You have downloaded a document from

The Central and Eastern European Online Library

The joined archive of hundreds of Central-, East- and South-East-European publishers,
research institutes, and various content providers

Source: Teksty Drugie

Second Texts

Location: Poland
Author(s): Justyna Tabaszewska
Title: Trauma jako estetyczne, afektywne doświadczenie. Próba analizy "empatycznej wizji"
Trauma as an Aesthetic Affective Experience: An Analysis of ‘Emphatic Vision’
Issue: 4/2010
Citation Justyna Tabaszewska. "Trauma jako estetyczne, afektywne doświadczenie. Próba analizy
style: "empatycznej wizji"". Teksty Drugie 4:221-234.

https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=21815

jest to próba spro- stania postulatowi stworzenia teorii opartej na praktyce2. The Point of Theory. Mimo pozornej oczywistości problematyki. New York 1994. teorii. pamięci i emocji oraz próba zapoczątkowania nowego dyskursu. lecz która powstaje w wyniku interakcji z konkretnymi dziełami sztuki i jest stale przez nie warunkowana. CEEOL copyright 2017 . w którym te obciążone już konkretnymi konotacjami pojęcia będą funkcjonowały w odmienny i – zdaniem Bennett – o wiele bardziej przysta- jący do współczesnej praktyki artystycznej sposób. ed. ale w sporym stopniu autono- micznych poziomach. Trauma and Contemporary Art 1 jest. Boer. tekst Bennett można rozważać na trzech. Próba analizy „empatycznej wizji” Książka o sztuce. jak sama autorka deklaruje. 221 Continuum.CEEOL copyright 2017 Komentarze Tabaszewska Trauma jako estetyczne. Stanford University Press. powiązanych ze sobą. która nie jest z góry dana. dokonywanej z dość specyficznej perspektywy kuratora sztuki. uporządkowanych według kryterium poruszanego w nich problemu (co zresztą oddaje układ formalny tekstu i podział na rozdziały). by M.E. Trauma and Contemporary Art. poświęcona przede wszystkim analizie współczesnej sztuki wizualnej. Wreszcie. 2 Por. Affect. California 2005. Bal i I. Practices of Cultural Analysis. którą sugeruje już tytuł. Praca ta jest bowiem zapisem interpretacji konkretnych projektów artystycznych. 1 J. Affect. afektywne doświadczenie Justyna TABASZEWSKA Trauma jako estetyczne. Stanford. książka o traumie? Książka Jill Bennett Empathic Vision. Jest to jednak także wnikliwe studium (wychodzące daleko poza ramy sztuki wizualnej) dotyczące problematyki traumy. afektywne doświadczenie. Bennett Empathic Vision.

Wstępne uwagi o traumie. czym – w wypadku książki Bennett – jest postulat teorii jako praktykowania. ale pozwalają także na przedefiniowanie dyskursu związanego z trau- mą na gruncie szeroko pojętej humanistyki. pozwalającej na adekwatne opisanie nowego. którego problematyka jest podporządkowana chęci rekonstrukcji pojęcia traumy i wypracowania teorii. jak pamięć czy afekt. a co za tym idzie zmian w rozumieniu takich pojęć. które organizuje przestrzeń rozważań Bennett. Dopiero po omówieniu tego zagadnienia można będzie po- starać się zdefiniować. gdy można ją czytać wyłącznie jako studium przypadku. Autorka Empathic Vision proponuje nam radykalną zmianę myślenia o tej ka- tegorii w sztuce. a nie tyl- ko sztuki wizualnej. jak i z utożsamianiem sztuki posługującej się kategorią traumy ze sztuką „o” traumie. Oczywiście.CEEOL copyright 2017 Komentarze Te trzy wymienione poziomy stale przeplatają się ze sobą. Z tego też powodu w dalszej części tego tekstu postaram się zrekonstruować zaledwie kilka porusza- nych przez badaczkę problemów. w tym i literaturoznawstwa. W tym ujęciu sztuka współczesna nie opowiada o traumie. nie sposób nie zauważyć. Próby wyzwolenia z dominacji autentyczności Pojęciem. Z tego też powodu głównym punktem mojego zainteresowania będzie właśnie drugi poziom tekstu Bennett. Chociaż praca Bennett nie jest – i nie ma być – całościowym studium opracowującym wyżej wzmiankowaną problematykę. w którym wszystkie wymienione poziomy będą się ze sobą przeplatały i wzajemnie się warunkowały. lecz posługuje się CEEOL copyright 2017 . jest bez wątpienia „trau- ma”. nawet wtedy. stanowiąc wszak zawsze część określonego rozdziału. a konkretne interpretacje będą przywoływanie tyl- ko jako sposób unaocznienia określonej tezy i zarazem próba jej uzasadnienia. opartego na empatii sposobu tworzenia i doświadczania sztuki. które jednak – moim zdaniem – pozwalają na wskazanie najbardziej oryginalnych i najważniejszych z punktu widzenia współ- czesnego dyskursu humanistycznego postulatów Bennett. pozwalająca na drobiazgową analizę konkretnego projektu. można wyróżnić kilka najważniejszych dla jej teorii problemów i tez. a więc sztuką mniej lub bardziej narracyj- 222 ną. próba realizacji tak zaprojektowanego dzieła. iż proponowane przez autorkę rozwiązania nie tylko są nowatorskie. Taka postawa wydaje się umożliwiać wyciągnięcie z książki Emphatic Vision wnios- ków nieco bardziej ogólnej natury. jest celem nie- zwykle ambitnym i nie zawsze się udaje. należy odejść zarówno od pojmowania traumy jako czegoś. Mimo że poruszana przez Jill Bennett problematyka jest niezwykle różnorod- na. co „przy- należy” do danej osoby czy grupy. pozwalając zarazem na odczytanie ich jak względnie niezależnych. dotyczących nowego sposobu funkcjonowania traumy na gruncie kultury. choć oczywiście w nie- których rozdziałach dostrzegalna jest dominacja pierwszej strategii. Owa analiza. których prześledzenie pozwala na wskazanie kluczowych twierdzeń. nie funkcjonuje jednak ni- gdy w zupełnym oderwaniu.

to być może cały problem. jak chociażby dość intuicyjny podział na traumę indywidualną i zbiorową. Dzieje się tak dlatego. W takim zaś wypadku jej oddziaływanie. Tylko poprzez zastosowanie odpowiednich środ- ków artystycznego wyrazu można „utrwalić” w dziele sztuki bezpośredniość od- działywania traumy. była prawda. może być jedynym sposobem mówienia o niej w sztuce. jakie na gruncie sztuki rodziło wyniesione z dyskursu etycznego i politycznego mówienie oraz myślenie o auten- tyczności traumy. tym zda- wała się cenniejsza. Niezwykle istotnym punktem odnie- sienia dla tez badaczki są tu spostrzeżenia Hala Fostera. Głównym punktem krytyki Bennett jest jednak nieco innym problem. W takim kontekście tylko osoba lub osoby. której powinni być wierni artyści poruszający problem traumy. próba odebrania ofiarom ich doświadczenia. Hogarth Press and The Institute of Psycho-Analysis. Im bliżej rzeczywistości pozostawano. MIT Press. Takie projektowanie traumy musi. trauma opiera się na swoistej oscylacji między doświadczeniem a bra- 3 S. był wyimaginowany. 223 Cambridge. Powyższe rozumienie traumy sprzyjało także próbom jej analizy i schematy- zacji. który w swej książce The Return of the Real4 dostrzega i analizuje opozycyjny charakter traumy. jest przez artystę projektowane. Tym samym naczelną wartością. kto jej nie doświadczył. Przywoływane przez Bennett podziały. zdaniem Bennett. 4 H. uwzględniać dynamikę szoku psychicznego. Ujęcie w narracyjne ramy sprawia. które doświadczyły traumy były upoważnione do wypowiadania się o niej. London 1958. Jeśli bowiem o traumie opowiada ktoś. są – zdaniem autorki – całkowicie nieprzy- datne jako kategorie analizy współczesnej sztuki.CEEOL copyright 2017 Tabaszewska Trauma jako estetyczne. Każdy z powyższych postulatów jest związany z krytyką konkretnych sposobów rozumie- nia i interpretowania traumy. 12. Próba odcięcia się od myślenia o traumie jako o własności danej jednostki czy grupy osób jest związana z licznymi problemami. jaki trauma wywołuje. że wyrażona i opisana przez do- świadczający ją podmiot trauma przestaje być traumą3. CEEOL copyright 2017 . Foster The Return of Real. im bardziej praca była autentyczna. afektywne doświadczenie wizualnym językiem dla wyrażania traumy i doświadczeń konfliktu oraz straty. The Avant Garde at the End of the Century. warto więc poświęcić im nieco uwagi. Repeating and Working-through (1914). jaki artysta starał się poruszyć. bezpo- średnio związany z pojęciem autentyczności. negatyw- nie oceniane w porządku moralnym i politycznym. Mass. doświadczenie niewyrażo- ne przez ofiary nie mogło zostać wyrażone przez nikogo innego. Próby artystycz- nej wypowiedzi oscylujące wokół tematu „cudzej” traumy były traktowane jako jej zawłaszczenie. Zdaniem Fostera. zaciemniają bowiem właściwy sens obecnego używania kategorii traumy przez artystów. Freud Remembering. zmieniając się jedynie w relację o trudnej przeszłości. że siła jej oddziaływania nieuchronnie maleje. vol. a także – jako dzia- łanie podważające autentyczność danego wydarzenia czy przeżycia. „Zawłaszczanie” traumy. choć ma być od- działywaniem realnym. w: The Standard Edition of the Complete Works of Sigmund Freud. 1996.

Metafora dotknięcia. co stale oddziałuje na życie podmiotu. jeśli – jak twierdzi Bennett – sztuka nie ma być sztuką „o” traumie ani też zada- niem sztuki nie jest objawianie traumy. zwłaszcza zaś projekt To Kill an Impulse. Choć dopiero analizowane przez autorkę Empathic Vision poszczególne dzieła artystyczne. Ar- tystka. do której jeszcze wrócę. spróbować odpowiedzieć na pytanie. Bez wątpienia najważniejszym postulatem. że zadaniem sztuki poruszającej problem traumy albo posługującej się tą kategorią jako środkiem wyrazu jest nie objawianie czegoś. Rezygnacja z postulatu „przekazywania” jest zdaniem Bennett uzasadniana samym charakterem traumy. co można zakomunikować. Jednym z kluczowych problemów. a czymś.CEEOL copyright 2017 Komentarze kiem traumy. że choć żyjemy w kulturze traumy. Przeniesienie zagadnienia funkcjonowania traumy w sztuce na grunt estetyki i – przynajmniej częściowe – oddzielenie go od społecznego i politycznego dyskursu może pozwo- lić na wypracowanie nowych metod badania funkcjonowania traumy w kulturze. Z tego też powodu to właśnie sztuki wizualne mogą w najwięk- szym stopniu odpowiedzieć na wyzwanie. dotykające w jakiś sposób tema- tu traumy i umieszczone w siatce pojęciowej uwzględniającej także takie pojęcia. Ową oscylację najlepiej oddaje ukute przez Fostera zdanie „pure affect. jest ludzka pamięć. no affect”. co oznacza. Stworzone przez Salcedo fotografie ukazują. jakie zna- CEEOL copyright 2017 . bardziej skutecz- nym sposobem jej oswajania jest sztuka. robi to za pośrednic- twem obrazów ciała. mogą dać pełną odpowiedź na to pytanie. wywarcie na niego określone- go działania. między czymś. w bardzo szkicowy sposób. opartej na traumie estetyki i zarazem skonstruowanie odpowiadającego jej modelu relacji między twórcą. warto już teraz. nie zaś dyskurs polityczny. Oscylacja między szo- kiem a brakiem doświadczenia ostatecznie podważa możliwość „opowiedzenia” o traumie. W takim jednak wypadku trzeba. nie są to jednak obrazy prezentujące cierpiące ciało w mo- 224 mencie traumy albo szoku. jak ważne dla części artystów jest zaangażowanie ciała jako odbiorcy doznań. co nie jest w ogóle pamiętane. obok oddzielenia dyskursu trau- my od politycznego dyskursu o traumie. jest jednak w stanie – posługując się estetyką traumy – osiąg- nąć efekt. Dobrym przykładem takiego angażowania cielesności w dys- kurs traumy są prace Doris Salcedo. jakim jest stworzenie nowej. jak oddziaływać. To też sprawia. a już szczególnie oddać do- świadczenia traumy. która nie jest czymś. przedstawiając swoje odczytanie problemu traumy. ale swoiste dotknięcie odbiorcy. jakie poja- wiają się. jakie stawia sztuce posługującej się traumą Bennett. jest rezygnacja z prób narracyjnego wy- rażenia traumy. że choć sztuka nigdy nie może dać wyrazu ludzkiej pamięci i nigdy nie jest w stanie „przekazać” tego. Takie rozumienie traumy ma ogromne konsekwencje. podkreśla cielesny cha- rakter traumy i wskazuje. który żadnymi innymi środkami wyrazu nie mógłby zostać osiągnięty. nakreślić zadania. gdy w taki sposób określamy zadanie sztuki. jak afekt i empatia. dziełem a odbiorcą. między możliwością jej wypowiedzenia w jakikolwiek sposób a cał- kowitym zamilknięciem. Ben- nett uznaje. w jaki sposób trauma ma w sztuce funkcjonować. choćby wstępnie. co doświadczone. Ma ona raczej charakter „transaktywny”.

że oznacza przeżywa- ną teraźniejszość. By zrozumieć. Dobrym przykładem takiej taktyki jest pierwsza z odnotowanych przez autor- kę strategii. odwołanie do kilku analizo- wanych przez nią instalacji. zmieniając najbardziej podstawowe cechy świata zewnętrznego. O ile jednak w pierw- szych częściach książki szczególnie istotną egzemplifikacją tego problemu było funkcjonowanie ludzkiej pamięci. choćby szkicowe. którzy bezpo- średnio stali się ofiarą jakiś dramatycznych wydarzeń. Bennett analizuje projekty. Analizie zostaje poddane takie doświadczenie przestrzeni. o tyle tutaj autor- kę frapuje nieco inny sposób ujęcia tego problemu. W tym wypadku chciałabym wspomnieć aż o trzech projektach. Jej wpływ jest tak duży. CEEOL copyright 2017 . Doświadczenie traumy jako doświadczenie społeczne. w której o danym dziele będzie można powiedzieć: „Ono jest o traumie wywołanej tym i tym”. osoby. Uwięzienie w traumie i próby jej przezwyciężenia Jak już wcześniej wspomniałam. lecz całą społeczność. W istocie jest mu poświęcony osobny rozdział książki. jakie są odbywane poza czasem. projekty. a fragmentaryczne ukazanie doznań związanych z traumą wywołuje u odbiorcy większy efekt. s. które odbywa się z wyłączeniem czasu. Bennett postuluje odcięcie rozważań na te- mat traumy od dyskursu politycznego i etycznego. Pierwszym z nich jest instalacja Willi Doherty’ego The Only Good One is Dead One z 1993 225 5 J. albo też jak zmienia się struk- turyzacja całej sytuacji. która stoi obok opłakującego. wykluczając go z percepcji podmiotu. w jaki sposób tak zarysowany problem kształtuje myślenie autorki o kategorii traumy. Dotyka ona niezwykle istotnego dla tworzonej przez Bennett teorii problemu relacji między doświadczeniem traumy i czasem. w której trauma wymyka się z granic tego. iż trauma jest doświadczeniem o charakterze społecznym – dotyka nie tylko tych. Nie oznacza to jednak – na co wskazywał już przytoczony wcześniej przykład – że badaczka zaprzecza społecz- nemu wymiarowi traumy. co wewnętrzne. afektywne doświadczenie czenia są wpisane w określone zajmowane przez ciała pozycje. Bennett Empathic Vision. 69. gdy spoglądamy na nią z przestrzeni pomiędzy dwoma wcześniej wzmiankowanymi osobami5. Przywoływane przez Bennett instalacje podejmują zatem zadanie stworzenia mapy tych dróg. ucieczki od sytuacji. potrzebne jest. w których umieszczenie traumy w przestrzeni społecznej nie jest jednoznaczne z ewokowaniem dyskursu politycznego. wskazując zarazem. na przykład ciało osoby w żałobie. Zmiana punktów widzenia pozwala na wywołanie pełniejszego efektu. i za- czyna rzutować na świat zewnętrzny. Bez wątpienia jest to w sporej mierze efekt uciecz- ki od narracyjności. które unikają jednoznacznych rozwiązań i nie pozwalają na wpisanie w jakikolwiek dyskurs etycz- ny z tym problemem związany. niemniej sposób potraktowania tego problemu daleki jest od typowych.CEEOL copyright 2017 Tabaszewska Trauma jako estetyczne. a zwłaszcza pamięci traumy. Metafora przestrzeni pozbawionej czasu jest środkiem pozwalającym na zary- sowanie sytuacji.

nielinearny i w sporym stopniu niepoddający się logicznemu po- rządkowaniu tekst. choć nie jest równoznaczne z nieodwracalną stagnacją. co stały postój pierwszego. lecz dlatego. Odpowiada ona na naturalną potrze- 226 bę odtwarzania i dokumentowania. Warto zauważyć. Autor stara się w niej zrekonstruować ostatnie chwile ofiar zabójstw sprzed kilkunastu lat za pomocą śledzenia i dokumentowania śladów. iż przyczyną takiego stanu nie jest wydarzenie. informujący. w jakim znajduje się mówiąca jednostka. nie tylko – choć w sporej części i dlatego – że jej los budzi współ- czucie.CEEOL copyright 2017 Komentarze roku. co się wydarzyło). Owo zamknięcie w teraz. nie dotyczyło ono nikogo z rodziny czy przyjaciół mówiącej osoby. jakie obecnie może znaleźć. co dynamiczne. które bezpośrednio dotknęło podmiot. a także opatrywania odpowiednimi komenta- CEEOL copyright 2017 . Zresztą ów afekt jest czymś w omawianej instalacji najważniej- szym. Owe miejsca są wy- rwane teraźniejszości i przywrócone przeszłości. bowiem dłuższa obserwacja poruszającego się pojazdu objawia. niemożliwość zdystansowania się. Mimo to poprzednia ofiara wydaje się bliska. to on nie pozwala jednostce uwolnić się z ciągłego rozważania sytuacji za- grożenia. co przynależy w jakiś sposób do przeszłości. że istnieje ktoś. Ruch drugiego samochodu. by w ten sposób utrwalić pamięć o prawie już zapomnianych osobach. Obrazom towarzyszy odtwarzany tekst. W pierwszym przypadku rejestrowany jest obraz nieruchomo stojącego sa- mochodu. iż jeździ on ciągle tą samą trasą. Powodowane traumatycznymi wydarze- niami poczucie zagrożenia. w drugim zaś jadącego. że nie pozwala na wyjście z przygniatającego „teraz”. z nieopuszczającego jej odczucia. Aktualnie istniejące miejsca stają się zatem czymś. co statyczne. a tym. co mogło stać się losem każdego. na – wciąż krzywdzącym innych – agresorze. w gruncie rzeczy równie niewiele wnosi w przyszłość. że to. w którym daje on wyraz swoim emocjom związanym z sytuacją stałego zagroże- nia. jakby zbudowaną na planie koła. Narzucająca się początkowo opozycja między tym. co ją spotkało. zaburza normalny porzą- dek życia. i całej społeczności. a zarazem owocuje chęcią wywarcia zemsty. bycia śledzonym. pozornie dynamiczny. Bliskość jest tu zatem budowana za pomocą dwóch głównych narzędzi: utożsa- mienia i afektu. a więc i niego samego. Podobny problem porusza także praca Paula Seawrighta Sectarian Murder. kto zagraża i jej sa- mej. stanowiący swoisty monolog kierowcy. jest dla podmiotu czymś. powta- rzanie ciągle tej samej trasy zdaje się symbolizować pozostawanie ciągle w kręgu tych samych myśli. oddaje także poprzez swą formę specyficzny stan psychiczny. Porwany. Opiera się ona na zestawieniu dwóch obrazów pochodzących z dwóch ka- mer. nie jest w tym przypadku do końca upraw- niona. Dotknięcie cudzą traumą jest na tyle dojmujące. nie pozwala na podjęcie jakichkolwiek konstruktywnych działań. wywołuje u podmiotu stan przypo- minający manię prześladowczą. kolisty ruch samochodu. Kolejnym niezwykle interesującym przykładem działalności poruszającej pro- blem relacji między przeszłością a teraźniejszością jest inicjatywa podejmowana przez Western Cape Action Tour (WECAT). to z jej perspektywy są obserwowane i opisywane (każdemu zdję- ciu towarzyszy krótki podpis.

umoż- liwia ich powtórne przeżycie. Afekt jako efekt dotknięcia Drugim. Owym stanem jest dla Bennett właśnie afekt. co na niego oddziałuje. afektywne doświadczenie rzami miejsc istotnych dla danego społeczeństwa. Wspomnienia. Określa ona nie tylko zasadę działania traumy. Jako że miejsca. dotyczące możliwości wyjścia z kojarzonego z traumą zanurzenia w przeszłości. istnienie niejako poza czasem. Zgod- nie z inicjatywą dyrektor owego stowarzyszenia. lecz także sposób jej odbioru. traumatyczne wspomnienia. mimo że w dalszym ciągu wpływają na życie podmio- tu. starają się odpowiedzieć na to samo pytanie. o ty- le w tym wypadku kontakt z przestrzenią jest kształtowany zupełnie inaczej. istniejących niejako podwójnie. a kontakt z nimi odbywa się bezpośrednio. przeszłości. wywołanie szo- ku. ale koniecznej dla utrzymania tożsamości. owe istotne dla kultury miejsca nie są zmieniane. są zarazem czymś. w jaki badaczka rozumie to pojęcie. Ów bezpośredni kontakt z niezmienionymi w żaden sposób miejscami. Heidi Grunebaum. lecz także – przynajmniej na CEEOL copyright 2017 . które niejednokrotnie kojarzą się z czyjąś traumą. budowania muzeów czy przynajmniej tworzenia funkcjonujących w oficjalnym obiegu dokumentów. doskonałym sposobem przepracowy- wania traumy. co wydaje się zupełnie zwykle i codzienne. choć za pomocą zupełnie innych środków. przepracowanie. Sposób. Trzy wymienione prace. po traumie. a za- razem nieobjętym programami na rzecz ochrony pamięci narodowej. jest nie tylko dla całej tworzonej 227 przez nią konstrukcji myślowej niezwykle istotny. który pozwoli na zupełnie odmienne spojrzenie na określony problem. co przynależy do teraźniejszości. Nie oznacza to wcale. jest za- równo zdaniem Bennett. możliwe jest przełamanie dysonansu między traumatyczną przeszło- ścią a chęcią powtórnego zakorzenienia w teraz. przeciwnie. ale także zostaje wprowadzony w pewien specy- ficzny stan emocjonalno-intelektualny. jak i Grunebaum. Spo- sób jego rozumienia jest w znacznym stopniu kształtowany za pomocą wzmianko- wanej już metafory dotknięcia. który. Organizowane przez profesjonalnie przygotowanych pracowników biura wyciecz- ki pozwalają na bycie w miejscu niezwykle nieraz dla uczestników istotnym. na przecięciu przeszłości i teraźniejszości. niezwykle istotnym dla Bennett pojęciem jest afekt. że są one wypierane z pamięci podmiotu. któ- rym nadany jest nowy sens. dopiero ich pełne przeżycie i zrozu- mienie pozwala na osiągnięcie choćby częściowego dystansu. Powrót do teraźniejszości jest możliwy jedynie za pośrednictwem afektu.CEEOL copyright 2017 Tabaszewska Trauma jako estetyczne. staje się tu także cechą konkretnych miejsc. O ile jednak taka potrzeba re- alizuje się najczęściej za pomocą tworzenia pomników. o tyle z drugiej podmiot dotknięty za pośrednictwem traumy jest nie tylko szczególnie czuły na to. tak charakterystyczne dla osób pozostających w stanie traumy. O ile więc z jednej strony podstawowym działaniem trau- my jest wytrącenie odbiorcy z określonego schematu umysłowego. aktywując trudne. Uwięzienie w przeszłości. w nie- których wypadkach powodowany także brakiem środków na renowację. pozwalają na zakorzenienie w „teraz” przy jednoczesnym zachowaniu boles- nej.

co obiektywne. lecz ma bezpośredni i real- ny wpływ na teraźniejszość. dotykając w równym stopniu tego. gdyż w takim wypadku nie można by ich było określać jako traumy. oscy- luje pomiędzy dwoma niegdyś radykalnie od siebie oddzielanymi sferami. co sytuuje się „pomiędzy”. Jest to niezwykle istotne także dlatego. czyli właśnie empatia. opierającej się na badaniu i doskonaleniu reakcji ciała. jest właśnie ciało. Traumatyczne wydarzenia nie mogą być tylko i wyłącznie pamiętane. czyli somaestetyki: „Najogólniej rzecz biorąc. Zarówno afekt. Wielka księga estetyki w Polsce. co istnieje „na zewnątrz”. Jako teoretyczna i zarazem praktyczna dyscyplina doskonaląca. K. s. co funkcjonuje jedno- znacznie „w” podmiocie. Shusterman Myślenie poprzez ciało. a który ją bezpośrednio lub pośrednio wywołał. pojmowanej jako swoista operacja emo- cjonalno-intelektualna. jak i afektu. nie dzieje się tak przypadkowo. jak i także somatycznym6. red. Proces ich przypominania – czy może raczej pamiętania – nie jest tylko i wyłącznie odniesieniem do przeszłości. Universitas. Kraków 2007. że zarówno trauma. o tyle afekt stale oscyluje między podmiotem. zarówno traumy. Pierwotnym medium wyrazu. jest czymś. lecz także na polepszenie somatycznego. bowiem pozwala zrozumieć motywy dokonanego przez Bennett wyboru takich akurat dzieł sztuki do analizy. lecz czymś. używa ciała jako swoistego nośnika określo- nych treści. który go doświadcza. jak i tego. jak i jego owoc. ani też nie jest czymś. CEEOL copyright 2017 . dodatkowo ukonkretniającego przekaz. które są przez Bennett analizowane. dyskursywnej wiedzy o ciele. Po tych wstępnych rozważaniach na temat relacji między traumą a afektem warto jeszcze na moment powrócić do metafory dotknięcia. somaestetyka zajmuje się ciałem jako ośrodkiem zmysłowo-estetycznego wartościowania (aisthesis) i twórczej autokreacji. Podstawową funk- cją afektu jest bowiem budzenie empatii. jest ona nakierowana na wzbogacenie nie tylko naszej abstrakcyjnej. doświadczane. Zapewne z tego powodu większość dzieł sztuki. co go wywołuje. przeżywanego przez nas doświadczenia i jego interpretacji” (R. nie mogą odnosić się jedynie do przeszłości. na granicy. Z tego też powodu empatia ma charakter graniczny. Wilkoszewska. lecz są na nowo przeżywane.CEEOL copyright 2017 Komentarze gruncie większości koncepcji dotyczących afektu – nietypowy. Zapamiętane wydarzenia nie „odgrywają” się niczym niegdyś już oglądany film. spotkania dwóch podmiotów: tego. O ile zatem trauma nie jest zdaniem Bennett ani czymś. Metafora dotknięcia kieruje nas bezpośred- nio w stronę skojarzeń związanych z ciałem i zdaniem autorki Empathic Vision. rodzi się w miejscu do- tknięcia. jak i wywoływany za jej pomocą afekt ewokują nietypową relację między przeszłością a teraźniejszoś- cią. co subiek- tywne i niewyrażalne. w: Wizje i re-wizje. 47). wobec któ- rego jest odczuwana. Zaproponowana 6 Ten sposób pojmowania afektu zbliża analizy Bennett do zaprojektowanej przez Richarda Shustermana wizji nowej estetyki. Jest ona szczególnie ważna. odczuwane – zarówno na poziomie psychicznym. Podobnie jak trauma sytuuje się pomiędzy. Rozwinięcie nauk humanistycznych 228 – uzasadnienie dla somaestetyki. który ją odczuwa. a tym. inte- lektualną i emocjonalną. co niełatwo poddaje się klasyfikacjom. i tego.

Wydawnictwo UJ. Kraków 2007. Nie jest to pamięć. w czę- ści wypadków afekt opiera się właśnie na reakcji wstrętu. zapomnienie. która pozwala na jakąkolwiek schematyzację czy ujęcie określonych wydarzeń w pewne ramy. przeł. 9 P. wstęp J. W obu wypadkach doznania ciała są niekontrolowane. Pamięć traumy i wywoływany nią afekt nie mają zatem wiele wspólnego z klasycznymi koncepcjami dotyczącymi pamię- ci. M. Ricoeur Pamięć. sprawia. afektywne doświadczenie przez Bennett definicja funkcjonowania afektu przystaje do sposobu.CEEOL copyright 2017 Tabaszewska Trauma jako estetyczne. Kraków. w jaki Julia Kristeva analizuje wstręt7. Bucholec. że jest ono wciąż żywe i sta- nowi część teraźniejszości. Universitas. mającego związek z czasem 9. Rozumienie pamięci. Kraków 2006. Falski. Universitas. Tokarska-Bakir. nie pozwala też na ich zrozumienie. jakie proponuje nam Bennett. Pamięć traumy jest czymś. 7 J. która stanowi nowy kontekst. s. 8 Por. sprawienie. Esej o wstręcie. nie zaś jedynie intelektualnego uznania czyjejś sytuacji za godną współczucia czy wsparcia. Warszawa 2007. nawet z tą stworzoną przez Paula Ricoeura. M. J. 67. podświadome i stanowią wyraz najbardziej podstawowych uczuć. że proces przypominania jest nie tylko związany z przeszłością. jak gwałt czy incest8. Tak rozumiany afekt każe nie tylko przypominać. to jednak w przypadku obu filozofów główną funkcją pamięci jest ta związana z moż- liwością przywoływania obrazów. taką chociażby. w której filozof określił wspomnie- nie jako rodzaj intuicyjnego uobecnienia. Margański. Douglas Czystość i zmaza. historia. Wywoływana nim empatia jest zdolnością współodczuwania. ale i po- nownie doświadczać określonego wydarzenia. co podczas każ- dorazowego przypominania wyzwala specyficzny rodzaj afektu. nie mówiąc już o zdystansowaniu się. lecz wnosić coś dawnego do sytuacji nowego oczekiwania. Buczyńska-Garewicz Metafizyczne rozważania o czasie. Tym samym funkcją afektu nie jest jedynie referowanie określonych emocji. które podkreślają związek wspomnienia z teraźniej- szością. 73). lecz w równym stopniu zmienia się zależnie od teraźniejszości 10. 10 Doskonale podsumowała tę postawę Hanna Buczyńska-Garewicz: „Przypominać to nie tylko wyjmować coś niezmiennego z pamięci. Choć już Martin Heidegger podkreślał. nie zaś współprzeżywania określonych cielesnych doznań. różni się zatem zasadni- czo nawet od tych koncepcji. M. że są przeżywane i doznawane. lecz ich aktywowanie. przeł. W obu wypadkach to właśnie reakcje na poziomie ciała upewniają o skutecznym działaniu bodźców i to one – zdaniem Bennett – pozwalają na oddzielenie tak pojmowanego afektu od innych reakcji o charakterze emocjonalnym. na reakcji na nieczy- stość. zmieniający treść 229 dawnego doznania” (H. s. PIW. Co więcej. przeł. Kristeva Potęga obrzydzenia. Pamięć traumy nie jest bowiem pamięcią narracyjną i nie może być z nią utożsamiana. uniemożliwiający osiągnięcie dystansu. CEEOL copyright 2017 .

a jego czyny zasługują na potępienie. Jean. jej zeznania zyskują na autentyczności. lecz poza nią. że może być ono świadkiem we własnej sprawie. Dopiero gdy umie ująć własne doświadczenia w narracyjną i zrozumiałą dla po- stronnych osób formę. W ten sposób dziecko nie tylko uzyskuje własną podmiotowość. jaki wywołuje jawne oskarżenie. Pokrótce streśćmy jego fabułę. jakby była nie straumatyzowaną ofiarą. Alexandrine. jest sama w sobie dla Alexandrine traumatycznym przeżyciem. Afekt. Co jednak najbardziej interesujące. spotyka się z radykalnym niezrozumieniem i niewiarą. wypartą. Umiejętność opowiedzenia o wykorzystywaniu seksualnym sprawia. ale także zaczyna odzyskiwać utraconą godność i szacunek do sie- bie samej. umożliwiającą maksymalnie obiektywny ogląd. że – w oczach sądu – może być świadkiem. języka mówienia o traumie. gdy zetknie się z zeznaniami córki. Jednak jeśli weźmiemy pod uwagę to. a zatem zasługująca jeśli nie na natychmiastową wiarę. a więc określić siebie jako ofiary. Wydaje się. traumę. zatytułowanego Shadow of Doubt. ktoś zaczyna jej wierzyć i jej prawa mogą być chronione. jest karana za wymyślanie tak ohydnych kłamstw. a więc dostrzec ich okrucieństwo. Choć nauka nowego języka. Jean jednak. molestowana sek- sualnie przez swojego ojca. a swego ojca – jako agre- sora. szukając pomocy już nie w kręgu rodziny. główną bohaterką jest dwunastoletnia Alexandrine. Zdystansowanie się dziecka wobec własnej traumy sprawia. co ją spotykało. że w tym momencie warto się odwołać do analizowanego przez Bennett filmu Ali- ne Issermann z 1992 roku. co ją spotyka. tak. że sam był niegdyś ofiarą. że sam był ofiarą wykorzystywania seksualnego. w przeciwieństwie do swej córki. że przyznaniu się do winy towarzyszy 230 zarazem uznanie w sobie ofiary. to na wysłuchanie i sprawdzenie opowieści. a przecież stale się objawiającą. uświadomi sobie. nie umiał także ująć tych wydarzeń w naj- prostszy nawet schemat. iż tylko dostrzeżenie związku przy- CEEOL copyright 2017 . uczy się opowiadać o swych doświadczeniach w przekonujący sposób. ale także zobaczyć siebie jako ofiarę. sprawia. Bez wątpienia jednym z nich jest pytanie o możliwość i celowość zdystansowania się wobec traumy. opowiadająca o tym. pozwala Jeanowi nie tylko spojrzeć na własne czyny oczami córki. ale bezstronnym świadkiem. tylko ono pozwala jej na wyrwanie się z kręgu przemocy i milczenia. Zamiast otrzymać wsparcie i pomoc. gdy opowiada o tym. kojarzonym z intelektualną władzą. Cielesność doświadczenia traumy Powyżej zarysowany sposób rozumienia traumy i afektu pozwala na lepsze zro- zumienie części paradoksów z nimi związanych. Dopiero konieczność zmierzenia się z zeznaniami córki aktywuje u niego dawną. gdy umie jasno określić to. go nie usprawiedli- wia. to okaże się. nie umiał nigdy o tym opowiedzieć. że – co początkowo nie było dla niego oczywiste – robił jej krzywdę. zapomnianą i niewypowiedzianą. ojciec Alexandrine. Sytuacja zmienia się zasadniczo. Dziewczynka. gdy dziecko.CEEOL copyright 2017 Komentarze Zobaczyć siebie jako Innego. gdy zrozumie. Oczywiście fakt. a także – co za tym idzie – o relacje między cielesnymi doznaniami oraz wzrokiem. co się dzieje włas- nej matce. że przez otoczenie dziewczynka zaczyna być postrzegana jako osoba samodzielna myś- lowo.

O ile niegdyś. Według Bennett przykład ten dowodzi. czy dana rzecz (widok) dotyczy jej bezpo- średnio. o tyle doznania cielesne są podstawą wewnętrznej. Wydaje się bowiem. czyniąc zarówno ofiarę. co widzę. a także tylko za ich pomocą jest możliwe wyzwolenie się z poczucia zagrożenia. CEEOL copyright 2017 . by móc z całą pew- nością oddzielić ciało swoje od obcego. Opisy- wana kobieta. Identyfika- cja za pomocą wzroku wydaje się jej zatem niewystarczająca. jak w wypadku Sary Chesterman. lecz angażując jego obrazy – jak cho- ciażby poruszający temat wykorzystywania seksualnego Denis Del Favero w serii fotografii Parting Embrance – starają się przekazać to. iż tylko tożsamość doznań wzrokowych i doty- kowych pozwala na pełną identyfikację. z pełną świadomością grając z tradycyjną kon- cepcją wzroku. czego za pomocą słów nie da się wypowiedzieć. twierdzi. mają jedną wspólną cechę: nie przedstawiają cierpiącego ciała. jak i próbą wyzwolenia w odbior- cy nowego rodzaju reakcji. warto pokusić się o skomentowanie analizowanych przez Bennett instalacji. jednostkowej i nie zawsze komunikowalnej toż- 231 samości. jak bardzo czysto cielesne doświadcze- nia (takie chociażby. Przywoływane przez Bennett przykłady (włącznie z niezwykle drastycznym per- formancem Mariny Abramovic The Lips of St Thomas. wszelkie obrazy. czy też komuś innemu. Podobnie. nie reagowała szczególnie mocno na obrazy angażujące jakiś rodzaj przemocy wobec ciała czy – bardziej ogólnie – na nic. że ta sama historia nie powtórzy się w następnym pokoleniu. stały się dla niej trudne do zniesienia. gdy posiadała jeszcze stałą kontrolę nad swoim ciałem i mogła zawsze jasno określić. która straciła zdolność odczuwania jakichkolwiek doznań na pra- wie całej powierzchni skóry.CEEOL copyright 2017 Tabaszewska Trauma jako estetyczne. jak zdolność odczuwania skóry i możliwość odczuwania swo- jego własnego dotyku) są niedoceniane. co widzi. potrzebujemy najpierw czuć”. Zanim jednak przejdziemy do próby szerszego omówienia zagadnienia empa- tii. reakcji opartej na empatii. Owa „cielesność traumy” jest dla artystów impulsem do tworzenia projektów opierających się na eksponowaniu cielesności. Gdy jednak straciła możliwość identyfikowania własnego ciała za pomocą dotyku. jak i słuchaczy jej opowieści świadkami). że radykalnie zmienił się jej sposób reago- wania na obrazy. Rolę ciała w doświadczaniu traumy i afektu doskonale ilustruje także przyta- czany przez Bennett przykład dotyczący jej studentki. które jest przekonujące dla innych osób (pozwala im „spojrzeć oczami ofiary”. Autorka Empathic Vision mówi wprost: „By widzieć. afektywne doświadczenie czynowo-skutkowego pozwala przypuszczać. że badaczka. to cielesne odczucia są za- razem podstawą afektu. Owo „mówienie od ciała doświadczającego doznań” jest jedno- znaczne zarówno z odrzuceniem narracyjności. czy to. w którego ostatnim akcie autorka wycina sobie gwiazdę na brzuchu) projektów opierających swe oddziały- wanie na zaangażowaniu emocji. jakie budzi ludzkie ciało. Sary Chesterman. angażujące cudze ciało. by móc z całą pewnością powiedzieć – i w to wierzyć – „to. nie dotyczy mojego ciała”. co można uznać za (cudze) bodźce bólowe. przytrafia się jej. stara się wskazać. jak i traumy. O ile jednak – jak pokazuje przypadek Alexandrine – identyfikacja wzrokowa pozwala na takie budowanie tożsamości.

to jednak – wbrew wcześniejszym deklaracjom – padają. CEEOL copyright 2017 . co myśli o swoim czynie. Empatia jako gra między byciem dotkniętym a próbą intelektualnego zdystansowania Kluczowym z punktu widzenia poruszanej tu problematyki empatii jest opie- rający się na analizie kilku konkretnych wystaw rozdział książki Bennett dotyczą- cy konfrontacji. W prezen- towanym filmie zostaje odtworzony nie tylko punkt widzenia ofiar. jaki następuje między matkami młodych ludzi. którzy stracili w strzelaninie życie. jakim jest nieuchronność zagroże- nia przemocą w określonej kulturze. Podobnie Mbelo. Najbardziej reprezentatywnym i poddającym się interpretacji w kontekście analizowanych przez Bennett pojęć jest projekt Long Night’s Journey into Day (au- torstwa Deborah Hoffman i Francisa Reida. nie ma żadnego znacze- nia. nie mają za zadanie umożliwić mu uzy- skanie przebaczenia. że owo spotkanie było – i to dla obu stron – wyłącznie traumą. że nie może liczyć na wybaczenie. Owa rozmowa. spotkań twarzą w twarz. warto pokusić się o próbę odtworzenia analizy przynajmniej jednej z prezentowanych wystaw. lecz to. zanim przejdę do próby opisania. Nie przyniosło kobietom żadnej ulgi. co może w tej sytuacji powiedzieć mężczyzna. których problem przemocy nigdy bezpośrednio nie dotknął. pojmowanej. lecz także z całą społecznością. Choć początkowo dla matek to. podobnie jak w poprzednich rozdziałach. jako doświadczenie spo- łeczne. ani wyznanie skruchy i żalu nie są w stanie zmienić rozgoryczenia i bólu matek. to jednak tak radykalna jego odmowa musiała być 232 dla niego czymś. Choć zapewne zdawał sobie wcześniej sprawę z tego. wiedział. ani tym bardziej wyrzuty su- mienia. jak czuje się sprawca. Kulminacyjnym momentem okazuje się jednak dopiero moment konfrontacji. 2000).CEEOL copyright 2017 Komentarze Zobaczyć siebie jako odczuwającego. To. codzienne w południowej Afryce. o tyle w trakcie konfrontacji wypracowana wcześniej postawa obojętnego potępienia zmienia się zasadniczo. dotyczące tego. a więc jest w pewnym stopniu pojmowana przez bohaterów jako rozliczenie nie tylko ze sobą. nic nie interesuje ich. mimo wyrażanego żalu i chęci naprawienia tego. a odpowiedzialnym za ich śmierć Mbelo. co zrobił. nie pozwoliło zrozumieć tak tragicznej w skutkach sytuacji. nie zaowocowało nawet myślą o wy- baczeniu. jak Mbelo teraz się czuje. W tym wypadku to jednak nie sam akt przemocy (jaką w tym wypadku była strzelanina) jest artystycznie opracowywany. Z tego też powodu. lecz także spraw- ców. Choć głównym punktem zainteresowa- nia autorów jest tylko jeden akt przemocy. że jego słowa nie niosą ulgi. Pozornie wydaje się. Jest to zarazem sposób zwrócenia uwagi osób. ani ewentualne motywy. można traktować go jako swoistą eg- zemplifikację szerzej pojmowanego problemu. Porusza on problem przemo- cy. czym dokładnie ma być postulowana przez autorkę empatia i ja- kie są zasady jej funkcjonowania. odbywa się w towarzystwie kamer. co potęguje wyrzuty sumienia. jest skrajnie nieprzydatne i niewy- starczające – ani przeprosiny. co dzieje się po nim. Chociaż pytania.

co jeszcze ważniejsze. że empatia to. Mimo że wcześniej miał wyrzuty sumienia. I. a Mbelo współczuje im nie tylko jako sprawca. Podsumowanie Studium traumy. nie jest – i jak twierdzi sama autorka – nie ma być całościową analizą wszystkich zjawisk arty- stycznych związanych z kategorią traumy ani też próbą wytworzenia uniwersalnej teorii interpretacji współczesnej sztuki wizualnej. oscylując między intelektualną zgodą i zaprzeczeniem na uznanie siebie samego za odczuwającego. pozwala na radykalne przeformułowanie myślenia o empatii. co nie owocuje buntem przed zbyt surową oceną. nie można się na nią zamknąć. i to. Nie jest już ona tożsama ze współczuciem i nie jest „wczuwaniem się” w cudzą sytuację. Również matki. co zabici mężczyźni. je porusza. Stojąc wobec niego twarzą w twarz. Jest kimś. Rodząca się w nim empatia sprawia. świadome i często w pewnym stopniu wymuszone (choćby naszym własnym. subiektywnym poczuciem obowiązku) uczu- cie czy postawa. efekt bycia dotkniętym przez coś. jest sukcesem. choć nie chcą nawet mówić o zrozumieniu czy wybaczeniu. jest kimś. doświadczającego owego do- tknięcia. a jedynie zrozumienie. z drugiej zaś skutek patrzenia na siebie czującego. a jednak słyszą. lecz także po prostu jako świadek dojmującego bólu. choć początkowo odczuwają taki stan za manipulację. Empatia to nie tylko i nie tyle współczucie. dopiero te- raz zaczyna czuć również empatię. wobec kogo – choć niechętnie i nie zawsze świadomie – odczuwają empatię. z jednej strony. jakie prezentuje nam w swej książce Bennett. lecz jest niemożliwością ucieczki oraz obojętności wobec drugiego człowieka. Mężczyzna nie jest już anonimowym sprawcą. angażują się w to. Teza Bennett. Wizja empatii. To sytuacja. co on mówi. afektywne doświadczenie Z drugiej jednak strony spotkanie ofiar i sprawcy. Jego słowa.CEEOL copyright 2017 Tabaszewska Trauma jako estetyczne. odzyskuje w oczach tych kobiet swoje człowieczeństwo. że owe matki są jego ofiarami w takim samym stop- niu. ich ból okazuje się niemalże namacalny. Ry- CEEOL copyright 2017 . co zrobił. kto może czuć. Kobiety nie chcą słuchać Mbelo. z drugiej jednak – bardzo spójna z całym projektem Bennett. je dotykają. nawet przebiegające bez całkowitego zrozumienia i wybaczenia. a więc i kimś. Empatia wymyka się woli i świadomości. Choć Mbelo nie uzyskuje przebaczenia. co mężczyzna przeżywa. są nie tylko ofia- rami. że wyrzuty sumienia Mbelo cokolwiek zmieniają. w której nawet wobec nienawidzonej osoby nie moż- na przejść obojętnie. same są owego oddziaływania świadome. choć wychodzą z ust zabójcy. kto ma uczucia i kto może – to jedno zostaje mu ostatecznie przyznane – żałować tego. sytuującym się na przecięciu emocji i rozumu. pozostając tym sa- mym doznaniem granicznym. Mimo to projekt wywiedzenia 233 teorii z praktyki artystycznej w swej zasadniczej części zostaje zrealizowany. choć nie uznają. jaka rodzi się po lekturze analizy tego projektu. brak wybaczenia nie powoduje w nim chęci umniejszania swojej winy. ofiary nie są już anonimowe. ale i świadkami jego bólu. że brak wybaczenia traktuje jako coś naturalnego. jest z jednej strony zaskakująca. Postawa Mbelo zmienia się pod jego wpływem.

Książka Bennett jest zatem studium traumy. jak afekt i empatia. and. afektywnego doświadczenia pozwala na przede- finiowanie także takich kategorii. trauma and empathy. Postulat rezygnacji z „autentyczności” traumy owocuje możliwością traktowa- nia jej jako kategorii pozwalającej na interpretowaniu zmian. To zaś prowadzi do stworzenia czegoś. triggered by affect. jaką proponuje nam Ben- nett. CEEOL copyright 2017 . Jest to także próba opisu nowego modelu doświadczania i tworzenia o uniwersalnym charakterze. Ro- zumienie traumy jako estetycznego. the corporeality of traumatic experience. które pozwala na uchwycenie istot- nych zmian nie tylko we współczesnej sztuce. the interrelation between affect. spoj- rzenia umożliwiającego nie tylko budowę nowego rodzaju relacji między dziełem a odbiorcą. Empatyczna wizja jest więc zarazem wizją sztuki. jakie zaszły we współ- czesnym dyskursie dotyczącym relacji między rozumem a ciałem i emocjami. i które – nie aspirując do bycia całościową analizą – prowokuje do dalszych prób uchwycenia przemian. Tabaszewska identifies and discusses some of the problems and theses of Bennett’s theory. Bennett’s theory reformulates the notion of empathy (empathy being a limitary experience. finally. co Bennett określa mianem empatycznej wizji. takich jak chociażby ciało i rozum czy emocje i intelekt. Derived from artistic practice. lecz także zrealizowanie postulatu wywiedzenia teorii z analizy sztuki. situated at the intersection of emotion and reason). Trauma and Contemporary Art.CEEOL copyright 2017 Komentarze sowana przez Bennett „empatyczna wizja” nie jest wszak tylko jej sposobem rozu- mienia poszczególnych zjawisk czy problemów artystycznych. jakie za pośrednictwem traumy i afektu pragnie osiągnąć współczesna działalność artystyczna. Abstract Justyna TABASZEWSKA Jagiellonian University (Cracow) Trauma as an Aesthetic Affective Experience: An Analysis of ‘Emphatic Vision’ This article relates to Jill Bennett’s Empathic Vision: Affect. w którym podmiot otwarty jest na dotknięcie. lecz także w nieco szerzej pojętym kontekście dyskursu humanistycznego. jak i rodzajem jej odbioru. focussing on contemporary art theory and practice. evidencing that empathy. jakie spowodowało redefiniowanie owego pojęcia. the social dimension of trauma. Tabaszewska discusses the relation be- tween trauma and reality (‘the authenticity of trauma’). Zrodzona w jego efekcie empatia umożliwia wywikłanie się z klasycz- nych opozycji. is essential to the reception of con- 234 temporary art. a więc do pewnego rodzaju całościowego spojrzenia na relacje między wcześniej omawianymi problemami.