You are on page 1of 5

Jerzy Czajkowski

OZDOBNE ULE SKRZYNKOWE

II. 1. Ul malowany. Przybyslawice,


pow. Brzesko. Wl. Muz. Etnogr.
w Krakowie.

Z u y w a n y c h przez pszczelarzy form u l i ule skomplikowane wzory zdobnicze, co m o n a s p o t k a


skrzynkowe s form najmodsz, k t r a w r d ludu z a r w n o na terenie Polski jak i pobliskiej Sowacji.
zacza r o z p o w s z e c h n i a si dopiero od k o c a X I X w .
Zgodnie z n a z w , ul taki s k a d a si ze skrzynki zbitej Jeli chodzi o ule skrzynkowe, tendencje zdobnicze
/. desek, posiadajcej ksztat p r o s t o p a d o c i a n u zbu w y r a a j si niekiedy w sposobie traktowania ogl
dowanego na podstawie p r o s t o k t n e j , rzadziej k w a nej formy budynku. P r z y k a d e m jest np. ul z Przy-
dratowej. b y s a w i c (pow. Brzesko), k t r e m u dano p o s t a wiey
z poziom g a l e r y j k umieszczon w poowie wyso
Skrzynka ula wzniesiona jest zwykle nad po
koci ( i l . 1), lub m a y u l dla k r l o w e j , wykonany
w i e r z c h n i ziemi dziki czterem niezbyt wysokim
przez Franciszka Markowskiego z M r o k o w a (pow.
nkom, k t r e niekiedy zastpuj w b i t e w ziemi
Garwolin), w k t r y m dwuspadowy, a m a n y dach autor
p a l i k i lub kamienie. Od g r y ule skrzynkowe zabez
z a o p a t r z y w w y m y l n , a u r o w a n s t e r c z y n , a cay
piecza dach najczciej dwuspadowy; k r a w d z i e da
budyneczek w s p a r od d o u na skomplikowanej pod
chu, wypuszczone szeroko na z e w n t r z , o c h r a n i a j
stawie. Przyozdobianie u l i dekoracjami o charakterze
budyneczek od deszczu. Dachy p r z e w a n i e wykony
architektonicznym ma u nas do odlege tradycje.
wane s z desek, czsto dodatkowo nakrytych p a p
J u w pasiece Jana Dzieronia, s y n n e g o t w r c y no
lub gontami. Rzadziej uyty jest inny m a t e r i a , jak
woczesnego pszczelarstwa, z d a r z a y si ule ozdobione
"blacha, d a c h w k a lub soma, a jeszcze rzadziej
na szczytowych k r a w d z i a c h dwuspadowych d a s z k w
p a t y kory, k t r czsto nakrywano ule kodowe.
(podobnie ozdobiony jest wspczesny u l z Biaego
O p r c z dwuspadowych znajdujemy czasem dachy p
Boru, pow. Mielec i l . 2).
o k r g e lub czterospadowe, jak np. na ulu z Przy-
bysawic. Niekiedy zdarza si, e na powierzchni ula w y s t
Podobnie jak to bywa z u l a m i plecionymi ze somy p u j dekoracje plastyczne wykonane t e c h n i k sny
lub u l a m i k o d o w y m i w y k o n a n y m i z pnia tak cersk. Na Podhalu spotyka si obecnie ule skrzyn
i ule skrzynkowe s niekiedy traktowane w sposb kowe, k t r e na c i a n k a c h m a j w y r y t e cyrklowe ro
dekoracyjny. Idea zdobienia u l i nie jest nowa. W y zety i leluje, j a k b y przeniesione bezporednio z r y
daje si, e z p o c z t k a m i zdobienia m o n a z e t k n zowanego s o s r b u ( i l . 3). Wzory wykonane s t u przy
si ju przy oznaczaniu w a s n o c i o w y m barci, prze pomocy d u t a . Ryt nie jest gboki, a w z r rodzimy,
c h o d z c y m na ulach kodowych w mniej lub wicej p o d h a l a s k i . Z tego samego terenu znany jest r w -

206
II. 2. Ul zdobiony
rzeb. 1930 r. Wyk.
Jzef Mazur, Bobro
wa, pow. Dbica. Wl.
Wadysawa Cronia,
Biay Br, pow. Mie
lec. II. 3. Ul zdobio
ny ryzowaniem. Za-
skok, pow. Nowy
Targ.
2

nie (reproduKowany w pracy T. Seweryna') u l ko ekspresji. D u e oczy maj czarne, poszerzone renice,
dowy z k o c a X I X w. z ryzowanymi m o t y w a m i r o a si wzroku s k o n c e n t r o w a n w jednym punkcie
l i n n y m i i geometrycznymi, co w s k a z y w a o b y na cig podkrelaj mocno zaznaczone l u k i b r w i o w e i b r w i .
o tradycji w snycerskiej dekoracji powierzchni u l i . W olbrzymich, p r o z w a r t y c h ustach t k w i jeden z b .
Prcz ozdb plastycznych wykonanych bezpored wykonany z gwodzia. G r n w a r g zdobi sumiaste
nio na cianie ula, spotyka s i r w n i e paskorzebio- wsy, pomalowane, podobnie jak b r w i . czarna farb.
ne dekoracje przymocowywane na jego cianach, Najbardziej w y d a t n y m punktem twarzy jest krogulezy
szczeglnie z a przy otworze w l o t o w y m , czyli tzw. nos, k t r y w swej. podstawie odstaje od twarzy 6 c m .
oczku". Ozdoby takie dosy czsto w y s t p u j j u na Jest on dorobiony z innego k a w a k a drewna l i i M
ulach k o d o w y c h , czego p r z y k a d y znamy z a r w n o Obie gowy przybite byy (za u s z y ) do cian ula.
2 3 4
z terenu P o l s k i j a k S o w a c j i , czy M o r a w . B y w a j Zwyczaj przybijania u wlotu do ula figurek wy
wypadki, e podobnie j a k ornamenty ryzowane obraajcych postacie ludzkie, ora, sow, g. ko
ozdoby te p r z e c h o d z ze starszych u l i k o d o w y c h na guta T. Seweryn tumaczy chci ochrony za war
skrzynkowe. P r z y k a d e m moe by nie istniejcy j u toci ula przed zodziejami . Wydaje si jednak, e
dzi u l W a d y s a w a Gronia z Biaego Boru, pow. oprcz tego rodzaju w y j a n i e n i a m o n a by w z i [xxi
5
Mielec ( i l . 2 ) . Ozdoby z tego ula, w postaci d w u uwag rwnie pragnienie pomnoenia dobytku
rzebionych masek, z n a j d u j s i dzi w Muzeum" Etno w sposb magiczny; wydaje si to n i e w t p l i w e szcze
graficznym w K r a k o w i e . Rzeby te s bardzo ciekawe glnie w odniesieniu do postaci koguta, wiadomo bo
i zasuguj na szczegowy opis. Jedna z nich przed wiem, e w magii ludowej gra on rol czynnika
stawia twarz C h i c z y k a " , druga z a yda". W y k o n a w z m a g a j c e g o p o d n o ' . Ten sam cel mogo mie
je Jzef Mazur z Bobrowej (pow. Dbica) w roku 1937. umieszczanie Wlotu do ula w r o d k u midzy rozwar
G o w C h i c z y k a " (wys. 24 cm, szer. 22 cm) t y m i nogami przybitych na z e w n t r z ludzkich postaci.
cechuje spaszczony nos, lekko s k o n e oczy, wydatne, W czasach dzisiejszych magiczny charakter wspom
ale pasko cite usta z widocznymi z b a m i i szeroka, nianych t u w y o b r a e zupenie z a t a r si w w i a d o
spaszczona t w a r z o silnie zaznaczonych kociach po moci pszczelarzy. Waciciel i ofiarodawca rzebio
liczkowych. Realizm r z e b y p o w i k s z a j wosy, w y nych masek z Biaego Boru. W a d y s a w Gron, i-oltj
r a o n e d r o b n y m i i gstymi naciciami na powierzchni ich t u m a c z y w sposb bardzo prosty: ..podobao mi
drewna ( i l . 4). si j a k pszczoy wchodziy do gby''.
G o w a yda", wykonana podobnie j a k poprzed Daleko bardziej od u l i zdobionych p r z y pomucy
nia z drzewa olchowego, potraktowana zostaa technik snycerskich rozpowszechnione s na terenie
przez r z e b i a r z a w sposb nieco groteskowy. Poszcze Polski ule skrzynkowe barwnie malowane. Kiedy lei.
glne elementy twarzy, jak nos. oczy, usta, s p e n e zwyczaj p o j a w i si w r d pszczelarzy, trudno d o k a d -

1
T. Seweryn, Ludowa wiecka rzeba monumen 5
Odkryty w 1950 r. w czasie badan terenowych,
talna, P o l s k a Sztuka Ludowa", 1955. nr 2, s. 69, ryc 3. prowadzonych przez Sekcj Badania F l a s t y K i Luo<>-
2
Jw., s. 71, ryc. 5 1 6. wej IS P A N w Krakowie.
3
R. Bednarik, Slovenske ule, Bratislava 1957, 8
T. Seweryn, op clt.. s 77
a. 104, 120.
7
4
Np. pasieka z u l i k o d o w y c h ozdobionych mas J. Gajek, Kogut w wierzeniach ludowych.
kami w Muzeum w Roznovie L w w 1934.

20-
H. 4. Gowa Chiczyka. II. 5.
Gowa yda. Rzeby z ula.
Biay Br, pow. Mielec. Wyk.
Jzef Mazur. Bobrowa, pow.
Dbica.

II. 6. Ul malowany. Pielgrzymka, pow. Gorlice.


II. 7. Ul malowany z pasieki Sebastiana Grki.
Jurgw, pow. Nowy Targ.
I I

U. 8. Ul malowany. Skawa
Dolna, pow. Sucha. II. 9. Ul
malowany. Lubla, pow. Strzy
w. 11. 10. Ul malowany. Ho
la, pow. Wodawa. 11. 11. Ul
malowany. Wandalin, pow.
Opole Lubelskie. II. 12. Ul ma
lowany. Niewino Stare. pow.
Bielsk Podlaski.

niej okreli. Skoro jednak ule skrzynkowe rozpo m w i c j u o prawdziwych znakach topograficznych,
w s z e c h n i a j s i na wsi dopiero pod koniec ubiegego jak domy, drzewa i t p .
wieku, m o n a przypuszcza, e kolorowe zdobnictwo Wiksze bodaj znaczenie od orientacji wzrokowej
uli zjawio si nie wczeniej ni ok. I wojny w i a t o ma u pszcz doskonale rozwinity zmys powonienia.
wej. Obecnie z malowanymi r n o b a r w n i e ulami P o m i j a j c jednak to ostatnie, z w r m y u w a g na spo
skrzynkowymi spotykamy s i na terenie caej Polski, sb reagowania pszcz na barwy. Jest dowiedzione,
zawsze jednak s to b d pojedyncze pasieki ( K r a e w i d z one kolory, nieco inaczej jednak n i oko
kowskie, Rzeszowskie e t c ) , b d nawet pojedyncze czowieka. Nie r e a g u j na fale dugoci ponad 650 m i -
ule w pasiekach. Nigdzie natomiast zwyczaj rno l i m i k r o n w , natomiast w y c h w y t u j fale ultrafioletowe
barwnego malowania u l i nie p r z y j s i tak szeroko, dugoci 365300 m i l i m i k r o n w , k t r e nie s j u do
a b y m y go mogli n a z w a powszechnym. s t p n e dla oka ludzkiego. W kolorach w y g l d a to
Czsto m w i si o t y m , e malowanie u l i jaskra n a s t p u j c o : w i d z [...) na pewno kolor ty, b
w y m i kolorami ma na celu u a t w i a n i e pszczoom tra k i t n y i biay, przy czym biel o o w i a n a wydaje si
fienia do w a c i w e g o ula. Czy pszczoy istotnie potrze pszczoom jako biaa l u b jasnoszara, za na biel cyn
buj tego rodzaju r o d k w pomocniczych, wydaje si kow, t y t a n o w i t i t o f a n o w reaguj tak samo j a k
co najmniej w t p l i w e . Skoro pszczoa t r a f i a a do swo na niebieskozielon. Podobnie j a k ty, w i d z t a k e
jej barci zagubionej w r d t y s i c a identycznych pra kolor zielony. P o m a r a c z o w y i cynober wydaje si
wie drzew w puszczy, skoro trafiaa do swego ula pszczoom jako r e d n i o i ciemnobrunatny", kolor czer
w olbrzymich pasiekach podolskich, zoonych cza wony widz jako czarny, a na purpurowoczerwony.
sem z setki i wicej jednakowych p n i , t y m bardziej m a j c y d o m i e s z k niebieskiego i fioletowy reaguj
potrafi z o r i e n t o w a s i w o b r b i e tych k i l k u u l i j a k na r e d n i o i ciemnoniebieski, biel za w naturze
10
skrzynkowych, k t r e s k a d a j si dzi na p r z e c i t n widz jako niebieskozielon .
pasiek. Przeloty pszczoy rzadko p r z e k r a c z a j od Majc w ten sposb w y o o n reakcj pszcz na
lego 34 k m od ula. Dziki przeprowadzonym kolory, widzimy, e malowanie u l i moe m i e pewien
badaniom nad yciem pszcz wiemy, e posiadaj sens racjonalny. Z drugiej strony, nie jest to bez
8
one d o s k o n a p a m i miejsca . e z w r a c a j u w a g wzgldnie konieczne, gdy j a k mwi K Frisch
9
na znaki orientacyjne, j a k gazie, koki, d e s k i , nie zapach jest d l a pszcz bardziej p r z e k o n y w a j c y " . 1!

8
K . Frisch, Zycie pszcz. Warszawa [bez daty], 10
Jw., s. 246, 249, 250; K . Frisch. op. cit.. s. 53.
s. 51, 65. 11
K . Frisch. op. cit.. s. (if).
9
St. Mendrala, Pszczoy, ich ycie i produkty.
Warszawa 1947. s. 249.

209
T a k e wiele najnowszych p o d r c z n i k w pszczelarskich I n n g r u p s t a n o w i ule, na k t r y c h powierzchni
malowanie u w a a g w n i e za sposb konserwacji ula, znajdujemy m o t y w y r o l i n n e lub antropomorficzne.
n a d a j c y m u estetyczny w y g l d lub c h r o n i c y przed M o t y w y r o l i n n e b y w a j b d silnie zgeometryzowane,
I2
d z i a a n i e m soca (malowanie na b i a o ) . j a k to m o n a s t w i e r d z i na cianie ula z L u b l i (pow.
Obecnie d u y procent pszczelarzy ludowych korzy Strzyw, i l . 9), b d traktowane w s p o s b schema
sta z l i t e r a t u r y fachowej (periodyki, ksiki), s t d tyczny, ale m i m o to z pewnym zaciciem realistycz
te p o g l d y ich na znaczenie malowanych u l i nie n y m ( i l . 10). Tematyka figuralna z a r w n o antropo-
rni si zbytnio o d naukowych, tak j a k i metody j a k i zoomorficzna nie b y a dotychczas notowana
hodowlane nowoczesnego, racjonalnego pszczelarstwa. w m a t e r i a a c h d o t y c z c y c h u l i malowanych. Raz jeden
Charakter malatur na ulach wskazuje ponad w s z e l k tylko na frontowej cianie ula z Wandalina (pow.
w t p l i w o , e na plan pierwszy w y s u w a j si tu Opole Lubelskie) spotkano kompozycj d e k o r a c y j n ,
momenty estetyczne. W dotychczasowej literaturze k t r s t a n o w i d w i e umieszczone nad sob, w s a t e
powiconej sztuce ludowej nie spotykamy pracy po twarze ludzkie, wykonane w sposb skrajnie sche
wiconej malaturom na ulach, m a o te uwagi po matyczny ( i l . 11).
w i c a n o temu zagadnieniu w czasie b a d a tereno Czasem zdarza si, e m o t y w y geometryczne oraz
wych. T y m w i k s z w a g posiadaj dla nas m a t e r i a y mniej lub wicej dekoracyjnie traktowane motywy
zebrane z tego zakresu przez Sekcj Badania Plastyki r o l i n n e w y s t p u j na malowanych ulach obok siebie.
Ludowej IS P A N w K r a k o w i e (posuyy one r w n i e Spotykamy si z t y m w pasiece z M r o k o w a (pow.
za o s n o w przy opracowaniu niniejszego szkicu). Garwolin), k t r e j ule odznaczay si nie spotykanym
Na podstawie posiadanych m a t e r i a w ilustracyj wprost bogactwem malarskiej dekoracji. Pasieka ta
nych i opisw, w r d malowanych u l i skrzynkowych ma zreszt z u p e n i e w y j t k o w y charakter, podobnie
wydzieli m o n a k i l k a grup, rnicych si od siebie j a k i jej t w r c a , niedawno z m a r y Franciszek So
1 3
sposobem r o z w i z a n i a dekoracji malarskiej. Najlicz chacki.
niejsz n i e w t p l i w i e g r u p s t a n o w i ule, k t r y c h Z e w n t r z n e p o d o b i e s t w o ula skrzynkowego do
skrzynka posiada c i a n y jednolicie pomalowane na domu mieszkalnego prowokuje niejako, aby je t y m
r n e kolory, np. front na niebiesko, boki na b r z o w o bardziej p o d k r e l i przez odpowiednie malowanie.
czy biao. W grupie tej odmiennym kolorem pod S t d na c i a n a c h u l i spotyka si malowane okna, za
k r e l a si k r a w d z i e b r y y budynku, deseczk poniej rysy murowanego fundamentu ( i l . 12), a w wypadkach,
oczka", czasem p r o s t o k t n e pola zdobnicze, k t r e gdy budynek ula wykonany jest w ksztacie np. wiey
s t a n o w i pojedyncze ciany, dzieli si na d w i e r (il. 1), c a e ciany malowane s w sposb m a j c y
nego koloru powierzchnie, s t y k a j c e si ze sob n a l a d o w a bloki kamiennego m u r u .
w z d u p r z e k t n i . Trudno jest oczywicie rozstrzygn, D o b r i zestawienie k o l o r w zale od i n d y w i
w jakiej mierze w tej grupie malownych u l i malatura dualnego podejcia pszczelarzy-malarzy. Pytany o to
w y n i k a z podniet estetycznych, a w jakiej jest w y r a pszczelarz z Podhala w y r a z i si w ten s p o s b :
zem potrzeb czysto praktycznych, j a k ch konserwacji pszczoy l u b i te kolory na ulach, k t r e najczciej
drewna czy te u a t w i e n i e orientacji pszczoom. s p o t y k a j w przyrodzie". Jest to zupenie naturalne,
D r u g g r u p s t a n o w i b d ule, na k t r y c h po ale niezgodne z i n t e n c j : m a l u j e m y po to, by
wierzchni, zagruntowanej t y m czy i n n y m kolorem, pszczoa a t w i e j z n a l a z a d r o g p o w r o t n do ula",
p o j a w i a j si elementy o n i e w t p l i w i e dekoracyjnym podczas gdy stosowanie k o l o r w najczciej spotyka
charakterze. W r d tych u l i pewna, dosy zreszt nych w przyrodzie powinno raczej u t r u d n i a owadowi
p o w a n a cz zdobiona jest w sposb abstrakcyjny, trafienie do swego ula. Sdzc z przeprowadzonych
przy pomocy rytmicznie rozplanowanych e l e m e n t w r o z m w i obserwacji, najczciej stosowanymi kolo
geometrycznych. Najprostszym p r z y k a d e m z tej grupy rami s : niebieski, zielony, ty i , o dziwo, kolor
bdzie ul z Pielgrzymki (pow. Gorlice), k t r e g o po czerwony, to jest ten, ktrego pszczoa nie rozpoznaje,
wierzchnia pokryta jest w caoci rwnomiernie w i d z c go jako czarny. Wymienione kolory w y s t
rozoonymi niebieskimi kropkami ( i l . 6). Z w y k l e de p u j w najrozmaitszych odcieniach. Poza t y m spo
koracja w tej grupie u l i bywa jednak bardziej skom tykamy kolory: brzowy, biay, czarny, rowy, fio
plikowana, co w y r a a si z a r w n o przez z r n i c o w a letowy i inne.
nie kolorw ta, j a k i przez szerszy wachlarz elemen O b s e r w u j c rozwj malatur na ulach skrzynko
t w zdobniczych, w r d k t r y c h obok kropek poja wych, u c h w y c i m o e m y c i e k a w ewolucj, k t r e j
w i a j si t r j k t y i pkola ( i l . 7) lub starannie roz proces bynajmniej nie zosta jeszcze zakoczony. W i
planowane motywy pasowe zoone z u k w ( i l . 8), dzimy bowiem, j a k z prostego pokrywania powierzchni
co upodobnia ten u k a d ornamentu do n i e k t r y c h ula farb, podyktowanego przede wszystkim momen
u k a d w w y s t p u j c y c h na elaznych okuciach. tami praktycznymi, zaczyna p o w s t a w a nowa ga
ludowej sztuki dekoracyjnej.
12
[Zbir.] Pszczelarstwo, Warszawa 1951, s. 71;
rzbior.] Poradnik Pszczelarza, Warszawa 1952, s. 135; 13
W jednym z najbliszych n u m e r w p o w i c i m y
M . Janiszewski, Ule i sprzt pasieczny, Warszawa 1957, temu t w r c y specjalny a r t y k u . Red.
s. 24.

Fot: Jerzy Czajkowski il. 6, 7, 11; Stefan Deptuszewski il. 2; Micha Maliski
il. 1, 4, 5, 8, 9, 12; Maria Przedziecka il. 3, 10,