Krystyna Pieniążek-Marković

Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

Szczęśliwe ulice chorwackich miast

W 1987 roku Delimir Rešicki wydał swój drugi tomik pod tytułem Sretne
ulice1. Ten poeta z Osijeku znany był dotąd z książkowego debiutu poetyc-
kiego Gnomi i rozpoznawany jako współautor „Quorum”, pisma, wokół
którego skupiło się pokolenie chorwackich młodych, debiutujących w latach
80. i którego znakiem stało się wprowadzanie postmodernizmu do litera-
tury. Szczęśliwe ulice szybko zdobyły popularność i w 2000 roku ukazało się
ich drugie wydanie, co, zważywszy na (nie)popularność poezji we współ-
czesnej kulturze, wydaje się faktem godnym odnotowania. Tytuł Sretne uli-
ce został także zapożyczony do nazwania opracowanego przez Helenę
Sablić Tomić i Gorana Rema zbioru tekstów literackich, których tematem
jest Osijek [Sablić Tomić, Rem 2001] oraz serii wydawniczej wydawnictwa
Meandar.
Książka Rešickiego – wbrew zapowiedziom tytułu – ukazuje świat nie-
szczęśliwy, brzydki, budzący obrzydzenie. Odsyła do przestrzeni miasta, ale
sprowadzonego do przedmieścia, do tego, co skrywane, do wewnętrznej
warstwy miejskiej ciałosfery [Schmitz 2001]. Ulica pozostaje synekdochicz-
nym znakiem miasta, inne synonimy urbanistycznej organizacji miejsca wy-
stępują sporadycznie, wyjątkiem jest dworzec kolejowy, którego semantyka
często pokrywa się z semantyką ulicy. Redukcja miasta do przestrzeni ko-
munikacyjnej, miejsc przeznaczonych do ruchu, służących przemieszczaniu
się, przeciwstawia się pojmowaniu miejskiej przestrzeni jako terytorium
zamieszkania i zasiedlenia. Wprawdzie miasto od dawna utożsamiane jest
z kotłowaniną, z pośpiechem mieszkańców, ale podążają oni ku czemuś, od
– do, natomiast ulice Rešickiego nie prowadzą ku celowi, ruch nie posiada
charakteru teleologicznego.
________________________

1 Korzystam z drugiego wydania: Sretne ulice & Sagrada familia, Meandar, Zagreb 2000.

W skrócie oznaczam: SU.

homoseksualizm. którą oferuje miasto jest konsekwencją poczucia niezależności od Boga. Zagreb 1990. a w tej poezji zwłaszcza przedmieść. „(. a wśród nich okry- cia. lecz odsłonięte ciała.) w obliczu zagrożeń związanych z życiem w naturalnych plenerach seksualizm musiał być trzymany pod silną kontrolą. nosi stygmaty zaniedbania. 3Autor rozważań na temat biblijnej teologii miasta przypomina. przeciwnie. Natomiast folgowanie żądzy za murami domu i za zamkniętymi bramami miast okolonych wysokim. gwałt3. . SU.62 KRYSTYNA PIENIĄŻEK-MARKOVIĆ Doświadczenie miasta. oczekujące kar niebieskich” [Toporow 2000: 34]. niekiedy wszel- kie nie-prokreacyjne formy seksu” [Moser 2008: 55]. pedofilii. chociaż tekst biblijny nie precyzuje o jakie konkretnie dewiacje chodzi. die my darling... ból. kazirodztwa. że wolność kultywowa- nia cielesnej zmysłowości. Grzeszne miasto to „miasto przeklęte. seks analny. jakby egzystencja i wyobraźnia koncentrowała się wyłącznie wokół cielesności. gdzie cielesność króluje w erotycznym i chorobliwym nadmiarze. Kreuje opowieść grozy o upadku miasta. pokazuje Sodomę i Gomorę końca XX wieku. przemocy. przypalanie dziecka papierosem). że prezentuje ideał współczesnego piękna. niosło poważne zagrożenie dla zdrowia i życia. cierpienia. skłania do oddania głosu trze- wiom i przysadce mózgowej oraz do poddania się popędom. Biblioteka Quorum. Obrazem pierwszego jest Niebieska Jerozolima. Oddalone od centrum metropolii dzielnice i oddalone od centrum kraju miasteczka na swoich wystawach eksponują nie towary. I. die my darling2. miasto nad otchłanią i miasto-otchłań. Dziś przez sodomię rozumie się z reguły zoofilię. upadłe i rozpustne. Czy samo miasto dokonuje tego gwałtu na ciele? To tu dokonują się akty sodomii. uruchamia wyobraźnię somatyczną i „wewnętrzną”. co ze szczegól- nym upodobaniem Rešicki pokazuje i pielęgnuje w tomiku Die. grubym murem. Rysując taki portret miasta Rešicki staje się kontynuatorem mitu miasta- nierządnicy. 4 Określenie miasto-otchłań pojawia się u Toporowa w rozdziale dotyczącym miasta- dziewicy i miasta-nierządnicy. Jednakże owa wolność seksualno-obyczajowa doprowadziła w Sodomie i Gomorze do perwersyjnych wyna- turzeń. s. zwłaszcza nocą. Uleganie namiętnościom na otwartym terenie. Ciało nie jest tutaj wystawione na widok publicz- ny z tego względu. W skrócie oznaczam: DD. a jest to często perwer- syjna rozkosz. 72) ________________________ 2Die. stało się znacznie bezpieczniejsze. Doświadczanie takich miejsc jest zatem doś- wiadczaniem ciała i doświadczaniem poprzez ciało. znęcania się nad ciałem (np. używek. drugiego – Babilon.in. pokaži mi sretne ulice pokaż mi szczęśliwe ulice svoja plava swoje niebieskie široka bedra szerokie biodra bolnicu u čijem ćemo se želucu voljeti szpital w żołądku którego będziemy się kochać kada budeš debeljuškasti sonet gdy ty będziesz grubiutkim sonetem tamo ćemo razbijati čitljive ampule tam będziemy rozbijać czytelne ampułki vremena i njegovim glazbenim sirupom czasu i jego muzycznym syropem dražiti udove umorne od kemije i sodomije łechtać członki umęczone chemią i sodomią (Sretne ulice. gdy drapieżniki stają się prawie niewidzialne. miasto-otchłań4. ale w historii terminowi temu przypisywano różne znaczenia – pod określeniem tym krył się m.

odwołanie do cielesnej komunii. Trzewia stano- wią atut cielesnych organizmów miasta. s. Somatyzacja zamieszkiwanego świata daje możliwość bardziej intym- nego i bezpośredniego kontaktu („ciało w ciało”). Jako bliższe natury. Brzuch to brzuch [Szpakowska 2008: 5]. Ciałosfera miasta. Podmiot pragnie się do- stać do centrum (żołądka) szpitala powodowany perwersyjno-masochistycz- nymi tęsknotami. Mieszkaniec przed- ________________________ 5Wokół ciała – pisze badaczka – nadbudowują się bardzo różne konstrukcje symboliczne. który liże ludzkie członki (DD. tam dokona się przecież strawienie pokarmu-człowieka. Szczęśliwe ulice chorwackich miast 63 Zamiast prezentacji szczęśliwych ulic oraz widocznej powierzchni mia- sta. s. Kreacja miasta w formie ciałoprzestrzeni jest niewątpliwie konsekwencją przekona- nia o fundamentalnym charakterze doświadczeń cielesnych. „malaryczną hostią” (DD. Konstatacja da je ulica malarična hostija pokazuje również prowokacyj- ne i obrazoburcze skłonności poety sięgającego po skrajną degradację sa- crum. Ulica oferuje swoje ciało jak inne ulicznice. Somatyzacja miasta dokonuje się nie tylko poprzez porównania do ciała ludzkiego. 29). a bezrozumne usta zjadają długą podkolanówkę i wycierają się koszulką mówiącego „ja” (SU. następuje zejście do nieszczęśliwego wnętrza. mózg ulicy jest bowiem ociężały (SU. Metafora ta wska- zuje oczywiście na chorobliwy stan miejskiego środowiska. ani szczególnie wrogim. wyklucza gloryfikację środowiska. na śmiertelne zagrożenie wynikające z prostego poruszania się po ulicach. nie jest ani miejscem szczęśliwym. budząc obrzydzenie. który przemawia własnymi wydzielinami. s. wzajemnego poznania przez dotyk. 12). zresztą z inne- go wiersza dowiemy się. 19). 109). nabiera nowego znaczenia w planie dołu materialno- -cielesnego bądź też łączy się i miesza z obrazami tego dołu” [Bachtin 1975: 504]. ciało staje się także najbardziej wiarygod- nym oraz najbliższym prawdzie aparatem zdobywania wiedzy. 61). a ono samo trwa niezmienione. DD. że epidemia malarii objęła całą Nizinę Panońską (u malaričnom meñunožju panonije / w malarycznym kroczu panonii. jak porównanie do Chrystusa pozostawiającego swoje ciało na po- karm. że chodzi o świadome darowanie zakażonego ciała. ale porównanie do kobiety służą- cej cielesne usługi. tym bardziej. miasto widziane jest także jako pies. ale ulica może być również ciałem człowieka-Boga. 6 Zdaniem Bachtina degradacja to „podstawowa zasada artystyczna realizmu grotesko- wego: wszystko. s. która zdaniem Bachtina właściwa jest dla realizmu groteskowego6. jest też odda- niem głosu samemu miejskiemu organizmowi. Jednak wiersz eksponuje także rozkosz jakiej można doznać w żołądku wbrew regułom czasu. Jako ośrodek trawienny szpitala oznacza zapewne także metodę leczenia i oczyszczenia własnego organizmu wyniszczonego przez chemię (wszelkie używki?) i sodomię. Jest natomiast ucieleśnieniem symbiozy miejsca i człowieka. s. . nie byłoby przecież tak nośne. co święte i wysokie. Utożsamia więc „miejsce brudnych żądz prowokują- cych do grzechów nieczystości i obżarstwa” oraz metaforę „jaskini i bez- piecznego ukrycia” [Szpakowska 2008: 5]5.

tom postojanom crtom po miękkim brzuchu ulicy. człowiek nie doświadcza przestrzeni jako pewnej abstrakcyjnej. Lokatorzy przedmieść zawłaszczają je dla siebie. wynajmowane pokoje. że somatyzacja dotyczy nie tylko organi- zmów wielkomiejskich. SU. homoseksualiści. s. rekao mi je na moich piersiach.) leżał na brzuchu na sanjkama i kažiprstom vukao na sankach i palcem wskazującym przeciągał po mekom trbuhu ulice. 18) i bieliznę przedmieść (SU. katakumby. bądź przemieścić [Szarecki 2008: 7]. która stanowi fundament jego doświadczenia” [Szarecki 2008: 6]. 12). podziemia i kanały. narośl. SU. miejskich marginesów oraz ulica – synonim miasta.) njeguje kao vlastito potomstvo (droga dba o ciebie jak o własne potomstwo..64 KRYSTYNA PIENIĄŻEK-MARKOVIĆ mieść i podziemnych/podskórnych kanałów. świat niedo- stępny dla przypadkowego przechodnia. jest światem bez domów. z której płyną ku niemu bodźce i wrażenia. kwaśnowatą pościel miasta (kisel- kasta posteljina grada. tak jak stare budynki. s. SU. zagrożeniami: wariat na ulicy wbija przechod- niom palce w głąb mózgu. s. obiek- tywnej i niezmiennej «zewnętrzności». getta. Przystanie „przemieszczonych” tworzą bramy. rodzaj prze- strzenno-cielesnej.. SU. podwórza. prostytutki. Autor po- kazuje wariant świata Rabelaisowskiego. Epatuje brzydotą. półświatek w omawia- nych wierszach zastępuje cały świat. ona też roztacza nad nimi opiekę: cesta te (. powiedział mi dolazit će i odlazit godišnja doba będą nadchodzić i odchodzić pory roku (Kada sam posljednji puta vidio Svena / Kiedy po raz ostatni widziałem Svena.. czyli świat „na opak”. są oni narażeni na chirurgiczną interwencję. okrucieństwem. narkomani. łączności ze światem. s. z większą intensywnością – także w mniej wyrafi- nowanej formie – rysuje się na przedmieściach i w miastach peryferyjnych. alkoholicy.. stanowią hybrydyczne współciało. s. „Zgodnie z takim uję- ciem. dworce. rodzin. 19). Ślady pozostawiane na ulicy odciskają swoje piętno także na ciele mówiącego „ja” : (. a ti skupa sa mnom / voliš ovaj grad istim pogledom (zima nadchodzi szczurze. stąd zapewne informacja o zrozumieniu i podobnych emocjach. 30). Dzieci te reprezentują bezdomni. schroniska. skazę. Sretne ulice chorwackiego poety pokazują. W metropolicznych centrach. a ty wraz ze mną / kochasz to miasto tym samym spojrzeniem. 70). Przeciwnie. tą niewzruszoną linią na mojim prsima.) ležao potrbuške (.. Ontologiczny aspekt splecenia ciała z terytorium miasta Artur Szarecki określa jako rdzeń somatycznej koncepcji metropolii. odczuwanie ustawia go od razu w afektywnym kontakcie z rzeczami. gdyż stanowią chorą tkankę miasta. którą trzeba usunąć. cielesnym współbyciu. Mieszkańców miasta przedstawionego przez Rešickiego rodzi ulica. przeniknięty dążeniem ku dołowi – w głąb ziemi i w głąb ludzkiego ciała. a po przeciwnej stronie rzeźnik łamie kości psom . urbanistycznej mimikry.. co- dziennej rutyny. które miasto wzbudza w podmiocie i szczurze: zima dolazi štakore.

vjerna žena. odsyła zarówno do części garderoby (bielizny) – koszulki. niti jedan prolaznik ne želi mi ništa reći żaden przechodzień nie chce mi nic powiedzieć o puževim slinama na krevetu o ślimaczym śluzie na łóżku vlažnoj košuljici koju nam jutrom wilgotnej koszulce. którą jako swój testa- ment pozostawia ulica. Miasto funkcjonuje tutaj jako domena wyzwolona z ograniczeń norm. dworzec zaś – miejscem prze- trwania: . jako swój testament. tutaj poznaje się świat filmu i świat dorosłości. bo przecież żaden przechodzień nie chce udzielić odpowiedzi na stawiane pytania. zostawia ulica. do Biblii i roli jaką odegrał wąż w procesie wypędzenia człowieka z raju i doprowadzenia go do zbudowania nieudanej namiastki miejsca szczęśliwego. Szczęśliwe ulice chorwackich miast 65 (SU. przemiany wewnętrznej i wstąpienia do społeczności ochrzczonych. sygnałem odradzania. moralności. jak kino i dworzec. i do odbioru świata. Te gmachy użyteczności publicznej są równocześnie elementami topografii automatycznie wskazującymi na ich miejską genezę. (Sharon. Kino okazuje się miejscem dojrzewania. jako strefa rozpasania i nieokiełznania. o sharon jakże ich bielizna već mokro od istine. 12) Kino zamienia się w przestrzeń wtajemniczenia. w kinie dojrzewa się do odbioru kultury. Jest też wreszcie košuljica skórą zrzuconą przez żmiję. Anić. do współistnienia z subkulturą i do współ- życia. SU. stawiają pierwsze kroki w dorosłość: iz kina. Košuljica. košuljica może być zatem po prostu zużytą prezerwatywą. które nie zostają powściągnięte nawet w miejscach publicznych. którą nam rankiem kao svoj testament. s. Koszulka-czepek jest testamentem i darem szczęśliwych ulic dla swoich szczęśliwych dzieci. przyzwoitości. Roz- wijając symboliczne znaczenia węża i uwzględniając kontekst poetyckiego świata przedstawionego. to w języku chorwackim ko- šuljica za krštenje. Fraza „dziecko w czepku urodzone” w języku chorwackim zastępuje roñeno u košuljici (V. na nježnim kljizaljkama kino. 23). Świat filmów i – w innych wierszach – świat muzyki rockowej oraz światoobraz i tekst ulicy stanowią jedyne autorytety moralne i pedagogiczne dla dzieci „szczęśliwych ulic”. ostavi ulica. s. a sam wąż – emblematem fal- licznym. zwłaszcza popularnej. W kontekście nasyconej erotyką i perwersją wczesnej poezji Rešickiego. odnowy. nie da się jednoznacznie przetłumaczyć. jest już mokra od prawdy. symbol obmycia z brudów grzechu. Także „biała szata” – oznaka niewinności. o kako je sharon njihovo rublje opuszczają dzieci. jak też do potocznych określeń dzieci urodzonych z pozostałością worka osierdziowego na głowie. Słownik języka chorwackiego). na delikatych łyżwach izlaze djeca. syn Kaina). Miejskie dzieci w kinie przeżywają inicjację. należałoby zapewne sięgać do mitów i wyobrażeń podstawowych. jakim okazało się miasto (pierwsze zbudował Henoch.

co oddaje obraz fruwającej. brudnych i cuchnących. SU. alkoholu. reakcji fizjologicznych. naga żarówka. Na dworcu Rešickiego świat się za- trzymał. o swoje prawo do snu. z cyklu Šlageri u kolodvorskome jukeboxu / Szlagiery dworcowej szafy grającej. uryny itp. ani czas nie sprzyjają odnawianiu dawnych haseł towarzyszących walce z mrokami – odkryciom naukowym czy upowszechnieniu oświaty. a dworzec z tymczasowego punktu na drodze ludzkiej wędrówki zamienia się w teren stabilizacji. wykopanej pościeli unoszącej się pod sufit wraz z kadzi- dłem „pradawnego dymu”: smrodem papierosów. Ani miejsce. do których odsyła. ciał. pokazuje jesz- cze dobitniej specyfikę tego miejsca” [Gil 2008: 30]. że jest on ich codziennością i normalnością. kiedy ludzie egzy- stujący poza społeczeństwem tworzą na dworcu uporządkowaną zbiorowość. narkomanów. i które jednocześnie deprecjonuje. ilu- struje kolejny utwór z cyklu Szlagiery: (. zapachu ekskrementów. którzy z przy- musu lub wyboru znaleźli się na marginesie i w poczekalni rozpoznali swoją przystań. negującym własne cechy charakterystyczne – zmienność. Otrzymujemy zatem wyobrażenie dworca jako schronienia dla włóczęgów.) jeste li vidjeli kako u czy widzieliście jak w (. s 27. dla wszystkich.) mokroj veži maternice mokrym przedsionku macicy dijete dodiruje lice blizanca dziecko dotyka twarzy bliźniaka ________________________ 7 „Tylko o nich można powiedzieć. heterogenicznym terytorium. . staje się noclegownią koczowników. ku nowemu lub powrót. Dominację na dworcu odsłon naturali- stycznych. tutaj bowiem.) Dworzec jest w takim ujęciu dziwnym. podstawowym prawem jest prawo silniejszego.. że czują się w przestrzeni dworca na miejscu. bezrobotnych. Z wartości oferowanych przez dom. pęd ku przyszłości. nagich ciał.. Może nie zadomowienia. lecz walczących o swój kawałek przestrzeni. zwisająca.66 KRYSTYNA PIENIĄŻEK-MARKOVIĆ polagano k stropu z wolna do sufitu diže se pradavni dim unosi się pradawny dym s njim gore k z nim do góry ku izuvenim stopalima žarulje wyzutym stopom żarówki koja na krhotinama mraka co na okruchach mroku uporno recitira sažalne parole uparcie recytuje współczujące hasła svoga prosvjetiteljskoga puča swego oświeceniowego puczu podiže se i pod podnosi się też podłoga na komu mi je na której mi isto kao i sinoć jak i wczoraj wieczór jednim dugim zamahom jednym długim zamachnięciem iskopana postelja wykopano pościel (I. bezdomnych. realizowane są tu pradawne rytuały ignorujące wszelkie oświe- ceniowe ideologie.. punkt zakotwiczenia7. ale z pewnością tymczasowego poby- tu. bez względu na osiągnięcia cywilizacji. postęp. To paradoksalne odwrócenie sytuacji.. zachowuje namiastkę miejsca odpo- czynku.

SU.) (. z cyklu Šlageri u kolodvorskome jukeboxu. któremu arlekin pomaga wydobyć słowo (polemizując przy tym z koncepcją Schne- .) W swoim tomiku Rešicki wyznacza dworcowi rolę przeciwną do przy- znawanej mu zwyczajowo. wymykają się spod kontroli. Mówienie z perspektywy wnętrza ciężarnej kobiety i wnętrza dworcowego miniświata rozumieć można jako konieczność dostrzeżenia tego. porów- nywalne jest z możliwym do realizacji jedynie w stanie prenatalnym zajrze- niem w twarz bliźniaka.. przywołując scenę jąkały z włoskiej komedii dell’arte.. a nie marginalni. szybko opuszcza przyjeżdżając. ze względu na intensywność zbliżenia soczewki oka czy obiektywu. Dla Szczęśliwych ulic dworzec zamienia się w centrum (oś). czyli oznaczającego punkt. Historie dworcowe przybierają postać jednego z trzech typów narracji (stacyjna. niemożliwym i najbliższym prawdy. jest najbardziej rozpoznawalnym obiektem topograficznym miejskiej przestrzeni i także jego „mieszkańcy” traktowani są jako typowi. jak opowiadany przez jąkałę trzygodzinny dowcip o niekoń- czącej się ulicy. symptom groteskowej błazenady8. jako domownicy urbanistycznego teryto- rium. Bachtin 1975: 423-428. prenatalna.. 28-29. najgłębiej ukry- tym. „Miejsce zwyczajne i pospolite. s.. próbując jednak wyrazić istotę nieogarnionego.) jeste li ikada czy kiedykolwiek dobro pogledali dobrze obejrzeliście i obišli bar jedan kolodvor i zwiedziliście przynajmniej jeden dworzec bar jednom obukli przynajmniej raz włożyli njegov donji jego dolną ljepljivi veš klejącą się bieliznę uprljan skutrenom pivskom pjenom zabrudzoną skłębioną piwną pianą što je briznula iz uda vrača co wytrysnęła z członka czarownika s izrezbarenim totemom za pojasom z wyrzeźbionym totemem za pasem i na kraju i wreszcie jeste li ikada vidjeli usta mucavca czy kiedykolwiek widzieliście usta jąkały kako pokušavaju ispričati trosatni vic o jak próbują opowiedzieć trzygodzinny dowcip o ulici ulicy kada ulicom kiedy ulicą lete prve lecą pierwsze crne pahulje czarne śnieżynki (II. syllabaryczna/jąkająca). Bachtin. oczekując lub żegnając przybywających i wyjeżdżających. odjeżdżając. a jednak obce i wyłączone z normalności” [Gil 2008: 29]. Obserwacja ta zawiera ________________________ 8 Zob. co niewidoczne oraz jako ko- nieczność podejmowania prób opowieści o niewidocznym. Szczęśliwe ulice chorwackich miast 67 koga više nikada neće ugledati tako jasno którego już nigdy nie ujrzy tak jasno (. przez który się prze- chodzi. Ale już relacja z oglądu i podzielenie się rozpozna- niem wydaje się nie do zrealizowania (jeszcze bardziej nie do wytrzymania dla słuchacza). Poznanie prawdy o dworcu.

pokazuje nowotwory. tak jak ignoruje pierwotną funkcję tego miejsca. dysharmonijne. brzydotę i brud. 17). s. s. ani dworzec nie oferują przecież warunków sprzyjających pielęgnowaniu komunikacji werbalnej. Klejąca się bielizna. 36) otwartymi wargami sromowymi brze doze orgazma szybkie porcje orgazmu u krinolinama w krynolinach u strahotnome napalmu probuñenoga punka w potwornym napalmie rozbudzonego punku ljube se na tvojim bradavicama całują się na twoich brodawkach sa svojim vlastitim sjenama (SU. Zamiast miejskiego pejzażu otrzymujemy obraz świata wewnętrzne- go. które wydobywają szkielet. ekskrementy. co chore. 49) z własnymi cieniami čuvam tvoj prvi przechowuję twój pierwszy deflorirani moždani režanj (SU. że w scenie tej odgrywa się akt porodu. nieakcep- towalne. Oto kilka przykładów z tomu Szczęśliwe ulice: glaukoma/jaskra (s. 27). akcentuje. co skażone. 18) kwaśnowata pościel miasta ________________________ egansa). Słowa rozbrzmiewają- ce w halach dworcowych. zainfekowane. Choć zarówno motyw brzemiennej (brzucha). W wierszu Rešickiego jednorazo- wa pomoc nie mogłaby spowodować płynnej trzygodzinnej wypowiedzi i nie występuje w nim „akuszerka” (ani w postaci arlekina. s. 14) zdeflorowany płat mózgu kiselkasta posteljina grada (SU. spojrzenie na ciało miasta i cielesność jego lokatorów koncentruje na wydobywaniu wszystkiego. obnażone miejsca intymne składają się na elementy obrazu oddające prawdę o mieście w sposób najbardziej wiary- godny. łupież (s. nowotwór (s. spośród którego podróżujący i oczekujący wyła- pują informacje bezpośrednio ich dotyczące.68 KRYSTYNA PIENIĄŻEK-MARKOVIĆ równocześnie postulat rozwijania komunikacji pozawerbalnej. 46). neugašene ulične lampe niezgaszone lampy uliczne bivaju rabljenim tamponima uličarke bywają używanymi tamponami ulicznicy koja ti je sinoć która wczorajszej nocy poljubila koljena (SU. krwioobieg i organa wewnętrzne prześwietlanego miejsca. 30) całowała twoje kolana pogled ustrijeljen kroz ključaonicu spojrzenie zestrzelone przez dziurkę od klucza otvorenom vulvom (SU. jak i obrzydliwości. choćby ze względu na nadmiar. Oprzyrządowanie użyte do poznania ciała miasta pokazuje to. posługiwania się mową ciała. ani jakakolwiek inna). Ciało jest niezwykle wdzięcznym materiałem zarówno do ukazania piękna. . s. Bachtin nazywa analizowaną scenę z komedii dramatem materialnych narodzin słowa. albo dramatem ciała rodzącego słowo [Bachtin 1975: 428]. Poeta eksponuje negatywny biegun somatyczności i erosa. Arlekin uderza jąkałę głową w brzuch i pomaga mu urodzić słowo. Jąkała jest brzemienny w słowo i nie może go urodzić. poczekalniach i na peronach to krótkie komunika- ty składające się na szum. 21). s. ją- dra ugotowane na twardo (s. zdjęcie rentgenowskie lub wielowymiarowy obraz ultrasonografu. także piękna ludzkiej seksualności i hybrydycznych wyna- turzeń erotycznych. a opis jego wysiłków przypomina skurcze i męki porodowe. niesmaczne. Lokator dworca ignoruje jego fonosferę. jak i jąkały wykorzystane zostały w celu wskazania zakłóceń komuni- kacyjnych. Ani łono matki.

rytmów przez badaczy tekstów współczesnej kultury.) (.. Wydobywając z miejskiej scenerii fragment fasady z komunikatem dotyczącym popkultury. w której wyrostki vulvu naslikali kao romboid wargi sromowe narysowały jako romb (.. tworzy tekst-tatuaż..) (. zwłaszcza odwołujących się do semiotyki. z centrami w postaci organów wewnętrznych. która po 26. że ich autor postrzega miasto jako cia- ło(bio)sferę... często nazywane jest logosferą (termin wprowadzony przez M.. graffiti. Procesy wpro- wadzania w głąb organizmu i pozbywania się nadmiaru oraz pomieszania płaszczyzny zewnętrznej i wewnętrznej. Szczęśliwe ulice chorwackich miast 69 Literackie portrety współczesnych miast niemal obowiązkowo przywo- łują motyw labiryntu. W tym dualistycz- nym organizmie. Jednak interpretowane dotąd wiersze wskazywać mogą. to ciało otwarte. choroby. ogłoszeń. 11).. śmierć. sieci poplątanych ulic. Podmiot pragnie być częścią tego ciało- -tekstu.) . zbudowanym z elementów materii ożywionej i nieoży- wionej... Miasto okazuje się ciałem..) na svome stomaku na swoim brzuchu po svojim očima po swoich oczach (. na svome hrbatu na swoim grzbiecie po svojim stegnima po swych biodrach u haustoru u komu su klinci w bramie. tymczasem Rešicki w intrygujący sposób godzi oba stanowiska. ciało-logosfery. po których błądzi dzisiejszy miejski nomada. roku życia nie przestała słuchać rocka. Szczęśliwe ulice otwiera wiersz Sven rozpoczynający się od informacji: na fasadzie naszego sklepu samoobsługowego ktoś napisał sprayem: Qeen są znów na top listach (SU.. jak informuje w jednym z wierszy. Cielesny i moralny dół. Bachtina). dźwięków.) (. s. wprowadza w świat Svena – mieszkańca przedstawionej przestrzeni (miej- sca akcji) i alter ego mówiącego „ja” oraz reprezentanta pokolenia. w której rozgrywać się będą wydarzenia. trawienie. wciągające i pożerające. wydalanie (także ejakulacja i inne wydzieliny). spółkowanie. a nie logosferę. Miasto przemawiające językiem reklam. sferę zdarzeniową zdominowały akty związane z funkcjonowaniem ciała: wchłanianie (zwłaszcza wszelkie używki).) na svome potiljku na swej potylicy po aortama ljubavnika po aortach kochanków u kojima ključaju w których gotują się taximetri otmjene prostitucije taksometry wytwornej prostytucji (.. które na własnej skórze wypisuje komunikaty. przy- najmniej tej jego części. utwór wysyła wyraźne sygnały na temat atmosfery. Namalowany przez slawońskiego autora obraz miejskiej siedziby końca ubiegłego stulecia to akt prześwietlający nagie ciało miasta z labiryntami kiszek.

to nie człowiek (architekt) kreuje miasto i tekst miasta. aluzji literackich.. przede wszystkim literackie. Rešicki. jest to specy- ficzna odmiana semiotycznego rozumienia przestrzeni. w którym Ewa Rewers zajmuje się wnikliwym badaniem tych skomplikowanych zagadnień współczesnej filozofii kultury.) zato napiši. ________________________ 9 Przypomnijmy fragment rozdziału Od logosu do logosfery. sprawia. redukuje do komunikatu. i stanowić integralną część tekstu miasta/ulicy. w samym tekście. rozumiana być może dzisiaj jako rodzaj quasi-naturalnego milieu człowieka” [Rewers 1996: 140]. jak doświadczenia kulturowego współczesnego człowieka. filmy z boską Gretą wyciska- jące łzy (i inne wydzieliny). w ten sposób. 76-77. Za- mieszkiwanie zostaje sprowadzone do odczytywania (.. „W perspektywie se- miotycznej struktury tekstowe. ilustracji wplecionych w zapis ulicy. zasługując na miano elementu sferycznego.) Ulica w takim ujęciu jawi się jako rodzaj nadrzędnego autora. taksometry prostytucji. także urbanistycznej. lecz miasto stwarza. odnosi się bowiem – jak pisze Lefebvre – do przestrzeni. kina/filmu. SU. napiši me dlatego napisz. s. miejskiej perspektywy. Te miejskie narracje (bram.. które porównać można do cytatów. podobnie jak polilog. Współautorami tekstu miasta są chłopcy rysujący w bra- mach wargi sromowe.) (. Narastająca sztuczność i «tekstualność» ludzkiego świata wyłaniająca się zarówno z projektu Bachtinow- skiej filozofii kultury. „pisze” podmiot. W wizji poety następuje odwrócenie roli. z cyklu Sretne ulice. osoby wypełniające różnorodne formularze. tymczasem bohater cytowanego wiersza chce być w środku.. dla której mniej metaforycznym określeniem jest autobiogra- ficzny zapis bądź „sztuka urbanistycznego pejzażu” [Bagić 2003]. zawia- dowcy tekstów odprawianych. .70 KRYSTYNA PIENIĄŻEK-MARKOVIĆ na formularima u čijim se pagodama na formularzach w pagodach których specijalno testiraju inteligencija i szczególnie testuje się inteligencję i kičmena moždina szpik kostny po girlandama i gondolama po girlandach i gondolach smirenim slikovnicama predgraña wyciszonych historyjkach obrazkowych przedmieścia (. specyficzny polilog. „Słowo przestało być stabilnym punktem zaznaczonym na płaskiej powierzchni zbudowanej z relacji systemowych i tekstowych. że nadaje się jej charakter przekazu. czyli tekst-tatuaż pisany na ciele miasta9.)” [Rewers 1996: 41]. iż logosfera.. rozmaitych instytucji testujących inteli- gencję i fizyczną kondycję człowieka) tworzą wielogłos miasta lub też frag- menty opowieści nie zawsze odciśnięte na jego korpusie. i odczy- tywać. Dla piszącego pragnienie to oznacza przyjęcie wewnętrznej.. napisz mnie bilo čime ulico byle czym ulico pisati znači depilirati pisać oznacza depilować tvoje podatne jezike twoje podatne języki (IV. Takie widzenie stawia mieszkańca-czytelnika naprzeciw tekstu.

ciągnący tam. eksponuje este- tycznie ostre jakości. . zamiast podej- mować wysiłki produkowania przestrzeni. wydalany przez ten organizm. wykluczony. O tym. Do tego celu doskonale nadaje się ciało. SU. A jednak będąc na wygnaniu to. osobiste doświadczanie miasta. Oddać głos przestrzeni produkującej. bo tam toczy się „prawdziwe” życie. zwłaszcza gdy pokazuje się chorą tkan- ________________________ 10 Sformułowania „tekst Osijeku”. Mieszkańców i wydarzenia wydobyte z urbanistycznej przestrzeni au- tora z Osijeku z powodzeniem dałoby się przesiedlić na terytorium miasta abstrakcyjnego lub każdego innego czy też raczej miejskich ulic. któremu „ja” nadaję nazwę lub który sobie wyobrażam. i od miejsca powstania dzieła jest to przygnębiający obraz. która zgodnie z pla- nami estetycznego zagospodarowania nadaje się do eksterminacji. której reguł gry. przekonanie. nie rozpoznaje. łączy obie perspektywy. „osiječki tekst” konstruuję analogicznie do tekstu pe- tersburskiego Toporowa. fragment urbanistycznego organizmu odrzucany. s. odnoszącym się do konkretnego wycinka historyczno-kultu- rowego. to „narośl”. przedmiot upadły. które rankiem wita mieszkańców komunikatami o zmarłych („pierwsze budzą się nekrologi”. Rešicki dokonuje dehumanizacji i hybrydyzacji miasta. jak się wydaje. jest fragmentem (cytatem) z dziejów miasta i dzie- jów jednostki. gdzie sens się załamuje11. Szczęśliwe ulice chorwackich miast 71 tworzący tekst Osijeku10. Prawda o mieście to prawda o jego najbardziej „we- wnętrznych”. czy innych: paryskiego. z dala od całości. przedmieść. wy-miot [abject]. intymnych. prawda o mieszkańcach katakumb i dworców kolejowych. centrum ówczesnych wyda- rzeń. nie jest jakimś przed-miotem [un ob-jet] naprzeciw mnie. brudnych i wstydliwych miejscach. 61). tekst ulicy i współudział w „ulicznych wy- padkach”. (…) Wy-miot jest na zewnątrz. Ta część miejskiego terytorium. bram. z atmosferą daleką od tej. to. Należy zatem wydepilować wszystko. co wstrętne. Dla czytelnika oddalonego i od czasu. którą widzimy w Szczęśliwych ulicach. zagrzebskiego. warszawskiego itd. ukrytych podwórek i dworców. Wymyśla antyreklamę. napawa wstrętem. co budzi obrzydzenie. jak nazwa zakładu wytwarzającego produkty chemiczne „Saponija” czy odwołanie do niezwy- kle popularnej swego czasu kafejki „Valentino”. sytuująca się na granicy subiektyw- nych doświadczeń i obiektywnej diagnozy. W najbardziej potocznym ujęciu taką postawę autorską określić można jako założenie. Tak powstaje historia o „szczęśliwych” ulicach i „szczęśliwym” pokoleniu debiutującym w latach 80. z udziałem „prawdziwych” bohaterów. że poezją jest codzienność. wy- miot lub abject (w języku Kristevej) – wyzwanie rzucone swemu panu. Miasto jest bytem. nieprzerwanie rzuca wyzwanie swemu panu” [Kristeva 2007: 7-8]. 11 „To. jaką znamy z modernistycznych kawiarń. co wstrętne. Myśl i wypowiedź autora jest rezultatem doświadczeń podmiotu wędrującego poprzez sfery miasta i wpi- sanego w jego logosferę. co przesłania tę literaturę mia- sta i wydobyć ją samą. że Rešicki współtworzy osi- jecki tekst świadczą sporadyczne topograficzne konkrety. że „poezja leży na ulicy”. wydarzenia.

G. Bagić K. red. Somatyka miasta. nr 1(1). Potęga obrzydzenia. B. U rezultatu dobivamo sliku grada-bludnice. Gil J. 1. zainfekowany różnorodnymi chorobami. 2003. Poznań. Rem. Esej o wstręcie. odór zgnilizny. Szarecki A. Wstęp: ciało w kulturze. Jej reprezentantem i wytwórcą jest loka- tor pomieszczeń publicznych.. Ropiejące rany. Kraków. w: Antropologia ciała. Miasto w Kulturze”. kao i prenošenje središta zbivanja iz centra na periferije. Sretne ulice. taka wersja somatyzmu i takie widzenie sfery publicznej także jest znakiem kultury. w: Goli otok. Warszawa. nie do- mownik.. K. Szpakowska. u skrivana. A. Zagreb. przeł. Koristeći u tom cilju osnovnu za ovu zbirku strategiju. nr 1(1). przeł. Wielkomiejski dworzec kolejowy. M. Autor prikazuje simbiotsku povezanost mjesta i čovjeka.. vrstu prostorno-tjeles- ne mimikrije. Goreniowie. Moser J. mieszkaniec tymczasowy. Osječka čitanka. Miasto w Kulturze”. nie właściciel. Miasto i mit. Kristeva J. ekskrementów.. wymiocin. Słowo w przestrzeni. Żyłko. 1996. red. z którymi utożsamiane jest miasto przedstawione. „Kultura Miasta. 2001. Rewers E. Literatura Bachtin M. Sablić Tomić. przestrzeń w słowie. brudna. Toporow W. przestrzeń i uczucia. Andrzejewski.. okrenut svijet. potu i rozkładu. 2001. Miasto w Kulturze”. „Kultura Miasta. Twórczość Franciszka Rabelais’go a kultura ludowa średniowiecza i renesansu. lokator. Szpakowska M. 2008. Ciało powszechnie jest dziś pojmowane jako miejsce spotkania natury i kultury. i A.. Antologija hrvatske kratke priče. Ciałosfera. prožet težnjom prema dolje – u dubinu grada i u dubinu ljudskog tijela. u kanale unutar tijela. Osijek. wykluczenia.. Falski. Proza urbanog pejzaža. B. 1975. H. . bolna. Bagić.. koja označava somatizaciju gradskog prostora. 2007. wydzieliny i nieczy- stości. „Kultura Miasta. klejąca się bielizna jest strojem kultury miejskiej – głębokiej. Schmitz H. katastroficzną przestrzeń wyrzucenia. hibridno sutjelo. 2000. Sretne ulice hrvatskih gradova Sažetak U paradoksalno naslovljenoj zbirci pjesama Sretne ulice Delimir Rešicki kreira specifičan portret grada na izmaku XX stoljeća. intimna mjesta.72 KRYSTYNA PIENIĄŻEK-MARKOVIĆ kę. wspólnych. Język i przestrzeń w poststrukturalistycznej filozofii kultury.. przeł. dobiva rentgensku sliku unutrašnjosti gradske tjelosfere. 2008.. 2008. M. red. wewnętrznej. Poznań. nr 1(1). Biblijna teologia miasta. Zagadnienia i wybór tekstów. przeł. są jednak dowo- dem życia. cz. 2008. nowoczesny koczownik. Kraków. Gdańsk.