You are on page 1of 5

FIZYKA JDROWA, TEORIA

ODKRYCIE PROMIENIOWANIA PRZEZ H. BACQUERELEGO


1.Henri Bacquerel francuski fizyk odkrycie w 1896r. zwizki uranu samorzutnie, bez dziaania czynnika zewntrznego, wysyaj
promieniowanie, ktre zaczernia klisz fotograficzn dalsze badaniapromieniowanie jonizuje rwnie powietrze odrywa elektrony od
atomw i czsteczek
2.Pojcia z tym zwizane :
a)klisza fotograficzna- materia wiatoczuy w fotografii; szklana pytka lub przezroczysta folia plastikowa pokryta warstw wiatoczu, ktra
podczas wywoania, w miejscach, na ktre padao wiato, staje si czarna, a w pozostaych miejscach przezroczysta
b)promieniowanie jonizujce-promieniowanie, ktre odrywa elektrony od atomw lub czsteczek
c)promieniotwrczo-zjawisko samorzutnej emisji promieniowania jonizujcego
3.Ciekawostka- odkrycie promieniotwrczoci przypadek podczas badania promieni X (Roentgena) nawietlanie wiatem sonecznym
rnych mineraw + zawijanie w ciemnoci w klisze wiatoczue raz nie byo pogody i nie nawietli zwizku uranu po kilku dniach w
szufladzie klisza zaczerniona w miejscach styku z uranem

ODKRYCIE RADU I POLONU PRZEZ M. SKADOWSK-CURIE


1.Odkrycie 4 lata pracy z mem (Piotrem Curie) wniosek: promieniotwrczo zwizana z pierwiastkami , a nie zwizkami chemicznymi
pierwiastki promieniotwrcze badanie rudy uranowej promieniotwrczy nie tylko uran, ale te tor i aktyn odkrycie dwch nowych
promieniotwrczych pierwiastkw : polonu i radu
2.Nagrody Nobla
a)Maria Skadowska-Curie
*fizyka (1903r.)
*chemia (1911r.)
b)Piotr Curie
*fizyka (1903r.)
c)Henri Bacquerel
*fizyka (1903r.)

IZOTOP POTASU 4019K I WGLA 146C


40
1.Izotop potasu 19K wystpuje w wodzie morskiej rwnie w ciele czowieka w cigu sekundy 50 atomw potasu wysya
promieniowanie jonizujce
14
2.Izotop wgla 6C wystpuje w powietrzu rwnie w ciele czowieka

LICZNIK GEIGERA-MLLERA
1.Licznik G-M urzdzenie pozwalajce wykry i mierzy promieniowanie jonizujce
2.zasada dziaania gdy promieniowanie trzaski i piski czciej, im wiksze natenie promieniowania

PROMIENIOWANIE
1.Promieniowanie to strumie dodatnio naadowanych czstek identycznych z jdrami helu; masa czsteczki jest rwna masie jdra helu,
a dodatni adunek jest rwny podwjnemu adunkowi elementarnemu
2.Promieniowanie to strumie elektronw
-10
3.Promieniowanie to promieniowanie elektromagnetyczne o bardzo maej (<10 m) dugoci fali, czyli strumie fotonw o duej energii
(nazywanych rwnie kwantami gamma)
4.Promieniowania , , , s emitowane z jdra atomowego promieniowanie jdrowe
5.Pormieniowanie X promieniowanie jonizujce, ale nie jdrowe dugo fali wiksza od ultrafioletu ale mniejsza od promieniowania
odkrywca : Wilhelm Roentgenpowstaje w otaczajcych jdro powokach elektronowych (nie w jdrze)

KOMORA MGOWA WILSONA


1.Komora mgowa szczelne naczynie wypenione par nasycon wzdu toru przelotu czstki jonizujcej przez komor powstaj jony, na
ktrych nastpuje skraplanie pary powstae krople cieczy tworz charakterystyczne lady, ktre s fotografowane lub obserwowane
2.C.T.R. Wilson angielski fizyk konstruktor komory mgowej
MOC DAWKI, DAWKA POCHONITA, DAWKA SKUTECZNA
1.Zasig promieniowania zaley od rodzaju, ale rwnie pocztkowej energii kinetycznej czstek tego promieniowania
2.Jednostka energii w fizyce jdrowej eV
a)1 eV to energia kinetyczna, ktr uzyskaoby ciao posiadajce adunek elektryczny rwny adunkowi elementarnemu, poruszajc si
pomidzy elektrodami (od jednej do drugiej) midzy ktrymi napicie wynosi 1V
3.Dawka pochonita promieniowanie, przechodzc przez obiekt, jest w nim pochaniane przekazuje energie miara promieniowania
pochonitego przez 1kg materii jednostka: 1 grej 1Gy=1J/1Kg im wiksza dawka pochonita tym wiksze zmiany w materii
4.Moc dawki przekazanie energii zaley od natenia promieniowania oraz CZASU energia pochaniana przez materi w jednostce
czasu jednostka: nGy/h (nanogrej na godzin)
5.Dawka skutecznamiara skutkw biologicznych napromieniowania uwzgldnia rodzaj napromieniowania ( , , ) i rodzaj tkanki
jednostka : siwert (Sv)siwert jest du jednostk 50% ludzi umiera po 2,5-3 Sv

ODDZIAYWANIE PROMIENIOWANIA JONIZUJCEGO Z MATERI


1.Jonizacja czsteczek zmiana ich struktury lub rozerwanie wiza
2.Mog powstawa nowe czsteczki szkodliwe dla procesw yciowych
3.Uszkodzenie czsteczek DNA zaburzenia w podziaach komrek , funkcjonowaniu komrek potomnych
4.Moe prowadzi do mierci

DOZYMETRY
1.Dozymetry inaczej dawkomierze urzdzenia mierzce dawk promieniowania, ktr pochon czyj organizm moe to by klisza
(podobna do fotograficznej) umieszczona w wiatoczuym opakowaniu im wiksze zaczernienie- tym wicej promieniowania pochonitego
2.Dozymetry termoluminescencyjne niewielka cena, atwo uycia mona wielokrotnie wykorzysta posta niewielkiej tabletki z
termoluminoforu materia, ktry podgrzany sabo wieci, jeli by wczeniej poddany promieniowaniu jonizujcemu im mocniej wieci,
tym wiksza dawka promieniowania pochonita przez dozymetr obliczenie dawki pochonitej przez osob

ZASADY OCHRONY RADIOLOGICZNEJ


1.Przebywa jak najkrcej w pobliu rde promieniowania jonizujcego, poniewa dawka promieniowania jest proporcjonalna do czasu jego
dziaania na organizm
2.Przebywa jak najdalej od rde promieniowania jonizujcego, gdy im dalej od rda, tym promieniowanie sabsze
3.Stosowa osony osabiajce promieniowanie

DOWIADCZENIE RUTHERFORDA
1.Ernest Rutherford1911r. dowiadczeniebombardowanie cienkiej zotej folii strumieniem czstek , ktrych rdem by
polonczstki przechodziy przez kolimatory , paday na tarcz ze zotej folii i uderzay w ekran znajdujcy si wok tarczy ekran pokryty
siarczkiem cynkuuderzajce czstki powodoway scyntylacja (bardzo sabe byski wiata) wikszo czstek przelatywaa przez foli bez
zmiany kierunku 1/1000 o wicej ni 10zdarzay si jednak takie, ktre odchylay si o wicej ni 90niektre nawet zostay odrzucone
wstecz
2.Analiza rozproszenia czstek alfa wniosek : atom ma dodatnie naadowane jdro, w ktrym skupia si prawie caa masa atomu
3.Model budowy atomu zaproponowany przez Rutherforda 1911r. model planetarny

ODKRYCIE NEUTRONU
1.Dalsze eksperymenty Ernesta Rutherforda struktura jdra: protony przypuszczenie, e w jdrach s czstki elektrycznie obojtne o
masie podobnej do protonu
2.Odkrycie neutronw1932, angielski fizyk James Chadruck
3.Neuklony- wsplna nazwa protonw i neutronw (ang. Nucleus jdro atomowe)

IZOTOPY,IZOTONY, IZOBARY
1.Izotopy odmiany JEDNEGO pierwiastka rnice si midzy sob liczb neutronw w jdrze
2.Izotony atomy pierwiastkw posiadajce w jdrze jednakow liczb protonw i neutronw
3.Izobaryatomy rnych pierwiastkw posiadajce jdra atomowe o jednakowej liczbie masowej
4.Liczba atomowa (Z) liczba protonw =liczba elektronw w atomie
5.Liczba masowa (A) liczba wszystkich nukleonw (protony+ neutrony) zawiera informacj o masie atomu masa atomu= Amp (masa
protonu)
IZOTOPY WODORU
1.Jdro wodoru najprostsza budowa
2.Izotopy
1
a)proton 1H
2 2
b)deuter 1H (lub 1D)
3 3
c)tryt 1H (lub 1T )

SIY JDROWE
1.Siy jdrowe siy przycigania dziaajce midzy nukleonami i pozwalajce zrwnoway odpychanie natury elektrostatycznej, ktre
utrzymuj protony i neutrony blisko siebie (jdro)
2.Nie s to siy elektrostatyczne, bo protony by si odpychay
3.Nie jest to przyciganie grawitacyjne, bo jest sabsze od elektrostatycznego, przy ktrym protony si odpychaj
-15
4.Siy jdrowe maj bardzo krtki zasig malej do zera przy odlegoci 1fm (=10 m) przy mniejszych odlegociach siy 100-krotnie
silniejsze od elektrostatycznych dziaaj bez znaczenia na adunek elektryczny nie rozrniaj protonw i neutronw
5.Nale do czterech podstawowych rodzajw oddziaywa w przyrodzie obok elektromagnetycznych, grawitacyjnych i tzw. sabych

ROZPAD , ROZPAD + , ROZPAD


1.Rozpad promieniotwrczy spontaniczne przemiany jder zmiana skadu jdra przez emitowanie czstki lub
2.Jdra niestabilne jdra ulegajce rozpadowi promieniotwrczemu
3.Jdra stabilne jdra trwae, ktre samorzutnie nie podlegaj przemianom
4.Rozpad proces, gdy jdro atomowe wysya czstk powstaje jdro innego pierwiastka , zawierajce o 4 nukleony mniej (2 protony i
2 neutrony)
A A -4 4
*wzr : ZX Z -2Y + 2
5.Rozpad emitowanie przez jdro czstki zmiana jednego neutronu w proton i elektron proton zostaje w jdrze elektron jest
wyrzucany na zewntrz jdra jdro : proton+1, neutron-1
A A 0
*wzr: ZX Z+1Y + -1
+
6.Rozpad rzadziej spotykanyemitowane z jder dodatnio naadowane pozytony pozyton- czstka, rnica si od elektronu tylko
znakiem adunku powstaj w wyniku przemiany jednego ze znajdujcych si w jdrze protonw w neutron
7.jdro w stanie wzbudzonym jdro powstae w wyniku rozpadu lub ma nadmiar energii

AKTYWNO PROMIENIOTWRCZA
1.rdo promieniotwrcze substancja (ciao) bdce rdem promieniowania wysyajce promieniowanie jdrowe zawiera atomy
izotopu promieniotwrczego
2.Aktywno promieniotwrcza (A) wielko fizyczna informujca , ile rozpadw zachodzi w rdle w jednostce czasu
3.Wzr : A=|N| / t
*A-aktywno promieniotwrcza
*N=N-N0 (liczba jder po upywie czasu liczba jder na pocztku)
*t=t-t0 (czas)
4.Jednostka aktywnoci : 1bekerel (1Bq)
a)Aktywno rda jest rwna jednemu bekerelowi, jeli w rdle zachodzi jedna przemiana promieniotwrcza w czasie jednej sekundy
b)1Bq= 1 rozpad/s
5.Aktywno jest proporcjonalna do zawartoci izotopu im wicej jder mogcych ulega rozpadowi- tym wiksza aktywno zaley
rwnie od rodzaju izotopu
6.Aktywno promieniotwrcza cia podajemy albo dla caego ciaa w Bq, albo przypadajc na jednostk masy lub objtoci (Bq/kg lub
3
Bq/m )

PRAWO ROZPADU PROMIENIOTWRCZEGO


1.Czas poowicznego rozpadu czas, po ktrym z pocztkowej liczby jder promieniotwrczych zostanie poowa jest inny dla kadego
izotopu wartoci od trylionowych czci sekund do miliardw lat
2.Prawo rozpadu promieniotwrczego Ernest Rutherford 1899r. zaleno liczby jder izotopu znajdujcych si w substancji
promieniotwrczej od czasu
t/T
a) N=N0 *(1/2)
*N0- liczba jder promieniotwrczych w chwili pocztkowej
*N- liczba jder ,ktre pozostay w prbce po upywie czasu
*t-czas od chwili pocztkowej
*T- czas poowicznego rozpadu
STAA ROZPADU PROMIENIOTWRCZEGO I CZAS POOWICZNEGO ROZPADU
1.Staa rozpadu promieniotwrczego () wielko charakterystyczna dla danego izotopu informuje, jaka cz pocztkowej liczby jder
rozpada si w cigu 1 sekundy midzy sta a czasem poowicznego rozpadu istnieje zwizek: T=0,693
2. |N| / t=N
*N=N-N0 (liczba jder po upywie czasu liczba jder na pocztku)
*t=t-t0 (czas)
*N- liczba jder po upywie czasu
*- staa rozpadu promieniotwrczego
3. Czas poowicznego rozpadu czas, po ktrym z pocztkowej liczby jder promieniotwrczych zostanie poowa jest inny dla kadego
izotopu wartoci od trylionowych czci sekund do miliardw lat

14
METODA DATOWANIA IZOTOPOWEGO 6C
1.Datowanie substancji wszystkie pierwiastki to mieszaniny izotopwkady izotop taka sama ilo protonw , inna
neutronwniestabilne jdrarozpad promieniotwrczy badanie stabilnych i niestabilnych izotopw okrelenie wieku
12 13 14 -10
2.Przykad niemal cay wgiel skada si z 2 izotopw : 6C (98,9%) i 6C (1,1%) wystpuje take inny izotop : 6C (1,2*10 %)
14 12 -12 14
zawarto wzgldna 6C/ 6C= 1,2*10 6C powstaje w grnych warstwach atmosfery ziemskiej wskutek promieniowania kosmicznego
nietrway izotop o T=5730lat absorbcja izotopw przez organizmy podczas oddychania koniec absorpcji po mierci (bo koniec
12 14 14 12
przemiany materii) zawarto 6C nie zmienia si, zmienia si tylko zawarto 6C (ulega rozpadowi)aby okreli wiek : 6C/ 6C i
-12
porwnanie z pierwotn zawartoci 1,2*10 mona okreli wiek przedmiotu pochodzenia organicznego a do 50 tysicy lat wstecz
3.Zastosowanie
a)geologia
b)biologia
c)historia

DATOWANIE WIEKU ZIEMI


1.Inne metody datowania izotopowego
10
a) 4Be (Beryl) czas poowicznego rozpadu : T= 1 500 000 lat
26
b) 13Al (Glin) czas poowicznego rozpadu : T= 716 000 lat
36
c) 17Cl (Chlor) czas poowicznego rozpadu : T=301 000 lat
41
d) 20Ca (Wap) czas poowicznego rozpadu : T=103 000 lat
129
e) 53I (Jod) czas poowicznego rozpadu : T=15 700 000 lat
235 238 207 206
f) 92U i 92U po wielu latach przeksztacaj si w 82Pb i 82Pb na podstawie zawartoci tych izotopw i szybkoci ich tworzenia liczy
si wiek
40 9 40
g) 19K (Potas) czas poowicznego rozpadu : T=1,27710 lat przeksztacenie w 18Ar (Argon) gaz uwiziony w skale wybuch wulkanu
roztopienie ska , uwolnienie Argonu bezporednio po powstaniu ska nie ma w nich Argonu na podstawie zawartoci Potasu i Argonu w
9
tych skaach okrelenie, ile czasu upyno od uformowania okrelenie wieku Ziemi (4,5*10 lat)

DEFICYT MASY I ENERGIA WIZANIA


1.Deficyt masy rnica midzy sum mas nukleonw (protonw i neutronw) a mas jdra aby rozdzieli jdro na nieoddziaujce wzajemnie protony i
neutrony trzeba wykona prac podobnie jak przy rozdzielaniu zczonych magnesw praca zamienia si w energi teoria wzgldnoci Einsteina
E0=mc2 (E0- energia spoczynkowa) E0j=mjc2 (Energia spoczynkowa jdra = masa jdra * c2) rozdzielenie jdra : powstaj dwa nukleony o Energiach
spoczynkowych : E01=m1c2 i E02=m2c2 eby nukleony si nie przycigay trzeba wykona dodatkow prac W wynika z tego, e : E0j (Energia spoczynkowa
jdra) + W (praca przy rozdzielaniu nukleonw) = E01 (energia spoczynkowa jednego nukleonu) + E02 (Energia spoczynkowa drugiego nukleonu) rozbijajc na
wzory : mjc2 + W = m1c2 + m2c2 mjc2 < m1c2 + m2c2 mj< m1+m2
2.Energia wizania energia dostarczona jdru (rwna pracy, ktr trzeba by byo wykona), by rozdzieli jdro atomowe na pojedyncze nukleony jeli
poczymy nukleony tworzc jdro atomowe, zostanie uwolniona energia E=mc2
3.Wzory :
a)deficyt masy : m= Z*mp + (A-Z)*mn mj
*m- deficyt masy
*Z- liczba atomowa
*A-liczba masowa
*mp- masa protonu
*mn- masa neutronu
*mj- masa jdra
b)energia spoczynkowa : E0=mc2
*E0- energia spoczynkowa
*m-masa
*c-szybko wiata w prni
c)energia wizania : Ew=m*c2
*Ew- energia wizania
*m- deficyt masy
*c-szybko wiata w prni
REAKCJA ROZSZCZEPIENIA I REAKCJA ACUCHOWA
1.Reakcja rozszczepienia przemiana jdra atomowego , w wyniku ktrej rozpada si ono na mniejsze fragmenty (lejsze jdra) emisja
neutronw i promieniowania elektromagnetycznego w postaci kwantw moe by wywoana uderzeniem neutronu w jdro atomu
2.Rozszczepianie spontaniczne jdra same ulegaj rozpadowi bardzo rzadka reakcja czciej reakcja rozszczepienia spowodowana
zderzeniem z innymi jdrami lub czstkami
3.Reakcja acuchowa proces, kiedy rednio wicej ni jeden neutron emitowany w procesie rozszczepienia doprowadzi do rozpadu
kolejnego jdra, liczba neutronw oraz rozszczepianych jder szybko ronie
4.Aby rozwina si reakcja acuchowa emitowane neutrony wywouj kolejne reakcje rozszczepienia w naturalnym uranie za mao
235 235
izotopw 92U (ok. 0,7%) do reakcje acuchowej wzbogacenie uranu uran wzbogacony= z wiksz iloci 92U
5.Pierwszy warunek zajcia reakcji acuchowej jest wystarczajco dua zawarto ulegajcych rozszczepieniu jder (izotopu) w prbce
reakcja acuchowa jest moliwa tylko w prbce, ktrej masa jest wiksza od masy krytycznej
6.Masa krytyczna minimalna masa prbki, dla ktrej zachodzi reakcja acuchowa

BOMBA ATOMOWA
1.Bomba atomowa specjalnie skonstruowana kula masa wiksza od masy krytycznej zachodzi reakcja acuchowa musi mie
specjaln konstrukcj, bo inaczej si rozleci zanim wybuchnie
235 239
2.Specjalna budowa bomby atomowej materia rozszczepialny ( 92U lub 94Pu) podzielony na kilka fragmentw kady fragment
masa < masa krytyczna nie zachodzi reakcja acuchowa moliwy transport i przechowywanie z tyu umieszczony konwencjonalny
adunek (np. trotyl) zapalnik fragmenty si cz zachodzi reakcja acuchowa energia wybuchu ograniczona bomba rozpada si
na fragmenty najwikszy wybuch moe by rwnowany wybuchowi 500 000 ton trotylu
3.Konstrukcje bomb
a)konstrukcja dziaa adunek konwencjonalny z tyu zaciskaj si fragmenty, bo jeden leci do drugiego
b)konstrukcja implozyjna adunek konwencjonalny dookoa fragmentw zacieniaj si w krgu

REAKTOR JDROWY
1.prty paliwowe prty zawierajce uran zachodzi w nich kontrolowana reakcja acuchowa w przecitnym reaktorze kilkaset prtw
uran jest wzbogacony do ok 3-5%
2.moderator substancja umieszczana pomidzy prtami paliwowymi jej zadaniem jest spowolnienie szybkich neutronw zmniejszenie
ich energii kinetycznej zwikszenie szansy kolejnego rozszczepienia czsto moderatorem jest woda jednoczenie chodzi reaktor
moe by te grafit lub beryl
3.prty sterujce zawieraj substancje dobrze pochaniajce neutrony kadm, bor wsuwane midzy prty paliwowe kontroluj
liczb neutronw wywoujcych rozszczepienia
4.prty bezpieczestwa w reakcji niebezpieczestwa przegrzaniem reaktora wpuszczane pomidzy prty paliwowe pochonicie
neutronw przerwanie reakcji acuchowej
5.reaktor jest obudowany masywn oson na zewntrz nie przedostaj si promieniowania i radioaktywne produkty reakcji rozszczepienia

CYKL PP I CYKL CNO


4
1.Cykl pp- tzw. cykl proton-proton jest to synteza 4 jder wodoru w jedno jdro 2He zostaje wydzielona energia 28,4 MeV w kadej
sekundzie na Socu syntezie ulega 657 mln ton wodoru powstaje 653mln ton helu deficyt masy =4mln ton= energia promieniowania
,dziki ktrej Soce wieci
2.Opis cyklu pp
1 1 2 0
a) 1H + 1H 1H + +1 + v
2 1 3
b) 1H + 1H 2He +
3 3 4 1
c) 2He + 2He 2He + 2 1H
0
* +1-pozyton
*v- neutrin elektronowy czstka elementarna, bardzo sabo oddziaujca z innymi czstkami
3.Cykl CNO w gwiazdach wikszych od soca wysze temperatury reakcje zachodzce z udziaem wgla, tlenu i azotu powstaje hel
4.Przebieg CNO
12 1 13
a) 6C + 1H 7N* +
13 13 0
b) 7N* 6C + +1 + v
13 1 14
c) 6C + 1H 7N +
14 1 15
d) 7N + 1H 8O* +
15 15 0
e) 8O* 7N + +1 + v
15 1 12 4
f) 7N+ 1H 6C + 2He

REAKCJE TERMOJDROWE
1.Reakcje termojdrowe zachodzce przy wysokim cinieniu i temperaturze rzdu milionw stopni fuzja (czenie) jdra cz si ,
-15
gdy maj ogromn energi kinetyczn a do 10 m dziaaj na siebie siami elektrostatycznymi pniej siy jdrowe rwnie te
procesy s rdami energii dziki nim wiec gwiazdy