You are on page 1of 15

You have downloaded a document from

The Central and Eastern European Online Library

The joined archive of hundreds of Central-, East- and South-East-European publishers,
research institutes, and various content providers

Source: Teksty Drugie

Second Texts

Location: Poland
Author(s): Justyna Tabaszewska
Title: Trauma jako estetyczne, afektywne doświadczenie. Próba analizy "empatycznej wizji"
Trauma as an Aesthetic Affective Experience: An Analysis of ‘Emphatic Vision’
Issue: 4/2010
Citation Justyna Tabaszewska. "Trauma jako estetyczne, afektywne doświadczenie. Próba analizy
style: "empatycznej wizji"". Teksty Drugie 4:221-234.

https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=21815

która nie jest z góry dana. afektywne doświadczenie. Praca ta jest bowiem zapisem interpretacji konkretnych projektów artystycznych. CEEOL copyright 2017 . California 2005. w którym te obciążone już konkretnymi konotacjami pojęcia będą funkcjonowały w odmienny i – zdaniem Bennett – o wiele bardziej przysta- jący do współczesnej praktyki artystycznej sposób. ale w sporym stopniu autono- micznych poziomach. The Point of Theory. 221 Continuum. Bal i I. Boer. Affect. teorii. dokonywanej z dość specyficznej perspektywy kuratora sztuki. 2 Por. jest to próba spro- stania postulatowi stworzenia teorii opartej na praktyce2. którą sugeruje już tytuł. Stanford. ed. Trauma and Contemporary Art 1 jest. poświęcona przede wszystkim analizie współczesnej sztuki wizualnej. uporządkowanych według kryterium poruszanego w nich problemu (co zresztą oddaje układ formalny tekstu i podział na rozdziały). by M. tekst Bennett można rozważać na trzech. pamięci i emocji oraz próba zapoczątkowania nowego dyskursu. Mimo pozornej oczywistości problematyki. Stanford University Press. Practices of Cultural Analysis.E. jak sama autorka deklaruje. powiązanych ze sobą. afektywne doświadczenie Justyna TABASZEWSKA Trauma jako estetyczne. Próba analizy „empatycznej wizji” Książka o sztuce. Trauma and Contemporary Art. Jest to jednak także wnikliwe studium (wychodzące daleko poza ramy sztuki wizualnej) dotyczące problematyki traumy. 1 J. Bennett Empathic Vision. Affect. książka o traumie? Książka Jill Bennett Empathic Vision. Wreszcie. New York 1994.CEEOL copyright 2017 Komentarze Tabaszewska Trauma jako estetyczne. lecz która powstaje w wyniku interakcji z konkretnymi dziełami sztuki i jest stale przez nie warunkowana.

należy odejść zarówno od pojmowania traumy jako czegoś. opartego na empatii sposobu tworzenia i doświadczania sztuki. jest celem nie- zwykle ambitnym i nie zawsze się udaje. Wstępne uwagi o traumie. jak i z utożsamianiem sztuki posługującej się kategorią traumy ze sztuką „o” traumie. Z tego też powodu w dalszej części tego tekstu postaram się zrekonstruować zaledwie kilka porusza- nych przez badaczkę problemów. Mimo że poruszana przez Jill Bennett problematyka jest niezwykle różnorod- na. Oczywiście. Dopiero po omówieniu tego zagadnienia można będzie po- starać się zdefiniować. jak pamięć czy afekt. pozwalając zarazem na odczytanie ich jak względnie niezależnych. w którym wszystkie wymienione poziomy będą się ze sobą przeplatały i wzajemnie się warunkowały. W tym ujęciu sztuka współczesna nie opowiada o traumie. choć oczywiście w nie- których rozdziałach dostrzegalna jest dominacja pierwszej strategii. Z tego też powodu głównym punktem mojego zainteresowania będzie właśnie drugi poziom tekstu Bennett. lecz posługuje się CEEOL copyright 2017 . a co za tym idzie zmian w rozumieniu takich pojęć. pozwalającej na adekwatne opisanie nowego.CEEOL copyright 2017 Komentarze Te trzy wymienione poziomy stale przeplatają się ze sobą. próba realizacji tak zaprojektowanego dzieła. a konkretne interpretacje będą przywoływanie tyl- ko jako sposób unaocznienia określonej tezy i zarazem próba jej uzasadnienia. pozwalająca na drobiazgową analizę konkretnego projektu. które organizuje przestrzeń rozważań Bennett. Owa analiza. Autorka Empathic Vision proponuje nam radykalną zmianę myślenia o tej ka- tegorii w sztuce. co „przy- należy” do danej osoby czy grupy. iż proponowane przez autorkę rozwiązania nie tylko są nowatorskie. których prześledzenie pozwala na wskazanie kluczowych twierdzeń. jest bez wątpienia „trau- ma”. którego problematyka jest podporządkowana chęci rekonstrukcji pojęcia traumy i wypracowania teorii. można wyróżnić kilka najważniejszych dla jej teorii problemów i tez. czym – w wypadku książki Bennett – jest postulat teorii jako praktykowania. Taka postawa wydaje się umożliwiać wyciągnięcie z książki Emphatic Vision wnios- ków nieco bardziej ogólnej natury. stanowiąc wszak zawsze część określonego rozdziału. gdy można ją czytać wyłącznie jako studium przypadku. a nie tyl- ko sztuki wizualnej. nie sposób nie zauważyć. Chociaż praca Bennett nie jest – i nie ma być – całościowym studium opracowującym wyżej wzmiankowaną problematykę. w tym i literaturoznawstwa. a więc sztuką mniej lub bardziej narracyj- 222 ną. dotyczących nowego sposobu funkcjonowania traumy na gruncie kultury. ale pozwalają także na przedefiniowanie dyskursu związanego z trau- mą na gruncie szeroko pojętej humanistyki. Próby wyzwolenia z dominacji autentyczności Pojęciem. nie funkcjonuje jednak ni- gdy w zupełnym oderwaniu. które jednak – moim zdaniem – pozwalają na wskazanie najbardziej oryginalnych i najważniejszych z punktu widzenia współ- czesnego dyskursu humanistycznego postulatów Bennett. nawet wtedy.

London 1958. Próby artystycz- nej wypowiedzi oscylujące wokół tematu „cudzej” traumy były traktowane jako jej zawłaszczenie. Tylko poprzez zastosowanie odpowiednich środ- ków artystycznego wyrazu można „utrwalić” w dziele sztuki bezpośredniość od- działywania traumy. zdaniem Bennett. Niezwykle istotnym punktem odnie- sienia dla tez badaczki są tu spostrzeżenia Hala Fostera. w: The Standard Edition of the Complete Works of Sigmund Freud. że siła jej oddziaływania nieuchronnie maleje. Przywoływane przez Bennett podziały. Dzieje się tak dlatego. im bardziej praca była autentyczna. który w swej książce The Return of the Real4 dostrzega i analizuje opozycyjny charakter traumy. był wyimaginowany. Każdy z powyższych postulatów jest związany z krytyką konkretnych sposobów rozumie- nia i interpretowania traumy. może być jedynym sposobem mówienia o niej w sztuce. Tym samym naczelną wartością. której powinni być wierni artyści poruszający problem traumy. jak chociażby dość intuicyjny podział na traumę indywidualną i zbiorową. to być może cały problem. Zdaniem Fostera. The Avant Garde at the End of the Century. Hogarth Press and The Institute of Psycho-Analysis. Ujęcie w narracyjne ramy sprawia. Freud Remembering. jest przez artystę projektowane. próba odebrania ofiarom ich doświadczenia. Głównym punktem krytyki Bennett jest jednak nieco innym problem. była prawda. Foster The Return of Real. które doświadczyły traumy były upoważnione do wypowiadania się o niej. negatyw- nie oceniane w porządku moralnym i politycznym. jaki artysta starał się poruszyć. W takim zaś wypadku jej oddziaływanie. trauma opiera się na swoistej oscylacji między doświadczeniem a bra- 3 S. afektywne doświadczenie wizualnym językiem dla wyrażania traumy i doświadczeń konfliktu oraz straty. Mass. Jeśli bowiem o traumie opowiada ktoś. Takie projektowanie traumy musi. bezpo- średnio związany z pojęciem autentyczności. CEEOL copyright 2017 . MIT Press. a także – jako dzia- łanie podważające autentyczność danego wydarzenia czy przeżycia. że wyrażona i opisana przez do- świadczający ją podmiot trauma przestaje być traumą3. tym zda- wała się cenniejsza. 223 Cambridge. „Zawłaszczanie” traumy. warto więc poświęcić im nieco uwagi. uwzględniać dynamikę szoku psychicznego. Repeating and Working-through (1914). 1996. 12. Im bliżej rzeczywistości pozostawano. Powyższe rozumienie traumy sprzyjało także próbom jej analizy i schematy- zacji. jaki trauma wywołuje. 4 H. kto jej nie doświadczył. zmieniając się jedynie w relację o trudnej przeszłości. choć ma być od- działywaniem realnym. doświadczenie niewyrażo- ne przez ofiary nie mogło zostać wyrażone przez nikogo innego.CEEOL copyright 2017 Tabaszewska Trauma jako estetyczne. zaciemniają bowiem właściwy sens obecnego używania kategorii traumy przez artystów. W takim kontekście tylko osoba lub osoby. vol. Próba odcięcia się od myślenia o traumie jako o własności danej jednostki czy grupy osób jest związana z licznymi problemami. jakie na gruncie sztuki rodziło wyniesione z dyskursu etycznego i politycznego mówienie oraz myślenie o auten- tyczności traumy. są – zdaniem autorki – całkowicie nieprzy- datne jako kategorie analizy współczesnej sztuki.

jeśli – jak twierdzi Bennett – sztuka nie ma być sztuką „o” traumie ani też zada- niem sztuki nie jest objawianie traumy. mogą dać pełną odpowiedź na to pytanie. która nie jest czymś. jest jednak w stanie – posługując się estetyką traumy – osiąg- nąć efekt.CEEOL copyright 2017 Komentarze kiem traumy. bardziej skutecz- nym sposobem jej oswajania jest sztuka. jakie poja- wiają się. przedstawiając swoje odczytanie problemu traumy. w bardzo szkicowy sposób. Ma ona raczej charakter „transaktywny”. W takim jednak wypadku trzeba. jakie zna- CEEOL copyright 2017 . dotykające w jakiś sposób tema- tu traumy i umieszczone w siatce pojęciowej uwzględniającej także takie pojęcia. nie są to jednak obrazy prezentujące cierpiące ciało w mo- 224 mencie traumy albo szoku. ale swoiste dotknięcie odbiorcy. jest rezygnacja z prób narracyjnego wy- rażenia traumy. Choć dopiero analizowane przez autorkę Empathic Vision poszczególne dzieła artystyczne. obok oddzielenia dyskursu trau- my od politycznego dyskursu o traumie. między czymś. Metafora dotknięcia. co można zakomunikować. jak afekt i empatia. Ową oscylację najlepiej oddaje ukute przez Fostera zdanie „pure affect. który żadnymi innymi środkami wyrazu nie mógłby zostać osiągnięty. Jednym z kluczowych problemów. no affect”. jest ludzka pamięć. jakim jest stworzenie nowej. co oznacza. nie zaś dyskurs polityczny. Bez wątpienia najważniejszym postulatem. w jaki sposób trauma ma w sztuce funkcjonować. że choć żyjemy w kulturze traumy. podkreśla cielesny cha- rakter traumy i wskazuje. co doświadczone. że choć sztuka nigdy nie może dać wyrazu ludzkiej pamięci i nigdy nie jest w stanie „przekazać” tego. zwłaszcza zaś projekt To Kill an Impulse. gdy w taki sposób określamy zadanie sztuki. Oscylacja między szo- kiem a brakiem doświadczenia ostatecznie podważa możliwość „opowiedzenia” o traumie. co stale oddziałuje na życie podmiotu. wywarcie na niego określone- go działania. dziełem a odbiorcą. Rezygnacja z postulatu „przekazywania” jest zdaniem Bennett uzasadniana samym charakterem traumy. Z tego też powodu to właśnie sztuki wizualne mogą w najwięk- szym stopniu odpowiedzieć na wyzwanie. Takie rozumienie traumy ma ogromne konsekwencje. Przeniesienie zagadnienia funkcjonowania traumy w sztuce na grunt estetyki i – przynajmniej częściowe – oddzielenie go od społecznego i politycznego dyskursu może pozwo- lić na wypracowanie nowych metod badania funkcjonowania traumy w kulturze. a już szczególnie oddać do- świadczenia traumy. warto już teraz. To też sprawia. co nie jest w ogóle pamiętane. nakreślić zadania. między możliwością jej wypowiedzenia w jakikolwiek sposób a cał- kowitym zamilknięciem. robi to za pośrednic- twem obrazów ciała. a czymś. opartej na traumie estetyki i zarazem skonstruowanie odpowiadającego jej modelu relacji między twórcą. Dobrym przykładem takiego angażowania cielesności w dys- kurs traumy są prace Doris Salcedo. Stworzone przez Salcedo fotografie ukazują. jak ważne dla części artystów jest zaangażowanie ciała jako odbiorcy doznań. do której jeszcze wrócę. Ben- nett uznaje. choćby wstępnie. jakie stawia sztuce posługującej się traumą Bennett. Ar- tystka. że zadaniem sztuki poruszającej problem traumy albo posługującej się tą kategorią jako środkiem wyrazu jest nie objawianie czegoś. jak oddziaływać. spróbować odpowiedzieć na pytanie.

W istocie jest mu poświęcony osobny rozdział książki. choćby szkicowe. Bez wątpienia jest to w sporej mierze efekt uciecz- ki od narracyjności. a fragmentaryczne ukazanie doznań związanych z traumą wywołuje u odbiorcy większy efekt. Nie oznacza to jednak – na co wskazywał już przytoczony wcześniej przykład – że badaczka zaprzecza społecz- nemu wymiarowi traumy. niemniej sposób potraktowania tego problemu daleki jest od typowych. Bennett analizuje projekty. Dobrym przykładem takiej taktyki jest pierwsza z odnotowanych przez autor- kę strategii. w jaki sposób tak zarysowany problem kształtuje myślenie autorki o kategorii traumy. co wewnętrzne. Pierwszym z nich jest instalacja Willi Doherty’ego The Only Good One is Dead One z 1993 225 5 J. Uwięzienie w traumie i próby jej przezwyciężenia Jak już wcześniej wspomniałam. na przykład ciało osoby w żałobie. lecz całą społeczność. Bennett postuluje odcięcie rozważań na te- mat traumy od dyskursu politycznego i etycznego. Przywoływane przez Bennett instalacje podejmują zatem zadanie stworzenia mapy tych dróg. która stoi obok opłakującego. s. W tym wypadku chciałabym wspomnieć aż o trzech projektach. Dotyka ona niezwykle istotnego dla tworzonej przez Bennett teorii problemu relacji między doświadczeniem traumy i czasem. że oznacza przeżywa- ną teraźniejszość. osoby. odwołanie do kilku analizo- wanych przez nią instalacji. potrzebne jest. Bennett Empathic Vision. w których umieszczenie traumy w przestrzeni społecznej nie jest jednoznaczne z ewokowaniem dyskursu politycznego. iż trauma jest doświadczeniem o charakterze społecznym – dotyka nie tylko tych. i za- czyna rzutować na świat zewnętrzny. O ile jednak w pierw- szych częściach książki szczególnie istotną egzemplifikacją tego problemu było funkcjonowanie ludzkiej pamięci. w której o danym dziele będzie można powiedzieć: „Ono jest o traumie wywołanej tym i tym”. jakie są odbywane poza czasem. Analizie zostaje poddane takie doświadczenie przestrzeni. CEEOL copyright 2017 . Zmiana punktów widzenia pozwala na wywołanie pełniejszego efektu. afektywne doświadczenie czenia są wpisane w określone zajmowane przez ciała pozycje. którzy bezpo- średnio stali się ofiarą jakiś dramatycznych wydarzeń. Jej wpływ jest tak duży. wykluczając go z percepcji podmiotu. zmieniając najbardziej podstawowe cechy świata zewnętrznego. projekty. Doświadczenie traumy jako doświadczenie społeczne. które odbywa się z wyłączeniem czasu.CEEOL copyright 2017 Tabaszewska Trauma jako estetyczne. które unikają jednoznacznych rozwiązań i nie pozwalają na wpisanie w jakikolwiek dyskurs etycz- ny z tym problemem związany. gdy spoglądamy na nią z przestrzeni pomiędzy dwoma wcześniej wzmiankowanymi osobami5. a zwłaszcza pamięci traumy. 69. By zrozumieć. wskazując zarazem. albo też jak zmienia się struk- turyzacja całej sytuacji. o tyle tutaj autor- kę frapuje nieco inny sposób ujęcia tego problemu. w której trauma wymyka się z granic tego. ucieczki od sytuacji. Metafora przestrzeni pozbawionej czasu jest środkiem pozwalającym na zary- sowanie sytuacji.

Warto zauważyć. w jakim znajduje się mówiąca jednostka. Autor stara się w niej zrekonstruować ostatnie chwile ofiar zabójstw sprzed kilkunastu lat za pomocą śledzenia i dokumentowania śladów. jest dla podmiotu czymś. oddaje także poprzez swą formę specyficzny stan psychiczny. choć nie jest równoznaczne z nieodwracalną stagnacją. by w ten sposób utrwalić pamięć o prawie już zapomnianych osobach. nie dotyczyło ono nikogo z rodziny czy przyjaciół mówiącej osoby. Powodowane traumatycznymi wydarze- niami poczucie zagrożenia. nielinearny i w sporym stopniu niepoddający się logicznemu po- rządkowaniu tekst. pozornie dynamiczny. to on nie pozwala jednostce uwolnić się z ciągłego rozważania sytuacji za- grożenia. Owo zamknięcie w teraz. iż jeździ on ciągle tą samą trasą. nie tylko – choć w sporej części i dlatego – że jej los budzi współ- czucie. W pierwszym przypadku rejestrowany jest obraz nieruchomo stojącego sa- mochodu. Zresztą ów afekt jest czymś w omawianej instalacji najważniej- szym. w drugim zaś jadącego. a zarazem owocuje chęcią wywarcia zemsty. co przynależy w jakiś sposób do przeszłości. iż przyczyną takiego stanu nie jest wydarzenie. nie jest w tym przypadku do końca upraw- niona. Opiera się ona na zestawieniu dwóch obrazów pochodzących z dwóch ka- mer. informujący. a więc i niego samego. Odpowiada ona na naturalną potrze- 226 bę odtwarzania i dokumentowania. niemożliwość zdystansowania się. a także opatrywania odpowiednimi komenta- CEEOL copyright 2017 . Podobny problem porusza także praca Paula Seawrighta Sectarian Murder. że istnieje ktoś. to z jej perspektywy są obserwowane i opisywane (każdemu zdję- ciu towarzyszy krótki podpis. w którym daje on wyraz swoim emocjom związanym z sytuacją stałego zagroże- nia. Owe miejsca są wy- rwane teraźniejszości i przywrócone przeszłości. Narzucająca się początkowo opozycja między tym. Porwany.CEEOL copyright 2017 Komentarze roku. które bezpośrednio dotknęło podmiot. że to. powta- rzanie ciągle tej samej trasy zdaje się symbolizować pozostawanie ciągle w kręgu tych samych myśli. stanowiący swoisty monolog kierowcy. Bliskość jest tu zatem budowana za pomocą dwóch głównych narzędzi: utożsa- mienia i afektu. co ją spotkało. nie pozwala na podjęcie jakichkolwiek konstruktywnych działań. Dotknięcie cudzą traumą jest na tyle dojmujące. i całej społeczności. z nieopuszczającego jej odczucia. wywołuje u podmiotu stan przypo- minający manię prześladowczą. co się wydarzyło). kto zagraża i jej sa- mej. bowiem dłuższa obserwacja poruszającego się pojazdu objawia. zaburza normalny porzą- dek życia. na – wciąż krzywdzącym innych – agresorze. Aktualnie istniejące miejsca stają się zatem czymś. w gruncie rzeczy równie niewiele wnosi w przyszłość. co statyczne. Obrazom towarzyszy odtwarzany tekst. co stały postój pierwszego. kolisty ruch samochodu. jakie obecnie może znaleźć. lecz dlatego. co dynamiczne. jakby zbudowaną na planie koła. co mogło stać się losem każdego. a tym. bycia śledzonym. że nie pozwala na wyjście z przygniatającego „teraz”. Mimo to poprzednia ofiara wydaje się bliska. Ruch drugiego samochodu. Kolejnym niezwykle interesującym przykładem działalności poruszającej pro- blem relacji między przeszłością a teraźniejszością jest inicjatywa podejmowana przez Western Cape Action Tour (WECAT).

O ile więc z jednej strony podstawowym działaniem trau- my jest wytrącenie odbiorcy z określonego schematu umysłowego. Organizowane przez profesjonalnie przygotowanych pracowników biura wyciecz- ki pozwalają na bycie w miejscu niezwykle nieraz dla uczestników istotnym. mimo że w dalszym ciągu wpływają na życie podmio- tu. Uwięzienie w przeszłości. w nie- których wypadkach powodowany także brakiem środków na renowację. budowania muzeów czy przynajmniej tworzenia funkcjonujących w oficjalnym obiegu dokumentów. a kontakt z nimi odbywa się bezpośrednio. Zgod- nie z inicjatywą dyrektor owego stowarzyszenia.CEEOL copyright 2017 Tabaszewska Trauma jako estetyczne. lecz także sposób jej odbioru. Wspomnienia. który. owe istotne dla kultury miejsca nie są zmieniane. któ- rym nadany jest nowy sens. Określa ona nie tylko zasadę działania traumy. ale także zostaje wprowadzony w pewien specy- ficzny stan emocjonalno-intelektualny. doskonałym sposobem przepracowy- wania traumy. dopiero ich pełne przeżycie i zrozu- mienie pozwala na osiągnięcie choćby częściowego dystansu. afektywne doświadczenie rzami miejsc istotnych dla danego społeczeństwa. co na niego oddziałuje. istnienie niejako poza czasem. traumatyczne wspomnienia. Nie oznacza to wcale. na przecięciu przeszłości i teraźniejszości. choć za pomocą zupełnie innych środków. Owym stanem jest dla Bennett właśnie afekt. aktywując trudne. o ty- le w tym wypadku kontakt z przestrzenią jest kształtowany zupełnie inaczej. przeciwnie. O ile jednak taka potrzeba re- alizuje się najczęściej za pomocą tworzenia pomników. po traumie. o tyle z drugiej podmiot dotknięty za pośrednictwem traumy jest nie tylko szczególnie czuły na to. co wydaje się zupełnie zwykle i codzienne. Jako że miejsca. który pozwoli na zupełnie odmienne spojrzenie na określony problem. przeszłości. Ów bezpośredni kontakt z niezmienionymi w żaden sposób miejscami. dotyczące możliwości wyjścia z kojarzonego z traumą zanurzenia w przeszłości. niezwykle istotnym dla Bennett pojęciem jest afekt. że są one wypierane z pamięci podmiotu. lecz także – przynajmniej na CEEOL copyright 2017 . starają się odpowiedzieć na to samo pytanie. są zarazem czymś. w jaki badaczka rozumie to pojęcie. jest nie tylko dla całej tworzonej 227 przez nią konstrukcji myślowej niezwykle istotny. jak i Grunebaum. umoż- liwia ich powtórne przeżycie. Powrót do teraźniejszości jest możliwy jedynie za pośrednictwem afektu. przepracowanie. Afekt jako efekt dotknięcia Drugim. a za- razem nieobjętym programami na rzecz ochrony pamięci narodowej. tak charakterystyczne dla osób pozostających w stanie traumy. pozwalają na zakorzenienie w „teraz” przy jednoczesnym zachowaniu boles- nej. Trzy wymienione prace. możliwe jest przełamanie dysonansu między traumatyczną przeszło- ścią a chęcią powtórnego zakorzenienia w teraz. istniejących niejako podwójnie. Spo- sób jego rozumienia jest w znacznym stopniu kształtowany za pomocą wzmianko- wanej już metafory dotknięcia. co przynależy do teraźniejszości. Heidi Grunebaum. staje się tu także cechą konkretnych miejsc. które niejednokrotnie kojarzą się z czyjąś traumą. jest za- równo zdaniem Bennett. wywołanie szo- ku. Sposób. ale koniecznej dla utrzymania tożsamości.

zarówno traumy. red. odczuwane – zarówno na poziomie psychicznym. jak i jego owoc. Zaproponowana 6 Ten sposób pojmowania afektu zbliża analizy Bennett do zaprojektowanej przez Richarda Shustermana wizji nowej estetyki. pojmowanej jako swoista operacja emo- cjonalno-intelektualna. co sytuuje się „pomiędzy”. co subiek- tywne i niewyrażalne. wobec któ- rego jest odczuwana. doświadczane. co go wywołuje. a tym. które są przez Bennett analizowane. co niełatwo poddaje się klasyfikacjom. Rozwinięcie nauk humanistycznych 228 – uzasadnienie dla somaestetyki. s. a który ją bezpośrednio lub pośrednio wywołał. K. spotkania dwóch podmiotów: tego. lecz także na polepszenie somatycznego. co istnieje „na zewnątrz”. ani też nie jest czymś. oscy- luje pomiędzy dwoma niegdyś radykalnie od siebie oddzielanymi sferami. Podobnie jak trauma sytuuje się pomiędzy. lecz czymś. gdyż w takim wypadku nie można by ich było określać jako traumy. co obiektywne. dyskursywnej wiedzy o ciele. jak i także somatycznym6. używa ciała jako swoistego nośnika określo- nych treści. który go doświadcza. rodzi się w miejscu do- tknięcia. Zapamiętane wydarzenia nie „odgrywają” się niczym niegdyś już oglądany film. o tyle afekt stale oscyluje między podmiotem. Pierwotnym medium wyrazu. czyli somaestetyki: „Najogólniej rzecz biorąc. Wilkoszewska. który ją odczuwa. Z tego też powodu empatia ma charakter graniczny. Zarówno afekt. Po tych wstępnych rozważaniach na temat relacji między traumą a afektem warto jeszcze na moment powrócić do metafory dotknięcia. Jest ona szczególnie ważna. lecz są na nowo przeżywane. nie dzieje się tak przypadkowo. O ile zatem trauma nie jest zdaniem Bennett ani czymś. somaestetyka zajmuje się ciałem jako ośrodkiem zmysłowo-estetycznego wartościowania (aisthesis) i twórczej autokreacji. na granicy. Proces ich przypominania – czy może raczej pamiętania – nie jest tylko i wyłącznie odniesieniem do przeszłości. bowiem pozwala zrozumieć motywy dokonanego przez Bennett wyboru takich akurat dzieł sztuki do analizy. przeżywanego przez nas doświadczenia i jego interpretacji” (R. jak i tego. jest właśnie ciało. jak i afektu. Kraków 2007. jest ona nakierowana na wzbogacenie nie tylko naszej abstrakcyjnej. Podstawową funk- cją afektu jest bowiem budzenie empatii. dodatkowo ukonkretniającego przekaz. opierającej się na badaniu i doskonaleniu reakcji ciała. Jest to niezwykle istotne także dlatego.CEEOL copyright 2017 Komentarze gruncie większości koncepcji dotyczących afektu – nietypowy. i tego. czyli właśnie empatia. Jako teoretyczna i zarazem praktyczna dyscyplina doskonaląca. Shusterman Myślenie poprzez ciało. CEEOL copyright 2017 . jest czymś. 47). lecz ma bezpośredni i real- ny wpływ na teraźniejszość. co funkcjonuje jedno- znacznie „w” podmiocie. dotykając w równym stopniu tego. jak i wywoływany za jej pomocą afekt ewokują nietypową relację między przeszłością a teraźniejszoś- cią. że zarówno trauma. Traumatyczne wydarzenia nie mogą być tylko i wyłącznie pamiętane. w: Wizje i re-wizje. inte- lektualną i emocjonalną. Wielka księga estetyki w Polsce. nie mogą odnosić się jedynie do przeszłości. Universitas. Metafora dotknięcia kieruje nas bezpośred- nio w stronę skojarzeń związanych z ciałem i zdaniem autorki Empathic Vision. Zapewne z tego powodu większość dzieł sztuki.

Ricoeur Pamięć. nie zaś jedynie intelektualnego uznania czyjejś sytuacji za godną współczucia czy wsparcia. podświadome i stanowią wyraz najbardziej podstawowych uczuć. J. zapomnienie. 10 Doskonale podsumowała tę postawę Hanna Buczyńska-Garewicz: „Przypominać to nie tylko wyjmować coś niezmiennego z pamięci. przeł. lecz w równym stopniu zmienia się zależnie od teraźniejszości 10. Universitas. na reakcji na nieczy- stość. Kraków. Pamięć traumy nie jest bowiem pamięcią narracyjną i nie może być z nią utożsamiana. przeł. Kristeva Potęga obrzydzenia. M. różni się zatem zasadni- czo nawet od tych koncepcji. afektywne doświadczenie przez Bennett definicja funkcjonowania afektu przystaje do sposobu. W obu wypadkach doznania ciała są niekontrolowane. 73). Esej o wstręcie. że jest ono wciąż żywe i sta- nowi część teraźniejszości. nawet z tą stworzoną przez Paula Ricoeura. Kraków 2006. M. s. mającego związek z czasem 9. taką chociażby. która pozwala na jakąkolwiek schematyzację czy ujęcie określonych wydarzeń w pewne ramy. co podczas każ- dorazowego przypominania wyzwala specyficzny rodzaj afektu. Tym samym funkcją afektu nie jest jedynie referowanie określonych emocji. 8 Por. lecz ich aktywowanie. ale i po- nownie doświadczać określonego wydarzenia. sprawia. zmieniający treść 229 dawnego doznania” (H. Warszawa 2007. która stanowi nowy kontekst. s. nie mówiąc już o zdystansowaniu się. jak gwałt czy incest8. Bucholec. Kraków 2007. w której filozof określił wspomnie- nie jako rodzaj intuicyjnego uobecnienia. przeł. które podkreślają związek wspomnienia z teraźniej- szością. Wywoływana nim empatia jest zdolnością współodczuwania. Tokarska-Bakir. nie zaś współprzeżywania określonych cielesnych doznań. Pamięć traumy i wywoływany nią afekt nie mają zatem wiele wspólnego z klasycznymi koncepcjami dotyczącymi pamię- ci. 67. Universitas. Margański. Rozumienie pamięci. 7 J. jakie proponuje nam Bennett. Pamięć traumy jest czymś. że są przeżywane i doznawane. w czę- ści wypadków afekt opiera się właśnie na reakcji wstrętu. sprawienie. M. 9 P. nie pozwala też na ich zrozumienie. uniemożliwiający osiągnięcie dystansu. wstęp J. historia. Tak rozumiany afekt każe nie tylko przypominać. Douglas Czystość i zmaza. że proces przypominania jest nie tylko związany z przeszłością. Buczyńska-Garewicz Metafizyczne rozważania o czasie. Nie jest to pamięć. Co więcej. lecz wnosić coś dawnego do sytuacji nowego oczekiwania. w jaki Julia Kristeva analizuje wstręt7. CEEOL copyright 2017 . Choć już Martin Heidegger podkreślał. W obu wypadkach to właśnie reakcje na poziomie ciała upewniają o skutecznym działaniu bodźców i to one – zdaniem Bennett – pozwalają na oddzielenie tak pojmowanego afektu od innych reakcji o charakterze emocjonalnym. Falski. Wydawnictwo UJ. PIW. to jednak w przypadku obu filozofów główną funkcją pamięci jest ta związana z moż- liwością przywoływania obrazów.CEEOL copyright 2017 Tabaszewska Trauma jako estetyczne.

lecz poza nią. Dopiero konieczność zmierzenia się z zeznaniami córki aktywuje u niego dawną. a przecież stale się objawiającą. ale bezstronnym świadkiem. Cielesność doświadczenia traumy Powyżej zarysowany sposób rozumienia traumy i afektu pozwala na lepsze zro- zumienie części paradoksów z nimi związanych. Dopiero gdy umie ująć własne doświadczenia w narracyjną i zrozumiałą dla po- stronnych osób formę. języka mówienia o traumie. molestowana sek- sualnie przez swojego ojca. że w tym momencie warto się odwołać do analizowanego przez Bennett filmu Ali- ne Issermann z 1992 roku. Jean. a także – co za tym idzie – o relacje między cielesnymi doznaniami oraz wzrokiem. opowiadająca o tym. Co jednak najbardziej interesujące. spotyka się z radykalnym niezrozumieniem i niewiarą. tylko ono pozwala jej na wyrwanie się z kręgu przemocy i milczenia. ale także zaczyna odzyskiwać utraconą godność i szacunek do sie- bie samej. jaki wywołuje jawne oskarżenie. gdy opowiada o tym. gdy zrozumie. co się dzieje włas- nej matce. Oczywiście fakt. Choć nauka nowego języka. że może być ono świadkiem we własnej sprawie. Umiejętność opowiedzenia o wykorzystywaniu seksualnym sprawia. Zamiast otrzymać wsparcie i pomoc. a jego czyny zasługują na potępienie. pozwala Jeanowi nie tylko spojrzeć na własne czyny oczami córki. kojarzonym z intelektualną władzą. a więc określić siebie jako ofiary. Jean jednak. gdy umie jasno określić to. jest karana za wymyślanie tak ohydnych kłamstw. a zatem zasługująca jeśli nie na natychmiastową wiarę. Dziewczynka. nie umiał także ująć tych wydarzeń w naj- prostszy nawet schemat. gdy zetknie się z zeznaniami córki. Afekt. ktoś zaczyna jej wierzyć i jej prawa mogą być chronione. a więc dostrzec ich okrucieństwo. szukając pomocy już nie w kręgu rodziny. sprawia. Alexandrine. że sam był niegdyś ofiarą. uświadomi sobie. uczy się opowiadać o swych doświadczeniach w przekonujący sposób. to okaże się. główną bohaterką jest dwunastoletnia Alexandrine. to na wysłuchanie i sprawdzenie opowieści. gdy dziecko. Sytuacja zmienia się zasadniczo. Zdystansowanie się dziecka wobec własnej traumy sprawia. Wydaje się. że – co początkowo nie było dla niego oczywiste – robił jej krzywdę. ojciec Alexandrine. tak.CEEOL copyright 2017 Komentarze Zobaczyć siebie jako Innego. iż tylko dostrzeżenie związku przy- CEEOL copyright 2017 . nie umiał nigdy o tym opowiedzieć. że – w oczach sądu – może być świadkiem. Bez wątpienia jednym z nich jest pytanie o możliwość i celowość zdystansowania się wobec traumy. a swego ojca – jako agre- sora. co ją spotykało. go nie usprawiedli- wia. jej zeznania zyskują na autentyczności. jakby była nie straumatyzowaną ofiarą. jest sama w sobie dla Alexandrine traumatycznym przeżyciem. że przez otoczenie dziewczynka zaczyna być postrzegana jako osoba samodzielna myś- lowo. Jednak jeśli weźmiemy pod uwagę to. W ten sposób dziecko nie tylko uzyskuje własną podmiotowość. Pokrótce streśćmy jego fabułę. umożliwiającą maksymalnie obiektywny ogląd. że przyznaniu się do winy towarzyszy 230 zarazem uznanie w sobie ofiary. zatytułowanego Shadow of Doubt. zapomnianą i niewypowiedzianą. traumę. co ją spotyka. w przeciwieństwie do swej córki. wypartą. ale także zobaczyć siebie jako ofiarę. że sam był ofiarą wykorzystywania seksualnego.

lecz angażując jego obrazy – jak cho- ciażby poruszający temat wykorzystywania seksualnego Denis Del Favero w serii fotografii Parting Embrance – starają się przekazać to. jednostkowej i nie zawsze komunikowalnej toż- 231 samości. Sary Chesterman. Autorka Empathic Vision mówi wprost: „By widzieć. Zanim jednak przejdziemy do próby szerszego omówienia zagadnienia empa- tii. jak i próbą wyzwolenia w odbior- cy nowego rodzaju reakcji. afektywne doświadczenie czynowo-skutkowego pozwala przypuszczać. jak bardzo czysto cielesne doświadcze- nia (takie chociażby. jak w wypadku Sary Chesterman. Przywoływane przez Bennett przykłady (włącznie z niezwykle drastycznym per- formancem Mariny Abramovic The Lips of St Thomas. co widzę. czy dana rzecz (widok) dotyczy jej bezpo- średnio. czy też komuś innemu. jakie budzi ludzkie ciało. Według Bennett przykład ten dowodzi. czyniąc zarówno ofiarę. Owo „mówienie od ciała doświadczającego doznań” jest jedno- znaczne zarówno z odrzuceniem narracyjności. w którego ostatnim akcie autorka wycina sobie gwiazdę na brzuchu) projektów opierających swe oddziały- wanie na zaangażowaniu emocji. O ile niegdyś. jak i traumy. jak zdolność odczuwania skóry i możliwość odczuwania swo- jego własnego dotyku) są niedoceniane. potrzebujemy najpierw czuć”. że ta sama historia nie powtórzy się w następnym pokoleniu.CEEOL copyright 2017 Tabaszewska Trauma jako estetyczne. że badaczka. nie dotyczy mojego ciała”. co można uznać za (cudze) bodźce bólowe. Gdy jednak straciła możliwość identyfikowania własnego ciała za pomocą dotyku. CEEOL copyright 2017 . wszelkie obrazy. przytrafia się jej. reakcji opartej na empatii. które jest przekonujące dla innych osób (pozwala im „spojrzeć oczami ofiary”. Owa „cielesność traumy” jest dla artystów impulsem do tworzenia projektów opierających się na eksponowaniu cielesności. O ile jednak – jak pokazuje przypadek Alexandrine – identyfikacja wzrokowa pozwala na takie budowanie tożsamości. jak i słuchaczy jej opowieści świadkami). która straciła zdolność odczuwania jakichkolwiek doznań na pra- wie całej powierzchni skóry. nie reagowała szczególnie mocno na obrazy angażujące jakiś rodzaj przemocy wobec ciała czy – bardziej ogólnie – na nic. o tyle doznania cielesne są podstawą wewnętrznej. z pełną świadomością grając z tradycyjną kon- cepcją wzroku. Wydaje się bowiem. Identyfika- cja za pomocą wzroku wydaje się jej zatem niewystarczająca. by móc z całą pew- nością oddzielić ciało swoje od obcego. stały się dla niej trudne do zniesienia. czego za pomocą słów nie da się wypowiedzieć. Opisy- wana kobieta. czy to. co widzi. stara się wskazać. mają jedną wspólną cechę: nie przedstawiają cierpiącego ciała. iż tylko tożsamość doznań wzrokowych i doty- kowych pozwala na pełną identyfikację. angażujące cudze ciało. że radykalnie zmienił się jej sposób reago- wania na obrazy. Rolę ciała w doświadczaniu traumy i afektu doskonale ilustruje także przyta- czany przez Bennett przykład dotyczący jej studentki. by móc z całą pewnością powiedzieć – i w to wierzyć – „to. a także tylko za ich pomocą jest możliwe wyzwolenie się z poczucia zagrożenia. gdy posiadała jeszcze stałą kontrolę nad swoim ciałem i mogła zawsze jasno określić. warto pokusić się o skomentowanie analizowanych przez Bennett instalacji. Podobnie. to cielesne odczucia są za- razem podstawą afektu. twierdzi.

Kulminacyjnym momentem okazuje się jednak dopiero moment konfrontacji. Jest to zarazem sposób zwrócenia uwagi osób. jako doświadczenie spo- łeczne. co może w tej sytuacji powiedzieć mężczyzna. ani wyznanie skruchy i żalu nie są w stanie zmienić rozgoryczenia i bólu matek. Porusza on problem przemo- cy. nie pozwoliło zrozumieć tak tragicznej w skutkach sytuacji. co myśli o swoim czynie. a więc jest w pewnym stopniu pojmowana przez bohaterów jako rozliczenie nie tylko ze sobą. spotkań twarzą w twarz. a odpowiedzialnym za ich śmierć Mbelo. podobnie jak w poprzednich rozdziałach. Choć zapewne zdawał sobie wcześniej sprawę z tego. to jednak tak radykalna jego odmowa musiała być 232 dla niego czymś. wiedział. lecz to. zanim przejdę do próby opisania. to jednak – wbrew wcześniejszym deklaracjom – padają. W prezen- towanym filmie zostaje odtworzony nie tylko punkt widzenia ofiar. że jego słowa nie niosą ulgi. CEEOL copyright 2017 . codzienne w południowej Afryce. czym dokładnie ma być postulowana przez autorkę empatia i ja- kie są zasady jej funkcjonowania. że owo spotkanie było – i to dla obu stron – wyłącznie traumą. jak Mbelo teraz się czuje. co potęguje wyrzuty sumienia.CEEOL copyright 2017 Komentarze Zobaczyć siebie jako odczuwającego. odbywa się w towarzystwie kamer. co zrobił. którzy stracili w strzelaninie życie. można traktować go jako swoistą eg- zemplifikację szerzej pojmowanego problemu. Najbardziej reprezentatywnym i poddającym się interpretacji w kontekście analizowanych przez Bennett pojęć jest projekt Long Night’s Journey into Day (au- torstwa Deborah Hoffman i Francisa Reida. że nie może liczyć na wybaczenie. lecz także z całą społecznością. Choć głównym punktem zainteresowa- nia autorów jest tylko jeden akt przemocy. Z tego też powodu. To. Empatia jako gra między byciem dotkniętym a próbą intelektualnego zdystansowania Kluczowym z punktu widzenia poruszanej tu problematyki empatii jest opie- rający się na analizie kilku konkretnych wystaw rozdział książki Bennett dotyczą- cy konfrontacji. o tyle w trakcie konfrontacji wypracowana wcześniej postawa obojętnego potępienia zmienia się zasadniczo. co dzieje się po nim. jest skrajnie nieprzydatne i niewy- starczające – ani przeprosiny. ani tym bardziej wyrzuty su- mienia. Chociaż pytania. W tym wypadku to jednak nie sam akt przemocy (jaką w tym wypadku była strzelanina) jest artystycznie opracowywany. Pozornie wydaje się. pojmowanej. mimo wyrażanego żalu i chęci naprawienia tego. lecz także spraw- ców. których problem przemocy nigdy bezpośrednio nie dotknął. warto pokusić się o próbę odtworzenia analizy przynajmniej jednej z prezentowanych wystaw. dotyczące tego. jaki następuje między matkami młodych ludzi. nie zaowocowało nawet myślą o wy- baczeniu. nie mają za zadanie umożliwić mu uzy- skanie przebaczenia. nic nie interesuje ich. jakim jest nieuchronność zagroże- nia przemocą w określonej kulturze. Choć początkowo dla matek to. Owa rozmowa. nie ma żadnego znacze- nia. Nie przyniosło kobietom żadnej ulgi. jak czuje się sprawca. ani ewentualne motywy. Podobnie Mbelo. 2000).

Mężczyzna nie jest już anonimowym sprawcą. że brak wybaczenia traktuje jako coś naturalnego. z jednej strony. w której nawet wobec nienawidzonej osoby nie moż- na przejść obojętnie. Nie jest już ona tożsama ze współczuciem i nie jest „wczuwaniem się” w cudzą sytuację. nawet przebiegające bez całkowitego zrozumienia i wybaczenia. co mężczyzna przeżywa. lecz także po prostu jako świadek dojmującego bólu. choć nie chcą nawet mówić o zrozumieniu czy wybaczeniu. a jedynie zrozumienie. Empatia to nie tylko i nie tyle współczucie. kto może czuć. choć początkowo odczuwają taki stan za manipulację. Podsumowanie Studium traumy. i to. pozostając tym sa- mym doznaniem granicznym. oscylując między intelektualną zgodą i zaprzeczeniem na uznanie siebie samego za odczuwającego. co on mówi. Również matki. je porusza. To sytuacja. lecz jest niemożliwością ucieczki oraz obojętności wobec drugiego człowieka. jest kimś.CEEOL copyright 2017 Tabaszewska Trauma jako estetyczne. a Mbelo współczuje im nie tylko jako sprawca. kto ma uczucia i kto może – to jedno zostaje mu ostatecznie przyznane – żałować tego. świadome i często w pewnym stopniu wymuszone (choćby naszym własnym. że wyrzuty sumienia Mbelo cokolwiek zmieniają. Mimo że wcześniej miał wyrzuty sumienia. co zrobił. a jednak słyszą. odzyskuje w oczach tych kobiet swoje człowieczeństwo. Rodząca się w nim empatia sprawia. Empatia wymyka się woli i świadomości. choć nie uznają. nie można się na nią zamknąć. wobec kogo – choć niechętnie i nie zawsze świadomie – odczuwają empatię. nie jest – i jak twierdzi sama autorka – nie ma być całościową analizą wszystkich zjawisk arty- stycznych związanych z kategorią traumy ani też próbą wytworzenia uniwersalnej teorii interpretacji współczesnej sztuki wizualnej. że empatia to. jest z jednej strony zaskakująca. Teza Bennett. Jest kimś. afektywne doświadczenie Z drugiej jednak strony spotkanie ofiar i sprawcy. że owe matki są jego ofiarami w takim samym stop- niu. Kobiety nie chcą słuchać Mbelo. z drugiej jednak – bardzo spójna z całym projektem Bennett. ale i świadkami jego bólu. co nie owocuje buntem przed zbyt surową oceną. pozwala na radykalne przeformułowanie myślenia o empatii. z drugiej zaś skutek patrzenia na siebie czującego. je dotykają. Postawa Mbelo zmienia się pod jego wpływem. Mimo to projekt wywiedzenia 233 teorii z praktyki artystycznej w swej zasadniczej części zostaje zrealizowany. choć wychodzą z ust zabójcy. co zabici mężczyźni. jaka rodzi się po lekturze analizy tego projektu. efekt bycia dotkniętym przez coś. ich ból okazuje się niemalże namacalny. jest sukcesem. a więc i kimś. Jego słowa. jakie prezentuje nam w swej książce Bennett. Choć Mbelo nie uzyskuje przebaczenia. same są owego oddziaływania świadome. sytuującym się na przecięciu emocji i rozumu. Wizja empatii. angażują się w to. I. Stojąc wobec niego twarzą w twarz. Ry- CEEOL copyright 2017 . dopiero te- raz zaczyna czuć również empatię. ofiary nie są już anonimowe. co jeszcze ważniejsze. doświadczającego owego do- tknięcia. są nie tylko ofia- rami. brak wybaczenia nie powoduje w nim chęci umniejszania swojej winy. subiektywnym poczuciem obowiązku) uczu- cie czy postawa.

CEEOL copyright 2017 . spoj- rzenia umożliwiającego nie tylko budowę nowego rodzaju relacji między dziełem a odbiorcą. finally. i które – nie aspirując do bycia całościową analizą – prowokuje do dalszych prób uchwycenia przemian. a więc do pewnego rodzaju całościowego spojrzenia na relacje między wcześniej omawianymi problemami. Zrodzona w jego efekcie empatia umożliwia wywikłanie się z klasycz- nych opozycji. w którym podmiot otwarty jest na dotknięcie. co Bennett określa mianem empatycznej wizji. focussing on contemporary art theory and practice. Abstract Justyna TABASZEWSKA Jagiellonian University (Cracow) Trauma as an Aesthetic Affective Experience: An Analysis of ‘Emphatic Vision’ This article relates to Jill Bennett’s Empathic Vision: Affect.CEEOL copyright 2017 Komentarze sowana przez Bennett „empatyczna wizja” nie jest wszak tylko jej sposobem rozu- mienia poszczególnych zjawisk czy problemów artystycznych. the social dimension of trauma. Bennett’s theory reformulates the notion of empathy (empathy being a limitary experience. Tabaszewska discusses the relation be- tween trauma and reality (‘the authenticity of trauma’). jakie spowodowało redefiniowanie owego pojęcia. Empatyczna wizja jest więc zarazem wizją sztuki. situated at the intersection of emotion and reason). jakie za pośrednictwem traumy i afektu pragnie osiągnąć współczesna działalność artystyczna. Jest to także próba opisu nowego modelu doświadczania i tworzenia o uniwersalnym charakterze. the corporeality of traumatic experience. the interrelation between affect. lecz także w nieco szerzej pojętym kontekście dyskursu humanistycznego. jakie zaszły we współ- czesnym dyskursie dotyczącym relacji między rozumem a ciałem i emocjami. and. Tabaszewska identifies and discusses some of the problems and theses of Bennett’s theory. które pozwala na uchwycenie istot- nych zmian nie tylko we współczesnej sztuce. takich jak chociażby ciało i rozum czy emocje i intelekt. Derived from artistic practice. jaką proponuje nam Ben- nett. evidencing that empathy. is essential to the reception of con- 234 temporary art. Trauma and Contemporary Art. trauma and empathy. Postulat rezygnacji z „autentyczności” traumy owocuje możliwością traktowa- nia jej jako kategorii pozwalającej na interpretowaniu zmian. jak afekt i empatia. To zaś prowadzi do stworzenia czegoś. triggered by affect. Książka Bennett jest zatem studium traumy. jak i rodzajem jej odbioru. Ro- zumienie traumy jako estetycznego. lecz także zrealizowanie postulatu wywiedzenia teorii z analizy sztuki. afektywnego doświadczenia pozwala na przede- finiowanie także takich kategorii.