Krystyna Pieniążek-Marković

Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

Szczęśliwe ulice chorwackich miast

W 1987 roku Delimir Rešicki wydał swój drugi tomik pod tytułem Sretne
ulice1. Ten poeta z Osijeku znany był dotąd z książkowego debiutu poetyc-
kiego Gnomi i rozpoznawany jako współautor „Quorum”, pisma, wokół
którego skupiło się pokolenie chorwackich młodych, debiutujących w latach
80. i którego znakiem stało się wprowadzanie postmodernizmu do litera-
tury. Szczęśliwe ulice szybko zdobyły popularność i w 2000 roku ukazało się
ich drugie wydanie, co, zważywszy na (nie)popularność poezji we współ-
czesnej kulturze, wydaje się faktem godnym odnotowania. Tytuł Sretne uli-
ce został także zapożyczony do nazwania opracowanego przez Helenę
Sablić Tomić i Gorana Rema zbioru tekstów literackich, których tematem
jest Osijek [Sablić Tomić, Rem 2001] oraz serii wydawniczej wydawnictwa
Meandar.
Książka Rešickiego – wbrew zapowiedziom tytułu – ukazuje świat nie-
szczęśliwy, brzydki, budzący obrzydzenie. Odsyła do przestrzeni miasta, ale
sprowadzonego do przedmieścia, do tego, co skrywane, do wewnętrznej
warstwy miejskiej ciałosfery [Schmitz 2001]. Ulica pozostaje synekdochicz-
nym znakiem miasta, inne synonimy urbanistycznej organizacji miejsca wy-
stępują sporadycznie, wyjątkiem jest dworzec kolejowy, którego semantyka
często pokrywa się z semantyką ulicy. Redukcja miasta do przestrzeni ko-
munikacyjnej, miejsc przeznaczonych do ruchu, służących przemieszczaniu
się, przeciwstawia się pojmowaniu miejskiej przestrzeni jako terytorium
zamieszkania i zasiedlenia. Wprawdzie miasto od dawna utożsamiane jest
z kotłowaniną, z pośpiechem mieszkańców, ale podążają oni ku czemuś, od
– do, natomiast ulice Rešickiego nie prowadzą ku celowi, ruch nie posiada
charakteru teleologicznego.
________________________

1 Korzystam z drugiego wydania: Sretne ulice & Sagrada familia, Meandar, Zagreb 2000.

W skrócie oznaczam: SU.

chociaż tekst biblijny nie precyzuje o jakie konkretnie dewiacje chodzi. Kreuje opowieść grozy o upadku miasta. że wolność kultywowa- nia cielesnej zmysłowości. nosi stygmaty zaniedbania. Zagreb 1990. używek. pokazuje Sodomę i Gomorę końca XX wieku. cierpienia. a w tej poezji zwłaszcza przedmieść. uruchamia wyobraźnię somatyczną i „wewnętrzną”. Obrazem pierwszego jest Niebieska Jerozolima. die my darling2. . niosło poważne zagrożenie dla zdrowia i życia. a jest to często perwer- syjna rozkosz. „(. Czy samo miasto dokonuje tego gwałtu na ciele? To tu dokonują się akty sodomii. W skrócie oznaczam: DD. s. miasto nad otchłanią i miasto-otchłań. gdy drapieżniki stają się prawie niewidzialne. znęcania się nad ciałem (np. Grzeszne miasto to „miasto przeklęte. niekiedy wszel- kie nie-prokreacyjne formy seksu” [Moser 2008: 55]. zwłaszcza nocą. pokaži mi sretne ulice pokaż mi szczęśliwe ulice svoja plava swoje niebieskie široka bedra szerokie biodra bolnicu u čijem ćemo se želucu voljeti szpital w żołądku którego będziemy się kochać kada budeš debeljuškasti sonet gdy ty będziesz grubiutkim sonetem tamo ćemo razbijati čitljive ampule tam będziemy rozbijać czytelne ampułki vremena i njegovim glazbenim sirupom czasu i jego muzycznym syropem dražiti udove umorne od kemije i sodomije łechtać członki umęczone chemią i sodomią (Sretne ulice. ból. homoseksualizm. gdzie cielesność króluje w erotycznym i chorobliwym nadmiarze. miasto-otchłań4.. seks analny. 72) ________________________ 2Die. Jednakże owa wolność seksualno-obyczajowa doprowadziła w Sodomie i Gomorze do perwersyjnych wyna- turzeń. grubym murem. a wśród nich okry- cia. drugiego – Babilon. przemocy. Dziś przez sodomię rozumie się z reguły zoofilię. ale w historii terminowi temu przypisywano różne znaczenia – pod określeniem tym krył się m. Uleganie namiętnościom na otwartym terenie. którą oferuje miasto jest konsekwencją poczucia niezależności od Boga. upadłe i rozpustne. oczekujące kar niebieskich” [Toporow 2000: 34]. Doświadczanie takich miejsc jest zatem doś- wiadczaniem ciała i doświadczaniem poprzez ciało. I. co ze szczegól- nym upodobaniem Rešicki pokazuje i pielęgnuje w tomiku Die.) w obliczu zagrożeń związanych z życiem w naturalnych plenerach seksualizm musiał być trzymany pod silną kontrolą.in. przypalanie dziecka papierosem). gwałt3. skłania do oddania głosu trze- wiom i przysadce mózgowej oraz do poddania się popędom. die my darling. Oddalone od centrum metropolii dzielnice i oddalone od centrum kraju miasteczka na swoich wystawach eksponują nie towary. kazirodztwa. jakby egzystencja i wyobraźnia koncentrowała się wyłącznie wokół cielesności. przeciwnie. 4 Określenie miasto-otchłań pojawia się u Toporowa w rozdziale dotyczącym miasta- dziewicy i miasta-nierządnicy.. lecz odsłonięte ciała. SU. 3Autor rozważań na temat biblijnej teologii miasta przypomina. Rysując taki portret miasta Rešicki staje się kontynuatorem mitu miasta- nierządnicy. pedofilii. że prezentuje ideał współczesnego piękna. Natomiast folgowanie żądzy za murami domu i za zamkniętymi bramami miast okolonych wysokim. Biblioteka Quorum. Ciało nie jest tutaj wystawione na widok publicz- ny z tego względu. stało się znacznie bezpieczniejsze.62 KRYSTYNA PIENIĄŻEK-MARKOVIĆ Doświadczenie miasta.

nie byłoby przecież tak nośne. . tam dokona się przecież strawienie pokarmu-człowieka. Ciałosfera miasta. Brzuch to brzuch [Szpakowska 2008: 5]. jest też odda- niem głosu samemu miejskiemu organizmowi. budząc obrzydzenie. ale porównanie do kobiety służą- cej cielesne usługi. s. wyklucza gloryfikację środowiska. nabiera nowego znaczenia w planie dołu materialno- -cielesnego bądź też łączy się i miesza z obrazami tego dołu” [Bachtin 1975: 504]. 12). s. a ono samo trwa niezmienione. nie jest ani miejscem szczęśliwym. Metafora ta wska- zuje oczywiście na chorobliwy stan miejskiego środowiska. ale ulica może być również ciałem człowieka-Boga. Trzewia stano- wią atut cielesnych organizmów miasta. jak porównanie do Chrystusa pozostawiającego swoje ciało na po- karm. która zdaniem Bachtina właściwa jest dla realizmu groteskowego6. Jednak wiersz eksponuje także rozkosz jakiej można doznać w żołądku wbrew regułom czasu. s. Jest natomiast ucieleśnieniem symbiozy miejsca i człowieka. DD. że chodzi o świadome darowanie zakażonego ciała. Kreacja miasta w formie ciałoprzestrzeni jest niewątpliwie konsekwencją przekona- nia o fundamentalnym charakterze doświadczeń cielesnych. Mieszkaniec przed- ________________________ 5Wokół ciała – pisze badaczka – nadbudowują się bardzo różne konstrukcje symboliczne. następuje zejście do nieszczęśliwego wnętrza. Podmiot pragnie się do- stać do centrum (żołądka) szpitala powodowany perwersyjno-masochistycz- nymi tęsknotami. Konstatacja da je ulica malarična hostija pokazuje również prowokacyj- ne i obrazoburcze skłonności poety sięgającego po skrajną degradację sa- crum. ciało staje się także najbardziej wiarygod- nym oraz najbliższym prawdzie aparatem zdobywania wiedzy. ani szczególnie wrogim. Szczęśliwe ulice chorwackich miast 63 Zamiast prezentacji szczęśliwych ulic oraz widocznej powierzchni mia- sta. 19). Ulica oferuje swoje ciało jak inne ulicznice. Utożsamia więc „miejsce brudnych żądz prowokują- cych do grzechów nieczystości i obżarstwa” oraz metaforę „jaskini i bez- piecznego ukrycia” [Szpakowska 2008: 5]5. s. 6 Zdaniem Bachtina degradacja to „podstawowa zasada artystyczna realizmu grotesko- wego: wszystko. mózg ulicy jest bowiem ociężały (SU. który przemawia własnymi wydzielinami. wzajemnego poznania przez dotyk. s. Somatyzacja miasta dokonuje się nie tylko poprzez porównania do ciała ludzkiego. Somatyzacja zamieszkiwanego świata daje możliwość bardziej intym- nego i bezpośredniego kontaktu („ciało w ciało”). „malaryczną hostią” (DD. Jako ośrodek trawienny szpitala oznacza zapewne także metodę leczenia i oczyszczenia własnego organizmu wyniszczonego przez chemię (wszelkie używki?) i sodomię. że epidemia malarii objęła całą Nizinę Panońską (u malaričnom meñunožju panonije / w malarycznym kroczu panonii. Jako bliższe natury. który liże ludzkie członki (DD. co święte i wysokie. odwołanie do cielesnej komunii. a bezrozumne usta zjadają długą podkolanówkę i wycierają się koszulką mówiącego „ja” (SU. zresztą z inne- go wiersza dowiemy się. 61). 109). miasto widziane jest także jako pies. na śmiertelne zagrożenie wynikające z prostego poruszania się po ulicach. 29). tym bardziej.

Autor po- kazuje wariant świata Rabelaisowskiego. podwórza. schroniska. tą niewzruszoną linią na mojim prsima. W metropolicznych centrach. powiedział mi dolazit će i odlazit godišnja doba będą nadchodzić i odchodzić pory roku (Kada sam posljednji puta vidio Svena / Kiedy po raz ostatni widziałem Svena. która stanowi fundament jego doświadczenia” [Szarecki 2008: 6]. stąd zapewne informacja o zrozumieniu i podobnych emocjach. cielesnym współbyciu. s. narośl.) njeguje kao vlastito potomstvo (droga dba o ciebie jak o własne potomstwo.. co- dziennej rutyny. getta. łączności ze światem. miejskich marginesów oraz ulica – synonim miasta. półświatek w omawia- nych wierszach zastępuje cały świat. 70). a po przeciwnej stronie rzeźnik łamie kości psom .. SU.. rodzin. bądź przemieścić [Szarecki 2008: 7]. SU.) ležao potrbuške (. z większą intensywnością – także w mniej wyrafi- nowanej formie – rysuje się na przedmieściach i w miastach peryferyjnych. 18) i bieliznę przedmieść (SU. dworce. prostytutki. stanowią hybrydyczne współciało. jest światem bez domów. rekao mi je na moich piersiach. homoseksualiści. katakumby. s.. kwaśnowatą pościel miasta (kisel- kasta posteljina grada.. wynajmowane pokoje.64 KRYSTYNA PIENIĄŻEK-MARKOVIĆ mieść i podziemnych/podskórnych kanałów. Sretne ulice chorwackiego poety pokazują. 19). że somatyzacja dotyczy nie tylko organi- zmów wielkomiejskich. Lokatorzy przedmieść zawłaszczają je dla siebie. zagrożeniami: wariat na ulicy wbija przechod- niom palce w głąb mózgu.) leżał na brzuchu na sanjkama i kažiprstom vukao na sankach i palcem wskazującym przeciągał po mekom trbuhu ulice. przeniknięty dążeniem ku dołowi – w głąb ziemi i w głąb ludzkiego ciała. tom postojanom crtom po miękkim brzuchu ulicy. Przeciwnie. obiek- tywnej i niezmiennej «zewnętrzności». s. gdyż stanowią chorą tkankę miasta. Epatuje brzydotą. czyli świat „na opak”. ona też roztacza nad nimi opiekę: cesta te (. odczuwanie ustawia go od razu w afektywnym kontakcie z rzeczami. s. z której płyną ku niemu bodźce i wrażenia. alkoholicy. tak jak stare budynki. którą trzeba usunąć. świat niedo- stępny dla przypadkowego przechodnia. SU. Przystanie „przemieszczonych” tworzą bramy. 12). 30). SU. Mieszkańców miasta przedstawionego przez Rešickiego rodzi ulica. Ontologiczny aspekt splecenia ciała z terytorium miasta Artur Szarecki określa jako rdzeń somatycznej koncepcji metropolii. s. a ti skupa sa mnom / voliš ovaj grad istim pogledom (zima nadchodzi szczurze. Ślady pozostawiane na ulicy odciskają swoje piętno także na ciele mówiącego „ja” : (. urbanistycznej mimikry. podziemia i kanały. są oni narażeni na chirurgiczną interwencję. rodzaj prze- strzenno-cielesnej.. „Zgodnie z takim uję- ciem. skazę. które miasto wzbudza w podmiocie i szczurze: zima dolazi štakore. narkomani. człowiek nie doświadcza przestrzeni jako pewnej abstrakcyjnej. a ty wraz ze mną / kochasz to miasto tym samym spojrzeniem. Dzieci te reprezentują bezdomni. okrucieństwem.

niti jedan prolaznik ne želi mi ništa reći żaden przechodzień nie chce mi nic powiedzieć o puževim slinama na krevetu o ślimaczym śluzie na łóżku vlažnoj košuljici koju nam jutrom wilgotnej koszulce. zwłaszcza popularnej. ostavi ulica. zostawia ulica. symbol obmycia z brudów grzechu. Kino okazuje się miejscem dojrzewania. i do odbioru świata. należałoby zapewne sięgać do mitów i wyobrażeń podstawowych. Słownik języka chorwackiego). jako swój testament. Roz- wijając symboliczne znaczenia węża i uwzględniając kontekst poetyckiego świata przedstawionego. syn Kaina). do Biblii i roli jaką odegrał wąż w procesie wypędzenia człowieka z raju i doprowadzenia go do zbudowania nieudanej namiastki miejsca szczęśliwego. tutaj poznaje się świat filmu i świat dorosłości. dworzec zaś – miejscem prze- trwania: . jak też do potocznych określeń dzieci urodzonych z pozostałością worka osierdziowego na głowie. Także „biała szata” – oznaka niewinności. Fraza „dziecko w czepku urodzone” w języku chorwackim zastępuje roñeno u košuljici (V. Te gmachy użyteczności publicznej są równocześnie elementami topografii automatycznie wskazującymi na ich miejską genezę. moralności. košuljica może być zatem po prostu zużytą prezerwatywą. Koszulka-czepek jest testamentem i darem szczęśliwych ulic dla swoich szczęśliwych dzieci. na delikatych łyżwach izlaze djeca. sygnałem odradzania. o sharon jakże ich bielizna već mokro od istine. którą jako swój testa- ment pozostawia ulica. o kako je sharon njihovo rublje opuszczają dzieci. Miejskie dzieci w kinie przeżywają inicjację. stawiają pierwsze kroki w dorosłość: iz kina. nie da się jednoznacznie przetłumaczyć. którą nam rankiem kao svoj testament. s. przemiany wewnętrznej i wstąpienia do społeczności ochrzczonych. jak kino i dworzec. jako strefa rozpasania i nieokiełznania. vjerna žena. s. jest już mokra od prawdy. Jest też wreszcie košuljica skórą zrzuconą przez żmiję. do współistnienia z subkulturą i do współ- życia. Miasto funkcjonuje tutaj jako domena wyzwolona z ograniczeń norm. na nježnim kljizaljkama kino. 23). Anić. W kontekście nasyconej erotyką i perwersją wczesnej poezji Rešickiego. to w języku chorwackim ko- šuljica za krštenje. SU. odsyła zarówno do części garderoby (bielizny) – koszulki. bo przecież żaden przechodzień nie chce udzielić odpowiedzi na stawiane pytania. Świat filmów i – w innych wierszach – świat muzyki rockowej oraz światoobraz i tekst ulicy stanowią jedyne autorytety moralne i pedagogiczne dla dzieci „szczęśliwych ulic”. a sam wąż – emblematem fal- licznym. Szczęśliwe ulice chorwackich miast 65 (SU. jakim okazało się miasto (pierwsze zbudował Henoch. Košuljica. odnowy. (Sharon. które nie zostają powściągnięte nawet w miejscach publicznych. w kinie dojrzewa się do odbioru kultury. przyzwoitości. 12) Kino zamienia się w przestrzeń wtajemniczenia.

bez względu na osiągnięcia cywilizacji. podstawowym prawem jest prawo silniejszego. tutaj bowiem. że jest on ich codziennością i normalnością. do których odsyła. ilu- struje kolejny utwór z cyklu Szlagiery: (. SU. Może nie zadomowienia. naga żarówka. nagich ciał. ani czas nie sprzyjają odnawianiu dawnych haseł towarzyszących walce z mrokami – odkryciom naukowym czy upowszechnieniu oświaty. z cyklu Šlageri u kolodvorskome jukeboxu / Szlagiery dworcowej szafy grającej. bezdomnych. ku nowemu lub powrót. zwisająca.) Dworzec jest w takim ujęciu dziwnym. narkomanów. uryny itp.. a dworzec z tymczasowego punktu na drodze ludzkiej wędrówki zamienia się w teren stabilizacji. reakcji fizjologicznych. realizowane są tu pradawne rytuały ignorujące wszelkie oświe- ceniowe ideologie. o swoje prawo do snu. wykopanej pościeli unoszącej się pod sufit wraz z kadzi- dłem „pradawnego dymu”: smrodem papierosów.) mokroj veži maternice mokrym przedsionku macicy dijete dodiruje lice blizanca dziecko dotyka twarzy bliźniaka ________________________ 7 „Tylko o nich można powiedzieć.66 KRYSTYNA PIENIĄŻEK-MARKOVIĆ polagano k stropu z wolna do sufitu diže se pradavni dim unosi się pradawny dym s njim gore k z nim do góry ku izuvenim stopalima žarulje wyzutym stopom żarówki koja na krhotinama mraka co na okruchach mroku uporno recitira sažalne parole uparcie recytuje współczujące hasła svoga prosvjetiteljskoga puča swego oświeceniowego puczu podiže se i pod podnosi się też podłoga na komu mi je na której mi isto kao i sinoć jak i wczoraj wieczór jednim dugim zamahom jednym długim zamachnięciem iskopana postelja wykopano pościel (I. Otrzymujemy zatem wyobrażenie dworca jako schronienia dla włóczęgów. Z wartości oferowanych przez dom. i które jednocześnie deprecjonuje. ale z pewnością tymczasowego poby- tu. negującym własne cechy charakterystyczne – zmienność. kiedy ludzie egzy- stujący poza społeczeństwem tworzą na dworcu uporządkowaną zbiorowość. ciał. Ani miejsce. co oddaje obraz fruwającej. . pęd ku przyszłości. bezrobotnych. postęp. Dominację na dworcu odsłon naturali- stycznych. brudnych i cuchnących. zachowuje namiastkę miejsca odpo- czynku. którzy z przy- musu lub wyboru znaleźli się na marginesie i w poczekalni rozpoznali swoją przystań.. lecz walczących o swój kawałek przestrzeni.) jeste li vidjeli kako u czy widzieliście jak w (. staje się noclegownią koczowników.. s 27.. że czują się w przestrzeni dworca na miejscu. pokazuje jesz- cze dobitniej specyfikę tego miejsca” [Gil 2008: 30]. alkoholu. Na dworcu Rešickiego świat się za- trzymał. dla wszystkich. zapachu ekskrementów. To paradoksalne odwrócenie sytuacji. heterogenicznym terytorium. punkt zakotwiczenia7.

syllabaryczna/jąkająca). przez który się prze- chodzi. Historie dworcowe przybierają postać jednego z trzech typów narracji (stacyjna. czyli oznaczającego punkt. próbując jednak wyrazić istotę nieogarnionego. jako domownicy urbanistycznego teryto- rium.) jeste li ikada czy kiedykolwiek dobro pogledali dobrze obejrzeliście i obišli bar jedan kolodvor i zwiedziliście przynajmniej jeden dworzec bar jednom obukli przynajmniej raz włożyli njegov donji jego dolną ljepljivi veš klejącą się bieliznę uprljan skutrenom pivskom pjenom zabrudzoną skłębioną piwną pianą što je briznula iz uda vrača co wytrysnęła z członka czarownika s izrezbarenim totemom za pojasom z wyrzeźbionym totemem za pasem i na kraju i wreszcie jeste li ikada vidjeli usta mucavca czy kiedykolwiek widzieliście usta jąkały kako pokušavaju ispričati trosatni vic o jak próbują opowiedzieć trzygodzinny dowcip o ulici ulicy kada ulicom kiedy ulicą lete prve lecą pierwsze crne pahulje czarne śnieżynki (II.. wymykają się spod kontroli. szybko opuszcza przyjeżdżając. 28-29. jest najbardziej rozpoznawalnym obiektem topograficznym miejskiej przestrzeni i także jego „mieszkańcy” traktowani są jako typowi. Dla Szczęśliwych ulic dworzec zamienia się w centrum (oś). z cyklu Šlageri u kolodvorskome jukeboxu. Ale już relacja z oglądu i podzielenie się rozpozna- niem wydaje się nie do zrealizowania (jeszcze bardziej nie do wytrzymania dla słuchacza). SU. najgłębiej ukry- tym. oczekując lub żegnając przybywających i wyjeżdżających. a nie marginalni. niemożliwym i najbliższym prawdy. Poznanie prawdy o dworcu. ze względu na intensywność zbliżenia soczewki oka czy obiektywu.. co niewidoczne oraz jako ko- nieczność podejmowania prób opowieści o niewidocznym. porów- nywalne jest z możliwym do realizacji jedynie w stanie prenatalnym zajrze- niem w twarz bliźniaka. Mówienie z perspektywy wnętrza ciężarnej kobiety i wnętrza dworcowego miniświata rozumieć można jako konieczność dostrzeżenia tego.. jak opowiadany przez jąkałę trzygodzinny dowcip o niekoń- czącej się ulicy. s. Szczęśliwe ulice chorwackich miast 67 koga više nikada neće ugledati tako jasno którego już nigdy nie ujrzy tak jasno (. Bachtin 1975: 423-428. Obserwacja ta zawiera ________________________ 8 Zob. któremu arlekin pomaga wydobyć słowo (polemizując przy tym z koncepcją Schne- . „Miejsce zwyczajne i pospolite. Bachtin. a jednak obce i wyłączone z normalności” [Gil 2008: 29]. prenatalna.) (. odjeżdżając. symptom groteskowej błazenady8.) W swoim tomiku Rešicki wyznacza dworcowi rolę przeciwną do przy- znawanej mu zwyczajowo.. przywołując scenę jąkały z włoskiej komedii dell’arte.

27). ją- dra ugotowane na twardo (s. łupież (s. 17). Ciało jest niezwykle wdzięcznym materiałem zarówno do ukazania piękna. ani dworzec nie oferują przecież warunków sprzyjających pielęgnowaniu komunikacji werbalnej. dysharmonijne. że w scenie tej odgrywa się akt porodu. neugašene ulične lampe niezgaszone lampy uliczne bivaju rabljenim tamponima uličarke bywają używanymi tamponami ulicznicy koja ti je sinoć która wczorajszej nocy poljubila koljena (SU. obnażone miejsca intymne składają się na elementy obrazu oddające prawdę o mieście w sposób najbardziej wiary- godny. Bachtin nazywa analizowaną scenę z komedii dramatem materialnych narodzin słowa. nowotwór (s. s. Oprzyrządowanie użyte do poznania ciała miasta pokazuje to. 18) kwaśnowata pościel miasta ________________________ egansa). . W wierszu Rešickiego jednorazo- wa pomoc nie mogłaby spowodować płynnej trzygodzinnej wypowiedzi i nie występuje w nim „akuszerka” (ani w postaci arlekina. 30) całowała twoje kolana pogled ustrijeljen kroz ključaonicu spojrzenie zestrzelone przez dziurkę od klucza otvorenom vulvom (SU. Klejąca się bielizna. pokazuje nowotwory. co chore. Zamiast miejskiego pejzażu otrzymujemy obraz świata wewnętrzne- go. spojrzenie na ciało miasta i cielesność jego lokatorów koncentruje na wydobywaniu wszystkiego. 49) z własnymi cieniami čuvam tvoj prvi przechowuję twój pierwszy deflorirani moždani režanj (SU. Arlekin uderza jąkałę głową w brzuch i pomaga mu urodzić słowo. 46). niesmaczne. krwioobieg i organa wewnętrzne prześwietlanego miejsca. zainfekowane. albo dramatem ciała rodzącego słowo [Bachtin 1975: 428]. nieakcep- towalne. co skażone. tak jak ignoruje pierwotną funkcję tego miejsca. brzydotę i brud. Ani łono matki. Jąkała jest brzemienny w słowo i nie może go urodzić. akcentuje. 21). także piękna ludzkiej seksualności i hybrydycznych wyna- turzeń erotycznych. ani jakakolwiek inna). 14) zdeflorowany płat mózgu kiselkasta posteljina grada (SU. Poeta eksponuje negatywny biegun somatyczności i erosa. s. Choć zarówno motyw brzemiennej (brzucha). s. ekskrementy. choćby ze względu na nadmiar. które wydobywają szkielet. s. spośród którego podróżujący i oczekujący wyła- pują informacje bezpośrednio ich dotyczące. zdjęcie rentgenowskie lub wielowymiarowy obraz ultrasonografu. jak i obrzydliwości. 36) otwartymi wargami sromowymi brze doze orgazma szybkie porcje orgazmu u krinolinama w krynolinach u strahotnome napalmu probuñenoga punka w potwornym napalmie rozbudzonego punku ljube se na tvojim bradavicama całują się na twoich brodawkach sa svojim vlastitim sjenama (SU. Słowa rozbrzmiewają- ce w halach dworcowych. Lokator dworca ignoruje jego fonosferę. jak i jąkały wykorzystane zostały w celu wskazania zakłóceń komuni- kacyjnych. s. posługiwania się mową ciała. poczekalniach i na peronach to krótkie komunika- ty składające się na szum. Oto kilka przykładów z tomu Szczęśliwe ulice: glaukoma/jaskra (s. a opis jego wysiłków przypomina skurcze i męki porodowe.68 KRYSTYNA PIENIĄŻEK-MARKOVIĆ równocześnie postulat rozwijania komunikacji pozawerbalnej.

Szczęśliwe ulice chorwackich miast 69 Literackie portrety współczesnych miast niemal obowiązkowo przywo- łują motyw labiryntu.) (.. Szczęśliwe ulice otwiera wiersz Sven rozpoczynający się od informacji: na fasadzie naszego sklepu samoobsługowego ktoś napisał sprayem: Qeen są znów na top listach (SU. choroby.) na svome stomaku na swoim brzuchu po svojim očima po swoich oczach (.) (.. w której rozgrywać się będą wydarzenia. które na własnej skórze wypisuje komunikaty. Miasto okazuje się ciałem. zbudowanym z elementów materii ożywionej i nieoży- wionej. wprowadza w świat Svena – mieszkańca przedstawionej przestrzeni (miej- sca akcji) i alter ego mówiącego „ja” oraz reprezentanta pokolenia. dźwięków...) (. która po 26. wydalanie (także ejakulacja i inne wydzieliny). tworzy tekst-tatuaż. Namalowany przez slawońskiego autora obraz miejskiej siedziby końca ubiegłego stulecia to akt prześwietlający nagie ciało miasta z labiryntami kiszek. jak informuje w jednym z wierszy. że ich autor postrzega miasto jako cia- ło(bio)sferę. Jednak interpretowane dotąd wiersze wskazywać mogą. śmierć. ciało-logosfery. w której wyrostki vulvu naslikali kao romboid wargi sromowe narysowały jako romb (. tymczasem Rešicki w intrygujący sposób godzi oba stanowiska... spółkowanie. Podmiot pragnie być częścią tego ciało- -tekstu. sferę zdarzeniową zdominowały akty związane z funkcjonowaniem ciała: wchłanianie (zwłaszcza wszelkie używki). rytmów przez badaczy tekstów współczesnej kultury. przy- najmniej tej jego części. to ciało otwarte. Miasto przemawiające językiem reklam. z centrami w postaci organów wewnętrznych.. Procesy wpro- wadzania w głąb organizmu i pozbywania się nadmiaru oraz pomieszania płaszczyzny zewnętrznej i wewnętrznej. na svome hrbatu na swoim grzbiecie po svojim stegnima po swych biodrach u haustoru u komu su klinci w bramie. zwłaszcza odwołujących się do semiotyki.. s. ogłoszeń. Wydobywając z miejskiej scenerii fragment fasady z komunikatem dotyczącym popkultury.. 11). po których błądzi dzisiejszy miejski nomada. W tym dualistycz- nym organizmie.. utwór wysyła wyraźne sygnały na temat atmosfery. a nie logosferę.) na svome potiljku na swej potylicy po aortama ljubavnika po aortach kochanków u kojima ključaju w których gotują się taximetri otmjene prostitucije taksometry wytwornej prostytucji (. Bachtina). roku życia nie przestała słuchać rocka. trawienie. Cielesny i moralny dół.. sieci poplątanych ulic.. graffiti. wciągające i pożerające. często nazywane jest logosferą (termin wprowadzony przez M.) .

rozmaitych instytucji testujących inteli- gencję i fizyczną kondycję człowieka) tworzą wielogłos miasta lub też frag- menty opowieści nie zawsze odciśnięte na jego korpusie. w ten sposób. że nadaje się jej charakter przekazu. specyficzny polilog. także urbanistycznej. kina/filmu. zasługując na miano elementu sferycznego.) Ulica w takim ujęciu jawi się jako rodzaj nadrzędnego autora. iż logosfera. zawia- dowcy tekstów odprawianych.. przede wszystkim literackie.. ilustracji wplecionych w zapis ulicy. taksometry prostytucji. Za- mieszkiwanie zostaje sprowadzone do odczytywania (. „pisze” podmiot. napiši me dlatego napisz. jak doświadczenia kulturowego współczesnego człowieka. jest to specy- ficzna odmiana semiotycznego rozumienia przestrzeni. s. osoby wypełniające różnorodne formularze. lecz miasto stwarza. które porównać można do cytatów. Takie widzenie stawia mieszkańca-czytelnika naprzeciw tekstu. miejskiej perspektywy. ________________________ 9 Przypomnijmy fragment rozdziału Od logosu do logosfery. Współautorami tekstu miasta są chłopcy rysujący w bra- mach wargi sromowe.. . to nie człowiek (architekt) kreuje miasto i tekst miasta. Rešicki.70 KRYSTYNA PIENIĄŻEK-MARKOVIĆ na formularima u čijim se pagodama na formularzach w pagodach których specijalno testiraju inteligencija i szczególnie testuje się inteligencję i kičmena moždina szpik kostny po girlandama i gondolama po girlandach i gondolach smirenim slikovnicama predgraña wyciszonych historyjkach obrazkowych przedmieścia (. w którym Ewa Rewers zajmuje się wnikliwym badaniem tych skomplikowanych zagadnień współczesnej filozofii kultury. Te miejskie narracje (bram. i stanowić integralną część tekstu miasta/ulicy. Dla piszącego pragnienie to oznacza przyjęcie wewnętrznej.) (.. Narastająca sztuczność i «tekstualność» ludzkiego świata wyłaniająca się zarówno z projektu Bachtinow- skiej filozofii kultury. tymczasem bohater cytowanego wiersza chce być w środku. „Słowo przestało być stabilnym punktem zaznaczonym na płaskiej powierzchni zbudowanej z relacji systemowych i tekstowych. redukuje do komunikatu. rozumiana być może dzisiaj jako rodzaj quasi-naturalnego milieu człowieka” [Rewers 1996: 140].. podobnie jak polilog.)” [Rewers 1996: 41]. w samym tekście. napisz mnie bilo čime ulico byle czym ulico pisati znači depilirati pisać oznacza depilować tvoje podatne jezike twoje podatne języki (IV. SU. odnosi się bowiem – jak pisze Lefebvre – do przestrzeni. z cyklu Sretne ulice. sprawia. aluzji literackich. dla której mniej metaforycznym określeniem jest autobiogra- ficzny zapis bądź „sztuka urbanistycznego pejzażu” [Bagić 2003].) zato napiši. i odczy- tywać. filmy z boską Gretą wyciska- jące łzy (i inne wydzieliny). czyli tekst-tatuaż pisany na ciele miasta9. 76-77. W wizji poety następuje odwrócenie roli.. „W perspektywie se- miotycznej struktury tekstowe.

wykluczony. które rankiem wita mieszkańców komunikatami o zmarłych („pierwsze budzą się nekrologi”. napawa wstrętem. z udziałem „prawdziwych” bohaterów. Rešicki dokonuje dehumanizacji i hybrydyzacji miasta. przekonanie. jak nazwa zakładu wytwarzającego produkty chemiczne „Saponija” czy odwołanie do niezwy- kle popularnej swego czasu kafejki „Valentino”. O tym. zwłaszcza gdy pokazuje się chorą tkan- ________________________ 10 Sformułowania „tekst Osijeku”. Ta część miejskiego terytorium. czy innych: paryskiego. „osiječki tekst” konstruuję analogicznie do tekstu pe- tersburskiego Toporowa. że „poezja leży na ulicy”. jak się wydaje. brudnych i wstydliwych miejscach. to. intymnych. której reguł gry. Myśl i wypowiedź autora jest rezultatem doświadczeń podmiotu wędrującego poprzez sfery miasta i wpi- sanego w jego logosferę. Wymyśla antyreklamę. s. Dla czytelnika oddalonego i od czasu. (…) Wy-miot jest na zewnątrz. jest fragmentem (cytatem) z dziejów miasta i dzie- jów jednostki. i od miejsca powstania dzieła jest to przygnębiający obraz. . Miasto jest bytem. co wstrętne. wydalany przez ten organizm. centrum ówczesnych wyda- rzeń. Mieszkańców i wydarzenia wydobyte z urbanistycznej przestrzeni au- tora z Osijeku z powodzeniem dałoby się przesiedlić na terytorium miasta abstrakcyjnego lub każdego innego czy też raczej miejskich ulic. z atmosferą daleką od tej. przedmiot upadły. A jednak będąc na wygnaniu to. że poezją jest codzienność. eksponuje este- tycznie ostre jakości. fragment urbanistycznego organizmu odrzucany. 61). bo tam toczy się „prawdziwe” życie. wy- miot lub abject (w języku Kristevej) – wyzwanie rzucone swemu panu. 11 „To. nie rozpoznaje. ciągnący tam. warszawskiego itd. co przesłania tę literaturę mia- sta i wydobyć ją samą. Tak powstaje historia o „szczęśliwych” ulicach i „szczęśliwym” pokoleniu debiutującym w latach 80. wy-miot [abject]. osobiste doświadczanie miasta. Do tego celu doskonale nadaje się ciało. z dala od całości. jaką znamy z modernistycznych kawiarń. Prawda o mieście to prawda o jego najbardziej „we- wnętrznych”. łączy obie perspektywy. któremu „ja” nadaję nazwę lub który sobie wyobrażam. nie jest jakimś przed-miotem [un ob-jet] naprzeciw mnie. Oddać głos przestrzeni produkującej. nieprzerwanie rzuca wyzwanie swemu panu” [Kristeva 2007: 7-8]. przedmieść. ukrytych podwórek i dworców. tekst ulicy i współudział w „ulicznych wy- padkach”. to „narośl”. która zgodnie z pla- nami estetycznego zagospodarowania nadaje się do eksterminacji. wydarzenia. zagrzebskiego. co wstrętne. co budzi obrzydzenie. że Rešicki współtworzy osi- jecki tekst świadczą sporadyczne topograficzne konkrety. bram. sytuująca się na granicy subiektyw- nych doświadczeń i obiektywnej diagnozy. Należy zatem wydepilować wszystko. SU. którą widzimy w Szczęśliwych ulicach. odnoszącym się do konkretnego wycinka historyczno-kultu- rowego. Szczęśliwe ulice chorwackich miast 71 tworzący tekst Osijeku10. W najbardziej potocznym ujęciu taką postawę autorską określić można jako założenie. gdzie sens się załamuje11. prawda o mieszkańcach katakumb i dworców kolejowych. zamiast podej- mować wysiłki produkowania przestrzeni.

Sretne ulice. Toporow W.. 2008. 2008. Literatura Bachtin M. przeł. B. Kraków. Andrzejewski. Biblijna teologia miasta. Kristeva J. hibridno sutjelo. nie do- mownik. przeł. Antologija hrvatske kratke priče. M. Żyłko. red.. Poznań. H. nr 1(1). Miasto w Kulturze”. red. Twórczość Franciszka Rabelais’go a kultura ludowa średniowiecza i renesansu. K. wspólnych. wykluczenia. z którymi utożsamiane jest miasto przedstawione. 1975. są jednak dowo- dem życia. u skrivana. nr 1(1). Esej o wstręcie.. red. 2001. Sablić Tomić. klejąca się bielizna jest strojem kultury miejskiej – głębokiej. u kanale unutar tijela. Szarecki A. Gil J.. „Kultura Miasta. w: Goli otok. przeł. Szpakowska. Proza urbanog pejzaža. Ciałosfera. intimna mjesta. przeł. dobiva rentgensku sliku unutrašnjosti gradske tjelosfere. 1.. Zagreb. Goreniowie. prožet težnjom prema dolje – u dubinu grada i u dubinu ljudskog tijela. nie właściciel. Falski. 1996. Rewers E. Bagić K. mieszkaniec tymczasowy. U rezultatu dobivamo sliku grada-bludnice. Bagić. 2007. Miasto w Kulturze”. „Kultura Miasta. 2008. Wstęp: ciało w kulturze.. Miasto i mit. Osječka čitanka. vrstu prostorno-tjeles- ne mimikrije. odór zgnilizny. i A. 2001. potu i rozkładu. Autor prikazuje simbiotsku povezanost mjesta i čovjeka. A. Moser J. Koristeći u tom cilju osnovnu za ovu zbirku strategiju. Ciało powszechnie jest dziś pojmowane jako miejsce spotkania natury i kultury. przestrzeń i uczucia. 2000. Zagadnienia i wybór tekstów.. w: Antropologia ciała. Język i przestrzeń w poststrukturalistycznej filozofii kultury. Rem. taka wersja somatyzmu i takie widzenie sfery publicznej także jest znakiem kultury. bolna. Wielkomiejski dworzec kolejowy. Miasto w Kulturze”. wydzieliny i nieczy- stości. wymiocin. Sretne ulice hrvatskih gradova Sažetak U paradoksalno naslovljenoj zbirci pjesama Sretne ulice Delimir Rešicki kreira specifičan portret grada na izmaku XX stoljeća. wewnętrznej.. ekskrementów. Szpakowska M. 2008. Schmitz H. zainfekowany różnorodnymi chorobami. cz. lokator. Ropiejące rany. Kraków. brudna. Poznań. Potęga obrzydzenia. 2003. kao i prenošenje središta zbivanja iz centra na periferije. Warszawa. nr 1(1). okrenut svijet. katastroficzną przestrzeń wyrzucenia. B. G. nowoczesny koczownik. przestrzeń w słowie.. Gdańsk. „Kultura Miasta.72 KRYSTYNA PIENIĄŻEK-MARKOVIĆ kę. M. . Słowo w przestrzeni. Jej reprezentantem i wytwórcą jest loka- tor pomieszczeń publicznych. koja označava somatizaciju gradskog prostora.. Somatyka miasta. Osijek.

Related Interests