Anna Wojakowska-Skiba

Symptom - sinthome

Symptom

Symptom jest czymś w ciele lub w umyśle, co zakłóca życie i przynosi zmartwienie, ale jednocześnie
zawiera cząstkę jouissance, która nie została wyparta w procesie kastracji1. Terapia analityczna odpowiada
na pytanie co robić z symptomem, kiedy nie da się nim cieszyć.

Według Freuda2 symptomy mają znaczenie, które podlega interpretacji. Istotna część treści symptomów -
kompleks Edypa - stanowi jądro nerwicy3. Powodem symptomu jest fantazmat4. Symptom, jako
uzewnętrznienie fantazmatu, ma cel seksualny.

Podejście lingwistyczne - symptom a znaczący

Lacan - początkowo zgadzając się z Freudem - podchodził do symptomu od strony lingwistycznej, w swojej
koncepcji znaczącego. Za pomocą znaczącego wyraża się znaczone, które zaginęło, ale które wyłania się
przez swoje reprezentacje wyparte do nieświadomości. Czynności pomyłkowe (zapominanie, lapsus), akt
wybrakowany, żart, czy sen – to formacje nieświadomego, którymi kierują zasady uwiązania do łańcucha
znaczących danego języka5.

Samo pojęcie znaczącego Lacan zapożyczył z koncepcji de Saussure’a6, dla którego znaczony s to pojęcie,
a znaczący S to obraz dźwiękowy, który towarzyszy jego wypowiadaniu. Według Freuda – którego granie
artykulacjami w analizie poprzedziło koncepcję de Saussure’a7 - „dziecko traktuje słowa w sposób znacznie
bardziej urzeczowiony niż człowiek dorosły, a zatem brzmienie słów jest dlań znacznie ważniejsze” 8. Dla de
Saussure’a ważna była jedność znaczonego ze znaczącym i „umowność ” związku pomiędzy nimi. Znaczące
układają się w języku w „łańcuch mówiony”, który Lacan nazwał później „łańcuchem znaczących”. Innowacją
Lacana było odwrócenie algorytmu saussuriańskiego do postaci S/s, gdzie to znaczący – czyli brzmienie –
kieruje dyskursem. Znaczący logicznie poprzedza znaczony, ten ostatni jest jedynie efektem gry
znaczących. Nawet jeśli powstają znaczone, stale podlegają one lapsusom i zsuwają się pod znaczące;
zdarzają się jedynie momenty, w których znaczący łączy się ze znaczonym i stwarza wrażenie stabilnego
znaczenia – Lacan nazwał te momenty guzami tapicerskimi9, czy też punktami zakotwiczenia (fr. Points de
capiton). Znaczące nie są produkowane przez podmiot – podmiot neurotyczny jest „kierowany” przez
znaczące. Z kolei w strukturze psychotycznej brakuje guzów tapicerskich, przez co brakuje stabilnego
znaczenia (znaczonego). Dla Lacana kreska pomiędzy znaczącym S i znaczonym s, reprezentuje „opór
przed znaczeniem”, freudowską ideę „cenzury” ze strony ego, która działa z pomocą mechanizmów metafory
i metonimii i kieruje wynurzaniem się formacji nieświadomości i pracą snu. Koncepcje metafory i metonimii
Lacan zapożyczył z teorii R. Jakobsona10.

1
Leader, Darian (1996)
2
Freud, Sigmund (1919)
3
Freud, Sigmund (1917)
4
Freud, Sigmund (1905)
5
Tłumaczenie własne materiałów ze strony http://www.lituraterre.org/Illettrisme_et_psychanalyse -Dictionnaire.htm
6
De Saussure, Ferdinand (1916)
7
Jak mówi Lacan w wywiadzie G.Lapouge’a pod tytułem „Psychoanalityk się tłumaczy”, w dodatku literackim do Le Figaro z 1
grudnia 1966 (za Liliane Fainsilber, http://pagesperso-orange.fr/liliane.fainsilber/pages/structure.htm, Septembre 2002)
8
Z Historii przypadku „Małego Hansa” zamieszczonej w Freud, Sigmund (1909)
9
Porównaj tłumaczenie Łukasza Mokrosińskiego Fink, Bruce (1996)
10
Jakobson, Roman (1989 i 1964)

1

czyli ojca. Metafora jest przez Lacana rozumiana jako zastępnia jednego znaczącego przez drugi. a starość poprzez „jesień życia”. który w psychozie nie nazywa. Ilustracja kliniczna Pacjentka psychotyczna każdorazowo po śmierci kogoś z rodziny (wujka.kiedy przewróci się jeden znaczący. przewrócą się i pozostałe. narasta w niej paraliżujący lęk. Darian (1996) 14 Lacan. Pacjentka nie potrafi przeżywać żałoby. Według Lacana13. Znaczenie jest wyobrażeniowe i jest siedzibą 11 Lacan. ale kolejne wyłaniające się z tego znaczenie. Znaczenie opiera się na metaforze ojcowskiej. Niepowstrzymany – grozi on rozpętaniem psychozy. Metafora polega na przeniesieniu pojęcia określającego zwykle pewien obiekt.jak w efekcie domina . aby jej ponure życie stało się różowe. materiał. Powierzchowne znaczenie tego snu to spełnienie życzenia. „w łańcuchu znaczących uwydatnia się sens. do którego w danym momencie jest zdolny”11. że zostanie sama. kuzynki) ma natrętne myśli o śmierci rodziców. dlatego nie ma znaczonego. w którym najpierw namalowała obraz w ciemnych barwach. nie chodzi tylko o Imię Ojca. czy wziąć naczynie za jego zawartość – „wychylić kieliszek”. nie ma sieci znaczących.Metonimia polega na zredukowaniu całości do części. stąd całe znaczenie jest falliczne 12. na inny obiekt. W schizofrenii istotna jest więź. U psychotyka Imię Ojca jest wykluczone. a przez to znaczenia fallicznego (znaczonego fallicznego). Znaczenie jest metaforyczne. a symptom jako metafora.„żagiel na horyzoncie”. do którego pasuje ono jedynie poprzez porównanie i podobieństwo. a nieświadomość ustrukturyzowana jak język14. ale też o Ojca Imienia. ale żaden z jego elementów nie zawiera się w znaczeniu. czegoś o pierwszorzędnym znaczeniu do akcesorium. zamiast „walczyć”. pacjentka myśli. ponieważ zakłada przekroczenie bariery pomiędzy znaczącym a znaczonym. Pacyfikowanie niepokoju psychotycznego oznacza zajęcie przez analityka miejsca znaczonego fallicznego. że zaraz umrą wszyscy. „w której ciało lub funkcja jest brana jako element znaczący”. a bez sieci . można przywołać młodość – mówiąc o „kwiecie wieku”. Kiedy zaczęła je odkrywać z nowym partnerem przyśniła sen. a następnie zaczęło na nim być różowo. Jacques (1966 a) 12 Evans. bardziej niż afekt trapią ją owe natrętne myśli. to pragnienie powrotu do pozamasturbacyjnej seksualności. U neurotyka znaczący falliczny tworzy sieć znaczących. w której urojenie wypełnia brak znaczonego fallicznego. Ilustracja kliniczna Pacjentka przez kilka lat nie miała innego niż masturbacja życia seksualnego. nie ma więc metafory ojcowskiej. definiuje sens istnienia. zamiast „łódka”. czegoś ważnego do nieistotnego. Każdy znaczący „rodzinny” jest tu S1. przez co określa metaforyczny charakter kompleksu Edypa. z serii łańcuchów znaczących i liter. ego jest wyobrażeniowe. zamiast napić się wódki. Znaczenie jest metonimiczne ponieważ zawsze odnosi się do innego znaczenia. Oswojenie z utratą i zdolność do przeżywania żałoby daje funkcja falliczna. które służą za ich składową materialną. Metafora ojcowska zakłada substytucję znaczącego Imię Ojca przez znaczący Pragnienie matki. np. niepokój schizofrenika dotyczy najczęściej tego. ale w strukturze psychotycznej tej funkcji nie ma. Kiedy umierają różne osoby z rodziny. Przykładowo metonimią jest wziąć część za całość . Konfrontacja z dziurą w znaczeniu powoduje narastający niepokój. Jacques (1966 b) 2 . że jest/zostanie sam na świecie. Dylan (1996) 13 Leader. cioci. z którego coś jest wykonane za cały obiekt – „skrzyżować szpady”. Jak mówi Lacan.

przedmiotem pracy analitycznej są nie tyle symptomy. które są adresowane do analityka. w brudnym. psychoza MD) czy perwersja. Dla formowania się struktur klinicznych krytyczne są pierwsze lata życia. wywołuje u Hansa narastający lęk przypisywany matce. psychoza (schizofrenia. Dylan 1996).non-sensie. ale też i do matki („załadowany wóz”. że najmniej patologiczna jest nerwica. Ale interpretacja działa tylko poprzez zogniskowanie się na wyartykułowaniu znaczących związanych z symptomem. Poproszona o skojarzenia. Struktury kliniczne różnią się . paranoja. indywidualnej historii podmiotu. Lacan interpretuje ten lęk jako lęk przed omnipotentnym pragnieniem matki. Analityk. Choć nie istnieje struktura niepatologiczna w tym zakresie. że koń wejdzie do pokoju”). którego źródłem jest jej matka. „gruby koń” to matka w ciąży). U Małego Hansa „koń” odnosi się do jego ojca („boję się. według Lacana. Dla przykładu – fobia. bo przez całe życie nie chciała być podobna do matki. Kiedy seksualność Hansa ujawniła się w jego dziecięcej masturbacji. Darian (1996) 16 Evans. najbardziej patologiczna jest psychoza. czyli część matki w ciąży).pustej mowy. „pochwyceniem” przez matkę. pochodzącą z rzeczywistości. małej siostry (jako załadowany wóz. rozczochrana. jak u freudowskiego Małego Hansa 19. jego dziecięcych przyjaciół (z którymi bawi się w konie). Dylan (1996) 17 Evans. obsesja). Pacjentka o strukturze histerycznej identyfikuje się z symptomem – w tym przypadku ze znaczącym flejtuch. Pacjentka była poruszona swoim odkryciem. odpowiada więc za pół symptomu16. zdolnym do funkcjonowania jako znaczący wobec różnych znaczonych. którą ojciec nazywał flejtuchem. w psychozie Inny nie istnieje. Symptom analityczny rozwiązuje się poprzez analizę języka. Bruce (1996) 19 Historia przypadku „Małego Hansa” zamieszczona jest w Freud. oba odnoszą się do produkowania jouissance. „Odmowa” ojca odnośnie odseparowania syna od matki. sens jest symboliczny i jest siedzibą pełnej mowy. obiekt fobiczny jest elementem wyobrażeniowym. można powiedzieć.w nerwicy jest to wyparcie. wspiera Imię Ojca. wyciągniętym ubraniu. Jouissance płynąca z masturbacji dziecięcej 15 Leader. To w odniesieniu do ich podstawowych cech konstytutywnych formułowany jest koniec analizy. przyśniła sen. Jednocześnie struktury te charakteryzuje inny mechanizm (forma) negacji . traktuje symptom jako enigmatyczną wiadomość. Interpretacje psychoanalityczne idą w poprzek znaczenia i bazują na sensie oraz jego korelacie . że postać ze snu to matka. a w perwersji jego istnienie jest wymuszane. w czasie gdy pochodzi ona od niego samego i podlega interpretacji. wpisuje znaczące w ciało (jak w histerii) lub zmienia je w uporczywe myśli czy przymusowe czynności (jak w obsesji)15. wprowadza metaforę ojcowską i pozwala na wyparcie. Struktury kliniczne Dla Lacana17. jego samego („jestem małym źrebakiem”). potem perwersja i fobia. Chociaż znaczenie i sens są sobie przeciwstawne. a w perwersji zaprzeczenie18. histeria. trójkąt przededypalny (matka – dziecko – wyobrażeniowy fallus) przekształcił się ze źródła radości w źródło lęku Hansa. w którym przyjęła gości nieumyta. Dla Lacana20. po których struktura nie ulegnie już zmianie. Nieświadomość zamienia znaczące w symptom. w psychozie wykluczenie. Sigmund (1909) 20 W Seminarium IV „Relacje z obiektem” (za Evans. co struktury kliniczne: nerwica (fobia. Na struktury kliniczne można też spojrzeć przez pryzmat trudności w rozwiązaniu kompleksu Edypa. Dylan (1996) 18 Fink. według Lacana. ale każdy symptom jest produktem unikalnej.przede wszystkim pozycją podmiotu wobec Innego: w nerwicy symboliczny Inny istnieje w sposób niemożliwy do wykorzenienia. stwierdziła. Podmiot. Ilustracja kliniczna Pacjentka która „zawsze chciała być chłopcem”. 3 .w sposób czyniący z nich zbiory rozłączne .

która nie jest adresowana do nikogo i nie podlega interpretacji. aby przekreślić brak w Innym ma strukturę zmyślenia/urojenia. świadomy fantazmat. Nie ma bycia mówiącego bez symptomu. Obsesyjny usiłuje odwrócić efekt separacji w podmiocie. że wywołuje lęk i staje się powodem fobii. Następnie Lacan wprowadził pojęcie sinthome. J. obsesyjny zagarnia obiekt a dla siebie i stara się Innego zneutralizować lub unicestwić. Klotz. które dodał. przechodzi do nieświadomości i zaczyna z całą mocą seksualności uzewnętrzniać się poprzez symptom. uchroniłaby Hansa przed lękiem. pozwala na wejście w analizę. Gorog.C. formuły. J. żeby symptom wyartykułował to. 22 Evans. Symptom jest najbardziej intymną częścią bycia mówiącego. Od wprowadzenia koncepcji struktury podmiotu .. Na pierwszym etapie analizy analityk .J. poprzez domaganie. Fantazmat.sytuując się w polu Innego i zajmując miejsce podmiotu wiedzenia . co pozostało z podmiotu w jakąś 21 Niemożliwym jest tu bycie fallusem dla matki. Sinthome pozwala podmiotowi żyć zapewniając unikalną formułę jouissance. Sens lokalizowany jest w nim na przestrzeni wspólnej dla rejestru symbolicznego i wyobrażeniowego. bezpośrednio do fantazmatu. który sam stanowi różnicę absolutną. którego znaczenie staje się przedmiotem pytań analizanta. w której znaczący „koń” uwiązał lęk w fobii i osłabił go. co jest jego funkcją w kompleksie Edypa. Właściwie należałoby tu mówić o łańcuchu boromejskim. W podstawowej formule fantazmat to relacja pomiędzy podmiotem a obiektem: S ◊ a. lokuje się jako obiekt a po podmiotowej stronie fantazmatu w relacji do braku w Innym. w zakresie w jakim sygnalizuje podzielenie podmiotu. Usiłowanie podmiotu. co jednocześnie przychodzi od strony realnego. ale jego powtarzająca się obecność w klinice pozwala wnioskować jego logikę. Podejście topologiczne . Bruce (1996) 4 . Dylan (1996) 23 German Arceross en collaboration avec J. które blokowały jego przejście ze świata wyobrażeniowego do symbolicznego i w ten sposób znaleźć rozwiązanie dla niemożliwego21 poprzez odwołanie się do jego symbolicznego równoważnika22. Prowadzi to. ale z racji na słabość ojca. co fantazmat maskował. Histeryczka. Zgodnie z nią.wiążąc to. jako czwarty pierścień w węźle boromejskim. jest marginalnie wyobrażeniowe. każdy nosi w sobie warunki do jego uformowania. Fantazmat przychodzi jako odpowiedź na niemożliwość dopełnienia seksualnego. a tym samym na określenie formuły wyjścia z niej. a pragnienie analityczne ma pomóc w tym. aby wypuścił on z siebie wszystkie niemożliwości. sinthome . która wstrząśnie inercją fantazmatu.węzła boromejskiego z trzema pierścieniami . Interwencja ojca realnego jako „agenta kastracji”. Kiedy podmiot zarzuca satysfakcję masturbacyjną. U psychotyka. Analiza ma pomóc pacjentowi przejść kolejno przez wszystkie możliwe permutacje fobicznego znaczącego. łańcuch rozpadnie się. dla której formuła fantazmatu to: a ◊ A. odsłaniając relację pomiędzy symptomem i fantazmatyczną jouissance. Analizant ma sformułować domaganie maskowane przez fantazmat. według Freuda. Mały Hans w obronie przed lękiem rozwinął fobię.fantazmat 23 Fantazmat podstawia się za podmiot w punkcie braku w Innym i jako odpowiedź na pragnienie Innego. a histeryczka w Innym24.jest mu tak obca.P. sinthome Począwszy od 1962 roku Lacan skłaniał się do rozumienia symptomu jako czystej jouissance. co oznaczało wykraczanie poza sens i poza wyobrażenie.Małego Hansa – jako nacisk realnego . w którym jeśli którykolwiek z pierścieni zostanie przecięty. Coś z fantazmatu się powtarza w życiu podmiotu i naznacza jego los. który towarzyszył masturbacji.symptom. maskowana przez fantazmat. tego. Razanet (1994) 24 Fink.próbuje uczynić z podmiotowej skargi na cierpienie symptom analityczny. a jednocześnie ujawnia się w symbolicznym. Powód symptomu . czego powodem jest prawda.symptom dla Lacana staje się tym.

nie interesują go inne dziewczyny. Wydawnictwo Andrzej Żórawski. Warszawa 2006. przekład własny cytatu  Fink. Warszawa. zamiast się rozpadać w wyniku samotności. żeby ogarnąć zalewającą go jouissance i nie rozpętać psychozy.C. Sigmund (1919) – „Dziecko jest bite” w „Charakter a erotyka”. 1996  German Arceross en collaboration avec J. Wydawnictwo KR. London.formułę podmiotu . Opisywał zastój w życiu. jeździ na rolkach. Brunner-Routledge Taylor &Francis Group. Ferdinand (1916) – „Kurs językoznawstwa ogólnego”. 2003. Wydawnictwo KR. Warszawa. biorąc za to odpowiedzialność.”. czyli jego unikalna formuła cieszenia się jouissance. Razanet (1994) – „Conclusion de la cure. W „Życie seksualne”. przekład własny  Jakobson Roman. Roman (1989) – „Dwa aspekty języka i dwa typy zaburzeń afatycznych” w: Jakobson. przekład Łukasz Mokrosiński  Freud. zakwestionowania. Dylan (1996) – „An Introductory Dictionary of Lacanian Psychoanalysis”. ale nie przejawiał żadnego afektu. W procesie analizy Neurotyk odkrywa nieświadome . czy chce zmienić pracę.„Dwie nerwice dziecięce”. jest wyparty.P. Klotz. Teoria i Technika”. PWN. Warszawa. J. wyd. J. W 5 . W ten sposób podmiot zyskuje godność a istnienie neurotyka – zyskuje wymiar różnicy absolutnej. wykład XVII i XXIII  Freud.J. nie wiedział dlaczego dziewczyna odeszła.jest ochroną przed rozpadem. Folie Seuil. Variete clinique de la sortie d’analyse. Sinthome neurotyka. Sinthome spełnia swoje funkcje. Wrocław 1964  Jakobson. Przedmiotem końca analizy neurotyka jest więc identyfikacja podmiotu z sinthomem. Dla Lacana przykładem sinthome u psychotyka była twórczość J. Sigmund (1909) . pracę gównianą. żeby wróciła. Bruce (1996) – “Kliniczne wprowadzenie do psychoanalizy lacanowskiej. bo codziennie po pracy i w każdy weekend. Nie potrzebuje terapii. Sigmund (1917) – „Wstęp do psychoanalizy”. że tak się zdarzyło. a w to miejsce nie pojawi się nic innego. Pacjent wyrażał zdziwienie. Gorog.sinthome. M. Bibliografia:  De Saussure. Ale ma swój sinthome – jeżdżenie na rolkach.Joyca. fantasme et structure clinique). lęki społeczne oraz to. do czasu kiedy (w późniejszym wieku. Paris (rozdz. PWN 2002  Evans. wynalazł nowy sposób używania języka. domagania. III Symptome. Ilustracja kliniczna Pacjent zgłosił się po pomoc do psychoanalityka utyskując na kołatania serca i niepokój. który ma i którym jest/staje się. o ile utrzymuje podmiot w rzeczywistości społecznej. z przyczyn zdrowotnych) jeżdżenie na rolkach jako sposób na życie się skończy. Sigmund (1905) – „Trzy rozprawy z teorii seksualnej”. nie wie. że dziewczyna go zostawiła. w dzieciństwie poddany radykalnemu wykluczeniu funkcji ojcowskiej. Sinthome ten może go przy życiu trzymać przez lata. Halle (1964) – „Podstawy języka”. ani czy chce. Joyce. KR 1999  Freud. 2002. 2000  Freud. np. Warszawa.

2000 6 . Warszawa 1989  Lacan. Jacques (1966 b) – „Ecrits”. Paris. 1966. poszukiwaniu istoty języka. Jacques (1966 a) – „Ecrits”. R. Wybór i wstęp M. przekład własny cytatu  Leader. 1966. Seuil. Mayenowa. Icon Books. „L’instance de la letter dans l’inconscient ou la raison depuis Freud”. Cambridge. Paris. „A la memoire d’Ernest Jones: sur sa theorie du symbolisme”. przekład własny cytatu  Lacan. Darian (1996) – „Introducing Lacan”. Seuil.