You are on page 1of 6

Anna Wojakowska-Skiba

Symptom - sinthome

Symptom

Symptom jest czymś w ciele lub w umyśle, co zakłóca życie i przynosi zmartwienie, ale jednocześnie
zawiera cząstkę jouissance, która nie została wyparta w procesie kastracji1. Terapia analityczna odpowiada
na pytanie co robić z symptomem, kiedy nie da się nim cieszyć.

Według Freuda2 symptomy mają znaczenie, które podlega interpretacji. Istotna część treści symptomów -
kompleks Edypa - stanowi jądro nerwicy3. Powodem symptomu jest fantazmat4. Symptom, jako
uzewnętrznienie fantazmatu, ma cel seksualny.

Podejście lingwistyczne - symptom a znaczący

Lacan - początkowo zgadzając się z Freudem - podchodził do symptomu od strony lingwistycznej, w swojej
koncepcji znaczącego. Za pomocą znaczącego wyraża się znaczone, które zaginęło, ale które wyłania się
przez swoje reprezentacje wyparte do nieświadomości. Czynności pomyłkowe (zapominanie, lapsus), akt
wybrakowany, żart, czy sen – to formacje nieświadomego, którymi kierują zasady uwiązania do łańcucha
znaczących danego języka5.

Samo pojęcie znaczącego Lacan zapożyczył z koncepcji de Saussure’a6, dla którego znaczony s to pojęcie,
a znaczący S to obraz dźwiękowy, który towarzyszy jego wypowiadaniu. Według Freuda – którego granie
artykulacjami w analizie poprzedziło koncepcję de Saussure’a7 - „dziecko traktuje słowa w sposób znacznie
bardziej urzeczowiony niż człowiek dorosły, a zatem brzmienie słów jest dlań znacznie ważniejsze” 8. Dla de
Saussure’a ważna była jedność znaczonego ze znaczącym i „umowność ” związku pomiędzy nimi. Znaczące
układają się w języku w „łańcuch mówiony”, który Lacan nazwał później „łańcuchem znaczących”. Innowacją
Lacana było odwrócenie algorytmu saussuriańskiego do postaci S/s, gdzie to znaczący – czyli brzmienie –
kieruje dyskursem. Znaczący logicznie poprzedza znaczony, ten ostatni jest jedynie efektem gry
znaczących. Nawet jeśli powstają znaczone, stale podlegają one lapsusom i zsuwają się pod znaczące;
zdarzają się jedynie momenty, w których znaczący łączy się ze znaczonym i stwarza wrażenie stabilnego
znaczenia – Lacan nazwał te momenty guzami tapicerskimi9, czy też punktami zakotwiczenia (fr. Points de
capiton). Znaczące nie są produkowane przez podmiot – podmiot neurotyczny jest „kierowany” przez
znaczące. Z kolei w strukturze psychotycznej brakuje guzów tapicerskich, przez co brakuje stabilnego
znaczenia (znaczonego). Dla Lacana kreska pomiędzy znaczącym S i znaczonym s, reprezentuje „opór
przed znaczeniem”, freudowską ideę „cenzury” ze strony ego, która działa z pomocą mechanizmów metafory
i metonimii i kieruje wynurzaniem się formacji nieświadomości i pracą snu. Koncepcje metafory i metonimii
Lacan zapożyczył z teorii R. Jakobsona10.

1
Leader, Darian (1996)
2
Freud, Sigmund (1919)
3
Freud, Sigmund (1917)
4
Freud, Sigmund (1905)
5
Tłumaczenie własne materiałów ze strony http://www.lituraterre.org/Illettrisme_et_psychanalyse -Dictionnaire.htm
6
De Saussure, Ferdinand (1916)
7
Jak mówi Lacan w wywiadzie G.Lapouge’a pod tytułem „Psychoanalityk się tłumaczy”, w dodatku literackim do Le Figaro z 1
grudnia 1966 (za Liliane Fainsilber, http://pagesperso-orange.fr/liliane.fainsilber/pages/structure.htm, Septembre 2002)
8
Z Historii przypadku „Małego Hansa” zamieszczonej w Freud, Sigmund (1909)
9
Porównaj tłumaczenie Łukasza Mokrosińskiego Fink, Bruce (1996)
10
Jakobson, Roman (1989 i 1964)

1

Znaczenie jest metonimiczne ponieważ zawsze odnosi się do innego znaczenia.jak w efekcie domina . który w psychozie nie nazywa. ego jest wyobrażeniowe.kiedy przewróci się jeden znaczący. U neurotyka znaczący falliczny tworzy sieć znaczących. a bez sieci . czegoś o pierwszorzędnym znaczeniu do akcesorium. bardziej niż afekt trapią ją owe natrętne myśli. w której urojenie wypełnia brak znaczonego fallicznego. nie ma więc metafory ojcowskiej. zamiast „walczyć”. Jak mówi Lacan. z serii łańcuchów znaczących i liter.Metonimia polega na zredukowaniu całości do części. Ilustracja kliniczna Pacjentka psychotyczna każdorazowo po śmierci kogoś z rodziny (wujka. nie chodzi tylko o Imię Ojca. Jacques (1966 a) 12 Evans. ponieważ zakłada przekroczenie bariery pomiędzy znaczącym a znaczonym. w którym najpierw namalowała obraz w ciemnych barwach. dlatego nie ma znaczonego. nie ma sieci znaczących. przewrócą się i pozostałe. Każdy znaczący „rodzinny” jest tu S1. na inny obiekt. ale w strukturze psychotycznej tej funkcji nie ma. Metafora jest przez Lacana rozumiana jako zastępnia jednego znaczącego przez drugi. materiał. do którego pasuje ono jedynie poprzez porównanie i podobieństwo. Dylan (1996) 13 Leader. U psychotyka Imię Ojca jest wykluczone. ale też o Ojca Imienia. czyli ojca. do którego w danym momencie jest zdolny”11. Znaczenie jest wyobrażeniowe i jest siedzibą 11 Lacan. zamiast napić się wódki. czegoś ważnego do nieistotnego. stąd całe znaczenie jest falliczne 12. Konfrontacja z dziurą w znaczeniu powoduje narastający niepokój. Metafora polega na przeniesieniu pojęcia określającego zwykle pewien obiekt. że zaraz umrą wszyscy. ale kolejne wyłaniające się z tego znaczenie. Powierzchowne znaczenie tego snu to spełnienie życzenia. pacjentka myśli. przez co określa metaforyczny charakter kompleksu Edypa. a starość poprzez „jesień życia”. narasta w niej paraliżujący lęk. Metafora ojcowska zakłada substytucję znaczącego Imię Ojca przez znaczący Pragnienie matki. Jacques (1966 b) 2 . zamiast „łódka”. Przykładowo metonimią jest wziąć część za całość . a następnie zaczęło na nim być różowo. Pacjentka nie potrafi przeżywać żałoby. Niepowstrzymany – grozi on rozpętaniem psychozy. a symptom jako metafora. Oswojenie z utratą i zdolność do przeżywania żałoby daje funkcja falliczna. np. a nieświadomość ustrukturyzowana jak język14. to pragnienie powrotu do pozamasturbacyjnej seksualności. niepokój schizofrenika dotyczy najczęściej tego. cioci. można przywołać młodość – mówiąc o „kwiecie wieku”. z którego coś jest wykonane za cały obiekt – „skrzyżować szpady”. Kiedy umierają różne osoby z rodziny. definiuje sens istnienia. Ilustracja kliniczna Pacjentka przez kilka lat nie miała innego niż masturbacja życia seksualnego. W schizofrenii istotna jest więź. Kiedy zaczęła je odkrywać z nowym partnerem przyśniła sen. że zostanie sama. czy wziąć naczynie za jego zawartość – „wychylić kieliszek”. Znaczenie opiera się na metaforze ojcowskiej.„żagiel na horyzoncie”. kuzynki) ma natrętne myśli o śmierci rodziców. a przez to znaczenia fallicznego (znaczonego fallicznego). „w łańcuchu znaczących uwydatnia się sens. Według Lacana13. Pacyfikowanie niepokoju psychotycznego oznacza zajęcie przez analityka miejsca znaczonego fallicznego. które służą za ich składową materialną. Znaczenie jest metaforyczne. „w której ciało lub funkcja jest brana jako element znaczący”. Darian (1996) 14 Lacan. że jest/zostanie sam na świecie. aby jej ponure życie stało się różowe. ale żaden z jego elementów nie zawiera się w znaczeniu.

Symptom analityczny rozwiązuje się poprzez analizę języka. w psychozie wykluczenie. a w perwersji jego istnienie jest wymuszane. sens jest symboliczny i jest siedzibą pełnej mowy. traktuje symptom jako enigmatyczną wiadomość. „Odmowa” ojca odnośnie odseparowania syna od matki. Dylan (1996) 18 Fink. psychoza (schizofrenia. zdolnym do funkcjonowania jako znaczący wobec różnych znaczonych. według Lacana. Chociaż znaczenie i sens są sobie przeciwstawne. Interpretacje psychoanalityczne idą w poprzek znaczenia i bazują na sensie oraz jego korelacie . którą ojciec nazywał flejtuchem. „gruby koń” to matka w ciąży). ale każdy symptom jest produktem unikalnej. czyli część matki w ciąży). obiekt fobiczny jest elementem wyobrażeniowym. stwierdziła. jego samego („jestem małym źrebakiem”). potem perwersja i fobia. odpowiada więc za pół symptomu16. według Lacana. Analityk. wywołuje u Hansa narastający lęk przypisywany matce. wspiera Imię Ojca. obsesja).non-sensie. bo przez całe życie nie chciała być podobna do matki. wpisuje znaczące w ciało (jak w histerii) lub zmienia je w uporczywe myśli czy przymusowe czynności (jak w obsesji)15. Bruce (1996) 19 Historia przypadku „Małego Hansa” zamieszczona jest w Freud. które są adresowane do analityka. Jouissance płynąca z masturbacji dziecięcej 15 Leader. paranoja. Ale interpretacja działa tylko poprzez zogniskowanie się na wyartykułowaniu znaczących związanych z symptomem. Pacjentka była poruszona swoim odkryciem.w sposób czyniący z nich zbiory rozłączne . Sigmund (1909) 20 W Seminarium IV „Relacje z obiektem” (za Evans. przedmiotem pracy analitycznej są nie tyle symptomy. Dylan (1996) 17 Evans. jego dziecięcych przyjaciół (z którymi bawi się w konie). Podmiot. że postać ze snu to matka. jak u freudowskiego Małego Hansa 19. małej siostry (jako załadowany wóz.w nerwicy jest to wyparcie. Jednocześnie struktury te charakteryzuje inny mechanizm (forma) negacji . wyciągniętym ubraniu. „pochwyceniem” przez matkę. Dylan 1996). przyśniła sen. wprowadza metaforę ojcowską i pozwala na wyparcie. w brudnym. Ilustracja kliniczna Pacjentka która „zawsze chciała być chłopcem”. Lacan interpretuje ten lęk jako lęk przed omnipotentnym pragnieniem matki. indywidualnej historii podmiotu. po których struktura nie ulegnie już zmianie. ale też i do matki („załadowany wóz”. psychoza MD) czy perwersja. a w perwersji zaprzeczenie18.przede wszystkim pozycją podmiotu wobec Innego: w nerwicy symboliczny Inny istnieje w sposób niemożliwy do wykorzenienia. najbardziej patologiczna jest psychoza. Dla Lacana20. histeria. U Małego Hansa „koń” odnosi się do jego ojca („boję się. Struktury kliniczne różnią się . co struktury kliniczne: nerwica (fobia. można powiedzieć. że koń wejdzie do pokoju”). trójkąt przededypalny (matka – dziecko – wyobrażeniowy fallus) przekształcił się ze źródła radości w źródło lęku Hansa. Struktury kliniczne Dla Lacana17. Darian (1996) 16 Evans. Na struktury kliniczne można też spojrzeć przez pryzmat trudności w rozwiązaniu kompleksu Edypa. oba odnoszą się do produkowania jouissance. że najmniej patologiczna jest nerwica. Nieświadomość zamienia znaczące w symptom. Pacjentka o strukturze histerycznej identyfikuje się z symptomem – w tym przypadku ze znaczącym flejtuch.pustej mowy. Dla przykładu – fobia. pochodzącą z rzeczywistości. Choć nie istnieje struktura niepatologiczna w tym zakresie. którego źródłem jest jej matka. w którym przyjęła gości nieumyta. 3 . Poproszona o skojarzenia. w czasie gdy pochodzi ona od niego samego i podlega interpretacji. w psychozie Inny nie istnieje. To w odniesieniu do ich podstawowych cech konstytutywnych formułowany jest koniec analizy. rozczochrana. Kiedy seksualność Hansa ujawniła się w jego dziecięcej masturbacji. Dla formowania się struktur klinicznych krytyczne są pierwsze lata życia.

W podstawowej formule fantazmat to relacja pomiędzy podmiotem a obiektem: S ◊ a. Obsesyjny usiłuje odwrócić efekt separacji w podmiocie. która wstrząśnie inercją fantazmatu. J. ale z racji na słabość ojca. każdy nosi w sobie warunki do jego uformowania. jest marginalnie wyobrażeniowe. Razanet (1994) 24 Fink.symptom. w zakresie w jakim sygnalizuje podzielenie podmiotu. Gorog.fantazmat 23 Fantazmat podstawia się za podmiot w punkcie braku w Innym i jako odpowiedź na pragnienie Innego. aby przekreślić brak w Innym ma strukturę zmyślenia/urojenia. J. Fantazmat. co fantazmat maskował. w którym jeśli którykolwiek z pierścieni zostanie przecięty. Interwencja ojca realnego jako „agenta kastracji”. Na pierwszym etapie analizy analityk . łańcuch rozpadnie się. ale jego powtarzająca się obecność w klinice pozwala wnioskować jego logikę.. uchroniłaby Hansa przed lękiem. w której znaczący „koń” uwiązał lęk w fobii i osłabił go. a histeryczka w Innym24. U psychotyka.wiążąc to. dla której formuła fantazmatu to: a ◊ A. Zgodnie z nią. sinthome Począwszy od 1962 roku Lacan skłaniał się do rozumienia symptomu jako czystej jouissance. odsłaniając relację pomiędzy symptomem i fantazmatyczną jouissance. pozwala na wejście w analizę.próbuje uczynić z podmiotowej skargi na cierpienie symptom analityczny. Histeryczka. Podejście topologiczne . Sinthome pozwala podmiotowi żyć zapewniając unikalną formułę jouissance.węzła boromejskiego z trzema pierścieniami . Analiza ma pomóc pacjentowi przejść kolejno przez wszystkie możliwe permutacje fobicznego znaczącego. Od wprowadzenia koncepcji struktury podmiotu . Bruce (1996) 4 .J. które blokowały jego przejście ze świata wyobrażeniowego do symbolicznego i w ten sposób znaleźć rozwiązanie dla niemożliwego21 poprzez odwołanie się do jego symbolicznego równoważnika22. żeby symptom wyartykułował to. Usiłowanie podmiotu. tego. Coś z fantazmatu się powtarza w życiu podmiotu i naznacza jego los. co jednocześnie przychodzi od strony realnego. aby wypuścił on z siebie wszystkie niemożliwości. Symptom jest najbardziej intymną częścią bycia mówiącego. Dylan (1996) 23 German Arceross en collaboration avec J. które dodał. formuły. a jednocześnie ujawnia się w symbolicznym.Małego Hansa – jako nacisk realnego . który sam stanowi różnicę absolutną. która nie jest adresowana do nikogo i nie podlega interpretacji.symptom dla Lacana staje się tym. Prowadzi to. sinthome . bezpośrednio do fantazmatu. co pozostało z podmiotu w jakąś 21 Niemożliwym jest tu bycie fallusem dla matki. Sens lokalizowany jest w nim na przestrzeni wspólnej dla rejestru symbolicznego i wyobrażeniowego. Analizant ma sformułować domaganie maskowane przez fantazmat. Właściwie należałoby tu mówić o łańcuchu boromejskim. poprzez domaganie. a tym samym na określenie formuły wyjścia z niej. co oznaczało wykraczanie poza sens i poza wyobrażenie. 22 Evans. przechodzi do nieświadomości i zaczyna z całą mocą seksualności uzewnętrzniać się poprzez symptom. że wywołuje lęk i staje się powodem fobii. lokuje się jako obiekt a po podmiotowej stronie fantazmatu w relacji do braku w Innym. Nie ma bycia mówiącego bez symptomu. Klotz. który towarzyszył masturbacji. Następnie Lacan wprowadził pojęcie sinthome. świadomy fantazmat. według Freuda. jako czwarty pierścień w węźle boromejskim. obsesyjny zagarnia obiekt a dla siebie i stara się Innego zneutralizować lub unicestwić.C. maskowana przez fantazmat. którego znaczenie staje się przedmiotem pytań analizanta.P. co jest jego funkcją w kompleksie Edypa.jest mu tak obca. Kiedy podmiot zarzuca satysfakcję masturbacyjną. Mały Hans w obronie przed lękiem rozwinął fobię. Powód symptomu . czego powodem jest prawda. a pragnienie analityczne ma pomóc w tym. Fantazmat przychodzi jako odpowiedź na niemożliwość dopełnienia seksualnego.sytuując się w polu Innego i zajmując miejsce podmiotu wiedzenia .

że tak się zdarzyło. Razanet (1994) – „Conclusion de la cure. zakwestionowania. Brunner-Routledge Taylor &Francis Group. nie interesują go inne dziewczyny. Roman (1989) – „Dwa aspekty języka i dwa typy zaburzeń afatycznych” w: Jakobson.sinthome. W „Życie seksualne”. przekład własny  Jakobson Roman. Wydawnictwo KR. III Symptome. ale nie przejawiał żadnego afektu. lęki społeczne oraz to. Bruce (1996) – “Kliniczne wprowadzenie do psychoanalizy lacanowskiej. jest wyparty.„Dwie nerwice dziecięce”. J. W ten sposób podmiot zyskuje godność a istnienie neurotyka – zyskuje wymiar różnicy absolutnej. PWN. Klotz. Sigmund (1905) – „Trzy rozprawy z teorii seksualnej”. Warszawa. London. Folie Seuil.”. Warszawa. W 5 . a w to miejsce nie pojawi się nic innego. Warszawa. Bibliografia:  De Saussure. o ile utrzymuje podmiot w rzeczywistości społecznej.P.C. pracę gównianą. Przedmiotem końca analizy neurotyka jest więc identyfikacja podmiotu z sinthomem. przekład własny cytatu  Fink. Dla Lacana przykładem sinthome u psychotyka była twórczość J. W procesie analizy Neurotyk odkrywa nieświadome . J. Sigmund (1917) – „Wstęp do psychoanalizy”.formułę podmiotu .J. Sinthome ten może go przy życiu trzymać przez lata. Sigmund (1919) – „Dziecko jest bite” w „Charakter a erotyka”. czy chce zmienić pracę. ani czy chce. domagania. Opisywał zastój w życiu. Teoria i Technika”. wynalazł nowy sposób używania języka. Variete clinique de la sortie d’analyse. do czasu kiedy (w późniejszym wieku. który ma i którym jest/staje się.jest ochroną przed rozpadem. Warszawa. 2000  Freud. nie wie. czyli jego unikalna formuła cieszenia się jouissance. Wydawnictwo Andrzej Żórawski. z przyczyn zdrowotnych) jeżdżenie na rolkach jako sposób na życie się skończy. w dzieciństwie poddany radykalnemu wykluczeniu funkcji ojcowskiej. Ferdinand (1916) – „Kurs językoznawstwa ogólnego”. 2003. jeździ na rolkach. żeby wróciła. M. np. 1996  German Arceross en collaboration avec J. PWN 2002  Evans. biorąc za to odpowiedzialność. Joyce.Joyca. że dziewczyna go zostawiła. Paris (rozdz. Pacjent wyrażał zdziwienie. fantasme et structure clinique). Ale ma swój sinthome – jeżdżenie na rolkach. wykład XVII i XXIII  Freud. nie wiedział dlaczego dziewczyna odeszła. zamiast się rozpadać w wyniku samotności. przekład Łukasz Mokrosiński  Freud. KR 1999  Freud. Ilustracja kliniczna Pacjent zgłosił się po pomoc do psychoanalityka utyskując na kołatania serca i niepokój. Wydawnictwo KR. Sigmund (1909) . Gorog. Sinthome spełnia swoje funkcje. Warszawa 2006. Halle (1964) – „Podstawy języka”. 2002. Dylan (1996) – „An Introductory Dictionary of Lacanian Psychoanalysis”. bo codziennie po pracy i w każdy weekend. Wrocław 1964  Jakobson. Nie potrzebuje terapii. Sinthome neurotyka. żeby ogarnąć zalewającą go jouissance i nie rozpętać psychozy. wyd.

Paris. przekład własny cytatu  Lacan. Jacques (1966 a) – „Ecrits”. Mayenowa. Cambridge. „A la memoire d’Ernest Jones: sur sa theorie du symbolisme”. Wybór i wstęp M. Seuil. Seuil. „L’instance de la letter dans l’inconscient ou la raison depuis Freud”. 1966. Darian (1996) – „Introducing Lacan”. przekład własny cytatu  Leader. 1966. 2000 6 . Jacques (1966 b) – „Ecrits”. poszukiwaniu istoty języka. Icon Books. R. Warszawa 1989  Lacan. Paris.