You are on page 1of 12

Krystyna Pieniążek-Marković

Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

Szczęśliwe ulice chorwackich miast

W 1987 roku Delimir Rešicki wydał swój drugi tomik pod tytułem Sretne
ulice1. Ten poeta z Osijeku znany był dotąd z książkowego debiutu poetyc-
kiego Gnomi i rozpoznawany jako współautor „Quorum”, pisma, wokół
którego skupiło się pokolenie chorwackich młodych, debiutujących w latach
80. i którego znakiem stało się wprowadzanie postmodernizmu do litera-
tury. Szczęśliwe ulice szybko zdobyły popularność i w 2000 roku ukazało się
ich drugie wydanie, co, zważywszy na (nie)popularność poezji we współ-
czesnej kulturze, wydaje się faktem godnym odnotowania. Tytuł Sretne uli-
ce został także zapożyczony do nazwania opracowanego przez Helenę
Sablić Tomić i Gorana Rema zbioru tekstów literackich, których tematem
jest Osijek [Sablić Tomić, Rem 2001] oraz serii wydawniczej wydawnictwa
Meandar.
Książka Rešickiego – wbrew zapowiedziom tytułu – ukazuje świat nie-
szczęśliwy, brzydki, budzący obrzydzenie. Odsyła do przestrzeni miasta, ale
sprowadzonego do przedmieścia, do tego, co skrywane, do wewnętrznej
warstwy miejskiej ciałosfery [Schmitz 2001]. Ulica pozostaje synekdochicz-
nym znakiem miasta, inne synonimy urbanistycznej organizacji miejsca wy-
stępują sporadycznie, wyjątkiem jest dworzec kolejowy, którego semantyka
często pokrywa się z semantyką ulicy. Redukcja miasta do przestrzeni ko-
munikacyjnej, miejsc przeznaczonych do ruchu, służących przemieszczaniu
się, przeciwstawia się pojmowaniu miejskiej przestrzeni jako terytorium
zamieszkania i zasiedlenia. Wprawdzie miasto od dawna utożsamiane jest
z kotłowaniną, z pośpiechem mieszkańców, ale podążają oni ku czemuś, od
– do, natomiast ulice Rešickiego nie prowadzą ku celowi, ruch nie posiada
charakteru teleologicznego.
________________________

1 Korzystam z drugiego wydania: Sretne ulice & Sagrada familia, Meandar, Zagreb 2000.

W skrócie oznaczam: SU.

skłania do oddania głosu trze- wiom i przysadce mózgowej oraz do poddania się popędom. przeciwnie. gwałt3. miasto nad otchłanią i miasto-otchłań. die my darling2. Obrazem pierwszego jest Niebieska Jerozolima. s. nosi stygmaty zaniedbania. upadłe i rozpustne. Biblioteka Quorum. że prezentuje ideał współczesnego piękna. niosło poważne zagrożenie dla zdrowia i życia. Oddalone od centrum metropolii dzielnice i oddalone od centrum kraju miasteczka na swoich wystawach eksponują nie towary. jakby egzystencja i wyobraźnia koncentrowała się wyłącznie wokół cielesności. którą oferuje miasto jest konsekwencją poczucia niezależności od Boga. „(. Doświadczanie takich miejsc jest zatem doś- wiadczaniem ciała i doświadczaniem poprzez ciało. Rysując taki portret miasta Rešicki staje się kontynuatorem mitu miasta- nierządnicy. znęcania się nad ciałem (np. miasto-otchłań4. die my darling.in. pokaži mi sretne ulice pokaż mi szczęśliwe ulice svoja plava swoje niebieskie široka bedra szerokie biodra bolnicu u čijem ćemo se želucu voljeti szpital w żołądku którego będziemy się kochać kada budeš debeljuškasti sonet gdy ty będziesz grubiutkim sonetem tamo ćemo razbijati čitljive ampule tam będziemy rozbijać czytelne ampułki vremena i njegovim glazbenim sirupom czasu i jego muzycznym syropem dražiti udove umorne od kemije i sodomije łechtać członki umęczone chemią i sodomią (Sretne ulice.. zwłaszcza nocą. SU. Zagreb 1990. Dziś przez sodomię rozumie się z reguły zoofilię. I. oczekujące kar niebieskich” [Toporow 2000: 34]. ból.62 KRYSTYNA PIENIĄŻEK-MARKOVIĆ Doświadczenie miasta. pedofilii. przypalanie dziecka papierosem). co ze szczegól- nym upodobaniem Rešicki pokazuje i pielęgnuje w tomiku Die. kazirodztwa. Jednakże owa wolność seksualno-obyczajowa doprowadziła w Sodomie i Gomorze do perwersyjnych wyna- turzeń. drugiego – Babilon. uruchamia wyobraźnię somatyczną i „wewnętrzną”. 4 Określenie miasto-otchłań pojawia się u Toporowa w rozdziale dotyczącym miasta- dziewicy i miasta-nierządnicy. ale w historii terminowi temu przypisywano różne znaczenia – pod określeniem tym krył się m. a wśród nich okry- cia. 72) ________________________ 2Die. przemocy. cierpienia. Ciało nie jest tutaj wystawione na widok publicz- ny z tego względu. . że wolność kultywowa- nia cielesnej zmysłowości. a w tej poezji zwłaszcza przedmieść. homoseksualizm. Kreuje opowieść grozy o upadku miasta. stało się znacznie bezpieczniejsze. chociaż tekst biblijny nie precyzuje o jakie konkretnie dewiacje chodzi.) w obliczu zagrożeń związanych z życiem w naturalnych plenerach seksualizm musiał być trzymany pod silną kontrolą. gdzie cielesność króluje w erotycznym i chorobliwym nadmiarze. 3Autor rozważań na temat biblijnej teologii miasta przypomina. W skrócie oznaczam: DD. Grzeszne miasto to „miasto przeklęte. niekiedy wszel- kie nie-prokreacyjne formy seksu” [Moser 2008: 55]. używek. Czy samo miasto dokonuje tego gwałtu na ciele? To tu dokonują się akty sodomii. pokazuje Sodomę i Gomorę końca XX wieku. Uleganie namiętnościom na otwartym terenie. Natomiast folgowanie żądzy za murami domu i za zamkniętymi bramami miast okolonych wysokim. grubym murem. a jest to często perwer- syjna rozkosz.. seks analny. gdy drapieżniki stają się prawie niewidzialne. lecz odsłonięte ciała.

Utożsamia więc „miejsce brudnych żądz prowokują- cych do grzechów nieczystości i obżarstwa” oraz metaforę „jaskini i bez- piecznego ukrycia” [Szpakowska 2008: 5]5. Jako ośrodek trawienny szpitala oznacza zapewne także metodę leczenia i oczyszczenia własnego organizmu wyniszczonego przez chemię (wszelkie używki?) i sodomię. Ciałosfera miasta. Kreacja miasta w formie ciałoprzestrzeni jest niewątpliwie konsekwencją przekona- nia o fundamentalnym charakterze doświadczeń cielesnych. Mieszkaniec przed- ________________________ 5Wokół ciała – pisze badaczka – nadbudowują się bardzo różne konstrukcje symboliczne. ale ulica może być również ciałem człowieka-Boga. tam dokona się przecież strawienie pokarmu-człowieka. Brzuch to brzuch [Szpakowska 2008: 5]. 12). nie byłoby przecież tak nośne. ani szczególnie wrogim. Podmiot pragnie się do- stać do centrum (żołądka) szpitala powodowany perwersyjno-masochistycz- nymi tęsknotami. co święte i wysokie. Jednak wiersz eksponuje także rozkosz jakiej można doznać w żołądku wbrew regułom czasu. Trzewia stano- wią atut cielesnych organizmów miasta. tym bardziej. Somatyzacja miasta dokonuje się nie tylko poprzez porównania do ciała ludzkiego. zresztą z inne- go wiersza dowiemy się. s. że chodzi o świadome darowanie zakażonego ciała. ale porównanie do kobiety służą- cej cielesne usługi. a bezrozumne usta zjadają długą podkolanówkę i wycierają się koszulką mówiącego „ja” (SU. 6 Zdaniem Bachtina degradacja to „podstawowa zasada artystyczna realizmu grotesko- wego: wszystko. wyklucza gloryfikację środowiska. Metafora ta wska- zuje oczywiście na chorobliwy stan miejskiego środowiska. który przemawia własnymi wydzielinami. 61). nie jest ani miejscem szczęśliwym. DD. Ulica oferuje swoje ciało jak inne ulicznice. miasto widziane jest także jako pies. Jest natomiast ucieleśnieniem symbiozy miejsca i człowieka. jak porównanie do Chrystusa pozostawiającego swoje ciało na po- karm. nabiera nowego znaczenia w planie dołu materialno- -cielesnego bądź też łączy się i miesza z obrazami tego dołu” [Bachtin 1975: 504]. s. s. Jako bliższe natury. jest też odda- niem głosu samemu miejskiemu organizmowi. że epidemia malarii objęła całą Nizinę Panońską (u malaričnom meñunožju panonije / w malarycznym kroczu panonii. . Szczęśliwe ulice chorwackich miast 63 Zamiast prezentacji szczęśliwych ulic oraz widocznej powierzchni mia- sta. budząc obrzydzenie. mózg ulicy jest bowiem ociężały (SU. ciało staje się także najbardziej wiarygod- nym oraz najbliższym prawdzie aparatem zdobywania wiedzy. „malaryczną hostią” (DD. 109). s. wzajemnego poznania przez dotyk. która zdaniem Bachtina właściwa jest dla realizmu groteskowego6. 19). Konstatacja da je ulica malarična hostija pokazuje również prowokacyj- ne i obrazoburcze skłonności poety sięgającego po skrajną degradację sa- crum. na śmiertelne zagrożenie wynikające z prostego poruszania się po ulicach. 29). który liże ludzkie członki (DD. a ono samo trwa niezmienione. odwołanie do cielesnej komunii. s. następuje zejście do nieszczęśliwego wnętrza. Somatyzacja zamieszkiwanego świata daje możliwość bardziej intym- nego i bezpośredniego kontaktu („ciało w ciało”).

tak jak stare budynki. 19). 18) i bieliznę przedmieść (SU. stanowią hybrydyczne współciało. podwórza. s. zagrożeniami: wariat na ulicy wbija przechod- niom palce w głąb mózgu. bądź przemieścić [Szarecki 2008: 7]. są oni narażeni na chirurgiczną interwencję. ona też roztacza nad nimi opiekę: cesta te (. cielesnym współbyciu. dworce. łączności ze światem. Ontologiczny aspekt splecenia ciała z terytorium miasta Artur Szarecki określa jako rdzeń somatycznej koncepcji metropolii.. gdyż stanowią chorą tkankę miasta. świat niedo- stępny dla przypadkowego przechodnia. s. Ślady pozostawiane na ulicy odciskają swoje piętno także na ciele mówiącego „ja” : (. homoseksualiści.) njeguje kao vlastito potomstvo (droga dba o ciebie jak o własne potomstwo. przeniknięty dążeniem ku dołowi – w głąb ziemi i w głąb ludzkiego ciała. okrucieństwem. a ti skupa sa mnom / voliš ovaj grad istim pogledom (zima nadchodzi szczurze. Dzieci te reprezentują bezdomni. SU. katakumby. s. urbanistycznej mimikry. Autor po- kazuje wariant świata Rabelaisowskiego. kwaśnowatą pościel miasta (kisel- kasta posteljina grada. narośl. tom postojanom crtom po miękkim brzuchu ulicy. jest światem bez domów. że somatyzacja dotyczy nie tylko organi- zmów wielkomiejskich. rodzaj prze- strzenno-cielesnej. podziemia i kanały. Sretne ulice chorwackiego poety pokazują. schroniska. Przystanie „przemieszczonych” tworzą bramy. Przeciwnie. rekao mi je na moich piersiach. wynajmowane pokoje. odczuwanie ustawia go od razu w afektywnym kontakcie z rzeczami. miejskich marginesów oraz ulica – synonim miasta... stąd zapewne informacja o zrozumieniu i podobnych emocjach. co- dziennej rutyny. „Zgodnie z takim uję- ciem. SU. które miasto wzbudza w podmiocie i szczurze: zima dolazi štakore. skazę. obiek- tywnej i niezmiennej «zewnętrzności». W metropolicznych centrach.. Mieszkańców miasta przedstawionego przez Rešickiego rodzi ulica... Epatuje brzydotą. narkomani. z większą intensywnością – także w mniej wyrafi- nowanej formie – rysuje się na przedmieściach i w miastach peryferyjnych. powiedział mi dolazit će i odlazit godišnja doba będą nadchodzić i odchodzić pory roku (Kada sam posljednji puta vidio Svena / Kiedy po raz ostatni widziałem Svena. Lokatorzy przedmieść zawłaszczają je dla siebie. alkoholicy. 12). SU.) ležao potrbuške (. która stanowi fundament jego doświadczenia” [Szarecki 2008: 6]. tą niewzruszoną linią na mojim prsima. czyli świat „na opak”. a ty wraz ze mną / kochasz to miasto tym samym spojrzeniem. rodzin. getta. s. a po przeciwnej stronie rzeźnik łamie kości psom . którą trzeba usunąć. 70). człowiek nie doświadcza przestrzeni jako pewnej abstrakcyjnej.) leżał na brzuchu na sanjkama i kažiprstom vukao na sankach i palcem wskazującym przeciągał po mekom trbuhu ulice. półświatek w omawia- nych wierszach zastępuje cały świat. z której płyną ku niemu bodźce i wrażenia. SU. 30).64 KRYSTYNA PIENIĄŻEK-MARKOVIĆ mieść i podziemnych/podskórnych kanałów. prostytutki. s.

na nježnim kljizaljkama kino. Słownik języka chorwackiego). SU. a sam wąż – emblematem fal- licznym. przemiany wewnętrznej i wstąpienia do społeczności ochrzczonych. Košuljica. jak kino i dworzec. Miasto funkcjonuje tutaj jako domena wyzwolona z ograniczeń norm. zostawia ulica. na delikatych łyżwach izlaze djeca. o kako je sharon njihovo rublje opuszczają dzieci. zwłaszcza popularnej. vjerna žena. Szczęśliwe ulice chorwackich miast 65 (SU. Miejskie dzieci w kinie przeżywają inicjację. Jest też wreszcie košuljica skórą zrzuconą przez żmiję. do współistnienia z subkulturą i do współ- życia. jakim okazało się miasto (pierwsze zbudował Henoch. Koszulka-czepek jest testamentem i darem szczęśliwych ulic dla swoich szczęśliwych dzieci. należałoby zapewne sięgać do mitów i wyobrażeń podstawowych. Kino okazuje się miejscem dojrzewania. s. (Sharon. syn Kaina). odnowy. tutaj poznaje się świat filmu i świat dorosłości. Anić. stawiają pierwsze kroki w dorosłość: iz kina. którą jako swój testa- ment pozostawia ulica. w kinie dojrzewa się do odbioru kultury. Także „biała szata” – oznaka niewinności. o sharon jakże ich bielizna već mokro od istine. sygnałem odradzania. i do odbioru świata. W kontekście nasyconej erotyką i perwersją wczesnej poezji Rešickiego. odsyła zarówno do części garderoby (bielizny) – koszulki. którą nam rankiem kao svoj testament. s. košuljica może być zatem po prostu zużytą prezerwatywą. jest już mokra od prawdy. moralności. niti jedan prolaznik ne želi mi ništa reći żaden przechodzień nie chce mi nic powiedzieć o puževim slinama na krevetu o ślimaczym śluzie na łóżku vlažnoj košuljici koju nam jutrom wilgotnej koszulce. 12) Kino zamienia się w przestrzeń wtajemniczenia. nie da się jednoznacznie przetłumaczyć. jak też do potocznych określeń dzieci urodzonych z pozostałością worka osierdziowego na głowie. 23). do Biblii i roli jaką odegrał wąż w procesie wypędzenia człowieka z raju i doprowadzenia go do zbudowania nieudanej namiastki miejsca szczęśliwego. Roz- wijając symboliczne znaczenia węża i uwzględniając kontekst poetyckiego świata przedstawionego. Świat filmów i – w innych wierszach – świat muzyki rockowej oraz światoobraz i tekst ulicy stanowią jedyne autorytety moralne i pedagogiczne dla dzieci „szczęśliwych ulic”. ostavi ulica. przyzwoitości. które nie zostają powściągnięte nawet w miejscach publicznych. Te gmachy użyteczności publicznej są równocześnie elementami topografii automatycznie wskazującymi na ich miejską genezę. symbol obmycia z brudów grzechu. Fraza „dziecko w czepku urodzone” w języku chorwackim zastępuje roñeno u košuljici (V. jako swój testament. to w języku chorwackim ko- šuljica za krštenje. bo przecież żaden przechodzień nie chce udzielić odpowiedzi na stawiane pytania. dworzec zaś – miejscem prze- trwania: . jako strefa rozpasania i nieokiełznania.

którzy z przy- musu lub wyboru znaleźli się na marginesie i w poczekalni rozpoznali swoją przystań. zachowuje namiastkę miejsca odpo- czynku. SU. dla wszystkich. wykopanej pościeli unoszącej się pod sufit wraz z kadzi- dłem „pradawnego dymu”: smrodem papierosów. staje się noclegownią koczowników.) Dworzec jest w takim ujęciu dziwnym. o swoje prawo do snu. nagich ciał. To paradoksalne odwrócenie sytuacji.66 KRYSTYNA PIENIĄŻEK-MARKOVIĆ polagano k stropu z wolna do sufitu diže se pradavni dim unosi się pradawny dym s njim gore k z nim do góry ku izuvenim stopalima žarulje wyzutym stopom żarówki koja na krhotinama mraka co na okruchach mroku uporno recitira sažalne parole uparcie recytuje współczujące hasła svoga prosvjetiteljskoga puča swego oświeceniowego puczu podiže se i pod podnosi się też podłoga na komu mi je na której mi isto kao i sinoć jak i wczoraj wieczór jednim dugim zamahom jednym długim zamachnięciem iskopana postelja wykopano pościel (I. do których odsyła. bez względu na osiągnięcia cywilizacji. postęp. Może nie zadomowienia. Z wartości oferowanych przez dom. że czują się w przestrzeni dworca na miejscu. tutaj bowiem. bezdomnych. pokazuje jesz- cze dobitniej specyfikę tego miejsca” [Gil 2008: 30]. zwisająca. uryny itp. negującym własne cechy charakterystyczne – zmienność.) jeste li vidjeli kako u czy widzieliście jak w (. podstawowym prawem jest prawo silniejszego.. ku nowemu lub powrót.. punkt zakotwiczenia7. realizowane są tu pradawne rytuały ignorujące wszelkie oświe- ceniowe ideologie. zapachu ekskrementów. pęd ku przyszłości. a dworzec z tymczasowego punktu na drodze ludzkiej wędrówki zamienia się w teren stabilizacji. że jest on ich codziennością i normalnością. narkomanów. ilu- struje kolejny utwór z cyklu Szlagiery: (. brudnych i cuchnących. Dominację na dworcu odsłon naturali- stycznych. alkoholu. ale z pewnością tymczasowego poby- tu. Otrzymujemy zatem wyobrażenie dworca jako schronienia dla włóczęgów. heterogenicznym terytorium. s 27. bezrobotnych. ani czas nie sprzyjają odnawianiu dawnych haseł towarzyszących walce z mrokami – odkryciom naukowym czy upowszechnieniu oświaty. i które jednocześnie deprecjonuje.. ciał. kiedy ludzie egzy- stujący poza społeczeństwem tworzą na dworcu uporządkowaną zbiorowość..) mokroj veži maternice mokrym przedsionku macicy dijete dodiruje lice blizanca dziecko dotyka twarzy bliźniaka ________________________ 7 „Tylko o nich można powiedzieć. Ani miejsce. co oddaje obraz fruwającej. . z cyklu Šlageri u kolodvorskome jukeboxu / Szlagiery dworcowej szafy grającej. lecz walczących o swój kawałek przestrzeni. reakcji fizjologicznych. Na dworcu Rešickiego świat się za- trzymał. naga żarówka.

któremu arlekin pomaga wydobyć słowo (polemizując przy tym z koncepcją Schne- . a nie marginalni.) jeste li ikada czy kiedykolwiek dobro pogledali dobrze obejrzeliście i obišli bar jedan kolodvor i zwiedziliście przynajmniej jeden dworzec bar jednom obukli przynajmniej raz włożyli njegov donji jego dolną ljepljivi veš klejącą się bieliznę uprljan skutrenom pivskom pjenom zabrudzoną skłębioną piwną pianą što je briznula iz uda vrača co wytrysnęła z członka czarownika s izrezbarenim totemom za pojasom z wyrzeźbionym totemem za pasem i na kraju i wreszcie jeste li ikada vidjeli usta mucavca czy kiedykolwiek widzieliście usta jąkały kako pokušavaju ispričati trosatni vic o jak próbują opowiedzieć trzygodzinny dowcip o ulici ulicy kada ulicom kiedy ulicą lete prve lecą pierwsze crne pahulje czarne śnieżynki (II. Szczęśliwe ulice chorwackich miast 67 koga više nikada neće ugledati tako jasno którego już nigdy nie ujrzy tak jasno (. a jednak obce i wyłączone z normalności” [Gil 2008: 29]. Obserwacja ta zawiera ________________________ 8 Zob. Historie dworcowe przybierają postać jednego z trzech typów narracji (stacyjna. Mówienie z perspektywy wnętrza ciężarnej kobiety i wnętrza dworcowego miniświata rozumieć można jako konieczność dostrzeżenia tego. Bachtin 1975: 423-428. wymykają się spod kontroli. porów- nywalne jest z możliwym do realizacji jedynie w stanie prenatalnym zajrze- niem w twarz bliźniaka.. s.. syllabaryczna/jąkająca). przez który się prze- chodzi. co niewidoczne oraz jako ko- nieczność podejmowania prób opowieści o niewidocznym. 28-29. oczekując lub żegnając przybywających i wyjeżdżających. Ale już relacja z oglądu i podzielenie się rozpozna- niem wydaje się nie do zrealizowania (jeszcze bardziej nie do wytrzymania dla słuchacza). niemożliwym i najbliższym prawdy..) (. jako domownicy urbanistycznego teryto- rium. przywołując scenę jąkały z włoskiej komedii dell’arte. z cyklu Šlageri u kolodvorskome jukeboxu. symptom groteskowej błazenady8. Bachtin. prenatalna. próbując jednak wyrazić istotę nieogarnionego.) W swoim tomiku Rešicki wyznacza dworcowi rolę przeciwną do przy- znawanej mu zwyczajowo. szybko opuszcza przyjeżdżając. Poznanie prawdy o dworcu. jak opowiadany przez jąkałę trzygodzinny dowcip o niekoń- czącej się ulicy. Dla Szczęśliwych ulic dworzec zamienia się w centrum (oś).. odjeżdżając. „Miejsce zwyczajne i pospolite. najgłębiej ukry- tym. jest najbardziej rozpoznawalnym obiektem topograficznym miejskiej przestrzeni i także jego „mieszkańcy” traktowani są jako typowi. ze względu na intensywność zbliżenia soczewki oka czy obiektywu. SU. czyli oznaczającego punkt.

niesmaczne. Oto kilka przykładów z tomu Szczęśliwe ulice: glaukoma/jaskra (s. Ciało jest niezwykle wdzięcznym materiałem zarówno do ukazania piękna. 27). nieakcep- towalne. Choć zarówno motyw brzemiennej (brzucha). Zamiast miejskiego pejzażu otrzymujemy obraz świata wewnętrzne- go. zainfekowane. ekskrementy. choćby ze względu na nadmiar. akcentuje. ani dworzec nie oferują przecież warunków sprzyjających pielęgnowaniu komunikacji werbalnej. jak i jąkały wykorzystane zostały w celu wskazania zakłóceń komuni- kacyjnych. spojrzenie na ciało miasta i cielesność jego lokatorów koncentruje na wydobywaniu wszystkiego. pokazuje nowotwory. obnażone miejsca intymne składają się na elementy obrazu oddające prawdę o mieście w sposób najbardziej wiary- godny. brzydotę i brud. s. Oprzyrządowanie użyte do poznania ciała miasta pokazuje to. ją- dra ugotowane na twardo (s. które wydobywają szkielet. dysharmonijne. 49) z własnymi cieniami čuvam tvoj prvi przechowuję twój pierwszy deflorirani moždani režanj (SU. co chore. 18) kwaśnowata pościel miasta ________________________ egansa). tak jak ignoruje pierwotną funkcję tego miejsca. Klejąca się bielizna. a opis jego wysiłków przypomina skurcze i męki porodowe. Poeta eksponuje negatywny biegun somatyczności i erosa. Jąkała jest brzemienny w słowo i nie może go urodzić. Arlekin uderza jąkałę głową w brzuch i pomaga mu urodzić słowo. 17). krwioobieg i organa wewnętrzne prześwietlanego miejsca. s. albo dramatem ciała rodzącego słowo [Bachtin 1975: 428]. że w scenie tej odgrywa się akt porodu. poczekalniach i na peronach to krótkie komunika- ty składające się na szum. jak i obrzydliwości. s. także piękna ludzkiej seksualności i hybrydycznych wyna- turzeń erotycznych. spośród którego podróżujący i oczekujący wyła- pują informacje bezpośrednio ich dotyczące. co skażone. s. nowotwór (s. Lokator dworca ignoruje jego fonosferę. posługiwania się mową ciała. 46). 36) otwartymi wargami sromowymi brze doze orgazma szybkie porcje orgazmu u krinolinama w krynolinach u strahotnome napalmu probuñenoga punka w potwornym napalmie rozbudzonego punku ljube se na tvojim bradavicama całują się na twoich brodawkach sa svojim vlastitim sjenama (SU. zdjęcie rentgenowskie lub wielowymiarowy obraz ultrasonografu. Ani łono matki. ani jakakolwiek inna). 14) zdeflorowany płat mózgu kiselkasta posteljina grada (SU. neugašene ulične lampe niezgaszone lampy uliczne bivaju rabljenim tamponima uličarke bywają używanymi tamponami ulicznicy koja ti je sinoć która wczorajszej nocy poljubila koljena (SU. 21). łupież (s. Bachtin nazywa analizowaną scenę z komedii dramatem materialnych narodzin słowa. Słowa rozbrzmiewają- ce w halach dworcowych. . s.68 KRYSTYNA PIENIĄŻEK-MARKOVIĆ równocześnie postulat rozwijania komunikacji pozawerbalnej. W wierszu Rešickiego jednorazo- wa pomoc nie mogłaby spowodować płynnej trzygodzinnej wypowiedzi i nie występuje w nim „akuszerka” (ani w postaci arlekina. 30) całowała twoje kolana pogled ustrijeljen kroz ključaonicu spojrzenie zestrzelone przez dziurkę od klucza otvorenom vulvom (SU.

które na własnej skórze wypisuje komunikaty. w której rozgrywać się będą wydarzenia. śmierć.) (. s. Procesy wpro- wadzania w głąb organizmu i pozbywania się nadmiaru oraz pomieszania płaszczyzny zewnętrznej i wewnętrznej. sieci poplątanych ulic.) na svome potiljku na swej potylicy po aortama ljubavnika po aortach kochanków u kojima ključaju w których gotują się taximetri otmjene prostitucije taksometry wytwornej prostytucji (.. rytmów przez badaczy tekstów współczesnej kultury. wprowadza w świat Svena – mieszkańca przedstawionej przestrzeni (miej- sca akcji) i alter ego mówiącego „ja” oraz reprezentanta pokolenia... Bachtina). Miasto przemawiające językiem reklam. zbudowanym z elementów materii ożywionej i nieoży- wionej. ciało-logosfery. po których błądzi dzisiejszy miejski nomada... choroby.) (. Cielesny i moralny dół. to ciało otwarte....) (.) na svome stomaku na swoim brzuchu po svojim očima po swoich oczach (. dźwięków. utwór wysyła wyraźne sygnały na temat atmosfery. ogłoszeń. jak informuje w jednym z wierszy. W tym dualistycz- nym organizmie. roku życia nie przestała słuchać rocka. że ich autor postrzega miasto jako cia- ło(bio)sferę. 11).. sferę zdarzeniową zdominowały akty związane z funkcjonowaniem ciała: wchłanianie (zwłaszcza wszelkie używki). Miasto okazuje się ciałem. przy- najmniej tej jego części.) . która po 26. z centrami w postaci organów wewnętrznych. często nazywane jest logosferą (termin wprowadzony przez M. Szczęśliwe ulice otwiera wiersz Sven rozpoczynający się od informacji: na fasadzie naszego sklepu samoobsługowego ktoś napisał sprayem: Qeen są znów na top listach (SU.. tymczasem Rešicki w intrygujący sposób godzi oba stanowiska.. tworzy tekst-tatuaż. w której wyrostki vulvu naslikali kao romboid wargi sromowe narysowały jako romb (. Wydobywając z miejskiej scenerii fragment fasady z komunikatem dotyczącym popkultury. na svome hrbatu na swoim grzbiecie po svojim stegnima po swych biodrach u haustoru u komu su klinci w bramie. Namalowany przez slawońskiego autora obraz miejskiej siedziby końca ubiegłego stulecia to akt prześwietlający nagie ciało miasta z labiryntami kiszek. spółkowanie. Szczęśliwe ulice chorwackich miast 69 Literackie portrety współczesnych miast niemal obowiązkowo przywo- łują motyw labiryntu. wciągające i pożerające. wydalanie (także ejakulacja i inne wydzieliny). graffiti.. trawienie. a nie logosferę. Podmiot pragnie być częścią tego ciało- -tekstu. zwłaszcza odwołujących się do semiotyki. Jednak interpretowane dotąd wiersze wskazywać mogą.

________________________ 9 Przypomnijmy fragment rozdziału Od logosu do logosfery. sprawia. kina/filmu.. rozumiana być może dzisiaj jako rodzaj quasi-naturalnego milieu człowieka” [Rewers 1996: 140]. „Słowo przestało być stabilnym punktem zaznaczonym na płaskiej powierzchni zbudowanej z relacji systemowych i tekstowych. Za- mieszkiwanie zostaje sprowadzone do odczytywania (. Narastająca sztuczność i «tekstualność» ludzkiego świata wyłaniająca się zarówno z projektu Bachtinow- skiej filozofii kultury..)” [Rewers 1996: 41]. aluzji literackich. czyli tekst-tatuaż pisany na ciele miasta9.) (.. SU. i odczy- tywać. także urbanistycznej. napiši me dlatego napisz.. Te miejskie narracje (bram. odnosi się bowiem – jak pisze Lefebvre – do przestrzeni. Takie widzenie stawia mieszkańca-czytelnika naprzeciw tekstu. jak doświadczenia kulturowego współczesnego człowieka. 76-77. miejskiej perspektywy. ilustracji wplecionych w zapis ulicy. w ten sposób. podobnie jak polilog. Rešicki. Współautorami tekstu miasta są chłopcy rysujący w bra- mach wargi sromowe. które porównać można do cytatów. taksometry prostytucji. to nie człowiek (architekt) kreuje miasto i tekst miasta. lecz miasto stwarza. że nadaje się jej charakter przekazu.70 KRYSTYNA PIENIĄŻEK-MARKOVIĆ na formularima u čijim se pagodama na formularzach w pagodach których specijalno testiraju inteligencija i szczególnie testuje się inteligencję i kičmena moždina szpik kostny po girlandama i gondolama po girlandach i gondolach smirenim slikovnicama predgraña wyciszonych historyjkach obrazkowych przedmieścia (.. tymczasem bohater cytowanego wiersza chce być w środku. w samym tekście.) Ulica w takim ujęciu jawi się jako rodzaj nadrzędnego autora. zawia- dowcy tekstów odprawianych. z cyklu Sretne ulice. osoby wypełniające różnorodne formularze. .. redukuje do komunikatu. dla której mniej metaforycznym określeniem jest autobiogra- ficzny zapis bądź „sztuka urbanistycznego pejzażu” [Bagić 2003]. rozmaitych instytucji testujących inteli- gencję i fizyczną kondycję człowieka) tworzą wielogłos miasta lub też frag- menty opowieści nie zawsze odciśnięte na jego korpusie. iż logosfera. filmy z boską Gretą wyciska- jące łzy (i inne wydzieliny). przede wszystkim literackie. specyficzny polilog. Dla piszącego pragnienie to oznacza przyjęcie wewnętrznej.) zato napiši. jest to specy- ficzna odmiana semiotycznego rozumienia przestrzeni. napisz mnie bilo čime ulico byle czym ulico pisati znači depilirati pisać oznacza depilować tvoje podatne jezike twoje podatne języki (IV. „W perspektywie se- miotycznej struktury tekstowe. s. W wizji poety następuje odwrócenie roli. i stanowić integralną część tekstu miasta/ulicy. zasługując na miano elementu sferycznego. w którym Ewa Rewers zajmuje się wnikliwym badaniem tych skomplikowanych zagadnień współczesnej filozofii kultury. „pisze” podmiot.

przedmieść. (…) Wy-miot jest na zewnątrz. Rešicki dokonuje dehumanizacji i hybrydyzacji miasta. z udziałem „prawdziwych” bohaterów. ciągnący tam. tekst ulicy i współudział w „ulicznych wy- padkach”. Szczęśliwe ulice chorwackich miast 71 tworzący tekst Osijeku10. co przesłania tę literaturę mia- sta i wydobyć ją samą. wydarzenia. przekonanie. O tym. . zamiast podej- mować wysiłki produkowania przestrzeni. gdzie sens się załamuje11. warszawskiego itd. która zgodnie z pla- nami estetycznego zagospodarowania nadaje się do eksterminacji. jest fragmentem (cytatem) z dziejów miasta i dzie- jów jednostki. jak nazwa zakładu wytwarzającego produkty chemiczne „Saponija” czy odwołanie do niezwy- kle popularnej swego czasu kafejki „Valentino”. Należy zatem wydepilować wszystko. Wymyśla antyreklamę. osobiste doświadczanie miasta. bo tam toczy się „prawdziwe” życie. której reguł gry. zwłaszcza gdy pokazuje się chorą tkan- ________________________ 10 Sformułowania „tekst Osijeku”. nie jest jakimś przed-miotem [un ob-jet] naprzeciw mnie. eksponuje este- tycznie ostre jakości. nie rozpoznaje. któremu „ja” nadaję nazwę lub który sobie wyobrażam. ukrytych podwórek i dworców. Tak powstaje historia o „szczęśliwych” ulicach i „szczęśliwym” pokoleniu debiutującym w latach 80. intymnych. Ta część miejskiego terytorium. nieprzerwanie rzuca wyzwanie swemu panu” [Kristeva 2007: 7-8]. Dla czytelnika oddalonego i od czasu. to „narośl”. wy- miot lub abject (w języku Kristevej) – wyzwanie rzucone swemu panu. że „poezja leży na ulicy”. W najbardziej potocznym ujęciu taką postawę autorską określić można jako założenie. to. A jednak będąc na wygnaniu to. Oddać głos przestrzeni produkującej. s. którą widzimy w Szczęśliwych ulicach. sytuująca się na granicy subiektyw- nych doświadczeń i obiektywnej diagnozy. z dala od całości. wydalany przez ten organizm. Miasto jest bytem. i od miejsca powstania dzieła jest to przygnębiający obraz. „osiječki tekst” konstruuję analogicznie do tekstu pe- tersburskiego Toporowa. fragment urbanistycznego organizmu odrzucany. Mieszkańców i wydarzenia wydobyte z urbanistycznej przestrzeni au- tora z Osijeku z powodzeniem dałoby się przesiedlić na terytorium miasta abstrakcyjnego lub każdego innego czy też raczej miejskich ulic. odnoszącym się do konkretnego wycinka historyczno-kultu- rowego. czy innych: paryskiego. Do tego celu doskonale nadaje się ciało. co wstrętne. 11 „To. zagrzebskiego. napawa wstrętem. prawda o mieszkańcach katakumb i dworców kolejowych. wy-miot [abject]. bram. które rankiem wita mieszkańców komunikatami o zmarłych („pierwsze budzą się nekrologi”. co budzi obrzydzenie. że poezją jest codzienność. przedmiot upadły. łączy obie perspektywy. wykluczony. z atmosferą daleką od tej. brudnych i wstydliwych miejscach. SU. Myśl i wypowiedź autora jest rezultatem doświadczeń podmiotu wędrującego poprzez sfery miasta i wpi- sanego w jego logosferę. centrum ówczesnych wyda- rzeń. co wstrętne. Prawda o mieście to prawda o jego najbardziej „we- wnętrznych”. jak się wydaje. jaką znamy z modernistycznych kawiarń. że Rešicki współtworzy osi- jecki tekst świadczą sporadyczne topograficzne konkrety. 61).

zainfekowany różnorodnymi chorobami. 2008. u kanale unutar tijela. Szpakowska. 1975. z którymi utożsamiane jest miasto przedstawione. M. bolna. Bagić. A. Antologija hrvatske kratke priče. są jednak dowo- dem życia. nr 1(1). 2008.. Zagreb. Gdańsk. Toporow W. przeł. B. Wstęp: ciało w kulturze. katastroficzną przestrzeń wyrzucenia. cz. Andrzejewski. Sretne ulice. wykluczenia. 2001. przestrzeń i uczucia. odór zgnilizny. Proza urbanog pejzaža. nr 1(1). Autor prikazuje simbiotsku povezanost mjesta i čovjeka. Szarecki A. H.. Biblijna teologia miasta. wewnętrznej. Twórczość Franciszka Rabelais’go a kultura ludowa średniowiecza i renesansu. 2008. dobiva rentgensku sliku unutrašnjosti gradske tjelosfere. w: Antropologia ciała. Osječka čitanka. „Kultura Miasta. vrstu prostorno-tjeles- ne mimikrije. 2001. Koristeći u tom cilju osnovnu za ovu zbirku strategiju. nie do- mownik. hibridno sutjelo. Szpakowska M. klejąca się bielizna jest strojem kultury miejskiej – głębokiej. przeł. potu i rozkładu. red. 2008... Potęga obrzydzenia. Miasto w Kulturze”. 2000. okrenut svijet. Miasto w Kulturze”. wymiocin.72 KRYSTYNA PIENIĄŻEK-MARKOVIĆ kę. Goreniowie. ekskrementów. przeł. U rezultatu dobivamo sliku grada-bludnice. 2003. Esej o wstręcie. Bagić K. brudna. nowoczesny koczownik. wydzieliny i nieczy- stości. Kraków. Poznań. Język i przestrzeń w poststrukturalistycznej filozofii kultury.. K. 1.. .. Ciało powszechnie jest dziś pojmowane jako miejsce spotkania natury i kultury. i A. Schmitz H. kao i prenošenje središta zbivanja iz centra na periferije. Miasto i mit. red. Kraków. Jej reprezentantem i wytwórcą jest loka- tor pomieszczeń publicznych. nie właściciel. intimna mjesta. przestrzeń w słowie.. Miasto w Kulturze”. B.. M. „Kultura Miasta. Ropiejące rany. Poznań. „Kultura Miasta. lokator. Rem. taka wersja somatyzmu i takie widzenie sfery publicznej także jest znakiem kultury. G. Wielkomiejski dworzec kolejowy. Ciałosfera. Somatyka miasta. Osijek. Sretne ulice hrvatskih gradova Sažetak U paradoksalno naslovljenoj zbirci pjesama Sretne ulice Delimir Rešicki kreira specifičan portret grada na izmaku XX stoljeća. Rewers E. mieszkaniec tymczasowy. red. u skrivana. Żyłko. wspólnych. Zagadnienia i wybór tekstów. Warszawa. nr 1(1). Literatura Bachtin M. koja označava somatizaciju gradskog prostora. prožet težnjom prema dolje – u dubinu grada i u dubinu ljudskog tijela. w: Goli otok. Falski. przeł. Słowo w przestrzeni. 2007. Moser J.. Kristeva J. Sablić Tomić. Gil J. 1996.

Related Interests