Krystyna Pieniążek-Marković

Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

Szczęśliwe ulice chorwackich miast

W 1987 roku Delimir Rešicki wydał swój drugi tomik pod tytułem Sretne
ulice1. Ten poeta z Osijeku znany był dotąd z książkowego debiutu poetyc-
kiego Gnomi i rozpoznawany jako współautor „Quorum”, pisma, wokół
którego skupiło się pokolenie chorwackich młodych, debiutujących w latach
80. i którego znakiem stało się wprowadzanie postmodernizmu do litera-
tury. Szczęśliwe ulice szybko zdobyły popularność i w 2000 roku ukazało się
ich drugie wydanie, co, zważywszy na (nie)popularność poezji we współ-
czesnej kulturze, wydaje się faktem godnym odnotowania. Tytuł Sretne uli-
ce został także zapożyczony do nazwania opracowanego przez Helenę
Sablić Tomić i Gorana Rema zbioru tekstów literackich, których tematem
jest Osijek [Sablić Tomić, Rem 2001] oraz serii wydawniczej wydawnictwa
Meandar.
Książka Rešickiego – wbrew zapowiedziom tytułu – ukazuje świat nie-
szczęśliwy, brzydki, budzący obrzydzenie. Odsyła do przestrzeni miasta, ale
sprowadzonego do przedmieścia, do tego, co skrywane, do wewnętrznej
warstwy miejskiej ciałosfery [Schmitz 2001]. Ulica pozostaje synekdochicz-
nym znakiem miasta, inne synonimy urbanistycznej organizacji miejsca wy-
stępują sporadycznie, wyjątkiem jest dworzec kolejowy, którego semantyka
często pokrywa się z semantyką ulicy. Redukcja miasta do przestrzeni ko-
munikacyjnej, miejsc przeznaczonych do ruchu, służących przemieszczaniu
się, przeciwstawia się pojmowaniu miejskiej przestrzeni jako terytorium
zamieszkania i zasiedlenia. Wprawdzie miasto od dawna utożsamiane jest
z kotłowaniną, z pośpiechem mieszkańców, ale podążają oni ku czemuś, od
– do, natomiast ulice Rešickiego nie prowadzą ku celowi, ruch nie posiada
charakteru teleologicznego.
________________________

1 Korzystam z drugiego wydania: Sretne ulice & Sagrada familia, Meandar, Zagreb 2000.

W skrócie oznaczam: SU.

zwłaszcza nocą. die my darling2. a wśród nich okry- cia. drugiego – Babilon. Doświadczanie takich miejsc jest zatem doś- wiadczaniem ciała i doświadczaniem poprzez ciało. Czy samo miasto dokonuje tego gwałtu na ciele? To tu dokonują się akty sodomii. gdzie cielesność króluje w erotycznym i chorobliwym nadmiarze. ale w historii terminowi temu przypisywano różne znaczenia – pod określeniem tym krył się m. kazirodztwa. jakby egzystencja i wyobraźnia koncentrowała się wyłącznie wokół cielesności. I. Obrazem pierwszego jest Niebieska Jerozolima. używek.62 KRYSTYNA PIENIĄŻEK-MARKOVIĆ Doświadczenie miasta. Zagreb 1990. grubym murem. Uleganie namiętnościom na otwartym terenie. uruchamia wyobraźnię somatyczną i „wewnętrzną”. W skrócie oznaczam: DD. . upadłe i rozpustne. a w tej poezji zwłaszcza przedmieść.. przemocy. niekiedy wszel- kie nie-prokreacyjne formy seksu” [Moser 2008: 55].in. cierpienia. gdy drapieżniki stają się prawie niewidzialne. którą oferuje miasto jest konsekwencją poczucia niezależności od Boga. „(. że wolność kultywowa- nia cielesnej zmysłowości. Biblioteka Quorum. przypalanie dziecka papierosem). homoseksualizm. Natomiast folgowanie żądzy za murami domu i za zamkniętymi bramami miast okolonych wysokim. Oddalone od centrum metropolii dzielnice i oddalone od centrum kraju miasteczka na swoich wystawach eksponują nie towary. a jest to często perwer- syjna rozkosz. pokazuje Sodomę i Gomorę końca XX wieku. die my darling. ból. Grzeszne miasto to „miasto przeklęte. gwałt3. miasto-otchłań4. przeciwnie. Kreuje opowieść grozy o upadku miasta. oczekujące kar niebieskich” [Toporow 2000: 34]. znęcania się nad ciałem (np. s. pedofilii. seks analny. miasto nad otchłanią i miasto-otchłań. niosło poważne zagrożenie dla zdrowia i życia. co ze szczegól- nym upodobaniem Rešicki pokazuje i pielęgnuje w tomiku Die. Dziś przez sodomię rozumie się z reguły zoofilię. stało się znacznie bezpieczniejsze. Jednakże owa wolność seksualno-obyczajowa doprowadziła w Sodomie i Gomorze do perwersyjnych wyna- turzeń. chociaż tekst biblijny nie precyzuje o jakie konkretnie dewiacje chodzi. 72) ________________________ 2Die. lecz odsłonięte ciała. SU. Rysując taki portret miasta Rešicki staje się kontynuatorem mitu miasta- nierządnicy. pokaži mi sretne ulice pokaż mi szczęśliwe ulice svoja plava swoje niebieskie široka bedra szerokie biodra bolnicu u čijem ćemo se želucu voljeti szpital w żołądku którego będziemy się kochać kada budeš debeljuškasti sonet gdy ty będziesz grubiutkim sonetem tamo ćemo razbijati čitljive ampule tam będziemy rozbijać czytelne ampułki vremena i njegovim glazbenim sirupom czasu i jego muzycznym syropem dražiti udove umorne od kemije i sodomije łechtać członki umęczone chemią i sodomią (Sretne ulice. Ciało nie jest tutaj wystawione na widok publicz- ny z tego względu..) w obliczu zagrożeń związanych z życiem w naturalnych plenerach seksualizm musiał być trzymany pod silną kontrolą. 3Autor rozważań na temat biblijnej teologii miasta przypomina. nosi stygmaty zaniedbania. 4 Określenie miasto-otchłań pojawia się u Toporowa w rozdziale dotyczącym miasta- dziewicy i miasta-nierządnicy. skłania do oddania głosu trze- wiom i przysadce mózgowej oraz do poddania się popędom. że prezentuje ideał współczesnego piękna.

tam dokona się przecież strawienie pokarmu-człowieka. 6 Zdaniem Bachtina degradacja to „podstawowa zasada artystyczna realizmu grotesko- wego: wszystko. Jest natomiast ucieleśnieniem symbiozy miejsca i człowieka. Podmiot pragnie się do- stać do centrum (żołądka) szpitala powodowany perwersyjno-masochistycz- nymi tęsknotami. s. Brzuch to brzuch [Szpakowska 2008: 5]. . 109). 29). s. tym bardziej. Metafora ta wska- zuje oczywiście na chorobliwy stan miejskiego środowiska. 61). zresztą z inne- go wiersza dowiemy się. ciało staje się także najbardziej wiarygod- nym oraz najbliższym prawdzie aparatem zdobywania wiedzy. Jednak wiersz eksponuje także rozkosz jakiej można doznać w żołądku wbrew regułom czasu. nie byłoby przecież tak nośne. na śmiertelne zagrożenie wynikające z prostego poruszania się po ulicach. Ciałosfera miasta. miasto widziane jest także jako pies. nabiera nowego znaczenia w planie dołu materialno- -cielesnego bądź też łączy się i miesza z obrazami tego dołu” [Bachtin 1975: 504]. Somatyzacja zamieszkiwanego świata daje możliwość bardziej intym- nego i bezpośredniego kontaktu („ciało w ciało”). Ulica oferuje swoje ciało jak inne ulicznice. która zdaniem Bachtina właściwa jest dla realizmu groteskowego6. wyklucza gloryfikację środowiska. jak porównanie do Chrystusa pozostawiającego swoje ciało na po- karm. Jako bliższe natury. Trzewia stano- wią atut cielesnych organizmów miasta. co święte i wysokie. ani szczególnie wrogim. nie jest ani miejscem szczęśliwym. który liże ludzkie członki (DD. 19). ale ulica może być również ciałem człowieka-Boga. 12). Konstatacja da je ulica malarična hostija pokazuje również prowokacyj- ne i obrazoburcze skłonności poety sięgającego po skrajną degradację sa- crum. mózg ulicy jest bowiem ociężały (SU. że epidemia malarii objęła całą Nizinę Panońską (u malaričnom meñunožju panonije / w malarycznym kroczu panonii. Utożsamia więc „miejsce brudnych żądz prowokują- cych do grzechów nieczystości i obżarstwa” oraz metaforę „jaskini i bez- piecznego ukrycia” [Szpakowska 2008: 5]5. który przemawia własnymi wydzielinami. DD. jest też odda- niem głosu samemu miejskiemu organizmowi. Kreacja miasta w formie ciałoprzestrzeni jest niewątpliwie konsekwencją przekona- nia o fundamentalnym charakterze doświadczeń cielesnych. Mieszkaniec przed- ________________________ 5Wokół ciała – pisze badaczka – nadbudowują się bardzo różne konstrukcje symboliczne. Jako ośrodek trawienny szpitala oznacza zapewne także metodę leczenia i oczyszczenia własnego organizmu wyniszczonego przez chemię (wszelkie używki?) i sodomię. Somatyzacja miasta dokonuje się nie tylko poprzez porównania do ciała ludzkiego. a bezrozumne usta zjadają długą podkolanówkę i wycierają się koszulką mówiącego „ja” (SU. a ono samo trwa niezmienione. s. budząc obrzydzenie. odwołanie do cielesnej komunii. Szczęśliwe ulice chorwackich miast 63 Zamiast prezentacji szczęśliwych ulic oraz widocznej powierzchni mia- sta. s. „malaryczną hostią” (DD. następuje zejście do nieszczęśliwego wnętrza. ale porównanie do kobiety służą- cej cielesne usługi. wzajemnego poznania przez dotyk. że chodzi o świadome darowanie zakażonego ciała. s.

getta. czyli świat „na opak”. tak jak stare budynki. wynajmowane pokoje. półświatek w omawia- nych wierszach zastępuje cały świat. „Zgodnie z takim uję- ciem. s.) njeguje kao vlastito potomstvo (droga dba o ciebie jak o własne potomstwo. łączności ze światem. jest światem bez domów. którą trzeba usunąć. że somatyzacja dotyczy nie tylko organi- zmów wielkomiejskich. a ti skupa sa mnom / voliš ovaj grad istim pogledom (zima nadchodzi szczurze. ona też roztacza nad nimi opiekę: cesta te (. stanowią hybrydyczne współciało. odczuwanie ustawia go od razu w afektywnym kontakcie z rzeczami. powiedział mi dolazit će i odlazit godišnja doba będą nadchodzić i odchodzić pory roku (Kada sam posljednji puta vidio Svena / Kiedy po raz ostatni widziałem Svena. s. są oni narażeni na chirurgiczną interwencję. gdyż stanowią chorą tkankę miasta. Autor po- kazuje wariant świata Rabelaisowskiego. Epatuje brzydotą. skazę. urbanistycznej mimikry.. s. kwaśnowatą pościel miasta (kisel- kasta posteljina grada. rekao mi je na moich piersiach. Ślady pozostawiane na ulicy odciskają swoje piętno także na ciele mówiącego „ja” : (. tom postojanom crtom po miękkim brzuchu ulicy. SU.. a ty wraz ze mną / kochasz to miasto tym samym spojrzeniem. okrucieństwem. rodzaj prze- strzenno-cielesnej. Ontologiczny aspekt splecenia ciała z terytorium miasta Artur Szarecki określa jako rdzeń somatycznej koncepcji metropolii. 19).. podziemia i kanały. s. która stanowi fundament jego doświadczenia” [Szarecki 2008: 6]. bądź przemieścić [Szarecki 2008: 7]. 30). Lokatorzy przedmieść zawłaszczają je dla siebie. Przeciwnie. Sretne ulice chorwackiego poety pokazują. 12). schroniska. z której płyną ku niemu bodźce i wrażenia. Mieszkańców miasta przedstawionego przez Rešickiego rodzi ulica.. dworce. przeniknięty dążeniem ku dołowi – w głąb ziemi i w głąb ludzkiego ciała. narośl. katakumby. homoseksualiści. Przystanie „przemieszczonych” tworzą bramy.. s.. miejskich marginesów oraz ulica – synonim miasta. stąd zapewne informacja o zrozumieniu i podobnych emocjach. człowiek nie doświadcza przestrzeni jako pewnej abstrakcyjnej. W metropolicznych centrach. zagrożeniami: wariat na ulicy wbija przechod- niom palce w głąb mózgu. cielesnym współbyciu. SU. rodzin.) ležao potrbuške (.) leżał na brzuchu na sanjkama i kažiprstom vukao na sankach i palcem wskazującym przeciągał po mekom trbuhu ulice.64 KRYSTYNA PIENIĄŻEK-MARKOVIĆ mieść i podziemnych/podskórnych kanałów. świat niedo- stępny dla przypadkowego przechodnia. podwórza. które miasto wzbudza w podmiocie i szczurze: zima dolazi štakore. z większą intensywnością – także w mniej wyrafi- nowanej formie – rysuje się na przedmieściach i w miastach peryferyjnych. a po przeciwnej stronie rzeźnik łamie kości psom . narkomani. 70). obiek- tywnej i niezmiennej «zewnętrzności». Dzieci te reprezentują bezdomni. SU. prostytutki. tą niewzruszoną linią na mojim prsima. SU. co- dziennej rutyny. 18) i bieliznę przedmieść (SU. alkoholicy.

sygnałem odradzania. i do odbioru świata. Fraza „dziecko w czepku urodzone” w języku chorwackim zastępuje roñeno u košuljici (V. Także „biała szata” – oznaka niewinności. Szczęśliwe ulice chorwackich miast 65 (SU. przemiany wewnętrznej i wstąpienia do społeczności ochrzczonych. jakim okazało się miasto (pierwsze zbudował Henoch. jako swój testament. o kako je sharon njihovo rublje opuszczają dzieci. w kinie dojrzewa się do odbioru kultury. SU. przyzwoitości. (Sharon. które nie zostają powściągnięte nawet w miejscach publicznych. którą nam rankiem kao svoj testament. Świat filmów i – w innych wierszach – świat muzyki rockowej oraz światoobraz i tekst ulicy stanowią jedyne autorytety moralne i pedagogiczne dla dzieci „szczęśliwych ulic”. 23). o sharon jakże ich bielizna već mokro od istine. jako strefa rozpasania i nieokiełznania. jest już mokra od prawdy. Anić. Miejskie dzieci w kinie przeżywają inicjację. odnowy. tutaj poznaje się świat filmu i świat dorosłości. košuljica może być zatem po prostu zużytą prezerwatywą. do Biblii i roli jaką odegrał wąż w procesie wypędzenia człowieka z raju i doprowadzenia go do zbudowania nieudanej namiastki miejsca szczęśliwego. Koszulka-czepek jest testamentem i darem szczęśliwych ulic dla swoich szczęśliwych dzieci. nie da się jednoznacznie przetłumaczyć. W kontekście nasyconej erotyką i perwersją wczesnej poezji Rešickiego. Jest też wreszcie košuljica skórą zrzuconą przez żmiję. 12) Kino zamienia się w przestrzeń wtajemniczenia. jak kino i dworzec. s. bo przecież żaden przechodzień nie chce udzielić odpowiedzi na stawiane pytania. ostavi ulica. do współistnienia z subkulturą i do współ- życia. Košuljica. s. a sam wąż – emblematem fal- licznym. Roz- wijając symboliczne znaczenia węża i uwzględniając kontekst poetyckiego świata przedstawionego. na delikatych łyżwach izlaze djeca. niti jedan prolaznik ne želi mi ništa reći żaden przechodzień nie chce mi nic powiedzieć o puževim slinama na krevetu o ślimaczym śluzie na łóżku vlažnoj košuljici koju nam jutrom wilgotnej koszulce. którą jako swój testa- ment pozostawia ulica. moralności. należałoby zapewne sięgać do mitów i wyobrażeń podstawowych. stawiają pierwsze kroki w dorosłość: iz kina. Słownik języka chorwackiego). na nježnim kljizaljkama kino. symbol obmycia z brudów grzechu. to w języku chorwackim ko- šuljica za krštenje. zwłaszcza popularnej. syn Kaina). vjerna žena. odsyła zarówno do części garderoby (bielizny) – koszulki. jak też do potocznych określeń dzieci urodzonych z pozostałością worka osierdziowego na głowie. dworzec zaś – miejscem prze- trwania: . zostawia ulica. Miasto funkcjonuje tutaj jako domena wyzwolona z ograniczeń norm. Te gmachy użyteczności publicznej są równocześnie elementami topografii automatycznie wskazującymi na ich miejską genezę. Kino okazuje się miejscem dojrzewania.

SU. narkomanów. a dworzec z tymczasowego punktu na drodze ludzkiej wędrówki zamienia się w teren stabilizacji. dla wszystkich. ku nowemu lub powrót. bez względu na osiągnięcia cywilizacji. punkt zakotwiczenia7. ilu- struje kolejny utwór z cyklu Szlagiery: (. podstawowym prawem jest prawo silniejszego. ale z pewnością tymczasowego poby- tu. zwisająca.. postęp. ciał. lecz walczących o swój kawałek przestrzeni. naga żarówka. negującym własne cechy charakterystyczne – zmienność. s 27. nagich ciał. kiedy ludzie egzy- stujący poza społeczeństwem tworzą na dworcu uporządkowaną zbiorowość. brudnych i cuchnących. bezrobotnych. reakcji fizjologicznych. Dominację na dworcu odsłon naturali- stycznych. że jest on ich codziennością i normalnością. bezdomnych. staje się noclegownią koczowników.. zachowuje namiastkę miejsca odpo- czynku. To paradoksalne odwrócenie sytuacji. heterogenicznym terytorium. i które jednocześnie deprecjonuje. pokazuje jesz- cze dobitniej specyfikę tego miejsca” [Gil 2008: 30]. ani czas nie sprzyjają odnawianiu dawnych haseł towarzyszących walce z mrokami – odkryciom naukowym czy upowszechnieniu oświaty. że czują się w przestrzeni dworca na miejscu. Ani miejsce. z cyklu Šlageri u kolodvorskome jukeboxu / Szlagiery dworcowej szafy grającej. co oddaje obraz fruwającej. Na dworcu Rešickiego świat się za- trzymał. o swoje prawo do snu. tutaj bowiem.) jeste li vidjeli kako u czy widzieliście jak w (.. do których odsyła. którzy z przy- musu lub wyboru znaleźli się na marginesie i w poczekalni rozpoznali swoją przystań. Otrzymujemy zatem wyobrażenie dworca jako schronienia dla włóczęgów. Może nie zadomowienia. wykopanej pościeli unoszącej się pod sufit wraz z kadzi- dłem „pradawnego dymu”: smrodem papierosów. pęd ku przyszłości. realizowane są tu pradawne rytuały ignorujące wszelkie oświe- ceniowe ideologie. uryny itp..66 KRYSTYNA PIENIĄŻEK-MARKOVIĆ polagano k stropu z wolna do sufitu diže se pradavni dim unosi się pradawny dym s njim gore k z nim do góry ku izuvenim stopalima žarulje wyzutym stopom żarówki koja na krhotinama mraka co na okruchach mroku uporno recitira sažalne parole uparcie recytuje współczujące hasła svoga prosvjetiteljskoga puča swego oświeceniowego puczu podiže se i pod podnosi się też podłoga na komu mi je na której mi isto kao i sinoć jak i wczoraj wieczór jednim dugim zamahom jednym długim zamachnięciem iskopana postelja wykopano pościel (I.) mokroj veži maternice mokrym przedsionku macicy dijete dodiruje lice blizanca dziecko dotyka twarzy bliźniaka ________________________ 7 „Tylko o nich można powiedzieć. alkoholu.) Dworzec jest w takim ujęciu dziwnym. Z wartości oferowanych przez dom. zapachu ekskrementów. .

prenatalna. jak opowiadany przez jąkałę trzygodzinny dowcip o niekoń- czącej się ulicy. z cyklu Šlageri u kolodvorskome jukeboxu. któremu arlekin pomaga wydobyć słowo (polemizując przy tym z koncepcją Schne- .) (. porów- nywalne jest z możliwym do realizacji jedynie w stanie prenatalnym zajrze- niem w twarz bliźniaka. odjeżdżając. Obserwacja ta zawiera ________________________ 8 Zob. a nie marginalni. przywołując scenę jąkały z włoskiej komedii dell’arte. syllabaryczna/jąkająca). ze względu na intensywność zbliżenia soczewki oka czy obiektywu. Poznanie prawdy o dworcu.) jeste li ikada czy kiedykolwiek dobro pogledali dobrze obejrzeliście i obišli bar jedan kolodvor i zwiedziliście przynajmniej jeden dworzec bar jednom obukli przynajmniej raz włożyli njegov donji jego dolną ljepljivi veš klejącą się bieliznę uprljan skutrenom pivskom pjenom zabrudzoną skłębioną piwną pianą što je briznula iz uda vrača co wytrysnęła z członka czarownika s izrezbarenim totemom za pojasom z wyrzeźbionym totemem za pasem i na kraju i wreszcie jeste li ikada vidjeli usta mucavca czy kiedykolwiek widzieliście usta jąkały kako pokušavaju ispričati trosatni vic o jak próbują opowiedzieć trzygodzinny dowcip o ulici ulicy kada ulicom kiedy ulicą lete prve lecą pierwsze crne pahulje czarne śnieżynki (II. Historie dworcowe przybierają postać jednego z trzech typów narracji (stacyjna. Mówienie z perspektywy wnętrza ciężarnej kobiety i wnętrza dworcowego miniświata rozumieć można jako konieczność dostrzeżenia tego. 28-29.. czyli oznaczającego punkt. szybko opuszcza przyjeżdżając. Ale już relacja z oglądu i podzielenie się rozpozna- niem wydaje się nie do zrealizowania (jeszcze bardziej nie do wytrzymania dla słuchacza). Bachtin 1975: 423-428.. jest najbardziej rozpoznawalnym obiektem topograficznym miejskiej przestrzeni i także jego „mieszkańcy” traktowani są jako typowi. s. Bachtin. przez który się prze- chodzi. SU. a jednak obce i wyłączone z normalności” [Gil 2008: 29]. wymykają się spod kontroli. symptom groteskowej błazenady8. oczekując lub żegnając przybywających i wyjeżdżających. najgłębiej ukry- tym.. niemożliwym i najbliższym prawdy. Dla Szczęśliwych ulic dworzec zamienia się w centrum (oś).) W swoim tomiku Rešicki wyznacza dworcowi rolę przeciwną do przy- znawanej mu zwyczajowo.. „Miejsce zwyczajne i pospolite. co niewidoczne oraz jako ko- nieczność podejmowania prób opowieści o niewidocznym. Szczęśliwe ulice chorwackich miast 67 koga više nikada neće ugledati tako jasno którego już nigdy nie ujrzy tak jasno (. próbując jednak wyrazić istotę nieogarnionego. jako domownicy urbanistycznego teryto- rium.

zdjęcie rentgenowskie lub wielowymiarowy obraz ultrasonografu. ją- dra ugotowane na twardo (s. s. Ciało jest niezwykle wdzięcznym materiałem zarówno do ukazania piękna. 17). nieakcep- towalne. 30) całowała twoje kolana pogled ustrijeljen kroz ključaonicu spojrzenie zestrzelone przez dziurkę od klucza otvorenom vulvom (SU. ani jakakolwiek inna). także piękna ludzkiej seksualności i hybrydycznych wyna- turzeń erotycznych. że w scenie tej odgrywa się akt porodu. 36) otwartymi wargami sromowymi brze doze orgazma szybkie porcje orgazmu u krinolinama w krynolinach u strahotnome napalmu probuñenoga punka w potwornym napalmie rozbudzonego punku ljube se na tvojim bradavicama całują się na twoich brodawkach sa svojim vlastitim sjenama (SU. s. albo dramatem ciała rodzącego słowo [Bachtin 1975: 428]. brzydotę i brud. zainfekowane. Oprzyrządowanie użyte do poznania ciała miasta pokazuje to. niesmaczne. ani dworzec nie oferują przecież warunków sprzyjających pielęgnowaniu komunikacji werbalnej. Słowa rozbrzmiewają- ce w halach dworcowych. Klejąca się bielizna. a opis jego wysiłków przypomina skurcze i męki porodowe. spośród którego podróżujący i oczekujący wyła- pują informacje bezpośrednio ich dotyczące.68 KRYSTYNA PIENIĄŻEK-MARKOVIĆ równocześnie postulat rozwijania komunikacji pozawerbalnej. Arlekin uderza jąkałę głową w brzuch i pomaga mu urodzić słowo. Lokator dworca ignoruje jego fonosferę. które wydobywają szkielet. . co chore. Jąkała jest brzemienny w słowo i nie może go urodzić. Ani łono matki. spojrzenie na ciało miasta i cielesność jego lokatorów koncentruje na wydobywaniu wszystkiego. jak i jąkały wykorzystane zostały w celu wskazania zakłóceń komuni- kacyjnych. 18) kwaśnowata pościel miasta ________________________ egansa). choćby ze względu na nadmiar. poczekalniach i na peronach to krótkie komunika- ty składające się na szum. nowotwór (s. s. krwioobieg i organa wewnętrzne prześwietlanego miejsca. 21). s. Poeta eksponuje negatywny biegun somatyczności i erosa. neugašene ulične lampe niezgaszone lampy uliczne bivaju rabljenim tamponima uličarke bywają używanymi tamponami ulicznicy koja ti je sinoć która wczorajszej nocy poljubila koljena (SU. 14) zdeflorowany płat mózgu kiselkasta posteljina grada (SU. pokazuje nowotwory. dysharmonijne. co skażone. ekskrementy. s. akcentuje. Oto kilka przykładów z tomu Szczęśliwe ulice: glaukoma/jaskra (s. posługiwania się mową ciała. 27). Choć zarówno motyw brzemiennej (brzucha). 49) z własnymi cieniami čuvam tvoj prvi przechowuję twój pierwszy deflorirani moždani režanj (SU. obnażone miejsca intymne składają się na elementy obrazu oddające prawdę o mieście w sposób najbardziej wiary- godny. tak jak ignoruje pierwotną funkcję tego miejsca. W wierszu Rešickiego jednorazo- wa pomoc nie mogłaby spowodować płynnej trzygodzinnej wypowiedzi i nie występuje w nim „akuszerka” (ani w postaci arlekina. Zamiast miejskiego pejzażu otrzymujemy obraz świata wewnętrzne- go. 46). Bachtin nazywa analizowaną scenę z komedii dramatem materialnych narodzin słowa. jak i obrzydliwości. łupież (s.

W tym dualistycz- nym organizmie. Miasto przemawiające językiem reklam. wciągające i pożerające. wydalanie (także ejakulacja i inne wydzieliny).. śmierć. Procesy wpro- wadzania w głąb organizmu i pozbywania się nadmiaru oraz pomieszania płaszczyzny zewnętrznej i wewnętrznej. wprowadza w świat Svena – mieszkańca przedstawionej przestrzeni (miej- sca akcji) i alter ego mówiącego „ja” oraz reprezentanta pokolenia.. choroby. Miasto okazuje się ciałem.. ogłoszeń.. często nazywane jest logosferą (termin wprowadzony przez M. Cielesny i moralny dół. na svome hrbatu na swoim grzbiecie po svojim stegnima po swych biodrach u haustoru u komu su klinci w bramie. sieci poplątanych ulic.) na svome potiljku na swej potylicy po aortama ljubavnika po aortach kochanków u kojima ključaju w których gotują się taximetri otmjene prostitucije taksometry wytwornej prostytucji (. ciało-logosfery. 11). zwłaszcza odwołujących się do semiotyki. sferę zdarzeniową zdominowały akty związane z funkcjonowaniem ciała: wchłanianie (zwłaszcza wszelkie używki). spółkowanie. s.. że ich autor postrzega miasto jako cia- ło(bio)sferę. które na własnej skórze wypisuje komunikaty. Wydobywając z miejskiej scenerii fragment fasady z komunikatem dotyczącym popkultury. tymczasem Rešicki w intrygujący sposób godzi oba stanowiska. to ciało otwarte. dźwięków. rytmów przez badaczy tekstów współczesnej kultury.. tworzy tekst-tatuaż. utwór wysyła wyraźne sygnały na temat atmosfery.. przy- najmniej tej jego części.) .) (.... zbudowanym z elementów materii ożywionej i nieoży- wionej. po których błądzi dzisiejszy miejski nomada.) na svome stomaku na swoim brzuchu po svojim očima po swoich oczach (. roku życia nie przestała słuchać rocka. graffiti. która po 26.. w której rozgrywać się będą wydarzenia.. Jednak interpretowane dotąd wiersze wskazywać mogą. jak informuje w jednym z wierszy. Podmiot pragnie być częścią tego ciało- -tekstu. z centrami w postaci organów wewnętrznych. a nie logosferę. Szczęśliwe ulice chorwackich miast 69 Literackie portrety współczesnych miast niemal obowiązkowo przywo- łują motyw labiryntu. Bachtina). Szczęśliwe ulice otwiera wiersz Sven rozpoczynający się od informacji: na fasadzie naszego sklepu samoobsługowego ktoś napisał sprayem: Qeen są znów na top listach (SU. Namalowany przez slawońskiego autora obraz miejskiej siedziby końca ubiegłego stulecia to akt prześwietlający nagie ciało miasta z labiryntami kiszek.) (. w której wyrostki vulvu naslikali kao romboid wargi sromowe narysowały jako romb (. trawienie.) (.

filmy z boską Gretą wyciska- jące łzy (i inne wydzieliny). W wizji poety następuje odwrócenie roli. napisz mnie bilo čime ulico byle czym ulico pisati znači depilirati pisać oznacza depilować tvoje podatne jezike twoje podatne języki (IV.)” [Rewers 1996: 41]. i odczy- tywać. Narastająca sztuczność i «tekstualność» ludzkiego świata wyłaniająca się zarówno z projektu Bachtinow- skiej filozofii kultury.) (. miejskiej perspektywy. napiši me dlatego napisz. iż logosfera. aluzji literackich. Dla piszącego pragnienie to oznacza przyjęcie wewnętrznej. Takie widzenie stawia mieszkańca-czytelnika naprzeciw tekstu. że nadaje się jej charakter przekazu. Współautorami tekstu miasta są chłopcy rysujący w bra- mach wargi sromowe. . „W perspektywie se- miotycznej struktury tekstowe. Za- mieszkiwanie zostaje sprowadzone do odczytywania (. w ten sposób. Rešicki. SU. przede wszystkim literackie. zawia- dowcy tekstów odprawianych.. z cyklu Sretne ulice.. taksometry prostytucji. także urbanistycznej. dla której mniej metaforycznym określeniem jest autobiogra- ficzny zapis bądź „sztuka urbanistycznego pejzażu” [Bagić 2003]. rozmaitych instytucji testujących inteli- gencję i fizyczną kondycję człowieka) tworzą wielogłos miasta lub też frag- menty opowieści nie zawsze odciśnięte na jego korpusie. w którym Ewa Rewers zajmuje się wnikliwym badaniem tych skomplikowanych zagadnień współczesnej filozofii kultury.. czyli tekst-tatuaż pisany na ciele miasta9. zasługując na miano elementu sferycznego.. odnosi się bowiem – jak pisze Lefebvre – do przestrzeni. sprawia..) Ulica w takim ujęciu jawi się jako rodzaj nadrzędnego autora. ________________________ 9 Przypomnijmy fragment rozdziału Od logosu do logosfery. tymczasem bohater cytowanego wiersza chce być w środku.. jak doświadczenia kulturowego współczesnego człowieka. specyficzny polilog. które porównać można do cytatów. lecz miasto stwarza.70 KRYSTYNA PIENIĄŻEK-MARKOVIĆ na formularima u čijim se pagodama na formularzach w pagodach których specijalno testiraju inteligencija i szczególnie testuje się inteligencję i kičmena moždina szpik kostny po girlandama i gondolama po girlandach i gondolach smirenim slikovnicama predgraña wyciszonych historyjkach obrazkowych przedmieścia (. i stanowić integralną część tekstu miasta/ulicy. Te miejskie narracje (bram. redukuje do komunikatu. osoby wypełniające różnorodne formularze. ilustracji wplecionych w zapis ulicy.) zato napiši. „pisze” podmiot. w samym tekście. jest to specy- ficzna odmiana semiotycznego rozumienia przestrzeni. 76-77. s. rozumiana być może dzisiaj jako rodzaj quasi-naturalnego milieu człowieka” [Rewers 1996: 140]. „Słowo przestało być stabilnym punktem zaznaczonym na płaskiej powierzchni zbudowanej z relacji systemowych i tekstowych. kina/filmu. podobnie jak polilog. to nie człowiek (architekt) kreuje miasto i tekst miasta.

łączy obie perspektywy. sytuująca się na granicy subiektyw- nych doświadczeń i obiektywnej diagnozy. Mieszkańców i wydarzenia wydobyte z urbanistycznej przestrzeni au- tora z Osijeku z powodzeniem dałoby się przesiedlić na terytorium miasta abstrakcyjnego lub każdego innego czy też raczej miejskich ulic. że Rešicki współtworzy osi- jecki tekst świadczą sporadyczne topograficzne konkrety. nie jest jakimś przed-miotem [un ob-jet] naprzeciw mnie. SU. odnoszącym się do konkretnego wycinka historyczno-kultu- rowego. tekst ulicy i współudział w „ulicznych wy- padkach”. wykluczony. centrum ówczesnych wyda- rzeń. Szczęśliwe ulice chorwackich miast 71 tworzący tekst Osijeku10. z dala od całości. która zgodnie z pla- nami estetycznego zagospodarowania nadaje się do eksterminacji. które rankiem wita mieszkańców komunikatami o zmarłych („pierwsze budzą się nekrologi”. którą widzimy w Szczęśliwych ulicach. jak nazwa zakładu wytwarzającego produkty chemiczne „Saponija” czy odwołanie do niezwy- kle popularnej swego czasu kafejki „Valentino”. przedmiot upadły. (…) Wy-miot jest na zewnątrz. . fragment urbanistycznego organizmu odrzucany. Dla czytelnika oddalonego i od czasu. Wymyśla antyreklamę. że poezją jest codzienność. A jednak będąc na wygnaniu to. warszawskiego itd. co budzi obrzydzenie. wy- miot lub abject (w języku Kristevej) – wyzwanie rzucone swemu panu. Należy zatem wydepilować wszystko. to „narośl”. wydalany przez ten organizm. z atmosferą daleką od tej. Prawda o mieście to prawda o jego najbardziej „we- wnętrznych”. osobiste doświadczanie miasta. „osiječki tekst” konstruuję analogicznie do tekstu pe- tersburskiego Toporowa. gdzie sens się załamuje11. i od miejsca powstania dzieła jest to przygnębiający obraz. nie rozpoznaje. Miasto jest bytem. zamiast podej- mować wysiłki produkowania przestrzeni. zwłaszcza gdy pokazuje się chorą tkan- ________________________ 10 Sformułowania „tekst Osijeku”. 61). jak się wydaje. któremu „ja” nadaję nazwę lub który sobie wyobrażam. brudnych i wstydliwych miejscach. O tym. zagrzebskiego. przekonanie. z udziałem „prawdziwych” bohaterów. wydarzenia. jest fragmentem (cytatem) z dziejów miasta i dzie- jów jednostki. 11 „To. Myśl i wypowiedź autora jest rezultatem doświadczeń podmiotu wędrującego poprzez sfery miasta i wpi- sanego w jego logosferę. nieprzerwanie rzuca wyzwanie swemu panu” [Kristeva 2007: 7-8]. czy innych: paryskiego. Ta część miejskiego terytorium. że „poezja leży na ulicy”. Oddać głos przestrzeni produkującej. co przesłania tę literaturę mia- sta i wydobyć ją samą. intymnych. ciągnący tam. Rešicki dokonuje dehumanizacji i hybrydyzacji miasta. jaką znamy z modernistycznych kawiarń. Tak powstaje historia o „szczęśliwych” ulicach i „szczęśliwym” pokoleniu debiutującym w latach 80. Do tego celu doskonale nadaje się ciało. prawda o mieszkańcach katakumb i dworców kolejowych. W najbardziej potocznym ujęciu taką postawę autorską określić można jako założenie. co wstrętne. ukrytych podwórek i dworców. eksponuje este- tycznie ostre jakości. bram. której reguł gry. przedmieść. bo tam toczy się „prawdziwe” życie. wy-miot [abject]. s. to. co wstrętne. napawa wstrętem.

lokator. wydzieliny i nieczy- stości. okrenut svijet. 2007. „Kultura Miasta. w: Goli otok.. nie właściciel. klejąca się bielizna jest strojem kultury miejskiej – głębokiej. Osječka čitanka. Szpakowska M. Zagadnienia i wybór tekstów. Autor prikazuje simbiotsku povezanost mjesta i čovjeka. Osijek. Wstęp: ciało w kulturze. koja označava somatizaciju gradskog prostora. 1996. 2008. dobiva rentgensku sliku unutrašnjosti gradske tjelosfere. Rem. red. 2000. odór zgnilizny. Sretne ulice.. Proza urbanog pejzaža. 2001. Ciałosfera. Miasto i mit. Poznań. U rezultatu dobivamo sliku grada-bludnice. Rewers E. red. Szarecki A. Żyłko.. są jednak dowo- dem życia. 2008. u kanale unutar tijela. Miasto w Kulturze”. Wielkomiejski dworzec kolejowy. wymiocin. nr 1(1)... mieszkaniec tymczasowy. nr 1(1).72 KRYSTYNA PIENIĄŻEK-MARKOVIĆ kę. kao i prenošenje središta zbivanja iz centra na periferije. B. Poznań. taka wersja somatyzmu i takie widzenie sfery publicznej także jest znakiem kultury. prožet težnjom prema dolje – u dubinu grada i u dubinu ljudskog tijela. Słowo w przestrzeni. 1975.. Antologija hrvatske kratke priče. . Miasto w Kulturze”. 2008. Goreniowie. potu i rozkładu. ekskrementów. przestrzeń w słowie. i A. Miasto w Kulturze”. bolna. przeł. Ropiejące rany. wspólnych. Koristeći u tom cilju osnovnu za ovu zbirku strategiju. brudna. Gil J. vrstu prostorno-tjeles- ne mimikrije.. Gdańsk. przeł. Biblijna teologia miasta. Zagreb. w: Antropologia ciała. Somatyka miasta. M. wykluczenia. Kraków. cz. A. Potęga obrzydzenia. przeł. Schmitz H. wewnętrznej. B. Falski.. „Kultura Miasta. Kraków. Bagić K. intimna mjesta. Jej reprezentantem i wytwórcą jest loka- tor pomieszczeń publicznych. nie do- mownik. u skrivana. 1. Sablić Tomić. „Kultura Miasta. Sretne ulice hrvatskih gradova Sažetak U paradoksalno naslovljenoj zbirci pjesama Sretne ulice Delimir Rešicki kreira specifičan portret grada na izmaku XX stoljeća. nr 1(1). Twórczość Franciszka Rabelais’go a kultura ludowa średniowiecza i renesansu. Esej o wstręcie. przestrzeń i uczucia. K. Andrzejewski. Język i przestrzeń w poststrukturalistycznej filozofii kultury. M.. Ciało powszechnie jest dziś pojmowane jako miejsce spotkania natury i kultury. Kristeva J. Bagić. katastroficzną przestrzeń wyrzucenia. H. Szpakowska. 2003. 2001. Moser J. Literatura Bachtin M.. z którymi utożsamiane jest miasto przedstawione. przeł. zainfekowany różnorodnymi chorobami. Toporow W. G. red. hibridno sutjelo. nowoczesny koczownik. Warszawa. 2008.