You have downloaded a document from

The Central and Eastern European Online Library

The joined archive of hundreds of Central-, East- and South-East-European publishers,
research institutes, and various content providers

Source: Teksty Drugie

Second Texts

Location: Poland
Author(s): Justyna Tabaszewska
Title: Trauma jako estetyczne, afektywne doświadczenie. Próba analizy "empatycznej wizji"
Trauma as an Aesthetic Affective Experience: An Analysis of ‘Emphatic Vision’
Issue: 4/2010
Citation Justyna Tabaszewska. "Trauma jako estetyczne, afektywne doświadczenie. Próba analizy
style: "empatycznej wizji"". Teksty Drugie 4:221-234.

https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=21815

CEEOL copyright 2017 Komentarze Tabaszewska Trauma jako estetyczne. by M. Wreszcie. powiązanych ze sobą. Practices of Cultural Analysis. książka o traumie? Książka Jill Bennett Empathic Vision. jak sama autorka deklaruje. 2 Por. w którym te obciążone już konkretnymi konotacjami pojęcia będą funkcjonowały w odmienny i – zdaniem Bennett – o wiele bardziej przysta- jący do współczesnej praktyki artystycznej sposób. The Point of Theory. która nie jest z góry dana. afektywne doświadczenie Justyna TABASZEWSKA Trauma jako estetyczne. Stanford. California 2005. CEEOL copyright 2017 . Mimo pozornej oczywistości problematyki. New York 1994. Boer. lecz która powstaje w wyniku interakcji z konkretnymi dziełami sztuki i jest stale przez nie warunkowana. afektywne doświadczenie. Próba analizy „empatycznej wizji” Książka o sztuce. uporządkowanych według kryterium poruszanego w nich problemu (co zresztą oddaje układ formalny tekstu i podział na rozdziały). którą sugeruje już tytuł. tekst Bennett można rozważać na trzech.E. Affect. Stanford University Press. pamięci i emocji oraz próba zapoczątkowania nowego dyskursu. Affect. Bal i I. poświęcona przede wszystkim analizie współczesnej sztuki wizualnej. 221 Continuum. dokonywanej z dość specyficznej perspektywy kuratora sztuki. ale w sporym stopniu autono- micznych poziomach. ed. Jest to jednak także wnikliwe studium (wychodzące daleko poza ramy sztuki wizualnej) dotyczące problematyki traumy. 1 J. Bennett Empathic Vision. Trauma and Contemporary Art. Praca ta jest bowiem zapisem interpretacji konkretnych projektów artystycznych. teorii. jest to próba spro- stania postulatowi stworzenia teorii opartej na praktyce2. Trauma and Contemporary Art 1 jest.

Autorka Empathic Vision proponuje nam radykalną zmianę myślenia o tej ka- tegorii w sztuce.CEEOL copyright 2017 Komentarze Te trzy wymienione poziomy stale przeplatają się ze sobą. pozwalająca na drobiazgową analizę konkretnego projektu. próba realizacji tak zaprojektowanego dzieła. którego problematyka jest podporządkowana chęci rekonstrukcji pojęcia traumy i wypracowania teorii. można wyróżnić kilka najważniejszych dla jej teorii problemów i tez. Z tego też powodu w dalszej części tego tekstu postaram się zrekonstruować zaledwie kilka porusza- nych przez badaczkę problemów. dotyczących nowego sposobu funkcjonowania traumy na gruncie kultury. opartego na empatii sposobu tworzenia i doświadczania sztuki. co „przy- należy” do danej osoby czy grupy. iż proponowane przez autorkę rozwiązania nie tylko są nowatorskie. Chociaż praca Bennett nie jest – i nie ma być – całościowym studium opracowującym wyżej wzmiankowaną problematykę. Próby wyzwolenia z dominacji autentyczności Pojęciem. czym – w wypadku książki Bennett – jest postulat teorii jako praktykowania. choć oczywiście w nie- których rozdziałach dostrzegalna jest dominacja pierwszej strategii. W tym ujęciu sztuka współczesna nie opowiada o traumie. Mimo że poruszana przez Jill Bennett problematyka jest niezwykle różnorod- na. w którym wszystkie wymienione poziomy będą się ze sobą przeplatały i wzajemnie się warunkowały. pozwalającej na adekwatne opisanie nowego. jak pamięć czy afekt. stanowiąc wszak zawsze część określonego rozdziału. jest celem nie- zwykle ambitnym i nie zawsze się udaje. należy odejść zarówno od pojmowania traumy jako czegoś. nie sposób nie zauważyć. Taka postawa wydaje się umożliwiać wyciągnięcie z książki Emphatic Vision wnios- ków nieco bardziej ogólnej natury. Owa analiza. a co za tym idzie zmian w rozumieniu takich pojęć. a nie tyl- ko sztuki wizualnej. Z tego też powodu głównym punktem mojego zainteresowania będzie właśnie drugi poziom tekstu Bennett. a więc sztuką mniej lub bardziej narracyj- 222 ną. które organizuje przestrzeń rozważań Bennett. gdy można ją czytać wyłącznie jako studium przypadku. ale pozwalają także na przedefiniowanie dyskursu związanego z trau- mą na gruncie szeroko pojętej humanistyki. Dopiero po omówieniu tego zagadnienia można będzie po- starać się zdefiniować. nie funkcjonuje jednak ni- gdy w zupełnym oderwaniu. pozwalając zarazem na odczytanie ich jak względnie niezależnych. lecz posługuje się CEEOL copyright 2017 . Oczywiście. jest bez wątpienia „trau- ma”. a konkretne interpretacje będą przywoływanie tyl- ko jako sposób unaocznienia określonej tezy i zarazem próba jej uzasadnienia. jak i z utożsamianiem sztuki posługującej się kategorią traumy ze sztuką „o” traumie. Wstępne uwagi o traumie. nawet wtedy. których prześledzenie pozwala na wskazanie kluczowych twierdzeń. w tym i literaturoznawstwa. które jednak – moim zdaniem – pozwalają na wskazanie najbardziej oryginalnych i najważniejszych z punktu widzenia współ- czesnego dyskursu humanistycznego postulatów Bennett.

Repeating and Working-through (1914). Niezwykle istotnym punktem odnie- sienia dla tez badaczki są tu spostrzeżenia Hala Fostera. jest przez artystę projektowane. Hogarth Press and The Institute of Psycho-Analysis. była prawda. kto jej nie doświadczył. MIT Press. w: The Standard Edition of the Complete Works of Sigmund Freud. że siła jej oddziaływania nieuchronnie maleje. Zdaniem Fostera. Jeśli bowiem o traumie opowiada ktoś. tym zda- wała się cenniejsza. bezpo- średnio związany z pojęciem autentyczności. zaciemniają bowiem właściwy sens obecnego używania kategorii traumy przez artystów. W takim kontekście tylko osoba lub osoby. jak chociażby dość intuicyjny podział na traumę indywidualną i zbiorową. doświadczenie niewyrażo- ne przez ofiary nie mogło zostać wyrażone przez nikogo innego. jaki artysta starał się poruszyć.CEEOL copyright 2017 Tabaszewska Trauma jako estetyczne. które doświadczyły traumy były upoważnione do wypowiadania się o niej. próba odebrania ofiarom ich doświadczenia. to być może cały problem. warto więc poświęcić im nieco uwagi. jakie na gruncie sztuki rodziło wyniesione z dyskursu etycznego i politycznego mówienie oraz myślenie o auten- tyczności traumy. 12. Freud Remembering. „Zawłaszczanie” traumy. Każdy z powyższych postulatów jest związany z krytyką konkretnych sposobów rozumie- nia i interpretowania traumy. Tylko poprzez zastosowanie odpowiednich środ- ków artystycznego wyrazu można „utrwalić” w dziele sztuki bezpośredniość od- działywania traumy. 4 H. W takim zaś wypadku jej oddziaływanie. Próba odcięcia się od myślenia o traumie jako o własności danej jednostki czy grupy osób jest związana z licznymi problemami. który w swej książce The Return of the Real4 dostrzega i analizuje opozycyjny charakter traumy. Ujęcie w narracyjne ramy sprawia. uwzględniać dynamikę szoku psychicznego. Próby artystycz- nej wypowiedzi oscylujące wokół tematu „cudzej” traumy były traktowane jako jej zawłaszczenie. London 1958. że wyrażona i opisana przez do- świadczający ją podmiot trauma przestaje być traumą3. choć ma być od- działywaniem realnym. są – zdaniem autorki – całkowicie nieprzy- datne jako kategorie analizy współczesnej sztuki. której powinni być wierni artyści poruszający problem traumy. może być jedynym sposobem mówienia o niej w sztuce. trauma opiera się na swoistej oscylacji między doświadczeniem a bra- 3 S. a także – jako dzia- łanie podważające autentyczność danego wydarzenia czy przeżycia. 223 Cambridge. Dzieje się tak dlatego. jaki trauma wywołuje. negatyw- nie oceniane w porządku moralnym i politycznym. Powyższe rozumienie traumy sprzyjało także próbom jej analizy i schematy- zacji. Głównym punktem krytyki Bennett jest jednak nieco innym problem. 1996. im bardziej praca była autentyczna. był wyimaginowany. Tym samym naczelną wartością. The Avant Garde at the End of the Century. Foster The Return of Real. Przywoływane przez Bennett podziały. zdaniem Bennett. CEEOL copyright 2017 . zmieniając się jedynie w relację o trudnej przeszłości. afektywne doświadczenie wizualnym językiem dla wyrażania traumy i doświadczeń konfliktu oraz straty. vol. Mass. Im bliżej rzeczywistości pozostawano. Takie projektowanie traumy musi.

w bardzo szkicowy sposób. ale swoiste dotknięcie odbiorcy. w jaki sposób trauma ma w sztuce funkcjonować. Takie rozumienie traumy ma ogromne konsekwencje. Bez wątpienia najważniejszym postulatem. opartej na traumie estetyki i zarazem skonstruowanie odpowiadającego jej modelu relacji między twórcą. Z tego też powodu to właśnie sztuki wizualne mogą w najwięk- szym stopniu odpowiedzieć na wyzwanie. jest jednak w stanie – posługując się estetyką traumy – osiąg- nąć efekt. choćby wstępnie. jest rezygnacja z prób narracyjnego wy- rażenia traumy. przedstawiając swoje odczytanie problemu traumy. nie zaś dyskurs polityczny. Ową oscylację najlepiej oddaje ukute przez Fostera zdanie „pure affect. W takim jednak wypadku trzeba. no affect”. dziełem a odbiorcą. wywarcie na niego określone- go działania. spróbować odpowiedzieć na pytanie. jest ludzka pamięć. Stworzone przez Salcedo fotografie ukazują. bardziej skutecz- nym sposobem jej oswajania jest sztuka. robi to za pośrednic- twem obrazów ciała. To też sprawia. co oznacza. Ar- tystka. dotykające w jakiś sposób tema- tu traumy i umieszczone w siatce pojęciowej uwzględniającej także takie pojęcia. Choć dopiero analizowane przez autorkę Empathic Vision poszczególne dzieła artystyczne.CEEOL copyright 2017 Komentarze kiem traumy. która nie jest czymś. jakie poja- wiają się. Metafora dotknięcia. co można zakomunikować. jak afekt i empatia. mogą dać pełną odpowiedź na to pytanie. Dobrym przykładem takiego angażowania cielesności w dys- kurs traumy są prace Doris Salcedo. że choć żyjemy w kulturze traumy. jakie zna- CEEOL copyright 2017 . a już szczególnie oddać do- świadczenia traumy. warto już teraz. co stale oddziałuje na życie podmiotu. że choć sztuka nigdy nie może dać wyrazu ludzkiej pamięci i nigdy nie jest w stanie „przekazać” tego. Oscylacja między szo- kiem a brakiem doświadczenia ostatecznie podważa możliwość „opowiedzenia” o traumie. nie są to jednak obrazy prezentujące cierpiące ciało w mo- 224 mencie traumy albo szoku. Ma ona raczej charakter „transaktywny”. jeśli – jak twierdzi Bennett – sztuka nie ma być sztuką „o” traumie ani też zada- niem sztuki nie jest objawianie traumy. jak ważne dla części artystów jest zaangażowanie ciała jako odbiorcy doznań. Ben- nett uznaje. jakim jest stworzenie nowej. między możliwością jej wypowiedzenia w jakikolwiek sposób a cał- kowitym zamilknięciem. podkreśla cielesny cha- rakter traumy i wskazuje. co doświadczone. jakie stawia sztuce posługującej się traumą Bennett. Przeniesienie zagadnienia funkcjonowania traumy w sztuce na grunt estetyki i – przynajmniej częściowe – oddzielenie go od społecznego i politycznego dyskursu może pozwo- lić na wypracowanie nowych metod badania funkcjonowania traumy w kulturze. jak oddziaływać. co nie jest w ogóle pamiętane. gdy w taki sposób określamy zadanie sztuki. między czymś. Rezygnacja z postulatu „przekazywania” jest zdaniem Bennett uzasadniana samym charakterem traumy. zwłaszcza zaś projekt To Kill an Impulse. do której jeszcze wrócę. który żadnymi innymi środkami wyrazu nie mógłby zostać osiągnięty. nakreślić zadania. a czymś. Jednym z kluczowych problemów. że zadaniem sztuki poruszającej problem traumy albo posługującej się tą kategorią jako środkiem wyrazu jest nie objawianie czegoś. obok oddzielenia dyskursu trau- my od politycznego dyskursu o traumie.

a zwłaszcza pamięci traumy. w której o danym dziele będzie można powiedzieć: „Ono jest o traumie wywołanej tym i tym”. w jaki sposób tak zarysowany problem kształtuje myślenie autorki o kategorii traumy. jakie są odbywane poza czasem. choćby szkicowe. wskazując zarazem. osoby. Dotyka ona niezwykle istotnego dla tworzonej przez Bennett teorii problemu relacji między doświadczeniem traumy i czasem. Bennett analizuje projekty. Bez wątpienia jest to w sporej mierze efekt uciecz- ki od narracyjności. ucieczki od sytuacji. które odbywa się z wyłączeniem czasu. odwołanie do kilku analizo- wanych przez nią instalacji. co wewnętrzne. Analizie zostaje poddane takie doświadczenie przestrzeni. Jej wpływ jest tak duży. Pierwszym z nich jest instalacja Willi Doherty’ego The Only Good One is Dead One z 1993 225 5 J. a fragmentaryczne ukazanie doznań związanych z traumą wywołuje u odbiorcy większy efekt. potrzebne jest. które unikają jednoznacznych rozwiązań i nie pozwalają na wpisanie w jakikolwiek dyskurs etycz- ny z tym problemem związany. By zrozumieć. Uwięzienie w traumie i próby jej przezwyciężenia Jak już wcześniej wspomniałam. lecz całą społeczność. s. 69. gdy spoglądamy na nią z przestrzeni pomiędzy dwoma wcześniej wzmiankowanymi osobami5. Doświadczenie traumy jako doświadczenie społeczne. O ile jednak w pierw- szych częściach książki szczególnie istotną egzemplifikacją tego problemu było funkcjonowanie ludzkiej pamięci. Metafora przestrzeni pozbawionej czasu jest środkiem pozwalającym na zary- sowanie sytuacji. zmieniając najbardziej podstawowe cechy świata zewnętrznego. na przykład ciało osoby w żałobie. Przywoływane przez Bennett instalacje podejmują zatem zadanie stworzenia mapy tych dróg. wykluczając go z percepcji podmiotu. albo też jak zmienia się struk- turyzacja całej sytuacji. W tym wypadku chciałabym wspomnieć aż o trzech projektach. i za- czyna rzutować na świat zewnętrzny. w której trauma wymyka się z granic tego. Zmiana punktów widzenia pozwala na wywołanie pełniejszego efektu. projekty. iż trauma jest doświadczeniem o charakterze społecznym – dotyka nie tylko tych. która stoi obok opłakującego. że oznacza przeżywa- ną teraźniejszość. w których umieszczenie traumy w przestrzeni społecznej nie jest jednoznaczne z ewokowaniem dyskursu politycznego. którzy bezpo- średnio stali się ofiarą jakiś dramatycznych wydarzeń. Nie oznacza to jednak – na co wskazywał już przytoczony wcześniej przykład – że badaczka zaprzecza społecz- nemu wymiarowi traumy. Bennett Empathic Vision.CEEOL copyright 2017 Tabaszewska Trauma jako estetyczne. afektywne doświadczenie czenia są wpisane w określone zajmowane przez ciała pozycje. niemniej sposób potraktowania tego problemu daleki jest od typowych. W istocie jest mu poświęcony osobny rozdział książki. CEEOL copyright 2017 . o tyle tutaj autor- kę frapuje nieco inny sposób ujęcia tego problemu. Dobrym przykładem takiej taktyki jest pierwsza z odnotowanych przez autor- kę strategii. Bennett postuluje odcięcie rozważań na te- mat traumy od dyskursu politycznego i etycznego.

a zarazem owocuje chęcią wywarcia zemsty. Dotknięcie cudzą traumą jest na tyle dojmujące. to on nie pozwala jednostce uwolnić się z ciągłego rozważania sytuacji za- grożenia. Narzucająca się początkowo opozycja między tym. Warto zauważyć. oddaje także poprzez swą formę specyficzny stan psychiczny. co przynależy w jakiś sposób do przeszłości. Bliskość jest tu zatem budowana za pomocą dwóch głównych narzędzi: utożsa- mienia i afektu. że nie pozwala na wyjście z przygniatającego „teraz”. Ruch drugiego samochodu. nie tylko – choć w sporej części i dlatego – że jej los budzi współ- czucie. jest dla podmiotu czymś. Mimo to poprzednia ofiara wydaje się bliska. Powodowane traumatycznymi wydarze- niami poczucie zagrożenia. z nieopuszczającego jej odczucia. jakby zbudowaną na planie koła. Porwany. bowiem dłuższa obserwacja poruszającego się pojazdu objawia. a więc i niego samego. co statyczne. Kolejnym niezwykle interesującym przykładem działalności poruszającej pro- blem relacji między przeszłością a teraźniejszością jest inicjatywa podejmowana przez Western Cape Action Tour (WECAT). pozornie dynamiczny. iż przyczyną takiego stanu nie jest wydarzenie. informujący. w jakim znajduje się mówiąca jednostka. iż jeździ on ciągle tą samą trasą. co mogło stać się losem każdego. Obrazom towarzyszy odtwarzany tekst. Owe miejsca są wy- rwane teraźniejszości i przywrócone przeszłości. choć nie jest równoznaczne z nieodwracalną stagnacją. to z jej perspektywy są obserwowane i opisywane (każdemu zdję- ciu towarzyszy krótki podpis. w drugim zaś jadącego. niemożliwość zdystansowania się. W pierwszym przypadku rejestrowany jest obraz nieruchomo stojącego sa- mochodu. nie dotyczyło ono nikogo z rodziny czy przyjaciół mówiącej osoby. Podobny problem porusza także praca Paula Seawrighta Sectarian Murder. a także opatrywania odpowiednimi komenta- CEEOL copyright 2017 . co stały postój pierwszego. nielinearny i w sporym stopniu niepoddający się logicznemu po- rządkowaniu tekst. Zresztą ów afekt jest czymś w omawianej instalacji najważniej- szym. Odpowiada ona na naturalną potrze- 226 bę odtwarzania i dokumentowania. Autor stara się w niej zrekonstruować ostatnie chwile ofiar zabójstw sprzed kilkunastu lat za pomocą śledzenia i dokumentowania śladów. nie jest w tym przypadku do końca upraw- niona. powta- rzanie ciągle tej samej trasy zdaje się symbolizować pozostawanie ciągle w kręgu tych samych myśli. co ją spotkało. zaburza normalny porzą- dek życia. że istnieje ktoś. co się wydarzyło). Opiera się ona na zestawieniu dwóch obrazów pochodzących z dwóch ka- mer. lecz dlatego. nie pozwala na podjęcie jakichkolwiek konstruktywnych działań. jakie obecnie może znaleźć. kto zagraża i jej sa- mej. w gruncie rzeczy równie niewiele wnosi w przyszłość. w którym daje on wyraz swoim emocjom związanym z sytuacją stałego zagroże- nia. na – wciąż krzywdzącym innych – agresorze. co dynamiczne.CEEOL copyright 2017 Komentarze roku. Aktualnie istniejące miejsca stają się zatem czymś. wywołuje u podmiotu stan przypo- minający manię prześladowczą. stanowiący swoisty monolog kierowcy. które bezpośrednio dotknęło podmiot. Owo zamknięcie w teraz. kolisty ruch samochodu. by w ten sposób utrwalić pamięć o prawie już zapomnianych osobach. i całej społeczności. bycia śledzonym. a tym. że to.

a za- razem nieobjętym programami na rzecz ochrony pamięci narodowej. tak charakterystyczne dla osób pozostających w stanie traumy. starają się odpowiedzieć na to samo pytanie. Określa ona nie tylko zasadę działania traumy. co wydaje się zupełnie zwykle i codzienne. dotyczące możliwości wyjścia z kojarzonego z traumą zanurzenia w przeszłości. Heidi Grunebaum. traumatyczne wspomnienia. jest za- równo zdaniem Bennett. lecz także sposób jej odbioru. istnienie niejako poza czasem. Ów bezpośredni kontakt z niezmienionymi w żaden sposób miejscami. staje się tu także cechą konkretnych miejsc. co na niego oddziałuje. doskonałym sposobem przepracowy- wania traumy. mimo że w dalszym ciągu wpływają na życie podmio- tu. Nie oznacza to wcale. budowania muzeów czy przynajmniej tworzenia funkcjonujących w oficjalnym obiegu dokumentów. przepracowanie. na przecięciu przeszłości i teraźniejszości. przeciwnie. jak i Grunebaum. że są one wypierane z pamięci podmiotu. po traumie. Zgod- nie z inicjatywą dyrektor owego stowarzyszenia. Wspomnienia. Owym stanem jest dla Bennett właśnie afekt.CEEOL copyright 2017 Tabaszewska Trauma jako estetyczne. umoż- liwia ich powtórne przeżycie. Spo- sób jego rozumienia jest w znacznym stopniu kształtowany za pomocą wzmianko- wanej już metafory dotknięcia. jest nie tylko dla całej tworzonej 227 przez nią konstrukcji myślowej niezwykle istotny. o tyle z drugiej podmiot dotknięty za pośrednictwem traumy jest nie tylko szczególnie czuły na to. Jako że miejsca. ale także zostaje wprowadzony w pewien specy- ficzny stan emocjonalno-intelektualny. któ- rym nadany jest nowy sens. możliwe jest przełamanie dysonansu między traumatyczną przeszło- ścią a chęcią powtórnego zakorzenienia w teraz. aktywując trudne. Powrót do teraźniejszości jest możliwy jedynie za pośrednictwem afektu. afektywne doświadczenie rzami miejsc istotnych dla danego społeczeństwa. istniejących niejako podwójnie. Trzy wymienione prace. o ty- le w tym wypadku kontakt z przestrzenią jest kształtowany zupełnie inaczej. O ile więc z jednej strony podstawowym działaniem trau- my jest wytrącenie odbiorcy z określonego schematu umysłowego. Sposób. choć za pomocą zupełnie innych środków. Uwięzienie w przeszłości. dopiero ich pełne przeżycie i zrozu- mienie pozwala na osiągnięcie choćby częściowego dystansu. co przynależy do teraźniejszości. owe istotne dla kultury miejsca nie są zmieniane. niezwykle istotnym dla Bennett pojęciem jest afekt. które niejednokrotnie kojarzą się z czyjąś traumą. pozwalają na zakorzenienie w „teraz” przy jednoczesnym zachowaniu boles- nej. są zarazem czymś. O ile jednak taka potrzeba re- alizuje się najczęściej za pomocą tworzenia pomników. wywołanie szo- ku. który. ale koniecznej dla utrzymania tożsamości. Afekt jako efekt dotknięcia Drugim. w nie- których wypadkach powodowany także brakiem środków na renowację. który pozwoli na zupełnie odmienne spojrzenie na określony problem. lecz także – przynajmniej na CEEOL copyright 2017 . a kontakt z nimi odbywa się bezpośrednio. przeszłości. w jaki badaczka rozumie to pojęcie. Organizowane przez profesjonalnie przygotowanych pracowników biura wyciecz- ki pozwalają na bycie w miejscu niezwykle nieraz dla uczestników istotnym.

Traumatyczne wydarzenia nie mogą być tylko i wyłącznie pamiętane. nie mogą odnosić się jedynie do przeszłości. dodatkowo ukonkretniającego przekaz. s. jak i wywoływany za jej pomocą afekt ewokują nietypową relację między przeszłością a teraźniejszoś- cią. Universitas. które są przez Bennett analizowane. Jako teoretyczna i zarazem praktyczna dyscyplina doskonaląca. Proces ich przypominania – czy może raczej pamiętania – nie jest tylko i wyłącznie odniesieniem do przeszłości. czyli właśnie empatia. 47). Metafora dotknięcia kieruje nas bezpośred- nio w stronę skojarzeń związanych z ciałem i zdaniem autorki Empathic Vision. Kraków 2007. co subiek- tywne i niewyrażalne. dotykając w równym stopniu tego. który ją odczuwa. wobec któ- rego jest odczuwana. spotkania dwóch podmiotów: tego. somaestetyka zajmuje się ciałem jako ośrodkiem zmysłowo-estetycznego wartościowania (aisthesis) i twórczej autokreacji. a który ją bezpośrednio lub pośrednio wywołał. Pierwotnym medium wyrazu. O ile zatem trauma nie jest zdaniem Bennett ani czymś. oscy- luje pomiędzy dwoma niegdyś radykalnie od siebie oddzielanymi sferami. opierającej się na badaniu i doskonaleniu reakcji ciała. a tym. co niełatwo poddaje się klasyfikacjom. pojmowanej jako swoista operacja emo- cjonalno-intelektualna. Shusterman Myślenie poprzez ciało. Po tych wstępnych rozważaniach na temat relacji między traumą a afektem warto jeszcze na moment powrócić do metafory dotknięcia. w: Wizje i re-wizje. rodzi się w miejscu do- tknięcia. że zarówno trauma. Zapewne z tego powodu większość dzieł sztuki. Podobnie jak trauma sytuuje się pomiędzy. ani też nie jest czymś.CEEOL copyright 2017 Komentarze gruncie większości koncepcji dotyczących afektu – nietypowy. jest właśnie ciało. jak i także somatycznym6. Wielka księga estetyki w Polsce. na granicy. dyskursywnej wiedzy o ciele. Wilkoszewska. który go doświadcza. Zaproponowana 6 Ten sposób pojmowania afektu zbliża analizy Bennett do zaprojektowanej przez Richarda Shustermana wizji nowej estetyki. jest ona nakierowana na wzbogacenie nie tylko naszej abstrakcyjnej. używa ciała jako swoistego nośnika określo- nych treści. lecz czymś. Zapamiętane wydarzenia nie „odgrywają” się niczym niegdyś już oglądany film. doświadczane. red. o tyle afekt stale oscyluje między podmiotem. gdyż w takim wypadku nie można by ich było określać jako traumy. lecz ma bezpośredni i real- ny wpływ na teraźniejszość. lecz także na polepszenie somatycznego. co go wywołuje. co funkcjonuje jedno- znacznie „w” podmiocie. jest czymś. Z tego też powodu empatia ma charakter graniczny. Jest ona szczególnie ważna. co obiektywne. Zarówno afekt. jak i tego. bowiem pozwala zrozumieć motywy dokonanego przez Bennett wyboru takich akurat dzieł sztuki do analizy. Jest to niezwykle istotne także dlatego. i tego. Podstawową funk- cją afektu jest bowiem budzenie empatii. K. co sytuuje się „pomiędzy”. czyli somaestetyki: „Najogólniej rzecz biorąc. nie dzieje się tak przypadkowo. przeżywanego przez nas doświadczenia i jego interpretacji” (R. Rozwinięcie nauk humanistycznych 228 – uzasadnienie dla somaestetyki. inte- lektualną i emocjonalną. lecz są na nowo przeżywane. odczuwane – zarówno na poziomie psychicznym. jak i afektu. co istnieje „na zewnątrz”. zarówno traumy. jak i jego owoc. CEEOL copyright 2017 .

w czę- ści wypadków afekt opiera się właśnie na reakcji wstrętu. Douglas Czystość i zmaza. że są przeżywane i doznawane. ale i po- nownie doświadczać określonego wydarzenia. w której filozof określił wspomnie- nie jako rodzaj intuicyjnego uobecnienia. historia. które podkreślają związek wspomnienia z teraźniej- szością. W obu wypadkach to właśnie reakcje na poziomie ciała upewniają o skutecznym działaniu bodźców i to one – zdaniem Bennett – pozwalają na oddzielenie tak pojmowanego afektu od innych reakcji o charakterze emocjonalnym. mającego związek z czasem 9. przeł. sprawienie. Choć już Martin Heidegger podkreślał. Kraków 2007. Falski. 73). M. Tokarska-Bakir. 8 Por. Esej o wstręcie. w jaki Julia Kristeva analizuje wstręt7. że jest ono wciąż żywe i sta- nowi część teraźniejszości. afektywne doświadczenie przez Bennett definicja funkcjonowania afektu przystaje do sposobu. 7 J. M. 67. sprawia. lecz w równym stopniu zmienia się zależnie od teraźniejszości 10. podświadome i stanowią wyraz najbardziej podstawowych uczuć. zmieniający treść 229 dawnego doznania” (H. że proces przypominania jest nie tylko związany z przeszłością. nie mówiąc już o zdystansowaniu się. Universitas.CEEOL copyright 2017 Tabaszewska Trauma jako estetyczne. Buczyńska-Garewicz Metafizyczne rozważania o czasie. nie zaś jedynie intelektualnego uznania czyjejś sytuacji za godną współczucia czy wsparcia. to jednak w przypadku obu filozofów główną funkcją pamięci jest ta związana z moż- liwością przywoływania obrazów. Tym samym funkcją afektu nie jest jedynie referowanie określonych emocji. Wydawnictwo UJ. lecz wnosić coś dawnego do sytuacji nowego oczekiwania. Warszawa 2007. przeł. Wywoływana nim empatia jest zdolnością współodczuwania. J. która pozwala na jakąkolwiek schematyzację czy ujęcie określonych wydarzeń w pewne ramy. przeł. na reakcji na nieczy- stość. M. Kristeva Potęga obrzydzenia. uniemożliwiający osiągnięcie dystansu. 9 P. wstęp J. Nie jest to pamięć. Co więcej. różni się zatem zasadni- czo nawet od tych koncepcji. taką chociażby. Universitas. która stanowi nowy kontekst. s. co podczas każ- dorazowego przypominania wyzwala specyficzny rodzaj afektu. Bucholec. Kraków. zapomnienie. PIW. Margański. s. nie pozwala też na ich zrozumienie. lecz ich aktywowanie. CEEOL copyright 2017 . nawet z tą stworzoną przez Paula Ricoeura. Rozumienie pamięci. Kraków 2006. Pamięć traumy i wywoływany nią afekt nie mają zatem wiele wspólnego z klasycznymi koncepcjami dotyczącymi pamię- ci. jak gwałt czy incest8. jakie proponuje nam Bennett. W obu wypadkach doznania ciała są niekontrolowane. Ricoeur Pamięć. Tak rozumiany afekt każe nie tylko przypominać. Pamięć traumy nie jest bowiem pamięcią narracyjną i nie może być z nią utożsamiana. Pamięć traumy jest czymś. nie zaś współprzeżywania określonych cielesnych doznań. 10 Doskonale podsumowała tę postawę Hanna Buczyńska-Garewicz: „Przypominać to nie tylko wyjmować coś niezmiennego z pamięci.

a więc określić siebie jako ofiary. Zdystansowanie się dziecka wobec własnej traumy sprawia. Cielesność doświadczenia traumy Powyżej zarysowany sposób rozumienia traumy i afektu pozwala na lepsze zro- zumienie części paradoksów z nimi związanych. jest karana za wymyślanie tak ohydnych kłamstw. jej zeznania zyskują na autentyczności. a także – co za tym idzie – o relacje między cielesnymi doznaniami oraz wzrokiem. w przeciwieństwie do swej córki. iż tylko dostrzeżenie związku przy- CEEOL copyright 2017 . zapomnianą i niewypowiedzianą. nie umiał także ująć tych wydarzeń w naj- prostszy nawet schemat. gdy umie jasno określić to. że w tym momencie warto się odwołać do analizowanego przez Bennett filmu Ali- ne Issermann z 1992 roku. co ją spotykało. Choć nauka nowego języka. Bez wątpienia jednym z nich jest pytanie o możliwość i celowość zdystansowania się wobec traumy. Jednak jeśli weźmiemy pod uwagę to. co ją spotyka. W ten sposób dziecko nie tylko uzyskuje własną podmiotowość. lecz poza nią. Alexandrine. Umiejętność opowiedzenia o wykorzystywaniu seksualnym sprawia. jest sama w sobie dla Alexandrine traumatycznym przeżyciem. Afekt. ktoś zaczyna jej wierzyć i jej prawa mogą być chronione. sprawia. gdy dziecko. główną bohaterką jest dwunastoletnia Alexandrine. że przez otoczenie dziewczynka zaczyna być postrzegana jako osoba samodzielna myś- lowo. pozwala Jeanowi nie tylko spojrzeć na własne czyny oczami córki. szukając pomocy już nie w kręgu rodziny. Sytuacja zmienia się zasadniczo. że sam był ofiarą wykorzystywania seksualnego. ojciec Alexandrine. a swego ojca – jako agre- sora. Co jednak najbardziej interesujące. ale także zobaczyć siebie jako ofiarę. a jego czyny zasługują na potępienie. Dopiero konieczność zmierzenia się z zeznaniami córki aktywuje u niego dawną. gdy opowiada o tym. Pokrótce streśćmy jego fabułę. Jean jednak. Dziewczynka. uświadomi sobie. jaki wywołuje jawne oskarżenie. jakby była nie straumatyzowaną ofiarą. gdy zrozumie. ale także zaczyna odzyskiwać utraconą godność i szacunek do sie- bie samej. go nie usprawiedli- wia. Dopiero gdy umie ująć własne doświadczenia w narracyjną i zrozumiałą dla po- stronnych osób formę. gdy zetknie się z zeznaniami córki. spotyka się z radykalnym niezrozumieniem i niewiarą. co się dzieje włas- nej matce. a przecież stale się objawiającą. a zatem zasługująca jeśli nie na natychmiastową wiarę. tak. kojarzonym z intelektualną władzą. języka mówienia o traumie. to okaże się. zatytułowanego Shadow of Doubt. wypartą. że – w oczach sądu – może być świadkiem. Zamiast otrzymać wsparcie i pomoc. to na wysłuchanie i sprawdzenie opowieści. traumę. Oczywiście fakt. że – co początkowo nie było dla niego oczywiste – robił jej krzywdę. umożliwiającą maksymalnie obiektywny ogląd. że może być ono świadkiem we własnej sprawie. uczy się opowiadać o swych doświadczeniach w przekonujący sposób. że sam był niegdyś ofiarą. opowiadająca o tym. Wydaje się. tylko ono pozwala jej na wyrwanie się z kręgu przemocy i milczenia. ale bezstronnym świadkiem. a więc dostrzec ich okrucieństwo. molestowana sek- sualnie przez swojego ojca. że przyznaniu się do winy towarzyszy 230 zarazem uznanie w sobie ofiary.CEEOL copyright 2017 Komentarze Zobaczyć siebie jako Innego. nie umiał nigdy o tym opowiedzieć. Jean.

czyniąc zarówno ofiarę. wszelkie obrazy. jak i traumy. to cielesne odczucia są za- razem podstawą afektu. w którego ostatnim akcie autorka wycina sobie gwiazdę na brzuchu) projektów opierających swe oddziały- wanie na zaangażowaniu emocji. co widzi. jak w wypadku Sary Chesterman.CEEOL copyright 2017 Tabaszewska Trauma jako estetyczne. twierdzi. o tyle doznania cielesne są podstawą wewnętrznej. jak bardzo czysto cielesne doświadcze- nia (takie chociażby. czy dana rzecz (widok) dotyczy jej bezpo- średnio. mają jedną wspólną cechę: nie przedstawiają cierpiącego ciała. jak zdolność odczuwania skóry i możliwość odczuwania swo- jego własnego dotyku) są niedoceniane. lecz angażując jego obrazy – jak cho- ciażby poruszający temat wykorzystywania seksualnego Denis Del Favero w serii fotografii Parting Embrance – starają się przekazać to. Owo „mówienie od ciała doświadczającego doznań” jest jedno- znaczne zarówno z odrzuceniem narracyjności. by móc z całą pew- nością oddzielić ciało swoje od obcego. czy to. przytrafia się jej. potrzebujemy najpierw czuć”. afektywne doświadczenie czynowo-skutkowego pozwala przypuszczać. stara się wskazać. czy też komuś innemu. z pełną świadomością grając z tradycyjną kon- cepcją wzroku. reakcji opartej na empatii. Podobnie. co widzę. Sary Chesterman. czego za pomocą słów nie da się wypowiedzieć. jednostkowej i nie zawsze komunikowalnej toż- 231 samości. Owa „cielesność traumy” jest dla artystów impulsem do tworzenia projektów opierających się na eksponowaniu cielesności. Identyfika- cja za pomocą wzroku wydaje się jej zatem niewystarczająca. Gdy jednak straciła możliwość identyfikowania własnego ciała za pomocą dotyku. iż tylko tożsamość doznań wzrokowych i doty- kowych pozwala na pełną identyfikację. by móc z całą pewnością powiedzieć – i w to wierzyć – „to. że radykalnie zmienił się jej sposób reago- wania na obrazy. które jest przekonujące dla innych osób (pozwala im „spojrzeć oczami ofiary”. Przywoływane przez Bennett przykłady (włącznie z niezwykle drastycznym per- formancem Mariny Abramovic The Lips of St Thomas. stały się dla niej trudne do zniesienia. a także tylko za ich pomocą jest możliwe wyzwolenie się z poczucia zagrożenia. Opisy- wana kobieta. Zanim jednak przejdziemy do próby szerszego omówienia zagadnienia empa- tii. która straciła zdolność odczuwania jakichkolwiek doznań na pra- wie całej powierzchni skóry. Autorka Empathic Vision mówi wprost: „By widzieć. warto pokusić się o skomentowanie analizowanych przez Bennett instalacji. że ta sama historia nie powtórzy się w następnym pokoleniu. Według Bennett przykład ten dowodzi. co można uznać za (cudze) bodźce bólowe. Wydaje się bowiem. Rolę ciała w doświadczaniu traumy i afektu doskonale ilustruje także przyta- czany przez Bennett przykład dotyczący jej studentki. O ile niegdyś. nie dotyczy mojego ciała”. CEEOL copyright 2017 . angażujące cudze ciało. gdy posiadała jeszcze stałą kontrolę nad swoim ciałem i mogła zawsze jasno określić. nie reagowała szczególnie mocno na obrazy angażujące jakiś rodzaj przemocy wobec ciała czy – bardziej ogólnie – na nic. jak i próbą wyzwolenia w odbior- cy nowego rodzaju reakcji. O ile jednak – jak pokazuje przypadek Alexandrine – identyfikacja wzrokowa pozwala na takie budowanie tożsamości. jakie budzi ludzkie ciało. że badaczka. jak i słuchaczy jej opowieści świadkami).

W prezen- towanym filmie zostaje odtworzony nie tylko punkt widzenia ofiar. warto pokusić się o próbę odtworzenia analizy przynajmniej jednej z prezentowanych wystaw. spotkań twarzą w twarz. to jednak tak radykalna jego odmowa musiała być 232 dla niego czymś. jakim jest nieuchronność zagroże- nia przemocą w określonej kulturze. Choć początkowo dla matek to. że jego słowa nie niosą ulgi. 2000). Z tego też powodu. dotyczące tego. co zrobił. jako doświadczenie spo- łeczne. podobnie jak w poprzednich rozdziałach. a odpowiedzialnym za ich śmierć Mbelo. których problem przemocy nigdy bezpośrednio nie dotknął. nie pozwoliło zrozumieć tak tragicznej w skutkach sytuacji. nie ma żadnego znacze- nia. jak czuje się sprawca. W tym wypadku to jednak nie sam akt przemocy (jaką w tym wypadku była strzelanina) jest artystycznie opracowywany. o tyle w trakcie konfrontacji wypracowana wcześniej postawa obojętnego potępienia zmienia się zasadniczo. Owa rozmowa. Pozornie wydaje się.CEEOL copyright 2017 Komentarze Zobaczyć siebie jako odczuwającego. nie zaowocowało nawet myślą o wy- baczeniu. CEEOL copyright 2017 . Podobnie Mbelo. mimo wyrażanego żalu i chęci naprawienia tego. jaki następuje między matkami młodych ludzi. że owo spotkanie było – i to dla obu stron – wyłącznie traumą. co myśli o swoim czynie. Choć głównym punktem zainteresowa- nia autorów jest tylko jeden akt przemocy. można traktować go jako swoistą eg- zemplifikację szerzej pojmowanego problemu. jest skrajnie nieprzydatne i niewy- starczające – ani przeprosiny. jak Mbelo teraz się czuje. odbywa się w towarzystwie kamer. to jednak – wbrew wcześniejszym deklaracjom – padają. Chociaż pytania. Choć zapewne zdawał sobie wcześniej sprawę z tego. co potęguje wyrzuty sumienia. lecz także spraw- ców. ani wyznanie skruchy i żalu nie są w stanie zmienić rozgoryczenia i bólu matek. zanim przejdę do próby opisania. ani ewentualne motywy. co może w tej sytuacji powiedzieć mężczyzna. lecz to. co dzieje się po nim. To. czym dokładnie ma być postulowana przez autorkę empatia i ja- kie są zasady jej funkcjonowania. codzienne w południowej Afryce. pojmowanej. Jest to zarazem sposób zwrócenia uwagi osób. że nie może liczyć na wybaczenie. ani tym bardziej wyrzuty su- mienia. a więc jest w pewnym stopniu pojmowana przez bohaterów jako rozliczenie nie tylko ze sobą. lecz także z całą społecznością. Nie przyniosło kobietom żadnej ulgi. nie mają za zadanie umożliwić mu uzy- skanie przebaczenia. wiedział. Kulminacyjnym momentem okazuje się jednak dopiero moment konfrontacji. którzy stracili w strzelaninie życie. Empatia jako gra między byciem dotkniętym a próbą intelektualnego zdystansowania Kluczowym z punktu widzenia poruszanej tu problematyki empatii jest opie- rający się na analizie kilku konkretnych wystaw rozdział książki Bennett dotyczą- cy konfrontacji. nic nie interesuje ich. Porusza on problem przemo- cy. Najbardziej reprezentatywnym i poddającym się interpretacji w kontekście analizowanych przez Bennett pojęć jest projekt Long Night’s Journey into Day (au- torstwa Deborah Hoffman i Francisa Reida.

dopiero te- raz zaczyna czuć również empatię. efekt bycia dotkniętym przez coś. Mimo to projekt wywiedzenia 233 teorii z praktyki artystycznej w swej zasadniczej części zostaje zrealizowany. pozostając tym sa- mym doznaniem granicznym. co zabici mężczyźni. nie można się na nią zamknąć. kto może czuć. jakie prezentuje nam w swej książce Bennett. jaka rodzi się po lekturze analizy tego projektu. Empatia to nie tylko i nie tyle współczucie. Rodząca się w nim empatia sprawia. a jednak słyszą. nawet przebiegające bez całkowitego zrozumienia i wybaczenia. angażują się w to. z jednej strony. subiektywnym poczuciem obowiązku) uczu- cie czy postawa. brak wybaczenia nie powoduje w nim chęci umniejszania swojej winy. z drugiej jednak – bardzo spójna z całym projektem Bennett. Jego słowa. je porusza. jest sukcesem. Jest kimś. co mężczyzna przeżywa. je dotykają. sytuującym się na przecięciu emocji i rozumu. co on mówi. są nie tylko ofia- rami. I. że empatia to. a Mbelo współczuje im nie tylko jako sprawca. co jeszcze ważniejsze. Choć Mbelo nie uzyskuje przebaczenia. jest kimś. jest z jednej strony zaskakująca. lecz jest niemożliwością ucieczki oraz obojętności wobec drugiego człowieka. ich ból okazuje się niemalże namacalny. ale i świadkami jego bólu. że wyrzuty sumienia Mbelo cokolwiek zmieniają. To sytuacja. że brak wybaczenia traktuje jako coś naturalnego. odzyskuje w oczach tych kobiet swoje człowieczeństwo. wobec kogo – choć niechętnie i nie zawsze świadomie – odczuwają empatię. a więc i kimś. Mimo że wcześniej miał wyrzuty sumienia. afektywne doświadczenie Z drugiej jednak strony spotkanie ofiar i sprawcy. co nie owocuje buntem przed zbyt surową oceną. doświadczającego owego do- tknięcia. lecz także po prostu jako świadek dojmującego bólu. choć wychodzą z ust zabójcy. nie jest – i jak twierdzi sama autorka – nie ma być całościową analizą wszystkich zjawisk arty- stycznych związanych z kategorią traumy ani też próbą wytworzenia uniwersalnej teorii interpretacji współczesnej sztuki wizualnej. w której nawet wobec nienawidzonej osoby nie moż- na przejść obojętnie. co zrobił. Teza Bennett. choć nie uznają. a jedynie zrozumienie. Nie jest już ona tożsama ze współczuciem i nie jest „wczuwaniem się” w cudzą sytuację. z drugiej zaś skutek patrzenia na siebie czującego. Podsumowanie Studium traumy. i to. Wizja empatii. same są owego oddziaływania świadome.CEEOL copyright 2017 Tabaszewska Trauma jako estetyczne. oscylując między intelektualną zgodą i zaprzeczeniem na uznanie siebie samego za odczuwającego. choć początkowo odczuwają taki stan za manipulację. że owe matki są jego ofiarami w takim samym stop- niu. Kobiety nie chcą słuchać Mbelo. Empatia wymyka się woli i świadomości. Również matki. Postawa Mbelo zmienia się pod jego wpływem. pozwala na radykalne przeformułowanie myślenia o empatii. kto ma uczucia i kto może – to jedno zostaje mu ostatecznie przyznane – żałować tego. ofiary nie są już anonimowe. świadome i często w pewnym stopniu wymuszone (choćby naszym własnym. choć nie chcą nawet mówić o zrozumieniu czy wybaczeniu. Ry- CEEOL copyright 2017 . Stojąc wobec niego twarzą w twarz. Mężczyzna nie jest już anonimowym sprawcą.

focussing on contemporary art theory and practice. jak i rodzajem jej odbioru. the interrelation between affect. afektywnego doświadczenia pozwala na przede- finiowanie także takich kategorii. is essential to the reception of con- 234 temporary art. spoj- rzenia umożliwiającego nie tylko budowę nowego rodzaju relacji między dziełem a odbiorcą. takich jak chociażby ciało i rozum czy emocje i intelekt. a więc do pewnego rodzaju całościowego spojrzenia na relacje między wcześniej omawianymi problemami. Tabaszewska discusses the relation be- tween trauma and reality (‘the authenticity of trauma’). Empatyczna wizja jest więc zarazem wizją sztuki. Zrodzona w jego efekcie empatia umożliwia wywikłanie się z klasycz- nych opozycji. finally. Książka Bennett jest zatem studium traumy. jakie zaszły we współ- czesnym dyskursie dotyczącym relacji między rozumem a ciałem i emocjami. jak afekt i empatia. w którym podmiot otwarty jest na dotknięcie. To zaś prowadzi do stworzenia czegoś. i które – nie aspirując do bycia całościową analizą – prowokuje do dalszych prób uchwycenia przemian. Derived from artistic practice.CEEOL copyright 2017 Komentarze sowana przez Bennett „empatyczna wizja” nie jest wszak tylko jej sposobem rozu- mienia poszczególnych zjawisk czy problemów artystycznych. Postulat rezygnacji z „autentyczności” traumy owocuje możliwością traktowa- nia jej jako kategorii pozwalającej na interpretowaniu zmian. jakie za pośrednictwem traumy i afektu pragnie osiągnąć współczesna działalność artystyczna. triggered by affect. które pozwala na uchwycenie istot- nych zmian nie tylko we współczesnej sztuce. lecz także zrealizowanie postulatu wywiedzenia teorii z analizy sztuki. jaką proponuje nam Ben- nett. Ro- zumienie traumy jako estetycznego. Abstract Justyna TABASZEWSKA Jagiellonian University (Cracow) Trauma as an Aesthetic Affective Experience: An Analysis of ‘Emphatic Vision’ This article relates to Jill Bennett’s Empathic Vision: Affect. Jest to także próba opisu nowego modelu doświadczania i tworzenia o uniwersalnym charakterze. the social dimension of trauma. and. trauma and empathy. situated at the intersection of emotion and reason). the corporeality of traumatic experience. evidencing that empathy. lecz także w nieco szerzej pojętym kontekście dyskursu humanistycznego. Bennett’s theory reformulates the notion of empathy (empathy being a limitary experience. CEEOL copyright 2017 . co Bennett określa mianem empatycznej wizji. Tabaszewska identifies and discusses some of the problems and theses of Bennett’s theory. jakie spowodowało redefiniowanie owego pojęcia. Trauma and Contemporary Art.