You have downloaded a document from

The Central and Eastern European Online Library

The joined archive of hundreds of Central-, East- and South-East-European publishers,
research institutes, and various content providers

Source: Teksty Drugie

Second Texts

Location: Poland
Author(s): Justyna Tabaszewska
Title: Trauma jako estetyczne, afektywne doświadczenie. Próba analizy "empatycznej wizji"
Trauma as an Aesthetic Affective Experience: An Analysis of ‘Emphatic Vision’
Issue: 4/2010
Citation Justyna Tabaszewska. "Trauma jako estetyczne, afektywne doświadczenie. Próba analizy
style: "empatycznej wizji"". Teksty Drugie 4:221-234.

https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=21815

Jest to jednak także wnikliwe studium (wychodzące daleko poza ramy sztuki wizualnej) dotyczące problematyki traumy. którą sugeruje już tytuł. Bal i I. ale w sporym stopniu autono- micznych poziomach. Trauma and Contemporary Art. teorii.CEEOL copyright 2017 Komentarze Tabaszewska Trauma jako estetyczne. jest to próba spro- stania postulatowi stworzenia teorii opartej na praktyce2. ed. New York 1994. CEEOL copyright 2017 . Próba analizy „empatycznej wizji” Książka o sztuce. w którym te obciążone już konkretnymi konotacjami pojęcia będą funkcjonowały w odmienny i – zdaniem Bennett – o wiele bardziej przysta- jący do współczesnej praktyki artystycznej sposób. Affect. Boer. 2 Por. Affect. afektywne doświadczenie Justyna TABASZEWSKA Trauma jako estetyczne. Trauma and Contemporary Art 1 jest. tekst Bennett można rozważać na trzech. powiązanych ze sobą. Mimo pozornej oczywistości problematyki. California 2005. dokonywanej z dość specyficznej perspektywy kuratora sztuki. The Point of Theory. by M. książka o traumie? Książka Jill Bennett Empathic Vision. Praca ta jest bowiem zapisem interpretacji konkretnych projektów artystycznych. lecz która powstaje w wyniku interakcji z konkretnymi dziełami sztuki i jest stale przez nie warunkowana. Bennett Empathic Vision. afektywne doświadczenie. jak sama autorka deklaruje. poświęcona przede wszystkim analizie współczesnej sztuki wizualnej. 221 Continuum. Practices of Cultural Analysis. pamięci i emocji oraz próba zapoczątkowania nowego dyskursu. Wreszcie. uporządkowanych według kryterium poruszanego w nich problemu (co zresztą oddaje układ formalny tekstu i podział na rozdziały). 1 J.E. Stanford. która nie jest z góry dana. Stanford University Press.

w tym i literaturoznawstwa. Próby wyzwolenia z dominacji autentyczności Pojęciem. stanowiąc wszak zawsze część określonego rozdziału.CEEOL copyright 2017 Komentarze Te trzy wymienione poziomy stale przeplatają się ze sobą. którego problematyka jest podporządkowana chęci rekonstrukcji pojęcia traumy i wypracowania teorii. nie funkcjonuje jednak ni- gdy w zupełnym oderwaniu. ale pozwalają także na przedefiniowanie dyskursu związanego z trau- mą na gruncie szeroko pojętej humanistyki. Owa analiza. jak i z utożsamianiem sztuki posługującej się kategorią traumy ze sztuką „o” traumie. pozwalając zarazem na odczytanie ich jak względnie niezależnych. dotyczących nowego sposobu funkcjonowania traumy na gruncie kultury. opartego na empatii sposobu tworzenia i doświadczania sztuki. pozwalającej na adekwatne opisanie nowego. a konkretne interpretacje będą przywoływanie tyl- ko jako sposób unaocznienia określonej tezy i zarazem próba jej uzasadnienia. czym – w wypadku książki Bennett – jest postulat teorii jako praktykowania. W tym ujęciu sztuka współczesna nie opowiada o traumie. pozwalająca na drobiazgową analizę konkretnego projektu. których prześledzenie pozwala na wskazanie kluczowych twierdzeń. można wyróżnić kilka najważniejszych dla jej teorii problemów i tez. jak pamięć czy afekt. które jednak – moim zdaniem – pozwalają na wskazanie najbardziej oryginalnych i najważniejszych z punktu widzenia współ- czesnego dyskursu humanistycznego postulatów Bennett. które organizuje przestrzeń rozważań Bennett. iż proponowane przez autorkę rozwiązania nie tylko są nowatorskie. Dopiero po omówieniu tego zagadnienia można będzie po- starać się zdefiniować. co „przy- należy” do danej osoby czy grupy. a więc sztuką mniej lub bardziej narracyj- 222 ną. lecz posługuje się CEEOL copyright 2017 . w którym wszystkie wymienione poziomy będą się ze sobą przeplatały i wzajemnie się warunkowały. a co za tym idzie zmian w rozumieniu takich pojęć. należy odejść zarówno od pojmowania traumy jako czegoś. jest celem nie- zwykle ambitnym i nie zawsze się udaje. a nie tyl- ko sztuki wizualnej. Z tego też powodu w dalszej części tego tekstu postaram się zrekonstruować zaledwie kilka porusza- nych przez badaczkę problemów. Chociaż praca Bennett nie jest – i nie ma być – całościowym studium opracowującym wyżej wzmiankowaną problematykę. Oczywiście. nawet wtedy. Taka postawa wydaje się umożliwiać wyciągnięcie z książki Emphatic Vision wnios- ków nieco bardziej ogólnej natury. gdy można ją czytać wyłącznie jako studium przypadku. Z tego też powodu głównym punktem mojego zainteresowania będzie właśnie drugi poziom tekstu Bennett. jest bez wątpienia „trau- ma”. nie sposób nie zauważyć. Wstępne uwagi o traumie. Mimo że poruszana przez Jill Bennett problematyka jest niezwykle różnorod- na. próba realizacji tak zaprojektowanego dzieła. choć oczywiście w nie- których rozdziałach dostrzegalna jest dominacja pierwszej strategii. Autorka Empathic Vision proponuje nam radykalną zmianę myślenia o tej ka- tegorii w sztuce.

CEEOL copyright 2017 Tabaszewska Trauma jako estetyczne. Takie projektowanie traumy musi. Tym samym naczelną wartością. jakie na gruncie sztuki rodziło wyniesione z dyskursu etycznego i politycznego mówienie oraz myślenie o auten- tyczności traumy. im bardziej praca była autentyczna. jest przez artystę projektowane. Każdy z powyższych postulatów jest związany z krytyką konkretnych sposobów rozumie- nia i interpretowania traumy. Zdaniem Fostera. Przywoływane przez Bennett podziały. The Avant Garde at the End of the Century. 223 Cambridge. jaki artysta starał się poruszyć. jaki trauma wywołuje. Foster The Return of Real. tym zda- wała się cenniejsza. 12. London 1958. negatyw- nie oceniane w porządku moralnym i politycznym. jak chociażby dość intuicyjny podział na traumę indywidualną i zbiorową. CEEOL copyright 2017 . Repeating and Working-through (1914). Dzieje się tak dlatego. że wyrażona i opisana przez do- świadczający ją podmiot trauma przestaje być traumą3. to być może cały problem. który w swej książce The Return of the Real4 dostrzega i analizuje opozycyjny charakter traumy. W takim zaś wypadku jej oddziaływanie. Mass. doświadczenie niewyrażo- ne przez ofiary nie mogło zostać wyrażone przez nikogo innego. warto więc poświęcić im nieco uwagi. W takim kontekście tylko osoba lub osoby. Powyższe rozumienie traumy sprzyjało także próbom jej analizy i schematy- zacji. próba odebrania ofiarom ich doświadczenia. był wyimaginowany. bezpo- średnio związany z pojęciem autentyczności. afektywne doświadczenie wizualnym językiem dla wyrażania traumy i doświadczeń konfliktu oraz straty. że siła jej oddziaływania nieuchronnie maleje. w: The Standard Edition of the Complete Works of Sigmund Freud. zdaniem Bennett. kto jej nie doświadczył. vol. zmieniając się jedynie w relację o trudnej przeszłości. które doświadczyły traumy były upoważnione do wypowiadania się o niej. Głównym punktem krytyki Bennett jest jednak nieco innym problem. była prawda. 1996. są – zdaniem autorki – całkowicie nieprzy- datne jako kategorie analizy współczesnej sztuki. może być jedynym sposobem mówienia o niej w sztuce. Im bliżej rzeczywistości pozostawano. Niezwykle istotnym punktem odnie- sienia dla tez badaczki są tu spostrzeżenia Hala Fostera. Hogarth Press and The Institute of Psycho-Analysis. Jeśli bowiem o traumie opowiada ktoś. „Zawłaszczanie” traumy. Ujęcie w narracyjne ramy sprawia. Freud Remembering. zaciemniają bowiem właściwy sens obecnego używania kategorii traumy przez artystów. trauma opiera się na swoistej oscylacji między doświadczeniem a bra- 3 S. uwzględniać dynamikę szoku psychicznego. MIT Press. Próba odcięcia się od myślenia o traumie jako o własności danej jednostki czy grupy osób jest związana z licznymi problemami. 4 H. a także – jako dzia- łanie podważające autentyczność danego wydarzenia czy przeżycia. której powinni być wierni artyści poruszający problem traumy. choć ma być od- działywaniem realnym. Próby artystycz- nej wypowiedzi oscylujące wokół tematu „cudzej” traumy były traktowane jako jej zawłaszczenie. Tylko poprzez zastosowanie odpowiednich środ- ków artystycznego wyrazu można „utrwalić” w dziele sztuki bezpośredniość od- działywania traumy.

Ben- nett uznaje.CEEOL copyright 2017 Komentarze kiem traumy. jak oddziaływać. Bez wątpienia najważniejszym postulatem. mogą dać pełną odpowiedź na to pytanie. ale swoiste dotknięcie odbiorcy. że choć sztuka nigdy nie może dać wyrazu ludzkiej pamięci i nigdy nie jest w stanie „przekazać” tego. jakie stawia sztuce posługującej się traumą Bennett. Ową oscylację najlepiej oddaje ukute przez Fostera zdanie „pure affect. co można zakomunikować. co stale oddziałuje na życie podmiotu. choćby wstępnie. Takie rozumienie traumy ma ogromne konsekwencje. podkreśla cielesny cha- rakter traumy i wskazuje. opartej na traumie estetyki i zarazem skonstruowanie odpowiadającego jej modelu relacji między twórcą. jak afekt i empatia. przedstawiając swoje odczytanie problemu traumy. Z tego też powodu to właśnie sztuki wizualne mogą w najwięk- szym stopniu odpowiedzieć na wyzwanie. nakreślić zadania. w bardzo szkicowy sposób. co oznacza. To też sprawia. zwłaszcza zaś projekt To Kill an Impulse. robi to za pośrednic- twem obrazów ciała. co nie jest w ogóle pamiętane. obok oddzielenia dyskursu trau- my od politycznego dyskursu o traumie. Dobrym przykładem takiego angażowania cielesności w dys- kurs traumy są prace Doris Salcedo. że zadaniem sztuki poruszającej problem traumy albo posługującej się tą kategorią jako środkiem wyrazu jest nie objawianie czegoś. między czymś. jest rezygnacja z prób narracyjnego wy- rażenia traumy. że choć żyjemy w kulturze traumy. Przeniesienie zagadnienia funkcjonowania traumy w sztuce na grunt estetyki i – przynajmniej częściowe – oddzielenie go od społecznego i politycznego dyskursu może pozwo- lić na wypracowanie nowych metod badania funkcjonowania traumy w kulturze. Rezygnacja z postulatu „przekazywania” jest zdaniem Bennett uzasadniana samym charakterem traumy. a czymś. gdy w taki sposób określamy zadanie sztuki. no affect”. który żadnymi innymi środkami wyrazu nie mógłby zostać osiągnięty. spróbować odpowiedzieć na pytanie. W takim jednak wypadku trzeba. warto już teraz. dotykające w jakiś sposób tema- tu traumy i umieszczone w siatce pojęciowej uwzględniającej także takie pojęcia. która nie jest czymś. wywarcie na niego określone- go działania. bardziej skutecz- nym sposobem jej oswajania jest sztuka. jak ważne dla części artystów jest zaangażowanie ciała jako odbiorcy doznań. Ma ona raczej charakter „transaktywny”. jakie poja- wiają się. dziełem a odbiorcą. nie zaś dyskurs polityczny. Stworzone przez Salcedo fotografie ukazują. jest ludzka pamięć. nie są to jednak obrazy prezentujące cierpiące ciało w mo- 224 mencie traumy albo szoku. co doświadczone. Metafora dotknięcia. jest jednak w stanie – posługując się estetyką traumy – osiąg- nąć efekt. Choć dopiero analizowane przez autorkę Empathic Vision poszczególne dzieła artystyczne. do której jeszcze wrócę. Jednym z kluczowych problemów. jeśli – jak twierdzi Bennett – sztuka nie ma być sztuką „o” traumie ani też zada- niem sztuki nie jest objawianie traumy. jakim jest stworzenie nowej. a już szczególnie oddać do- świadczenia traumy. Oscylacja między szo- kiem a brakiem doświadczenia ostatecznie podważa możliwość „opowiedzenia” o traumie. Ar- tystka. między możliwością jej wypowiedzenia w jakikolwiek sposób a cał- kowitym zamilknięciem. jakie zna- CEEOL copyright 2017 . w jaki sposób trauma ma w sztuce funkcjonować.

i za- czyna rzutować na świat zewnętrzny. które odbywa się z wyłączeniem czasu. osoby. Uwięzienie w traumie i próby jej przezwyciężenia Jak już wcześniej wspomniałam. lecz całą społeczność. o tyle tutaj autor- kę frapuje nieco inny sposób ujęcia tego problemu. Bennett Empathic Vision. s. wykluczając go z percepcji podmiotu. potrzebne jest. albo też jak zmienia się struk- turyzacja całej sytuacji. 69. CEEOL copyright 2017 . niemniej sposób potraktowania tego problemu daleki jest od typowych. co wewnętrzne. którzy bezpo- średnio stali się ofiarą jakiś dramatycznych wydarzeń. Dobrym przykładem takiej taktyki jest pierwsza z odnotowanych przez autor- kę strategii. która stoi obok opłakującego. a zwłaszcza pamięci traumy. ucieczki od sytuacji. w której o danym dziele będzie można powiedzieć: „Ono jest o traumie wywołanej tym i tym”. W istocie jest mu poświęcony osobny rozdział książki. Bez wątpienia jest to w sporej mierze efekt uciecz- ki od narracyjności. odwołanie do kilku analizo- wanych przez nią instalacji. Dotyka ona niezwykle istotnego dla tworzonej przez Bennett teorii problemu relacji między doświadczeniem traumy i czasem. projekty. na przykład ciało osoby w żałobie. O ile jednak w pierw- szych częściach książki szczególnie istotną egzemplifikacją tego problemu było funkcjonowanie ludzkiej pamięci.CEEOL copyright 2017 Tabaszewska Trauma jako estetyczne. w której trauma wymyka się z granic tego. że oznacza przeżywa- ną teraźniejszość. Pierwszym z nich jest instalacja Willi Doherty’ego The Only Good One is Dead One z 1993 225 5 J. Metafora przestrzeni pozbawionej czasu jest środkiem pozwalającym na zary- sowanie sytuacji. a fragmentaryczne ukazanie doznań związanych z traumą wywołuje u odbiorcy większy efekt. w jaki sposób tak zarysowany problem kształtuje myślenie autorki o kategorii traumy. Doświadczenie traumy jako doświadczenie społeczne. Przywoływane przez Bennett instalacje podejmują zatem zadanie stworzenia mapy tych dróg. By zrozumieć. Nie oznacza to jednak – na co wskazywał już przytoczony wcześniej przykład – że badaczka zaprzecza społecz- nemu wymiarowi traumy. choćby szkicowe. Bennett analizuje projekty. Jej wpływ jest tak duży. zmieniając najbardziej podstawowe cechy świata zewnętrznego. Analizie zostaje poddane takie doświadczenie przestrzeni. W tym wypadku chciałabym wspomnieć aż o trzech projektach. gdy spoglądamy na nią z przestrzeni pomiędzy dwoma wcześniej wzmiankowanymi osobami5. wskazując zarazem. jakie są odbywane poza czasem. Bennett postuluje odcięcie rozważań na te- mat traumy od dyskursu politycznego i etycznego. które unikają jednoznacznych rozwiązań i nie pozwalają na wpisanie w jakikolwiek dyskurs etycz- ny z tym problemem związany. afektywne doświadczenie czenia są wpisane w określone zajmowane przez ciała pozycje. iż trauma jest doświadczeniem o charakterze społecznym – dotyka nie tylko tych. Zmiana punktów widzenia pozwala na wywołanie pełniejszego efektu. w których umieszczenie traumy w przestrzeni społecznej nie jest jednoznaczne z ewokowaniem dyskursu politycznego.

Odpowiada ona na naturalną potrze- 226 bę odtwarzania i dokumentowania. pozornie dynamiczny. iż jeździ on ciągle tą samą trasą. Kolejnym niezwykle interesującym przykładem działalności poruszającej pro- blem relacji między przeszłością a teraźniejszością jest inicjatywa podejmowana przez Western Cape Action Tour (WECAT). stanowiący swoisty monolog kierowcy. w drugim zaś jadącego. co stały postój pierwszego. że to. W pierwszym przypadku rejestrowany jest obraz nieruchomo stojącego sa- mochodu. że nie pozwala na wyjście z przygniatającego „teraz”. nie tylko – choć w sporej części i dlatego – że jej los budzi współ- czucie. co ją spotkało. Owo zamknięcie w teraz. co się wydarzyło). powta- rzanie ciągle tej samej trasy zdaje się symbolizować pozostawanie ciągle w kręgu tych samych myśli. kolisty ruch samochodu. Podobny problem porusza także praca Paula Seawrighta Sectarian Murder. niemożliwość zdystansowania się. Narzucająca się początkowo opozycja między tym. Aktualnie istniejące miejsca stają się zatem czymś. jest dla podmiotu czymś. Ruch drugiego samochodu. Mimo to poprzednia ofiara wydaje się bliska. Bliskość jest tu zatem budowana za pomocą dwóch głównych narzędzi: utożsa- mienia i afektu. co mogło stać się losem każdego. kto zagraża i jej sa- mej. Porwany. że istnieje ktoś. lecz dlatego. choć nie jest równoznaczne z nieodwracalną stagnacją. Powodowane traumatycznymi wydarze- niami poczucie zagrożenia. Zresztą ów afekt jest czymś w omawianej instalacji najważniej- szym. co przynależy w jakiś sposób do przeszłości. w gruncie rzeczy równie niewiele wnosi w przyszłość. to on nie pozwala jednostce uwolnić się z ciągłego rozważania sytuacji za- grożenia. iż przyczyną takiego stanu nie jest wydarzenie. a tym. zaburza normalny porzą- dek życia. na – wciąż krzywdzącym innych – agresorze. w jakim znajduje się mówiąca jednostka. co statyczne. nie dotyczyło ono nikogo z rodziny czy przyjaciół mówiącej osoby. nie jest w tym przypadku do końca upraw- niona. z nieopuszczającego jej odczucia.CEEOL copyright 2017 Komentarze roku. które bezpośrednio dotknęło podmiot. a także opatrywania odpowiednimi komenta- CEEOL copyright 2017 . nie pozwala na podjęcie jakichkolwiek konstruktywnych działań. Opiera się ona na zestawieniu dwóch obrazów pochodzących z dwóch ka- mer. bycia śledzonym. w którym daje on wyraz swoim emocjom związanym z sytuacją stałego zagroże- nia. oddaje także poprzez swą formę specyficzny stan psychiczny. jakby zbudowaną na planie koła. jakie obecnie może znaleźć. Autor stara się w niej zrekonstruować ostatnie chwile ofiar zabójstw sprzed kilkunastu lat za pomocą śledzenia i dokumentowania śladów. bowiem dłuższa obserwacja poruszającego się pojazdu objawia. Warto zauważyć. Owe miejsca są wy- rwane teraźniejszości i przywrócone przeszłości. wywołuje u podmiotu stan przypo- minający manię prześladowczą. a więc i niego samego. i całej społeczności. informujący. to z jej perspektywy są obserwowane i opisywane (każdemu zdję- ciu towarzyszy krótki podpis. by w ten sposób utrwalić pamięć o prawie już zapomnianych osobach. co dynamiczne. Obrazom towarzyszy odtwarzany tekst. Dotknięcie cudzą traumą jest na tyle dojmujące. nielinearny i w sporym stopniu niepoddający się logicznemu po- rządkowaniu tekst. a zarazem owocuje chęcią wywarcia zemsty.

O ile więc z jednej strony podstawowym działaniem trau- my jest wytrącenie odbiorcy z określonego schematu umysłowego. przeszłości. budowania muzeów czy przynajmniej tworzenia funkcjonujących w oficjalnym obiegu dokumentów. dopiero ich pełne przeżycie i zrozu- mienie pozwala na osiągnięcie choćby częściowego dystansu. przepracowanie. ale także zostaje wprowadzony w pewien specy- ficzny stan emocjonalno-intelektualny. O ile jednak taka potrzeba re- alizuje się najczęściej za pomocą tworzenia pomników. pozwalają na zakorzenienie w „teraz” przy jednoczesnym zachowaniu boles- nej. afektywne doświadczenie rzami miejsc istotnych dla danego społeczeństwa. przeciwnie. na przecięciu przeszłości i teraźniejszości. traumatyczne wspomnienia. Trzy wymienione prace. doskonałym sposobem przepracowy- wania traumy. a za- razem nieobjętym programami na rzecz ochrony pamięci narodowej. Ów bezpośredni kontakt z niezmienionymi w żaden sposób miejscami. Organizowane przez profesjonalnie przygotowanych pracowników biura wyciecz- ki pozwalają na bycie w miejscu niezwykle nieraz dla uczestników istotnym. po traumie. że są one wypierane z pamięci podmiotu. tak charakterystyczne dla osób pozostających w stanie traumy. możliwe jest przełamanie dysonansu między traumatyczną przeszło- ścią a chęcią powtórnego zakorzenienia w teraz. Nie oznacza to wcale. istnienie niejako poza czasem. istniejących niejako podwójnie. o ty- le w tym wypadku kontakt z przestrzenią jest kształtowany zupełnie inaczej. Zgod- nie z inicjatywą dyrektor owego stowarzyszenia. co przynależy do teraźniejszości. aktywując trudne. Spo- sób jego rozumienia jest w znacznym stopniu kształtowany za pomocą wzmianko- wanej już metafory dotknięcia. Afekt jako efekt dotknięcia Drugim. o tyle z drugiej podmiot dotknięty za pośrednictwem traumy jest nie tylko szczególnie czuły na to. są zarazem czymś. które niejednokrotnie kojarzą się z czyjąś traumą. owe istotne dla kultury miejsca nie są zmieniane. Wspomnienia. co na niego oddziałuje. Określa ona nie tylko zasadę działania traumy. Owym stanem jest dla Bennett właśnie afekt. choć za pomocą zupełnie innych środków. lecz także sposób jej odbioru. niezwykle istotnym dla Bennett pojęciem jest afekt. jak i Grunebaum. Powrót do teraźniejszości jest możliwy jedynie za pośrednictwem afektu. w jaki badaczka rozumie to pojęcie. dotyczące możliwości wyjścia z kojarzonego z traumą zanurzenia w przeszłości. jest nie tylko dla całej tworzonej 227 przez nią konstrukcji myślowej niezwykle istotny. który. który pozwoli na zupełnie odmienne spojrzenie na określony problem. w nie- których wypadkach powodowany także brakiem środków na renowację. staje się tu także cechą konkretnych miejsc. któ- rym nadany jest nowy sens. co wydaje się zupełnie zwykle i codzienne. umoż- liwia ich powtórne przeżycie. Jako że miejsca. starają się odpowiedzieć na to samo pytanie. ale koniecznej dla utrzymania tożsamości. a kontakt z nimi odbywa się bezpośrednio.CEEOL copyright 2017 Tabaszewska Trauma jako estetyczne. jest za- równo zdaniem Bennett. wywołanie szo- ku. Heidi Grunebaum. Sposób. mimo że w dalszym ciągu wpływają na życie podmio- tu. Uwięzienie w przeszłości. lecz także – przynajmniej na CEEOL copyright 2017 .

który ją odczuwa. O ile zatem trauma nie jest zdaniem Bennett ani czymś. Podstawową funk- cją afektu jest bowiem budzenie empatii. ani też nie jest czymś. i tego. Kraków 2007. jest czymś. co istnieje „na zewnątrz”. które są przez Bennett analizowane. Jest to niezwykle istotne także dlatego. Z tego też powodu empatia ma charakter graniczny. Rozwinięcie nauk humanistycznych 228 – uzasadnienie dla somaestetyki. 47). Zapamiętane wydarzenia nie „odgrywają” się niczym niegdyś już oglądany film. oscy- luje pomiędzy dwoma niegdyś radykalnie od siebie oddzielanymi sferami. lecz ma bezpośredni i real- ny wpływ na teraźniejszość. Traumatyczne wydarzenia nie mogą być tylko i wyłącznie pamiętane. Jest ona szczególnie ważna. Zapewne z tego powodu większość dzieł sztuki. pojmowanej jako swoista operacja emo- cjonalno-intelektualna. co obiektywne. nie mogą odnosić się jedynie do przeszłości. CEEOL copyright 2017 . Zarówno afekt. dotykając w równym stopniu tego. Zaproponowana 6 Ten sposób pojmowania afektu zbliża analizy Bennett do zaprojektowanej przez Richarda Shustermana wizji nowej estetyki. lecz czymś.CEEOL copyright 2017 Komentarze gruncie większości koncepcji dotyczących afektu – nietypowy. doświadczane. jak i afektu. na granicy. w: Wizje i re-wizje. a tym. jest właśnie ciało. Universitas. jak i wywoływany za jej pomocą afekt ewokują nietypową relację między przeszłością a teraźniejszoś- cią. jak i także somatycznym6. Wielka księga estetyki w Polsce. rodzi się w miejscu do- tknięcia. a który ją bezpośrednio lub pośrednio wywołał. jak i jego owoc. co subiek- tywne i niewyrażalne. red. co funkcjonuje jedno- znacznie „w” podmiocie. który go doświadcza. czyli właśnie empatia. Podobnie jak trauma sytuuje się pomiędzy. odczuwane – zarówno na poziomie psychicznym. Pierwotnym medium wyrazu. lecz także na polepszenie somatycznego. dyskursywnej wiedzy o ciele. o tyle afekt stale oscyluje między podmiotem. używa ciała jako swoistego nośnika określo- nych treści. inte- lektualną i emocjonalną. Proces ich przypominania – czy może raczej pamiętania – nie jest tylko i wyłącznie odniesieniem do przeszłości. gdyż w takim wypadku nie można by ich było określać jako traumy. co sytuuje się „pomiędzy”. somaestetyka zajmuje się ciałem jako ośrodkiem zmysłowo-estetycznego wartościowania (aisthesis) i twórczej autokreacji. dodatkowo ukonkretniającego przekaz. spotkania dwóch podmiotów: tego. nie dzieje się tak przypadkowo. K. Po tych wstępnych rozważaniach na temat relacji między traumą a afektem warto jeszcze na moment powrócić do metafory dotknięcia. co go wywołuje. wobec któ- rego jest odczuwana. że zarówno trauma. jest ona nakierowana na wzbogacenie nie tylko naszej abstrakcyjnej. co niełatwo poddaje się klasyfikacjom. czyli somaestetyki: „Najogólniej rzecz biorąc. Jako teoretyczna i zarazem praktyczna dyscyplina doskonaląca. s. lecz są na nowo przeżywane. Metafora dotknięcia kieruje nas bezpośred- nio w stronę skojarzeń związanych z ciałem i zdaniem autorki Empathic Vision. przeżywanego przez nas doświadczenia i jego interpretacji” (R. Shusterman Myślenie poprzez ciało. jak i tego. Wilkoszewska. opierającej się na badaniu i doskonaleniu reakcji ciała. zarówno traumy. bowiem pozwala zrozumieć motywy dokonanego przez Bennett wyboru takich akurat dzieł sztuki do analizy.

Margański. Esej o wstręcie. lecz ich aktywowanie. podświadome i stanowią wyraz najbardziej podstawowych uczuć. w której filozof określił wspomnie- nie jako rodzaj intuicyjnego uobecnienia. 67. uniemożliwiający osiągnięcie dystansu. nie mówiąc już o zdystansowaniu się. s. nie zaś współprzeżywania określonych cielesnych doznań. 9 P. Ricoeur Pamięć. która stanowi nowy kontekst. 7 J. co podczas każ- dorazowego przypominania wyzwala specyficzny rodzaj afektu. Tokarska-Bakir. taką chociażby. nie pozwala też na ich zrozumienie. różni się zatem zasadni- czo nawet od tych koncepcji. ale i po- nownie doświadczać określonego wydarzenia. Pamięć traumy i wywoływany nią afekt nie mają zatem wiele wspólnego z klasycznymi koncepcjami dotyczącymi pamię- ci. W obu wypadkach doznania ciała są niekontrolowane. która pozwala na jakąkolwiek schematyzację czy ujęcie określonych wydarzeń w pewne ramy.CEEOL copyright 2017 Tabaszewska Trauma jako estetyczne. M. M. 8 Por. Pamięć traumy nie jest bowiem pamięcią narracyjną i nie może być z nią utożsamiana. w jaki Julia Kristeva analizuje wstręt7. CEEOL copyright 2017 . sprawia. Kraków. nawet z tą stworzoną przez Paula Ricoeura. Falski. afektywne doświadczenie przez Bennett definicja funkcjonowania afektu przystaje do sposobu. sprawienie. Universitas. Co więcej. że jest ono wciąż żywe i sta- nowi część teraźniejszości. M. 73). lecz wnosić coś dawnego do sytuacji nowego oczekiwania. Wydawnictwo UJ. zapomnienie. Warszawa 2007. W obu wypadkach to właśnie reakcje na poziomie ciała upewniają o skutecznym działaniu bodźców i to one – zdaniem Bennett – pozwalają na oddzielenie tak pojmowanego afektu od innych reakcji o charakterze emocjonalnym. w czę- ści wypadków afekt opiera się właśnie na reakcji wstrętu. Kristeva Potęga obrzydzenia. Bucholec. Buczyńska-Garewicz Metafizyczne rozważania o czasie. Pamięć traumy jest czymś. jakie proponuje nam Bennett. Choć już Martin Heidegger podkreślał. PIW. na reakcji na nieczy- stość. przeł. mającego związek z czasem 9. Kraków 2006. 10 Doskonale podsumowała tę postawę Hanna Buczyńska-Garewicz: „Przypominać to nie tylko wyjmować coś niezmiennego z pamięci. nie zaś jedynie intelektualnego uznania czyjejś sytuacji za godną współczucia czy wsparcia. Tym samym funkcją afektu nie jest jedynie referowanie określonych emocji. Tak rozumiany afekt każe nie tylko przypominać. przeł. J. przeł. Douglas Czystość i zmaza. Kraków 2007. Nie jest to pamięć. lecz w równym stopniu zmienia się zależnie od teraźniejszości 10. historia. Rozumienie pamięci. Wywoływana nim empatia jest zdolnością współodczuwania. zmieniający treść 229 dawnego doznania” (H. że proces przypominania jest nie tylko związany z przeszłością. że są przeżywane i doznawane. jak gwałt czy incest8. wstęp J. s. które podkreślają związek wspomnienia z teraźniej- szością. to jednak w przypadku obu filozofów główną funkcją pamięci jest ta związana z moż- liwością przywoływania obrazów. Universitas.

pozwala Jeanowi nie tylko spojrzeć na własne czyny oczami córki. a jego czyny zasługują na potępienie. Wydaje się. spotyka się z radykalnym niezrozumieniem i niewiarą. główną bohaterką jest dwunastoletnia Alexandrine. że sam był niegdyś ofiarą. szukając pomocy już nie w kręgu rodziny. uczy się opowiadać o swych doświadczeniach w przekonujący sposób. uświadomi sobie. molestowana sek- sualnie przez swojego ojca. co ją spotykało. Pokrótce streśćmy jego fabułę. gdy zetknie się z zeznaniami córki. Jean jednak. a więc określić siebie jako ofiary. W ten sposób dziecko nie tylko uzyskuje własną podmiotowość. że – w oczach sądu – może być świadkiem. nie umiał nigdy o tym opowiedzieć. tylko ono pozwala jej na wyrwanie się z kręgu przemocy i milczenia. ktoś zaczyna jej wierzyć i jej prawa mogą być chronione. Jednak jeśli weźmiemy pod uwagę to. że sam był ofiarą wykorzystywania seksualnego. Oczywiście fakt. gdy dziecko. ojciec Alexandrine. jaki wywołuje jawne oskarżenie. Cielesność doświadczenia traumy Powyżej zarysowany sposób rozumienia traumy i afektu pozwala na lepsze zro- zumienie części paradoksów z nimi związanych. jakby była nie straumatyzowaną ofiarą. że w tym momencie warto się odwołać do analizowanego przez Bennett filmu Ali- ne Issermann z 1992 roku. Bez wątpienia jednym z nich jest pytanie o możliwość i celowość zdystansowania się wobec traumy. jest sama w sobie dla Alexandrine traumatycznym przeżyciem. Sytuacja zmienia się zasadniczo.CEEOL copyright 2017 Komentarze Zobaczyć siebie jako Innego. co ją spotyka. że przez otoczenie dziewczynka zaczyna być postrzegana jako osoba samodzielna myś- lowo. a więc dostrzec ich okrucieństwo. Jean. co się dzieje włas- nej matce. umożliwiającą maksymalnie obiektywny ogląd. jest karana za wymyślanie tak ohydnych kłamstw. Choć nauka nowego języka. że – co początkowo nie było dla niego oczywiste – robił jej krzywdę. a także – co za tym idzie – o relacje między cielesnymi doznaniami oraz wzrokiem. a swego ojca – jako agre- sora. Dopiero gdy umie ująć własne doświadczenia w narracyjną i zrozumiałą dla po- stronnych osób formę. Dziewczynka. Zdystansowanie się dziecka wobec własnej traumy sprawia. zapomnianą i niewypowiedzianą. to na wysłuchanie i sprawdzenie opowieści. traumę. Alexandrine. a przecież stale się objawiającą. gdy zrozumie. Afekt. gdy umie jasno określić to. że może być ono świadkiem we własnej sprawie. w przeciwieństwie do swej córki. nie umiał także ująć tych wydarzeń w naj- prostszy nawet schemat. lecz poza nią. Dopiero konieczność zmierzenia się z zeznaniami córki aktywuje u niego dawną. Co jednak najbardziej interesujące. ale także zobaczyć siebie jako ofiarę. Zamiast otrzymać wsparcie i pomoc. to okaże się. gdy opowiada o tym. kojarzonym z intelektualną władzą. że przyznaniu się do winy towarzyszy 230 zarazem uznanie w sobie ofiary. Umiejętność opowiedzenia o wykorzystywaniu seksualnym sprawia. zatytułowanego Shadow of Doubt. a zatem zasługująca jeśli nie na natychmiastową wiarę. ale także zaczyna odzyskiwać utraconą godność i szacunek do sie- bie samej. jej zeznania zyskują na autentyczności. sprawia. iż tylko dostrzeżenie związku przy- CEEOL copyright 2017 . wypartą. go nie usprawiedli- wia. tak. ale bezstronnym świadkiem. języka mówienia o traumie. opowiadająca o tym.

które jest przekonujące dla innych osób (pozwala im „spojrzeć oczami ofiary”. co widzę. mają jedną wspólną cechę: nie przedstawiają cierpiącego ciała. jakie budzi ludzkie ciało. jak bardzo czysto cielesne doświadcze- nia (takie chociażby. lecz angażując jego obrazy – jak cho- ciażby poruszający temat wykorzystywania seksualnego Denis Del Favero w serii fotografii Parting Embrance – starają się przekazać to. co widzi. O ile jednak – jak pokazuje przypadek Alexandrine – identyfikacja wzrokowa pozwala na takie budowanie tożsamości. Rolę ciała w doświadczaniu traumy i afektu doskonale ilustruje także przyta- czany przez Bennett przykład dotyczący jej studentki. gdy posiadała jeszcze stałą kontrolę nad swoim ciałem i mogła zawsze jasno określić. afektywne doświadczenie czynowo-skutkowego pozwala przypuszczać. która straciła zdolność odczuwania jakichkolwiek doznań na pra- wie całej powierzchni skóry. jak i słuchaczy jej opowieści świadkami). Wydaje się bowiem. jak i próbą wyzwolenia w odbior- cy nowego rodzaju reakcji. Identyfika- cja za pomocą wzroku wydaje się jej zatem niewystarczająca. Owo „mówienie od ciała doświadczającego doznań” jest jedno- znaczne zarówno z odrzuceniem narracyjności. Podobnie. że radykalnie zmienił się jej sposób reago- wania na obrazy. czego za pomocą słów nie da się wypowiedzieć. iż tylko tożsamość doznań wzrokowych i doty- kowych pozwala na pełną identyfikację. by móc z całą pew- nością oddzielić ciało swoje od obcego. Zanim jednak przejdziemy do próby szerszego omówienia zagadnienia empa- tii. czyniąc zarówno ofiarę. nie dotyczy mojego ciała”. to cielesne odczucia są za- razem podstawą afektu. CEEOL copyright 2017 . Owa „cielesność traumy” jest dla artystów impulsem do tworzenia projektów opierających się na eksponowaniu cielesności. Według Bennett przykład ten dowodzi.CEEOL copyright 2017 Tabaszewska Trauma jako estetyczne. przytrafia się jej. nie reagowała szczególnie mocno na obrazy angażujące jakiś rodzaj przemocy wobec ciała czy – bardziej ogólnie – na nic. stały się dla niej trudne do zniesienia. jak zdolność odczuwania skóry i możliwość odczuwania swo- jego własnego dotyku) są niedoceniane. warto pokusić się o skomentowanie analizowanych przez Bennett instalacji. Przywoływane przez Bennett przykłady (włącznie z niezwykle drastycznym per- formancem Mariny Abramovic The Lips of St Thomas. czy to. w którego ostatnim akcie autorka wycina sobie gwiazdę na brzuchu) projektów opierających swe oddziały- wanie na zaangażowaniu emocji. jednostkowej i nie zawsze komunikowalnej toż- 231 samości. z pełną świadomością grając z tradycyjną kon- cepcją wzroku. Opisy- wana kobieta. wszelkie obrazy. o tyle doznania cielesne są podstawą wewnętrznej. jak i traumy. czy dana rzecz (widok) dotyczy jej bezpo- średnio. jak w wypadku Sary Chesterman. twierdzi. Gdy jednak straciła możliwość identyfikowania własnego ciała za pomocą dotyku. Autorka Empathic Vision mówi wprost: „By widzieć. że ta sama historia nie powtórzy się w następnym pokoleniu. czy też komuś innemu. Sary Chesterman. a także tylko za ich pomocą jest możliwe wyzwolenie się z poczucia zagrożenia. potrzebujemy najpierw czuć”. by móc z całą pewnością powiedzieć – i w to wierzyć – „to. O ile niegdyś. reakcji opartej na empatii. co można uznać za (cudze) bodźce bólowe. że badaczka. stara się wskazać. angażujące cudze ciało.

jakim jest nieuchronność zagroże- nia przemocą w określonej kulturze. Najbardziej reprezentatywnym i poddającym się interpretacji w kontekście analizowanych przez Bennett pojęć jest projekt Long Night’s Journey into Day (au- torstwa Deborah Hoffman i Francisa Reida. ani tym bardziej wyrzuty su- mienia. nie mają za zadanie umożliwić mu uzy- skanie przebaczenia. 2000). Podobnie Mbelo. nie zaowocowało nawet myślą o wy- baczeniu. co dzieje się po nim. podobnie jak w poprzednich rozdziałach. odbywa się w towarzystwie kamer. lecz to. że jego słowa nie niosą ulgi. Chociaż pytania. to jednak tak radykalna jego odmowa musiała być 232 dla niego czymś. ani wyznanie skruchy i żalu nie są w stanie zmienić rozgoryczenia i bólu matek. pojmowanej. lecz także z całą społecznością. lecz także spraw- ców. jaki następuje między matkami młodych ludzi. To. co może w tej sytuacji powiedzieć mężczyzna. Choć początkowo dla matek to. co zrobił. dotyczące tego. o tyle w trakcie konfrontacji wypracowana wcześniej postawa obojętnego potępienia zmienia się zasadniczo. co myśli o swoim czynie. W tym wypadku to jednak nie sam akt przemocy (jaką w tym wypadku była strzelanina) jest artystycznie opracowywany. jako doświadczenie spo- łeczne.CEEOL copyright 2017 Komentarze Zobaczyć siebie jako odczuwającego. Porusza on problem przemo- cy. można traktować go jako swoistą eg- zemplifikację szerzej pojmowanego problemu. jak Mbelo teraz się czuje. których problem przemocy nigdy bezpośrednio nie dotknął. codzienne w południowej Afryce. Jest to zarazem sposób zwrócenia uwagi osób. nic nie interesuje ich. mimo wyrażanego żalu i chęci naprawienia tego. nie ma żadnego znacze- nia. co potęguje wyrzuty sumienia. jest skrajnie nieprzydatne i niewy- starczające – ani przeprosiny. Empatia jako gra między byciem dotkniętym a próbą intelektualnego zdystansowania Kluczowym z punktu widzenia poruszanej tu problematyki empatii jest opie- rający się na analizie kilku konkretnych wystaw rozdział książki Bennett dotyczą- cy konfrontacji. jak czuje się sprawca. że owo spotkanie było – i to dla obu stron – wyłącznie traumą. Nie przyniosło kobietom żadnej ulgi. Z tego też powodu. spotkań twarzą w twarz. ani ewentualne motywy. CEEOL copyright 2017 . Pozornie wydaje się. czym dokładnie ma być postulowana przez autorkę empatia i ja- kie są zasady jej funkcjonowania. to jednak – wbrew wcześniejszym deklaracjom – padają. Choć zapewne zdawał sobie wcześniej sprawę z tego. warto pokusić się o próbę odtworzenia analizy przynajmniej jednej z prezentowanych wystaw. nie pozwoliło zrozumieć tak tragicznej w skutkach sytuacji. Owa rozmowa. Kulminacyjnym momentem okazuje się jednak dopiero moment konfrontacji. W prezen- towanym filmie zostaje odtworzony nie tylko punkt widzenia ofiar. a więc jest w pewnym stopniu pojmowana przez bohaterów jako rozliczenie nie tylko ze sobą. którzy stracili w strzelaninie życie. Choć głównym punktem zainteresowa- nia autorów jest tylko jeden akt przemocy. a odpowiedzialnym za ich śmierć Mbelo. że nie może liczyć na wybaczenie. wiedział. zanim przejdę do próby opisania.

kto ma uczucia i kto może – to jedno zostaje mu ostatecznie przyznane – żałować tego. brak wybaczenia nie powoduje w nim chęci umniejszania swojej winy. Teza Bennett. a jedynie zrozumienie. afektywne doświadczenie Z drugiej jednak strony spotkanie ofiar i sprawcy. kto może czuć. Postawa Mbelo zmienia się pod jego wpływem. To sytuacja.CEEOL copyright 2017 Tabaszewska Trauma jako estetyczne. Kobiety nie chcą słuchać Mbelo. co zabici mężczyźni. co mężczyzna przeżywa. Ry- CEEOL copyright 2017 . oscylując między intelektualną zgodą i zaprzeczeniem na uznanie siebie samego za odczuwającego. w której nawet wobec nienawidzonej osoby nie moż- na przejść obojętnie. Stojąc wobec niego twarzą w twarz. lecz także po prostu jako świadek dojmującego bólu. choć początkowo odczuwają taki stan za manipulację. jest kimś. choć nie chcą nawet mówić o zrozumieniu czy wybaczeniu. dopiero te- raz zaczyna czuć również empatię. co nie owocuje buntem przed zbyt surową oceną. ofiary nie są już anonimowe. wobec kogo – choć niechętnie i nie zawsze świadomie – odczuwają empatię. świadome i często w pewnym stopniu wymuszone (choćby naszym własnym. z drugiej zaś skutek patrzenia na siebie czującego. że brak wybaczenia traktuje jako coś naturalnego. Mimo to projekt wywiedzenia 233 teorii z praktyki artystycznej w swej zasadniczej części zostaje zrealizowany. Rodząca się w nim empatia sprawia. Choć Mbelo nie uzyskuje przebaczenia. sytuującym się na przecięciu emocji i rozumu. Podsumowanie Studium traumy. Wizja empatii. jaka rodzi się po lekturze analizy tego projektu. jest sukcesem. że empatia to. efekt bycia dotkniętym przez coś. nie można się na nią zamknąć. Również matki. subiektywnym poczuciem obowiązku) uczu- cie czy postawa. że wyrzuty sumienia Mbelo cokolwiek zmieniają. są nie tylko ofia- rami. co jeszcze ważniejsze. co on mówi. nawet przebiegające bez całkowitego zrozumienia i wybaczenia. a więc i kimś. że owe matki są jego ofiarami w takim samym stop- niu. je porusza. Empatia to nie tylko i nie tyle współczucie. i to. choć wychodzą z ust zabójcy. jakie prezentuje nam w swej książce Bennett. Empatia wymyka się woli i świadomości. Jest kimś. co zrobił. je dotykają. doświadczającego owego do- tknięcia. pozostając tym sa- mym doznaniem granicznym. a Mbelo współczuje im nie tylko jako sprawca. nie jest – i jak twierdzi sama autorka – nie ma być całościową analizą wszystkich zjawisk arty- stycznych związanych z kategorią traumy ani też próbą wytworzenia uniwersalnej teorii interpretacji współczesnej sztuki wizualnej. ale i świadkami jego bólu. jest z jednej strony zaskakująca. ich ból okazuje się niemalże namacalny. same są owego oddziaływania świadome. z jednej strony. odzyskuje w oczach tych kobiet swoje człowieczeństwo. Jego słowa. I. Mężczyzna nie jest już anonimowym sprawcą. a jednak słyszą. angażują się w to. z drugiej jednak – bardzo spójna z całym projektem Bennett. lecz jest niemożliwością ucieczki oraz obojętności wobec drugiego człowieka. choć nie uznają. pozwala na radykalne przeformułowanie myślenia o empatii. Nie jest już ona tożsama ze współczuciem i nie jest „wczuwaniem się” w cudzą sytuację. Mimo że wcześniej miał wyrzuty sumienia.

co Bennett określa mianem empatycznej wizji. the corporeality of traumatic experience. takich jak chociażby ciało i rozum czy emocje i intelekt. lecz także zrealizowanie postulatu wywiedzenia teorii z analizy sztuki. finally. i które – nie aspirując do bycia całościową analizą – prowokuje do dalszych prób uchwycenia przemian. Abstract Justyna TABASZEWSKA Jagiellonian University (Cracow) Trauma as an Aesthetic Affective Experience: An Analysis of ‘Emphatic Vision’ This article relates to Jill Bennett’s Empathic Vision: Affect. jak afekt i empatia. Jest to także próba opisu nowego modelu doświadczania i tworzenia o uniwersalnym charakterze. które pozwala na uchwycenie istot- nych zmian nie tylko we współczesnej sztuce. Bennett’s theory reformulates the notion of empathy (empathy being a limitary experience. the social dimension of trauma. and. w którym podmiot otwarty jest na dotknięcie. spoj- rzenia umożliwiającego nie tylko budowę nowego rodzaju relacji między dziełem a odbiorcą. CEEOL copyright 2017 . Tabaszewska discusses the relation be- tween trauma and reality (‘the authenticity of trauma’).CEEOL copyright 2017 Komentarze sowana przez Bennett „empatyczna wizja” nie jest wszak tylko jej sposobem rozu- mienia poszczególnych zjawisk czy problemów artystycznych. Książka Bennett jest zatem studium traumy. To zaś prowadzi do stworzenia czegoś. jakie za pośrednictwem traumy i afektu pragnie osiągnąć współczesna działalność artystyczna. jaką proponuje nam Ben- nett. jakie zaszły we współ- czesnym dyskursie dotyczącym relacji między rozumem a ciałem i emocjami. jak i rodzajem jej odbioru. afektywnego doświadczenia pozwala na przede- finiowanie także takich kategorii. Trauma and Contemporary Art. the interrelation between affect. focussing on contemporary art theory and practice. is essential to the reception of con- 234 temporary art. Ro- zumienie traumy jako estetycznego. Tabaszewska identifies and discusses some of the problems and theses of Bennett’s theory. Postulat rezygnacji z „autentyczności” traumy owocuje możliwością traktowa- nia jej jako kategorii pozwalającej na interpretowaniu zmian. Empatyczna wizja jest więc zarazem wizją sztuki. triggered by affect. lecz także w nieco szerzej pojętym kontekście dyskursu humanistycznego. Derived from artistic practice. a więc do pewnego rodzaju całościowego spojrzenia na relacje między wcześniej omawianymi problemami. trauma and empathy. jakie spowodowało redefiniowanie owego pojęcia. situated at the intersection of emotion and reason). Zrodzona w jego efekcie empatia umożliwia wywikłanie się z klasycz- nych opozycji. evidencing that empathy.