You are on page 1of 30

...

aby znali Ciebie,


jedynego prawdziwego Boga
oraz Tego, ktrego posae,
Jezusa Chrystusa
P RYMASOWSKA S ERIA BIBLIJNA

Redaktor naukowy serii


ks. prof. dr hab. Waldemar Chrostowski
SOWNIK
SYMBOLIKI BIBLIJNEJ
Obrazy, symbole, motywy,
metafory, figury stylistyczne
i gatunki literackie w Pimie witym

Redaktorzy naczelni
Leland Ryken
James C. Wilhoit
Tremper Longman III

Redakcja naukowa wydania polskiego


Waldemar Chrostowski

Oficyna Wydawnicza Vocatio


Warszawa
Tytu oryginau:
Dictionary of Biblical Imagery

Imprimatur:
Za zgod Kurii Metropolitalnej Warszawskiej nr 3661/NK/2003 z dnia 13 sierpnia 2003

Przekad:
Zbigniew Kociuk

Redakcja:
Mirosawa Wjcik

Redakcja techniczna:
Logos

Projekt okadki i obwoluty:


Joanna Zonkiewicz

Korekta:
Elbieta Mamczarz

Copyright 1985, 1996 by InterVarsity Christian Fellowship/USA

Copyright for the Polish edition 1998 by Ocyna Wydawnicza Vocatio


All rights to the Polish edition reserved
Wszelkie prawa do wydania polskiego zastrzeone
Ksika, ani adna jej cz, nie moe by przedrukowywana
ani w jakikolwiek inny sposb reprodukowana czy powielana mechanicznie,
fotooptycznie, zapisywana elektronicznie lub magnetycznie,
ani odczytywana w rodkach publicznego przekazu
bez pisemnej zgody wydawcy.

W sprawie zezwole naley zwraca si do Ocyny Wydawniczej Vocatio,


02-798 Warszawa 78, skr. poczt. 41. e-mail: vocatio@vocatio.com.pl

Redakcja: fax (22) 648 63 82, tel. (22) 648 54 50,


Dzia handlowy: fax (22) 648 03 79, tel. (22) 648 03 78,
e-mail:handlowy@vocatio.com.pl

Ksigarnia wysykowa Vocatio: 02-798 Warszawa 78,


skr. Poczt. 41, tel (603) 861 952, e-mail:ksiegarnia@vocatio.com.pl,
http://www.vocatio.com.pl

ISBN 83-7146-188-7
Warszawa, dnia 27 czerwca 1997

Sowo wstpne
Napawa radoci fakt, e wierzcy coraz czciej i chtniej sigaj po Pismo wite. Zawiera
ono bowiem to, co Bg w swoim nieskoczonym miosierdziu zechcia objawi o sobie, i odkry-
wa najwaniejsze potrzeby i tsknoty czowieka. Czytanie i rozwaanie ksig witych zapewnia
wzrost ycia religijnego, odmienia na lepsze ludzkie postpowanie i ukazuje perspektywy wiecz-
noci. ywe bowiem jest sowo Boe, skuteczne i ostrzejsze ni wszelki miecz obosieczny, przeni-
kajce a do rozdzielenia duszy i ducha, staww i szpiku, zdolne osadzi pragnienia i myli serca
czytamy w Licie do Hebrajczykw (4,12).
Koci okazuje pomoc w trudnym zadaniu poznawania i rozumienia Biblii take przez pro-
mowanie rezultatw bada uczonych. Studiuj oni Pismo wite, objaniajc je jako sowo Boe
i ludzkie. W ostatnich latach zgodnie zaleceniem Soboru Watykaskiego II nastpi w tej dzie-
dzinie w Polsce znaczny postp. W nurt tych dokona wpisuje si Prymasowska Seria Biblijna,
obejmujca najbardziej fundamentalne pomoce niezbdne dla rzetelnych studiw biblijnych.
Mona ywi nadziej, e ksiki, ktre si w tej serii ukazuj, przyczyni si do dalszego po-
gbiania i upowszechniania rzetelnych bada biblijnych, a przez to do nowego oywienia dusz-
pasterstwa i duchowoci biblijnej. W ten sposb zwielokrotnia w Kociele bogosawione owoce
pragnienia poznawania i umiowania Trjjedynego Boga.

Jzef Kardyna Glemp


Prymas Polski
PRYMASOWSKA SERIA BIBLIJNA

1. Remigiusz Popowski SDB, Micha Wojciechowski (przek.), Grecko-polski Nowy Testament.


Wydanie interlinearne z kodami gramatycznymi, Warszawa 1994, 1995,1996,1997
2 James A. Pritchard (red. naukowa), Waldemar Chrostowski (konsult. naukowa wydania pol-
skiego), Wielki atlas biblijny. Warszawa 1994, 1997
3. Remigiusz Popowski SDB, Wielki sownik grecko-polski Nowego Testamentu. Wydanie
z pen lokalizacj greckich hase, kluczem polsko-greckim oraz indeksem form czasownikowych,
Warszawa 1994, 1995, 1997
4. Jan Flis, Konkordancja Starego i Nowego Testamentu do Biblii Tysiclecia, Warszawa 1991, 1997,
1999
5. Bruce M. Metzger Michael D. Coogan (red. naukowa), Waldemar Chrostowski (konsult.
wydania polskiego), Sownik wiedzy biblijnej, Warszawa 1996,1997,1999
6. Micha Wojciechowski (przek. i oprac.), Synapsa czterech Ewangelii, Warszawa 1997,1999
7. Remigiusz Popowski SDB, Sownik grecko-polski Nowego Testamentu, Warszawa 1997
8. Bruce Metzger David Goidstein John Ferguson (konsult. naukowa), Waldemar Chrostow-
ski (konsult. wydania polskiego), Wielkie wydarzenia czasw biblijnych, Warszawa 1998
9. Paul J. Achtemeier (red. naukowa), Encyklopedia biblijna, Warszawa 1998, 1999
10. Janusz Frankowski (red. naukowa i wstpy). Biblia w przekadzie ksidza Jakuba Wujka
z 1599 r. Transkrypcja typu B oryginalnego tekstu z XVI w. i wstpy, Warszawa 1999
11. Dan Bahat, Waldemar Chrostowski (oprac, wydania polskiego), Atlas biblijnej Jerozolimy,
Warszawa 1999
12. Piotr Briks, Sownik hebrajsko-polski i aramejsko-polski Starego Testamentu, Warszawa 1999
13. Ryszard Rubinkiewicz SDB (oprac, i wstpy), Apokryfy Starego Testamentu, Warszawa 1999
14. Anna Kumirek (przek. i oprac.), Hebrajsko-polski Stary Testament Ksiga Rodzaju.
Wydanie interlinearne z kodami gramatycznymi, transkrypcj oraz indeksem rdzeni, Warszawa
2000
15. Remigiusz Popowski SDB (przek., wprow. i przypisy), Nowy Testament. Przekad na Wielki
Jubileusz Roku 2000, Warszawa 2000
16. Craig S. Kecncr, Krzysztof Bardski Waldemar Chrostowski (red. naukowa wydania polskie-
go), Komentarz historyczno-kulturowy do Nowego Testamentu, Warszawa 2000
17. Raymond E. Brown SS, Joseph A. Fitzmyer SJ, Roland E. Murphy OCarm (red. naukowa wydania
oryginalnego), Waldemar Chrostowski (red. naukowa wyd. polskiego), Katolicki komentarz bi-
blijny, Warszawa 2001
18. Abp Stanisaw Gdecki (przek. i oprac.), Grecko-acisko-polska synopsa do 1 i 2 Ksigi Ma-
chabejskiej, Warszawa 2002.
19. Bogusaw Wida, Sownik antropologii Nowego Testamentu, Warszawa 2003
20. Leland Ryken, James C. Wilhoit, Tremper Longman III (red. nacz.), Waldemar Chrostowski
(red. nauk. wyd. polskiego), Sownik symboliki biblijnej, Warszawa 2003
PRZEDMOWA
Sownik symboliki biblijnej ma pomc czytelnikom, badaczom i nauczycielom Pisma witego
w analizie fascynujcego i bogatego wiata obrazw, metafor i archetypw biblijnych. Wydaje si,
e tradycyjne sowniki i encyklopedie biblijne pomijaj wiele z tych zagadnie. Dla osb, ktre
na marginesie swych egzemplarzy Pisma witego zamieszczay uwagi oraz pytania na temat ob-
razw, motyww i rodkw literackich, brak takiej pomocy by dotkliwy. My potraktowalimy t
sytuacj jako wyzwanie.
Pocztkowy zamys rozrs si i powsta bogaty zbir hase powiconych postaciom, wtkom,
charakterystycznym epizodom i scenom, rodkom retorycznym, gatunkom literackim i analizie
poszczeglnych ksig Pisma witego. W kocowej fazie pracy redakcyjnej niektre hasa zamie-
niy si w szersze omwienie i uoglnienie wielu tematw (np. Zwierzta lub Prawne obrazy),
inne zachoway wski zakres znaczeniowy (np. Harfa lub Ziarnko gorczycy). Wiele hase ma
charakter nowatorski, co odrnia t publikacj od innych sownikw biblijnych (np. Studnia ja-
ko miejsce, spotkania lub Prba ominicia wyroczni). Nawet w takich hasach, jak Mur lub
Wiea pooono nacisk na poruszajce wyobrani cechy owych budowli.
Chocia Sownik symboliki biblijnej zawiera blisko 850 hase, nie ma charakteru wyczerpuj-
cego. Stwierdzenie to niech bdzie wiadectwem bogactwa obrazw biblijnych, a zarazem braku
wystarczajcej iloci czasu i si autorw i redaktorw. Stworzenie pomocy naukowej zawsze jest
wyzwaniem dla podejmujcych si tej pracy, aden poprzednik bowiem nie ustali kanonu ha-
se. Podczas pracy nad Sownikiem redaktorzy przeyli wspania przygod, odkrywajc nowe per-
spektywy i podejmujc prby przyblienia ich innym. Jednak po siedmiu latach mozolnej pracy
okresie znacznie duszym ni przewidywano nadesza pora, by j skoczy i przystpi do
wydania ksiki. Pocieszamy si myl, e redaktorzy, ktrzy podejm si kiedy ponownej redak-
cji, bd budowa na fundamencie, ktry wsplnie wznielimy, a efekt ich wysiku bdzie jesz-
cze lepszy. Ufamy rwnie, e dziki naszej pracy czytelnicy dostrzeg nowe moliwoci badania
i zgbiania obrazw i symboli biblijnych, a take poczuj si zachceni do podjcia tego nieatwe-
go, lecz wielce ubbogacajcego wysiku.
Od pocztku pracy redaktorzy starali si poczy swe zdolnoci i umiejtnoci teoretykw
literatury i biblistw by powstao dzieo zawierajce wiele wartociowych informacji. Szybko
jednak si okazao, e nadanie ksice zrozumiaej i przejrzystej formy wymaga poddania jedno-
litej obrbce redakcyjnej hase opracowanych przez licznych autorw. Podjto wwczas decyzj,
e redaktorzy bd mieli woln rk w ksztatowaniu, formuowaniu i rozwijaniu poszczeglnych
hase. Dowiadczenie potwierdza, e podczas opracowywania tego rodzaju pomocy naukowych
i w miar postpu pracy redaktorzy zyskuj gbszy wgld i wnosz coraz wikszy wkad do oma-
wianych zagadnie. W miar wzrostu liczby hase i stron pojawiaj si nowe skojarzenia i podej-
cia. Postanowilimy, by te redaktorskie wnioski wzbogaciy prac pierwotnych autorw Sownika.
Poszczeglne hasa nie s wic opatrzone inicjaami autora (list wsppracownikw podano na
pocztku ksiki). Chocia niektre artykuy nosz wyrane pitno autora, znakomita wikszo
z nich przesza przez rce kilku redaktorw i obecnie s znacznie dusze ni pocztkowy tekst.
W rezultacie Sownik symboliki biblijnej sta si dzieem zbiorowym, w ktrym prawa autorskie
poszczeglnych osb (przysugujce take poszczeglnym redaktorom) zostay pominite w imi
cennego wkadu do lepszego zrozumienia Pisma witego. Skadamy szczere podzikowania i wy-
razy szacunku okoo stu pidziesiciu wsppracownikom, ktrzy trudzili si nad tym, by ksika
ta moga zosta wydana. Bierzemy te na siebie pen odpowiedzialno za niedostatki i niedo-
cignicia rezultatu kocowego.
PRZEDMOWA DO WYDANIA POLSKIEGO VIII

Odbiorcami, do ktrych przede wszystkim kierujemy Sownik symboliki biblijnej, nie s bibli-
ci i uczeni, lecz przecitni czytelnicy Pisma witego. Staralimy si stworzy czyteln i intere-
sujc ksik, ktra bdzie cennym narzdziem uzupeniajcym tradycyjne sowniki biblijne,
a jednoczenie otworzy drzwi do nowego sposobu odkrywania i odczytywania skarbw ukrytych
w Biblii. Publikacja ta ukazuje now perspektyw wszystkim jej czytelnikom, wskazuje te nowe
sposoby pojmowania osobom przekazujcym przesanie biblijne take artystom i rozpala ser-
ca tych, ktrzy czytaj Bibli dla osobistego zbudowania. Jeli czytelnicy doznaj podczas lektury
Sownika radoci podobnej do tej, ktrej my dowiadczalimy podczas pracy nad jego redagowa-
niem, wwczas osigniemy cel, ktry sobie postawilimy.

Redaktorzy naczelni

PRZEDMOWA DO WYDANIA POLSKIEGO


Wkrtce upynie dziesi lat od ukazania si tomu, ktry da pocztek Prymasowskiej Serii Bi-
blijnej. Obecna ksika, Sownik symboliki biblijnej, stanowi jej tom dwudziesty. Miar wartoci
i przydatnoci tej serii wydawniczej jest fakt, e w cigu tak krtkiego czasu wiele tomw docze-
kao si wznowienia. Bez Prymasowskiej Serii Biblijnej nie sposb wyobrazi sobie obecnego
stanu biblistyki katolickiej w Polsce. Na jej dorobek skada si wiele godnych najwyszego uzna-
nia osigni tak w dziedzinie dydaktycznej, jak i naukowo-badawczej.
Sownik symboliki biblijnej to dzieo prawdziwie monumentalne, rezultat cisej i doskonale sko-
ordynowanej wsppracy kilkudziesiciu wybitnych biblistw i literaturoznawcw z rnych stron
wiata. Starannie przeoone na jzyk polski wpisuje si w nurt uwanie dobieranych tomw wy-
danych dotd w ramach Prymasowskiej Serii Biblijnej. Uzupenia i rozwija wiedz na temat bi-
blijnych obrazw, metafor i archetypw. Na Sownik skada si prawie 850 hase omawiajcych
rzeczowo i przystpnie najrozmaitsze aspekty wystpujcych w Pimie witym symboli, moty-
ww, metafor, figur stylistycznych i gatunkw literackich. To bardzo bogaty, zoony i niezwykle
wany wiat, ktrego gruntowne poznawanie jest nieodzowne do lepszego i wszechstronniejsze-
go zrozumienia staroytnych realiw, a take zbawczego ordzia poszczeglnych ksig biblijnych
i caej Biblii. Wielkim walorem Sownika jest ukazywanie progresywnego charakteru objawienia
Boego, ktre znalazo wyraz na kartach ksig witych najpierw Starego, a nastpnie Nowego Te-
stamentu.
Prymasowska Seria Biblijna wchodzi w drug dekad swojego istnienia i oddziaywania. To do-
bra sposobno, by witowa skromny, lecz znaczcy jubileusz, oraz wyrazi serdeczn wdziczno
wszystkim, ktrych wiedza, umiejtnoci i pracowito przyniosy tak bogosawione owoce.

Ks. prof. Waldemar Chrostowski


Uniwersytet Kardynaa Stefana Wyszyskiego w Warszawie
Redaktor naukowy Prymasowskiej Serii Biblijnej
JAK KORZYSTA
ZE SOWNIKA SYMBOLIKI BIBLIJNEJ
SKRTY
Wyczerpujcy wykaz skrtw oglnych oraz skrtw naukowych i biblijnych znajduje si na stro-
nach XI-XII.

AUTORZY HASE
Poszczeglne hasa nie zawieraj informacji na temat ich autorw (zob. Przedmowa), pen list
wsppracownikw zamieszczono w kolejnoci alfabetycznej na stronach XIV-XV.

BIBLIOGRAFIA
Do niektrych hase dodano bibliografi. Znajduj si tam publikacje, do ktrych odwoujemy si
w hale, lub wane opracowania z danej dziedziny. Poszczeglne pozycje bibliograficzne umiesz-
czono w kolejnoci alfabetycznej, a jeli autorstwo jest zbiorowe, wedug tytuw. Skrty stosowane
w bibliografiach znale mona w oglnym Wykazie skrtw.

ODNONIKI
Hasa Sownika symboliki biblijnej zostay poczone przez zastosowanie systemu wzajemnych od-
nonikw, by uatwi czytelnikom zdobycie jak najwikszej iloci informacji. Uylimy czterech
rodzajw odnonikw:
1. Jednowierszowe hasa w caym Sowniku, w porzdku alfabetycznym, odsyaj do hase,
w ktrych omwiono dany temat:
SZKO T; K ; T
2. Strzaka () umieszczona przed sowem w gwnej czci hasa informuje o tym, e mo-
na znale w Sowniku artyku pod takim tytuem. Na przykad Anio odsya czytelnika
do hasa zatytuowanego A.
3. Odnoniki ujte w nawiasy w gwnej czci hasa odsyaj do hasa o tym tytule. Na przy-
kad: (zob. Byskawica) kieruje do hasa zatytuowanego B. Tego rodzaju odno-
nik jest najczciej stosowany, by skierowa czytelnika do artykuu o zblionej tematyce.
4. Odnoniki umieszczone na kocu hasa, przed bibliografi, odsyaj do hase w istotny spo-
sb zwizanych z omawianym tematem:
Z. : B; P; R; S; U; Z
;

ZASADY TRANSLITERACJI
Sposb zapisu wyrazw hebrajskich i greckich podano w Zasadach transliteracji. Greckie czasow-
niki podawane s w formie sownikowej (nie za w formie bezokolicznikowej), by uatwi posu-
giwanie si innymi pomocami.
WYKAZ SKRTW

SKRTY OGLNE

Bbr Biblia brytyjska NT Nowy Testament


BG Biblia Gdaska ok. okoo
BP Biblia Poznaska par. paralelny
BT Biblia Tysiclecia p.n.e. przed nasz er
BW Biblia Wujka popr. poprawiony
Chr. Chrystus por. porwnaj
cm centymetr p.p.m. poniej poziomu morza
cz. cz r. rok
g gram red. redaktor; redakcja
in. inny rozdz. rozdzia
itd. i tak dalej s. strona
kg kilogram ST Stary Testament
km kilometr w. wity
lm liczba mnoga t. tom
lp liczba pojedyncza tum. tumaczenie
LXX Septuaginta tzw. tak zwany
m metr w. wiek (po dacie); werset (przed cyfr)
m.in. midzy innymi ww. wrsety
np. na przykad wyd. wydanie
n.p.m. nad poziomem morza zob. zobacz
nr numer zw. zwaszcza

KSIGI STAREGO I NOWEGO TESTAMENTU

Ab Ksiga Abdiasza 1J Pierwszy List w. Jana


Ag Ksiga Aggeusza 2J Drugi List w. Jana
Am Ksiga Amosa 3J Trzeci List w. Jana
Ap Apokalipsa w. Jana Jdt Ksiga Judyty
Ba Ksiga Barucha Jk List w. Jakuba
Dn Ksiga Daniela Jl Ksiga Joela
Dz Dzieje Apostolskie Jon Ksiga Jonasza
Ef List do Efezjan Joz Ksiga Jozuego
Est Ksiga Estery Jr Ksiga Jeremiasza
Ez Ksiga Ezechiela Jud List w. Judy
Ezd Ksiga Ezdrasza Koh Ksiga Koheleta (Eklezjastes)
Flm List do Filemona Kol List do Kolosan
Flp List do Filipian 1 Kor Pierwszy List do Koryntian
Ga List do Galatw 2 Kor Drugi List do Koryntian
Ha Ksiga Habakuka Kp Ksiga Kapaska
Hbr List do Hebrajczykw 1 Krl Pierwsza Ksiga Krlewska
Hi Ksiga Hioba 2 Krl Druga Ksiga Krlewska
Iz Ksiga Izajasza 1 Krn Pierwsza Ksiga Kronik
J Ewangelia wedug w. Jana 2 Krn Druga Ksiga Kronik
WYKAZ SKRTW XI

Lb Ksiga Liczb Pwt Ksiga Powtrzonego Prawa


Lm Lamentacje Rdz Ksiga Rodzaju
k Ewangelia wedug w. ukasza Rt Ksiga Rut
1 Mch Pierwsza Ksiga Machabejska Rz List do Rzymian
2 Mch Druga Ksiga Machabejska Sdz Ksiga Sdziw
Mdr Ksiga Mdroci 1 Sm Pierwsza Ksiga Samuela
Mi Ksiga Micheasza 2 Sm Druga Ksiga Samuela
Mk Ewangelia wedug w. Marka So Ksiga Sofoniasza
Ml Ksiga Malachiasza Syr Ksiga Syracha (Eklezjastyk)
Mt Ewangelia wedug w. Mateusza Tb Ksiga Tobiasza
Na Ksiga Nahuma 1 Tes Pierwszy List do Tesaloniczan
Ne Ksiga Nehemiasza 2 Tes Drugi List do Tesaloniczan
Oz Ksiga Ozeasza l Tm Pierwszy List do Tymoteusza
1P Pierwszy List w. Piotra 2 Tm Drugi List do Tymoteusza
2P Drugi List w. Piotra Tt List do Tytusa
Pnp Pie nad Pieniami Wj Ksiga Wyjcia
Prz Ksiga Przysw Za Ksiga Zachariasza
Ps Ksiga Psalmw

PERIODYKI I INNE RDA NAUKOWE

AB Anchor Bible JJS Journal of Jewish Studies


ABD Anchor Bible Dictionary JSSJ Journal of Semitic Studies
ANEP Ancient Near East in Pictures NClB New Clarendon Bible
ANET Ancient Near Eastern Texts NICNT New International Commentary
BASOR Bulletin of the American Schools of on the New Testament
Oriental Research NICOT New International Commentary
BibSac Bibliotheca Sacra on the Old Testament
CBQ Catholic Biblical Quarterly NIDNTT New International Dictionary
DBTEL Dictionary of Biblical Tradition of New Testament Theology
in English Literature NTT New Testament Theology
DJG Dictionary of Jesus and the Gospels (Cambridge University Press Series)
DLNTD Dictionary of the Later New Testament NovT Novum Testamentum
and Its Developments NTS New Testament Studies
DPL Dictionary of Paul and His Letters OCD3 The Oxford Classical Dictionary
ExpT Expository Times (wyd. 3)
IDB Interpreters Dictionary of the Bible SJT Scottish Journal of Theology
IntC Interpretation Commentary TOTC Tyndale Old Testament
ISBE The International Standard Bible Commentary
Encyclopaedia (popr.) WBC Word Biblical Commentary
JBL Journal of Biblical Literature
JETS Journal of the Evangelical
Theological Society
ZASADY TRANSLITERACJI

JZYK HEBRAJSKI
Spgoski k = Samogoski Samogoski krtkie
a = l = l wyduone + = a
K = b m = m hf = e = e
b = n = n y" = 1 = i
G = g c = s y1 = f = o
g = i = O = \ = u
? = d P = pw { =
; = p = f = Samogoski
h = h c = " = bardzo krtkie
v = w q = q & = _ = a
z = z d = r E = e
x = s = : = e
u = w = F = o
y = y T = t
K = k t =

JZYK GRECKI

A = A q = th P = P y = ps
a = a I = I p = p W = O
B = B i = i R = R w =
b = b K = K r = r `R = Rh
G = G k = k S = S = rh
g = g L = L s/j = s ` = h
D = D l = l T = T gx = nx
d = d M = M t = t gg = ng
E = E m = m U = Y au = au
e = e N = N u = y eu = eu
Z = Z n = n F = Ph ou = ou
z = z X = X f = ph ui = yi
H = E x = x C = Ch
h = O = O c = ch
Q = Th o = o Y = Ps
AUTORZY HASE
Alexander T. Desmond, The Queens for Ministry, Vancouver, Waszyn- Waszyngton, USA
University of Belfast, Belfast, gton, USA Harvey Jo Ann, Immanuel Presby-
Irlandia Pnocna Duguid Iain, Westminster Theologi- terian Church, Warrenville, Illi-
Allen Erick, Kintnersville, Pennsyl- cal Seminary in California, Escon- nois, USA
vania, USA dido, Kalifornia, USA Harvey Robert W., Immanuel Pres-
Allison Dale C. Jr., Pittsburgh Theo- Du Mont Brown Sarah, Trinity Chris- byterian Church, Warrenville, Illi-
logical Seminary, Pittsburgh, Pen- tian Academy, Addison, Teksas, nois, USA
sylwania, USA USA Hasenclever Franke, Taunusstein,
Apkera Jacob, Nigeria Duriez Colin, InterVarsity Press, Niemcy
Arnold Clinton E., Talbot School Leicester, Anglia Hatina Thomas P., London, Anglia
of Theology, La Mirada, Kalifor- Eckman James, Grace College of the Heller Jack Kenner, Louisiana, USA
nia, USA Bible, Omaha, Nebraska, USA Hepper Nigel, Richmond, Surrey,
Balchin John F., Purley, Surrey, Anglia Elrod Eileen Razzari, Santa Clara Anglia
Baldwin Joyce, Eastwood, Notting- University, Santa Clara, Kalifor- Hess Richard S., Denver Seminary,
hamshire, Anglia nia, USA Denver, Kolorado, USA
Bancroft RoseLee, Alice Lloyd Col- Enns Peter, Westminster Theologi- Hill Andrew E., Wheaton College,
lege, Pippa Passes, Kentucky, USA cal Seminary, Philadelphia, Pensyl- Wheaton, Illinois, USA
Banks Robert, Fuller Theologi- wania, USA Hong In-Gyu, Reformed Theological
cal Seminary, Pasadena, Kalifor- Esler Philip F., University of St. An- Seminary, Seul, Korea Poudniowa
nia, USA drews, St. Andrews, Fife, Szkocja Horine Steven C., Harleysville, Pen-
Barker David G., Heritage Theo- Etchells Ruth, University of Durham, sylwania, USA
logical Seminary, London, Ontar- Durham, Anglia Howard David M. jun., New Orleans
io, Kanada Evans Craig A., Trinity Western Uni- Baptist Theological Seminary, New
Barratt David J., Chester, Anglia versity, Langley, British Colum- Orleans, Louisiana, USA
Bauckham Richard J., University bia, Kanada Howe Bonnie G.T., Berkeley, Kalifor-
of St. Andrews, St. Andrews, Fife, Evans Mary J., London Bible College, nia, USA
Szkocja Northwood, Middlesex, Anglia Hudson Don M., Western Seminary
Bell Richard H., University of Not- Felch Douglas A., Grand Rapids, Seattle Campus, Kirkland, Waszyn-
tingham, Nottingham, Anglia Michigan, USA gton, USA
Bennett David, Mountain Park Felch, Susan M., Calvin College, Hughes Frederick E. Cheltenham &
Church, Lake Oswego, Oregon, Grand Rapids, Michigan, USA Gloucester College of Higher Edu-
USA Fink Larry E., Hardin Simmons Uni- cation, Gloucestershire, Anglia
Bible Jesse J., Willow Grove, Pensyl- versity, Abilene, Teksas, USA Hughes Kent, College Church,
wania, USA Gentrup William F., Arizona State Wheaton, Illinois, USA
Birdsall Brent, Huntington, Indiana, University, Tempe, Arizona, USA Huttar Charles A., Hope College,
USA Gledhill Thomas D., Evangelical Holland, Michigan, USA
Boda Mark J., Canadian Bible Theological College of Wales, Mid- Huttar David K, Nyack College,
College/Canadian Theological Glamorgan, Walia Nyack, Nowy Jork, USA
Seminary, Regina, Saskatchewan, Glodo Michael J., Reformed Theo- Ibach Robert, Dallas Theological
Kanada logical Seminary, Orlando, Flo- Seminary, Dallas, Teksas, USA
Braddock Matthew, Quincy, ryda, USA Jobes Karen H. Westmont College,
Massachusetts, USA Graham Lowell B., Providence Santa Barbara, Kalifornia, USA
Brown Ann, Cardiff, Walia Christian Academy, St. Louis, Mis- Kaufmann U., Milo, University of Il-
Burke Donald E., Catherine Booth souri, USA linois at Urbana-Champaign, Ur-
Bible College, Winnipeg, Manito- Green Douglas, Westminster Theo- bana, Illinois, USA
ba, Kanada logical Seminary, Philadelphia, Keener Craig S. Eastern Baptist
Burns Lanier, Dallas Theological Pensylwania, USA Theological Seminary, Philadel-
Seminary, Dallas, Teksas, USA Green Joel B., Asbury Theologi- phia, Pensylwania, USA
Carroll R. M. Daniel, Denver Semi- cal Seminary, Wilmore, Kentucky, Kellegrew Marsh, Mercer Island,
nary, Denver, Kolorado, USA USA Waszyngton, USA
Chan Frank, Glenside, Pensylwania, Groves Alan J., Westminster Theo- Kelly Michael B., Philadelphia, Pen-
USA logical Seminary, Philadelphia, sylwania, USA
Chisholm Robert B. jun., Dallas Pensylwania, USA Kingdon David, Glas Bryntirion
Theological Seminary, Dallas, Tek- Habermas Ronald T., John Brown Press, Bridgend, Walia
sas, USA University, Siloam Springs, Arkan- Klein William W., Denver Seminary,
Claass Stefan, Mainz, Niemcy sas, USA Denver, Kolorado, USA
Colwell Jerry D., Heritage Baptist Hallett David, Ardsley, Pensylwania, Klem John F., Central Baptist Theo-
College, London, Ontario, Kanada USA logical Seminary, Virginia Beach,
Dawn Marva J., Christians Equipped Harmon William B., Vancouver, Wirginia, USA
AUTORZY HASE XIV

Kojecky Roger F., Northwood, Mid- Jersey, USA Spencer Aida Besanon, Gordon-
dlesex, Anglia Parker Margaret, Walnut Creek, Conwell Theological Seminary,
Konkel August H., Providence Theo- Kalifornia, USA South Hamilton, Massachusetts,
logical Seminary, Otterburne, Patterson Richard D., Forest, Wir- USA
Manitoba, Kanada ginia, USA Stabnow David, Melrose Park, Pen-
Lamport Mark A., Gordon College, Penney Douglas, Wheaton College, sylwania, USA
Wenham, Massachusetts, USA Wheaton, Illinois, USA Stallman Robert C., Central Bible
Lindsey Victor, East Central Univer- Perrin Nicholas, Aurora, Illinois, College, Springfield, Missouri, USA
sity, Ada, Oklahoma, USA USA Stone David A., London, Anglia
Littledale Richard J., Purley Baptist Pocock Michael, Dallas Theological Stroup Wiffiam L. jun., Collingdale,
Church, Purley, Surrey, Anglia Seminary, Dallas, Teksas, USA Pensylwania, USA
Longman Tremper III, Westmont Porter Stanley E., Roehampton Insti- Thatcher Thomas W., Cincinnati
College, Santa Barbara, Kalifor- tute, London, Anglia Bible Seminary, Cincinnati, Ohio,
nia, USA Pratt Richard L. jun., Reformed USA
Lucas Ernest C., Bristol Baptist Col- Theological Seminary, Orlando, Thiselton Anthony C., The Univer-
lege, Bristol, Anglia Floryda, USA sity of Nottingham, Nottingham,
Ludwick Robert D. II, Ballwin, Mis- Provan Iain, Regent College, Van- Anglia
souri, USA couver, British Columbia, Kanada Tidball Derek J., London Bible
Lyall Francis, University of Aber- Ragen Brian Abel, Southern Illinois College, Northwood, Middlesex,
deen, Aberdeen, Szkocja University at Edwardsville, Anglia
Lynn Robyn D., Westmont College, Edwardsville, Illinois, USA Tischier Nancy M., The Pennsyl-
Santa Barbara, Kalifornia, USA Read Peter, Monmouth, Gwent, vania State University, University
Lyons Michael A., Glenview, Illi- Poudniowa Szkocja Park, Pensylwania, USA
nois, USA Reid Daniel G., InterVarsity Press, Travers Michael E., Mississippi
McCartney Dan G., Westminster Westmont, Illinois, USA College, Clinton, Missisipi, USA
Theological Seminary, Philadel- Reid Debra K, Spurgeons College, Vanhoozer Kevin J., Trinity Evangel-
phia, Pensylwania, USA London, Anglia ical Divinity School, Deerfield,
McClarty Wilma, Southern College, Riso Mary T., South Hamilton, Mas- Illinois, USA
Collegedale, Tennessee, USA sachusetts, USA Walley Christopher D., Leaming-
McKeever Michael C., Fresno, Kali- Ritchie Daniel E., Bethel College, ton, Anglia
fornia, USA St. Paul, Minnesota, USA Walters James, John Brown Universi-
Makujina John, Philadelphia, Pensyl- Roberts D. Phillip, Temple Terrace, ty, Siloam Springs, Arkansas, USA
wania, USA Floryda, USA Watson Duane F., Malone College,
Mawhinney Allen, Reformed Theo- Robertson George W., St. Louis, Canton, Ohio, USA
logical Seminary, Orlando, Flo- Missouri, USA Wendier Linda, Northwestern Col-
ryda, USA Ryken Leland, Wheaton College, lege, St. Paul, Minnesota, USA
Meier Samuel A., Ohio State Univer- Wheaton, Illinois, USA Whittle Amberys R., Georgia South-
sity, Columbus, Ohio, USA Ryken Lisa, Tenth Presbyteri- ern University, Statesboro, Geor-
Miller Daniel R., Deerfield, Illinois, an Church, Philadelphia, Pensyl- gia, USA
USA wania, USA Wilhoit James C., Wheaton College,
Miller David G., Mississippi College, Ryken Philip G., Tenth Presbyterian Wheaton, Illinois, USA
Clinton, Missisipi, USA Church, Philadelphia, Williams Derek L., Northampton,
Mills Don, Central Baptist Theologi- Pensylwania, USA Anglia
cal Seminary, Virginia Beach, Wir- Sandy Brent, Salem, Virginia, USA Williams Michael J., Calvin Theolo-
ginia, USA Schumann, Anne, Mainz, Niemcy gical Seminary, Grand Rapids,
Moore Erika, Worthington, Pensyl- Schuurman John F., Wheaton Chris- Michigan, USA
wania, USA tian Reformed Church, Wheaton, Willoughby Robert, London
Moore James J., Worthington, Pen- Illinois, USA Bible College, Northwood,
sylwania, USA Schwab George M. sen., Fort Wash- Middlesex, Anglia
Motyer Stephen, London Bible Col- ington, Pensylwania, USA Wood Derek R.W., Waddington,
lege, Northwood, Middlesex, An- Sider J. Philip W., Carlsbad, Kalifor- Lincolnshire, Anglia
glia nia, USA Woodard Branson L. jun.,
Neale David A., Canadian Naza- Siebald Manfred, Johannes Guten- Liberty University, Lynchburg,
rene College, Winnipeg, Manito- berg-Universitt Mainz, Mainz, Wirginia, USA
ba, Kanada Niemcy
Newman Carey C., Louisville, Ken- Sims James H., The University of Wsppracujcy studenci Wheaton
tucky, USA Southern Mississippi, Hattiesburg, College:
Nielson Kathleen Buswell, Wheaton Mississippi, USA Christopher Bunn
College, Wheaton, Illinois, USA Sohn Seock-Tae, Reformed Theo- Matthew Erickson
Olson Dennis T., Princeton Theolog- logical Seminary, Seul, Korea Bill Kerschbaum
ical Seminary, Princeton, New Poudniowa Clay Spurlock
WPROWADZENIE
Niech zajanieje Twoje oblicze nad Twym sug (Ps 31,17);
Pan wzbudzi im wybawiciela ktry wada lew rk (Sdz 3,15);
Lot siedzia w bramie Sodomy (Rdz 19,1).
Pismo wite nie jest ksig jedynie koncepcji czy idei jest rwnie utworem penym mo-
tyww i obrazw sownych. Niektre z nich, jak choby obraz wiata, maj charakter uniwer-
salny. Inne, jak motyw leworcznego wojownika, s bez znaczenia dla czytelnika, dopki nie
zostanie on wcignity w wir wydarze. Wymowa jeszcze innych, jak obrazu zasiadania w bra-
mie, zatracia znaczenie w czasach wspczesnych i wymaga wyjanienia sensu, jakie miay
w odlegych czasach i miejscach.
W kadym z wymienionych przypadkw lepiej zrozumiemy przesanie Pisma witego,korzystajc
z pomocy, ktra umoliwi rozpoznanie tego, co znajduje si w tekcie biblijnym, oraz ustalenie
znaczenia i wanoci. Inaczej mwic, wiele treci, ktre kryje w sobie Biblia, umyka wspcze-
snym odbiorcom, jeli nie dostrzeg i nie zrozumiej dosownych i symbolicznych znacze za-
wartych w niej obrazw i motyww.

W JAKI SPOSB PISMO WITE KOMUNIKUJE PRAWD?


Z powodu teologicznej i duchowej roli, ktr Pismo wite odgrywa w yciu chrzecijan, trudno
niekiedy powstrzyma si od traktowania go jak podrcznika teologii z tekstami rdowymi. Bi-
blia jest jednak bardziej ksig sownych obrazw i motyww ni oderwanych poj i twierdze
teologicznych. Jeden z biblistw susznie zauway, e Pismo wite przemawia przede wszyst-
kim za pomoc obrazw Opowiadania, przypowieci, mowy prorokw, rozmylania mdrcw,
obrazy czasw przyszych, interpretacje dawnych wydarze wszystkie one odwouj si do ob-
razw z ludzkiego dowiadczenia. Rzadko przedstawia si je za pomoc jzyka abstrakcyjnego
o charakterze technicznym1.
Biblia jest ksig, ktra obrazuje prawd, a nie tylko ukazuje j za pomoc abstrakcyjnych po-
j. Dlatego prawda Pisma witego czsto jest wiernym opisem czowieczego dowiadczenia,
a nie zbiorem oderwanych poj. Biblia poda utartym szlakiem caej literatury wiatowej. Pewien
teolog zauway: Jestemy stworzeniami stwarzajcymi i posugujcymi si obrazami w stopniu
wyszym ni nam si zwykle wydaje... kieruj nami i ksztatuj nas obrazy powstajce w naszym
umyle Czowiek jest istot, ktra poznaje i wpywa na rzeczywisto za pomoc wielkich
obrazw, metafor i analogii2.
Najnowsze badania ludzkiego mzgu nadaj tym spostrzeeniom nowe znaczenie3. Naukowcy od-
kryli, e pkule mzgu odmiennie reaguj na rne rodzaje bodcw. Lewa pkula specjalizuje si
w analizie, rozumowaniu i logice. Prawa odgrywa dominujc rol w procesie widzenia i czynnociach
zmysowych, jest wraliwa rwnie na wiat emocji oraz rozpoznaje humor i metafor. Koncepcje
i terminy neutralne emocjonalnie pobudzaj lew pkul, za pene treci uczuciowej obrazy sow-
ne praw. W niniejszym Sowniku symboliki biblijnej skupilimy si na tych aspektach biblijne-
go przesania, ktre s domen prawej pkuli mzgu.

DEFINIOWANIE POJ: OBRAZ, SYMBOL, METAFORA, PODOBIESTWO


Gwne terminy uyte w tym Sowniku zachowuj oglnie przypisywane im znaczenie. Najbar-
dziej podstawowym z nich jest obraz. Obrazem jest kade sowo, ktre oznacza konkretn rzecz
(np. drzewo lub dom) lub czynno (np. bieg lub mcenie). Kady przedmiot lub czynno, kt-
re mona przedstawi, staje si obrazem.
XVI WPROWADZENIE

Obraz wymaga od czytelnika Pisma witego podjcia dwch czynnoci. Po pierwsze, naley wy-
obrazi go sobie tak dosownie, jak to tylko moliwe. Po drugie, wymaga ogarnicia zakresu znacze-
niowego i ukrytych w nim podtekstw. Na przykad mylc o wodzie, odkrywamy, e czy si ona
z odwieeniem, napojem i yciem. Na poziomie najbardziej podstawowym chodzi o ustalenie, czy
w danym kontekcie obraz wywouje skojarzenia pozytywne czy negatywne.
Napotykajc obraz podczas lektury Pisma witego, naley zada sobie dwa pytania: (1) Jakie
jest jego znaczenie dosowne? (2) Jakie treci dany obraz zawiera? Odpowiadajc sobie na pierw-
sze z pyta, sprawimy, e Biblia przemwi do prawej pkuli, do tej czci mzgu, ktra reaguje
na konkretn rzeczywisto ukazan na kartach Pisma witego. Odpowiadajc na pytanie dru-
gie, zyskamy wiadomo powiza, skojarze i znacze. Jeli nie zaangaujemy si na kadej
z tych paszczyzn, poznanie przesania Biblii pozostanie niepene.
Symbol to obraz, ktry majc znaczenie dosowne, ma za zadanie wskazywa na inne przedmio-
ty. Symbol ma bogatsze znaczenie anieli obraz. W zdecydowanej wikszoci przypadkw, symbol
jest powszechnie stosowanym w danej kulturze sposobem porozumiewania si. Inaczej mwic,
bardzo rzadko autor biblijny tworzy symbol, kierujc si konkretn sytuacj.
Przykad wody pomoe wyjani, w jaki sposb funkcjonuje obraz i symbol oraz wska-
za na rnice midzy nimi. W narracji powiconej wyjciu Izraelitw z Egiptu woda pe-
ni funkcj rozwinitego obrazu; napisano np., e Izraelici rozbili obz w Refidim, gdzie lud
nie mia wody do picia, pniej opisano, jak Mojesz uderzy w ska i lud zaspokoi swe pra-
gnienie (Wj 17,1-7). Opisy wody nawizuj do dosownych jej waciwoci, np. odwieajce-
go i oywczego dziaania, ocalenia przed mierci. Woda przestaje by obrazem dosownym
i staje si symbolem, gdy Jezus powiedzia spotkanej przy studni Samarytance: Kto za b-
dzie pi wod, ktr Ja mu dam, nie bdzie pragn na wieki, lecz woda, ktr Ja mu dam,
stanie si w nim rdem wody wytryskajcej ku yciu wiecznemu (J 4,14). Podczas gdy
w obrazie wody gwne znaczenie odgryway jej dosowne waciwoci, w symbolu, ktrym posu-
y si Jezus, istnieje druga warstwa znaczeniowa zbawienie i to ona jest najwaniejsza. Oczy-
wicie, woda nigdy nie zostaaby symbolem zbawienia, gdyby nie miaa takich cech fizycznych,
jakie posiada. Zatem, w przypadku symbolu jego wymowa zostaaby osabiona, gdyby nie rozu-
miano warstwy dosownej.
Metafora i alegoria odgrywaj podobn rol jak symbol, a wszystkie mona zazwyczaj stosowa
w sposb zamienny. Metafora to porwnanie porednie. Na przykad, gdy Pawe pisze: Ja siaem,
Apollos podlewa (1 Kor 3,6), nie ma na myli jakiej dosownej roliny. Posuy si czynnoci siania
i podlewania w sensie przenonym, by opisa goszenie Ewangelii, prowadzce do nawrcenia, jak
te i nauczanie prawdy, prowadzce do chrzecijaskiej dojrzaoci. Alegoria polega rwnie na
porwnaniu dwch rzeczy, czyni to jednak w sposb bezporedni, np. za pomoc zwrotu jak lub
tak. Przykadem niech bdzie przysowie: Jak zimna woda na gardo spragnione, tak dobre wie-
ci z dalekiej krainy (Prz 25,25).
Metafora i podobiestwo to wypowiedzi wymagajce zbadania zarwno znaczenia dosowne-
go, jak i przenonego. Bardzo wyranie wskazuje na to dosowne znaczenie sowa metafora. Ter-
min ten wywodzi si od dwch greckich sw, ktre cznie znacz przenosi, przeniesienie. Po
pierwsze, naley oywi dosowne znaczenie wody; nastpnie, przenie je do kontekstu ksztato-
wania chrzecijan lub nadchodzenia dobrych wieci z daleka. Zwizek czcy obydwie paszczy-
zny porwnania nie ma charakteru arbitralnego, lecz logiczny. Aby odkry znaczenie metafory lub
podobiestwa, naley uwzgldni dosowne cechy obrazu, pamitajc, e metafory i podobiestwa
najpierw s obrazem, a dopiero pniej porwnaniem jednego z drugim.
Biblijne sowniki najczciej koncentuj si na jednej z tych dziedzin. Z jednej strony, cay wysi-
ek skupia si na wyjanieniu pierwotnego kontekstu obrazu, przedstawieniu obrazu dosownego,
WPROWADZENIE XVII

natomiast pomija si pytanie: Jakie uczucia lub znaczenia obraz ten niesie ze sob? Obrazy wy-
magaj interpretacji, dlatego pozostawianie obrazu biblijnego bez wyjanienia bardzo go zubo-
a. Biblijne obrazy maj za zadanie mwi o yciu wiary, a nie czyni tego, jeli pozostaj jedynie
zjawiskami fizycznymi. Czstym bdem komentarzy i sownikw biblijnych jest niepowicanie
uwagi zagadnieniu znaczenia (tego, na co dany obraz wskazuje).
Rwnie rozpowszechnionym bdem jest pomijanie dosownej warstwy obrazu, by od razu wy-
jani jego znaczenie. Przykadem niech bdzie omwienie przez niektre tradycyjne opracowania
obrazu rogu wznoszonego przez Boga (pojawiajcego si 7 razy w Ksidze Psalmw). Rg to (1) po-
tga i trwao krlewskiego panowania; (2) sowo rzadko wymagajce dodatkowego wyjanienia,
w oczywisty sposb wskazujce na moc; (3) symbolizuje mocarza, tj. krla; (4) przenonia do-
tyczca udzielenia zwycistwa lub obdarzenia pomylnoci. Wszystkie te uwagi koncentruj si
na znaczeniu obrazu rogu, nie wspominajc, jakiego rodzaju rg naley sobie wyobrazi. Pewne
artykuy z National Geographic dostarcz wicej informacji ni komentarze biblijne, np. zamiesz-
czajc zdjcia walczcych baranw lub jelenia w walce z pum. Nadesza pora opracowywania ko-
mentarzy, ktre dostarczayby ta, dziki ktremu dosowne obrazy ponownie nabior ycia.

MOTYWY I KONWENCJE LITERACKIE


Motywem jest pewien schemat literacki, ktry pojawia si w utworze pisanym. Na przykad czyta-
jc opowiadanie o spotkaniu Jakuba i Racheli przy studni (Rdz 29,4-12) mona dostrzec rozwj
nastpujcego schematu: mczyzna przybywa z dalekiego kraju; do studni przychodzi kobieta,
by naczerpa wody; rozmawiaj ze sob; jedno z nich (mczyzna lub kobieta) czerpie wod, oka-
zujc w ten sposb trosk o drug osob; kobieta biegnie, by opowiedzie rodzinie o spotkaniu;
przybysz zostaje zaproszony do domu przyszej narzeczonej, gdzie zostaje dobrze przyjty.
Chocia ju jednorazowe wystpienie danego schematu upowania do mwienia o motywie,
czciej okrelenie to stosuje si, gdy schemat ten mona dostrzec w kilku tekstach. Na przykad
w Pimie witym kilkakrotnie pojawia si motyw spotkania przyszej narzeczonej przy studni,
nie tylko w opowiadaniu o Jakubie i Rebece, lecz rwnie w narracji o sudze Abrahama, posanym
w celu znalezienia narzeczonej dla Izaaka (Rdz 24,10-33), oraz w opowiadaniu o przybyciu Moj-
esza do kraju Madianitw (Wj 2,16-21). Terminem literackim, uywanym wobec powtarzajcych
si elementw opowiadania, jest scena charakterystyczna. Robert Alter, ktry spopularyzowa to
pojcie, definiowa j jako przykad rozwinitego pozbawionego sw porozumiewania si artysty
i publicznoci w kwestii uporzdkowania dziea sztuki oraz jako sie konwencji rozpoznawanych
i oczekiwanych przez czytelnikw.4
Motyw zatem skada si z kilku konwencji elementw, ktre na tyle czsto powracaj w po-
dobnych sytuacjach, e oczekiwanie ich przepenia umys autora i czytelnikw. Pojcie konwen-
cji wydaje si najbardziej naturalne w przypadku utworw narracyjnych. Jedn z uniwersalnych
konwencji jest np. opisanie bohatera w sytuacji, ktra wystawia go na prb. Rwnie powszechny
charakter ma budowanie opowiadania w taki sposb, by konflikt prowadzi do rozwizania, cze-
mu zwykle towarzyszy element zrozumienia sensu caego zdarzenia w kocowej czci utworu.
Mao jest te opowiada, ktre nie kocz si zgodnie z konwencj zwycistwa dobra nad zem
(nagrodzenia cnoty i ukarania wystpku).
Jednak konwencje literackie nie ograniczaj si do narracji biblijnych. Na przykad konwen-
cj, ktra pojawia si w psalmach lamentacyjnych, jest odwrcenie lub cofnicie wypowiedzia-
nych sw: po woaniu do Boga, opisie sytuacji kryzysowej, ktra wydaje si nie mie wyjcia,
i baganiu o wybawienie w postawie poety dokonuje si zwrot: wyraa on ufno w Bo opie-
k i lubuje chwali Go za wybawienie. Motyw odwrcenia jest rwnie powszechny w biblijnych
utworach prorockich; prorocy ukazuj obrazy przyszoci, w ktrych obecna sytuacja ulegnie
XVIII WPROWADZENIE

odwrceniu, np. panujcy wystpni zostan ponieni lub po straszliwych nieszczciach nastpi
doskonae krlestwo Boe.
Chocia celem tego Sownika nie jest wyczerpujce omwienie konwencji literackich pojawiaj-
cych si w Biblii, to w poszczeglnych hasach omwiono rne motywy i przeanalizowano pewne
konwencje. Praktyczn korzyci pync z dostrzegania konwencji bdzie lepsze rozumienie tre-
ci zawartych w Pimie witym. Konwencje, podobne do wystpujcych w opowiadaniu o spo-
tkaniu przyszej narzeczonej przy studni, pozwol rwnie zastosowa przy analizie danego tekstu
to, co wczeniej zostao poznane. Co wicej, poniewa niektre konwencje obowizujce w cza-
sach staroytnych zdezaktualizoway si, wiedza na ich temat pozwoli dostrzec schematy i zna-
czenia, ktre w przeciwnym razie pozostayby niejasne.
Chocia motywy czciej cz si z intryg lub akcj ni z obrazami, naley podkreli, e mo-
tywy czsto zawieraj obrazy. Wczeniej zostao powiedziane, e woda peni funkcj obrazu, sym-
bolu, metafory i podobiestwa. Funkcjonuje jednak rwnie jako motyw w staroytnym obrzdzie
zwanym prb wody. W motywie tym przeycie uchodzio za znak niewinnoci, a utonicie za
dowd winy. Na przykad w ST potop i przejcie przez Morze Czerwone s przykadami motywu
prby wody, w trakcie ktrej sd Boy nad ludmi niegodziwymi manifestowa si ich utoniciem,
sprawiedliwi za ocaleli. Rwnie w kilku psalmach (np. Ps 69,12-15 i 124,1-5) prba wody zosta-
a oddana za pomoc obrazu potopu, z ktrego Psalmista zosta wybawiony.

CZY OBECNO KONWENCJI LITERACKICH OZNACZA,


E BIBLIA JEST UTWOREM FIKCYJNYM?
Postawienie pytania: Jaki jest zwizek midzy konwencjami literackimi a historycznoci (lub fik-
cyjnym charakterem) Biblii? jest cakowicie uzasadnione. Odpowiadajc na nie, mona wska-
za, e obecno w Pimie witym konwencji literackich i wartoci artystycznych nie przesdza
o jego historycznym lub fikcyjnym charakterze.
To prawda, e badacze, tacy jako Robert Alter, uwaali obecno konwencji literackich i scen
charakterystycznych za dowd fikcyjnego charakteru utworu. Jednak zaoenie to jest bezpod-
stawne. U podstaw przesanki, w myl ktrej literacki kunszt Biblii zdradza jej fikcyjny charakter,
ley jednoznaczne zaoenie, i takie wydarzenia nie zdarzaj si w wiecie rzeczywistym. Jednak
prawdziwe ycie pene jest sytuacji charakterystycznych. Wspczesne opowiadania o spotkaniu
przyszej ony na uczelni zawieraj tyle samo staych elementw, co narracje ST o spotkaniu przy-
szej ony przy studni.
Jako przykad pokrewny omwimy konwencje, ktre pojawiaj si w opowieci miosnej (w li-
teraturze i w rzeczywistoci). atwo jest przytoczy konwencje, ktre skadaj si na opowiadanie
miosne: bohater i bohaterka, ktrzy sobie odpowiadaj lub s siebie godni; przeszkody pojawiaj-
ce si na drodze mioci, ktre wsplnie musz przezwyciy; wypytywanie przyjaci o ukocha-
nego; zapadajce w pami pierwsze spotkanie; zdanie relacji matce lub przyjacielowi; spotkania
na onie natury; wyrazy podziwu; potajemne spotkania; pojawienie si rywala; postronni obser-
watorzy; zarczyny i lub. W opowiadaniu o Rut mona wskaza wszystkie wymienione elementy.
Czy powoduje to, e historia Rut ma charakter fikcyjny? Czy musi tak by, skoro te same elemen-
ty mona dostrzec w dzisiejszych historiach miosnych?
Niniejszy Sownik z zaoenia przeciwstawia si poszukiwaniom w Biblii elementw fikcyjnych.
Jego twrcy s przekonani, e obecno uniwersalnych elementw kulturowych czyni Bibli blisz
yciu, a nie dalsz. Nie ma wtpliwoci, e autorzy Pisma witego dokonywali starannego wyboru
materiau i porzdkowali go z wielk uwag. W rezultacie relacje biblijne s bardziej szczegowe
i gbsze ni zdarzenia, ktre pojawiaj si w codziennym yciu. Dziki temu zabiegowi w Biblii
wszystko wida wyraniej ni w realnym yciu. Kwesti t wyjania uwaga T.S. Elliota: Zadanie
WPROWADZENIE XIX

sztuki polega na ukazywaniu adu panujcego w yciu poprzez narzucanie go rzeczywistoci. 5


W Sowniku symboliki biblijnej analizujemy konwencje literackie, ktre biblijni autorzy narzucili
yciu, by zrozumie, co starali si swym odbiorcom o yciu powiedzie .

ARCHETYPY
Ostatnim terminem, ktry wymaga wyjanie jest archetyp. Archetyp jest obrazem lub schema-
tem, ktry wystpuje nieustannie w literaturze i yciu. Archetypy to uniwersalne elementy ludz-
kiego dowiadczenia. Archetyp zalicza si do jednej z trzech kategorii: jest obrazem lub symbolem
(np. wierzchoek gry lub ze miasto); motywem intrygi (np. przestpstwo i kara lub poszukiwa-
nia); typem postaci (np. oszust lub zazdrosny brat czy siostra).
Wiele obrazw i motyww omwionych w niniejszym Sowniku to archetypy. Wystpuj wielo-
krotnie nie tylko w Biblii, lecz rwnie w caej literaturze wiatowej, jak te w yciu codziennym.
Ich poznanie pozwoli przeledzi zwizki pomidzy poszczeglnymi czciami Pisma witego,
a take pomidzy Bibli i innymi utworami literackimi oraz pomidzy Sowem Boym i yciem.
Archetypy tworz jzyk uniwersalny. S zrozumiae z tej prostej przyczyny, e jestemy ludmi
yjcymi w tym wiecie. Wszyscy znamy uczucie godu i pragnienia, wygld ogrodu i pustyni. Wy-
obraenia i zwyczaje wykazuj zaleno od czasu i miejsca, lecz archetypy oznaczaj podstawowy
poziom ycia. Northrop Frye, badacz literatury i znawca archetypw, napisa: Niektre symbole
s obrazami rzeczy wsplnych wszystkim ludziom, dlatego ich sia komunikacyjnego oddziay-
wania jest potencjalnie nieograniczona.6 Inny badacz literatury zdefiniowa najistotniejsze obra-
zy wyobrani jako wszystkie schematy reagowania na trwae aspekty ludzkiej sytuacji.7 Analiza
obrazw i motyww wystpujcych w Biblii potwierdzi spostrzeenie jednego z uczonych: sow-
nictwo Biblii zawiera wiele odwiecznych elementw oglnoludzkich: uniwersalnych przey emo-
cjonalnych i dozna zmysowych.8
Te elementarne obrazy s wsplne z powodu swej bliskoci kademu czowiekowi, niezalenie
od poziomu cywilizacyjnego i innych czynnikw. Jednym ze skutkw lektury niniejszego Sow-
nika bdzie odkrycie korzeni Biblii. Kto napisa: tematy poruszane w Pimie witym s proste
i jednoznaczne. ycie zostaje zredukowane do kilku podstawowych czynnoci Stajemy wobec
ludzkich cnt i wystpkw wiat, ktry zamieszkuj biblijni bohaterowie, odarty jest z upiksze
i ukazany za pomoc podstawowych aspektw przyrody: morza, pustyni, gwiazd, wiatru, burzy,
soca, obokw, ksiyca, siewu i niw Ludzkie zajcia maj charakter elementarny.9
Hasa Sownika symboliki biblijnej odpowiadaj podejciu, wedug ktrego Pismo wite to Ksi-
ga pocztkw, w ktrej donios rol odgrywaj czynniki podstawowe.
Istniej rwnie wnioski psychologiczne, jakie wycignito z analizy podstawowych obrazw
ludzkiego przeycia. Wspczesne badania archetypw rozpoczynaj si od rozwaa o charakte-
rze psychologicznym (chocia archetypy byy od dawna wyczone z tego rodzaju analiz). Jednym
z aspektw psychologicznego podejcia jest pogld, e czowiek moe odnale mdro i si, na-
wizujc czno z kolebk ludzkoci. Carl Jung pisa, e archetypy tworz fundament ludzkiej
psyche. Peni ycia mona osign jedynie wwczas, gdy yje si w harmonii z owymi symbolami;
mdro za polega na powracaniu do nich.10 Jedn z korzyci lektury niniejszego Sownika bdzie
uwiadomienie sobie, e Biblia jest ksig powicon bogatemu ludzkiemu dowiadczeniu.
Kolejn korzyci pync z poznania obrazw i archetypw jest to, e w trakcie ich porzdko-
wania pojawi si rzeczy dobre i ze, podane i niepodane, idealne i dalekie od doskonaoci.
Na przykad, krlowie mog by dobrymi wadcami lub tyranami. Lwy s zwykle archetypem ne-
gatywnym, mog jednak symbolizowa wadz i panowanie, jeli opisuj sprawiedliwych. Poniej
zamieszczamy list archetypw biblijnych.
XX WPROWADZENIE

Kategoria Archetypy pozytywne Archetypy negatywne

Postaci i miej- Bg; anioowie; zgromadzenie nie- Szatan; demony, duchy nieczyste; be-
sca nadprzyro- bieskie; niebo; ono Abrahama stie i potwory (z Ksigi Apokalipsy);
dzone pogaskie boki; czarownica; pieko

Postaci ludzkie Bohater i bohaterka; idealna(y) ona/ otr; kusiciel lub kusicielka; nierzd-
m/matka/ojciec; oblubieniec i ob- nica lub cudzoonik; tyran lub
lubienica; pobony i dobrotliwy krl/ ciemica (zwykle cudzoziemiec);
wadca; posuszne dziecko; wier- tuacz, wyrzutek lub wygnaniec;
ny przyjaciel; dobry pasterz; piel- zdrajca; prniak/le; obudnik;
grzym; pobony kapan; nauczyciel i nauczyciel lub kapan faszywej re-
poszukiwacz prawdy; heroiczny m- ligii; najemnik lub zy pasterz; zo-
czennik; przewodnik, obroca lub dziej; dominujcy maonek/rodzic;
stranik; dziewica; swatka; czowiek oszust; prostaczek; wcibski, plotkarz;
zdyscyplinowany; zwycizca; dobry zwodzicielka lub zwodziciel; arok;
pracownik (np. rolnik; rzemielnik); niesprawiedliwy sdzia; zbuntowane
wity, pokutnik, dziecko lub zazdrosny brat/siostra;
nawrcony; sprawiedliwy sdzia; grzesznik; buntownik; grabieca; syn
wybawiciel marnotrawny; zabjca; przeladowca

Stosunki Spoeczno, miasto, pokolenie lub Tyrania lub anarchia; poczucie izo-
midzyludzkie nard; obrazy wsplnoty, porzdku, lacji; obrazy tortur (krzy, pojma-
jednoci, gocinnoci, przyjani, mi- nie, szubienica, dyby, wizienie itd.);
oci; uroczysto weselna lub lub; niewola lub kajdany; wojna, bunt lub
uczta, posiek lub wieczerza; zgodna spory; niezgodna rodzina lub rywali-
rodzina; wolno; przymierze, umo- zujce rodzestwo; zdrada stanu;
wa lub traktat; lojalno; adopcja; porzucenie; obrazy kary, np. rzga;
obrazy wadzy lub autorytetu (bero, cudzostwo i perwersje seksualne.
rzga, korona); czysto i dziewictwo

Ubir Ozdobna szata podkrelajca pozy- Niewaciwe szaty (symbol nielegal-


cj lub sukces; szaty odwitne, np. nej wadzy lub uzurpacji); strj a-
weselne; strojny ubir gocia; biae obny (np. wr i rozerwane szaty);
lub jasne szaty; ozdoby (np. klejnoty); ciemny szaty; brudne lub zgrzebne
ubir jako ochrona (np. zbroja ubranie; strj wskazujcy na
wojownika lub obuwie) ndz lub chorob; ubir przesadny
lub brak odzienia (bosy i nagi)

Ludzkie ciao Obrazy zdrowia, siy, witalnoci, sek- Obrazy chorb, deformacji ciaa, nie-
sualnej podnoci (m.in. ono i na- podnoci, zranienia lub okaleczenia;
sienie); czyny wymagajce wielkiej fizyczna niesprawno (np. potykanie
siy, zrcznoci; obrazy odpoczynku lub upadanie); czynnoci prowadzce
i pogodne sny; obrzdy witeczne; do upadku, by moe zwizane z nie-
oczyszczanie i czysto; rka, prawi- czystym sumieniem i poczuciem wi-
ca, oko i gowa; uzdrowienie ny; mier; lepota i guchota; brud;
fizyczne konsekwencje winy

ywno Podstawowe skadniki jadospisu: Brak ywnoci, susza, klska godu,


chleb, mleko, miso, manna, oliwa; mier godowa, kanibalizm; truci-
obfite niwa; przysmaki (wino zna; pijastwo
i mid); oliwki; winogrona
WPROWADZENIE XXI

Zwierzta Zwierzta udomowione (stada owiec Potwory i dzikie bestie szukaj-


lub byda); baran; delikatny ptak (np. ce zdobyczy; wilk, tygrys, smok, sp,
gob); wszystkie zwierzta przyjazne sowa lub jastrzb; pezajcy w;
czowiekowi; ptaki piewajce; zwie- wszystkie dzikie zwierzta zagra-
rzta lub ptaki znane z siy (np. lew, ajce ludziom; kozio; zwierzta
ko lub orze); ryby uznawane za nieczyste w Prawie ST;
dzikie psy; uparte muy

Krajobraz Ogrd; wierzchoek lub wzgrze; y- Ciemny las; pustynia lub pustko-
zna rwnina lub dolina; wiejski kra- wie; mroczna i niebezpieczna dolina;
jobraz lub gospodarstwo; bezpieczny grb; labirynt; niebezpieczna lub w-
szlak lub szeroka droga; miejsca do- ska droga; jaskinia (kojarzona z na-
starczajce schronienia lub obronne jazdami) lub d (puapka, miejsce
(np. skaa, wzgrze lub jaskinia) uwizienia)

Roliny Zielona trawa; ra; winnica; drze- Osty i ciernie; chwasty; wyschnite
wo ycia; owocujce drzewo, wino- lub obumare roliny; roliny nie da-
rol lub rolina; lilia; roliny wiecznie jce owocu; wierzba (symbol mierci
zielone (symbol niemiertelnoci); lub aoby); plewa; odcinanie mar-
zioa lub roliny przywracajce zdro- twych gazi
wie; wszczepienie; zboe (szczeglnie
pszenica i jczmie)

Budowle Miasto; paac lub dwr; twierdza Lochy; miasto, w ktrym dochodzi
wojskowa; przybytek, witynia lub do przemocy, take seksualnej, i do
koci; otarz; dom lub zabudo- zbrodni; wiea zamieniona w wizie-
wania; wiea wartownicza; gwny nie lub bdca symbolem wybujaych
orodek w pastwie; spichlerz; trwa- aspiracji (Babel); pogaskie witynie
e fundamenty i kolumny; gospoda; i otarze; budowle bez trwaych
drzwi lub brama jako wejcie fundamentw; opustoszay dom
i ochrona; mur miejski; d lub arka
jako rdo bezpieczestwa i ocale-
nia; rynek; klepisko

wiat Klejnoty i kamienie szlachetne; ogie wiat niecywilizowany, bez ladu


nieoywiony i jasne wiato; oczyszczajce i uszla- ludzkiej ingerencji: pustynie, skay
chetniajce wypalanie; skay jako i pustkowia; py lub popi; ogie
miejsce kryjwki; zoto, srebro niszczcy lub jako narzdzie tortur
i pery; metale (np. elazo i mied) (a nie oczyszczenia); rdza i butwienie

Woda Spokojna, yciodajna rzeka, strumie Wylewajca rzeka lub strumie; mo-
lub sadzawka; rdo lub fontanna; rze i mieszkajce w nim potwory; sa-
deszcz; pynca woda (przeciwie- dzawki lub cysterny ze stojc wod
stwo stojcej); uywana do oczysz-
czenia

Siy natury agodny powiew wiatru; wiosna Burza lub wichura; jesie i zima;
i lato; cisza po burzy; soce, zachd soca, ciemno, noc;
ksiyc i gwiazdy; wiato, wschd trzsienie ziemi, powd lub grad;
soca, dzie; tcza obrazy zmiennoci i przemijania
(uscha ra, wysuszona trawa, para);
grzmot i byskawice; huragan
XXII WPROWADZENIE

Dwiki Muzyczna harmonia dwikw; Kakofonia dwikw, dysharmonia,


piew; miech pacz, zawodzenie, wzdychanie

Kierunek i ruch Obrazy wstpowania, wznoszenia si, Obrazy zstpowania (d), niskoci,
wysokoci (szczyty grskie) lub ru- zastoju lub braku ruchu; uduszenie;
chu (przeciwiestwo zastoju); prosty; uwizienie; krzywy (przeciwiestwo
prawa strona (przeciwiestwo lewej) prostego); lewa strona (przeciwie-
stwo prawej)

Czynnoci Poszukiwanie lub podr; pozy- Przeciwiestwo poszukiwania


i dziaania tywna przemiana (ruch od mierci (np. prba Jonasza ucieczki przed
do odrodzenia, nawrcenie, obrzd Bogiem); pojmanie; niekorzystna
chrztu); czynnoci o charakterze kul- zmiana losu lub charakteru; utrata
towym (skadanie ofiar i darw, spa- stanu niewinnoci; pustka; zabj-
lanie kadzida, witeczne procesje); stwo; kuszenie; ukaranie wystpku;
penia; przezwycianie przeszkd cierpienie; strach lub niebezpiecze-
(w drodze do szczliwego zako- stwo; wygnanie lub banicja; kata-
czenia); nagrodzenie cnoty; uciecz- klizm; zagubienie
ka lub uwolnienie; reforma; ponowne
poczenie, pojednanie, przebacze-
nie; powrt do domu; nagroda; piel-
grzymka; odnalezienie zgubionego

Owa lista archetypw ukazuje wiodce schematy, ktre ludzka wyobrania narzuca rzeczywi-
stoci. Mona by rzec, e archetypy stanowi jedno z najwaniejszych narzdzi wykorzystywanych
przez pisarzy biblijnych, ktrzy ukazali te schematy w kontekcie ycia codziennego, by nada mu
wiksze znaczenie.

NA CZYM POLEGA UYTECZNO SOWNIKA SYMBOLIKI BIBLIJNEJ?


Ksika ta pomaga czytelnikowi lepiej zrozumie dosowne przesanie Biblii. W XIII wieku Roger
Bacon doszed do wniosku, e Koci dobrze wywiza si z zadania przekazania ludziom teo-
logicznej treci Pisma witego, nie udao mu si jednak sprosta innemu zadaniu: by dosow-
na warstwa tekstu biblijnego oya w wyobrani odbiorcw. Dzisiaj panuje podobny stan. Jednym
z celw niniejszego Sownika jest wypenienie tej luki. Zawarlimy w nim konkretne obrazy, ukryte
za licznymi pojciami abstrakcyjnymi wystpujcymi we wspczesnych przekadach Biblii.
Sownik ten stawia sobie za cel, oprcz lepszego zrozumienia Biblii dziki zaangaowaniu wy-
obrani (zdolnoci tworzenia obrazw i dostrzegania ich), wzbogacenie uczuciowej reakcji czytel-
nika na ordzie Pisma witego. Obrazy, w przeciwiestwie do poj, wywieraj wpyw na emocje
(oczywicie, nie oznacza to, e pojcia abstrakcyjne w adne sposb nie oddziauj).
Jeli ksika ta pogbi zrozumienie dosownej warstwy znaczeniowej tekstu biblijnego, to pa-
radoksalnie przyczyni si rwnie do zwikszenia moliwoci interpretowania Pisma witego
w warstwie metaforycznej.
Systematyczne omwienie obrazw i motyww biblijnych pozwoli rwnie czytelnikowi do-
strzec jedno i progresywny charakter ordzia Pisma witego. Jedno owa staje si widocz-
na wwczas, gdy czytelnik zdoa dostrzec jego wiodce obrazy, obecne od pocztku do koca.
W przypadku niektrych obrazw czy motyww mona dostrzec wyrany rozwj, szczeglnie
(chocia nie wycznie) w spenieniu na kartach NT zapowiedzi ST. Na przykad rozwj motywu
WPROWADZENIE XXIII

zwiastowania narodzin syna niepodnej matce mona dostrzec w opowiadaniu o Sarze, o matce
Gedeona, o Annie, pniej za w opowiadaniu o narodzinach Jana Chrzciciela oraz Jezusa.
Sownik ten zwraca rwnie uwag na sposb goszenia i nauczania na podstawie Pisma wi-
tego. Przeledzenie rozwoju obrazu lub motywu wanego dla caej Biblii, prdzej czy pniej
ujawni najwaniejsze zagadnienia teologii biblijnej, dostarczajc w ten sposb wieego podej-
cia do teologicznych treci Pisma witego. Co wicej, analiza obrazw i motyww biblijnych
dowiedzie, e Sowo Boe jest jednoczenie ponadczasowe, jak te mocno zwizane z czasem
(w sensie zakorzenienia w kulturze, ktra ulega zmianie w miar rozwoju dziejw ludzkoci).
Analiza taka umoliwi realizacj jednego z gwnych celw kaznodziejstwa i nauczania: tworze-
nia pomostu midzy wiatem biblijnym i wiatem wspczesnym poprzez udanie si w podr
do wiata staroytnego, a nastpnie w powrotn wdrwk do naszego czasu i miejsca. Wanym
elementem powrotu jest zwrcenie uwagi na fakt, jak wiele uniwersalnych elementw ludzkie-
go dowiadczenia Biblia zawiera.
Z powyszych uwag wynika jednoznacznie, e Sownik ten moe mie wiele zastosowa. Naley
siga po niego czsto, mieci bowiem wiele nowych informacji i charakteryzuje go nowatorskie
podejcie do przesania Biblii. Jest przydatn pomoc dla egzegetw, komentatorw, kaznodzie-
jw, nauczycieli, jak te zwykych czytelnikw Pisma witego.

KIM S AUTORZY SOWNIKA SYMBOLIKI BIBLIJNEJ?


Analiza obrazw i motyww jest zadaniem interdyscyplinarnym, Sownik ten jest wic dzieem
uczonych biblistw i teoretykw literatury. Poszczeglne hasa byy pisane i redagowane przez obie
grupy badaczy. Biblici potrafi osadzi obrazy i motywy biblijne w ramach staroytnych miejsc
i czasw, potrafi te rozpozna dawne schematy, obce wspczesnemu czytelnikowi. Badacze li-
teratury mog wnie do analizy Biblii wiedz na temat rodkw literackich, ktre od wiekw wy-
stpuj w literaturze wiatowej. Obie dyscypliny wnosz wiele do interpretacji ordzia i kolorytu
biblijnych obrazw i motyww.

PRZYPISY
1. James A. Fischer, How to Read the Bible, Prentice-Hall, Englewood Cliffs, New York 1981, s. 39.
2. H. Richard Niebuhr, The Responsible Self, Harper & Row, New York 1963, s. 151-152, 161.
3. Na temat podsumowania wynikw bada, zob. nastpujce rda: Michael C. Corballis, Ivan
L. Beale, The Ambivalent Mind: The Neuropsychology of Left and Right, Nelson-Hall, 1983); Sid
J. Segalowitz, Two Sides of the Brain, Englewood Cliffs, New York: Prentice-Hall, Chicago 1983; Sally
P. Springer i Georg Deutsch, Left Brain, Right Brain, wyd. popr., W.E. Freeman,New York 1985.
4. Robert Alter, The Art of Biblical Narrative, Basic Books,New York 1981, s. 47.
5. T.S. Elliot, On Poetry and Poets, Farrar, Strauss & Cudahy, New York 1957, s. 93.
6. Northrop Frye, Anatomy of Criticism, Princeton University Press, Princeton 1957, s. 99.
7. Leslie Fiedler, Archetype and Signature, przedruk [w:] Myths and Motifs in Literature, red. David
J. Burrows i in., New York, Free Press, 1973, s. 28.
8. John Livingston Lowes, The Noblest Monument of English Prose, [w:] Literary Style of the Old
Bible and the New, red. D.G. Kehl, Bobbs-Merrill, Indianapolis 1970, s. 9.
9. Howard Mumford Jones, The Bible from a Literary Point of View, [w:] Five Essays on the Bible,
American Council of Learned Societies, New York 1960, s. 52-53.
10. Carl Jung, Psychological Reflections, red. Jolande Jacobi, Princeton University Press, Princeton 1953,
s. 47.
A
ABEL Krew brata twego gono woa ku mnie z ziemi
Kain i Abel, najsynniejsi bracia w opowiada- (Rdz 4,10). Krew Abla woaa o zemst, nato-
niu biblijnym, byli by moe bliniakami, Pismo miast krew Jezusa bagaa o przebaczenie.
wite nie wspomina bowiem o tym, e Ewa po- Blisza analiza opowiadania o Ablu potwierdza
cza dwukrotnie. Nie to jednak jest najistotniej- proroczy charakter sw Listu do Hebrajczykw,
sze. Mogli by nawet brami syjamskimi, gdy ich wraz z ich zapewnieniem, e cho umar [Abel],
zwizek by bardzo silny. przez ni [krew] jeszcze mwi (Hbr 11,4). Abel
Opowiadanie o Ablu i Kainie rozpoczyna si przez wieki by symbolem posuszestwa poczo-
w Rdz 4, gdzie Abel, wzr dziecka posusznego nego z uzyskaniem usprawiedliwienia przez wiar.
i sprawiedliwego, staje si ofiar swego brata. W je- Symbolizuje ludzi, ktrzy zostali zabici z powodu
denastu wersetach siedem razy (Rdz 4,2-11) wspo- sprawiedliwego postpowania niewinnych m-
mniano, e ci dwaj s brami, podkrelajc przy czennikw Boej sprawy. Krew Abla, bdc wo-
tym nieprawo Kaina zazdro, ktra pchn- aniem o nadziej usprawiedliwienia przez Boga,
a go do bratobjstwa. W narracji Abel odgrywa wci woa z ziemi, stanowic ostrzeenie dla tych,
zdecydowanie drugorzdn rol, stanowic to dla ktrzy sprzeciwiaj si Boemu ludowi.
gwnego bohatera i wydarze. Z. : K
W NT pojawiaj si krtkie, lecz istotne wzmian-
ki o Ablu. Pierwsza pochodzi z ust samego Chry- ABRAHAM
stusa. W tekstach paralelnych (Mt 23,35; k 11,51) Dla autorw biblijnych Abraham by kim wicej
Jezus przywouje opowiadanie o Ablu, by wzmoc- ni postaci historyczn. Osoba Abrahama po-
ni swoj krytyk skierowan do uczonych w Pi- budzaa wyobrani, stanowic rdo wielu du-
mie i faryzeuszy: We, plemi mijowe, jak wy chowych myli, zarwno w ST, jak i NT. Posta
moecie uj potpienia w piekle? Tak spadnie Abrahama cechuje wielowymiarowo, ktra mo-
na was wszystka krew niewinna przelana na zie- ga zosta przez pisarzy biblijnych wykorzystana
mi, poczwszy od krwi Abla sprawiedliwego a do celw retorycznych i motywacyjnych.
do krwi Zachariasza (Mt 23,33-35). Abel sta si Obraz Abrahama w Ksidze Rodzaju. W ksi-
wiecznym symbolem sprawiedliwego, ktry zgi- dze tej Abraham zosta przedstawiony jako przo-
n mczesk mierci, zabity przez czowieka, dek, ktremu Bg zoy obietnice i z ktrym
ktry go nienawidzi, poniewa jego uczynki byy zawar przymierze. Nie zawsze tre owej obiet-
sprawiedliwe, zabjcy za ze (1 J 3,12). nicy lub przymierza jest dokadnie okrelana.
Autor Listu do Hebrajczykw przeciwstawia W wikszoci przypadkw jednak powizana
Abla kierujcego si w yciu wiar jego skupio- jest z konkretnym czynnikiem: obietnic ziemi
nemu na uczynkach bratu: Przez wiar Abel zo- (Rdz 12,7; 13,14-15.17; 15,7.18; 17,8); obietni-
y Bogu ofiar cenniejsz od Kaina (Hbr 11,4). c potomka (Rdz 12,2; 13,16; 15,5.18-21; 17,2.4-
W Hbr 12 rozdziale autor czyni kolejn aluzj do 7.16.19; 22,17); obietnic przymierza (Rdz
Abla, tym razem porwnujc go nie z Kainem, 17,7.19.21). Abraham jest te opisany jako rdo
lecz z samym Chrystusem: do Porednika No- bogosawiestwa dla wszystkich narodw (Rdz
wego Testamentu Jezusa, do pokropienia krwi, 12,3; 18,18; 22,18; 26,4; 28,14).
ktra przemawia mocniej ni [krew] Abla (Hbr Drugi wany obraz Abrahama z Ksigi Ro-
12,24). Autor nawizuje bezporednio do relacji dzaju to wzr posuszestwa (Rdz 12,1-4;
Ksigi Rodzaju, gdzie Bg pyta: Ce uczyni? 17,1.23; 18,19; 22,16-18; 26,4-5). Abraham zosta
ABRAHAM 2

przedstawiony tam jako czowiek, ktrego posu- wewntrzny, walk midzy wiar w Boe obiet-
szestwo odgrywao wan rol w jego zwizku z nice a szukaniem wasnych rozwiza.
Jahwe, podobnie jak w przypadku jego potomkw. Zakres Boych obietnic zwizanych z przymie-
Nie oznacza to jednak, e Abraham jest czowie- rzem czy si z obrazem gwiazd na niebie, piasku
kiem doskonaym, dwukrotnie bowiem opisano na morskim brzegu i pyu ziemi. Religijne odda-
jego godne potpienia postpowanie (Rdz 12,10- nie Abrahama Bogu jest konsekwentnie czone
20; 20,1-18). Chocia wiara Abrahama zostaa wy- z obrazem otarza i ofiary oraz z wierzchokiem
raona przez pozytywn odpowied na powoanie gry w scenie zoenia przez Abrahama jedy-
przez Jahwe udanie si do Kanaanu to zosta- nego syna Izaaka w ofierze Bogu. Prawny jzyk
a podkrelona jedynie w Rdz 15,6. Jednak pniej zobowizania i nagrody pojawia si we fragmen-
posuszestwo stao si gwn cech wizerunku tach, w ktrych Bg odnawia swoje przymierze
Abrahama. z Abrahamem. Z motywem przymierza czy si
Bogosawiestwo, ktre za porednictwem te znaczenie imion postaci wystpujcych
Abrahama miao ogarn wszystkie narody, zo- w opowieci (i ich zmiany). Centralnym elemen-
stao ukazane w Ksidze Rodzaju nie tylko jako tem narracji jest spotkanie Boga z czowiekiem,
oglna zasada, lecz take jako konkretne dziaanie a blisza analiza tekstu pokazuje, e wielu wyda-
wstawienie si za kuzynem Lotem. Wstawien- rze nie relacjonowano, ale wpleciono je w rozmo-
nictwo po raz pierwszy opisano w Rdz 14, gdzie wy prowadzone przez Boga i Abrahama.
Abraham ratuje Lota z rk obcych krlw. Punkt Inne obrazy w Starym Testamencie. W innych
kulminacyjny stanowi opis, w ktrym Abraham fragmentach ST posta Abrahama zachowu-
baga Boga i targuje si z Nim o Lota, co prowa- je cechy z Ksigi Rodzaju, lecz obraz patriarchy
dzi do jego ocalenia. Znaczenie wstawwiennictwa zostaje rozwinity. Podobnie jak Ksiga Rodza-
wypywao z faktu, e Jahwe uwaa Abrahama za ju, take reszta ST najczciej czy Abrahama
swego zaufanego (Rdz 18,17). z obietnicami przymierza. Ten zwizek rzadko do-
Dopenieniem duchowych cech Abraha- tyczy obietnic w formie nieokrelonej (Wj 2,24;
ma jako odbiorcy Boej obietnicy, wzoru 2 Krl 13,23) lub w poczeniu z przymierzem
posuszestwa i wiary, wstawiajcego si za na- (Pwt 29,13). Wikszo odnonikw dotyczy
rodami jest spoeczna rola tego patriarchy. obietnicy ziemi (Wj 3,16; 6,3.8; 32,13; 33,1; Kp
W Ksidze Rodzaju Abraham peni rol boha- 26,42; Lb 32,11; Pwt 1,8; 6,10; 9,5; 30,20; 34,4;
tera domowego, co sugeruje zarwno posiadoci, 1 Krn 16,15-18; 2 Krn 20,7; Ne 9,7-8; Ps 105,8-
jak i rodzin. Abraham jest konsekwentnie uka- 11.42-44; por. Iz 51,2; Ez 33,24), kilka obietnicy
zywany w kontekcie ycia domowego, jako m, potomka (Wj 32,13; Kp 26,42; Joz 24,2-3; por.
kuzyn, ojciec, przywdca klanu czy waciciel stad Ne 9,23; Iz 51,2; Ez 33,24). Jak wynika z Iz 51,2
i niewolnikw. Jako przywdca klanu Abraham i Ez 33,24 obietnica potomka dana Abrahamowi
odgrywa rol dyplomaty, spotykajc si ze zna- bya rdem wielkiej pociechy dla tych, ktrzy
komitymi postaciami, w tym z krlami i kapa- cierpieli w Babilonie podczas wygnania. Bogo-
nem Melchizedekiem. Jako waciciel kojarzony sawiestwo udzielone przez Boga wszystkim
jest Abraham z obrazem owiec i kozw, trzo- narodom za porednictwem Abrahama jest po-
dy i stad. twierdzane wielokrotnie w ST (np. Ps 47,10).
Mona wyrni literackie obrazy, ktre domi- Abraham jako posuszny Bogu praojciec naro-
nuj w opowiadaniu o Abrahamie z Ksigi Ro- du rzadko jest wspominany w pozostaych ksi-
dzaju. Osi opowiadania jest motyw wdrwki, gach ST. Wyjtkiem jest modlitwa z Ne 9,7-8, ktra
ktry ma zwizek z innymi obrazami: pustyni, gosi, e Bg oceni serce Abrahama jako wierne,
wody lub studni, wielbdw i osw, przemiesz- co byo okreleniem dobrego partnera przymie-
czania si, namiotw i wielu konkretnych miejsc rza (por. Pwt 7,9; Iz 49,7; por. Ps 78,8.37). Owa
(okolic albo miast, ktre nadaj opowieci mi- wierno Abrahama staa si podstaw trwaoci
dzynarodowy charakter). Jest to te opowie obietnicy ziemi.
o poszukiwaniach, w ktrej gwny bohater od Imi Abrahama, samodzielnie i razem z imio-
pocztku do koca poszukuje syna, potomstwa nami innych patriarchw, jest uywane na okre-
i ziemi. Progresywny charakter objawienia przy- lenie Boga Izraela: Bg Abrahama (Ps 47,9; por.
mierza przypomina dominujcy motyw akcji Iz 29,22); Bg Abrahama, Izaaka i Jakuba (Wj
poszukiwania wywouj w Abrahamie konflikt 3,6.15; 4,5; 6,3); Bg Abrahama, Izaaka i Izraela
3 ABRAHAM

(1 Krl 18,36; 1 Krn 29,18; 2 Krn 30,6). Owo - Wiara, ktra w Ksidze Rodzaju wystpuje je-
czenie Abrahama z imieniem Boga podkrela do- dynie w sposb poredni i o ktrej nie ma mo-
nios rol, jak Abraham odgrywa w przymierzu wy gdzie indziej w ST, tworzy kamie wgielny
zawartym midzy Bogiem i Izraelem. Pawowego posuenia si Abrahamem jako ob-
Abraham jest niekiedy ukazywany jako przo- razem wiary przeciwstawionej Prawu i obrzezaniu
dek Izraelitw (1 Krn 1,27.28.34; Ps 105,6; Iz 41,8; (Rz 4,2-5; 612), ze szczeglnym podkreleniem
51,2; Jr 33,26), co nie oznacza jedynie zwizku bio- Rdz 15,6. Obrzezanie peni jedynie rol piecz-
logicznego, ale ma take konsekwencje duchowe, ci sprawiedliwoci uzyskanej na podstawie wia-
czc Izraelitw z obietnicami i przymierzem za- ry (Rz 4,11).
wartym pomidzy Bogiem i Abrahamem. W pismach Pawa obietnica ziemi, odgrywaj-
Z powodu swojej roli w zawarciu przymierza ca tak wan rol w ST, ma drugorzdne znaczenie,
i obietnicy dotyczcej Izraela, imi Abrahama za obietnica potomka nie zostaa ograniczona
wystpuje wielokrotnie jako przyczyna okazania do narodu Izraela, lecz rozwinita przez wcze-
Izraelowi miosierdzia. Kiedy bagano o wybawie- nie pogan. Chocia Abraham jest uznany za fi-
nie, powoywano si na Abrahama (Wj 32,13; Pwt zycznego przodka Hebrajczykw (Rz 4,1; 9,7; 11,1;
9,27; 2 Krn 20,7; 30,6; Ne 9,7; Ps 105,42). Kiedy 2 Kor 11,22), ten fakt zosta przez Apostoa po-
ogaszano proroctwa lub obietnice zapowiadaj- minity w celu przedstawienia Abrahama jako
ce zbawienie, wspominano Abrahama (Kp 26,42; przodka nowej duchowej rasy. Potomstwo Abra-
Iz 29,22; 41,8; 51,2; Jr 33,26; Ez 33,24; Mi 7,20). hama (Ga 3,29) skada si z ludzi, ktrzy zostali
Kiedy przywoywano historyczne wydarzenia, po- wczeni do grona dzieci Boga, na podstawie wia-
przez ktre Bg wybawia swj lud, podkrelano ry i dziki porednictwu jego potomka, Chrystu-
udzia Abrahama (Wj 2,24; 3,16; 6,3; 2 Krl 13,23). sa (Ga 3,15-18). Potomstwo to nie jest dzieckiem
Abraham peni zatem wan rol, podkrelajc niewolnicy, lecz wolnej kobiety (Ga 4,21-31), co
nieprzemijalno obietnic i przymierza w yciu podkrela kontrast midzy biologicznym i ducho-
narodu. Sta si trwaym symbolem wybawienia wym potomstwem (Rz 9,6-9). Obietnica bogosa-
Izraela. Tylko jeden raz wspomina si o Abraha- wiestwa, dotyczca wszystkich narodw, miaa
mie w kontekcie sdu (Lb 32,11), gdy Izraelitom, zosta wypeniona w chrzecijaskim Kociele
ktrzy zbuntowali si w Kadesz Barnea, zapowie- dziki dzieu Ducha witego przyjtego wiar
dziano, e nie ujrz Ziemi Obiecanej. Jednoczenie przez pogan (Ga 4,23). W ten sposb obietnice
jednak Kaleb i Jozue zostali wymieni jako spad- i przymierze dotyczce Abrahama zostay wyko-
kobiercy obietnicy danej Abrahamowi. rzystane przez Pawa, by wyjani wczenie po-
Abraham odgrywa rol ordownika wstawia- gan do ludu Boego.
jcego si za narodami, co zostao poczone z je- Inne teksty w Nowym Testamencie. Take w in-
go rol Boego powiernika (Rdz 18). Pozycja ta, nych pismach NT pojawiaj si nawizania do
przysugujca tylko jednej jeszcze osobie w histo- Abrahama.Chocia brak w nich Pawowego skupie-
rii Izraela, Mojeszowi (Wj 33,11), znajduje od- nia na poganach, kilka fragmentw podziela myl
zwierciedlenie w dwch innych fragmentach ST, Apostoa, zgodnie z ktr fizyczne potomstwo
w ktrych Abraham zosta nazwany przyjacie- Abrahama nie jest jednoznaczne z potomstwem
lem Boga (2 Krn 20,7; Iz 41,8). duchowym (Mt 3,8-9; k 3,8; J 8,33-58). W Hbr
Abraham w pismach Pawa. Hansen (s. 158-160) 11,8-19 pojawia si obraz Abrahama jako bohate-
przeanalizowa rol obrazu Abrahama w pismach ra wiary, przypominajcy sposb przedstawienia
Pawowych, uwzgldniajc trzy aspekty: soterio- go w Licie do Rzymian i Licie do Galatw.
logiczny, eklezjologiczny i misyjny. Pawe wy- Obraz Abrahama ukazany w innych miejscach
korzysta w swej soteriologii posta Abrahama NT wykracza poza wizerunek nakrelony przez
jako biblijny przykad usprawiedliwienia z wia- apostoa Pawa. Podczas gdy Hbr 11 opisuje wia-
ry. Jednoczenie Aposto wspomina Abrahama, by r Abrahama w sposb podobny do tekstw Paw-
uzasadni zaliczenie pogan do ludu Boego (ekle- owych, to Jk 2,18-26 czyni to inaczej. I podobnie
zjologia) i wasn misj wrd pogan (misjologia). jak Hbr 11 koncentruje si na ofiarowaniu Iza-
Dwa ostatnie aspekty s ze sob cile powizane, aka na grze Moria, tak Pawe skupia si na Rdz
mona je zatem omwi cznie. Kluczowym ele- 15,6. Jednak w Licie Jakuba wierne posuszestwo
mentem Pawowych odniesie do Abrahama jest Abrahama jest nierozerwalnie zwizane z wiar,
motyw wiary i obietnicy. stanowic jej wyraz. Rzeczywicie, w miar jak
ABSALOM 4

Jakub dry temat martwej wiary, czyli nie po- [w:] Worship, Theology and Ministry in the Early
twierdzonej przez uczynki, to dochodzi do wnio- Church, red. M.J. Wilkins, T. Paige, JSOT, Sheffield
sku, e Abraham zosta usprawiedliwiony zarwno 1992; S. Sandmel, Philos Place in Judaism: A Stu-
na podstawie uczynkw, jak i wiary. dy of Conceptions of Abraham in Jewish Literature
Podobnie jak ST, tak i NT wspomina Abrahama, (wyd. popr.), KTAV, New York 1971; J. Van Seters,
mwic o Bogu (Mt 22,32; Mk 12,26; k 20,37; Dz Abraham in History and Tradition, Yale Universi-
3,13; 7,32), jest on te ukazany jako przodek He- ty, New Haven 1975.
brajczykw (Mt 1,1.2.17; k 3,34; Dz 7,2-8.16.17;
13,26; Hbr 2,16). Oprcz tego Abraham jest uka- ABSALOM
zany jako rdo bogosawiestw, jakich dostpi Chocia wielu czytelnikw Biblii nie pamita je-
jego potomkowie (k 1,54-55.67-79). go imienia lub dokonanych czynw, wikszo
W Ewangeliach obietnica potomstwa zosta- nigdy nie zapomni koca ycia Absaloma: roz-
a ukazana jako duchowe potomstwo. Obietni- postarte ramiona, mu biegncy dalej i dugie
ca ta odgrywa wan rol w obrazie Abrahama wosy modzieca wpltane w konary wielkie-
jako ojca wiary w Licie do Hebrajczykw (Hbr go dbu. Absalom cina wosy raz do roku, za
6,13-15; 11,11-12.17-19), podobnie jak obietnica ich waga wynosia dwiecie syklw, czyli przeszo
ziemi (Hbr 11,8-10.13-16), ktra rwnie jest po- 2 kg (2 Sm 14,26).
strzegana jako duchowa. Chrystus, jako ostatecz- Absalom by trzecim synem krla Dawida. Bi-
ny potomek Abrahama, otrzyma potwierdzenie blia podaje dwa gwne wydarzenia z jego y-
zleconej Mu misji poprzez swj zwizek z patriar- cia. W pierwszym przyrodni brat Absaloma,
ch (Mt 1,1.17; k 3,34), chocia jawi si te jako Amnon (pierworodny syn Dawida) zgwaci
kto wikszy ni Abraham (J 8,39-58). jego siostr Tamar, a nastpnie j wygoni, wy-
Bogosawiestwo dotyczce pogan zostao stawiajc na upokorzenie i wstyd. Dwa lata
przedstawione take w Dz 3,25. Jednak w przeci- pniej ta podwjna zniewaga skonia Absalo-
wiestwie do Pawa, Piotr cytuje raczej Rdz 22,18 ma do zabicia Amnona w obecnoci pozostaych
ni Rdz 12,3, za jego mowa jest bardziej skupio- braci. Drugim wydarzeniem jest spisek Absa-
na na uprzywilejowanej w owym czasie pozycji loma i nieudana prba objcia tronu Dawida.
ydw z Jerozolimy, ni na skutkach wynikaj- Kiedy konflikt osign punkt kulminacyjny
cych dla pogan. w zbrojnym starciu, Absalom umiera, zawisa po-
Wzmianki na temat Abrahama obejmuj zwr- midzy niebem a ziemi. Dokadnie rzecz ujmu-
cenie przez Piotra uwagi na posuszestwo Sary jc, zostaa uwiziona jego gowa, nie za wosy
wzgldem Abrahama (1 P 3,6), nawizanie przez (2 Sm 18,9), a on sam zgin umiercony wcz-
Jezusa do Abrahama jako postaci eschatologicz- ni przez Joaba, a nie dlatego, e zawis na drze-
nej, na onie ktrej spoczywaj zmarli sprawie- wie (2 Sm 18,14).
dliwi (Mt 8,11; k 13,28; 16,22-25.29-30) oraz Z tych relacji wyania si posta Absaloma ja-
podkrelenie jego zwizku z Melchizedekiem ko czowieka bezdusznego i wyrachowanego. Jego
w celu wykazania wyszoci Chrystusa nad Aaro- prawdziw natur bya zemsta, chciwo i obsesja
nem (Hbr 7,1-9). na punkcie wadzy. (Jak na ironi jego imi znaczy
Z. : K R; P; P- Ojciec pokoju). Swoje przestpstwa zbrodni
i zdrad stanu popeni z premedytacj, planu-
B: G.W. Hansen, Abraham in Ga- jc je przez lata. Mimo to uczucie Dawida do Ab-
latians: Epistolary and Rhetorical Contexts, JSOT, saloma byo tak silne, e okryty aob rozpacza:
Sheffield 1989; R.A. Harrisville, The Figure of Synu mj, Absalomie! Absalomie, synu mj, sy-
Abraham in the Epistles of St. Paul: In the Foot- nu mj! (2 Sm 19,1).
steps of Abraham, Mellen Research Universi-
ty Press, San Francisco 1992; G.E. Mendenhall, ADAM
The Nature and Purpose of the Abraham Nar- Adam jest jedn z gwnych postaci zarwno
rative, [w:] Ancient Israelite Religion: Essays in w wiecie literatury Zachodu, jak i wyobrae teo-
Honor of Frank Moore Cross, red. P.D. Miller, P.D. logicznych. Jest postaci paradoksaln pierwsz
Hanson, S.D. McBride, Fortress Press, Philadelphia istot niewinn i archetypem grzesznika. W biblij-
1987, s. 337-356; A.T. Lincoln, Abraham Goes to nym opowiadaniu o stworzeniu, upadku i odkupie-
Rome: Pauls Treatment of Abraham in Romans 4, niu stanowi pierwowzr osoby ludzkiej. Jego rola
5 ADAM

w Biblii znacznie przewysza miejsce, ktre suge- Ziemski Adam. Adam zosta uksztatowa-
rowayby stosunkowo nieliczne wzmianki na jego ny z prochu ziemi. Ten zwizek z ziemi subtel-
temat (od 1do 24, w zalenoci od przekadu), je- nie podkrela hebrajskie wspbrzmienie m,
go osoba czsto bowiem powraca w obrazach, mo- czowiek, z am, ziemia (Rdz 2,7). Nosi wic
tywach i aluzjach. Adam w sobie owo tragiczne epitafium: prochem
Gwne cechy Adama jako postaci archetypo- jeste i w proch si obrcisz! (Rdz 3,19). Narra-
wej zawarto w bogatym materiale Rdz 15. Po- cja nie zawiera opisu Adama (naley zaoy, e
spolity hebrajski rzeczownik m, ktry sta mia cechy typowego czowieka), ponownie jed-
si imieniem wasnym Adam, jest uywany we nak hebrajska gra sw m am czy si
wspomnianych rozdziaach w znaczeniu ogl- z wyrazem m, mie czerwon barw, co suge-
nym: czowiek lub z przedimkiem okrelonym ruje rdzawy odcie ziemi. Ten zwizek Adama
ten czowiek, zanim pojawi si w tekcie jako z ziemi, prochem i polem jest jedn z cech relacji
imi pierwszego czowieka pci mskiej. Moment, Adama z caym porzdkiem stworzenia.
od ktrego wyraz m powinien by uznany za Chocia Ksiga Rodzaju mwi wyranie o pa-
imi, nie zosta ustalony przez tumaczy i prze- nowaniu Adama nad stworzeniem, motyw ten
kady rni si pod wzgldem miejsca, w ktrym pojawia si w kontekcie zalenoci. Adam jest
przechodzi si od sw czowiekistota ludzka konsumentem zalenym od stworzenia, co pro-
do sowa Adam. Jednak fakt, e ostateczny tekst wadzi do dwch kolejnych obrazw: dogldania
hebrajski czy Adama z konkretn osob uzasad- i spoywania. Bg dostarcza drzewa mie z wy-
nia uwzgldnienie tych fragmentw w hale oma- gldu i rodzce smaczne owoce. Adam cieszy si
wiajcym obrazy zwizane z t postaci. otaczajcym go stworzeniem, ogldajc je i korzy-
Adam jako obraz Boga. Adam jest przede wszyst- stajc z niego, przez co uczestniczy w Boym dzie-
kim zwizany z Bogiem. Lakoniczny jzyk Rdz 1 le, ktre zostao nazwane dobrym. Najwyraniej
przedstawia Adama jako ucielenienie stwrcze- Adam jest zaleny od stworzenia pod wzgldem
go Boego sowa, istot noszc w sobie Boy fizycznego przetrwania; pojawia si jednoczenie
obraz. Wedug tekstu Rdz 2 Adam zosta ukszta- myl, e Adam, pozbawiony stworzenia miego z
towany domi Boga-Garncarza, a oywiony Bo- wygldu, byby Adamem niepenym.
ym tchnieniem. Mimo cudownoci stworzonych W opisie stworzenia Adam w Rdz 1 pojawia
niebios i ziemi ttnicej bujnym i fantastycznym si jako czowiek (h m, Rdz 1,26-27),
w swych formach yciem, to Adam dostpi szcze- ktry nastpnie zostaje podzielony pod wzgl-
glnego zwizku z Bogiem. Obraz Boy zawarty dem tosamoci seksualnej na mczyzn i ko-
w mczynie i kobiecie (Rdz 1,27) jednoznacz- biet (Rdz 1,27). Jako najdoskonalszy przykad
nie przywouje i neguje rol, jak boki odgrywa- stwrczych dzie Boych zarwno mczyzna,
y w wiecie staroytnym. Nie kamie lub kawaek jak i kobieta otrzymuj polecenie, by zalud-
drewna, uksztatowany na podobiestwo bstwa, niali ziemi i czynili j sobie poddan, panu-
lecz Adam jako mczyzna i kobieta jest oy- jc nad wszystkimi ywymi stworzeniami. Ten
wionym, poruszajcym si, komunikatywnym od- motyw odwouje si do suwerennoci Stwrcy
biciem natury, woli i dziea suwerennego Stwrcy, jest najwyszym wyrazem aktywnego pano-
Jahwe. Jako wierny obraz ywego Boga, Adam do- wania, ktre oznacza pene mioci panowanie
stpi wsplnoty z Bogiem, ktra przypomina wi i trosk, ktr Bg roztacza nad swoim stwo-
czc dziecko z rodzicem. Zosta stworzony dla rzeniem. Adam, archetyp rodzaju ludzkiego,
bliskiej, dwustronnej wizi z Bogiem, przeznaczo- zosta wyznaczony na stanowisko wiceregen-
ny do ycia w bliskoci z innymi i zrodzony dla ta majcego pod sob obszar Boego wadania.
realizacji Boego i stwrczego posannictwa: opie- Mczyzna i kobieta s postaciami w swym cha-
kowania si ziemi i napeniania jej (Rdz 1,28). rakterze krlewskimi, obdarzonymi moc, na-
Przywileje przyznane Adamowi uzupeniaj maszczonymi i majcymi troskliwie panowa
obowizki. Obraz Adama jako otrzymujcego Bo- w imieniu Stwrcy i Pana wszechwiata. Za po-
e nakazy jest wanym tematem Ksigi Rodzaju. moc zaledwie kilku starannie dobranych sw
Boy nakaz: nie wolno wam je z niego znajduje roszczenia, postawa i przesanie staroytnych
naturalne wypenienie w uniwersalnej odpowie- krlw Wschodu zostay odrzucone, za kr-
dzialnoci ludzi przed Bogiem, wyraonej w przy- lewska korona umieszczona na gowie zwyczaj-
kazaniach nadanych Izraelowi na Synaju. nego czowieka i zwyczajnej kobiety.