Anna Wojakowska-Skiba

Symptom - sinthome

Symptom

Symptom jest czymś w ciele lub w umyśle, co zakłóca życie i przynosi zmartwienie, ale jednocześnie
zawiera cząstkę jouissance, która nie została wyparta w procesie kastracji1. Terapia analityczna odpowiada
na pytanie co robić z symptomem, kiedy nie da się nim cieszyć.

Według Freuda2 symptomy mają znaczenie, które podlega interpretacji. Istotna część treści symptomów -
kompleks Edypa - stanowi jądro nerwicy3. Powodem symptomu jest fantazmat4. Symptom, jako
uzewnętrznienie fantazmatu, ma cel seksualny.

Podejście lingwistyczne - symptom a znaczący

Lacan - początkowo zgadzając się z Freudem - podchodził do symptomu od strony lingwistycznej, w swojej
koncepcji znaczącego. Za pomocą znaczącego wyraża się znaczone, które zaginęło, ale które wyłania się
przez swoje reprezentacje wyparte do nieświadomości. Czynności pomyłkowe (zapominanie, lapsus), akt
wybrakowany, żart, czy sen – to formacje nieświadomego, którymi kierują zasady uwiązania do łańcucha
znaczących danego języka5.

Samo pojęcie znaczącego Lacan zapożyczył z koncepcji de Saussure’a6, dla którego znaczony s to pojęcie,
a znaczący S to obraz dźwiękowy, który towarzyszy jego wypowiadaniu. Według Freuda – którego granie
artykulacjami w analizie poprzedziło koncepcję de Saussure’a7 - „dziecko traktuje słowa w sposób znacznie
bardziej urzeczowiony niż człowiek dorosły, a zatem brzmienie słów jest dlań znacznie ważniejsze” 8. Dla de
Saussure’a ważna była jedność znaczonego ze znaczącym i „umowność ” związku pomiędzy nimi. Znaczące
układają się w języku w „łańcuch mówiony”, który Lacan nazwał później „łańcuchem znaczących”. Innowacją
Lacana było odwrócenie algorytmu saussuriańskiego do postaci S/s, gdzie to znaczący – czyli brzmienie –
kieruje dyskursem. Znaczący logicznie poprzedza znaczony, ten ostatni jest jedynie efektem gry
znaczących. Nawet jeśli powstają znaczone, stale podlegają one lapsusom i zsuwają się pod znaczące;
zdarzają się jedynie momenty, w których znaczący łączy się ze znaczonym i stwarza wrażenie stabilnego
znaczenia – Lacan nazwał te momenty guzami tapicerskimi9, czy też punktami zakotwiczenia (fr. Points de
capiton). Znaczące nie są produkowane przez podmiot – podmiot neurotyczny jest „kierowany” przez
znaczące. Z kolei w strukturze psychotycznej brakuje guzów tapicerskich, przez co brakuje stabilnego
znaczenia (znaczonego). Dla Lacana kreska pomiędzy znaczącym S i znaczonym s, reprezentuje „opór
przed znaczeniem”, freudowską ideę „cenzury” ze strony ego, która działa z pomocą mechanizmów metafory
i metonimii i kieruje wynurzaniem się formacji nieświadomości i pracą snu. Koncepcje metafory i metonimii
Lacan zapożyczył z teorii R. Jakobsona10.

1
Leader, Darian (1996)
2
Freud, Sigmund (1919)
3
Freud, Sigmund (1917)
4
Freud, Sigmund (1905)
5
Tłumaczenie własne materiałów ze strony http://www.lituraterre.org/Illettrisme_et_psychanalyse -Dictionnaire.htm
6
De Saussure, Ferdinand (1916)
7
Jak mówi Lacan w wywiadzie G.Lapouge’a pod tytułem „Psychoanalityk się tłumaczy”, w dodatku literackim do Le Figaro z 1
grudnia 1966 (za Liliane Fainsilber, http://pagesperso-orange.fr/liliane.fainsilber/pages/structure.htm, Septembre 2002)
8
Z Historii przypadku „Małego Hansa” zamieszczonej w Freud, Sigmund (1909)
9
Porównaj tłumaczenie Łukasza Mokrosińskiego Fink, Bruce (1996)
10
Jakobson, Roman (1989 i 1964)

1

bardziej niż afekt trapią ją owe natrętne myśli. że zaraz umrą wszyscy. czy wziąć naczynie za jego zawartość – „wychylić kieliszek”. a nieświadomość ustrukturyzowana jak język14. Kiedy umierają różne osoby z rodziny. ponieważ zakłada przekroczenie bariery pomiędzy znaczącym a znaczonym. Przykładowo metonimią jest wziąć część za całość . z którego coś jest wykonane za cały obiekt – „skrzyżować szpady”. dlatego nie ma znaczonego. Znaczenie jest metonimiczne ponieważ zawsze odnosi się do innego znaczenia. a następnie zaczęło na nim być różowo. Metafora jest przez Lacana rozumiana jako zastępnia jednego znaczącego przez drugi. ale w strukturze psychotycznej tej funkcji nie ma. czyli ojca. Znaczenie opiera się na metaforze ojcowskiej. Konfrontacja z dziurą w znaczeniu powoduje narastający niepokój. Każdy znaczący „rodzinny” jest tu S1. cioci. zamiast „walczyć”.jak w efekcie domina . ego jest wyobrażeniowe. przez co określa metaforyczny charakter kompleksu Edypa. Według Lacana13. Pacjentka nie potrafi przeżywać żałoby. Jacques (1966 a) 12 Evans. W schizofrenii istotna jest więź. Znaczenie jest metaforyczne. U neurotyka znaczący falliczny tworzy sieć znaczących. Ilustracja kliniczna Pacjentka przez kilka lat nie miała innego niż masturbacja życia seksualnego. w której urojenie wypełnia brak znaczonego fallicznego. Znaczenie jest wyobrażeniowe i jest siedzibą 11 Lacan. narasta w niej paraliżujący lęk. Metafora ojcowska zakłada substytucję znaczącego Imię Ojca przez znaczący Pragnienie matki. a starość poprzez „jesień życia”. a przez to znaczenia fallicznego (znaczonego fallicznego). nie ma sieci znaczących. ale żaden z jego elementów nie zawiera się w znaczeniu. że zostanie sama. zamiast napić się wódki. Pacyfikowanie niepokoju psychotycznego oznacza zajęcie przez analityka miejsca znaczonego fallicznego. nie ma więc metafory ojcowskiej. które służą za ich składową materialną. w którym najpierw namalowała obraz w ciemnych barwach.kiedy przewróci się jeden znaczący. a bez sieci . Powierzchowne znaczenie tego snu to spełnienie życzenia. to pragnienie powrotu do pozamasturbacyjnej seksualności. nie chodzi tylko o Imię Ojca. aby jej ponure życie stało się różowe.„żagiel na horyzoncie”. U psychotyka Imię Ojca jest wykluczone. że jest/zostanie sam na świecie. a symptom jako metafora. pacjentka myśli.Metonimia polega na zredukowaniu całości do części. definiuje sens istnienia. który w psychozie nie nazywa. ale też o Ojca Imienia. stąd całe znaczenie jest falliczne 12. można przywołać młodość – mówiąc o „kwiecie wieku”. Darian (1996) 14 Lacan. czegoś o pierwszorzędnym znaczeniu do akcesorium. Jak mówi Lacan. kuzynki) ma natrętne myśli o śmierci rodziców. Niepowstrzymany – grozi on rozpętaniem psychozy. Dylan (1996) 13 Leader. Kiedy zaczęła je odkrywać z nowym partnerem przyśniła sen. „w której ciało lub funkcja jest brana jako element znaczący”. na inny obiekt. Ilustracja kliniczna Pacjentka psychotyczna każdorazowo po śmierci kogoś z rodziny (wujka. do którego pasuje ono jedynie poprzez porównanie i podobieństwo. Metafora polega na przeniesieniu pojęcia określającego zwykle pewien obiekt. „w łańcuchu znaczących uwydatnia się sens. czegoś ważnego do nieistotnego. Oswojenie z utratą i zdolność do przeżywania żałoby daje funkcja falliczna. ale kolejne wyłaniające się z tego znaczenie. niepokój schizofrenika dotyczy najczęściej tego. np. przewrócą się i pozostałe. do którego w danym momencie jest zdolny”11. zamiast „łódka”. z serii łańcuchów znaczących i liter. Jacques (1966 b) 2 . materiał.

w psychozie wykluczenie. obsesja). wyciągniętym ubraniu. Analityk. Jouissance płynąca z masturbacji dziecięcej 15 Leader. czyli część matki w ciąży). Dla Lacana20. Struktury kliniczne Dla Lacana17. ale każdy symptom jest produktem unikalnej. małej siostry (jako załadowany wóz. To w odniesieniu do ich podstawowych cech konstytutywnych formułowany jest koniec analizy. w psychozie Inny nie istnieje. którego źródłem jest jej matka. indywidualnej historii podmiotu. w którym przyjęła gości nieumyta. oba odnoszą się do produkowania jouissance. po których struktura nie ulegnie już zmianie. Podmiot. Struktury kliniczne różnią się .non-sensie. Symptom analityczny rozwiązuje się poprzez analizę języka. Lacan interpretuje ten lęk jako lęk przed omnipotentnym pragnieniem matki. bo przez całe życie nie chciała być podobna do matki. Ilustracja kliniczna Pacjentka która „zawsze chciała być chłopcem”.w sposób czyniący z nich zbiory rozłączne . według Lacana. według Lacana. potem perwersja i fobia. Pacjentka o strukturze histerycznej identyfikuje się z symptomem – w tym przypadku ze znaczącym flejtuch. Choć nie istnieje struktura niepatologiczna w tym zakresie. Darian (1996) 16 Evans. Ale interpretacja działa tylko poprzez zogniskowanie się na wyartykułowaniu znaczących związanych z symptomem. histeria. odpowiada więc za pół symptomu16. wywołuje u Hansa narastający lęk przypisywany matce. a w perwersji zaprzeczenie18. którą ojciec nazywał flejtuchem. pochodzącą z rzeczywistości. Sigmund (1909) 20 W Seminarium IV „Relacje z obiektem” (za Evans. że postać ze snu to matka. Chociaż znaczenie i sens są sobie przeciwstawne. Kiedy seksualność Hansa ujawniła się w jego dziecięcej masturbacji. Bruce (1996) 19 Historia przypadku „Małego Hansa” zamieszczona jest w Freud. wspiera Imię Ojca. w brudnym. Dylan 1996). „pochwyceniem” przez matkę. rozczochrana. a w perwersji jego istnienie jest wymuszane. najbardziej patologiczna jest psychoza. psychoza MD) czy perwersja. trójkąt przededypalny (matka – dziecko – wyobrażeniowy fallus) przekształcił się ze źródła radości w źródło lęku Hansa. Dla przykładu – fobia. które są adresowane do analityka.przede wszystkim pozycją podmiotu wobec Innego: w nerwicy symboliczny Inny istnieje w sposób niemożliwy do wykorzenienia. że koń wejdzie do pokoju”).w nerwicy jest to wyparcie. zdolnym do funkcjonowania jako znaczący wobec różnych znaczonych. Dylan (1996) 17 Evans. Poproszona o skojarzenia. w czasie gdy pochodzi ona od niego samego i podlega interpretacji. można powiedzieć.pustej mowy. wpisuje znaczące w ciało (jak w histerii) lub zmienia je w uporczywe myśli czy przymusowe czynności (jak w obsesji)15. ale też i do matki („załadowany wóz”. psychoza (schizofrenia. „gruby koń” to matka w ciąży). Nieświadomość zamienia znaczące w symptom. obiekt fobiczny jest elementem wyobrażeniowym. jego samego („jestem małym źrebakiem”). przyśniła sen. U Małego Hansa „koń” odnosi się do jego ojca („boję się. stwierdziła. jego dziecięcych przyjaciół (z którymi bawi się w konie). Interpretacje psychoanalityczne idą w poprzek znaczenia i bazują na sensie oraz jego korelacie . Dla formowania się struktur klinicznych krytyczne są pierwsze lata życia. przedmiotem pracy analitycznej są nie tyle symptomy. sens jest symboliczny i jest siedzibą pełnej mowy. traktuje symptom jako enigmatyczną wiadomość. paranoja. Dylan (1996) 18 Fink. Pacjentka była poruszona swoim odkryciem. 3 . wprowadza metaforę ojcowską i pozwala na wyparcie. jak u freudowskiego Małego Hansa 19. co struktury kliniczne: nerwica (fobia. Na struktury kliniczne można też spojrzeć przez pryzmat trudności w rozwiązaniu kompleksu Edypa. „Odmowa” ojca odnośnie odseparowania syna od matki. że najmniej patologiczna jest nerwica. Jednocześnie struktury te charakteryzuje inny mechanizm (forma) negacji .

sinthome Począwszy od 1962 roku Lacan skłaniał się do rozumienia symptomu jako czystej jouissance. tego. pozwala na wejście w analizę. jako czwarty pierścień w węźle boromejskim. w zakresie w jakim sygnalizuje podzielenie podmiotu. ale z racji na słabość ojca. żeby symptom wyartykułował to. świadomy fantazmat. w którym jeśli którykolwiek z pierścieni zostanie przecięty.C. Bruce (1996) 4 . Sens lokalizowany jest w nim na przestrzeni wspólnej dla rejestru symbolicznego i wyobrażeniowego. co oznaczało wykraczanie poza sens i poza wyobrażenie.jest mu tak obca. a tym samym na określenie formuły wyjścia z niej.. ale jego powtarzająca się obecność w klinice pozwala wnioskować jego logikę.węzła boromejskiego z trzema pierścieniami . Klotz. aby wypuścił on z siebie wszystkie niemożliwości. według Freuda. poprzez domaganie.P. Powód symptomu . które dodał.symptom.J. Usiłowanie podmiotu.Małego Hansa – jako nacisk realnego . J.symptom dla Lacana staje się tym. Razanet (1994) 24 Fink. U psychotyka. a pragnienie analityczne ma pomóc w tym. który towarzyszył masturbacji. Nie ma bycia mówiącego bez symptomu. łańcuch rozpadnie się. że wywołuje lęk i staje się powodem fobii. Obsesyjny usiłuje odwrócić efekt separacji w podmiocie. co fantazmat maskował. Dylan (1996) 23 German Arceross en collaboration avec J. lokuje się jako obiekt a po podmiotowej stronie fantazmatu w relacji do braku w Innym. co pozostało z podmiotu w jakąś 21 Niemożliwym jest tu bycie fallusem dla matki. Gorog. która nie jest adresowana do nikogo i nie podlega interpretacji. Następnie Lacan wprowadził pojęcie sinthome. Fantazmat. obsesyjny zagarnia obiekt a dla siebie i stara się Innego zneutralizować lub unicestwić. formuły. W podstawowej formule fantazmat to relacja pomiędzy podmiotem a obiektem: S ◊ a. sinthome . Coś z fantazmatu się powtarza w życiu podmiotu i naznacza jego los. przechodzi do nieświadomości i zaczyna z całą mocą seksualności uzewnętrzniać się poprzez symptom.fantazmat 23 Fantazmat podstawia się za podmiot w punkcie braku w Innym i jako odpowiedź na pragnienie Innego.sytuując się w polu Innego i zajmując miejsce podmiotu wiedzenia . Prowadzi to. Sinthome pozwala podmiotowi żyć zapewniając unikalną formułę jouissance. Histeryczka. Analizant ma sformułować domaganie maskowane przez fantazmat. Mały Hans w obronie przed lękiem rozwinął fobię. Podejście topologiczne . odsłaniając relację pomiędzy symptomem i fantazmatyczną jouissance. Interwencja ojca realnego jako „agenta kastracji”. Na pierwszym etapie analizy analityk . bezpośrednio do fantazmatu. Analiza ma pomóc pacjentowi przejść kolejno przez wszystkie możliwe permutacje fobicznego znaczącego. w której znaczący „koń” uwiązał lęk w fobii i osłabił go. a histeryczka w Innym24. jest marginalnie wyobrażeniowe. który sam stanowi różnicę absolutną. Od wprowadzenia koncepcji struktury podmiotu . które blokowały jego przejście ze świata wyobrażeniowego do symbolicznego i w ten sposób znaleźć rozwiązanie dla niemożliwego21 poprzez odwołanie się do jego symbolicznego równoważnika22. Zgodnie z nią. dla której formuła fantazmatu to: a ◊ A. Symptom jest najbardziej intymną częścią bycia mówiącego. którego znaczenie staje się przedmiotem pytań analizanta. Fantazmat przychodzi jako odpowiedź na niemożliwość dopełnienia seksualnego.próbuje uczynić z podmiotowej skargi na cierpienie symptom analityczny. Właściwie należałoby tu mówić o łańcuchu boromejskim.wiążąc to. co jest jego funkcją w kompleksie Edypa. maskowana przez fantazmat. co jednocześnie przychodzi od strony realnego. J. a jednocześnie ujawnia się w symbolicznym. każdy nosi w sobie warunki do jego uformowania. czego powodem jest prawda. Kiedy podmiot zarzuca satysfakcję masturbacyjną. która wstrząśnie inercją fantazmatu. aby przekreślić brak w Innym ma strukturę zmyślenia/urojenia. uchroniłaby Hansa przed lękiem. 22 Evans.

Teoria i Technika”. Sigmund (1917) – „Wstęp do psychoanalizy”.C. przekład Łukasz Mokrosiński  Freud. Bruce (1996) – “Kliniczne wprowadzenie do psychoanalizy lacanowskiej. Warszawa. o ile utrzymuje podmiot w rzeczywistości społecznej.P. jest wyparty.formułę podmiotu . KR 1999  Freud. Nie potrzebuje terapii. nie wiedział dlaczego dziewczyna odeszła. wyd. Pacjent wyrażał zdziwienie. Sinthome spełnia swoje funkcje. nie interesują go inne dziewczyny. Ilustracja kliniczna Pacjent zgłosił się po pomoc do psychoanalityka utyskując na kołatania serca i niepokój. że dziewczyna go zostawiła. który ma i którym jest/staje się. przekład własny cytatu  Fink. Paris (rozdz. biorąc za to odpowiedzialność. Sigmund (1909) . Warszawa 2006. Bibliografia:  De Saussure. żeby wróciła. Wydawnictwo KR.Joyca.”. ale nie przejawiał żadnego afektu. London. Sinthome ten może go przy życiu trzymać przez lata. Sinthome neurotyka. w dzieciństwie poddany radykalnemu wykluczeniu funkcji ojcowskiej. W 5 . zakwestionowania.jest ochroną przed rozpadem. Warszawa. Dla Lacana przykładem sinthome u psychotyka była twórczość J. domagania. PWN. jeździ na rolkach. Sigmund (1905) – „Trzy rozprawy z teorii seksualnej”. Joyce. W ten sposób podmiot zyskuje godność a istnienie neurotyka – zyskuje wymiar różnicy absolutnej. Brunner-Routledge Taylor &Francis Group. 1996  German Arceross en collaboration avec J. Dylan (1996) – „An Introductory Dictionary of Lacanian Psychoanalysis”. do czasu kiedy (w późniejszym wieku. z przyczyn zdrowotnych) jeżdżenie na rolkach jako sposób na życie się skończy. Ale ma swój sinthome – jeżdżenie na rolkach. pracę gównianą. bo codziennie po pracy i w każdy weekend. czyli jego unikalna formuła cieszenia się jouissance.„Dwie nerwice dziecięce”. ani czy chce. Wrocław 1964  Jakobson. J. Folie Seuil. Variete clinique de la sortie d’analyse. przekład własny  Jakobson Roman. żeby ogarnąć zalewającą go jouissance i nie rozpętać psychozy. III Symptome. Razanet (1994) – „Conclusion de la cure. Halle (1964) – „Podstawy języka”. Warszawa. W „Życie seksualne”. Ferdinand (1916) – „Kurs językoznawstwa ogólnego”. J. wynalazł nowy sposób używania języka. zamiast się rozpadać w wyniku samotności. Przedmiotem końca analizy neurotyka jest więc identyfikacja podmiotu z sinthomem. Gorog. Warszawa. Roman (1989) – „Dwa aspekty języka i dwa typy zaburzeń afatycznych” w: Jakobson. 2003. nie wie. Opisywał zastój w życiu. Wydawnictwo KR. np. lęki społeczne oraz to.sinthome. PWN 2002  Evans. Wydawnictwo Andrzej Żórawski. M. czy chce zmienić pracę. wykład XVII i XXIII  Freud. W procesie analizy Neurotyk odkrywa nieświadome . 2000  Freud.J. że tak się zdarzyło. fantasme et structure clinique). Klotz. Sigmund (1919) – „Dziecko jest bite” w „Charakter a erotyka”. a w to miejsce nie pojawi się nic innego. 2002.

„L’instance de la letter dans l’inconscient ou la raison depuis Freud”. 1966. przekład własny cytatu  Leader. poszukiwaniu istoty języka. Darian (1996) – „Introducing Lacan”. Paris. Cambridge. „A la memoire d’Ernest Jones: sur sa theorie du symbolisme”. Warszawa 1989  Lacan. 2000 6 . Icon Books. 1966. Seuil. przekład własny cytatu  Lacan. Seuil. Paris. Jacques (1966 b) – „Ecrits”. Mayenowa. Jacques (1966 a) – „Ecrits”. Wybór i wstęp M. R.