacji i doskonalenia kompetencji menedżerskich. • PORTAL O FUNDUSZACH I UNII EUROPEJSKIEJ, który jest prawnie funkcjonującym tytułem prasowym, zarejestrowanym w sądzie pod numerem 329. • SYSTEM KSZTAŁCENIA I CERTYFIKACJI KONSULTANTÓW INNOWACYJNOŚCI INNOWACJE.org prowadzony wspólnie Siecią Naukową MSN koordynowaną przez Instytut Nauk Ekonomicznych PAN prowadzimy.

308

NASZ STANDARD – GWARANCJE JAKOŚCI: • • • • • • • • • – Kompleksowość Certyfikowane programy szkoleniowe Specjalizacja Zweryfikowana i doświadczona kadra Sprawdzona metodologia Dogodne miejsce szkoleń Preferencyjne warunki finansowe Doświadczenie poparte referencjami Transparentność Specjalizacja w obsłudze podmiotów administracji publicznej dostarczając kompleksowe usługi szkoleniowe, doradcze, badawcze i analityczne. Realizujemy certyfikowane (przez Radę Programowo-Akredytacyjną Programu KFE) programy szkoleniowe zgodnie z międzynarodowymi standardami jakości kształcenia. Zgodnie z przyjętymi standardami programy prowadzone są wyłącznie przez Akredytowanych Ekspertów i Trenerów powołanych przez Radę Programowo-Akredytacyjną Programu KFE. Każdy z Ekspertów/Trenerów posiada indywidualny nr Akredytacji KFE, który upoważnia go do reprezentacji i działania w ramach Programu KFE i Instytut Konsultantów Europejskich, Nasze szkolenia realizowane są w formie treningu umiejętności, z wykorzystaniem aktywnych metod dydaktycznych. Każde ćwiczenie podlega analizie i omówieniu.. Szkolenia oceniane są w trakcie on going i ex post. Ze względu, że głównym odbiorcą naszych usług są instytucje publiczne zaangażowane we wdrażanie funduszy strukturalnych okresie programowania 2007–2013 i możliwość wystąpienia konfliktu interesów, Instytut Konsultantów Europejskich nie składa własnych projektów o dotacje do tych instytucji dla których świadczy usługi szkoleniowe i doradcze, oraz nie

309

świadczy usług konsultingowych w zakresie przygotowania i obsługi projektów współfinansowanych z funduszy europejskich dla podmiotów zewnętrznych. Nasze kilkuletnie doświadczenie w doskonaleniu umiejętności i rozwoju kompetencji środowiska konsultantów europejskich jest gwarancją dobrze wykorzystanego czasu przeznaczonego na podnoszenie kwalifikacji i doskonalenie własnych umiejętności na poziomie europejskim. Naszym głównym atutem są referencje naszych Klientów. Więcej informacji na stronie http://www.szkoleniaue.pl/referencje/

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful