Jerzy Czajkowski

OZDOBNE ULE SKRZYNKOWE

II. 1. Ul malowany. Przybyslawice,
pow. Brzesko. Wl. Muz. Etnogr.
w Krakowie.

Z u ż y w a n y c h przez pszczelarzy form u l i — ule skomplikowane wzory zdobnicze, co m o ż n a s p o t k a ć
skrzynkowe są formą najmłodszą, k t ó r a w ś r ó d ludu z a r ó w n o na terenie Polski jak i pobliskiej Słowacji.
zaczęła r o z p o w s z e c h n i a ć się dopiero od k o ń c a X I X w .
Zgodnie z n a z w ą , ul taki s k ł a d a się ze skrzynki zbitej Jeśli chodzi o ule skrzynkowe, tendencje zdobnicze
/. desek, posiadającej kształt p r o s t o p a d ł o ś c i a n u zbu­ w y r a ż a j ą się niekiedy w sposobie traktowania ogól­
dowanego na podstawie p r o s t o k ą t n e j , rzadziej k w a ­ nej formy budynku. P r z y k ł a d e m jest np. ul z Przy-
dratowej. b y s ł a w i c (pow. Brzesko), k t ó r e m u dano p o s t a ć wieży
z poziomą g a l e r y j k ą umieszczoną w połowie wyso­
Skrzynka ula wzniesiona jest zwykle nad po­
kości ( i l . 1), lub m a ł y u l dla k r ó l o w e j , wykonany
w i e r z c h n i ę ziemi dzięki czterem niezbyt wysokim
przez Franciszka Markowskiego z M r o k o w a (pow.
nóżkom, k t ó r e niekiedy zastępują w b i t e w ziemię
Garwolin), w k t ó r y m dwuspadowy, ł a m a n y dach autor
p a l i k i lub kamienie. Od g ó r y ule skrzynkowe zabez­
z a o p a t r z y ł w w y m y ś l n ą , a ż u r o w a n ą s t e r c z y n ę , a cały
piecza dach najczęściej dwuspadowy; k r a w ę d z i e da­
budyneczek w s p a r ł od d o ł u na skomplikowanej pod­
chu, wypuszczone szeroko na z e w n ą t r z , o c h r a n i a j ą
stawie. Przyozdobianie u l i dekoracjami o charakterze
budyneczek od deszczu. Dachy p r z e w a ż n i e wykony­
architektonicznym ma u nas dość odległe tradycje.
wane s ą z desek, często dodatkowo nakrytych p a p ą
J u ż w pasiece Jana Dzierżonia, s ł y n n e g o t w ó r c y no­
lub gontami. Rzadziej użyty jest inny m a t e r i a ł , jak
woczesnego pszczelarstwa, z d a r z a ł y się ule ozdobione
"blacha, d a c h ó w k a lub słoma, a jeszcze rzadziej —
na szczytowych k r a w ę d z i a c h dwuspadowych d a s z k ó w
p ł a t y kory, k t ó r ą często nakrywano ule kłodowe.
(podobnie ozdobiony jest współczesny u l z Białego
O p r ó c z dwuspadowych znajdujemy czasem dachy pół­
Boru, pow. Mielec — i l . 2).
o k r ą g ł e lub czterospadowe, jak np. na ulu z Przy-
bysławic. Niekiedy zdarza się, że na powierzchni ula w y s t ę ­
Podobnie jak to bywa z u l a m i plecionymi ze słomy p u j ą dekoracje plastyczne wykonane t e c h n i k ą sny­
lub u l a m i k ł o d o w y m i w y k o n a n y m i z pnia — tak cerską. Na Podhalu spotyka się obecnie ule skrzyn­
i ule skrzynkowe są niekiedy traktowane w sposób kowe, k t ó r e na ś c i a n k a c h m a j ą w y r y t e cyrklowe ro­
dekoracyjny. Idea zdobienia u l i nie jest nowa. W y ­ zety i leluje, j a k b y przeniesione bezpośrednio z r y ­
daje się, że z p o c z ą t k a m i zdobienia m o ż n a z e t k n ą ć zowanego s o s r ę b u ( i l . 3). Wzory wykonane s ą t u przy
się już przy oznaczaniu w ł a s n o ś c i o w y m barci, prze­ pomocy d ł u t a . Ryt nie jest głęboki, a w z ó r rodzimy,
c h o d z ą c y m na ulach kłodowych w mniej lub więcej p o d h a l a ń s k i . Z tego samego terenu znany jest r ó w -

206

pasieka z u l i k ł o d o w y c h ozdobionych mas­ J. że — podobnie j a k ornamenty ryzowane — obrażających postacie ludzkie. k t ó r y w swej. Józef Mazur. s. ryc. wydatne. Ul zdobio­ ny ryzowaniem. Dębica) w roku 1937. Jedna z nich przed­ wiem. wej IS P A N w Krakowie. Bobro­ wa. z ryzowanymi m o t y w a m i r o ś ­ a siłę wzroku s k o n c e n t r o w a n ą w jednym punkcie l i n n y m i i geometrycznymi. Poszcze­ Polski ule skrzynkowe barwnie malowane. jak nos. się j a k pszczoły wchodziły do gęby''. czyli tzw. 120. gólne elementy twarzy. gęś. nianych t u w y o b r a ż e ń zupełnie z a t a r ł się w ś w i a d o ­ spłaszczona t w a r z o silnie zaznaczonych kościach po­ mości pszczelarzy. nr 2. spotyka s i ę r ó w n i e ż płaskorzeźbio. Rzeźby te s ą bardzo ciekawe gólnie w odniesieniu do postaci koguta.. W ł a d y s ł a w Gron. co w s k a z y w a ł o b y na ciąg­ podkreślają mocno zaznaczone l u k i b r w i o w e i b r w i . 24 cm. Bratislava 1957. 20- . Za- skok. poszerzone źrenice. Ul zdobiony rzeźbą. umieszczanie Wlotu do ula w ś r o d k u między rozwar­ G ł o w ę „ C h i ń c z y k a " (wys. czy M o r a w . Ludowa świecka rzeźba monumen­ 5 Odkryty w 1950 r. Slovenske ule. 1955. 2. z n a j d u j ą s i ę dziś w Muzeum" Etno­ w sposób magiczny. wydaje się to n i e w ą t p l i w e szcze­ graficznym w K r a k o w i e . 5 1 6. s ą p e ł n e zwyczaj p o j a w i ł się w ś r ó d pszczelarzy. łość tradycji w snycerskiej dekoracji powierzchni u l i . p ó ł r o z w a r t y c h ustach t k w i jeden z ą b . cechuje spłaszczony nos. Władysława Cronia. potraktowana została technik snycerskich rozpowszechnione są na terenie przez r z e ź b i a r z a w sposób nieco groteskowy. ne dekoracje przymocowywane na jego ścianach. ko­ ozdoby te p r z e c h o d z ą ze starszych u l i k ł o d o w y c h na guta — T. D u ż e oczy mają czarne. Gajek. w postaci d w u uwagę również pragnienie pomnożenia dobytku rzeźbionych masek. Seweryn. orła. pow. s. Kiedy lei. P r z y k ł a d e m może być nie istniejący j u ż tości ula przed złodziejami ». kami w Muzeum w Roznovie L w ó w 1934. 3. dowy z k o ń c a X I X w. wykonana — podobnie j a k poprzed­ Daleko bardziej od u l i zdobionych p r z y pomucy nia — z drzewa olchowego.. Ten sam cel mogło mieć je Józef Mazur z Bobrowej (pow. II. trudno d o k ł a d - 1 T. podobnie jak b r w i . oprócz tego rodzaju w y j a ś n i e n i a m o ż n a by w z i ą ć [xxi 5 Mielec ( i l . Wyk. druga z a ś „Żyda". Ozdoby takie dosyć często w y s t ę p u j ą j u ż na Jest on dorobiony z innego k a w a ł k a drewna l i i M ulach k ł o d o w y c h . Dębica. wiadomo bo­ i zasługują na szczegółowy opis. podstawie odstaje od twarzy 6 c m . W y k o n a ł w z m a g a j ą c e g o p ł o d n o ś ć ' . Seweryn tłumaczy chęcią ochrony za war skrzynkowe. że w magii ludowej gra on rolę czynnika stawia twarz „ C h i ń c z y k a " . nos. Seweryna') u l kło­ ekspresji. Kogut w wierzeniach ludowych. 1930 r. 4). Ozdoby z tego ula. „oczku". sowę. pow. 22 cm) t y m i nogami przybitych na z e w n ą t r z ludzkich postaci. s 77 a. 104. Seweryn. oczy. prowadzonych przez Sekcję Badania F l a s t y K i Luo<>- 2 Jw. czarna farbą. wąsy. szer. w czasie badan terenowych. B y w a j ą Zwyczaj przybijania u wlotu do ula figurek wy­ wypadki. W czasach dzisiejszych magiczny charakter wspom­ ale płasko cięte usta z widocznymi z ę b a m i i szeroka. op clt. lekko s k o ś n e oczy. usta. 2 nież (reproduKowany w pracy T. 3 R. 2 3 4 z terenu P o l s k i j a k S ł o w a c j i . pow. czego p r z y k ł a d y znamy z a r ó w n o Obie głowy przybite były (za u s z y ) do ścian ula. Wydaje się jednak. Najbardziej w y d a t n y m punktem twarzy jest krogulezy szczególnie z a ś przy otworze w l o t o w y m . 69. ryc 3. że dziś u l W ł a d y s ł a w a Gronia z Białego Boru. 8 T. 71. 7 4 Np. W olbrzymich. „ P o l s k a Sztuka Ludowa". Mie­ lec. Bednarik. Realizm r z e ź b y p o w i ę k s z a j ą włosy.II. Biały Bór. talna. 2 ) .podobało mi drewna ( i l . i-oltj r a ż o n e d r o b n y m i i gęstymi nacięciami na powierzchni ich t ł u m a c z y ł w sposób bardzo prosty: . pomalowane. G ó r n ą w a r g ę zdobią sumiaste nio na ścianie ula. Nowy Targ. G ł o w a „Żyda". pow. w y ­ nych masek z Białego Boru. Wl. Właściciel i ofiarodawca rzeźbio­ liczkowych.. Prócz ozdób plastycznych wykonanych bezpośred­ wykonany z gwoździa.

Pielgrzymka. 7. Biały Bór. Nowy Targ. Bobrowa. 4. II. Dębica. pow. 6. Wyk. Józef Mazur. Ul malowany. Rzeźby z ula. Gorlice. pow. Mielec. II. Ul malowany z pasieki Sebastiana Górki. II. 5. pow. . Jurgów. Głowa Żyda.H. pow. Głowa Chińczyka.

Dzięki przeprowadzonym kolory. że posiadają sens racjonalny. (if). k t ó r e nie są j u ż do­ a b y ś m y go mogli n a z w a ć powszechnym. Obecnie z malowanymi r ó ż n o b a r w n i e ulami P o m i j a j ą c jednak to ostatnie. op. pow. że malowanie u l i jaskra­ n a s t ę p u j ą c o : w i d z ą „[. złożonych cza­ wony widzą jako czarny.. 11. Frisch. sem z setki i więcej jednakowych p n i . b ą d ź nawet pojedyncze człowieka. Podobnie j a k żółty. s. Lubla. 65. Ul malowany. s t ę p n e dla oka ludzkiego. sób reagowania pszczół na barwy. Mendrala. 246. Ul malowany. Nigdzie natomiast zwyczaj różno­ l i m i k r o n ó w . 12. 9 St. t y m bardziej m a j ą c y d o m i e s z k ę niebieskiego i fioletowy reagują potrafi z o r i e n t o w a ć s i ę w o b r ę b i e tych k i l k u u l i j a k na ś r e d n i o i ciemnoniebieski. Opole Lubelskie. Strzy­ żów. Ul ma­ lowany. 11 K .) na pewno kolor żółty. 10. I wojny ś w i a t o ­ ma u pszczół doskonale rozwinięty zmysł powonienia. w i d z ą t a k ż e jej barci zagubionej w ś r ó d t y s i ą c a identycznych pra­ kolor zielony. 10 Jw. Skoro jednak ule skrzynkowe rozpo­ m ó w i ą c j u ż o prawdziwych znakach topograficznych. Skoro pszczoła t r a f i a ł a do swo­ na niebieskozieloną. II. Zycie pszczół. Z drugiej strony. 250. pow. pow. Jest dowiedzione. Skawa Dolna. wieku. 11... P o m a r a ń c z o w y i cynober wydaje się wie drzew w puszczy. op. cit. zawsze jednak s ą to b ą d ź pojedyncze pasieki ( K r a ­ że w i d z ą one kolory. Bielsk Podlaski.. W kolorach w y g l ą d a to Często m ó w i się o t y m . 11. d e s k i . Nie r e a g u j ą na fale długości ponad 650 m i - ule w pasiekach. niej określić.. 8. Włodawa. j a k gałęzie. długości 365—300 m i l i m i k r o n ó w . Frisch. natomiast w y c h w y t u j ą fale ultrafioletowe barwnego malowania u l i nie p r z y j ą ł s i ę tak szeroko. skoro trafiała do swego ula pszczołom jako ś r e d n i o i ciemnobrunatny". cit. 249. gdyż — j a k mówi K Frisch — 9 na znaki orientacyjne. błę­ w y m i kolorami ma na celu u ł a t w i a n i e pszczołom tra­ k i t n y i biały. Sucha. nie jest to bez­ 8 one d o s k o n a ł ą p a m i ę ć miejsca . Pszczoły. nieco inaczej jednak n i ż oko kowskie. Rzeszowskie e t c ) . s. 51. pow. Warszawa [bez daty]. nie „zapach jest d l a pszczół bardziej p r z e k o n y w a j ą c y " . widzimy. a na purpurowoczerwony. przy czym biel o ł o w i a n a wydaje się fienia do w ł a ś c i w e g o ula. że malowanie u l i może m i e ć pewien badaniom nad życiem pszczół wiemy. ich życie i produkty. t y t a n o w ą i t i t o f a n o w ą reagują tak samo j a k co najmniej w ą t p l i w e . 9. pasiekę. wej. 53. m o ż n a przypuszczać. Warszawa 1947. s. biel zaś w naturze 10 skrzynkowych. k t ó r e s k ł a d a j ą się dziś na p r z e c i ę t n ą widzą jako niebieskozieloną . że z w r a c a j ą u w a g ę względnie konieczne. II. wydaje się kową. kołki. Frisch. I I U. kolor czer­ w olbrzymich pasiekach podolskich. 209 . zaś na biel cyn­ bują tego rodzaju ś r o d k ó w pomocniczych. 249. drzewa i t p . że kolorowe zdobnictwo Większe bodaj znaczenie od orientacji wzrokowej uli zjawiło się nie wcześniej niż ok. pow. Wandalin. K . w s z e c h n i a j ą s i ę na wsi dopiero pod koniec ubiegłego jak domy. Ul malowany. Niewino Stare. s. Ho­ la. Czy pszczoły istotnie potrze­ pszczołom jako biała l u b jasnoszara. s. z w r ó ć m y u w a g ę na spo­ skrzynkowymi spotykamy s i ę na terenie całej Polski. 1! 8 K . Przeloty pszczoły rzadko p r z e k r a c z a j ą od­ Mając w ten sposób w y ł o ż o n ą reakcję pszczół na ległość 3—4 k m od ula. Ul malowany.

Wymienione kolory w y s t ę ­ rozłożonymi niebieskimi kropkami ( i l . s p o t y k a j ą w przyrodzie". m a ł o też uwagi po­ matyczny ( i l . w ś r ó d malowanych u l i skrzynkowych ma zresztą z u p e ł n i e w y j ą t k o w y charakter. 12). że na plan pierwszy w y s u w a j ą się tu Opole Lubelskie) spotkano kompozycję d e k o r a c y j n ą . znajdujemy m o t y w y r o ś l i n n e lub antropomorficzne. że m o t y w y geometryczne oraz wych. deseczkę poniżej rysy murowanego fundamentu ( i l . a w jakiej jest w y r a ­ pszczelarz z Podhala w y r a z i ł się w ten s p o s ó b : zem potrzeb czysto praktycznych. podobnie wydzielić m o ż n a k i l k a grup. tami praktycznymi. by wierzchni.] Poradnik Pszczelarza. 9). zagruntowanej t y m czy i n n y m kolorem. Raz jeden Charakter malatur na ulach wskazuje ponad w s z e l k ą tylko na frontowej ścianie ula z Wandalina (pow. j a k z prostego pokrywania powierzchni co upodobnia ten u k ł a d ornamentu do n i e k t ó r y c h ula farbą. na k t ó r y c h po­ ale niezgodne z i n t e n c j ą : „ m a l u j e m y po to. 71. „oczka". u c h w y c i ć m o ż e m y c i e k a w ą ewolucję. 3. nie kolorów tła. 11). 1. W i ­ planowane motywy pasowe złożone z ł u k ó w ( i l . 9. w ą t p l i w o ś ć . za o s n o w ę przy opracowaniu niniejszego szkicu). Janiszewski. n a d a j ą c y m u estetyczny w y g l ą d lub c h r o n i ą c y przed M o t y w y r o ś l i n n e b y w a j ą b ą d ź silnie zgeometryzowane. Red. którego pszczoła nie rozpoznaje. za­ k r e ś l a się k r a w ę d z i e b r y ł y budynku. 8). k t ó r e j w i a j ą się t r ó j k ą t y i półkola ( i l . Trudno jest oczywiście rozstrzygnąć. Ule i sprzęt pasieczny. pszczoła ł a t w i e j z n a l a z ł a d r o g ę p o w r o t n ą do ula". czarny. racjonalnego pszczelarstwa. s t ą d tyczny. k t ó r e najczęściej drewna czy też u ł a t w i e n i e orientacji pszczołom. w ą s a t e poświęconej sztuce ludowej nie spotykamy pracy po­ twarze ludzkie. tak j a k i metody j a k i zoomorficzna nie b y ł a dotychczas notowana hodowlane nowoczesnego. zielony. trafienie do swego ula. k t ó r y c h Z e w n ę t r z n e p o d o b i e ń s t w o ula skrzynkowego do skrzynka posiada ś c i a n y jednolicie pomalowane na domu mieszkalnego prowokuje niejako. s. na k t ó r y c h powierzchni malowanie u w a ż a g ł ó w n i e za sposób konserwacji ula. książki). k t ó r e g o po­ czerwony. i l . . żółty i . to jest ten. ś w i ę c a n o temu zagadnieniu w czasie b a d a ń tereno­ Czasem zdarza się. najczęściej stosowanymi kolo­ geometrycznych. Gorlice).] Pszczelarstwo. Warszawa 1951.T a k ż e wiele najnowszych p o d r ę c z n i k ó w pszczelarskich I n n ą g r u p ę s t a n o w i ą ule. 7. Maria Przeździecka — il. a w wypadkach. 13 W jednym z najbliższych n u m e r ó w p o ś w i ę c i m y M . 4. front na niebiesko. Michał Maśliński — il. podyktowanego przede wszystkim momen­ u k ł a d ó w w y s t ę p u j ą c y c h na żelaznych okuciach. wierzchnia pokryta jest w całości równomiernie w i d z ą c go jako czarny. różniących się od siebie j a k i jej t w ó r c a . Jest to zupełnie naturalne. k t ó r e j ule odznaczały się nie spotykanym Na podstawie posiadanych m a t e r i a ł ó w ilustracyj­ wprost bogactwem malarskiej dekoracji. 7) lub starannie roz­ proces bynajmniej nie został jeszcze zakończony. zaczyna p o w s t a w a ć nowa gałąź ludowej sztuki dekoracyjnej. dzieli się na d w i e r ó ż ­ (il. 10). niejszą n i e w ą t p l i w i e g r u p ę s t a n o w i ą ule. 6). s t y k a j ą c e się ze sobą n a ś l a d o w a ć bloki kamiennego m u r u . Poza t y m spo­ koracja w tej grupie u l i bywa jednak bardziej skom­ tykamy kolory: brązowy. rzbior. czy biało. 10. W grupie tej odmiennym kolorem pod­ S t ą d na ś c i a n a c h u l i spotyka się malowane okna. kolor będzie ul z Pielgrzymki (pow. biały. dosyć zresztą nych w przyrodzie powinno raczej u t r u d n i a ć owadowi p o w a ż n a część zdobiona jest w sposób abstrakcyjny. fio­ plikowana. s. D o b ó r i zestawienie k o l o r ó w zależą od i n d y w i ­ w jakiej mierze w tej grupie malownych u l i malatura dualnego podejścia pszczelarzy-malarzy. wieży s t a n o w i ą pojedyncze ściany. różowy. dzimy bowiem. Warszawa 1952. 1). Stefan Deptuszewski — il. 24. s. 135. np. Pasieka ta nych i opisów. j a k i przez szerszy wachlarz elemen­ O b s e r w u j ą c rozwój malatur na ulach skrzynko­ t ó w zdobniczych. Warszawa 1957. k t ó r e gdy budynek ula wykonany jest w kształcie np. 5. Pytany o to w y n i k a z podniet estetycznych. p o j a w i a j ą się elementy o n i e w ą t p l i w i e dekoracyjnym podczas gdy stosowanie k o l o r ó w najczęściej spotyka­ charakterze. Najprostszym p r z y k ł a d e m z tej grupy rami s ą : niebieski. ale m i m o to z pewnym zacięciem realistycz­ też p o g l ą d y ich na znaczenie malowanych u l i nie n y m ( i l . Garwolin). b ą d ź traktowane w s p o s ó b schema­ sta z l i t e r a t u r y fachowej (periodyki. Sądząc z przeprowadzonych przy pomocy rytmicznie rozplanowanych e l e m e n t ó w r o z m ó w i obserwacji. czasem p r o s t o k ą t n e pola zdobnicze. momenty estetyczne. o dziwo. W ś r ó d tych u l i pewna. 2. 8. niedawno z m a r ł y Franciszek So­ 1 3 sposobem r o z w i ą z a n i a dekoracji malarskiej. D r u g ą g r u p ę s t a n o w i ć b ę d ą ule. temu t w ó r c y specjalny a r t y k u ł . 12. co w y r a ż a się z a r ó w n o przez z r ó ż n i c o w a ­ letowy i inne. w ś r ó d k t ó r y c h obok kropek poja­ wych. Z w y k l e de­ p u j ą w najrozmaitszych odcieniach. c a ł e ściany malowane są w sposób m a j ą c y nego koloru powierzchnie. 11. w z d ł u ż p r z e k ą t n i . W dotychczasowej literaturze k t ó r ą s t a n o w i ą d w i e umieszczone nad sobą. wykonane w sposób skrajnie sche­ święconej malaturom na ulach. aby je t y m r ó ż n e kolory. Najlicz­ chacki. j a k chęć konserwacji „pszczoły l u b i ą te kolory na ulach. 6. Obecnie d u ż y procent pszczelarzy ludowych korzy­ Strzyżów. Fot: Jerzy Czajkowski — il. T y m w i ę k s z ą w a g ę posiadają dla nas m a t e r i a ł y mniej lub więcej dekoracyjnie traktowane motywy zebrane z tego zakresu przez Sekcję Badania Plastyki r o ś l i n n e w y s t ę p u j ą na malowanych ulach obok siebie. 12 [Zbiór. Tematyka figuralna z a r ó w n o antropo- różnią się zbytnio o d naukowych. boki na b r ą z o w o bardziej p o d k r e ś l i ć przez odpowiednie malowanie. w m a t e r i a ł a c h d o t y c z ą c y c h u l i malowanych. j a k to m o ż n a s t w i e r d z i ć na ścianie ula z L u b l i (pow. I2 d z i a ł a n i e m słońca (malowanie na b i a ł o ) . Ludowej IS P A N w K r a k o w i e (posłużyły one r ó w n i e ż Spotykamy się z t y m w pasiece z M r o k o w a (pow.