You are on page 1of 5

Jerzy Czajkowski

OZDOBNE ULE SKRZYNKOWE

II. 1. Ul malowany. Przybyslawice,
pow. Brzesko. Wl. Muz. Etnogr.
w Krakowie.

Z u ż y w a n y c h przez pszczelarzy form u l i — ule skomplikowane wzory zdobnicze, co m o ż n a s p o t k a ć
skrzynkowe są formą najmłodszą, k t ó r a w ś r ó d ludu z a r ó w n o na terenie Polski jak i pobliskiej Słowacji.
zaczęła r o z p o w s z e c h n i a ć się dopiero od k o ń c a X I X w .
Zgodnie z n a z w ą , ul taki s k ł a d a się ze skrzynki zbitej Jeśli chodzi o ule skrzynkowe, tendencje zdobnicze
/. desek, posiadającej kształt p r o s t o p a d ł o ś c i a n u zbu­ w y r a ż a j ą się niekiedy w sposobie traktowania ogól­
dowanego na podstawie p r o s t o k ą t n e j , rzadziej k w a ­ nej formy budynku. P r z y k ł a d e m jest np. ul z Przy-
dratowej. b y s ł a w i c (pow. Brzesko), k t ó r e m u dano p o s t a ć wieży
z poziomą g a l e r y j k ą umieszczoną w połowie wyso­
Skrzynka ula wzniesiona jest zwykle nad po­
kości ( i l . 1), lub m a ł y u l dla k r ó l o w e j , wykonany
w i e r z c h n i ę ziemi dzięki czterem niezbyt wysokim
przez Franciszka Markowskiego z M r o k o w a (pow.
nóżkom, k t ó r e niekiedy zastępują w b i t e w ziemię
Garwolin), w k t ó r y m dwuspadowy, ł a m a n y dach autor
p a l i k i lub kamienie. Od g ó r y ule skrzynkowe zabez­
z a o p a t r z y ł w w y m y ś l n ą , a ż u r o w a n ą s t e r c z y n ę , a cały
piecza dach najczęściej dwuspadowy; k r a w ę d z i e da­
budyneczek w s p a r ł od d o ł u na skomplikowanej pod­
chu, wypuszczone szeroko na z e w n ą t r z , o c h r a n i a j ą
stawie. Przyozdobianie u l i dekoracjami o charakterze
budyneczek od deszczu. Dachy p r z e w a ż n i e wykony­
architektonicznym ma u nas dość odległe tradycje.
wane s ą z desek, często dodatkowo nakrytych p a p ą
J u ż w pasiece Jana Dzierżonia, s ł y n n e g o t w ó r c y no­
lub gontami. Rzadziej użyty jest inny m a t e r i a ł , jak
woczesnego pszczelarstwa, z d a r z a ł y się ule ozdobione
"blacha, d a c h ó w k a lub słoma, a jeszcze rzadziej —
na szczytowych k r a w ę d z i a c h dwuspadowych d a s z k ó w
p ł a t y kory, k t ó r ą często nakrywano ule kłodowe.
(podobnie ozdobiony jest współczesny u l z Białego
O p r ó c z dwuspadowych znajdujemy czasem dachy pół­
Boru, pow. Mielec — i l . 2).
o k r ą g ł e lub czterospadowe, jak np. na ulu z Przy-
bysławic. Niekiedy zdarza się, że na powierzchni ula w y s t ę ­
Podobnie jak to bywa z u l a m i plecionymi ze słomy p u j ą dekoracje plastyczne wykonane t e c h n i k ą sny­
lub u l a m i k ł o d o w y m i w y k o n a n y m i z pnia — tak cerską. Na Podhalu spotyka się obecnie ule skrzyn­
i ule skrzynkowe są niekiedy traktowane w sposób kowe, k t ó r e na ś c i a n k a c h m a j ą w y r y t e cyrklowe ro­
dekoracyjny. Idea zdobienia u l i nie jest nowa. W y ­ zety i leluje, j a k b y przeniesione bezpośrednio z r y ­
daje się, że z p o c z ą t k a m i zdobienia m o ż n a z e t k n ą ć zowanego s o s r ę b u ( i l . 3). Wzory wykonane s ą t u przy
się już przy oznaczaniu w ł a s n o ś c i o w y m barci, prze­ pomocy d ł u t a . Ryt nie jest głęboki, a w z ó r rodzimy,
c h o d z ą c y m na ulach kłodowych w mniej lub więcej p o d h a l a ń s k i . Z tego samego terenu znany jest r ó w -

206

Kogut w wierzeniach ludowych. 20- . umieszczanie Wlotu do ula w ś r o d k u między rozwar­ G ł o w ę „ C h i ń c z y k a " (wys. pomalowane. Bobro­ wa. Kiedy lei. s. w czasie badan terenowych. że — podobnie j a k ornamenty ryzowane — obrażających postacie ludzkie.II.podobało mi drewna ( i l . 2 nież (reproduKowany w pracy T. op clt. wydaje się to n i e w ą t p l i w e szcze­ graficznym w K r a k o w i e . ko­ ozdoby te p r z e c h o d z ą ze starszych u l i k ł o d o w y c h na guta — T. P r z y k ł a d e m może być nie istniejący j u ż tości ula przed złodziejami ». oprócz tego rodzaju w y j a ś n i e n i a m o ż n a by w z i ą ć [xxi 5 Mielec ( i l . Ludowa świecka rzeźba monumen­ 5 Odkryty w 1950 r. 1955. potraktowana została technik snycerskich rozpowszechnione są na terenie przez r z e ź b i a r z a w sposób nieco groteskowy. i-oltj r a ż o n e d r o b n y m i i gęstymi nacięciami na powierzchni ich t ł u m a c z y ł w sposób bardzo prosty: . czarna farbą. 2 ) . usta. czego p r z y k ł a d y znamy z a r ó w n o Obie głowy przybite były (za u s z y ) do ścian ula. II. 24 cm. Józef Mazur. Ozdoby takie dosyć często w y s t ę p u j ą j u ż na Jest on dorobiony z innego k a w a ł k a drewna l i i M ulach k ł o d o w y c h . Za- skok. 71. gólne elementy twarzy. Wl. 22 cm) t y m i nogami przybitych na z e w n ą t r z ludzkich postaci. Właściciel i ofiarodawca rzeźbio­ liczkowych. talna. B y w a j ą Zwyczaj przybijania u wlotu do ula figurek wy­ wypadki. Seweryn. Władysława Cronia. z n a j d u j ą s i ę dziś w Muzeum" Etno­ w sposób magiczny. w y ­ nych masek z Białego Boru. Dębica) w roku 1937. wydatne. pow. 120. nos. 3 R. Dębica. W y k o n a ł w z m a g a j ą c e g o p ł o d n o ś ć ' . co w s k a z y w a ł o b y na ciąg­ podkreślają mocno zaznaczone l u k i b r w i o w e i b r w i .. czy M o r a w . Seweryn. Gajek. ryc 3. W olbrzymich. pow. Realizm r z e ź b y p o w i ę k s z a j ą włosy. k t ó r y w swej. W czasach dzisiejszych magiczny charakter wspom­ ale płasko cięte usta z widocznymi z ę b a m i i szeroka. trudno d o k ł a d - 1 T. spotyka s i ę r ó w n i e ż płaskorzeźbio. 1930 r. Ozdoby z tego ula. 8 T. Biały Bór. Ul zdobio­ ny ryzowaniem. w postaci d w u uwagę również pragnienie pomnożenia dobytku rzeźbionych masek. 7 4 Np. G ł o w a „Żyda". D u ż e oczy mają czarne. 4). gęś. druga z a ś „Żyda". G ó r n ą w a r g ę zdobią sumiaste nio na ścianie ula. p ó ł r o z w a r t y c h ustach t k w i jeden z ą b . wykonana — podobnie j a k poprzed­ Daleko bardziej od u l i zdobionych p r z y pomucy nia — z drzewa olchowego. Slovenske ule. nr 2. ryc. Poszcze­ Polski ule skrzynkowe barwnie malowane. że w magii ludowej gra on rolę czynnika stawia twarz „ C h i ń c z y k a " . 5 1 6. wąsy. 69. orła. Ul zdobiony rzeźbą. Rzeźby te s ą bardzo ciekawe gólnie w odniesieniu do postaci koguta. podstawie odstaje od twarzy 6 c m . podobnie jak b r w i . Mie­ lec. s. Seweryna') u l kło­ ekspresji. Najbardziej w y d a t n y m punktem twarzy jest krogulezy szczególnie z a ś przy otworze w l o t o w y m . nianych t u w y o b r a ż e ń zupełnie z a t a r ł się w ś w i a d o ­ spłaszczona t w a r z o silnie zaznaczonych kościach po­ mości pszczelarzy. oczy. Wyk. z ryzowanymi m o t y w a m i r o ś ­ a siłę wzroku s k o n c e n t r o w a n ą w jednym punkcie l i n n y m i i geometrycznymi. Prócz ozdób plastycznych wykonanych bezpośred­ wykonany z gwoździa. Jedna z nich przed­ wiem. s 77 a. Bratislava 1957. lekko s k o ś n e oczy. Nowy Targ. się j a k pszczoły wchodziły do gęby''. że dziś u l W ł a d y s ł a w a Gronia z Białego Boru. dowy z k o ń c a X I X w. szer. prowadzonych przez Sekcję Badania F l a s t y K i Luo<>- 2 Jw. sowę. ne dekoracje przymocowywane na jego ścianach. 104. kami w Muzeum w Roznovie L w ó w 1934. 2 3 4 z terenu P o l s k i j a k S ł o w a c j i . cechuje spłaszczony nos.. W ł a d y s ł a w Gron. pow. wej IS P A N w Krakowie. 2. poszerzone źrenice. s ą p e ł n e zwyczaj p o j a w i ł się w ś r ó d pszczelarzy. „ P o l s k a Sztuka Ludowa". Seweryn tłumaczy chęcią ochrony za war skrzynkowe. czyli tzw. pasieka z u l i k ł o d o w y c h ozdobionych mas­ J. Wydaje się jednak. „oczku". pow. Ten sam cel mogło mieć je Józef Mazur z Bobrowej (pow. wiadomo bo­ i zasługują na szczegółowy opis. łość tradycji w snycerskiej dekoracji powierzchni u l i . jak nos. Bednarik. 3..

Głowa Żyda. Nowy Targ. II. Józef Mazur. . II. Mielec. Ul malowany z pasieki Sebastiana Górki. 5. Bobrowa. Głowa Chińczyka. Ul malowany. Wyk. 4.H. Dębica. pow. 7. 6. II. pow. pow. Gorlice. pow. Rzeźby z ula. Jurgów. Pielgrzymka. Biały Bór.

nie jest to bez­ 8 one d o s k o n a ł ą p a m i ę ć miejsca . Skoro jednak ule skrzynkowe rozpo­ m ó w i ą c j u ż o prawdziwych znakach topograficznych. a na purpurowoczerwony. Frisch. z w r ó ć m y u w a g ę na spo­ skrzynkowymi spotykamy s i ę na terenie całej Polski. Z drugiej strony. P o m a r a ń c z o w y i cynober wydaje się wie drzew w puszczy. wieku. 11. złożonych cza­ wony widzą jako czarny. Ul malowany. II. pow. Bielsk Podlaski. Frisch. 10 Jw. cit. w s z e c h n i a j ą s i ę na wsi dopiero pod koniec ubiegłego jak domy. op. 11 K . s. 209 . skoro trafiała do swego ula pszczołom jako ś r e d n i o i ciemnobrunatny". Rzeszowskie e t c ) . Frisch. W kolorach w y g l ą d a to Często m ó w i się o t y m . k t ó r e nie są j u ż do­ a b y ś m y go mogli n a z w a ć powszechnym. 249.) na pewno kolor żółty. 11. Pszczoły. s t ę p n e dla oka ludzkiego. zaś na biel cyn­ bują tego rodzaju ś r o d k ó w pomocniczych. Jest dowiedzione. widzimy. Lubla. Ho­ la. 11. 1! 8 K . pow. Obecnie z malowanymi r ó ż n o b a r w n i e ulami P o m i j a j ą c jednak to ostatnie. Dzięki przeprowadzonym kolory. długości 365—300 m i l i m i k r o n ó w . Włodawa. Zycie pszczół. że kolorowe zdobnictwo Większe bodaj znaczenie od orientacji wzrokowej uli zjawiło się nie wcześniej niż ok. b ą d ź nawet pojedyncze człowieka. I wojny ś w i a t o ­ ma u pszczół doskonale rozwinięty zmysł powonienia. pow. 53. 250. Ul malowany. wej. kołki.. s. s. 246. 65. Strzy­ żów. że malowanie u l i jaskra­ n a s t ę p u j ą c o : w i d z ą „[.. gdyż — j a k mówi K Frisch — 9 na znaki orientacyjne. k t ó r e s k ł a d a j ą się dziś na p r z e c i ę t n ą widzą jako niebieskozieloną . Opole Lubelskie. drzewa i t p . Warszawa [bez daty]. pow. Czy pszczoły istotnie potrze­ pszczołom jako biała l u b jasnoszara. natomiast w y c h w y t u j ą fale ultrafioletowe barwnego malowania u l i nie p r z y j ą ł s i ę tak szeroko. błę­ w y m i kolorami ma na celu u ł a t w i a n i e pszczołom tra­ k i t n y i biały. Nie r e a g u j ą na fale długości ponad 650 m i - ule w pasiekach. Skawa Dolna. Nigdzie natomiast zwyczaj różno­ l i m i k r o n ó w . Ul malowany. 12. że posiadają sens racjonalny. K . Sucha. s. 10. przy czym biel o ł o w i a n a wydaje się fienia do w ł a ś c i w e g o ula. 8. s. cit. zawsze jednak s ą to b ą d ź pojedyncze pasieki ( K r a ­ że w i d z ą one kolory. Niewino Stare. op. 9 St. wydaje się kową. Wandalin. 9. że z w r a c a j ą u w a g ę względnie konieczne. Ul malowany. t y t a n o w ą i t i t o f a n o w ą reagują tak samo j a k co najmniej w ą t p l i w e . (if). j a k gałęzie. Skoro pszczoła t r a f i a ł a do swo­ na niebieskozieloną. 51. I I U. w i d z ą t a k ż e jej barci zagubionej w ś r ó d t y s i ą c a identycznych pra­ kolor zielony. 249. niej określić. sób reagowania pszczół na barwy. d e s k i .. nieco inaczej jednak n i ż oko kowskie.. że malowanie u l i może m i e ć pewien badaniom nad życiem pszczół wiemy. ich życie i produkty.. m o ż n a przypuszczać. Podobnie j a k żółty. Przeloty pszczoły rzadko p r z e k r a c z a j ą od­ Mając w ten sposób w y ł o ż o n ą reakcję pszczół na ległość 3—4 k m od ula. kolor czer­ w olbrzymich pasiekach podolskich. Mendrala. pow. pasiekę. biel zaś w naturze 10 skrzynkowych. Warszawa 1947. II. t y m bardziej m a j ą c y d o m i e s z k ę niebieskiego i fioletowy reagują potrafi z o r i e n t o w a ć s i ę w o b r ę b i e tych k i l k u u l i j a k na ś r e d n i o i ciemnoniebieski. sem z setki i więcej jednakowych p n i . nie „zapach jest d l a pszczół bardziej p r z e k o n y w a j ą c y " . Ul ma­ lowany.

na k t ó r y c h po­ ale niezgodne z i n t e n c j ą : „ m a l u j e m y po to. Ule i sprzęt pasieczny. k t ó r e najczęściej drewna czy też u ł a t w i e n i e orientacji pszczołom. Obecnie d u ż y procent pszczelarzy ludowych korzy­ Strzyżów. Ludowej IS P A N w K r a k o w i e (posłużyły one r ó w n i e ż Spotykamy się z t y m w pasiece z M r o k o w a (pow. s t y k a j ą c e się ze sobą n a ś l a d o w a ć bloki kamiennego m u r u . różniących się od siebie j a k i jej t w ó r c a . za­ k r e ś l a się k r a w ę d z i e b r y ł y budynku. żółty i . p o j a w i a j ą się elementy o n i e w ą t p l i w i e dekoracyjnym podczas gdy stosowanie k o l o r ó w najczęściej spotyka­ charakterze. . 10. by wierzchni. np.T a k ż e wiele najnowszych p o d r ę c z n i k ó w pszczelarskich I n n ą g r u p ę s t a n o w i ą ule. j a k chęć konserwacji „pszczoły l u b i ą te kolory na ulach. k t ó r e j ule odznaczały się nie spotykanym Na podstawie posiadanych m a t e r i a ł ó w ilustracyj­ wprost bogactwem malarskiej dekoracji. wykonane w sposób skrajnie sche­ święconej malaturom na ulach. kolor będzie ul z Pielgrzymki (pow. Tematyka figuralna z a r ó w n o antropo- różnią się zbytnio o d naukowych. znajdujemy m o t y w y r o ś l i n n e lub antropomorficzne. j a k i przez szerszy wachlarz elemen­ O b s e r w u j ą c rozwój malatur na ulach skrzynko­ t ó w zdobniczych. Poza t y m spo­ koracja w tej grupie u l i bywa jednak bardziej skom­ tykamy kolory: brązowy. 7. Fot: Jerzy Czajkowski — il. 9. D o b ó r i zestawienie k o l o r ó w zależą od i n d y w i ­ w jakiej mierze w tej grupie malownych u l i malatura dualnego podejścia pszczelarzy-malarzy. W ś r ó d tych u l i pewna. a w jakiej jest w y r a ­ pszczelarz z Podhala w y r a z i ł się w ten s p o s ó b : zem potrzeb czysto praktycznych. o dziwo. i l . podyktowanego przede wszystkim momen­ u k ł a d ó w w y s t ę p u j ą c y c h na żelaznych okuciach. trafienie do swego ula. którego pszczoła nie rozpoznaje. niejszą n i e w ą t p l i w i e g r u p ę s t a n o w i ą ule. 1). że na plan pierwszy w y s u w a j ą się tu Opole Lubelskie) spotkano kompozycję d e k o r a c y j n ą .] Pszczelarstwo. k t ó r y c h Z e w n ę t r z n e p o d o b i e ń s t w o ula skrzynkowego do skrzynka posiada ś c i a n y jednolicie pomalowane na domu mieszkalnego prowokuje niejako. 7) lub starannie roz­ proces bynajmniej nie został jeszcze zakończony. b ą d ź traktowane w s p o s ó b schema­ sta z l i t e r a t u r y fachowej (periodyki. 6). front na niebiesko. 6. W i ­ planowane motywy pasowe złożone z ł u k ó w ( i l . s. 12. najczęściej stosowanymi kolo­ geometrycznych.] Poradnik Pszczelarza. Najlicz­ chacki. fio­ plikowana. w ś r ó d k t ó r y c h obok kropek poja­ wych. Z w y k l e de­ p u j ą w najrozmaitszych odcieniach. dzieli się na d w i e r ó ż ­ (il. ale m i m o to z pewnym zacięciem realistycz­ też p o g l ą d y ich na znaczenie malowanych u l i nie n y m ( i l . Pytany o to w y n i k a z podniet estetycznych. Warszawa 1952. to jest ten. czy biało. n a d a j ą c y m u estetyczny w y g l ą d lub c h r o n i ą c y przed M o t y w y r o ś l i n n e b y w a j ą b ą d ź silnie zgeometryzowane. boki na b r ą z o w o bardziej p o d k r e ś l i ć przez odpowiednie malowanie. D r u g ą g r u p ę s t a n o w i ć b ę d ą ule. Sądząc z przeprowadzonych przy pomocy rytmicznie rozplanowanych e l e m e n t ó w r o z m ó w i obserwacji. Red. że m o t y w y geometryczne oraz wych. 10). Trudno jest oczywiście rozstrzygnąć. k t ó r e gdy budynek ula wykonany jest w kształcie np. w ś r ó d malowanych u l i skrzynkowych ma zresztą z u p e ł n i e w y j ą t k o w y charakter. Garwolin). pszczoła ł a t w i e j z n a l a z ł a d r o g ę p o w r o t n ą do ula". s. 8). m a ł o też uwagi po­ matyczny ( i l . 11). Janiszewski. W dotychczasowej literaturze k t ó r ą s t a n o w i ą d w i e umieszczone nad sobą. 12). Wymienione kolory w y s t ę ­ rozłożonymi niebieskimi kropkami ( i l . niedawno z m a r ł y Franciszek So­ 1 3 sposobem r o z w i ą z a n i a dekoracji malarskiej. czasem p r o s t o k ą t n e pola zdobnicze. s t ą d tyczny. 24. temu t w ó r c y specjalny a r t y k u ł . I2 d z i a ł a n i e m słońca (malowanie na b i a ł o ) . dzimy bowiem. s p o t y k a j ą w przyrodzie". tami praktycznymi. nie kolorów tła. podobnie wydzielić m o ż n a k i l k a grup. Najprostszym p r z y k ł a d e m z tej grupy rami s ą : niebieski. j a k z prostego pokrywania powierzchni co upodobnia ten u k ł a d ornamentu do n i e k t ó r y c h ula farbą. Warszawa 1951. Warszawa 1957. 71. 11. W grupie tej odmiennym kolorem pod­ S t ą d na ś c i a n a c h u l i spotyka się malowane okna. 2. s. Raz jeden Charakter malatur na ulach wskazuje ponad w s z e l k ą tylko na frontowej ścianie ula z Wandalina (pow. 13 W jednym z najbliższych n u m e r ó w p o ś w i ę c i m y M . książki). w ą t p l i w o ś ć . wierzchnia pokryta jest w całości równomiernie w i d z ą c go jako czarny. wieży s t a n o w i ą pojedyncze ściany. w ą s a t e poświęconej sztuce ludowej nie spotykamy pracy po­ twarze ludzkie. momenty estetyczne. ś w i ę c a n o temu zagadnieniu w czasie b a d a ń tereno­ Czasem zdarza się. co w y r a ż a się z a r ó w n o przez z r ó ż n i c o w a ­ letowy i inne. dosyć zresztą nych w przyrodzie powinno raczej u t r u d n i a ć owadowi p o w a ż n a część zdobiona jest w sposób abstrakcyjny. czarny. różowy. biały. 8. a w wypadkach. w z d ł u ż p r z e k ą t n i . na k t ó r y c h powierzchni malowanie u w a ż a g ł ó w n i e za sposób konserwacji ula. zielony. Gorlice). 3. 12 [Zbiór. k t ó r e j w i a j ą się t r ó j k ą t y i półkola ( i l . 9). Michał Maśliński — il. Pasieka ta nych i opisów. zagruntowanej t y m czy i n n y m kolorem. „oczka". Stefan Deptuszewski — il. T y m w i ę k s z ą w a g ę posiadają dla nas m a t e r i a ł y mniej lub więcej dekoracyjnie traktowane motywy zebrane z tego zakresu przez Sekcję Badania Plastyki r o ś l i n n e w y s t ę p u j ą na malowanych ulach obok siebie. deseczkę poniżej rysy murowanego fundamentu ( i l . u c h w y c i ć m o ż e m y c i e k a w ą ewolucję. k t ó r e g o po­ czerwony. 4. rzbior. 1. j a k to m o ż n a s t w i e r d z i ć na ścianie ula z L u b l i (pow. aby je t y m r ó ż n e kolory. racjonalnego pszczelarstwa. tak j a k i metody j a k i zoomorficzna nie b y ł a dotychczas notowana hodowlane nowoczesnego. za o s n o w ę przy opracowaniu niniejszego szkicu). 5. w m a t e r i a ł a c h d o t y c z ą c y c h u l i malowanych. Jest to zupełnie naturalne. zaczyna p o w s t a w a ć nowa gałąź ludowej sztuki dekoracyjnej. Maria Przeździecka — il. 135. c a ł e ściany malowane są w sposób m a j ą c y nego koloru powierzchnie.