You are on page 1of 30

...

aby znali Ciebie,
jedynego prawdziwego Boga
oraz Tego, którego posłałeś,
Jezusa Chrystusa
P RYMASOWSKA S ERIA BIBLIJNA

Redaktor naukowy serii
ks. prof. dr hab. Waldemar Chrostowski
SŁOWNIK
SYMBOLIKI BIBLIJNEJ
Obrazy, symbole, motywy,
metafory, figury stylistyczne
i gatunki literackie w Piśmie Świętym

Redaktorzy naczelni
Leland Ryken
James C. Wilhoit
Tremper Longman III

Redakcja naukowa wydania polskiego
Waldemar Chrostowski

Oficyna Wydawnicza „Vocatio”
Warszawa
Tytuł oryginału:
Dictionary of Biblical Imagery

Imprimatur:
Za zgodą Kurii Metropolitalnej Warszawskiej nr 3661/NK/2003 z dnia 13 sierpnia 2003

Przekład:
Zbigniew Kościuk

Redakcja:
Mirosława Wójcik

Redakcja techniczna:
Logos

Projekt okładki i obwoluty:
Joanna Złonkiewicz

Korekta:
Elżbieta Mamczarz

Copyright © 1985, 1996 by InterVarsity Christian Fellowship/USA®

Copyright for the Polish edition © 1998 by Oficyna Wydawnicza „Vocatio”
All rights to the Polish edition reserved
Wszelkie prawa do wydania polskiego zastrzeżone
Książka, ani żadna jej część, nie może być przedrukowywana
ani w jakikolwiek inny sposób reprodukowana czy powielana mechanicznie,
fotooptycznie, zapisywana elektronicznie lub magnetycznie,
ani odczytywana w środkach publicznego przekazu
bez pisemnej zgody wydawcy.

W sprawie zezwoleń należy zwracać się do Oficyny Wydawniczej „Vocatio”,
02-798 Warszawa 78, skr. poczt. 41. e-mail: vocatio@vocatio.com.pl

Redakcja: fax (22) 648 63 82, tel. (22) 648 54 50,
Dział handlowy: fax (22) 648 03 79, tel. (22) 648 03 78,
e-mail:handlowy@vocatio.com.pl

Księgarnia wysyłkowa „Vocatio”: 02-798 Warszawa 78,
skr. Poczt. 41, tel (603) 861 952, e-mail:ksiegarnia@vocatio.com.pl,
http://www.vocatio.com.pl

ISBN 83-7146-188-7
Warszawa, dnia 27 czerwca 1997

Słowo wstępne
Napawa radością fakt, że wierzący coraz częściej i chętniej sięgają po Pismo Święte. Zawiera
ono bowiem to, co Bóg w swoim nieskończonym miłosierdziu zechciał objawić o sobie, i odkry-
wa najważniejsze potrzeby i tęsknoty człowieka. Czytanie i rozważanie ksiąg świętych zapewnia
wzrost życia religijnego, odmienia na lepsze ludzkie postępowanie i ukazuje perspektywy wiecz-
ności. „Żywe bowiem jest słowo Boże, skuteczne i ostrzejsze niż wszelki miecz obosieczny, przeni-
kające aż do rozdzielenia duszy i ducha, stawów i szpiku, zdolne osadzić pragnienia i myśli serca”
– czytamy w Liście do Hebrajczyków (4,12).
Kościół okazuje pomoc w trudnym zadaniu poznawania i rozumienia Biblii także przez pro-
mowanie rezultatów badań uczonych. Studiują oni Pismo Święte, objaśniając je jako słowo Boże
i ludzkie. W ostatnich latach – zgodnie zaleceniem Soboru Watykańskiego II – nastąpił w tej dzie-
dzinie w Polsce znaczny postęp. W nurt tych dokonań wpisuje się „Prymasowska Seria Biblijna”,
obejmująca najbardziej fundamentalne pomoce niezbędne dla rzetelnych studiów biblijnych.
Można żywić nadzieję, że książki, które się w tej serii ukazują, przyczynią się do dalszego po-
głębiania i upowszechniania rzetelnych badań biblijnych, a przez to do nowego ożywienia dusz-
pasterstwa i duchowości biblijnej. W ten sposób zwielokrotnia w Kościele błogosławione owoce
pragnienia poznawania i umiłowania Trójjedynego Boga.

† Józef Kardynał Glemp
Prymas Polski
PRYMASOWSKA SERIA BIBLIJNA

1. Remigiusz Popowski SDB, Michał Wojciechowski (przekł.), Grecko-polski Nowy Testament.
Wydanie interlinearne z kodami gramatycznymi, Warszawa 1994, 1995,1996,1997
2 James A. Pritchard (red. naukowa), Waldemar Chrostowski (konsult. naukowa wydania pol-
skiego), Wielki atlas biblijny. Warszawa 1994, 1997
3. Remigiusz Popowski SDB, Wielki słownik grecko-polski Nowego Testamentu. Wydanie
z pełną lokalizacją greckich haseł, kluczem polsko-greckim oraz indeksem form czasownikowych,
Warszawa 1994, 1995, 1997
4. Jan Flis, Konkordancja Starego i Nowego Testamentu do Biblii Tysiąclecia, Warszawa 1991, 1997,
1999
5. Bruce M. Metzger – Michael D. Coogan (red. naukowa), Waldemar Chrostowski (konsult.
wydania polskiego), Słownik wiedzy biblijnej, Warszawa 1996,1997,1999
6. Michał Wojciechowski (przekł. i oprac.), Synapsa czterech Ewangelii, Warszawa 1997,1999
7. Remigiusz Popowski SDB, Słownik grecko-polski Nowego Testamentu, Warszawa 1997
8. Bruce Metzger – David Goidstein –John Ferguson (konsult. naukowa), Waldemar Chrostow-
ski (konsult. wydania polskiego), Wielkie wydarzenia czasów biblijnych, Warszawa 1998
9. Paul J. Achtemeier (red. naukowa), Encyklopedia biblijna, Warszawa 1998, 1999
10. Janusz Frankowski (red. naukowa i wstępy). Biblia w przekładzie księdza Jakuba Wujka
z 1599 r. Transkrypcja typu „B” oryginalnego tekstu z XVI w. i wstępy, Warszawa 1999
11. Dan Bahat, Waldemar Chrostowski (oprac, wydania polskiego), Atlas biblijnej Jerozolimy,
Warszawa 1999
12. Piotr Briks, Słownik hebrajsko-polski i aramejsko-polski Starego Testamentu, Warszawa 1999
13. Ryszard Rubinkiewicz SDB (oprac, i wstępy), Apokryfy Starego Testamentu, Warszawa 1999
14. Anna Kuśmirek (przekł. i oprac.), Hebrajsko-polski Stary Testament – Księga Rodzaju.
Wydanie interlinearne z kodami gramatycznymi, transkrypcją oraz indeksem rdzeni, Warszawa
2000
15. Remigiusz Popowski SDB (przekł., wprow. i przypisy), Nowy Testament. Przekład na Wielki
Jubileusz Roku 2000, Warszawa 2000
16. Craig S. Kecncr, Krzysztof Bardski – Waldemar Chrostowski (red. naukowa wydania polskie-
go), Komentarz historyczno-kulturowy do Nowego Testamentu, Warszawa 2000
17. Raymond E. Brown SS, Joseph A. Fitzmyer SJ, Roland E. Murphy OCarm (red. naukowa wydania
oryginalnego), Waldemar Chrostowski (red. naukowa wyd. polskiego), Katolicki komentarz bi-
blijny, Warszawa 2001
18. Abp Stanisław Gądecki (przekł. i oprac.), Grecko-łacińsko-polska synopsa do 1 i 2 Księgi Ma-
chabejskiej, Warszawa 2002.
19. Bogusław Widła, Słownik antropologii Nowego Testamentu, Warszawa 2003
20. Leland Ryken, James C. Wilhoit, Tremper Longman III (red. nacz.), Waldemar Chrostowski
(red. nauk. wyd. polskiego), Słownik symboliki biblijnej, Warszawa 2003
PRZEDMOWA
Słownik symboliki biblijnej ma pomóc czytelnikom, badaczom i nauczycielom Pisma Świętego
w analizie fascynującego i bogatego świata obrazów, metafor i archetypów biblijnych. Wydaje się,
że tradycyjne słowniki i encyklopedie biblijne pomijają wiele z tych zagadnień. Dla osób, które
na marginesie swych egzemplarzy Pisma Świętego zamieszczały uwagi oraz pytania na temat ob-
razów, motywów i środków literackich, brak takiej pomocy był dotkliwy. My potraktowaliśmy tę
sytuację jako wyzwanie.
Początkowy zamysł rozrósł się i powstał bogaty zbiór haseł poświęconych postaciom, wątkom,
charakterystycznym epizodom i scenom, środkom retorycznym, gatunkom literackim i analizie
poszczególnych ksiąg Pisma Świętego. W końcowej fazie pracy redakcyjnej niektóre hasła zamie-
niły się w szersze omówienie i uogólnienie wielu tematów (np. „Zwierzęta” lub „Prawne obrazy”),
inne zachowały wąski zakres znaczeniowy (np. „Harfa” lub „Ziarnko gorczycy”). Wiele haseł ma
charakter nowatorski, co odróżnia tę publikację od innych słowników biblijnych (np. „Studnia ja-
ko miejsce, spotkania” lub „Próba ominięcia wyroczni”). Nawet w takich hasłach, jak „Mur” lub
„Wieża” położono nacisk na poruszające wyobraźnię cechy owych budowli.
Chociaż Słownik symboliki biblijnej zawiera blisko 850 haseł, nie ma charakteru wyczerpują-
cego. Stwierdzenie to niech będzie świadectwem bogactwa obrazów biblijnych, a zarazem braku
wystarczającej ilości czasu i sił autorów i redaktorów. Stworzenie pomocy naukowej zawsze jest
wyzwaniem dla podejmujących się tej pracy, żaden poprzednik bowiem nie ustalił „kanonu” ha-
seł. Podczas pracy nad Słownikiem redaktorzy przeżyli wspaniałą przygodę, odkrywając nowe per-
spektywy i podejmując próby przybliżenia ich innym. Jednak po siedmiu latach mozolnej pracy
– okresie znacznie dłuższym niż przewidywano – nadeszła pora, by ją skończyć i przystąpić do
wydania książki. Pocieszamy się myślą, że redaktorzy, którzy podejmą się kiedyś ponownej redak-
cji, będą budować na fundamencie, który wspólnie wznieśliśmy, a efekt ich wysiłku będzie jesz-
cze lepszy. Ufamy również, że dzięki naszej pracy czytelnicy dostrzegą nowe możliwości badania
i zgłębiania obrazów i symboli biblijnych, a także poczują się zachęceni do podjęcia tego niełatwe-
go, lecz wielce ubbogacającego wysiłku.
Od początku pracy redaktorzy starali się połączyć swe zdolności i umiejętności – teoretyków
literatury i biblistów – by powstało dzieło zawierające wiele wartościowych informacji. Szybko
jednak się okazało, że nadanie książce zrozumiałej i przejrzystej formy wymaga poddania jedno-
litej obróbce redakcyjnej haseł opracowanych przez licznych autorów. Podjęto wówczas decyzję,
że redaktorzy będą mieli wolną rękę w kształtowaniu, formułowaniu i rozwijaniu poszczególnych
haseł. Doświadczenie potwierdza, że podczas opracowywania tego rodzaju pomocy naukowych
i w miarę postępu pracy redaktorzy zyskują głębszy wgląd i wnoszą coraz większy wkład do oma-
wianych zagadnień. W miarę wzrostu liczby haseł i stron pojawiają się nowe skojarzenia i podej-
ścia. Postanowiliśmy, by te redaktorskie wnioski wzbogaciły pracę pierwotnych autorów Słownika.
Poszczególne hasła nie są więc opatrzone inicjałami autora (listę współpracowników podano na
początku książki). Chociaż niektóre artykuły noszą wyraźne piętno autora, znakomita większość
z nich przeszła przez ręce kilku redaktorów i obecnie są znacznie dłuższe niż początkowy tekst.
W rezultacie Słownik symboliki biblijnej stał się dziełem zbiorowym, w którym prawa autorskie
poszczególnych osób (przysługujące także poszczególnym redaktorom) zostały pominięte w imię
cennego wkładu do lepszego zrozumienia Pisma Świętego. Składamy szczere podziękowania i wy-
razy szacunku około stu pięćdziesięciu współpracownikom, którzy trudzili się nad tym, by książka
ta mogła zostać wydana. Bierzemy też na siebie pełną odpowiedzialność za niedostatki i niedo-
ciągnięcia rezultatu końcowego.
PRZEDMOWA DO WYDANIA POLSKIEGO VIII

Odbiorcami, do których przede wszystkim kierujemy Słownik symboliki biblijnej, nie są bibli-
ści i uczeni, lecz przeciętni czytelnicy Pisma Świętego. Staraliśmy się stworzyć czytelną i intere-
sującą książkę, która będzie cennym narzędziem uzupełniającym tradycyjne słowniki biblijne,
a jednocześnie otworzy drzwi do nowego sposobu odkrywania i odczytywania skarbów ukrytych
w Biblii. Publikacja ta ukazuje nową perspektywę wszystkim jej czytelnikom, wskazuje też nowe
sposoby pojmowania osobom przekazującym przesłanie biblijne – także artystom – i rozpala ser-
ca tych, którzy czytają Biblię dla osobistego zbudowania. Jeśli czytelnicy doznają podczas lektury
Słownika radości podobnej do tej, której my doświadczaliśmy podczas pracy nad jego redagowa-
niem, wówczas osiągniemy cel, który sobie postawiliśmy.

Redaktorzy naczelni

PRZEDMOWA DO WYDANIA POLSKIEGO
Wkrótce upłynie dziesięć lat od ukazania się tomu, który dał początek „Prymasowskiej Serii Bi-
blijnej”. Obecna książka, Słownik symboliki biblijnej, stanowi jej tom dwudziesty. Miarą wartości
i przydatności tej serii wydawniczej jest fakt, że w ciągu tak krótkiego czasu wiele tomów docze-
kało się wznowienia. Bez „Prymasowskiej Serii Biblijnej” nie sposób wyobrazić sobie obecnego
stanu biblistyki katolickiej w Polsce. Na jej dorobek składa się wiele godnych najwyższego uzna-
nia osiągnięć – tak w dziedzinie dydaktycznej, jak i naukowo-badawczej.
Słownik symboliki biblijnej to dzieło prawdziwie monumentalne, rezultat ścisłej i doskonale sko-
ordynowanej współpracy kilkudziesięciu wybitnych biblistów i literaturoznawców z różnych stron
świata. Starannie przełożone na język polski wpisuje się w nurt uważnie dobieranych tomów wy-
danych dotąd w ramach „Prymasowskiej Serii Biblijnej”. Uzupełnia i rozwija wiedzę na temat bi-
blijnych obrazów, metafor i archetypów. Na Słownik składa się prawie 850 haseł omawiających
rzeczowo i przystępnie najrozmaitsze aspekty występujących w Piśmie Świętym symboli, moty-
wów, metafor, figur stylistycznych i gatunków literackich. To bardzo bogaty, złożony i niezwykle
ważny świat, którego gruntowne poznawanie jest nieodzowne do lepszego i wszechstronniejsze-
go zrozumienia starożytnych realiów, a także zbawczego orędzia poszczególnych ksiąg biblijnych
i całej Biblii. Wielkim walorem Słownika jest ukazywanie progresywnego charakteru objawienia
Bożego, które znalazło wyraz na kartach ksiąg świętych najpierw Starego, a następnie Nowego Te-
stamentu.
„Prymasowska Seria Biblijna” wchodzi w drugą dekadę swojego istnienia i oddziaływania. To do-
bra sposobność, by świętować skromny, lecz znaczący jubileusz, oraz wyrazić serdeczną wdzięczność
wszystkim, których wiedza, umiejętności i pracowitość przyniosły tak błogosławione owoce.

Ks. prof. Waldemar Chrostowski
Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie
Redaktor naukowy „Prymasowskiej Serii Biblijnej”
JAK KORZYSTAĆ
ZE SŁOWNIKA SYMBOLIKI BIBLIJNEJ
SKRÓTY
Wyczerpujący wykaz skrótów ogólnych oraz skrótów naukowych i biblijnych znajduje się na stro-
nach XI-XII.

AUTORZY HASEŁ
Poszczególne hasła nie zawierają informacji na temat ich autorów (zob. Przedmowa), pełną listę
współpracowników zamieszczono w kolejności alfabetycznej na stronach XIV-XV.

BIBLIOGRAFIA
Do niektórych haseł dodano bibliografię. Znajdują się tam publikacje, do których odwołujemy się
w haśle, lub ważne opracowania z danej dziedziny. Poszczególne pozycje bibliograficzne umiesz-
czono w kolejności alfabetycznej, a jeśli autorstwo jest zbiorowe, według tytułów. Skróty stosowane
w bibliografiach znaleźć można w ogólnym Wykazie skrótów.

ODNOŚNIKI
Hasła Słownika symboliki biblijnej zostały połączone przez zastosowanie systemu wzajemnych od-
nośników, by ułatwić czytelnikom zdobycie jak największej ilości informacji. Użyliśmy czterech
rodzajów odnośników:
1. Jednowierszowe hasła w całym Słowniku, w porządku alfabetycznym, odsyłają do haseł,
w których omówiono dany temat:
SZKŁO → T; K   ; T
2. Strzałka (→) umieszczona przed słowem w głównej części hasła informuje o tym, że moż-
na znaleźć w Słowniku artykuł pod takim tytułem. Na przykład → Anioł odsyła czytelnika
do hasła zatytułowanego A.
3. Odnośniki ujęte w nawiasy w głównej części hasła odsyłają do hasła o tym tytule. Na przy-
kład: (zob. Błyskawica) kieruje do hasła zatytułowanego B. Tego rodzaju odno-
śnik jest najczęściej stosowany, by skierować czytelnika do artykułu o zbliżonej tematyce.
4. Odnośniki umieszczone na końcu hasła, przed bibliografią, odsyłają do haseł w istotny spo-
sób związanych z omawianym tematem:
Z. : B; P; R; S; U; Z   
 ; Ż

ZASADY TRANSLITERACJI
Sposób zapisu wyrazów hebrajskich i greckich podano w Zasadach transliteracji. Greckie czasow-
niki podawane są w formie słownikowej (nie zaś w formie bezokolicznikowej), by ułatwić posłu-
giwanie się innymi pomocami.
WYKAZ SKRÓTÓW

SKRÓTY OGÓLNE

Bbr Biblia brytyjska NT Nowy Testament
BG Biblia Gdańska ok. około
BP Biblia Poznańska par. paralelny
BT Biblia Tysiąclecia p.n.e. przed naszą erą
BW Biblia Wujka popr. poprawiony
Chr. Chrystus por. porównaj
cm centymetr p.p.m. poniżej poziomu morza
cz. część r. rok
g gram red. redaktor; redakcja
in. inny rozdz. rozdział
itd. i tak dalej s. strona
kg kilogram ST Stary Testament
km kilometr św. święty
lm liczba mnoga t. tom
lp liczba pojedyncza tłum. tłumaczenie
LXX Septuaginta tzw. tak zwany
m metr w. wiek (po dacie); werset (przed cyfrą)
m.in. między innymi ww. wrsety
np. na przykład wyd. wydanie
n.p.m. nad poziomem morza zob. zobacz
nr numer zwł. zwłaszcza

KSIĘGI STAREGO I NOWEGO TESTAMENTU

Ab Księga Abdiasza 1J Pierwszy List św. Jana
Ag Księga Aggeusza 2J Drugi List św. Jana
Am Księga Amosa 3J Trzeci List św. Jana
Ap Apokalipsa św. Jana Jdt Księga Judyty
Ba Księga Barucha Jk List św. Jakuba
Dn Księga Daniela Jl Księga Joela
Dz Dzieje Apostolskie Jon Księga Jonasza
Ef List do Efezjan Joz Księga Jozuego
Est Księga Estery Jr Księga Jeremiasza
Ez Księga Ezechiela Jud List św. Judy
Ezd Księga Ezdrasza Koh Księga Koheleta (Eklezjastes)
Flm List do Filemona Kol List do Kolosan
Flp List do Filipian 1 Kor Pierwszy List do Koryntian
Ga List do Galatów 2 Kor Drugi List do Koryntian
Ha Księga Habakuka Kpł Księga Kapłańska
Hbr List do Hebrajczyków 1 Krl Pierwsza Księga Królewska
Hi Księga Hioba 2 Krl Druga Księga Królewska
Iz Księga Izajasza 1 Krn Pierwsza Księga Kronik
J Ewangelia według św. Jana 2 Krn Druga Księga Kronik
WYKAZ SKRÓTÓW XI

Lb Księga Liczb Pwt Księga Powtórzonego Prawa
Lm Lamentacje Rdz Księga Rodzaju
Łk Ewangelia według św. Łukasza Rt Księga Rut
1 Mch Pierwsza Księga Machabejska Rz List do Rzymian
2 Mch Druga Księga Machabejska Sdz Księga Sędziów
Mdr Księga Mądrości 1 Sm Pierwsza Księga Samuela
Mi Księga Micheasza 2 Sm Druga Księga Samuela
Mk Ewangelia według św. Marka So Księga Sofoniasza
Ml Księga Malachiasza Syr Księga Syracha (Eklezjastyk)
Mt Ewangelia według św. Mateusza Tb Księga Tobiasza
Na Księga Nahuma 1 Tes Pierwszy List do Tesaloniczan
Ne Księga Nehemiasza 2 Tes Drugi List do Tesaloniczan
Oz Księga Ozeasza l Tm Pierwszy List do Tymoteusza
1P Pierwszy List św. Piotra 2 Tm Drugi List do Tymoteusza
2P Drugi List św. Piotra Tt List do Tytusa
Pnp Pieśń nad Pieśniami Wj Księga Wyjścia
Prz Księga Przysłów Za Księga Zachariasza
Ps Księga Psalmów

PERIODYKI I INNE ŹRÓDŁA NAUKOWE

AB Anchor Bible JJS Journal of Jewish Studies
ABD Anchor Bible Dictionary JSSJ Journal of Semitic Studies
ANEP Ancient Near East in Pictures NClB New Clarendon Bible
ANET Ancient Near Eastern Texts NICNT New International Commentary
BASOR Bulletin of the American Schools of on the New Testament
Oriental Research NICOT New International Commentary
BibSac Bibliotheca Sacra on the Old Testament
CBQ Catholic Biblical Quarterly NIDNTT New International Dictionary
DBTEL Dictionary of Biblical Tradition of New Testament Theology
in English Literature NTT New Testament Theology
DJG Dictionary of Jesus and the Gospels (Cambridge University Press Series)
DLNTD Dictionary of the Later New Testament NovT Novum Testamentum
and Its Developments NTS New Testament Studies
DPL Dictionary of Paul and His Letters OCD3 The Oxford Classical Dictionary
ExpT Expository Times (wyd. 3)
IDB Interpreter’s Dictionary of the Bible SJT Scottish Journal of Theology
IntC Interpretation Commentary TOTC Tyndale Old Testament
ISBE The International Standard Bible Commentary
Encyclopaedia (popr.) WBC Word Biblical Commentary
JBL Journal of Biblical Literature
JETS Journal of the Evangelical
Theological Society
ZASADY TRANSLITERACJI

JĘZYK HEBRAJSKI
Spółgłoski k = ï Samogłoski Samogłoski krótkie
a = ’ l = l wydłużone + = a
K = b m = m hf = â e = e
b = æ n = n y" = ê 1 = i
G = g c = s y1 = î f = o
g = ì i = ‘ O = ô \ = u
? = d P = pw { = û
; = ç p = ø f = á Samogłoski
h = h c = ù " = é bardzo krótkie
v = w q = q & = õ _ = a
z = z d = r E = e
x = í s = ś : = e
u = þ w = š F = o
y = y T = t
K = k t = ÿ

JĘZYK GRECKI

A = A q = th P = P y = ps
a = a I = I p = p W = O
B = B i = i R = R w = õ
b = b K = K r = r `R = Rh
G = G k = k S = S ∙ = rh
g = g L = L s/j = s ` = h
D = D l = l T = T gx = nx
d = d M = M t = t gg = ng
E = E m = m U = Y au = au
e = e N = N u = y eu = eu
Z = Z n = n F = Ph ou = ou
z = z X = X f = ph ui = yi
H = E x = x C = Ch
h = é O = O c = ch
Q = Th o = o Y = Ps
AUTORZY HASEŁ
Alexander T. Desmond, The Queen’s for Ministry, Vancouver, Waszyn- Waszyngton, USA
University of Belfast, Belfast, gton, USA Harvey Jo Ann, Immanuel Presby-
Irlandia Północna Duguid Iain, Westminster Theologi- terian Church, Warrenville, Illi-
Allen Erick, Kintnersville, Pennsyl- cal Seminary in California, Escon- nois, USA
vania, USA dido, Kalifornia, USA Harvey Robert W., Immanuel Pres-
Allison Dale C. Jr., Pittsburgh Theo- Du Mont Brown Sarah, Trinity Chris- byterian Church, Warrenville, Illi-
logical Seminary, Pittsburgh, Pen- tian Academy, Addison, Teksas, nois, USA
sylwania, USA USA Hasenclever Franke, Taunusstein,
Apkera Jacob, Nigeria Duriez Colin, InterVarsity Press, Niemcy
Arnold Clinton E., Talbot School Leicester, Anglia Hatina Thomas P., London, Anglia
of Theology, La Mirada, Kalifor- Eckman James, Grace College of the Heller Jack Kenner, Louisiana, USA
nia, USA Bible, Omaha, Nebraska, USA Hepper Nigel, Richmond, Surrey,
Balchin John F., Purley, Surrey, Anglia Elrod Eileen Razzari, Santa Clara Anglia
Baldwin Joyce, Eastwood, Notting- University, Santa Clara, Kalifor- Hess Richard S., Denver Seminary,
hamshire, Anglia nia, USA Denver, Kolorado, USA
Bancroft RoseLee, Alice Lloyd Col- Enns Peter, Westminster Theologi- Hill Andrew E., Wheaton College,
lege, Pippa Passes, Kentucky, USA cal Seminary, Philadelphia, Pensyl- Wheaton, Illinois, USA
Banks Robert, Fuller Theologi- wania, USA Hong In-Gyu, Reformed Theological
cal Seminary, Pasadena, Kalifor- Esler Philip F., University of St. An- Seminary, Seul, Korea Południowa
nia, USA drews, St. Andrews, Fife, Szkocja Horine Steven C., Harleysville, Pen-
Barker David G., Heritage Theo- Etchells Ruth, University of Durham, sylwania, USA
logical Seminary, London, Ontar- Durham, Anglia Howard David M. jun., New Orleans
io, Kanada Evans Craig A., Trinity Western Uni- Baptist Theological Seminary, New
Barratt David J., Chester, Anglia versity, Langley, British Colum- Orleans, Louisiana, USA
Bauckham Richard J., University bia, Kanada Howe Bonnie G.T., Berkeley, Kalifor-
of St. Andrews, St. Andrews, Fife, Evans Mary J., London Bible College, nia, USA
Szkocja Northwood, Middlesex, Anglia Hudson Don M., Western Seminary
Bell Richard H., University of Not- Felch Douglas A., Grand Rapids, Seattle Campus, Kirkland, Waszyn-
tingham, Nottingham, Anglia Michigan, USA gton, USA
Bennett David, Mountain Park Felch, Susan M., Calvin College, Hughes Frederick E. Cheltenham &
Church, Lake Oswego, Oregon, Grand Rapids, Michigan, USA Gloucester College of Higher Edu-
USA Fink Larry E., Hardin Simmons Uni- cation, Gloucestershire, Anglia
Bible Jesse J., Willow Grove, Pensyl- versity, Abilene, Teksas, USA Hughes Kent, College Church,
wania, USA Gentrup William F., Arizona State Wheaton, Illinois, USA
Birdsall Brent, Huntington, Indiana, University, Tempe, Arizona, USA Huttar Charles A., Hope College,
USA Gledhill Thomas D., Evangelical Holland, Michigan, USA
Boda Mark J., Canadian Bible Theological College of Wales, Mid- Huttar David K, Nyack College,
College/Canadian Theological Glamorgan, Walia Nyack, Nowy Jork, USA
Seminary, Regina, Saskatchewan, Glodo Michael J., Reformed Theo- Ibach Robert, Dallas Theological
Kanada logical Seminary, Orlando, Flo- Seminary, Dallas, Teksas, USA
Braddock Matthew, Quincy, ryda, USA Jobes Karen H. Westmont College,
Massachusetts, USA Graham Lowell B., Providence Santa Barbara, Kalifornia, USA
Brown Ann, Cardiff, Walia Christian Academy, St. Louis, Mis- Kaufmann U., Milo, University of Il-
Burke Donald E., Catherine Booth souri, USA linois at Urbana-Champaign, Ur-
Bible College, Winnipeg, Manito- Green Douglas, Westminster Theo- bana, Illinois, USA
ba, Kanada logical Seminary, Philadelphia, Keener Craig S. Eastern Baptist
Burns Lanier, Dallas Theological Pensylwania, USA Theological Seminary, Philadel-
Seminary, Dallas, Teksas, USA Green Joel B., Asbury Theologi- phia, Pensylwania, USA
Carroll R. M. Daniel, Denver Semi- cal Seminary, Wilmore, Kentucky, Kellegrew Marsh, Mercer Island,
nary, Denver, Kolorado, USA USA Waszyngton, USA
Chan Frank, Glenside, Pensylwania, Groves Alan J., Westminster Theo- Kelly Michael B., Philadelphia, Pen-
USA logical Seminary, Philadelphia, sylwania, USA
Chisholm Robert B. jun., Dallas Pensylwania, USA Kingdon David, Glas Bryntirion
Theological Seminary, Dallas, Tek- Habermas Ronald T., John Brown Press, Bridgend, Walia
sas, USA University, Siloam Springs, Arkan- Klein William W., Denver Seminary,
Claass Stefan, Mainz, Niemcy sas, USA Denver, Kolorado, USA
Colwell Jerry D., Heritage Baptist Hallett David, Ardsley, Pensylwania, Klem John F., Central Baptist Theo-
College, London, Ontario, Kanada USA logical Seminary, Virginia Beach,
Dawn Marva J., Christians Equipped Harmon William B., Vancouver, Wirginia, USA
AUTORZY HASEŁ XIV

Kojecky Roger F., Northwood, Mid- Jersey, USA Spencer Aida Besançon, Gordon-
dlesex, Anglia Parker Margaret, Walnut Creek, Conwell Theological Seminary,
Konkel August H., Providence Theo- Kalifornia, USA South Hamilton, Massachusetts,
logical Seminary, Otterburne, Patterson Richard D., Forest, Wir- USA
Manitoba, Kanada ginia, USA Stabnow David, Melrose Park, Pen-
Lamport Mark A., Gordon College, Penney Douglas, Wheaton College, sylwania, USA
Wenham, Massachusetts, USA Wheaton, Illinois, USA Stallman Robert C., Central Bible
Lindsey Victor, East Central Univer- Perrin Nicholas, Aurora, Illinois, College, Springfield, Missouri, USA
sity, Ada, Oklahoma, USA USA Stone David A., London, Anglia
Littledale Richard J., Purley Baptist Pocock Michael, Dallas Theological Stroup Wiffiam L. jun., Collingdale,
Church, Purley, Surrey, Anglia Seminary, Dallas, Teksas, USA Pensylwania, USA
Longman Tremper III, Westmont Porter Stanley E., Roehampton Insti- Thatcher Thomas W., Cincinnati
College, Santa Barbara, Kalifor- tute, London, Anglia Bible Seminary, Cincinnati, Ohio,
nia, USA Pratt Richard L. jun., Reformed USA
Lucas Ernest C., Bristol Baptist Col- Theological Seminary, Orlando, Thiselton Anthony C., The Univer-
lege, Bristol, Anglia Floryda, USA sity of Nottingham, Nottingham,
Ludwick Robert D. II, Ballwin, Mis- Provan Iain, Regent College, Van- Anglia
souri, USA couver, British Columbia, Kanada Tidball Derek J., London Bible
Lyall Francis, University of Aber- Ragen Brian Abel, Southern Illinois College, Northwood, Middlesex,
deen, Aberdeen, Szkocja University at Edwardsville, Anglia
Lynn Robyn D., Westmont College, Edwardsville, Illinois, USA Tischier Nancy M., The Pennsyl-
Santa Barbara, Kalifornia, USA Read Peter, Monmouth, Gwent, vania State University, University
Lyons Michael A., Glenview, Illi- Południowa Szkocja Park, Pensylwania, USA
nois, USA Reid Daniel G., InterVarsity Press, Travers Michael E., Mississippi
McCartney Dan G., Westminster Westmont, Illinois, USA College, Clinton, Missisipi, USA
Theological Seminary, Philadel- Reid Debra K, Spurgeon’s College, Vanhoozer Kevin J., Trinity Evangel-
phia, Pensylwania, USA London, Anglia ical Divinity School, Deerfield,
McClarty Wilma, Southern College, Riso Mary T., South Hamilton, Mas- Illinois, USA
Collegedale, Tennessee, USA sachusetts, USA Walley Christopher D., Leaming-
McKeever Michael C., Fresno, Kali- Ritchie Daniel E., Bethel College, ton, Anglia
fornia, USA St. Paul, Minnesota, USA Walters James, John Brown Universi-
Makujina John, Philadelphia, Pensyl- Roberts D. Phillip, Temple Terrace, ty, Siloam Springs, Arkansas, USA
wania, USA Floryda, USA Watson Duane F., Malone College,
Mawhinney Allen, Reformed Theo- Robertson George W., St. Louis, Canton, Ohio, USA
logical Seminary, Orlando, Flo- Missouri, USA Wendier Linda, Northwestern Col-
ryda, USA Ryken Leland, Wheaton College, lege, St. Paul, Minnesota, USA
Meier Samuel A., Ohio State Univer- Wheaton, Illinois, USA Whittle Amberys R., Georgia South-
sity, Columbus, Ohio, USA Ryken Lisa, Tenth Presbyteri- ern University, Statesboro, Geor-
Miller Daniel R., Deerfield, Illinois, an Church, Philadelphia, Pensyl- gia, USA
USA wania, USA Wilhoit James C., Wheaton College,
Miller David G., Mississippi College, Ryken Philip G., Tenth Presbyterian Wheaton, Illinois, USA
Clinton, Missisipi, USA Church, Philadelphia, Williams Derek L., Northampton,
Mills Don, Central Baptist Theologi- Pensylwania, USA Anglia
cal Seminary, Virginia Beach, Wir- Sandy Brent, Salem, Virginia, USA Williams Michael J., Calvin Theolo-
ginia, USA Schumann, Anne, Mainz, Niemcy gical Seminary, Grand Rapids,
Moore Erika, Worthington, Pensyl- Schuurman John F., Wheaton Chris- Michigan, USA
wania, USA tian Reformed Church, Wheaton, Willoughby Robert, London
Moore James J., Worthington, Pen- Illinois, USA Bible College, Northwood,
sylwania, USA Schwab George M. sen., Fort Wash- Middlesex, Anglia
Motyer Stephen, London Bible Col- ington, Pensylwania, USA Wood Derek R.W., Waddington,
lege, Northwood, Middlesex, An- Sider J. Philip W., Carlsbad, Kalifor- Lincolnshire, Anglia
glia nia, USA Woodard Branson L. jun.,
Neale David A., Canadian Naza- Siebald Manfred, Johannes Guten- Liberty University, Lynchburg,
rene College, Winnipeg, Manito- berg-Universität Mainz, Mainz, Wirginia, USA
ba, Kanada Niemcy
Newman Carey C., Louisville, Ken- Sims James H., The University of Współpracujący studenci Wheaton
tucky, USA Southern Mississippi, Hattiesburg, College:
Nielson Kathleen Buswell, Wheaton Mississippi, USA Christopher Bunn
College, Wheaton, Illinois, USA Sohn Seock-Tae, Reformed Theo- Matthew Erickson
Olson Dennis T., Princeton Theolog- logical Seminary, Seul, Korea Bill Kerschbaum
ical Seminary, Princeton, New Południowa Clay Spurlock
WPROWADZENIE
„Niech zajaśnieje Twoje oblicze nad Twym sługą” (Ps 31,17);
„Pan wzbudził im wybawiciela… który władał lewą ręką” (Sdz 3,15);
„Lot siedział w bramie Sodomy” (Rdz 19,1).
Pismo Święte nie jest księgą jedynie koncepcji czy idei – jest również utworem pełnym mo-
tywów i obrazów słownych. Niektóre z nich, jak choćby obraz światła, mają charakter uniwer-
salny. Inne, jak motyw leworęcznego wojownika, są bez znaczenia dla czytelnika, dopóki nie
zostanie on wciągnięty w wir wydarzeń. Wymowa jeszcze innych, jak obrazu zasiadania w bra-
mie, zatraciła znaczenie w czasach współczesnych i wymaga wyjaśnienia sensu, jakie miały
w odległych czasach i miejscach.
W każdym z wymienionych przypadków lepiej zrozumiemy przesłanie Pisma Świętego,korzystając
z pomocy, która umożliwi rozpoznanie tego, co znajduje się w tekście biblijnym, oraz ustalenie
znaczenia i ważności. Inaczej mówiąc, wiele treści, które kryje w sobie Biblia, umyka współcze-
snym odbiorcom, jeśli nie dostrzegą i nie zrozumieją dosłownych i symbolicznych znaczeń za-
wartych w niej obrazów i motywów.

W JAKI SPOSÓB PISMO ŚWIĘTE KOMUNIKUJE PRAWDĘ?
Z powodu teologicznej i duchowej roli, którą Pismo Święte odgrywa w życiu chrześcijan, trudno
niekiedy powstrzymać się od traktowania go jak podręcznika teologii z tekstami źródłowymi. Bi-
blia jest jednak bardziej księgą słownych obrazów i motywów niż oderwanych pojęć i twierdzeń
teologicznych. Jeden z biblistów słusznie zauważył, że Pismo Święte przemawia „przede wszyst-
kim za pomocą obrazów… Opowiadania, przypowieści, mowy proroków, rozmyślania mędrców,
obrazy czasów przyszłych, interpretacje dawnych wydarzeń – wszystkie one odwołują się do ob-
razów z ludzkiego doświadczenia. Rzadko przedstawia się je za pomocą języka abstrakcyjnego
o charakterze technicznym”1.
Biblia jest księgą, która obrazuje prawdę, a nie tylko ukazuje ją za pomocą abstrakcyjnych po-
jęć. Dlatego prawda Pisma Świętego często jest wiernym opisem człowieczego doświadczenia,
a nie zbiorem oderwanych pojęć. Biblia podąża utartym szlakiem całej literatury światowej. Pewien
teolog zauważył: „Jesteśmy stworzeniami stwarzającymi i posługującymi się obrazami w stopniu
wyższym niż nam się zwykle wydaje... kierują nami i kształtują nas obrazy powstające w naszym
umyśle… Człowiek… jest istotą, która poznaje i wpływa na rzeczywistość… za pomocą wielkich
obrazów, metafor i analogii”2.
Najnowsze badania ludzkiego mózgu nadają tym spostrzeżeniom nowe znaczenie3. Naukowcy od-
kryli, że półkule mózgu odmiennie reagują na różne rodzaje bodźców. Lewa półkula specjalizuje się
w analizie, rozumowaniu i logice. Prawa odgrywa dominującą rolę w procesie widzenia i czynnościach
zmysłowych, jest wrażliwa również na świat emocji oraz rozpoznaje humor i metaforę. Koncepcje
i terminy neutralne emocjonalnie pobudzają lewą półkulę, zaś pełne treści uczuciowej obrazy słow-
ne – prawą. W niniejszym Słowniku symboliki biblijnej skupiliśmy się na tych aspektach biblijne-
go przesłania, które są domeną prawej półkuli mózgu.

DEFINIOWANIE POJĘĆ: OBRAZ, SYMBOL, METAFORA, PODOBIEŃSTWO
Główne terminy użyte w tym Słowniku zachowują ogólnie przypisywane im znaczenie. Najbar-
dziej podstawowym z nich jest obraz. Obrazem jest każde słowo, które oznacza konkretną rzecz
(np. drzewo lub dom) lub czynność (np. bieg lub młócenie). Każdy przedmiot lub czynność, któ-
re można przedstawić, staje się obrazem.
XVI WPROWADZENIE

Obraz wymaga od czytelnika Pisma Świętego podjęcia dwóch czynności. Po pierwsze, należy wy-
obrazić go sobie tak dosłownie, jak to tylko możliwe. Po drugie, wymaga ogarnięcia zakresu znacze-
niowego i ukrytych w nim podtekstów. Na przykład myśląc o wodzie, odkrywamy, że łączy się ona
z odświeżeniem, napojem i życiem. Na poziomie najbardziej podstawowym chodzi o ustalenie, czy
w danym kontekście obraz wywołuje skojarzenia pozytywne czy negatywne.
Napotykając obraz podczas lektury Pisma Świętego, należy zadać sobie dwa pytania: (1) Jakie
jest jego znaczenie dosłowne? (2) Jakie treści dany obraz zawiera? Odpowiadając sobie na pierw-
sze z pytań, sprawimy, że Biblia przemówi do „prawej półkuli”, do tej części mózgu, która reaguje
na konkretną rzeczywistość ukazaną na kartach Pisma Świętego. Odpowiadając na pytanie dru-
gie, zyskamy świadomość powiązań, skojarzeń i znaczeń. Jeśli nie zaangażujemy się na każdej
z tych płaszczyzn, poznanie przesłania Biblii pozostanie niepełne.
Symbol to obraz, który mając znaczenie dosłowne, ma za zadanie wskazywać na inne przedmio-
ty. Symbol ma bogatsze znaczenie aniżeli obraz. W zdecydowanej większości przypadków, symbol
jest powszechnie stosowanym w danej kulturze sposobem porozumiewania się. Inaczej mówiąc,
bardzo rzadko autor biblijny tworzy symbol, kierując się konkretną sytuacją.
Przykład wody pomoże wyjaśnić, w jaki sposób funkcjonuje obraz i symbol oraz wska-
zać na różnice między nimi. W narracji poświęconej wyjściu Izraelitów z Egiptu woda peł-
ni funkcję rozwiniętego obrazu; napisano np., że Izraelici „rozbili obóz w Refidim, gdzie lud
nie miał wody do picia”, później opisano, jak Mojżesz uderzył w skałę i „lud zaspokoił swe pra-
gnienie” (Wj 17,1-7). Opisy wody nawiązują do dosłownych jej właściwości, np. odświeżające-
go i ożywczego działania, ocalenia przed śmiercią. Woda przestaje być obrazem dosłownym
i staje się symbolem, gdy Jezus powiedział spotkanej przy studni Samarytance: „Kto zaś bę-
dzie pił wodę, którą Ja mu dam, nie będzie pragnął na wieki, lecz woda, którą Ja mu dam,
stanie się w nim źródłem wody wytryskającej ku życiu wiecznemu” (J 4,14). Podczas gdy
w obrazie wody główne znaczenie odgrywały jej dosłowne właściwości, w symbolu, którym posłu-
żył się Jezus, istnieje druga warstwa znaczeniowa – zbawienie – i to ona jest najważniejsza. Oczy-
wiście, woda nigdy nie zostałaby symbolem zbawienia, gdyby nie miała takich cech fizycznych,
jakie posiada. Zatem, w przypadku symbolu jego wymowa zostałaby osłabiona, gdyby nie rozu-
miano warstwy dosłownej.
Metafora i alegoria odgrywają podobną rolę jak symbol, a wszystkie można zazwyczaj stosować
w sposób zamienny. Metafora to porównanie pośrednie. Na przykład, gdy Paweł pisze: „Ja siałem,
Apollos podlewał” (1 Kor 3,6), nie ma na myśli jakiejś dosłownej rośliny. Posłużył się czynnością siania
i podlewania w sensie przenośnym, by opisać głoszenie Ewangelii, prowadzące do nawrócenia, jak
też i nauczanie prawdy, prowadzące do chrześcijańskiej dojrzałości. Alegoria polega również na
porównaniu dwóch rzeczy, czyni to jednak w sposób bezpośredni, np. za pomocą zwrotu jak lub
tak. Przykładem niech będzie przysłowie: „Jak zimna woda na gardło spragnione, tak dobre wie-
ści z dalekiej krainy” (Prz 25,25).
Metafora i podobieństwo to wypowiedzi wymagające zbadania zarówno znaczenia dosłowne-
go, jak i przenośnego. Bardzo wyraźnie wskazuje na to dosłowne znaczenie słowa metafora. Ter-
min ten wywodzi się od dwóch greckich słów, które łącznie znaczą „przenosić, przeniesienie”. Po
pierwsze, należy ożywić dosłowne znaczenie wody; następnie, przenieść je do kontekstu kształto-
wania chrześcijan lub nadchodzenia dobrych wieści z daleka. Związek łączący obydwie płaszczy-
zny porównania nie ma charakteru arbitralnego, lecz logiczny. Aby odkryć znaczenie metafory lub
podobieństwa, należy uwzględnić dosłowne cechy obrazu, pamiętając, że metafory i podobieństwa
najpierw są obrazem, a dopiero później porównaniem jednego z drugim.
Biblijne słowniki najczęściej koncentują się na jednej z tych dziedzin. Z jednej strony, cały wysi-
łek skupia się na wyjaśnieniu pierwotnego kontekstu obrazu, przedstawieniu obrazu dosłownego,
WPROWADZENIE XVII

natomiast pomija się pytanie: Jakie uczucia lub znaczenia obraz ten niesie ze sobą? Obrazy wy-
magają interpretacji, dlatego pozostawianie obrazu biblijnego bez wyjaśnienia bardzo go zubo-
ża. Biblijne obrazy mają za zadanie mówić o życiu wiary, a nie czynią tego, jeśli pozostają jedynie
zjawiskami fizycznymi. Częstym błędem komentarzy i słowników biblijnych jest niepoświęcanie
uwagi zagadnieniu znaczenia (tego, na co dany obraz wskazuje).
Równie rozpowszechnionym błędem jest pomijanie dosłownej warstwy obrazu, by od razu wy-
jaśnić jego znaczenie. Przykładem niech będzie omówienie przez niektóre tradycyjne opracowania
obrazu rogu wznoszonego przez Boga (pojawiającego się 7 razy w Księdze Psalmów). Róg to (1) „po-
tęga i trwałość królewskiego panowania”; (2) „słowo rzadko wymagające dodatkowego wyjaśnienia,
w oczywisty sposób wskazujące na moc”; (3) „symbolizuje mocarza, tj. króla”; (4) „przenośnia do-
tycząca udzielenia zwycięstwa lub obdarzenia pomyślnością”. Wszystkie te uwagi koncentrują się
na znaczeniu obrazu rogu, nie wspominając, jakiego rodzaju róg należy sobie wyobrazić. Pewne
artykuły z National Geographic dostarczą więcej informacji niż komentarze biblijne, np. zamiesz-
czając zdjęcia walczących baranów lub jelenia w walce z pumą. Nadeszła pora opracowywania ko-
mentarzy, które dostarczałyby tła, dzięki któremu dosłowne obrazy ponownie nabiorą życia.

MOTYWY I KONWENCJE LITERACKIE
Motywem jest pewien schemat literacki, który pojawia się w utworze pisanym. Na przykład czyta-
jąc opowiadanie o spotkaniu Jakuba i Racheli przy studni (Rdz 29,4-12) można dostrzec rozwój
następującego schematu: mężczyzna przybywa z dalekiego kraju; do studni przychodzi kobieta,
by naczerpać wody; rozmawiają ze sobą; jedno z nich (mężczyzna lub kobieta) czerpie wodę, oka-
zując w ten sposób troskę o drugą osobę; kobieta biegnie, by opowiedzieć rodzinie o spotkaniu;
przybysz zostaje zaproszony do domu przyszłej narzeczonej, gdzie zostaje dobrze przyjęty.
Chociaż już jednorazowe wystąpienie danego schematu upoważnia do mówienia o motywie,
częściej określenie to stosuje się, gdy schemat ten można dostrzec w kilku tekstach. Na przykład
w Piśmie Świętym kilkakrotnie pojawia się motyw spotkania przyszłej narzeczonej przy studni,
nie tylko w opowiadaniu o Jakubie i Rebece, lecz również w narracji o słudze Abrahama, posłanym
w celu znalezienia narzeczonej dla Izaaka (Rdz 24,10-33), oraz w opowiadaniu o przybyciu Moj-
żesza do kraju Madianitów (Wj 2,16-21). Terminem literackim, używanym wobec powtarzających
się elementów opowiadania, jest scena charakterystyczna. Robert Alter, który spopularyzował to
pojęcie, definiował ją jako „przykład rozwiniętego pozbawionego słów porozumiewania się artysty
i publiczności w kwestii uporządkowania dzieła sztuki” oraz jako „sieć konwencji” rozpoznawanych
i oczekiwanych przez czytelników.4
Motyw zatem składa się z kilku konwencji – elementów, które na tyle często powracają w po-
dobnych sytuacjach, że oczekiwanie ich przepełnia umysł autora i czytelników. Pojęcie „konwen-
cji” wydaje się najbardziej naturalne w przypadku utworów narracyjnych. Jedną z uniwersalnych
konwencji jest np. opisanie bohatera w sytuacji, która wystawia go na próbę. Równie powszechny
charakter ma budowanie opowiadania w taki sposób, by konflikt prowadził do rozwiązania, cze-
mu zwykle towarzyszy element zrozumienia sensu całego zdarzenia w końcowej części utworu.
Mało jest też opowiadań, które nie kończą się zgodnie z konwencją zwycięstwa dobra nad złem
(nagrodzenia cnoty i ukarania występku).
Jednak konwencje literackie nie ograniczają się do narracji biblijnych. Na przykład konwen-
cją, która pojawia się w psalmach lamentacyjnych, jest odwrócenie lub cofnięcie wypowiedzia-
nych słów: po wołaniu do Boga, opisie sytuacji kryzysowej, która wydaje się nie mieć wyjścia,
i błaganiu o wybawienie w postawie poety dokonuje się zwrot: wyraża on ufność w Bożą opie-
kę i ślubuje chwalić Go za wybawienie. Motyw odwrócenia jest równie powszechny w biblijnych
utworach prorockich; prorocy ukazują obrazy przyszłości, w których obecna sytuacja ulegnie
XVIII WPROWADZENIE

odwróceniu, np. panujący występni zostaną poniżeni lub po straszliwych nieszczęściach nastąpi
doskonałe królestwo Boże.
Chociaż celem tego Słownika nie jest wyczerpujące omówienie konwencji literackich pojawiają-
cych się w Biblii, to w poszczególnych hasłach omówiono różne motywy i przeanalizowano pewne
konwencje. Praktyczną korzyścią płynącą z dostrzegania konwencji będzie lepsze rozumienie tre-
ści zawartych w Piśmie Świętym. Konwencje, podobne do występujących w opowiadaniu o spo-
tkaniu przyszłej narzeczonej przy studni, pozwolą również zastosować przy analizie danego tekstu
to, co wcześniej zostało poznane. Co więcej, ponieważ niektóre konwencje obowiązujące w cza-
sach starożytnych zdezaktualizowały się, wiedza na ich temat pozwoli dostrzec schematy i zna-
czenia, które w przeciwnym razie pozostałyby niejasne.
Chociaż motywy częściej łączą się z intrygą lub akcją niż z obrazami, należy podkreślić, że mo-
tywy często zawierają obrazy. Wcześniej zostało powiedziane, że woda pełni funkcję obrazu, sym-
bolu, metafory i podobieństwa. Funkcjonuje jednak również jako motyw w starożytnym obrzędzie
zwanym próbą wody. W motywie tym przeżycie uchodziło za znak niewinności, a utonięcie – za
dowód winy. Na przykład w ST potop i przejście przez Morze Czerwone są przykładami motywu
próby wody, w trakcie której sąd Boży nad ludźmi niegodziwymi manifestował się ich utonięciem,
sprawiedliwi zaś ocaleli. Również w kilku psalmach (np. Ps 69,12-15 i 124,1-5) próba wody zosta-
ła oddana za pomocą obrazu potopu, z którego Psalmista został wybawiony.

CZY OBECNOŚĆ KONWENCJI LITERACKICH OZNACZA,
ŻE BIBLIA JEST UTWOREM FIKCYJNYM?
Postawienie pytania: Jaki jest związek między konwencjami literackimi a historycznością (lub fik-
cyjnym charakterem) Biblii? – jest całkowicie uzasadnione. Odpowiadając na nie, można wska-
zać, że obecność w Piśmie Świętym konwencji literackich i wartości artystycznych nie przesądza
o jego historycznym lub fikcyjnym charakterze.
To prawda, że badacze, tacy jako Robert Alter, uważali obecność konwencji literackich i scen
charakterystycznych za dowód fikcyjnego charakteru utworu. Jednak założenie to jest bezpod-
stawne. U podstaw przesłanki, w myśl której literacki kunszt Biblii zdradza jej fikcyjny charakter,
leży jednoznaczne założenie, iż takie wydarzenia nie zdarzają się w świecie rzeczywistym. Jednak
prawdziwe życie pełne jest sytuacji charakterystycznych. Współczesne opowiadania o spotkaniu
przyszłej żony na uczelni zawierają tyle samo stałych elementów, co narracje ST o spotkaniu przy-
szłej żony przy studni.
Jako przykład pokrewny omówimy konwencje, które pojawiają się w opowieści miłosnej (w li-
teraturze i w rzeczywistości). Łatwo jest przytoczyć konwencje, które składają się na opowiadanie
miłosne: bohater i bohaterka, którzy sobie odpowiadają lub są siebie godni; przeszkody pojawiają-
ce się na drodze miłości, które wspólnie muszą przezwyciężyć; wypytywanie przyjaciół o ukocha-
nego; zapadające w pamięć pierwsze spotkanie; zdanie relacji matce lub przyjacielowi; spotkania
na łonie natury; wyrazy podziwu; potajemne spotkania; pojawienie się rywala; postronni obser-
watorzy; zaręczyny i ślub. W opowiadaniu o Rut można wskazać wszystkie wymienione elementy.
Czy powoduje to, że historia Rut ma charakter fikcyjny? Czy musi tak być, skoro te same elemen-
ty można dostrzec w dzisiejszych historiach miłosnych?
Niniejszy Słownik z założenia przeciwstawia się poszukiwaniom w Biblii elementów fikcyjnych.
Jego twórcy są przekonani, że obecność uniwersalnych elementów kulturowych czyni Biblię bliższą
życiu, a nie dalszą. Nie ma wątpliwości, że autorzy Pisma Świętego dokonywali starannego wyboru
materiału i porządkowali go z wielką uwagą. W rezultacie relacje biblijne są bardziej szczegółowe
i głębsze niż zdarzenia, które pojawiają się w codziennym życiu. Dzięki temu zabiegowi w Biblii
wszystko widać wyraźniej niż w realnym życiu. Kwestię tę wyjaśnia uwaga T.S. Elliota: „Zadanie
WPROWADZENIE XIX

sztuki polega na ukazywaniu ładu panującego w życiu poprzez narzucanie go rzeczywistości”. 5
W Słowniku symboliki biblijnej analizujemy konwencje literackie, które biblijni autorzy narzucili
życiu, by zrozumieć, co starali się swym odbiorcom o życiu powiedzieć .

ARCHETYPY
Ostatnim terminem, który wymaga wyjaśnień jest archetyp. Archetyp jest obrazem lub schema-
tem, który występuje nieustannie w literaturze i życiu. Archetypy to uniwersalne elementy ludz-
kiego doświadczenia. Archetyp zalicza się do jednej z trzech kategorii: jest obrazem lub symbolem
(np. wierzchołek góry lub złe miasto); motywem intrygi (np. przestępstwo i kara lub poszukiwa-
nia); typem postaci (np. oszust lub zazdrosny brat czy siostra).
Wiele obrazów i motywów omówionych w niniejszym Słowniku to archetypy. Występują wielo-
krotnie nie tylko w Biblii, lecz również w całej literaturze światowej, jak też w życiu codziennym.
Ich poznanie pozwoli prześledzić związki pomiędzy poszczególnymi częściami Pisma Świętego,
a także pomiędzy Biblią i innymi utworami literackimi oraz pomiędzy Słowem Bożym i życiem.
Archetypy tworzą język uniwersalny. Są zrozumiałe z tej prostej przyczyny, że jesteśmy ludźmi
żyjącymi w tym świecie. Wszyscy znamy uczucie głodu i pragnienia, wygląd ogrodu i pustyni. Wy-
obrażenia i zwyczaje wykazują zależność od czasu i miejsca, lecz archetypy oznaczają podstawowy
poziom życia. Northrop Frye, badacz literatury i znawca archetypów, napisał: „Niektóre symbole
są obrazami rzeczy wspólnych wszystkim ludziom, dlatego ich siła komunikacyjnego oddziały-
wania jest potencjalnie nieograniczona”.6 Inny badacz literatury zdefiniował najistotniejsze obra-
zy wyobraźni jako „wszystkie schematy reagowania na trwałe aspekty ludzkiej sytuacji”.7 Analiza
obrazów i motywów występujących w Biblii potwierdzi spostrzeżenie jednego z uczonych: „słow-
nictwo Biblii zawiera wiele odwiecznych elementów ogólnoludzkich: uniwersalnych przeżyć emo-
cjonalnych i doznań zmysłowych”.8
Te elementarne obrazy są wspólne z powodu swej bliskości każdemu człowiekowi, niezależnie
od poziomu cywilizacyjnego i innych czynników. Jednym ze skutków lektury niniejszego Słow-
nika będzie odkrycie korzeni Biblii. Ktoś napisał: „tematy poruszane w Piśmie Świętym są proste
i jednoznaczne. Życie zostaje zredukowane do kilku podstawowych czynności… Stajemy wobec
ludzkich cnót i występków… Świat, który zamieszkują biblijni bohaterowie, odarty jest z upiększeń
i ukazany za pomocą podstawowych aspektów przyrody: morza, pustyni, gwiazd, wiatru, burzy,
słońca, obłoków, księżyca, siewu i żniw… Ludzkie zajęcia mają charakter elementarny”.9
Hasła Słownika symboliki biblijnej odpowiadają podejściu, według którego Pismo Święte to Księ-
ga początków, w której doniosłą rolę odgrywają czynniki podstawowe.
Istnieją również wnioski psychologiczne, jakie wyciągnięto z analizy podstawowych obrazów
ludzkiego przeżycia. Współczesne badania archetypów rozpoczynają się od rozważań o charakte-
rze psychologicznym (chociaż archetypy były od dawna wyłączone z tego rodzaju analiz). Jednym
z aspektów psychologicznego podejścia jest pogląd, że człowiek może odnaleźć mądrość i siłę, na-
wiązując łączność z kolebką ludzkości. Carl Jung pisał, że archetypy „tworzą fundament ludzkiej
psyche. Pełnię życia można osiągnąć jedynie wówczas, gdy żyje się w harmonii z owymi symbolami;
mądrość zaś polega na powracaniu do nich”.10 Jedną z korzyści lektury niniejszego Słownika będzie
uświadomienie sobie, że Biblia jest księgą poświęconą bogatemu ludzkiemu doświadczeniu.
Kolejną korzyścią płynącą z poznania obrazów i archetypów jest to, że w trakcie ich porządko-
wania pojawią się rzeczy dobre i złe, pożądane i niepożądane, idealne i dalekie od doskonałości.
Na przykład, królowie mogą być dobrymi władcami lub tyranami. Lwy są zwykle archetypem ne-
gatywnym, mogą jednak symbolizować władzę i panowanie, jeśli opisują sprawiedliwych. Poniżej
zamieszczamy listę archetypów biblijnych.
XX WPROWADZENIE

Kategoria Archetypy pozytywne Archetypy negatywne

Postaci i miej- Bóg; aniołowie; zgromadzenie nie- Szatan; demony, duchy nieczyste; be-
sca nadprzyro- bieskie; niebo; łono Abrahama stie i potwory (z Księgi Apokalipsy);
dzone pogańskie bożki; czarownica; piekło

Postaci ludzkie Bohater i bohaterka; idealna(y) żona/ Łotr; kusiciel lub kusicielka; nierząd-
mąż/matka/ojciec; oblubieniec i ob- nica lub cudzołożnik; tyran lub
lubienica; pobożny i dobrotliwy król/ ciemiężca (zwykle cudzoziemiec);
władca; posłuszne dziecko; wier- tułacz, wyrzutek lub wygnaniec;
ny przyjaciel; dobry pasterz; piel- zdrajca; próżniak/leń; obłudnik;
grzym; pobożny kapłan; nauczyciel i nauczyciel lub kapłan fałszywej re-
poszukiwacz prawdy; heroiczny mę- ligii; najemnik lub zły pasterz; zło-
czennik; przewodnik, obrońca lub dziej; dominujący małżonek/rodzic;
strażnik; dziewica; swatka; człowiek oszust; prostaczek; wścibski, plotkarz;
zdyscyplinowany; zwycięzca; dobry zwodzicielka lub zwodziciel; żarłok;
pracownik (np. rolnik; rzemieślnik); niesprawiedliwy sędzia; zbuntowane
święty, pokutnik, dziecko lub zazdrosny brat/siostra;
nawrócony; sprawiedliwy sędzia; grzesznik; buntownik; grabieżca; syn
wybawiciel marnotrawny; zabójca; prześladowca

Stosunki Społeczność, miasto, pokolenie lub Tyrania lub anarchia; poczucie izo-
międzyludzkie naród; obrazy wspólnoty, porządku, lacji; obrazy tortur (krzyż, pojma-
jedności, gościnności, przyjaźni, mi- nie, szubienica, dyby, więzienie itd.);
łości; uroczystość weselna lub ślub; niewola lub kajdany; wojna, bunt lub
uczta, posiłek lub wieczerza; zgodna spory; niezgodna rodzina lub rywali-
rodzina; wolność; przymierze, umo- zujące rodzeństwo; zdrada stanu;
wa lub traktat; lojalność; adopcja; porzucenie; obrazy kary, np. rózga;
obrazy władzy lub autorytetu (berło, cudzołóstwo i perwersje seksualne.
rózga, korona); czystość i dziewictwo

Ubiór Ozdobna szata podkreślająca pozy- Niewłaściwe szaty (symbol nielegal-
cję lub sukces; szaty odświętne, np. nej władzy lub uzurpacji); strój ża-
weselne; strojny ubiór gościa; białe łobny (np. wór i rozerwane szaty);
lub jasne szaty; ozdoby (np. klejnoty); ciemny szaty; brudne lub zgrzebne
ubiór jako ochrona (np. zbroja ubranie; strój wskazujący na
wojownika lub obuwie) nędzę lub chorobę; ubiór przesadny
lub brak odzienia (bosy i nagi)

Ludzkie ciało Obrazy zdrowia, siły, witalności, sek- Obrazy chorób, deformacji ciała, nie-
sualnej płodności (m.in. łono i na- płodności, zranienia lub okaleczenia;
sienie); czyny wymagające wielkiej fizyczna niesprawność (np. potykanie
siły, zręczności; obrazy odpoczynku lub upadanie); czynności prowadzące
i pogodne sny; obrzędy świąteczne; do upadku, być może związane z nie-
oczyszczanie i czystość; ręka, prawi- czystym sumieniem i poczuciem wi-
ca, oko i głowa; uzdrowienie ny; śmierć; ślepota i głuchota; brud;
fizyczne konsekwencje winy

Żywność Podstawowe składniki jadłospisu: Brak żywności, susza, klęska głodu,
chleb, mleko, mięso, manna, oliwa; śmierć głodowa, kanibalizm; truci-
obfite żniwa; przysmaki (wino zna; pijaństwo
i miód); oliwki; winogrona
WPROWADZENIE XXI

Zwierzęta Zwierzęta udomowione (stada owiec Potwory i dzikie bestie szukają-
lub bydła); baran; delikatny ptak (np. ce zdobyczy; wilk, tygrys, smok, sęp,
gołąb); wszystkie zwierzęta przyjazne sowa lub jastrząb; pełzający wąż;
człowiekowi; ptaki śpiewające; zwie- wszystkie dzikie zwierzęta zagra-
rzęta lub ptaki znane z siły (np. lew, żające ludziom; kozioł; zwierzęta
koń lub orzeł); ryby uznawane za nieczyste w Prawie ST;
dzikie psy; uparte muły

Krajobraz Ogród; wierzchołek lub wzgórze; ży- Ciemny las; pustynia lub pustko-
zna równina lub dolina; wiejski kra- wie; mroczna i niebezpieczna dolina;
jobraz lub gospodarstwo; bezpieczny grób; labirynt; niebezpieczna lub wą-
szlak lub szeroka droga; miejsca do- ska droga; jaskinia (kojarzona z na-
starczające schronienia lub obronne jazdami) lub dół (pułapka, miejsce
(np. skała, wzgórze lub jaskinia) uwięzienia)

Rośliny Zielona trawa; róża; winnica; drze- Osty i ciernie; chwasty; wyschnięte
wo życia; owocujące drzewo, wino- lub obumarłe rośliny; rośliny nie da-
rośl lub roślina; lilia; rośliny wiecznie jące owocu; wierzba (symbol śmierci
zielone (symbol nieśmiertelności); lub żałoby); plewa; odcinanie mar-
zioła lub rośliny przywracające zdro- twych gałęzi
wie; wszczepienie; zboże (szczególnie
pszenica i jęczmień)

Budowle Miasto; pałac lub dwór; twierdza Lochy; miasto, w którym dochodzi
wojskowa; przybytek, świątynia lub do przemocy, także seksualnej, i do
kościół; ołtarz; dom lub zabudo- zbrodni; wieża zamieniona w więzie-
wania; wieża wartownicza; główny nie lub będąca symbolem wybujałych
ośrodek w państwie; spichlerz; trwa- aspiracji (Babel); pogańskie świątynie
łe fundamenty i kolumny; gospoda; i ołtarze; budowle bez trwałych
drzwi lub brama jako wejście fundamentów; opustoszały dom
i ochrona; mur miejski; łódź lub arka
jako źródło bezpieczeństwa i ocale-
nia; rynek; klepisko

Świat Klejnoty i kamienie szlachetne; ogień Świat niecywilizowany, bez śladu
nieożywiony i jasne światło; oczyszczające i uszla- ludzkiej ingerencji: pustynie, skały
chetniające wypalanie; skały jako i pustkowia; pył lub popiół; ogień
miejsce kryjówki; złoto, srebro niszczący lub jako narzędzie tortur
i perły; metale (np. żelazo i miedź) (a nie oczyszczenia); rdza i butwienie

Woda Spokojna, życiodajna rzeka, strumień Wylewająca rzeka lub strumień; mo-
lub sadzawka; źródło lub fontanna; rze i mieszkające w nim potwory; sa-
deszcz; płynąca woda (przeciwień- dzawki lub cysterny ze stojącą wodą
stwo stojącej); używana do oczysz-
czenia

Siły natury Łagodny powiew wiatru; wiosna Burza lub wichura; jesień i zima;
i lato; cisza po burzy; słońce, zachód słońca, ciemność, noc;
księżyc i gwiazdy; światło, wschód trzęsienie ziemi, powódź lub grad;
słońca, dzień; tęcza obrazy zmienności i przemijania
(uschła róża, wysuszona trawa, para);
grzmot i błyskawice; huragan
XXII WPROWADZENIE

Dźwięki Muzyczna harmonia dźwięków; Kakofonia dźwięków, dysharmonia,
śpiew; śmiech płacz, zawodzenie, wzdychanie

Kierunek i ruch Obrazy wstępowania, wznoszenia się, Obrazy zstępowania (dół), niskości,
wysokości (szczyty górskie) lub ru- zastoju lub braku ruchu; uduszenie;
chu (przeciwieństwo zastoju); prosty; uwięzienie; krzywy (przeciwieństwo
prawa strona (przeciwieństwo lewej) prostego); lewa strona (przeciwień-
stwo prawej)

Czynności Poszukiwanie lub podróż; pozy- Przeciwieństwo poszukiwania
i działania tywna przemiana (ruch od śmierci (np. próba Jonasza ucieczki przed
do odrodzenia, nawrócenie, obrzęd Bogiem); pojmanie; niekorzystna
chrztu); czynności o charakterze kul- zmiana losu lub charakteru; utrata
towym (składanie ofiar i darów, spa- stanu niewinności; pustka; zabój-
lanie kadzidła, świąteczne procesje); stwo; kuszenie; ukaranie występku;
pełnia; przezwyciężanie przeszkód cierpienie; strach lub niebezpieczeń-
(w drodze do szczęśliwego zakoń- stwo; wygnanie lub banicja; kata-
czenia); nagrodzenie cnoty; uciecz- klizm; zagubienie
ka lub uwolnienie; reforma; ponowne
połączenie, pojednanie, przebacze-
nie; powrót do domu; nagroda; piel-
grzymka; odnalezienie zgubionego

Owa lista archetypów ukazuje wiodące schematy, które ludzka wyobraźnia narzuca rzeczywi-
stości. Można by rzec, że archetypy stanowią jedno z najważniejszych narzędzi wykorzystywanych
przez pisarzy biblijnych, którzy ukazali te schematy w kontekście życia codziennego, by nadać mu
większe znaczenie.

NA CZYM POLEGA UŻYTECZNOŚĆ SŁOWNIKA SYMBOLIKI BIBLIJNEJ?
Książka ta pomaga czytelnikowi lepiej zrozumieć dosłowne przesłanie Biblii. W XIII wieku Roger
Bacon doszedł do wniosku, że Kościół dobrze wywiązał się z zadania przekazania ludziom teo-
logicznej treści Pisma Świętego, nie udało mu się jednak sprostać innemu zadaniu: by dosłow-
na warstwa tekstu biblijnego ożyła w wyobraźni odbiorców. Dzisiaj panuje podobny stan. Jednym
z celów niniejszego Słownika jest wypełnienie tej luki. Zawarliśmy w nim konkretne obrazy, ukryte
za licznymi pojęciami abstrakcyjnymi występującymi we współczesnych przekładach Biblii.
Słownik ten stawia sobie za cel, oprócz lepszego zrozumienia Biblii dzięki zaangażowaniu wy-
obraźni (zdolności tworzenia obrazów i dostrzegania ich), wzbogacenie uczuciowej reakcji czytel-
nika na orędzie Pisma Świętego. Obrazy, w przeciwieństwie do pojęć, wywierają wpływ na emocje
(oczywiście, nie oznacza to, że pojęcia abstrakcyjne w żadne sposób nie oddziałują).
Jeśli książka ta pogłębi zrozumienie dosłownej warstwy znaczeniowej tekstu biblijnego, to pa-
radoksalnie przyczyni się również do zwiększenia możliwości interpretowania Pisma Świętego
w warstwie metaforycznej.
Systematyczne omówienie obrazów i motywów biblijnych pozwoli również czytelnikowi do-
strzec jedność i progresywny charakter orędzia Pisma Świętego. Jedność owa staje się widocz-
na wówczas, gdy czytelnik zdoła dostrzec jego wiodące obrazy, obecne od początku do końca.
W przypadku niektórych obrazów czy motywów można dostrzec wyraźny rozwój, szczególnie
(chociaż nie wyłącznie) w spełnieniu na kartach NT zapowiedzi ST. Na przykład rozwój motywu
WPROWADZENIE XXIII

zwiastowania narodzin syna niepłodnej matce można dostrzec w opowiadaniu o Sarze, o matce
Gedeona, o Annie, później zaś w opowiadaniu o narodzinach Jana Chrzciciela oraz Jezusa.
Słownik ten zwraca również uwagę na sposób głoszenia i nauczania na podstawie Pisma Świę-
tego. Prześledzenie rozwoju obrazu lub motywu ważnego dla całej Biblii, prędzej czy później
ujawni najważniejsze zagadnienia teologii biblijnej, dostarczając w ten sposób świeżego podej-
ścia do teologicznych treści Pisma Świętego. Co więcej, analiza obrazów i motywów biblijnych
dowiedzie, że Słowo Boże jest jednocześnie ponadczasowe, jak też mocno związane z czasem
(w sensie zakorzenienia w kulturze, która ulega zmianie w miarę rozwoju dziejów ludzkości).
Analiza taka umożliwi realizację jednego z głównych celów kaznodziejstwa i nauczania: tworze-
nia pomostu między światem biblijnym i światem współczesnym poprzez udanie się w podróż
do świata starożytnego, a następnie w powrotną wędrówkę do naszego czasu i miejsca. Ważnym
elementem powrotu jest zwrócenie uwagi na fakt, jak wiele uniwersalnych elementów ludzkie-
go doświadczenia Biblia zawiera.
Z powyższych uwag wynika jednoznacznie, że Słownik ten może mieć wiele zastosowań. Należy
sięgać po niego często, mieści bowiem wiele nowych informacji i charakteryzuje go nowatorskie
podejście do przesłania Biblii. Jest przydatną pomocą dla egzegetów, komentatorów, kaznodzie-
jów, nauczycieli, jak też zwykłych czytelników Pisma Świętego.

KIM SĄ AUTORZY SŁOWNIKA SYMBOLIKI BIBLIJNEJ?
Analiza obrazów i motywów jest zadaniem interdyscyplinarnym, Słownik ten jest więc dziełem
uczonych biblistów i teoretyków literatury. Poszczególne hasła były pisane i redagowane przez obie
grupy badaczy. Bibliści potrafią osadzić obrazy i motywy biblijne w ramach starożytnych miejsc
i czasów, potrafią też rozpoznać dawne schematy, obce współczesnemu czytelnikowi. Badacze li-
teratury mogą wnieść do analizy Biblii wiedzę na temat środków literackich, które od wieków wy-
stępują w literaturze światowej. Obie dyscypliny wnoszą wiele do interpretacji orędzia i kolorytu
biblijnych obrazów i motywów.

PRZYPISY
1. James A. Fischer, How to Read the Bible, Prentice-Hall, Englewood Cliffs, New York 1981, s. 39.
2. H. Richard Niebuhr, The Responsible Self, Harper & Row, New York 1963, s. 151-152, 161.
3. Na temat podsumowania wyników badań, zob. następujące źródła: Michael C. Corballis, Ivan
L. Beale, The Ambivalent Mind: The Neuropsychology of Left and Right, Nelson-Hall, 1983); Sid
J. Segalowitz, Two Sides of the Brain, Englewood Cliffs, New York: Prentice-Hall, Chicago 1983; Sally
P. Springer i Georg Deutsch, Left Brain, Right Brain, wyd. popr., W.E. Freeman,New York 1985.
4. Robert Alter, The Art of Biblical Narrative, Basic Books,New York 1981, s. 47.
5. T.S. Elliot, On Poetry and Poets, Farrar, Strauss & Cudahy, New York 1957, s. 93.
6. Northrop Frye, Anatomy of Criticism, Princeton University Press, Princeton 1957, s. 99.
7. Leslie Fiedler, „Archetype and Signature”, przedruk [w:] Myths and Motifs in Literature, red. David
J. Burrows i in., New York, Free Press, 1973, s. 28.
8. John Livingston Lowes, „The Noblest Monument of English Prose”, [w:] Literary Style of the Old
Bible and the New, red. D.G. Kehl, Bobbs-Merrill, Indianapolis 1970, s. 9.
9. Howard Mumford Jones, „The Bible from a Literary Point of View”, [w:] Five Essays on the Bible,
American Council of Learned Societies, New York 1960, s. 52-53.
10. Carl Jung, Psychological Reflections, red. Jolande Jacobi, Princeton University Press, Princeton 1953,
s. 47.
A
ABEL Krew brata twego głośno woła ku mnie z ziemi”
→ Kain i Abel, najsłynniejsi bracia w opowiada- (Rdz 4,10). Krew Abla wołała o → zemstę, nato-
niu biblijnym, byli być może bliźniakami, Pismo miast krew Jezusa błagała o przebaczenie.
Święte nie wspomina bowiem o tym, że → Ewa po- Bliższa analiza opowiadania o Ablu potwierdza
częła dwukrotnie. Nie to jednak jest najistotniej- proroczy charakter słów Listu do Hebrajczyków,
sze. Mogli być nawet braćmi syjamskimi, gdyż ich wraz z ich zapewnieniem, że „choć umarł [Abel],
związek był bardzo silny. przez nią [krew] jeszcze mówi” (Hbr 11,4). Abel
Opowiadanie o Ablu i Kainie rozpoczyna się przez wieki był symbolem posłuszeństwa połączo-
w Rdz 4, gdzie Abel, wzór dziecka posłusznego nego z uzyskaniem usprawiedliwienia przez wiarę.
i sprawiedliwego, staje się ofiarą swego brata. W je- Symbolizuje ludzi, którzy zostali zabici z powodu
denastu wersetach siedem razy (Rdz 4,2-11) wspo- sprawiedliwego postępowania – niewinnych mę-
mniano, że ci dwaj są braćmi, podkreślając przy czenników Bożej sprawy. Krew Abla, będąc wo-
tym nieprawość Kaina – zazdrość, która pchnę- łaniem o nadzieję usprawiedliwienia przez Boga,
ła go do bratobójstwa. W narracji Abel odgrywa wciąż woła z ziemi, stanowiąc ostrzeżenie dla tych,
zdecydowanie drugorzędną rolę, stanowiąc tło dla którzy sprzeciwiają się Bożemu ludowi.
głównego bohatera i wydarzeń. Z. : K
W NT pojawiają się krótkie, lecz istotne wzmian-
ki o Ablu. Pierwsza pochodzi z ust samego Chry- ABRAHAM
stusa. W tekstach paralelnych (Mt 23,35; Łk 11,51) Dla autorów biblijnych Abraham był kimś więcej
Jezus przywołuje opowiadanie o Ablu, by wzmoc- niż postacią historyczną. Osoba Abrahama po-
nić swoją krytykę skierowaną do uczonych w Pi- budzała wyobraźnię, stanowiąc źródło wielu du-
śmie i faryzeuszy: „Węże, plemię żmijowe, jak wy chowych myśli, zarówno w ST, jak i NT. Postać
możecie ujść potępienia w piekle?… Tak spadnie Abrahama cechuje wielowymiarowość, która mo-
na was wszystka krew niewinna przelana na zie- gła zostać przez pisarzy biblijnych wykorzystana
mi, począwszy od krwi Abla sprawiedliwego aż do celów retorycznych i motywacyjnych.
do krwi Zachariasza” (Mt 23,33-35). Abel stał się Obraz Abrahama w Księdze Rodzaju. W księ-
wiecznym symbolem sprawiedliwego, który zgi- dze tej Abraham został przedstawiony jako przo-
nął → męczeńską śmiercią, zabity przez człowieka, dek, któremu Bóg złożył obietnice i z którym
który go nienawidził, ponieważ jego uczynki były zawarł → przymierze. Nie zawsze treść owej obiet-
sprawiedliwe, zabójcy zaś – złe (1 J 3,12). nicy lub przymierza jest dokładnie określana.
Autor Listu do Hebrajczyków przeciwstawia W większości przypadków jednak powiązana
Abla kierującego się w życiu wiarą jego skupio- jest z konkretnym czynnikiem: obietnicą ziemi
nemu na uczynkach bratu: „Przez wiarę Abel zło- (Rdz 12,7; 13,14-15.17; 15,7.18; 17,8); obietni-
żył Bogu ofiarę cenniejszą od Kaina” (Hbr 11,4). cą potomka (Rdz 12,2; 13,16; 15,5.18-21; 17,2.4-
W Hbr 12 rozdziale autor czyni kolejną aluzję do 7.16.19; 22,17); obietnicą przymierza (Rdz
Abla, tym razem porównując go nie z Kainem, 17,7.19.21). Abraham jest też opisany jako źródło
lecz z samym Chrystusem: „do Pośrednika No- błogosławieństwa dla wszystkich narodów (Rdz
wego Testamentu – Jezusa, do pokropienia krwią, 12,3; 18,18; 22,18; 26,4; 28,14).
która przemawia mocniej niż [krew] Abla” (Hbr Drugi ważny obraz Abrahama z Księgi Ro-
12,24). Autor nawiązuje bezpośrednio do relacji dzaju to wzór → posłuszeństwa (Rdz 12,1-4;
Księgi Rodzaju, gdzie Bóg pyta: „Cóżeś uczynił? 17,1.23; 18,19; 22,16-18; 26,4-5). Abraham został
ABRAHAM 2

przedstawiony tam jako człowiek, którego posłu- wewnętrzny, walkę między wiarą w Boże obiet-
szeństwo odgrywało ważną rolę w jego związku z nice a szukaniem własnych rozwiązań.
Jahwe, podobnie jak w przypadku jego potomków. Zakres Bożych obietnic związanych z przymie-
Nie oznacza to jednak, że Abraham jest człowie- rzem łączy się z obrazem gwiazd na niebie, piasku
kiem doskonałym, dwukrotnie bowiem opisano na morskim brzegu i pyłu ziemi. Religijne odda-
jego godne potępienia postępowanie (Rdz 12,10- nie Abrahama Bogu jest konsekwentnie łączone
20; 20,1-18). Chociaż wiara Abrahama została wy- z obrazem → ołtarza i ofiary oraz z wierzchołkiem
rażona przez pozytywną odpowiedź na powołanie → góry w scenie złożenia przez Abrahama jedy-
przez Jahwe – udanie się do Kanaanu – to zosta- nego syna Izaaka w ofierze Bogu. Prawny język
ła podkreślona jedynie w Rdz 15,6. Jednak później zobowiązania i nagrody pojawia się we fragmen-
posłuszeństwo stało się główną cechą wizerunku tach, w których Bóg odnawia swoje przymierze
Abrahama. z Abrahamem. Z motywem przymierza łączy się
Błogosławieństwo, które za pośrednictwem też znaczenie → imion postaci występujących
Abrahama miało ogarnąć wszystkie narody, zo- w opowieści (i ich zmiany). Centralnym elemen-
stało ukazane w Księdze Rodzaju nie tylko jako tem narracji jest spotkanie Boga z człowiekiem,
ogólna zasada, lecz także jako konkretne działanie a bliższa analiza tekstu pokazuje, że wielu wyda-
– wstawienie się za kuzynem Lotem. Wstawien- rzeń nie relacjonowano, ale wpleciono je w rozmo-
nictwo po raz pierwszy opisano w Rdz 14, gdzie wy prowadzone przez Boga i Abrahama.
Abraham ratuje Lota z rąk obcych królów. Punkt Inne obrazy w Starym Testamencie. W innych
kulminacyjny stanowi opis, w którym Abraham fragmentach ST postać Abrahama zachowu-
błaga Boga i targuje się z Nim o Lota, co prowa- je cechy z Księgi Rodzaju, lecz obraz patriarchy
dzi do jego ocalenia. Znaczenie wstawwiennictwa zostaje rozwinięty. Podobnie jak Księga Rodza-
wypływało z faktu, że Jahwe uważa Abrahama za ju, także reszta ST najczęściej łączy Abrahama
swego zaufanego (Rdz 18,17). z obietnicami przymierza. Ten związek rzadko do-
Dopełnieniem duchowych cech Abraha- tyczy obietnic w formie nieokreślonej (Wj 2,24;
ma – jako odbiorcy Bożej obietnicy, wzoru 2 Krl 13,23) lub w połączeniu z przymierzem
posłuszeństwa i wiary, wstawiającego się za na- (Pwt 29,13). Większość odnośników dotyczy
rodami – jest społeczna rola tego patriarchy. obietnicy ziemi (Wj 3,16; 6,3.8; 32,13; 33,1; Kpł
W Księdze Rodzaju Abraham pełni rolę → boha- 26,42; Lb 32,11; Pwt 1,8; 6,10; 9,5; 30,20; 34,4;
tera domowego, co sugeruje zarówno posiadłości, 1 Krn 16,15-18; 2 Krn 20,7; Ne 9,7-8; Ps 105,8-
jak i rodzinę. Abraham jest konsekwentnie uka- 11.42-44; por. Iz 51,2; Ez 33,24), kilka obietnicy
zywany w kontekście życia domowego, jako mąż, potomka (Wj 32,13; Kpł 26,42; Joz 24,2-3; por.
kuzyn, ojciec, przywódca klanu czy właściciel stad Ne 9,23; Iz 51,2; Ez 33,24). Jak wynika z Iz 51,2
i niewolników. Jako przywódca klanu Abraham i Ez 33,24 obietnica potomka dana Abrahamowi
odgrywa rolę dyplomaty, spotykając się ze zna- była źródłem wielkiej pociechy dla tych, którzy
komitymi postaciami, w tym z królami i kapła- cierpieli w Babilonie podczas wygnania. Błogo-
nem Melchizedekiem. Jako właściciel kojarzony sławieństwo udzielone przez Boga wszystkim
jest Abraham z obrazem → owiec i kozłów, trzo- narodom za pośrednictwem Abrahama jest po-
dy i → stad. twierdzane wielokrotnie w ST (np. Ps 47,10).
Można wyróżnić literackie obrazy, które domi- Abraham jako posłuszny Bogu praojciec naro-
nują w opowiadaniu o Abrahamie z Księgi Ro- du rzadko jest wspominany w pozostałych księ-
dzaju. Osią opowiadania jest motyw → wędrówki, gach ST. Wyjątkiem jest modlitwa z Ne 9,7-8, która
który ma związek z innymi obrazami: pustyni, głosi, że Bóg ocenił serce Abrahama jako wierne,
→ wody lub studni, wielbłądów i osłów, przemiesz- co było określeniem dobrego partnera przymie-
czania się, → namiotów i wielu konkretnych miejsc rza (por. Pwt 7,9; Iz 49,7; por. Ps 78,8.37). Owa
(okolic albo miast, które nadają opowieści mię- wierność Abrahama stała się podstawą trwałości
dzynarodowy charakter). Jest to też opowieść obietnicy ziemi.
o poszukiwaniach, w której główny bohater od Imię Abrahama, samodzielnie i razem z imio-
początku do końca poszukuje syna, potomstwa nami innych patriarchów, jest używane na okre-
i ziemi. Progresywny charakter objawienia przy- ślenie Boga Izraela: Bóg Abrahama (Ps 47,9; por.
mierza przypomina dominujący motyw akcji – Iz 29,22); Bóg Abrahama, Izaaka i Jakuba (Wj
poszukiwania wywołują w Abrahamie konflikt 3,6.15; 4,5; 6,3); Bóg Abrahama, Izaaka i Izraela
3 ABRAHAM

(1 Krl 18,36; 1 Krn 29,18; 2 Krn 30,6). Owo łą- Wiara, która w Księdze Rodzaju występuje je-
czenie Abrahama z imieniem Boga podkreśla do- dynie w sposób pośredni i o której nie ma mo-
niosłą rolę, jaką Abraham odgrywa w przymierzu wy gdzie indziej w ST, tworzy kamień węgielny
zawartym między Bogiem i Izraelem. Pawłowego posłużenia się Abrahamem jako ob-
Abraham jest niekiedy ukazywany jako przo- razem wiary przeciwstawionej Prawu i obrzezaniu
dek Izraelitów (1 Krn 1,27.28.34; Ps 105,6; Iz 41,8; (Rz 4,2-5; 6–12), ze szczególnym podkreśleniem
51,2; Jr 33,26), co nie oznacza jedynie związku bio- Rdz 15,6. Obrzezanie pełni jedynie rolę pieczę-
logicznego, ale ma także konsekwencje duchowe, ci sprawiedliwości uzyskanej na podstawie wia-
łącząc Izraelitów z obietnicami i przymierzem za- ry (Rz 4,11).
wartym pomiędzy Bogiem i Abrahamem. W pismach Pawła obietnica → ziemi, odgrywają-
Z powodu swojej roli w zawarciu przymierza ca tak ważną rolę w ST, ma drugorzędne znaczenie,
i obietnicy dotyczącej Izraela, imię Abrahama zaś obietnica → potomka nie została ograniczona
występuje wielokrotnie jako przyczyna okazania do narodu Izraela, lecz rozwinięta przez włącze-
Izraelowi miłosierdzia. Kiedy błagano o wybawie- nie pogan. Chociaż Abraham jest uznany za fi-
nie, powoływano się na Abrahama (Wj 32,13; Pwt zycznego przodka Hebrajczyków (Rz 4,1; 9,7; 11,1;
9,27; 2 Krn 20,7; 30,6; Ne 9,7; Ps 105,42). Kiedy 2 Kor 11,22), ten fakt został przez Apostoła po-
ogłaszano proroctwa lub obietnice zapowiadają- minięty w celu przedstawienia Abrahama jako
ce zbawienie, wspominano Abrahama (Kpł 26,42; przodka nowej duchowej rasy. Potomstwo Abra-
Iz 29,22; 41,8; 51,2; Jr 33,26; Ez 33,24; Mi 7,20). hama (Ga 3,29) składa się z ludzi, którzy zostali
Kiedy przywoływano historyczne wydarzenia, po- włączeni do grona dzieci Boga, na podstawie wia-
przez które Bóg wybawiał swój lud, podkreślano ry i dzięki pośrednictwu jego potomka, Chrystu-
udział Abrahama (Wj 2,24; 3,16; 6,3; 2 Krl 13,23). sa (Ga 3,15-18). Potomstwo to nie jest dzieckiem
Abraham pełni zatem ważną rolę, podkreślając niewolnicy, lecz wolnej kobiety (Ga 4,21-31), co
nieprzemijalność obietnic i przymierza w życiu podkreśla kontrast między biologicznym i ducho-
narodu. Stał się trwałym symbolem wybawienia wym potomstwem (Rz 9,6-9). Obietnica błogosła-
Izraela. Tylko jeden raz wspomina się o Abraha- wieństwa, dotycząca wszystkich narodów, miała
mie w kontekście sądu (Lb 32,11), gdy Izraelitom, zostać wypełniona w chrześcijańskim Kościele
którzy zbuntowali się w Kadesz Barnea, zapowie- dzięki dziełu Ducha Świętego przyjętego wiarą
dziano, że nie ujrzą Ziemi Obiecanej. Jednocześnie przez pogan (Ga 4,23). W ten sposób obietnice
jednak Kaleb i Jozue zostali wymieni jako spad- i przymierze dotyczące Abrahama zostały wyko-
kobiercy obietnicy danej Abrahamowi. rzystane przez Pawła, by wyjaśnić włączenie po-
Abraham odgrywał rolę orędownika wstawia- gan do ludu Bożego.
jącego się za narodami, co zostało połączone z je- Inne teksty w Nowym Testamencie. Także w in-
go rolą Bożego powiernika (Rdz 18). Pozycja ta, nych pismach NT pojawiają się nawiązania do
przysługująca tylko jednej jeszcze osobie w histo- Abrahama.Chociaż brak w nich Pawłowego skupie-
rii Izraela, Mojżeszowi (Wj 33,11), znajduje od- nia na poganach, kilka fragmentów podziela myśl
zwierciedlenie w dwóch innych fragmentach ST, Apostoła, zgodnie z którą fizyczne potomstwo
w których Abraham został nazwany „przyjacie- Abrahama nie jest jednoznaczne z potomstwem
lem Boga” (2 Krn 20,7; Iz 41,8). duchowym (Mt 3,8-9; Łk 3,8; J 8,33-58). W Hbr
Abraham w pismach Pawła. Hansen (s. 158-160) 11,8-19 pojawia się obraz Abrahama jako bohate-
przeanalizował rolę obrazu Abrahama w pismach ra wiary, przypominający sposób przedstawienia
Pawłowych, uwzględniając trzy aspekty: soterio- go w Liście do Rzymian i Liście do Galatów.
logiczny, eklezjologiczny i misyjny. Paweł wy- Obraz Abrahama ukazany w innych miejscach
korzystał w swej soteriologii postać Abrahama NT wykracza poza wizerunek nakreślony przez
jako biblijny przykład usprawiedliwienia z wia- apostoła Pawła. Podczas gdy Hbr 11 opisuje wia-
ry. Jednocześnie Apostoł wspomina Abrahama, by rę Abrahama w sposób podobny do tekstów Paw-
uzasadnić zaliczenie pogan do ludu Bożego (ekle- łowych, to Jk 2,18-26 czyni to inaczej. I podobnie
zjologia) i własną misję wśród pogan (misjologia). jak Hbr 11 koncentruje się na ofiarowaniu Iza-
Dwa ostatnie aspekty są ze sobą ściśle powiązane, aka na górze Moria, tak Paweł skupia się na Rdz
można je zatem omówić łącznie. Kluczowym ele- 15,6. Jednak w Liście Jakuba wierne posłuszeństwo
mentem Pawłowych odniesień do Abrahama jest Abrahama jest nierozerwalnie związane z wiarą,
motyw → wiary i obietnicy. stanowiąc jej wyraz. Rzeczywiście, w miarę jak
ABSALOM 4

Jakub drąży temat martwej wiary, czyli nie po- [w:] Worship, Theology and Ministry in the Early
twierdzonej przez uczynki, to dochodzi do wnio- Church, red. M.J. Wilkins, T. Paige, JSOT, Sheffield
sku, że Abraham został usprawiedliwiony zarówno 1992; S. Sandmel, Philo’s Place in Judaism: A Stu-
na podstawie uczynków, jak i wiary. dy of Conceptions of Abraham in Jewish Literature
Podobnie jak ST, tak i NT wspomina Abrahama, (wyd. popr.), KTAV, New York 1971; J. Van Seters,
mówiąc o Bogu (Mt 22,32; Mk 12,26; Łk 20,37; Dz Abraham in History and Tradition, Yale Universi-
3,13; 7,32), jest on też ukazany jako przodek He- ty, New Haven 1975.
brajczyków (Mt 1,1.2.17; Łk 3,34; Dz 7,2-8.16.17;
13,26; Hbr 2,16). Oprócz tego Abraham jest uka- ABSALOM
zany jako źródło błogosławieństw, jakich dostąpią Chociaż wielu czytelników Biblii nie pamięta je-
jego potomkowie (Łk 1,54-55.67-79). go imienia lub dokonanych czynów, większość
W Ewangeliach obietnica potomstwa zosta- nigdy nie zapomni końca życia Absaloma: roz-
ła ukazana jako duchowe potomstwo. Obietni- postarte ramiona, muł biegnący dalej i długie
ca ta odgrywa ważną rolę w obrazie Abrahama włosy młodzieńca wplątane w konary wielkie-
jako ojca wiary w Liście do Hebrajczyków (Hbr go dębu. Absalom ścinał włosy raz do roku, zaś
6,13-15; 11,11-12.17-19), podobnie jak obietnica ich waga wynosiła dwieście syklów, czyli przeszło
ziemi (Hbr 11,8-10.13-16), która również jest po- 2 kg (2 Sm 14,26).
strzegana jako duchowa. Chrystus, jako ostatecz- Absalom był trzecim synem króla Dawida. Bi-
ny potomek Abrahama, otrzymał potwierdzenie blia podaje dwa główne wydarzenia z jego ży-
zleconej Mu misji poprzez swój związek z patriar- cia. W pierwszym przyrodni brat Absaloma,
chą (Mt 1,1.17; Łk 3,34), chociaż jawi się też jako Amnon (pierworodny syn Dawida) → zgwałcił
ktoś większy niż Abraham (J 8,39-58). jego siostrę Tamar, a następnie ją wygonił, wy-
Błogosławieństwo dotyczące pogan zostało stawiając na upokorzenie i → wstyd. Dwa lata
przedstawione także w Dz 3,25. Jednak w przeci- później ta podwójna zniewaga skłoniła Absalo-
wieństwie do Pawła, Piotr cytuje raczej Rdz 22,18 ma do zabicia Amnona w obecności pozostałych
niż Rdz 12,3, zaś jego mowa jest bardziej skupio- braci. Drugim wydarzeniem jest spisek Absa-
na na uprzywilejowanej w owym czasie pozycji loma i nieudana próba objęcia tronu Dawida.
Żydów z Jerozolimy, niż na skutkach wynikają- Kiedy konflikt osiągnął punkt kulminacyjny
cych dla pogan. w zbrojnym starciu, Absalom umiera, zawisa „po-
Wzmianki na temat Abrahama obejmują zwró- między niebem a ziemią”. Dokładnie rzecz ujmu-
cenie przez Piotra uwagi na posłuszeństwo Sary jąc, została uwięziona jego głowa, nie zaś włosy
względem Abrahama (1 P 3,6), nawiązanie przez (2 Sm 18,9), a on sam zginął uśmiercony włócz-
Jezusa do Abrahama jako postaci eschatologicz- nią przez Joaba, a nie dlatego, że zawisł na drze-
nej, na łonie której spoczywają zmarli sprawie- wie (2 Sm 18,14).
dliwi (Mt 8,11; Łk 13,28; 16,22-25.29-30) oraz Z tych relacji wyłania się postać Absaloma ja-
podkreślenie jego związku z Melchizedekiem ko człowieka bezdusznego i wyrachowanego. Jego
w celu wykazania wyższości Chrystusa nad Aaro- prawdziwą naturą była zemsta, chciwość i obsesja
nem (Hbr 7,1-9). na punkcie władzy. (Jak na ironię jego imię znaczy
Z. : K R; P; P- „Ojciec pokoju”). Swoje przestępstwa – zbrodnię
 i zdradę stanu – popełnił z premedytacją, planu-
B: G.W. Hansen, Abraham in Ga- jąc je przez lata. Mimo to uczucie Dawida do Ab-
latians: Epistolary and Rhetorical Contexts, JSOT, saloma było tak silne, że okryty żałobą rozpaczał:
Sheffield 1989; R.A. Harrisville, The Figure of „Synu mój, Absalomie! Absalomie, synu mój, sy-
Abraham in the Epistles of St. Paul: In the Foot- nu mój!” (2 Sm 19,1).
steps of Abraham, Mellen Research Universi-
ty Press, San Francisco 1992; G.E. Mendenhall, ADAM
„The Nature and Purpose of the Abraham Nar- Adam jest jedną z głównych postaci zarówno
rative”, [w:] Ancient Israelite Religion: Essays in w świecie literatury Zachodu, jak i wyobrażeń teo-
Honor of Frank Moore Cross, red. P.D. Miller, P.D. logicznych. Jest postacią paradoksalną – pierwszą
Hanson, S.D. McBride, Fortress Press, Philadelphia istotą niewinną i archetypem grzesznika. W biblij-
1987, s. 337-356; A.T. Lincoln, „Abraham Goes to nym opowiadaniu o stworzeniu, upadku i odkupie-
Rome: Paul’s Treatment of Abraham in Romans 4”, niu stanowi pierwowzór osoby ludzkiej. Jego rola
5 ADAM

w Biblii znacznie przewyższa miejsce, które suge- Ziemski Adam. Adam został ukształtowa-
rowałyby stosunkowo nieliczne wzmianki na jego ny z prochu ziemi. Ten związek z ziemią subtel-
temat (od 1do 24, w zależności od przekładu), je- nie podkreśla hebrajskie współbrzmienie ’áçám,
go osoba często bowiem powraca w obrazach, mo- „człowiek”, z ’ açámâ, „ziemia” (Rdz 2,7). Nosi więc
tywach i aluzjach. Adam w sobie owo tragiczne epitafium: „prochem
Główne cechy Adama jako postaci archetypo- jesteś i w proch się obrócisz!” (Rdz 3,19). Narra-
wej zawarto w bogatym materiale Rdz 1–5. Po- cja nie zawiera opisu Adama (należy założyć, że
spolity hebrajski rzeczownik ’áçám, który stał miał cechy typowego człowieka), ponownie jed-
się imieniem własnym Adam, jest używany we nak hebrajska gra słów ’áçám – ’açámâ łączy się
wspomnianych rozdziałach w znaczeniu ogól- z wyrazem çm, „mieć czerwoną barwę”, co suge-
nym: „człowiek” lub z przedimkiem określonym ruje rdzawy odcień ziemi. Ten związek Adama
„ten człowiek”, zanim pojawił się w tekście jako z ziemią, prochem i polem jest jedną z cech relacji
imię pierwszego człowieka płci męskiej. Moment, Adama z całym porządkiem stworzenia.
od którego wyraz ’áçám powinien być uznany za Chociaż Księga Rodzaju mówi wyraźnie o pa-
imię, nie został ustalony przez tłumaczy i prze- nowaniu Adama nad stworzeniem, motyw ten
kłady różnią się pod względem miejsca, w którym pojawia się w kontekście zależności. Adam jest
przechodzi się od słów „człowiek–istota ludzka” konsumentem zależnym od stworzenia, co pro-
do słowa „Adam”. Jednak fakt, że ostateczny tekst wadzi do dwóch kolejnych obrazów: doglądania
hebrajski łączy Adama z konkretną osobą uzasad- i spożywania. Bóg dostarcza drzewa miłe z wy-
nia uwzględnienie tych fragmentów w haśle oma- glądu i rodzące smaczne owoce. Adam cieszy się
wiającym obrazy związane z tą postacią. otaczającym go stworzeniem, oglądając je i korzy-
Adam jako obraz Boga. Adam jest przede wszyst- stając z niego, przez co uczestniczy w Bożym dzie-
kim związany z Bogiem. Lakoniczny język Rdz 1 le, które zostało nazwane „dobrym”. Najwyraźniej
przedstawia Adama jako ucieleśnienie stwórcze- Adam jest zależny od stworzenia pod względem
go Bożego słowa, istotę noszącą w sobie Boży fizycznego przetrwania; pojawia się jednocześnie
obraz. Według tekstu Rdz 2 Adam został ukształ- myśl, że Adam, pozbawiony stworzenia miłego z
towany dłońmi Boga-Garncarza, a ożywiony Bo- wyglądu, byłby Adamem niepełnym.
żym tchnieniem. Mimo cudowności stworzonych W opisie stworzenia Adam w Rdz 1 pojawia
niebios i ziemi tętniącej bujnym i fantastycznym się jako „człowiek” (há’ áçám, Rdz 1,26-27),
w swych formach życiem, to Adam dostąpił szcze- który następnie zostaje podzielony pod wzglę-
gólnego związku z Bogiem. Obraz Boży zawarty dem tożsamości seksualnej na mężczyznę i ko-
w mężczyźnie i kobiecie (Rdz 1,27) jednoznacz- bietę (Rdz 1,27). Jako najdoskonalszy przykład
nie przywołuje i neguje rolę, jaką bożki odgrywa- stwórczych dzieł Bożych zarówno mężczyzna,
ły w świecie starożytnym. Nie kamień lub kawałek jak i kobieta otrzymują polecenie, by „zalud-
drewna, ukształtowany na podobieństwo bóstwa, niali ziemię” i „czynili ją sobie poddaną”, panu-
lecz „Adam” – jako mężczyzna i kobieta – jest oży- jąc nad wszystkimi żywymi stworzeniami. Ten
wionym, poruszającym się, komunikatywnym od- motyw odwołuje się do suwerenności Stwórcy
biciem natury, woli i dzieła suwerennego Stwórcy, – jest najwyższym wyrazem aktywnego pano-
Jahwe. Jako wierny obraz żywego Boga, Adam do- wania, które oznacza pełne miłości panowanie
stąpił wspólnoty z Bogiem, która przypomina więź i troskę, którą Bóg roztacza nad swoim stwo-
łączącą dziecko z rodzicem. Został stworzony dla rzeniem. Adam, archetyp rodzaju ludzkiego,
bliskiej, dwustronnej więzi z Bogiem, przeznaczo- został wyznaczony na stanowisko wiceregen-
ny do życia w bliskości z innymi i zrodzony dla ta mającego pod sobą obszar Bożego władania.
realizacji Bożego i stwórczego posłannictwa: opie- Mężczyzna i kobieta są postaciami w swym cha-
kowania się ziemią i napełniania jej (Rdz 1,28). rakterze królewskimi, obdarzonymi mocą, na-
Przywileje przyznane Adamowi uzupełniają maszczonymi i mającymi troskliwie panować
obowiązki. Obraz Adama jako otrzymującego Bo- w imieniu Stwórcy i Pana wszechświata. Za po-
że nakazy jest ważnym tematem Księgi Rodzaju. mocą zaledwie kilku starannie dobranych słów
Boży nakaz: „nie wolno wam jeść z niego” znajduje roszczenia, postawa i przesłanie starożytnych
naturalne wypełnienie w uniwersalnej odpowie- królów Wschodu zostały odrzucone, zaś kró-
dzialności ludzi przed Bogiem, wyrażonej w przy- lewska korona umieszczona na głowie zwyczaj-
kazaniach nadanych Izraelowi na Synaju. nego człowieka i zwyczajnej kobiety.