You are on page 1of 32

Technika wietlna od podstaw www.swiatlo.tak.

pl

Bezpatny ebook dla czytelnikw


Biuletynu informacyjnego serwisu wiato i owietlenie
www.swiatlo.tak.pl

Wydanie I - wersja 1.01

Przemysaw Oziemblewski strona 1


Pobrano ze strony wydawnictwa Escape Magazine

http://www.escapemag.pl
Technika wietlna od podstaw www.swiatlo.tak.pl

Copyright 2006 Przemysaw Oziemblewski. All rights reserved.

Wszelkie prawa zastrzeone. Niniejsza publikacja moe by kopiowana oraz dowolnie


rozpowszechniana tylko i wycznie jako cao, w formie dostarczonej przez autora. Mona j
umieszcza na prywatnych i firmowych stronach internetowych pod warunkiem udostpniania jej
bezpatnie oraz umieszczenia na stronie bezporedniego linku do strony autora - wiato
i owietlenie - www.swiatlo.tak.pl oraz przysania mu informacji o tym fakcie. Inne formy linkw
do strony autora s dostpne pod adresem www.swiatlo.tak.pl/linki.

Zabrania si, bez pisemnej zgody autora, przeksztacania e-booka, publikowania we fragmentach
oraz rozpowszechniania w innej ni elektroniczna formie. Moesz wydrukowa e-book tylko
i wycznie dla wasnych, prywatnych potrzeb.

Wszelkie znaki wystpujce w tekcie s zastrzeonymi znakami firmowymi, bd towarowymi ich


wacicieli.

Autor dooy wszelkich stara, by zawarte w ksice informacje byy rzetelne. Nie bierze jednak
adnej odpowiedzialnoci za ewentualne szkody wynikajce z ich wykorzystania. Zaprezentowany
materia zawiera uproszczenia, ktre uatwiaj oglne wyjanienie opisywanych zagadnie.
Objanienia, w miar moliwoci, tworzone byy z wykorzystaniem sowa potocznego. Jestem
przekonany, e cz z nich moga zosta napisana w sposb janiejszy, peniejszy, znajd si te
pewnie jakie przeoczenia i by moe nawet bdny. Bd wdziczny za wszelkie uwagi
i sprostowania.

Przemysaw Oziemblewski
tel. kom. 503022856
email: swiatlo@tak.pl
www.swiatlo.tak.pl

Przemysaw Oziemblewski strona 2


Technika wietlna od podstaw www.swiatlo.tak.pl

Spis treci
1. Od autora..........................................................................................................................................4
2. wiato i widzenie............................................................................................................................5
2.1 Percepcja otoczenia....................................................................................................................5
2.2 Widmo promieniowania elektromagnetycznego.......................................................................5
2.3 Budowa oka ludzkiego...............................................................................................................7
2.3.1 Oko ludzkie jako aparat fotograficzny...............................................................................7
2.3.2 System optyczny................................................................................................................7
2.3.3 Prciki i czopki...................................................................................................................8
2.4 Proces widzenia.........................................................................................................................9
2.4.1 Dwie funkcje widzenia poczone w jednym narzdzie....................................................9
2.4.2 Poczenie oka z mzgiem...............................................................................................10
2.5 Czuo wzgldna oka..............................................................................................................11
2.5.1 Widzenie fotopowe (dzienne)...........................................................................................11
2.5.2 Widzenie skotopowe (nocne)...........................................................................................12
2.5.3 Widzenie mezopowe (zmierzchowe)...............................................................................12
2.5.4 Zmiana czuoci oka wraz z dugoci fali......................................................................12
2.5.5 Krzywa czuoci wzgldnej oka.......................................................................................12
3. Parametry owietleniowe................................................................................................................14
3.1 Podstawowe wielkoci.............................................................................................................14
3.2 wiato emitowane ze rda wiata.......................................................................................14
3.2.1 Strumie wietlny............................................................................................................14
3.2.2 Sprawno oprawy...........................................................................................................15
3.3 wiato wysyane w okrelonym kierunku..............................................................................15
3.3.1 wiato..........................................................................................................................15
3.3.2 Wykres wiatoci.............................................................................................................16
3.3.3 Kt rozwarcia wizki.......................................................................................................17
3.4 wiato padajce na powierzchni...........................................................................................18
3.4.1 Natenie owietlenia......................................................................................................18
3.4.2 Obliczanie natenia owietlenia metod punktow........................................................18
3.5 wiato oddziaujce bezporednio na wzrok..........................................................................19
3.5.1 Luminancja......................................................................................................................19
4. Co dalej?.........................................................................................................................................21
5. Sowniczek.....................................................................................................................................23
6. Literatura........................................................................................................................................30

Przemysaw Oziemblewski strona 3


Technika wietlna od podstaw www.swiatlo.tak.pl

1. Od autora
Wiele osb nie zdaje sobie sprawy, jak istotne jest dla czowieka wiato. Nie tylko umoliwia
obserwacj otaczajcych nas przedmiotw i przestrzeni, ale rwnie wpywa na nasze
samopoczucie, a nawet zdrowie. Badania naukowe wskazuj na powizanie rytmu aktywnoci
czowieka oraz procesw biologicznych w nim zachodzcych, z rytmem dnia i nocy. Rytm ten
synchronizowany jest przez wiato.

Niniejsza publikacja ma za zadanie wprowadzi osoby zainteresowane Technik wietln


w podstawowe jej zagadnienia. Wiele zalece normatywnych zwizanych z owietleniem wynika
z fizjologicznych aspektw procesu widzenia. Dlatego pocztkowa cz ebooka jest temu
powicona. Przykadowo wymg rwnomiernoci owietlenia na stanowisku pracy wynika
z adaptacyjnych waciwoci czowieka. Zbyt due rnice w iloci wiata zmuszaj czowieka do
cigej zmiany stanw jego adaptacji. Dlatego czste zmiany jaskrawoci w otoczeniu wywouj
u czowieka zmczenie. Aby to ograniczy wymagane jest rwnomierne owietlenie.

Prezentowany materia jest w duej mierze zbiorem publikowanych ju wczeniej artykuw


i opracowa. Cz z nich pochodzi, z wydanych przez Philips Lighting Poland S.A. Podstaw
Techniki wietlnej(1996r.), a cz z magazynu Widzie wicej (2003-2005r.) wydawanego
przez Philips Lighting Poland S.A. O/Ktrzyn.

Zaprezentowany materia zawiera uproszczenia, ktre uatwiaj oglne wyjanienie opisywanych


zagadnie. Objanienia, w miar moliwoci, tworzone byy z wykorzystaniem sowa potocznego.
Jestem przekonany, e cz z nich moga zosta napisana w sposb janiejszy, peniejszy, znajd
si te pewnie jakie przeoczenia i by moe nawet bdny. Bd wdziczny za wszelkie uwagi
i sprostowania.

Studentw oraz osoby szukajce precyzyjnych definicji, popartych szczegowymi wzorami,


odsyam do ksiki Wojciecha agana Podstawy techniki wietlnej, wydanej w 2005r. nakadem
Oficyny Wydawniczej Politechniki Warszawskiej.

Przemysaw Oziemblewski strona 4


Technika wietlna od podstaw www.swiatlo.tak.pl

2. wiato i widzenie

2.1 Percepcja otoczenia


wiato jest zjawiskiem, z ktrym ma do czynienia kady, gdy oddziauje ono bezporednio na
nasz narzd wzroku. Dziki temu traktujemy je jako co oczywistego w otaczajcym nas wiecie.
O tym, jak duo czerpiemy dziki wiatu, wiadczy poniszy wykres. Aby samemu si o tym
przekona wystarczy sprbowa przemieszcza si w pomieszczeniu lub terenie przy zamknitych
oczach. Ze suchawkami na uszach, z gon muzyk, jest to moliwe, ale z zamknitymi oczami
bardzo mocno utrudnione. Czowiek dysponuje picioma podstawowymi narzdami zmysw,
dziki ktrym poznaje otoczenie i zdobywa o nim wiedz. Najwiksze znaczenie ma wzrok. Jego
udzia w postrzeganiu wynosi a 83%, podczas gdy udzia pozostaych: suchu, wchu, dotyku oraz
smaku jest wiele razy mniejszy.

Rys. 2.1 Porwnanie percepcji otoczenia przez


poszczeglne narzdy u czowieka

2.2 Widmo promieniowania elektromagnetycznego


By narzd wzroku spenia swoj funkcj, potrzebne jest wiato. wiato (promieniowanie
widzialne) jest to ta cz widma elektromagnetycznego, ktra powoduje bezporednio wraenia
wzrokowe.

W widmie wiata widzialnego mona wydzieli przedziay dugoci fal, ktre oko ludzkie odbiera
jako wraenie rnych barw:

380 - 436 nm fiolet,


436 - 495 nm niebieski,
495 - 566 nm zielony,
566 - 589 nm ty,
589 - 627 nm pomaraczowy,
627 - 780 nm czerwony.

Przemysaw Oziemblewski strona 5


Technika wietlna od podstaw www.swiatlo.tak.pl

Poniej zamieszczony jest rysunek, przedstawiajcy widmo promieniowania elektromagne-


tycznego. Pokazany jest rwnie wykres chromatycznoci czyli tzw. trjkt barw. Przedstawia on
w prostoktnym ukadzie dwch wsprzdnych chromatycznych (x,y), barwy tczy od czerwonej
do fioletowej na obrzeach oraz wszystkie pozostae barwy w rodku trjkta barw. Kady punkt
tego wykresu reprezentuje inn barw wiata. W centrum trjkta znajduje si mieszanina
wszystkich barw czyli barwa biaa. Naley tu pamita, e cay czas mwimy o wietle, a nie
o kolorach na papierze. Np. na papierze mamy kolor szary, a przy wietle mamy nadal wiato biae.
Na papierze mamy kolor czarny, a przy wietle mamy "jego brak" niezalenie od barwy rda
wiata. Oczywicie, aby zobaczy kolorow plam na papierze potrzebne jest nam wiato biae.
Jeli tak kartk owietlimy wiatem innym ni biae, to kolorowa plama moe wyglda inaczej.
Przykadem tego jest wygld nas samych w wietle zachodzcego czerwonego soca. Zupenie
przecie inny ni w cigu dnia. To jaki obraz zobaczymy uzalenione jest nie tylko od samego
obrazu, ale rwnie od wiata jakim jest owietlony.

Rys. 2.2 Widmo promieniowania elektromagnetycznego [1]

Rys. 2.3 Wykres chromatycznoci [2]

Przemysaw Oziemblewski strona 6


Technika wietlna od podstaw www.swiatlo.tak.pl

Promieniowanie widzialne obejmuje zakres fali elektromagnetycznej od 380 do 780 nm. W skad
widma, oprcz wiata, wchodzi take ultrafiolet o mniejszych dugociach fali ni wiato
widzialne oraz podczerwie o dugociach wikszych.

2.3 Budowa oka ludzkiego


Narzd wzroku umoliwia nam zdobywanie bardzo duej iloci informacji o otoczeniu. Dziki
niemu moemy bezpiecznie porusza si w przestrzeni. Moemy analizowa obserwowan sytuacj
i podejmowa odpowiednie kroki. Proces widzenia czowieka zaczyna si w oku. Obraz
zarejestrowany przez siatkwk oka jest przez ni wstpnie przetworzony i nerwem wzrokowym
skierowany do mzgu. Tam przez odpowiednie orodki jest rejestrowany, przetwarzany
i interpretowany. Dziki temu zdobywamy okoo 83% informacji, ktre docieraj do nas
z otoczenia.

2.3.1 Oko ludzkie jako aparat fotograficzny


Oko ludzkie jest w przyblieniu kul o rednicy 25 milimetrw. Sze mini pozwala oku porusza
si w kad stron (rys. 2.4). Z pozoru oko przypomina bardzo aparat fotograficzny (rys. 2.5)
- posiada soczewk rzucajc pomniejszony, odwrcony obraz oddalonego przedmiotu (obiektu) na
wraliw na wiato tyln, wewntrzn jego powierzchni zwan siatkwk.

2.3.2 System optyczny


Nastawianie ostroci do widzenia na blisz odlego nie jest osigane przez zmian odlegoci
midzy soczewk a siatkwk - tak jak to si dzieje w aparacie fotograficznym - ale przez zmian
zdolnoci skupiajcej soczewki. Moliwe jest to dziki soczewce w oku, skadajcej si
z elastycznych warstw i mini rzskowych, ktre umoliwiaj zmian skupienia soczewki przez
uczynienie jej bardziej okrg. Oko chronione jest zewntrzn powok zwan twardwk.
Zbudowana jest ona z gstych wkien cznotkankowych. Pomidzy twardwk i siatkwk jest
jeszcze inna powoka, zwana naczyniwk, ktra zawiera liczne naczynia krwionone zaopatrujce
oko w tlen i skadniki odywcze.

Rys. 2.4 Umocowanie gaki ocznej przez minie


umoliwiajce poruszanie ni [2]

Przemysaw Oziemblewski strona 7


Technika wietlna od podstaw www.swiatlo.tak.pl

Rys. 2.5 Przekrj oka prawego widziany z gry

Z przodu twardwka jest przeroczysta i nazywa si rogwk. Za rogwk i zaraz bezporednio


przed soczewk znajduje si okrga zasona zwana tczwk. Tczwka moe przybiera bardzo
rne kolory to od ich barwy wziy si kolory oczu. W centrum oka znajduje si otwr nazwana
renic. Otwr dziaa jak przysona. Poprzez zrnicowanie swojej rednicy, renica moe
w pewnym stopniu kontrolowa ilo wiata, ktre wpada do oka. Cz oka midzy rogwk
i soczewk jest wypeniona sonym pynem zwanym ciecz wodnist. Pomidzy soczewk
i siatkwk oko wypenione jest galaretowat substancj zwan ciaem szklistym. Utrzymuje ona
ksztat oka.

2.3.3 Prciki i czopki


Siatkwka jest pocztkiem systemu nerwowego prowadzcego do mzgu. Skada si ona z wicej
ni stu milionw wiatoczuych kocwek nerwowych dwojakiego rodzaju. Z powodu swojego
ksztatu s one nazwane prcikami i czopkami (rys. 2.6). Prcikw jest okoo 120 milionw,
natomiast czopkw okoo 6 milionw. Prciki s rozmieszczone na caej siatkwce, poza t
plamk, w centrum osi wzrokowej. Miejsce to zwane jest rwnie dokiem rodkowym. Czopki
skoncentrowane s wanie w tej plamce i wystpuj do rzadko w pozostaej czci siatkwki.
Nerw wzrokowy czy siatkwk z mzgiem, dokadniej z kor wzrokow. W miejscach gdzie
nerw wzrokowy wchodzi do oka, nie wystpuj ani prciki ani czopki, a miejsce to nazywa si
lep plamk. Cz mzgu, ktra jest odpowiedzialna za percepcj wizualn, jest umiejscowiona
na powierzchni po obu stronach szczeliny, ktra oddziela obie pkule mzgu w okolicach
potylicznych kory mzgowej (rys. 2.8).

Przemysaw Oziemblewski strona 8


Technika wietlna od podstaw www.swiatlo.tak.pl

Rys. 2.6 Uproszczony schemat budowy siatkwki oka [2]


A - czopki i prciki podczone do wkna nerwowego;
B - pojedyncze czopki podczone do wkna nerwowego;
C - grupa prcikw podczona do wkna nerwowego

2.4 Proces widzenia


Proces widzenia czowieka zaczyna si w oku. Obraz zarejestrowany przez siatkwk oka jest przez
ni wstpnie przetworzony i nerwem wzrokowym skierowany do mzgu. Tam przez odpowiednie
orodki jest rejestrowany, przetwarzany i interpretowany. Dziki temu zdobywamy okoo 83%
informacji, ktre docieraj do nas z otoczenia.

2.4.1 Dwie funkcje widzenia poczone w jednym narzdzie


Unikalne waciwoci oka to ogromny zakres wraliwoci w poczeniu z du zdolnoci
rozdzielcz i moliwoci rozrniania pomidzy 100000 odcieni kolorw (przy dobrym
owietleniu). Uwzgldniajc procesy adaptacyjne, oko ludzkie moe odbiera sygnay w zakresie
od 0,000001 cd/m2 do 100000 cd/m2. Waciwoci te przypisywane s faktowi, e oko czy
w sobie dwie funkcje widzenia w jednym narzdzie.

Za funkcje te odpowiedzialne s prciki i czopki. Prciki s wysoce wiatoczue i gwnie


odpowiedzialne za wykrywanie ksztatu i ruchu. Nie mog one jednak rozrnia kolorw.
Z drugiej strony czopki s mniej wraliwe na wiato, ale posiadaj zdolno rozrniania kolorw.
Umoliwiaj one nam rwnie postrzeganie drobnych szczegw.

Proces widzenia ma charakter elektrochemiczny. Kiedy w siatkwce komrki prcikowe lub czopki
zostaj pobudzone wiatem, to chemiczna kompozycja pigmentu zmienia si chwilowo. Powoduje
to bardzo may prd elektryczny, ktry przechodzi do mzgu poprzez wkna nerwowe. Okoo sto
prcikw jest poczonych z pojedynczym wknem nerwowym (rys. 2.6). W efekcie tego grupy
prcikw s wysoce wiatoczue z powodu efektu sumowania si ich stymulacji. Z drugiej strony,
ostro jest niska, poniewa mzg nie potrafi rozrni pojedynczych prcikw w grupie.
W warunkach widzenia wycznie prcikowego otrzymuje si raczej zamazany obraz. Prciki nie

Przemysaw Oziemblewski strona 9


Technika wietlna od podstaw www.swiatlo.tak.pl

rozrniaj kolorw, ale wraliwo pigmentu prcika rni si dla rnorodnych kolorw
widmowych. Maksymalna wraliwo wystpuje przy falach o dugoci 507 nm (wiato zielone,
rys. 2.11).

Rys. 2.7 Rozkad prcikw i czopkw na siatkwce oka [2]

Czopki wystpuj rzadko na powierzchni caej siatkwki, ale s gsto upakowane w tej plamce
(rys. 2.7). Inaczej ni prciki, kady czopek w doku rodkowym jest poczony indywidualnie
z mzgiem. Rezultatem tego jest wysoka zdolno rozdzielcza. Z drugiej strony wraliwo
na wiato jest o wiele nisza dla czopkw ni dla prcikw. Z tego powodu, przy poziomach
luminancji 3,5 cd/m2 i mniejszych, czopki stopniowo przestaj dziaa. Punkt maksymalnej czuoci
czopkw wystpuje dla fali o dugoci 555 nm (kolor jasno ty, rys. 2.11). Przy bardzo niskim
poziomie owietlenia, gdy czopki przestaj ju funkcjonowa, dziaanie przejmuj prciki. Kolory
niebieskie staj si wtedy janiejsze w porwnaniu z barwami czerwonymi. Zjawisko to zostao
odkryte w 1825 roku przez czeskiego fizjologa o nazwisku Johann Evangelista Purkinje i jest od
tego czasu zwane zjawiskiem Purkinjego (w literaturze mona rwnie spotka okrelenia
"przesunicie Purkinjego" oraz "objaw Purkinjego".

2.4.2 Poczenie oka z mzgiem


Sposb, w jaki siatkwki obu oczu, poczone s z kor wzrokow pkul mzgowych w obu
czciach mzgu, nie jest tak prosty, jak mona by oczekiwa. Nerwy wzrokowe obu oczu cz si
bezporednio przed wejciem do wgbienia czaszki, tworzc tak zwane skrzyowanie wzrokowe.
Pniej dziel si one ponownie na dwa rozgazienia, tak zwane drogi wzrokowe, ktre czc si
z ciaem kolankowatym bocznym prowadz do obu czci kory wzrokowej pkul mzgowych
(rys. 2.8). Skrzyowanie wzrokowe jest miejscem, gdzie nerw wzrokowy z kadego oka rozdziela
si na dwie drogi wzrokowe w taki sposb, e kada z nich zawiera wkna wzrokowe pochodzce
z obu oczu. W ukadzie tym lewa poowa kory wzrokowej przetwarza informacje wizualne
pochodzce z lewej strony siatkwki obu oczu (prawa strona pola widzenia), natomiast prawa

Przemysaw Oziemblewski strona 10


Technika wietlna od podstaw www.swiatlo.tak.pl

poowa kory wzrokowej zajmuje si praw stron kadej z siatkwek (lewa strona pola widzenia).

Rys. 2.8 Schemat ideowy drogi wzrokowej, pokazujcy jak siatkwki


obu oczu s poczone z oboma powkami kory wzrokowej [2]
(1 - siatkwka, 2 - nerw wzrokowy, 3 skrzyowanie
wzrokowe, 4 - droga wzrokowa, 5 - ciao kolankowate
boczne, 6 - kora wzrokowa)
Kade wkno nerwowe tworzy poczenia pomidzy jego kocem na siatkwce i szczegowo
zdefiniowanym miejscem w patach potylicznych kory mzgowej. Z tego powodu moliwe jest
przyporzdkowanie okrelonej powierzchni siatkwki do punktw kory wzrokowej. Godny uwagi
jest fakt, e obszar tej plamki zajmuje proporcjonalnie o wiele wikszy region kory wzrokowej
ni pozostae obszary siatkwki.

2.5 Czuo wzgldna oka


wiato stanowi tylko bardzo ma cz cakowitego spektrum promieniowania
elektromagnetycznego. W rzeczywistoci moe ono by zdefiniowane jako ta cz spektrum
promieniowania, ktra moe by "widziana". Grne i dolne granice spektrum widzialnego s jednak
trudne do okrelenia, poniewa widoczno w tych regionach granicznych moe by mierzona tylko
w rodowisku laboratoryjnym przy bardzo duych nateniach (teoretycznie, granice te s na
poziomie 309 nm przy ultrafiolecie i 1400 nm na podczerwonej stronie spektrum, poniewa system
optyczny oka staje si nieprzezroczysty dla fal o dugociach zlokalizowanych poza tymi
granicami.). Dla praktycznych warunkw widzenia przyjmowany jest zwykle zakres pomidzy
380 nm i 780 nm.

2.5.1 Widzenie fotopowe (dzienne)


Podzia w prcikach i czopkach tumaczy wiele z charakterystycznych waciwoci ludzkiego oka.
W normalnych warunkach widzenia (jest wystarczajco duo wiata), obraz ogldanego obiektu
jest uzyskiwany w postaci ostrej w obszarze tej plamki, ktry jest tak may, e zostaje zakryty
obrazem ksiyca w peni. Wiksze obrazy s "skanowane" poprzez stae ruchy oczu. Jest to
dokadnie widoczne, gdy obserwuje si osob czytajc ksik. Punkt skupienia wzroku jest jasno

Przemysaw Oziemblewski strona 11


Technika wietlna od podstaw www.swiatlo.tak.pl

postrzegany w penych barwach poprzez czopki tej plamki. Obrzee wzroku , pokrywajce kt
wikszy od 200o, podczas patrzenia obydwoma oczami i bez obracania gowy, nie daje
szczegowego obrazu, ale pozwala na postrzeganie oglne. Idc w kierunku obrzea obrazu,
postrzeganie kolorw zanika z powodu braku czopkw. Ten stan wzroku, ktry wystpuje zawsze,
gdy jest wystarczajce wiato, nazywa si widzeniem fotopowym.

2.5.2 Widzenie skotopowe (nocne)


Przy bardzo niskich poziomach owietlenia (mniej ni 0,035 cd/m2) czopki nie funkcjonuj. Dla
porwnania, widok w blasku ksiyca, w peni, ma luminancj na poziomie okoo 0,01cd/m 2.
Widzenie w takich warunkach jest realizowane wycznie poprzez prciki, co powoduje obraz
o maej rozdzielczoci i bez kolorw. Z tego powodu powiedzenie: "W ciemnociach wszystkie
koty s szare" ma tu sens dosowny. Cho w takich okolicznociach trudno jest skupi wzrok na
jakim obiekcie, ruch jest jednak wzgldnie atwo wykrywalny. Ta sytuacja nazywana jest
widzeniem skotopowym.

2.5.3 Widzenie mezopowe (zmierzchowe)


Pomidzy widzeniem fotopowym i widzeniem skotopowym istnieje stan przejciowy (pomidzy
0,035 i 3,5 cd/m2), gdzie czopki czciowo jeszcze dziaaj. Sytuacja ta nazywana jest widzeniem
mezopowym.

2.5.4 Zmiana czuoci oka wraz z dugoci fali


W zakresie widzialnym widma elektromagnetycznego, czuo oka waha si znaczne przy rnych
dugociach fal dla tej samej wartoci energii. Na przykad, w warunkach widzenia fotopowego,
oko jest okoo dwadziecia pi razy czulsze na wiato o dugoci fali rwnej 555 nm (ty), ni
dla dugoci fali rwnej 670 nm (gboka czerwie) lub 450 nm (fioletowo-niebieski). Szczytowa
czuo dla widzenia skotopowego jest okoo 50 nm blisza niebieskiego koca spektrum, ni
maksymalna czuo dla widzenia fotopowego.

2.5.5 Krzywa czuoci wzgldnej oka


Krzywa czuoci wzgldnej oka bya wielokrotnie szacowana w warunkach widzenia fotopowego,
jak rwnie w warunkach widzenia skotopowego i okazaa si zadziwiajco zbiena dla rnych
badanych osb. Ju w roku 1924, Commission International de lEclairage (CIE) ustanowia
standardow krzyw czuoci wzgldnej oka dla warunkw widzenia fotopowego, bazujc na
badaniach szeciu ekip naukowych, ktre przebaday cznie okoo 250 ludzi. W 1951 roku
zdefiniowano podobn krzyw dla widzenia skotopowego oka. Krzywe te podaj wzgldne
wraliwoci widzenia fotopowego (V) lub wraliwoci widzenia skotopowego (V') jako funkcj
dugoci fali (), przez co s oglnie nazywane krzywymi V () lub V'() (rys. 2.11). Wraliwoci
szczytowe dla widzenia fotopowego i skotopowego zostay ustalone na poziomach kolejno 555 nm
i 507 nm. Krzywa czuoci wzgldnej oka ma kluczowe znaczenie w technologii owietle,
poniewa tworzy cznik pomidzy radiometrycznymi i fotometrycznymi wielkociami fizycznymi
i ich jednostkami.

Poniewa kady czowiek jest inny, to poszczeglne osoby posiadaj odmienny poziom wraliwoci
nie tylko na kolor wiata, ale rwnie na jego intensywno. Sposb odbierania wiata przez

Przemysaw Oziemblewski strona 12


Technika wietlna od podstaw www.swiatlo.tak.pl

kadego czowieka jest zbliony w charakterze do przedstawionego wykresu na rys. 2.11.

Rys. 2.9 Krzywe czuoci wzgldnej czopkw i prcikw.


Ilustruj rnice w czuoci bezwzgldnej [2]

Rys. 2.10 Przyblione krzywe czuoci wzgldnej trzech receptorw barw w czopkach [2]. Obecnie
wiadomo, e istniej tak naprawd trzy rodzaje czopkw z pigmentami czuymi odpowiednio na
czerwon, niebiesk i zielon cze widzialn widma

Rys. 2.11 Krzywa czuoci wzgldnej oka ludzkiego [2] dla widzenia
fotopowego V() i skotopowego V' () wedug CIE

Przemysaw Oziemblewski strona 13


Technika wietlna od podstaw www.swiatlo.tak.pl

3. Parametry owietleniowe

3.1 Podstawowe wielkoci

Podstawowymi wielkociami owietleniowymi s:

strumie wietlny wyraany w lumenach [lm],


wiato I wyraana w kandelach [cd],
natenie owietlenia E wyraane w luksach [lx],
luminancja L wyraana w [cd/m2].

Poniszy rysunek w uproszczony sposb obrazuje zalenoci midzy nimi.

Rys. 3.1 Podstawowe wielkoci owietleniowe

Strumie wietlny jest cakowit moc wiata emitowan przez rdo wiata (lamp). wiato
okrela ilo wiata wysyan w konkretnym kierunku. Przy pomocy wiatoci tworzy si krzywe
rozsyu oprawy owietleniowej. Natenie owietlenia jest z kolei t iloci wiata, ktra wysana
z oprawy dociera do powierzchni pracy. To wiato, ktre odbije si od powierzchni i dotrze do oka
obserwatora nazywamy luminancj. Oglnie luminancja jest iloci wiata wysyan z okrelonej
powierzchni. Luminancj posiada wszystko to, co widzimy. Rwnie rdo wiata ma luminancj,
gdy wiato wysyane jest zawsze z konkretnej powierzchni, czasami bardzo maej. Rnica jest
tylko taka, e jest to dua luminancja, ktra razi oczy i mwimy wtedy o zjawisku zwanym
olnieniem.

3.2 wiato emitowane ze rda wiata

3.2.1 Strumie wietlny


Parametrem okrelajcym cakowit moc wiata emitowanego z danego rda jest strumie
wietlny. Wielko t wyprowadza si ze strumienia energetycznego (moc wysyana, przenoszona

Przemysaw Oziemblewski strona 14


Technika wietlna od podstaw www.swiatlo.tak.pl

lub przejmowana w postaci promieniowania tzw. moc promienista) na podstawie stopnia jego
oddziaywania na oko obserwatora normalnego (odniesieniowego):
780

= K
m e
( ) V( ) d
400

gdzie:
e - rozkad widmowy strumienia energetycznego,
V() - skuteczno wietlna widmowa wzgldna,
Km - skuteczno wietlna promieniowania,
- dugo fali elektromagnetycznej.

W odniesieniu do rde wiata, strumie wietlny oznaczany moe by symbolem r.. Natomiast
moc wiata wysyanego przez opraw okrela strumie wietlny oprawy opr. Dodatkowo dla
opraw owietleniowych podawany jest strumie wietlny pprzestrzeni dolnej v i pprzestrzeni
grnej ^. Okrelaj one moc wiata wysyanego z oprawy odpowiednio w d i w gr.

3.2.2 Sprawno oprawy


Stosunek strumienia wietlnego oprawy do strumienia wietlnego rda wiata okrelany jest
mianem sprawnoci oprawy:
opr
opr =
r

Parametr ten okrela jaka cz strumienia wietlnego rda wiata po przetworzeniu jest
wysyana przez opraw. Definiowane s rwnie sprawnoci oprawy osobno dla pprzestrzeni
dolnej jak i grnej. Dla nasufitowych opraw owietleniowych najistotniejsza jest sprawno
w pprzestrzeni dolnej, poniewa gwnie wiato wysane z oprawy w d, bdzie tworzyo
odpowiedni ilo wiata np. na powierzchni biurka.

3.3 wiato wysyane w okrelonym kierunku

3.3.1 wiato
Wielkoci okrelajc ilo wiata wychodzcego ze rda wiata lub oprawy w cile
okrelonym kierunku jest wiato. Liczona jest ona jako iloraz strumienia wietlnego ,
wysyanego przez rdo w elementarnym kcie bryowym zawierajcym dany kierunek,
do wartoci tego elementarnego kta. Mona j wyliczy ze wzoru:

I=

Przemysaw Oziemblewski strona 15


Technika wietlna od podstaw www.swiatlo.tak.pl

3.3.2 Wykres wiatoci


Aby przedstawi, jaki rozsy wiata posiada oprawa (czasami rwnie rdo wiata), dokonywane
s pomiary jej wiatoci w rnych kierunkach. Po przeliczeniu uzyskanych wynikw na wartoci,
jakie uzyskaoby si przy zastosowaniu rde wiata o cznym strumieniu 1000 lm, tworzona jest
krzywa wiatoci oprawy. Przeliczenie na 1000 lm umoliwia porwnanie krzywych wiatoci
tworzonych dla opraw z rnymi rdami wiata.

Rys. 3.2 Wykres wiatoci

Wykres podaje rozsy wiatoci oprawy w dwch paszczyznach:


w paszczynie pionowej przechodzcej przez wzdun o oprawy, paszczyzny C90-C270,
w paszczynie prostopadej do osi oprawy, paszczyzny C0-C180.
Okrela si je, jak na rysunku poniej.

Rys. 3.3 Podzia oprawy wedug paszczyzn C0 - C180, C90 - C270 oraz ktw

Przemysaw Oziemblewski strona 16


Technika wietlna od podstaw www.swiatlo.tak.pl

Jeeli oprawa jest obrotowo-symetryczna, to rozsy wiatoci podawany jest tylko w jednej
paszczynie C. Natomiast w przypadku oprawy o rozsyle niesymetrycznym, podawane s wartoci
wiatoci w paszczyznach C w ktach co 30 , a nawet co 15. Wykres wiatoci dostarcza
podstawowej informacji o ksztacie rozsyu wiatoci oprawy. Moe on by podany rwnie
w postaci wartoci liczbowych.

Ponisza tabela podaje wartoci wiatoci w ktach od 0 do 85, co 5 w czterech paszczyznach:


C0 - C180, C30 - C210, C60 - C240, C90 - C270.

Tabela 3.1 Wartoci wiatoci

3.3.3 Kt rozwarcia wizki


Dla niektrych opraw projektorowych oprcz krzywej wiatoci podawany jest kt rozwarcia
wizki . Jest to kt w paszczynie przechodzcej przez o wizki, w zakresie ktrego wiato
spada do okrelonej wartoci procentowej swojej maksymalnej wartoci np. do 50% Imax. Obrazuje
to poniszy rysunek.

Rys. 3.4 Kt rozwarcia wizki wiata

Przemysaw Oziemblewski strona 17


Technika wietlna od podstaw www.swiatlo.tak.pl

3.4 wiato padajce na powierzchni

3.4.1 Natenie owietlenia


Kolejnym parametrem stosowanym w technice wietlnej jest natenie owietlenia. Jest to iloraz
strumienia wietlnego padajcego na elementarn powierzchni S, zawierajc dany punkt, do
wartoci tej elementarnej powierzchni.

E=
S
Inaczej mwic, natenie owietlenia jest to ilo wiata padajca na powierzchni, liczona
w konkretnym punkcie.

3.4.2 Obliczanie natenia owietlenia metod punktow


Poniszy rysunek przedstawia sytuacj, w ktrej punkt P na paszczynie poziomej jest owietlany
przez pojedyncze rdo S.

Rys. 3.5 Natenie owietlenia w punkcie powierzchni

Przeksztacajc przedstawione wyej rwnanie i przy zaoeniu punktowoci rda wiata,


moemy otrzyma wzr na natenie owietlenia w postaci:
I I
Ep =
2 cos
= 2 cos3
r h
gdzie:
Ep - natenie w punkcie P rozwaanej paszczyzny [lx],
I - wiato w kierunku punktu P [cd],
r - odlego rda do punktu P [m],
- kt midzy normaln n i kierunkiem padania wiata,
h - wysoko rda nad rozwaan paszczyzn [m].

Przemysaw Oziemblewski strona 18


Technika wietlna od podstaw www.swiatlo.tak.pl

redni warto natenia owietlenia na danej powierzchni uzyskujemy, dzielc sum nate
owietlenia w poszczeglnych punktach, przez liczb tych punktw:

E r =
Ep
n

3.5 wiato oddziaujce bezporednio na wzrok

3.5.1 Luminancja

Oko ludzkie widzi powierzchni, na ktr pada wiato. Odbija si ono od powierzchni i trafia do
oka obserwatora. Powierzchnia wysyajca wiato posiada okrelon luminancj, ktr widzi
czowiek.

Luminancja (w okrelonym kierunku, w punkcie powierzchni rda albo odbiornika


promieniowania) jest to iloraz strumienia wietlnego wychodzcego, padajcego lub przenikajcego
przez elementarne pole powierzchni otaczajce rozpatrywany punkt i rozchodzcego si
w okrelonym stoku obejmujcym ten kierunek, przez iloczyn kta bryowego tego stoka i rzutu
prostoktnego elementarnego pola na paszczyzn prostopad, do tego kierunku. Luminancja
odzwierciedla ilo wiata, ktra jest widziana przez obserwatora:
d 2
L=
d ds cos

W wyniku przeksztace wzr mona sprowadzi do postaci:


I
L=
S'
przy czym S jest powierzchni pozorn wieccej powierzchni widzian przez obserwatora.

Luminancj paszczyzny odbijajcej w sposb rozproszony obliczamy jako:



L= E

gdzie:
L - luminancja,
- wspczynnik odbicia,
- staa = 3,14,
E - natenie owietlenia na paszczynie.

Jest to wzr dajcy poprawne wyniki dla powierzchni o rozproszonym charakterze odbicia. Moe
by on stosowany z wystarczajc dokadnoci dla takich niebyszczcych powierzchni jak:
matowo malowane ciany, standardowej jakoci papier, dywany itp.

Przemysaw Oziemblewski strona 19


Technika wietlna od podstaw www.swiatlo.tak.pl

Nie moe natomiast by stosowany do obliczania luminancji paszczyzn drogowych, jakie


obserwuj kierowcy samochodw, poniewa nawierzchnia drogi ma kierunkowo-rozproszony
charakter odbicia.

Przemysaw Oziemblewski strona 20


Technika wietlna od podstaw www.swiatlo.tak.pl

4. Co dalej?
Opisane zagadnienia, to dopiero pocztek na drodze do poznania metod i technik waciwego
wykorzystania wiata. Jeli po ich przeczytaniu czujesz niedosyt informacji, to dobrze. Oznacza to,
e jeste na dobrej drodze bycia prawdziwym owietleniowcem. To wydanie Techniki wietlnej od
podstaw nie jest prac ostateczn i skoczon. Na pewno powstan kolejne wydania uzupenione
o nowe materiay. Tymczasem, po wicej informacji zapraszam na stron internetow wortalu
owietleniowego wiato i owietlenie - www.swiatlo.tak.pl. Mona tam znale dalsze opisy
zagadnie z Techniki wietlnej, artykuy, porady, forum dyskusyjne, baz literatury owietleniowej
i szereg innych przydatnych informacji. Poniej lista dostpnych tam artykuw aktualna na dzie
18 lipca 2006r.

Owietlenie domu
Kryteria doboru owietlenia w domu
Nastrojowa sypialnia - cz.1
Nastrojowa sypialnia - cz.2
Owietlenie w kuchni
Owietlamy pokj dzienny

Zastosowania

Zastosowanie nowoczesnych rde wiata do owietlenia wntrz obiektw sakralnych


Owietlenie obiektw sakralnych na przykadzie Katedry Gnienieskiej - cz.1 Iluminacja
Owietlenie obiektw sakralnych na przykadzie Katedry Gnienieskiej - cz.2 Owietlenie
wntrza
Owietlenie zewntrzne hoteli
Sztuka Iluminacji
Budowanie wntrza wiatem na przykadzie sklepu
Wprowadzenie do owietlenia drogowego
Optymalne wykorzystania owietlenia na przykadzie hotelu
Owietlenie stoisk i sklepw misnych
Owietlenie sali lekcyjnej - wprowadzenie
Owietlenie sali lekcyjnej - przykad
Owietlenie oglne gabinetu stomatologicznego
Owietlenie muzew i galerii sztuki
Owietlenie sali komputerowej
Owietlenie kortw tenisowych
Inteligentne sterowanie owietleniem ulicznym w Oslo
Inteligentne owietlenie drogowe na autostradzie A16 w Holandii
Owietlenie dekoracyjne podkrela wystrj wntrz
Owietlenie stoisk z pieczywem i wypiekami
Owietlenie pek w sklepie

Przemysaw Oziemblewski strona 21


Technika wietlna od podstaw www.swiatlo.tak.pl

Sprzt owietleniowy

rda wiata - cz.1 - arowe rda wiata Philips


rda wiata - cz.2 - Lampy wyadowcze - niskoprne lampy rtciowe
rda wiata - cz.3 - Wysokoprne lampy wyadowcze
Rnice midzy dawnym a nowym systemem wietlwkowym

Ciekawe tematy

Zudzenia optyczne
Depresja zimowa a wiato
Wybrane aspekty historii owietlenia - Pocztki
Wybrane aspekty historii owietlenia - Lampa naftowa i kolejne wynalazki
Wybrane aspekty historii owietlenia - arwka
Jak odbija wiato?
Dynamiczne, nowoczesne owietlenie

Gwne sekcje serwisu wiato i owietlenie - www.swiatlo.tak.pl:


Forum - gdzie moesz podyskutowa na tematy owietleniowe.
Artykuy - dzia z artykuami i poradami dotyczcymi sposobu owietlania i stosowania
sprztu owietleniowego.
Technika wietlna - sekcja, ktra zawiera podstawowe informacje z Techniki wietlnej.
Sownik - sownik terminw owietleniowych.
Literatura - lista czasopism, ksiek, oraz norm poruszajcych zagadnienia zwizane
z owietleniem.
Katalog - zbir stron internetowych pogrupowanych w sekcje: serwisy internetowe, wiato
w domu, wiato dla profesjonalistw, artykuy w sieci, rne, psychofizjologia widzenia.
Upominki - zobacz sam. Szczeglnie polecam: wirtualne kartki, wygaszacze ekranu,
kalendarze oraz humor z dowcipami, przysowia, mieszne obrazki i zudzenia optyczne.

Przemysaw Oziemblewski strona 22


Technika wietlna od podstaw www.swiatlo.tak.pl

5. Sowniczek

Opisy zamieszczonych terminw zawieraj uproszczenia i w miar moliwoci tworzone s


z wykorzystaniem sowa potocznego. Dlatego te nie mog stanowi one precyzyjnej definicji
zjawiska. Dokadnego wyjanienia terminw mona szuka w normie PN-90/E-01005 Technika
wietlna. Terminologia oraz w innej fachowej literaturze. Przy niektrych swkach zostay podane
ich tumaczenia na jzyk angielski.

Adaptacja - proces przystosowania si narzdu wzroku do zmiennych warunkw owietleniowych;


stosowane s terminy: adaptacja do jasnoci, adaptacja do ciemnoci.
swko angielskie: adaptation

Barwa - opis bodca wywoujcego u obserwatora wraenie koloru; opis ten najczciej podawany
w postaci sownej, maoprecyzyjnej np. "czerwony", "zielony" dokadnie moe by okrelony za
pomoc skadowych trjchromatycznych.

Ciao czarne, promiennik zupeny, promiennik Plancka - idealny promiennik temperaturowy;


cakowicie pochania padajce na niego promieniowanie, niezalenie od dugoci fali, kierunku
padania i jego polaryzacji.

Cie - obszar, do ktrego nie dochodzi wiato, w wyniku pojawienia si nieprzeroczystej


przeszkody na drodze promieni wietlnych.
swko angielskie: shade

Darklight (wymowa: darklajt) - w dosownym tumaczeniu "ciemne wiato", jest to oprawa


owietleniowa wyposaona w wybyszczany raster, najczciej paraboliczny; zadaniem takiego
rastra jest ograniczenie wysyania wiata na boki w celu zmniejszenia odbicia wiata z opraw
w monitorach komputerowych.
swko angielskie: darklight

Downlight (wymowa: daunlait) - w dosownym tumaczeniu "dolne wiato" jest ma opraw


skupiajc wiato w kierunku "z gry", najczciej wmontowan w sufit.
swko angielskie: downlight

Elektroluminescencja - luminescencja spowodowana dziaaniem pola elektrycznego na gaz lub


ciao stae. Zjawisko to jest wykorzystywane w diodach elektroluminescencyjnych.

Fotoluminescencja - luminescencja spowodowana dziaaniem energii wietlnej na gaz lub ciao


stae.

Fotometr - przyrzd przeznaczony do pomiaru wielkoci wietlnych.

Fotometria - nauka zajmujca si pomiarami wielkoci charakteryzujcych promieniowanie


widzialne.

Przemysaw Oziemblewski strona 23


Technika wietlna od podstaw www.swiatlo.tak.pl

Fotosynteza - proces, w ktrym roliny przy udziale chlorofilu zamieniaj energi wietln
na energi chemiczn, potrzebn do wytworzenia glukozy z dwutlenku wgla i wody. Powstay
przy tym tlen wydalany jest na zewntrz.

Goniofotometr - przyrzd przeznaczony do pomiaru rozkadu przestrzennego wielkoci


wietlnych, np. rda wiata.

Helioterapia - leczenie za pomoc promieniowania sonecznego.

Iluminacja - pojcie stosowane na okrelenie artystycznego owietlenia budowli wiatem


sztucznym.

Jaskra - choroba oczu wynikajca ze zwikszonego cinienia rdgakowego; ble oczu


i zaburzenia widzenia mog by tego objawem.

Jaskrawo - fizyczny odpowiednik luminancji.

Kt rozwarcia wizki - kt w paszczynie przechodzcej przez o wizki, w zakresie ktrego


wiato spada do okrelonej wartoci procentowej swojej maksymalnej wartoci. Przewanie jest
to 50%.

Kontrast luminancji - stosunek rnicy luminancji obserwowanego obiektu L0 i luminancji ta Lt


do luminancji ta:
L Lt
K= o
Lt

Lampa (rdo wiata) - urzdzenie elektryczne wykonane w celu wytwarzania wiata.


swko angielskie: lamp

Lampa fluorescencyjna - patrz wietlwka.

Lampa halogenowa - lampa arowa wypeniona gazem, zawierajca wkno (skrtk) wolframowe
i ma ilo halogenkw.
swko angielskie: halogen lamp

Lampa indukcyjna - lampa o oznaczeniu QL dziaajca w oparciu o zasad funkcjonowania


niskoprnej lampy rtciowej, jednak bez zastosowania elektrod. Jonizacja gazu w przestrzeni
wyadowczej uzyskiwana jest w procesie indukcji elektromagnetycznego pola wysokiej
czstotliwoci.
swko angielskie: induction lamp

Lampa metalohalogenkowa - lampa wyadowcza, w ktrej wiato powstaje w wyniku


promieniowania mieszaniny par metalu (np. rtci) i produktw rozkadu halogenkw (np.
halogenkw talu, indu albo sodu).
swko angielskie: metal halide lamp

Przemysaw Oziemblewski strona 24


Technika wietlna od podstaw www.swiatlo.tak.pl

Lampa o gorcym zaponie - lampa o gorcej katodzie, w ktrej zawiecenie wymaga uprzednio
podgrzania elektrod.
swko angielskie: hot-start lamp

Lampa o zimnym zaponie - lampa wyadowcza o konstrukcji nie wymagajcej podgrzania


elektrod w celu zaponu.
swko angielskie: cold-start lamp

Lampa rtciowa - patrz niskoprna lampa rtciowa lub wysokoprna lampa rtciowa.

Lampa rtciowo-arowa - lampa zawierajca w tej samej bace rurk wyadowcz wysokoprnej
lampy rtciowej oraz skrtk lampy arowej, poczone szeregowo.
swko angielskie: blended lamp

Lampa sodowa - patrz niskoprna lampa sodowa lub wysokoprna lampa sodowa.

Lampa arowa - lampa, w ktrej wiato wytwarzane jest poprzez podgrzanie jednego elementu
(najczciej jest to skrtka wolframowa) do momentu arzenia. Podgrzanie jest skutkiem
przepuszczenia przez skrtk prdu elektrycznego. Lampa ta popularnie zwana jest arwk.
swko angielskie: incandescent lamp

Laser - przyrzd do wytwarzania bardzo wskiej wizki wiata; wiato lasera charakteryzuje si
bardzo du monochromatycznoci, kierunkowoci rozchodzenia si i innymi szczeglnymi
wasnociami fizycznymi.

Luminancja (w okrelonym kierunku, w punkcie powierzchni rda albo odbiornika


promieniowania) jest to iloraz strumienia wietlnego wychodzcego, padajcego lub przenikajcego
przez elementarne pole powierzchni, otaczajce rozpatrywany punkt i rozchodzcego si
w okrelonym stoku obejmujcym ten kierunek, przez iloczyn kta przestrzennego tego stoka
i rzutu prostoktnego elementarnego pola na paszczyzn prostopad do tego kierunku. Luminancja
odzwierciedla ilo wiata, ktra jest widziana przez obserwatora:
d 2
L=
d ds cos
lub
I
L=
S'
gdzie I jest wiatoci, a S' powierzchni pozorn wieccej powierzchni widzian przez
obserwatora.
swko angielskie: luminance

Luminescencja - zjawisko wiecenia gazu lub cia staych bez podnoszenia ich temperatury
(w przeciwiestwie do wiecenia termicznego, ktrego przykadem s wkna arwki).
swko angielskie: luminescence

Przemysaw Oziemblewski strona 25


Technika wietlna od podstaw www.swiatlo.tak.pl

Luminofor - substancja wykazujca luminescencj pod wpywem oddziaywania na ni


promieniowania nadfioletowego, wietlnego lub innych czynnikw.
swko angielskie: luminophor, phosphor, fluorophor

Majaczenie wiata - powiata, ktra moe by zauwaona na zewntrz wizki wiata; jest ona
wywoana rozproszeniem wiata w atmosferze.

Natenie owietlenia - iloraz strumienia wietlnego padajcego na elementarn powierzchni S,


zawierajc dany punkt, do wartoci tej elementarnej powierzchni:

E=
S
swko angielskie: illuminance

Niskoprna lampa rtciowa - lampa zawierajca pary rtci, pokryta warstw luminoforu lub bez
niej, w ktrej cinienie czstkowe par podczas pracy nie przekracza 100 Pa.
swko angielskie: low pressure mercury lamp

Niskoprna lampa sodowa - lampa zawierajca pary sodu, w ktrej cinienie czstkowe par
podczas pracy nie przekracza 5 Pa.
swko angielskie: low pressure sodium lamp

Odbicie - zmiana kierunku promieniowania przez powierzchni, bez zmiany jego czstotliwoci.

Odbicie kierunkowe - odbicie bez rozproszenia, odpowiadajce prawom optyki geometrycznej.

Odbicie kierunkowo-rozproszone - odbicie czciowo kierunkowe i czciowo rozproszone.

Odbicie rozproszone - odbicie w rnych kierunkach, przy ktrym odbicie kierunkowe nie
wystpuje w skali makroskopowej.

Olnienie - warunki widzenia powstae na skutek niewaciwego rozkadu, bd zakresu


luminancji, bd te wystpowania zbyt duych kontrastw, powodujce uczucie przykroci
i niewygody, lub obnienie zdolnoci rozpoznawania szczegw, lub przedmiotw, lub oba te
wraenia jednoczenie.
swko angielskie: glare

Olnienie bezporednie - olnienie spowodowane przez wiecce powierzchnie znajdujce si


w polu widzenia.
swko angielskie: direct glare

Olnienie odbiciowe - olnienie spowodowane przez odbicie wiata od obserwowanej powierzchni


do oka obserwatora.
swko angielskie: glare by reflection

Olnienie porednie - patrz olnienie odbiciowe.

Przemysaw Oziemblewski strona 26


Technika wietlna od podstaw www.swiatlo.tak.pl

Olnienie przeszkadzajce polega na zakcaniu czynnoci wzrokowej i niekoniecznie zwizane


z uczuciem niewygody.
swko angielskie: disability glare

Olnienie przykre - olnienie powodujce uczucie przykroci i niewygody widzenia oraz


niekoniecznie zwizane z zakceniem czynnoci wzrokowej.
swko angielskie: discomfort glare

Oprawa - urzdzenie suce do rozsyania, filtrowania lub przeksztacania wiata lampy lub lamp
w niej zawartych, ktre zawiera niezbdne elementy do mocowania i ochrony lamp oraz
przyczenia ich do sieci zasilajcej.

Promieniowanie - proces emisji i przenoszenia energii w postaci fal elektromagnetycznych.

Raster - osona oprawy wykonana z elementw przewiecalnych lub nieprzewiecalnych


i rozmieszczonych w taki sposb, aby ukry lampy przed bezporednim widzeniem ich
w okrelonym kcie.

Reflektor - urzdzenie, w ktrym zjawisko odbicia zastosowane zostao w celu zmiany


przestrzennej dystrybucji strumienia wietlnego ze rda wiata.

Skuteczno wietlna (rda wiata) - iloraz emitowanego strumienia wietlnego do zuytej


mocy.
swko angielskie: luminous efficacy of a source

Spotlight (wymowa: spotlait) - may projektor emitujcy skoncentrowan wizk wiata,


najczciej o kcie nie wikszym ni 20 stopni.
swko angielskie: spotlight

Starter - potoczna nazwa zaponnika do wietlwek.


swko angielskie: starter

Statecznik - urzdzenie pracujce w obwodzie elektrycznym z lampami wyadowczymi, suce


gwnie do stabilizowania prdu wyadowania.
swko angielskie: ballast

Strumie wietlny - cakowita moc wiata emitowanego z danego rda. Wielko t


wyprowadza si ze strumienia energetycznego (moc wysyana, przenoszona lub przejmowana
w postaci promieniowania tzw. moc promienista), na podstawie stopnia jego oddziaywania na oko
obserwatora normalnego (odniesieniowego).
swko angielskie: luminous flux

wiato - iloraz strumienia wietlnego, wysyanego przez rdo w elementarnym kcie


przestrzennym zawierajcym dany kierunek, do wartoci tego elementarnego kta.
swko angielskie: luminous intensity

Przemysaw Oziemblewski strona 27


Technika wietlna od podstaw www.swiatlo.tak.pl

wietlwka - lampa wyadowcza, w ktrej wiato wytwarzane jest przez wzbudzenie warstwy
luminoforu, przy pomocy promieniowania ultrafioletowego, wytworzonego podczas wyadowania.
Nazw t najczciej stosuje si w odniesieniu do niskoprnej lampy rtciowej. Potocznie
nazywana jest rwnie jarzeniwk.
swko angielskie: fluorescent lamp

Temperatura barwowa - temperatura ciaa czarnego, w ktrej wysya ono promieniowanie o tej
samej chromatycznoci co promieniowanie rozpatrywane. Innymi sowy, jest to obiektywna miara
wraenia barwy danego rda wiata. Norma PN-EN 12464-1 wprowadza nastpujce przedziay:
temperatura barwowa poniej 3300 K - barwa ciepa,
temperatura barwowa 3300 K 5300 K - barwa neutralna,
temperatura barwowa powyej 5300 K - barwa chodna.
swko angielskie: colour temperature

Tcza - barwny uk, ktry powstaje wskutek zaamania, rozszczepienia i cakowitego odbicia
wiata sonecznego w kropelkach wody znajdujcych si w atmosferze; czsto nad ukiem
gwnym, w kolorach od czerwonego na zewntrz do fioletowego wewntrz mona zaobserwowa
drugi, mniej intensywny uk, o barwach o odwrotnej kolejnoci.

Urzdzenie zaponowe - urzdzenie elektryczne, ktre zapewnia odpowiednie warunki potrzebne


do zapocztkowania wyadowania.

Widmo optyczne - obraz powstay w wyniku rozoenia wiata na skadowe o rnych


dugociach fali.

Widmo optyczne absorpcyjne - widmo wiata przechodzcego przez substancj pochaniajc


fale o okrelonych dugociach.

Widmo optyczne cige - widmo promieniowania temperaturowych rde wiata np. arwki.

Widmo optyczne emisyjne - widmo emitowane przez rdo wiata.

Widmo optyczne pasmowe - widmo charakteryzujce czsteczki zwizku chemicznego;


emitowane jest przez lampy wyadowcze dziaajce na zasadzie pobudzania czstek chemicznych
do wiecenia.

Wskanik oddawania barw - oznaczany jako Ra lub CRI, niesie informacje o tym, w jakim
stopniu dane rdo wiata umoliwia obserwacj kolorw.
swko angielskie: colour rendering index

Wskanik statecznikowy strumienia - stosunek strumienia wietlnego wypromieniowanego przez


lamp odniesienia, dziaajc ze statecznikiem badanym, do strumienia wietlnego
wypromieniowanego przez t sam lamp, gdy dziaa ze statecznikiem odniesienia (definicja
z PN-90/E-01005).
swko angielskie: ballast lumen factor

Przemysaw Oziemblewski strona 28


Technika wietlna od podstaw www.swiatlo.tak.pl

Wspczynnik oddawania kolorw - patrz wskanik oddawania barw.

Wysokoprna lampa rtciowa - lampa zawierajca pary rtci, pokryta warstw luminoforu lub
bez niej, w ktrej cinienie czstkowe podczas pracy dochodzi do 105 Pa.
swko angielskie: high pressure mercury lamp

Wysokoprna lampa sodowa - lampa zawierajca pary sodu, w ktrej cinienie czstkowe
podczas pracy jest rzdu 104 Pa.
swko angielskie: high pressure sodium lamp

Zaamanie wiata - zmiana kierunku promienia wietlnego podczas jego przejcia z jednego
orodka do drugiego.

Zaponnik - urzdzenie suce do zaponu lamp wyadowczych poprzez podgrzanie elektrod lub
przepicie w obwodzie ze statecznikiem.
swko angielskie: ignitor

Przemysaw Oziemblewski strona 29


Technika wietlna od podstaw www.swiatlo.tak.pl

6. Literatura

[1] Katalog rde wiata i baterii, Philips Lighting Poland S.A., 1996
[2] materiay prezentacyjne Philips Lighting dziki uprzejmoci firmy Philips Lighting Poland S.A.
O/Ktrzyn
[3] materiay udostpnione przez dr in. Magorzat Grczewsk
[4] Correspondence Course Lighting Application, Philips Lighting B.V.,1985
[5] BASICS OF LIGHT materiay szkoleniowe z kursu Philips Lighting B.V.
[6] Lighting manual, Philips Lighting B.V., 1993
[7] Technika wietlna 98, artyku Agnieszki Wolskiej Psychofizjologia widzenia s. 135, Polski
Komitet Owietleniowy, Stowarzyszenie Elektrykw Polskich, Warszawa 1998
[8] Jerzy Bk Obliczanie owietlenia oglnego wntrz, WNT, Warszawa 1983
[9] Wieczesaw Demidow Patrze i widzie, NOT-SIGMA, Warszawa 1989
[10] Ignacy Baran Racjonalne owietlenie pomieszcze pracy, Instytut Wydawniczy CRZZ,
Warszawa 1972
[11] Przemysaw Oziemblewski Podstawy Techniki wietlnej, Philips Lighting Poland S.A.,
Pia 1996
[12] magazyn Widzie wicej, Philips Lighting Poland S.A. O/Ktrzyn, lata 2003-2005
[13] Multimedialna Encyklopedia Powszechna Wiem 2001, www.wiem.onet.pl
[14] PN-90/E-01005 - Technika wietlna. Terminologia.

Zainteresowanych literatur z zakresu Techniki wietlnej odsyam do sekcji Literatura


internetowego serwisu wiato i owietlenie. Dostpna jest tam lista czasopism, ksiek, oraz
norm poruszajcych zagadnienia zwizane z owietleniem.

Przemysaw Oziemblewski strona 30


Pobrano ze strony wydawnictwa Escape Magazine

http://www.escapemag.pl