You are on page 1of 15

You have downloaded a document from

The Central and Eastern European Online Library

The joined archive of hundreds of Central-, East- and South-East-European publishers,
research institutes, and various content providers

Source: Teksty Drugie

Second Texts

Location: Poland
Author(s): Justyna Tabaszewska
Title: Trauma jako estetyczne, afektywne doświadczenie. Próba analizy "empatycznej wizji"
Trauma as an Aesthetic Affective Experience: An Analysis of ‘Emphatic Vision’
Issue: 4/2010
Citation Justyna Tabaszewska. "Trauma jako estetyczne, afektywne doświadczenie. Próba analizy
style: "empatycznej wizji"". Teksty Drugie 4:221-234.

https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=21815

ed. afektywne doświadczenie Justyna TABASZEWSKA Trauma jako estetyczne. afektywne doświadczenie. 221 Continuum. Stanford. Jest to jednak także wnikliwe studium (wychodzące daleko poza ramy sztuki wizualnej) dotyczące problematyki traumy. poświęcona przede wszystkim analizie współczesnej sztuki wizualnej. Mimo pozornej oczywistości problematyki. Bennett Empathic Vision. The Point of Theory. w którym te obciążone już konkretnymi konotacjami pojęcia będą funkcjonowały w odmienny i – zdaniem Bennett – o wiele bardziej przysta- jący do współczesnej praktyki artystycznej sposób. Boer. Stanford University Press. lecz która powstaje w wyniku interakcji z konkretnymi dziełami sztuki i jest stale przez nie warunkowana. California 2005. jest to próba spro- stania postulatowi stworzenia teorii opartej na praktyce2. ale w sporym stopniu autono- micznych poziomach. New York 1994. 1 J. CEEOL copyright 2017 . Affect. pamięci i emocji oraz próba zapoczątkowania nowego dyskursu. Affect. Praca ta jest bowiem zapisem interpretacji konkretnych projektów artystycznych. Bal i I. teorii. która nie jest z góry dana. 2 Por. Trauma and Contemporary Art 1 jest. Practices of Cultural Analysis. by M. jak sama autorka deklaruje.E. Próba analizy „empatycznej wizji” Książka o sztuce. tekst Bennett można rozważać na trzech. Trauma and Contemporary Art. dokonywanej z dość specyficznej perspektywy kuratora sztuki. powiązanych ze sobą. uporządkowanych według kryterium poruszanego w nich problemu (co zresztą oddaje układ formalny tekstu i podział na rozdziały). książka o traumie? Książka Jill Bennett Empathic Vision.CEEOL copyright 2017 Komentarze Tabaszewska Trauma jako estetyczne. którą sugeruje już tytuł. Wreszcie.

Z tego też powodu w dalszej części tego tekstu postaram się zrekonstruować zaledwie kilka porusza- nych przez badaczkę problemów. jest bez wątpienia „trau- ma”. którego problematyka jest podporządkowana chęci rekonstrukcji pojęcia traumy i wypracowania teorii. Owa analiza. należy odejść zarówno od pojmowania traumy jako czegoś. pozwalając zarazem na odczytanie ich jak względnie niezależnych. a więc sztuką mniej lub bardziej narracyj- 222 ną. Oczywiście. a konkretne interpretacje będą przywoływanie tyl- ko jako sposób unaocznienia określonej tezy i zarazem próba jej uzasadnienia. Wstępne uwagi o traumie. a nie tyl- ko sztuki wizualnej. Z tego też powodu głównym punktem mojego zainteresowania będzie właśnie drugi poziom tekstu Bennett. Próby wyzwolenia z dominacji autentyczności Pojęciem. które jednak – moim zdaniem – pozwalają na wskazanie najbardziej oryginalnych i najważniejszych z punktu widzenia współ- czesnego dyskursu humanistycznego postulatów Bennett. jak pamięć czy afekt. próba realizacji tak zaprojektowanego dzieła. ale pozwalają także na przedefiniowanie dyskursu związanego z trau- mą na gruncie szeroko pojętej humanistyki. Dopiero po omówieniu tego zagadnienia można będzie po- starać się zdefiniować. pozwalającej na adekwatne opisanie nowego. które organizuje przestrzeń rozważań Bennett.CEEOL copyright 2017 Komentarze Te trzy wymienione poziomy stale przeplatają się ze sobą. których prześledzenie pozwala na wskazanie kluczowych twierdzeń. iż proponowane przez autorkę rozwiązania nie tylko są nowatorskie. jest celem nie- zwykle ambitnym i nie zawsze się udaje. gdy można ją czytać wyłącznie jako studium przypadku. opartego na empatii sposobu tworzenia i doświadczania sztuki. w tym i literaturoznawstwa. stanowiąc wszak zawsze część określonego rozdziału. nie funkcjonuje jednak ni- gdy w zupełnym oderwaniu. a co za tym idzie zmian w rozumieniu takich pojęć. Autorka Empathic Vision proponuje nam radykalną zmianę myślenia o tej ka- tegorii w sztuce. co „przy- należy” do danej osoby czy grupy. dotyczących nowego sposobu funkcjonowania traumy na gruncie kultury. można wyróżnić kilka najważniejszych dla jej teorii problemów i tez. lecz posługuje się CEEOL copyright 2017 . czym – w wypadku książki Bennett – jest postulat teorii jako praktykowania. Taka postawa wydaje się umożliwiać wyciągnięcie z książki Emphatic Vision wnios- ków nieco bardziej ogólnej natury. nawet wtedy. choć oczywiście w nie- których rozdziałach dostrzegalna jest dominacja pierwszej strategii. Chociaż praca Bennett nie jest – i nie ma być – całościowym studium opracowującym wyżej wzmiankowaną problematykę. pozwalająca na drobiazgową analizę konkretnego projektu. Mimo że poruszana przez Jill Bennett problematyka jest niezwykle różnorod- na. w którym wszystkie wymienione poziomy będą się ze sobą przeplatały i wzajemnie się warunkowały. jak i z utożsamianiem sztuki posługującej się kategorią traumy ze sztuką „o” traumie. W tym ujęciu sztuka współczesna nie opowiada o traumie. nie sposób nie zauważyć.

doświadczenie niewyrażo- ne przez ofiary nie mogło zostać wyrażone przez nikogo innego. jaki trauma wywołuje. zaciemniają bowiem właściwy sens obecnego używania kategorii traumy przez artystów. Im bliżej rzeczywistości pozostawano. Repeating and Working-through (1914). Głównym punktem krytyki Bennett jest jednak nieco innym problem. „Zawłaszczanie” traumy. w: The Standard Edition of the Complete Works of Sigmund Freud. MIT Press. 223 Cambridge. Freud Remembering. jakie na gruncie sztuki rodziło wyniesione z dyskursu etycznego i politycznego mówienie oraz myślenie o auten- tyczności traumy. że siła jej oddziaływania nieuchronnie maleje. zdaniem Bennett. trauma opiera się na swoistej oscylacji między doświadczeniem a bra- 3 S. The Avant Garde at the End of the Century. Dzieje się tak dlatego. afektywne doświadczenie wizualnym językiem dla wyrażania traumy i doświadczeń konfliktu oraz straty. choć ma być od- działywaniem realnym. której powinni być wierni artyści poruszający problem traumy. była prawda.CEEOL copyright 2017 Tabaszewska Trauma jako estetyczne. W takim zaś wypadku jej oddziaływanie. Tym samym naczelną wartością. zmieniając się jedynie w relację o trudnej przeszłości. Każdy z powyższych postulatów jest związany z krytyką konkretnych sposobów rozumie- nia i interpretowania traumy. Hogarth Press and The Institute of Psycho-Analysis. który w swej książce The Return of the Real4 dostrzega i analizuje opozycyjny charakter traumy. Próby artystycz- nej wypowiedzi oscylujące wokół tematu „cudzej” traumy były traktowane jako jej zawłaszczenie. że wyrażona i opisana przez do- świadczający ją podmiot trauma przestaje być traumą3. a także – jako dzia- łanie podważające autentyczność danego wydarzenia czy przeżycia. vol. Foster The Return of Real. Powyższe rozumienie traumy sprzyjało także próbom jej analizy i schematy- zacji. był wyimaginowany. Tylko poprzez zastosowanie odpowiednich środ- ków artystycznego wyrazu można „utrwalić” w dziele sztuki bezpośredniość od- działywania traumy. jak chociażby dość intuicyjny podział na traumę indywidualną i zbiorową. CEEOL copyright 2017 . warto więc poświęcić im nieco uwagi. Przywoływane przez Bennett podziały. może być jedynym sposobem mówienia o niej w sztuce. Próba odcięcia się od myślenia o traumie jako o własności danej jednostki czy grupy osób jest związana z licznymi problemami. W takim kontekście tylko osoba lub osoby. 12. bezpo- średnio związany z pojęciem autentyczności. Jeśli bowiem o traumie opowiada ktoś. Zdaniem Fostera. tym zda- wała się cenniejsza. są – zdaniem autorki – całkowicie nieprzy- datne jako kategorie analizy współczesnej sztuki. kto jej nie doświadczył. to być może cały problem. uwzględniać dynamikę szoku psychicznego. które doświadczyły traumy były upoważnione do wypowiadania się o niej. negatyw- nie oceniane w porządku moralnym i politycznym. Niezwykle istotnym punktem odnie- sienia dla tez badaczki są tu spostrzeżenia Hala Fostera. im bardziej praca była autentyczna. jest przez artystę projektowane. jaki artysta starał się poruszyć. Mass. Ujęcie w narracyjne ramy sprawia. London 1958. Takie projektowanie traumy musi. 1996. próba odebrania ofiarom ich doświadczenia. 4 H.

spróbować odpowiedzieć na pytanie. dotykające w jakiś sposób tema- tu traumy i umieszczone w siatce pojęciowej uwzględniającej także takie pojęcia. warto już teraz. jakie poja- wiają się. nakreślić zadania. W takim jednak wypadku trzeba. która nie jest czymś. zwłaszcza zaś projekt To Kill an Impulse. a czymś. Ma ona raczej charakter „transaktywny”. nie zaś dyskurs polityczny. nie są to jednak obrazy prezentujące cierpiące ciało w mo- 224 mencie traumy albo szoku. Ową oscylację najlepiej oddaje ukute przez Fostera zdanie „pure affect. że zadaniem sztuki poruszającej problem traumy albo posługującej się tą kategorią jako środkiem wyrazu jest nie objawianie czegoś. ale swoiste dotknięcie odbiorcy. To też sprawia. a już szczególnie oddać do- świadczenia traumy. wywarcie na niego określone- go działania. co doświadczone. Ar- tystka. robi to za pośrednic- twem obrazów ciała. między możliwością jej wypowiedzenia w jakikolwiek sposób a cał- kowitym zamilknięciem. Metafora dotknięcia. Z tego też powodu to właśnie sztuki wizualne mogą w najwięk- szym stopniu odpowiedzieć na wyzwanie. jakim jest stworzenie nowej. co stale oddziałuje na życie podmiotu. jest rezygnacja z prób narracyjnego wy- rażenia traumy. że choć sztuka nigdy nie może dać wyrazu ludzkiej pamięci i nigdy nie jest w stanie „przekazać” tego. Rezygnacja z postulatu „przekazywania” jest zdaniem Bennett uzasadniana samym charakterem traumy. dziełem a odbiorcą. Przeniesienie zagadnienia funkcjonowania traumy w sztuce na grunt estetyki i – przynajmniej częściowe – oddzielenie go od społecznego i politycznego dyskursu może pozwo- lić na wypracowanie nowych metod badania funkcjonowania traumy w kulturze. przedstawiając swoje odczytanie problemu traumy. w bardzo szkicowy sposób. choćby wstępnie.CEEOL copyright 2017 Komentarze kiem traumy. Dobrym przykładem takiego angażowania cielesności w dys- kurs traumy są prace Doris Salcedo. Oscylacja między szo- kiem a brakiem doświadczenia ostatecznie podważa możliwość „opowiedzenia” o traumie. opartej na traumie estetyki i zarazem skonstruowanie odpowiadającego jej modelu relacji między twórcą. co oznacza. mogą dać pełną odpowiedź na to pytanie. podkreśla cielesny cha- rakter traumy i wskazuje. Bez wątpienia najważniejszym postulatem. co nie jest w ogóle pamiętane. Stworzone przez Salcedo fotografie ukazują. co można zakomunikować. między czymś. Ben- nett uznaje. jak afekt i empatia. do której jeszcze wrócę. no affect”. w jaki sposób trauma ma w sztuce funkcjonować. jakie zna- CEEOL copyright 2017 . jest ludzka pamięć. Choć dopiero analizowane przez autorkę Empathic Vision poszczególne dzieła artystyczne. jest jednak w stanie – posługując się estetyką traumy – osiąg- nąć efekt. gdy w taki sposób określamy zadanie sztuki. bardziej skutecz- nym sposobem jej oswajania jest sztuka. jak oddziaływać. który żadnymi innymi środkami wyrazu nie mógłby zostać osiągnięty. jeśli – jak twierdzi Bennett – sztuka nie ma być sztuką „o” traumie ani też zada- niem sztuki nie jest objawianie traumy. Jednym z kluczowych problemów. jakie stawia sztuce posługującej się traumą Bennett. że choć żyjemy w kulturze traumy. Takie rozumienie traumy ma ogromne konsekwencje. jak ważne dla części artystów jest zaangażowanie ciała jako odbiorcy doznań. obok oddzielenia dyskursu trau- my od politycznego dyskursu o traumie.

w której trauma wymyka się z granic tego. CEEOL copyright 2017 . Bennett postuluje odcięcie rozważań na te- mat traumy od dyskursu politycznego i etycznego. o tyle tutaj autor- kę frapuje nieco inny sposób ujęcia tego problemu. Dotyka ona niezwykle istotnego dla tworzonej przez Bennett teorii problemu relacji między doświadczeniem traumy i czasem. s. wskazując zarazem. albo też jak zmienia się struk- turyzacja całej sytuacji. niemniej sposób potraktowania tego problemu daleki jest od typowych. które odbywa się z wyłączeniem czasu. na przykład ciało osoby w żałobie. którzy bezpo- średnio stali się ofiarą jakiś dramatycznych wydarzeń. Zmiana punktów widzenia pozwala na wywołanie pełniejszego efektu. Dobrym przykładem takiej taktyki jest pierwsza z odnotowanych przez autor- kę strategii. 69. zmieniając najbardziej podstawowe cechy świata zewnętrznego. Doświadczenie traumy jako doświadczenie społeczne. projekty. w jaki sposób tak zarysowany problem kształtuje myślenie autorki o kategorii traumy. Bennett Empathic Vision. Jej wpływ jest tak duży. Pierwszym z nich jest instalacja Willi Doherty’ego The Only Good One is Dead One z 1993 225 5 J. ucieczki od sytuacji.CEEOL copyright 2017 Tabaszewska Trauma jako estetyczne. jakie są odbywane poza czasem. a fragmentaryczne ukazanie doznań związanych z traumą wywołuje u odbiorcy większy efekt. choćby szkicowe. potrzebne jest. w której o danym dziele będzie można powiedzieć: „Ono jest o traumie wywołanej tym i tym”. Bennett analizuje projekty. afektywne doświadczenie czenia są wpisane w określone zajmowane przez ciała pozycje. Nie oznacza to jednak – na co wskazywał już przytoczony wcześniej przykład – że badaczka zaprzecza społecz- nemu wymiarowi traumy. By zrozumieć. O ile jednak w pierw- szych częściach książki szczególnie istotną egzemplifikacją tego problemu było funkcjonowanie ludzkiej pamięci. osoby. Metafora przestrzeni pozbawionej czasu jest środkiem pozwalającym na zary- sowanie sytuacji. co wewnętrzne. W istocie jest mu poświęcony osobny rozdział książki. W tym wypadku chciałabym wspomnieć aż o trzech projektach. że oznacza przeżywa- ną teraźniejszość. które unikają jednoznacznych rozwiązań i nie pozwalają na wpisanie w jakikolwiek dyskurs etycz- ny z tym problemem związany. wykluczając go z percepcji podmiotu. Uwięzienie w traumie i próby jej przezwyciężenia Jak już wcześniej wspomniałam. Przywoływane przez Bennett instalacje podejmują zatem zadanie stworzenia mapy tych dróg. odwołanie do kilku analizo- wanych przez nią instalacji. Bez wątpienia jest to w sporej mierze efekt uciecz- ki od narracyjności. lecz całą społeczność. gdy spoglądamy na nią z przestrzeni pomiędzy dwoma wcześniej wzmiankowanymi osobami5. Analizie zostaje poddane takie doświadczenie przestrzeni. iż trauma jest doświadczeniem o charakterze społecznym – dotyka nie tylko tych. i za- czyna rzutować na świat zewnętrzny. która stoi obok opłakującego. w których umieszczenie traumy w przestrzeni społecznej nie jest jednoznaczne z ewokowaniem dyskursu politycznego. a zwłaszcza pamięci traumy.

co statyczne. że nie pozwala na wyjście z przygniatającego „teraz”. nie pozwala na podjęcie jakichkolwiek konstruktywnych działań. co ją spotkało. Odpowiada ona na naturalną potrze- 226 bę odtwarzania i dokumentowania. jest dla podmiotu czymś. bycia śledzonym. wywołuje u podmiotu stan przypo- minający manię prześladowczą. informujący. Zresztą ów afekt jest czymś w omawianej instalacji najważniej- szym. Obrazom towarzyszy odtwarzany tekst. jakby zbudowaną na planie koła. Podobny problem porusza także praca Paula Seawrighta Sectarian Murder. stanowiący swoisty monolog kierowcy. bowiem dłuższa obserwacja poruszającego się pojazdu objawia. Kolejnym niezwykle interesującym przykładem działalności poruszającej pro- blem relacji między przeszłością a teraźniejszością jest inicjatywa podejmowana przez Western Cape Action Tour (WECAT). nie jest w tym przypadku do końca upraw- niona. powta- rzanie ciągle tej samej trasy zdaje się symbolizować pozostawanie ciągle w kręgu tych samych myśli. Warto zauważyć. a także opatrywania odpowiednimi komenta- CEEOL copyright 2017 . i całej społeczności. że to. iż jeździ on ciągle tą samą trasą. co dynamiczne. choć nie jest równoznaczne z nieodwracalną stagnacją. co mogło stać się losem każdego. lecz dlatego. Mimo to poprzednia ofiara wydaje się bliska.CEEOL copyright 2017 Komentarze roku. co się wydarzyło). nie dotyczyło ono nikogo z rodziny czy przyjaciół mówiącej osoby. Owe miejsca są wy- rwane teraźniejszości i przywrócone przeszłości. a zarazem owocuje chęcią wywarcia zemsty. na – wciąż krzywdzącym innych – agresorze. kolisty ruch samochodu. Ruch drugiego samochodu. Aktualnie istniejące miejsca stają się zatem czymś. a więc i niego samego. co stały postój pierwszego. Autor stara się w niej zrekonstruować ostatnie chwile ofiar zabójstw sprzed kilkunastu lat za pomocą śledzenia i dokumentowania śladów. zaburza normalny porzą- dek życia. kto zagraża i jej sa- mej. jakie obecnie może znaleźć. w jakim znajduje się mówiąca jednostka. Bliskość jest tu zatem budowana za pomocą dwóch głównych narzędzi: utożsa- mienia i afektu. nielinearny i w sporym stopniu niepoddający się logicznemu po- rządkowaniu tekst. w gruncie rzeczy równie niewiele wnosi w przyszłość. w drugim zaś jadącego. w którym daje on wyraz swoim emocjom związanym z sytuacją stałego zagroże- nia. W pierwszym przypadku rejestrowany jest obraz nieruchomo stojącego sa- mochodu. Dotknięcie cudzą traumą jest na tyle dojmujące. Powodowane traumatycznymi wydarze- niami poczucie zagrożenia. oddaje także poprzez swą formę specyficzny stan psychiczny. Owo zamknięcie w teraz. iż przyczyną takiego stanu nie jest wydarzenie. co przynależy w jakiś sposób do przeszłości. nie tylko – choć w sporej części i dlatego – że jej los budzi współ- czucie. że istnieje ktoś. by w ten sposób utrwalić pamięć o prawie już zapomnianych osobach. Porwany. które bezpośrednio dotknęło podmiot. pozornie dynamiczny. to on nie pozwala jednostce uwolnić się z ciągłego rozważania sytuacji za- grożenia. a tym. niemożliwość zdystansowania się. Opiera się ona na zestawieniu dwóch obrazów pochodzących z dwóch ka- mer. to z jej perspektywy są obserwowane i opisywane (każdemu zdję- ciu towarzyszy krótki podpis. z nieopuszczającego jej odczucia. Narzucająca się początkowo opozycja między tym.

po traumie. O ile jednak taka potrzeba re- alizuje się najczęściej za pomocą tworzenia pomników. przepracowanie. jest za- równo zdaniem Bennett. umoż- liwia ich powtórne przeżycie. owe istotne dla kultury miejsca nie są zmieniane. lecz także – przynajmniej na CEEOL copyright 2017 . o tyle z drugiej podmiot dotknięty za pośrednictwem traumy jest nie tylko szczególnie czuły na to. Afekt jako efekt dotknięcia Drugim. Nie oznacza to wcale. Trzy wymienione prace. o ty- le w tym wypadku kontakt z przestrzenią jest kształtowany zupełnie inaczej. niezwykle istotnym dla Bennett pojęciem jest afekt. doskonałym sposobem przepracowy- wania traumy. przeszłości. budowania muzeów czy przynajmniej tworzenia funkcjonujących w oficjalnym obiegu dokumentów. a kontakt z nimi odbywa się bezpośrednio. któ- rym nadany jest nowy sens. O ile więc z jednej strony podstawowym działaniem trau- my jest wytrącenie odbiorcy z określonego schematu umysłowego. wywołanie szo- ku. dopiero ich pełne przeżycie i zrozu- mienie pozwala na osiągnięcie choćby częściowego dystansu. aktywując trudne. że są one wypierane z pamięci podmiotu. choć za pomocą zupełnie innych środków. które niejednokrotnie kojarzą się z czyjąś traumą. tak charakterystyczne dla osób pozostających w stanie traumy. starają się odpowiedzieć na to samo pytanie. na przecięciu przeszłości i teraźniejszości. Spo- sób jego rozumienia jest w znacznym stopniu kształtowany za pomocą wzmianko- wanej już metafory dotknięcia. afektywne doświadczenie rzami miejsc istotnych dla danego społeczeństwa. istnienie niejako poza czasem. w nie- których wypadkach powodowany także brakiem środków na renowację. co wydaje się zupełnie zwykle i codzienne. Sposób. a za- razem nieobjętym programami na rzecz ochrony pamięci narodowej. co na niego oddziałuje. dotyczące możliwości wyjścia z kojarzonego z traumą zanurzenia w przeszłości. są zarazem czymś. co przynależy do teraźniejszości. Jako że miejsca. Organizowane przez profesjonalnie przygotowanych pracowników biura wyciecz- ki pozwalają na bycie w miejscu niezwykle nieraz dla uczestników istotnym. w jaki badaczka rozumie to pojęcie. mimo że w dalszym ciągu wpływają na życie podmio- tu. ale koniecznej dla utrzymania tożsamości. ale także zostaje wprowadzony w pewien specy- ficzny stan emocjonalno-intelektualny. Uwięzienie w przeszłości. Ów bezpośredni kontakt z niezmienionymi w żaden sposób miejscami. który. Określa ona nie tylko zasadę działania traumy. pozwalają na zakorzenienie w „teraz” przy jednoczesnym zachowaniu boles- nej. traumatyczne wspomnienia. który pozwoli na zupełnie odmienne spojrzenie na określony problem. Heidi Grunebaum. jest nie tylko dla całej tworzonej 227 przez nią konstrukcji myślowej niezwykle istotny. istniejących niejako podwójnie. Powrót do teraźniejszości jest możliwy jedynie za pośrednictwem afektu. jak i Grunebaum. Owym stanem jest dla Bennett właśnie afekt. możliwe jest przełamanie dysonansu między traumatyczną przeszło- ścią a chęcią powtórnego zakorzenienia w teraz. Wspomnienia. staje się tu także cechą konkretnych miejsc. przeciwnie. lecz także sposób jej odbioru. Zgod- nie z inicjatywą dyrektor owego stowarzyszenia.CEEOL copyright 2017 Tabaszewska Trauma jako estetyczne.

Traumatyczne wydarzenia nie mogą być tylko i wyłącznie pamiętane. co go wywołuje. o tyle afekt stale oscyluje między podmiotem. a który ją bezpośrednio lub pośrednio wywołał. Zapewne z tego powodu większość dzieł sztuki. Podobnie jak trauma sytuuje się pomiędzy. ani też nie jest czymś. nie mogą odnosić się jedynie do przeszłości. Po tych wstępnych rozważaniach na temat relacji między traumą a afektem warto jeszcze na moment powrócić do metafory dotknięcia. zarówno traumy. co niełatwo poddaje się klasyfikacjom. co sytuuje się „pomiędzy”. co subiek- tywne i niewyrażalne. Zapamiętane wydarzenia nie „odgrywają” się niczym niegdyś już oglądany film. 47). które są przez Bennett analizowane. Pierwotnym medium wyrazu. gdyż w takim wypadku nie można by ich było określać jako traumy. co obiektywne. s. i tego. a tym. Jest to niezwykle istotne także dlatego. Z tego też powodu empatia ma charakter graniczny. Rozwinięcie nauk humanistycznych 228 – uzasadnienie dla somaestetyki. Shusterman Myślenie poprzez ciało. jest czymś. oscy- luje pomiędzy dwoma niegdyś radykalnie od siebie oddzielanymi sferami. jak i afektu. Jako teoretyczna i zarazem praktyczna dyscyplina doskonaląca. jak i także somatycznym6. somaestetyka zajmuje się ciałem jako ośrodkiem zmysłowo-estetycznego wartościowania (aisthesis) i twórczej autokreacji. lecz czymś. CEEOL copyright 2017 . bowiem pozwala zrozumieć motywy dokonanego przez Bennett wyboru takich akurat dzieł sztuki do analizy. dodatkowo ukonkretniającego przekaz. co funkcjonuje jedno- znacznie „w” podmiocie. Metafora dotknięcia kieruje nas bezpośred- nio w stronę skojarzeń związanych z ciałem i zdaniem autorki Empathic Vision. spotkania dwóch podmiotów: tego. pojmowanej jako swoista operacja emo- cjonalno-intelektualna. red. lecz ma bezpośredni i real- ny wpływ na teraźniejszość.CEEOL copyright 2017 Komentarze gruncie większości koncepcji dotyczących afektu – nietypowy. który ją odczuwa. czyli właśnie empatia. Jest ona szczególnie ważna. jak i jego owoc. nie dzieje się tak przypadkowo. który go doświadcza. Wielka księga estetyki w Polsce. jak i wywoływany za jej pomocą afekt ewokują nietypową relację między przeszłością a teraźniejszoś- cią. że zarówno trauma. inte- lektualną i emocjonalną. wobec któ- rego jest odczuwana. lecz są na nowo przeżywane. jest ona nakierowana na wzbogacenie nie tylko naszej abstrakcyjnej. przeżywanego przez nas doświadczenia i jego interpretacji” (R. K. Zaproponowana 6 Ten sposób pojmowania afektu zbliża analizy Bennett do zaprojektowanej przez Richarda Shustermana wizji nowej estetyki. opierającej się na badaniu i doskonaleniu reakcji ciała. jest właśnie ciało. dyskursywnej wiedzy o ciele. dotykając w równym stopniu tego. Zarówno afekt. Wilkoszewska. co istnieje „na zewnątrz”. Podstawową funk- cją afektu jest bowiem budzenie empatii. O ile zatem trauma nie jest zdaniem Bennett ani czymś. w: Wizje i re-wizje. rodzi się w miejscu do- tknięcia. czyli somaestetyki: „Najogólniej rzecz biorąc. Universitas. Kraków 2007. jak i tego. odczuwane – zarówno na poziomie psychicznym. na granicy. doświadczane. używa ciała jako swoistego nośnika określo- nych treści. lecz także na polepszenie somatycznego. Proces ich przypominania – czy może raczej pamiętania – nie jest tylko i wyłącznie odniesieniem do przeszłości.

przeł. Pamięć traumy i wywoływany nią afekt nie mają zatem wiele wspólnego z klasycznymi koncepcjami dotyczącymi pamię- ci. W obu wypadkach to właśnie reakcje na poziomie ciała upewniają o skutecznym działaniu bodźców i to one – zdaniem Bennett – pozwalają na oddzielenie tak pojmowanego afektu od innych reakcji o charakterze emocjonalnym. nawet z tą stworzoną przez Paula Ricoeura. Kristeva Potęga obrzydzenia. uniemożliwiający osiągnięcie dystansu. w jaki Julia Kristeva analizuje wstręt7. Universitas. nie mówiąc już o zdystansowaniu się. przeł. sprawia. jak gwałt czy incest8. Tym samym funkcją afektu nie jest jedynie referowanie określonych emocji. w której filozof określił wspomnie- nie jako rodzaj intuicyjnego uobecnienia. Choć już Martin Heidegger podkreślał. Kraków 2006. różni się zatem zasadni- czo nawet od tych koncepcji. Wydawnictwo UJ. Douglas Czystość i zmaza. lecz w równym stopniu zmienia się zależnie od teraźniejszości 10. W obu wypadkach doznania ciała są niekontrolowane. Margański. PIW. taką chociażby. Esej o wstręcie. które podkreślają związek wspomnienia z teraźniej- szością. Ricoeur Pamięć. Rozumienie pamięci. Kraków. M. Co więcej. nie zaś współprzeżywania określonych cielesnych doznań. Universitas. s. Wywoływana nim empatia jest zdolnością współodczuwania. 9 P. nie zaś jedynie intelektualnego uznania czyjejś sytuacji za godną współczucia czy wsparcia. 67. historia. co podczas każ- dorazowego przypominania wyzwala specyficzny rodzaj afektu. lecz ich aktywowanie.CEEOL copyright 2017 Tabaszewska Trauma jako estetyczne. Falski. lecz wnosić coś dawnego do sytuacji nowego oczekiwania. Tak rozumiany afekt każe nie tylko przypominać. przeł. Nie jest to pamięć. Kraków 2007. M. mającego związek z czasem 9. wstęp J. na reakcji na nieczy- stość. s. Bucholec. że proces przypominania jest nie tylko związany z przeszłością. 8 Por. Buczyńska-Garewicz Metafizyczne rozważania o czasie. jakie proponuje nam Bennett. zapomnienie. 7 J. 73). Tokarska-Bakir. afektywne doświadczenie przez Bennett definicja funkcjonowania afektu przystaje do sposobu. w czę- ści wypadków afekt opiera się właśnie na reakcji wstrętu. sprawienie. która stanowi nowy kontekst. nie pozwala też na ich zrozumienie. że są przeżywane i doznawane. Pamięć traumy nie jest bowiem pamięcią narracyjną i nie może być z nią utożsamiana. że jest ono wciąż żywe i sta- nowi część teraźniejszości. podświadome i stanowią wyraz najbardziej podstawowych uczuć. która pozwala na jakąkolwiek schematyzację czy ujęcie określonych wydarzeń w pewne ramy. M. Warszawa 2007. to jednak w przypadku obu filozofów główną funkcją pamięci jest ta związana z moż- liwością przywoływania obrazów. 10 Doskonale podsumowała tę postawę Hanna Buczyńska-Garewicz: „Przypominać to nie tylko wyjmować coś niezmiennego z pamięci. J. zmieniający treść 229 dawnego doznania” (H. CEEOL copyright 2017 . ale i po- nownie doświadczać określonego wydarzenia. Pamięć traumy jest czymś.

zapomnianą i niewypowiedzianą. że przez otoczenie dziewczynka zaczyna być postrzegana jako osoba samodzielna myś- lowo. nie umiał także ująć tych wydarzeń w naj- prostszy nawet schemat. ktoś zaczyna jej wierzyć i jej prawa mogą być chronione. w przeciwieństwie do swej córki. Umiejętność opowiedzenia o wykorzystywaniu seksualnym sprawia. Zdystansowanie się dziecka wobec własnej traumy sprawia. a więc dostrzec ich okrucieństwo. umożliwiającą maksymalnie obiektywny ogląd. a zatem zasługująca jeśli nie na natychmiastową wiarę. jej zeznania zyskują na autentyczności. że – co początkowo nie było dla niego oczywiste – robił jej krzywdę. że sam był ofiarą wykorzystywania seksualnego. ojciec Alexandrine. gdy umie jasno określić to. gdy zrozumie. opowiadająca o tym. a swego ojca – jako agre- sora. wypartą. a jego czyny zasługują na potępienie. że w tym momencie warto się odwołać do analizowanego przez Bennett filmu Ali- ne Issermann z 1992 roku. gdy dziecko. lecz poza nią. ale także zaczyna odzyskiwać utraconą godność i szacunek do sie- bie samej. języka mówienia o traumie. Cielesność doświadczenia traumy Powyżej zarysowany sposób rozumienia traumy i afektu pozwala na lepsze zro- zumienie części paradoksów z nimi związanych. Zamiast otrzymać wsparcie i pomoc. gdy opowiada o tym. Dziewczynka. że może być ono świadkiem we własnej sprawie. sprawia. kojarzonym z intelektualną władzą. uczy się opowiadać o swych doświadczeniach w przekonujący sposób. gdy zetknie się z zeznaniami córki. główną bohaterką jest dwunastoletnia Alexandrine. Pokrótce streśćmy jego fabułę. a więc określić siebie jako ofiary. Afekt. uświadomi sobie. co ją spotyka. jaki wywołuje jawne oskarżenie. Jean jednak. szukając pomocy już nie w kręgu rodziny. tak. Sytuacja zmienia się zasadniczo. Dopiero konieczność zmierzenia się z zeznaniami córki aktywuje u niego dawną. Alexandrine. Bez wątpienia jednym z nich jest pytanie o możliwość i celowość zdystansowania się wobec traumy. ale także zobaczyć siebie jako ofiarę. tylko ono pozwala jej na wyrwanie się z kręgu przemocy i milczenia. spotyka się z radykalnym niezrozumieniem i niewiarą. Dopiero gdy umie ująć własne doświadczenia w narracyjną i zrozumiałą dla po- stronnych osób formę. jest sama w sobie dla Alexandrine traumatycznym przeżyciem. ale bezstronnym świadkiem. W ten sposób dziecko nie tylko uzyskuje własną podmiotowość. Choć nauka nowego języka. a także – co za tym idzie – o relacje między cielesnymi doznaniami oraz wzrokiem. co się dzieje włas- nej matce. jest karana za wymyślanie tak ohydnych kłamstw. zatytułowanego Shadow of Doubt. Co jednak najbardziej interesujące. że przyznaniu się do winy towarzyszy 230 zarazem uznanie w sobie ofiary. że sam był niegdyś ofiarą. to okaże się. Jednak jeśli weźmiemy pod uwagę to.CEEOL copyright 2017 Komentarze Zobaczyć siebie jako Innego. molestowana sek- sualnie przez swojego ojca. co ją spotykało. jakby była nie straumatyzowaną ofiarą. iż tylko dostrzeżenie związku przy- CEEOL copyright 2017 . Jean. a przecież stale się objawiającą. nie umiał nigdy o tym opowiedzieć. Oczywiście fakt. Wydaje się. to na wysłuchanie i sprawdzenie opowieści. go nie usprawiedli- wia. że – w oczach sądu – może być świadkiem. traumę. pozwala Jeanowi nie tylko spojrzeć na własne czyny oczami córki.

Owa „cielesność traumy” jest dla artystów impulsem do tworzenia projektów opierających się na eksponowaniu cielesności. Autorka Empathic Vision mówi wprost: „By widzieć. Zanim jednak przejdziemy do próby szerszego omówienia zagadnienia empa- tii. Opisy- wana kobieta. O ile niegdyś. czy też komuś innemu. Identyfika- cja za pomocą wzroku wydaje się jej zatem niewystarczająca. jak i słuchaczy jej opowieści świadkami). jak bardzo czysto cielesne doświadcze- nia (takie chociażby. z pełną świadomością grając z tradycyjną kon- cepcją wzroku. co widzi. by móc z całą pew- nością oddzielić ciało swoje od obcego. co widzę. Przywoływane przez Bennett przykłady (włącznie z niezwykle drastycznym per- formancem Mariny Abramovic The Lips of St Thomas. Sary Chesterman. czy to. CEEOL copyright 2017 . że ta sama historia nie powtórzy się w następnym pokoleniu. która straciła zdolność odczuwania jakichkolwiek doznań na pra- wie całej powierzchni skóry. twierdzi. które jest przekonujące dla innych osób (pozwala im „spojrzeć oczami ofiary”. że radykalnie zmienił się jej sposób reago- wania na obrazy. lecz angażując jego obrazy – jak cho- ciażby poruszający temat wykorzystywania seksualnego Denis Del Favero w serii fotografii Parting Embrance – starają się przekazać to. Podobnie.CEEOL copyright 2017 Tabaszewska Trauma jako estetyczne. jakie budzi ludzkie ciało. Według Bennett przykład ten dowodzi. jednostkowej i nie zawsze komunikowalnej toż- 231 samości. to cielesne odczucia są za- razem podstawą afektu. mają jedną wspólną cechę: nie przedstawiają cierpiącego ciała. potrzebujemy najpierw czuć”. Gdy jednak straciła możliwość identyfikowania własnego ciała za pomocą dotyku. nie reagowała szczególnie mocno na obrazy angażujące jakiś rodzaj przemocy wobec ciała czy – bardziej ogólnie – na nic. co można uznać za (cudze) bodźce bólowe. jak zdolność odczuwania skóry i możliwość odczuwania swo- jego własnego dotyku) są niedoceniane. czego za pomocą słów nie da się wypowiedzieć. warto pokusić się o skomentowanie analizowanych przez Bennett instalacji. o tyle doznania cielesne są podstawą wewnętrznej. Wydaje się bowiem. afektywne doświadczenie czynowo-skutkowego pozwala przypuszczać. czyniąc zarówno ofiarę. jak i próbą wyzwolenia w odbior- cy nowego rodzaju reakcji. Owo „mówienie od ciała doświadczającego doznań” jest jedno- znaczne zarówno z odrzuceniem narracyjności. iż tylko tożsamość doznań wzrokowych i doty- kowych pozwala na pełną identyfikację. przytrafia się jej. stara się wskazać. gdy posiadała jeszcze stałą kontrolę nad swoim ciałem i mogła zawsze jasno określić. wszelkie obrazy. O ile jednak – jak pokazuje przypadek Alexandrine – identyfikacja wzrokowa pozwala na takie budowanie tożsamości. reakcji opartej na empatii. że badaczka. jak w wypadku Sary Chesterman. a także tylko za ich pomocą jest możliwe wyzwolenie się z poczucia zagrożenia. nie dotyczy mojego ciała”. stały się dla niej trudne do zniesienia. Rolę ciała w doświadczaniu traumy i afektu doskonale ilustruje także przyta- czany przez Bennett przykład dotyczący jej studentki. czy dana rzecz (widok) dotyczy jej bezpo- średnio. w którego ostatnim akcie autorka wycina sobie gwiazdę na brzuchu) projektów opierających swe oddziały- wanie na zaangażowaniu emocji. jak i traumy. by móc z całą pewnością powiedzieć – i w to wierzyć – „to. angażujące cudze ciało.

jest skrajnie nieprzydatne i niewy- starczające – ani przeprosiny. Choć zapewne zdawał sobie wcześniej sprawę z tego. jako doświadczenie spo- łeczne. podobnie jak w poprzednich rozdziałach. ani ewentualne motywy. nie zaowocowało nawet myślą o wy- baczeniu. warto pokusić się o próbę odtworzenia analizy przynajmniej jednej z prezentowanych wystaw. odbywa się w towarzystwie kamer. nie ma żadnego znacze- nia. jakim jest nieuchronność zagroże- nia przemocą w określonej kulturze. o tyle w trakcie konfrontacji wypracowana wcześniej postawa obojętnego potępienia zmienia się zasadniczo. ani tym bardziej wyrzuty su- mienia. nie mają za zadanie umożliwić mu uzy- skanie przebaczenia. W tym wypadku to jednak nie sam akt przemocy (jaką w tym wypadku była strzelanina) jest artystycznie opracowywany. których problem przemocy nigdy bezpośrednio nie dotknął. Chociaż pytania. W prezen- towanym filmie zostaje odtworzony nie tylko punkt widzenia ofiar. dotyczące tego. można traktować go jako swoistą eg- zemplifikację szerzej pojmowanego problemu. a więc jest w pewnym stopniu pojmowana przez bohaterów jako rozliczenie nie tylko ze sobą. Podobnie Mbelo. że nie może liczyć na wybaczenie. lecz także z całą społecznością. jaki następuje między matkami młodych ludzi. Choć głównym punktem zainteresowa- nia autorów jest tylko jeden akt przemocy. co potęguje wyrzuty sumienia. nie pozwoliło zrozumieć tak tragicznej w skutkach sytuacji. spotkań twarzą w twarz. że owo spotkanie było – i to dla obu stron – wyłącznie traumą. którzy stracili w strzelaninie życie. ani wyznanie skruchy i żalu nie są w stanie zmienić rozgoryczenia i bólu matek. to jednak – wbrew wcześniejszym deklaracjom – padają. zanim przejdę do próby opisania. lecz to. CEEOL copyright 2017 . nic nie interesuje ich. mimo wyrażanego żalu i chęci naprawienia tego. To. 2000). pojmowanej. co zrobił. Owa rozmowa. co myśli o swoim czynie. Choć początkowo dla matek to. codzienne w południowej Afryce. a odpowiedzialnym za ich śmierć Mbelo. lecz także spraw- ców. Najbardziej reprezentatywnym i poddającym się interpretacji w kontekście analizowanych przez Bennett pojęć jest projekt Long Night’s Journey into Day (au- torstwa Deborah Hoffman i Francisa Reida. jak Mbelo teraz się czuje. jak czuje się sprawca. Z tego też powodu. Jest to zarazem sposób zwrócenia uwagi osób. co dzieje się po nim. co może w tej sytuacji powiedzieć mężczyzna. Pozornie wydaje się. wiedział.CEEOL copyright 2017 Komentarze Zobaczyć siebie jako odczuwającego. Kulminacyjnym momentem okazuje się jednak dopiero moment konfrontacji. czym dokładnie ma być postulowana przez autorkę empatia i ja- kie są zasady jej funkcjonowania. to jednak tak radykalna jego odmowa musiała być 232 dla niego czymś. Porusza on problem przemo- cy. Empatia jako gra między byciem dotkniętym a próbą intelektualnego zdystansowania Kluczowym z punktu widzenia poruszanej tu problematyki empatii jest opie- rający się na analizie kilku konkretnych wystaw rozdział książki Bennett dotyczą- cy konfrontacji. że jego słowa nie niosą ulgi. Nie przyniosło kobietom żadnej ulgi.

nie jest – i jak twierdzi sama autorka – nie ma być całościową analizą wszystkich zjawisk arty- stycznych związanych z kategorią traumy ani też próbą wytworzenia uniwersalnej teorii interpretacji współczesnej sztuki wizualnej.CEEOL copyright 2017 Tabaszewska Trauma jako estetyczne. ofiary nie są już anonimowe. Empatia wymyka się woli i świadomości. i to. Rodząca się w nim empatia sprawia. Mimo że wcześniej miał wyrzuty sumienia. choć wychodzą z ust zabójcy. Mimo to projekt wywiedzenia 233 teorii z praktyki artystycznej w swej zasadniczej części zostaje zrealizowany. brak wybaczenia nie powoduje w nim chęci umniejszania swojej winy. Nie jest już ona tożsama ze współczuciem i nie jest „wczuwaniem się” w cudzą sytuację. co zrobił. je dotykają. kto ma uczucia i kto może – to jedno zostaje mu ostatecznie przyznane – żałować tego. To sytuacja. w której nawet wobec nienawidzonej osoby nie moż- na przejść obojętnie. jakie prezentuje nam w swej książce Bennett. angażują się w to. co nie owocuje buntem przed zbyt surową oceną. co mężczyzna przeżywa. kto może czuć. z drugiej jednak – bardzo spójna z całym projektem Bennett. że brak wybaczenia traktuje jako coś naturalnego. ich ból okazuje się niemalże namacalny. je porusza. z jednej strony. lecz jest niemożliwością ucieczki oraz obojętności wobec drugiego człowieka. Jest kimś. Również matki. same są owego oddziaływania świadome. subiektywnym poczuciem obowiązku) uczu- cie czy postawa. że owe matki są jego ofiarami w takim samym stop- niu. I. ale i świadkami jego bólu. sytuującym się na przecięciu emocji i rozumu. Choć Mbelo nie uzyskuje przebaczenia. są nie tylko ofia- rami. Postawa Mbelo zmienia się pod jego wpływem. Empatia to nie tylko i nie tyle współczucie. doświadczającego owego do- tknięcia. a jednak słyszą. jest kimś. oscylując między intelektualną zgodą i zaprzeczeniem na uznanie siebie samego za odczuwającego. Teza Bennett. a więc i kimś. odzyskuje w oczach tych kobiet swoje człowieczeństwo. jest sukcesem. choć nie chcą nawet mówić o zrozumieniu czy wybaczeniu. efekt bycia dotkniętym przez coś. Mężczyzna nie jest już anonimowym sprawcą. a jedynie zrozumienie. że wyrzuty sumienia Mbelo cokolwiek zmieniają. Jego słowa. Wizja empatii. pozostając tym sa- mym doznaniem granicznym. nie można się na nią zamknąć. Podsumowanie Studium traumy. nawet przebiegające bez całkowitego zrozumienia i wybaczenia. z drugiej zaś skutek patrzenia na siebie czującego. jaka rodzi się po lekturze analizy tego projektu. jest z jednej strony zaskakująca. Ry- CEEOL copyright 2017 . choć początkowo odczuwają taki stan za manipulację. lecz także po prostu jako świadek dojmującego bólu. choć nie uznają. pozwala na radykalne przeformułowanie myślenia o empatii. co on mówi. Kobiety nie chcą słuchać Mbelo. wobec kogo – choć niechętnie i nie zawsze świadomie – odczuwają empatię. co zabici mężczyźni. Stojąc wobec niego twarzą w twarz. afektywne doświadczenie Z drugiej jednak strony spotkanie ofiar i sprawcy. że empatia to. świadome i często w pewnym stopniu wymuszone (choćby naszym własnym. co jeszcze ważniejsze. dopiero te- raz zaczyna czuć również empatię. a Mbelo współczuje im nie tylko jako sprawca.

Abstract Justyna TABASZEWSKA Jagiellonian University (Cracow) Trauma as an Aesthetic Affective Experience: An Analysis of ‘Emphatic Vision’ This article relates to Jill Bennett’s Empathic Vision: Affect. the interrelation between affect. a więc do pewnego rodzaju całościowego spojrzenia na relacje między wcześniej omawianymi problemami. jakie zaszły we współ- czesnym dyskursie dotyczącym relacji między rozumem a ciałem i emocjami. To zaś prowadzi do stworzenia czegoś. trauma and empathy. the corporeality of traumatic experience. jak i rodzajem jej odbioru. is essential to the reception of con- 234 temporary art. Empatyczna wizja jest więc zarazem wizją sztuki. lecz także zrealizowanie postulatu wywiedzenia teorii z analizy sztuki. i które – nie aspirując do bycia całościową analizą – prowokuje do dalszych prób uchwycenia przemian. jak afekt i empatia. spoj- rzenia umożliwiającego nie tylko budowę nowego rodzaju relacji między dziełem a odbiorcą. jakie za pośrednictwem traumy i afektu pragnie osiągnąć współczesna działalność artystyczna. Jest to także próba opisu nowego modelu doświadczania i tworzenia o uniwersalnym charakterze.CEEOL copyright 2017 Komentarze sowana przez Bennett „empatyczna wizja” nie jest wszak tylko jej sposobem rozu- mienia poszczególnych zjawisk czy problemów artystycznych. Tabaszewska identifies and discusses some of the problems and theses of Bennett’s theory. Derived from artistic practice. które pozwala na uchwycenie istot- nych zmian nie tylko we współczesnej sztuce. afektywnego doświadczenia pozwala na przede- finiowanie także takich kategorii. evidencing that empathy. Książka Bennett jest zatem studium traumy. jaką proponuje nam Ben- nett. Postulat rezygnacji z „autentyczności” traumy owocuje możliwością traktowa- nia jej jako kategorii pozwalającej na interpretowaniu zmian. jakie spowodowało redefiniowanie owego pojęcia. co Bennett określa mianem empatycznej wizji. the social dimension of trauma. triggered by affect. takich jak chociażby ciało i rozum czy emocje i intelekt. and. Tabaszewska discusses the relation be- tween trauma and reality (‘the authenticity of trauma’). Zrodzona w jego efekcie empatia umożliwia wywikłanie się z klasycz- nych opozycji. Trauma and Contemporary Art. Bennett’s theory reformulates the notion of empathy (empathy being a limitary experience. w którym podmiot otwarty jest na dotknięcie. finally. lecz także w nieco szerzej pojętym kontekście dyskursu humanistycznego. focussing on contemporary art theory and practice. situated at the intersection of emotion and reason). Ro- zumienie traumy jako estetycznego. CEEOL copyright 2017 .