You are on page 1of 10

61

Grzyby poliporoidalne
występujące w zadrzewieniach
miejskich i przydrożnych
Edward Ratuszniak
Instytut Biologii i Ochrony Środowiska
Akademia Pomorska, Słupsk
1. Wstęp
Drzewa alejowe w miasta i zadrzewienia przydrożne wzdłuż ciągów
komunikacyjnych to celowe nasadzenia, których rola polega na stwarzaniu na-
turalnych osłon przeciwwiatrowych, zatrzymywaniu wód opadowych, wzboga-
caniu powietrza w tlen, zatrzymywaniu pyłów itp. [1,3]. Poprzez utrzymywanie
wilgotności powietrza, pochłanianie spalin samochodowych i zmniejszanie am-
plitudy temperatur w swoim otoczeniu, Obecność drzew w warunkach wielko-
miejskich wpływa pozytywnie na stan zdrowotny mieszkańców i walory este-
tyczne architektury.
Grzyby poliporoidalne należą do grzybów wielkoowocnikowych, roz-
wijających się głównie na żywym lub martwym drewnie drzew i krzewów, dla-
tego charakteryzuje się je jako grzyby nadrzewne [2]. Reprezentują klasę Basi-
diomycetes (grzyby podstawkowe), których większość gatunków zgrupowanych
jest w czterech rodzinach: Ganodermataceae (Lakownicowate), Hymenocha-
etaceae (Szczecinkowate), Coriolaceae (Powłócznikowate) i Polyporaceae
(Żagwiowate) [8]. Ich owocniki, potocznie zwane hubami, charakteryzują się
porowatą warstwą hymenoforu, zrośniętego w spodniej warstwie kapelusza
z miąższem w jednolity pokład. Grzybnia ogromnej większości tych grzybów

Więk- szość grzybów poliporoidalnych to saprotrofy rozkładające martwe drewno. stwa- rzając zagrożenia w ruchu komunikacyjnym i dla mieszkańców terenów zabu- dowanych. na zgniliznę brunatna. posługując się klu- czami Domańskiego. E. konary łatwo się obłamują a silne wiatry mogą powalać drzewa na drogi. Drewno ulegające zgniliźnie traci swe właściwości mechaniczne. według określonych procesów rozkładu. Terenem badań był obszar miasta Słupska podzielony na trzy rejony A. Metodyka Badania prowadzono w latach 2002 i 2003. B i C oraz pobocza dróg w okoli- cach Słupska i Koszalina oznaczonych jako rejony D. 2. Materiał badawczy stanowiły owocniki grzybów poliporoidalnych wy- stępujące na żywych drzewach. Nazewnictwo grzybów przyjęto za Ryvardenem i Gilbertsonem [7]. Orłosia i Skirgiełło [2] oraz Ryvardena i Gilbertsona [7]. Każde miejsce znalezienia owocnika oznaczano jako kolejne stanowisko. ulice i domy. po- wstającą z rozkładu chemicznego celulozy i ligniny. i F. i zbiorze owocników prowadzono metodą marszrutową [5]. dokonania ich opisu. w tym określenia gatunku żywiciela. polegające na rejestracji stanowisk grzybów. Krótką charaktery- stykę rejonów przedstawiono w tabeli 1. pod kątem ich składu gatunkowego i powiązania z żywicielami. następnie suszono i umieszczano w papierowych torbach. ale znaczną grupę stanowią pasożyty atakujące zdrowe lub osłabione drzewa. białą jednolitą i białą jamkowatą [4]. Edward Ratuszniak rozwija się w drewnie powodując rozpad substancji drzewnej (zgniliznę). Zgnilizny drewna powo- dowane przez grzyby poliporoidalne dzieli się. 828 VIII Ogólnopolska Konferencja Naukowa . Zebrane owocniki wymrażano w zamrażarce przy temperatu- rze -20o C. Bada- nia terenowe. Badania kameralne dotyczyły oznaczania zebranego materiału na podstawie analizy cech makroskopowych a w razie konieczności mikroskopowych. pniakach i leżących kłodach lub gałęziach. Celem niniejszej pracy jest analiza występowania grzybów poliporo- idalnych na drzewach alejowych miasta Słupska i drzewach przydrożnych w okolicach Słupska i Koszalina.

Topola biała Populus alba. 5 km) Klon pospolity Acer plata- noides E Szosa Słupsk – Głobino (ok. czajny Aesculus hippocasta- num. Polyporaceae (2 gatunki) i Ganodermataceae (1 gatunek).Grzyby poliporoidalne występujące w zadrzewieniach miejskich i przydrożnych Tabela 1. Klon pospoli- ką Słupią a linią kolejową. Na drzewach rosnących na poboczach dróg 97 stanowisk z 14 gatunka- mi (tabela 3). Klon po- głównie blokowiska z młodymi nasa. Kasztanowiec zwy- różnorodności gatunkowej drzew. Character of research sites Rejony Opis Dominujące gatunki drzew A Dzielnice po wschodniej stronie rzeki Klon pospolity Acer plata- Słupi. Łącznie stwierdzono obecność 23 gatunków należących do 4 rodzin: Coriolaceae (15 gatunków). Fomes fomentarius (30) i Bjerkandera adu- sta (26). Pozostałe gatunki zajmowały od 1 do 14 stanowisk przy czym tylko po- jedynczo spotykane były Inonotus cuticularis i Phellinus robustus. słabe czarna Populus nigra obsadzenie ulic. Zróżnico.. Brzoza brodawkowata Betula pendula. Topola czarna Populus ni- gra D Szosa Słupsk – Krępa (ok. Większość VIII Ogólnopolska Konferencja Naukowa 829 . C Zachodnia część miasta (Zatorze). potem Meripilus giganteus (34).spolity Acer platanoides. słabo zadrzewione ale o dużej noides. Wyniki badań Na obszarze Słupska zarejestrowano ogółem 160 stanowisk grzybów poliporoidalnych należących do 20 gatunków z czterech rodzin (tabela 2). Mało drzew starych. Grocho- drzew biały Robinia pseu- doacacia B Centralna część miasta pomiędzy rze. Wierzba Salix sp. tica kowa” – pomnik przyrody 3. Największą liczbę stanowisk zajmował gatunek Ganoderma applanatum (56). Hymenochaetaceae (5 gatunków).ty Acer platanoides. Topola wana gęstość zadrzewień (park).Lipa Tilia sp. „Aleja bu.. Odcinek Buk zwyczajny Fagus sylva- ok. Charakterystyka rejonów badań Table 1. 8 km za Polanowem. 4 km) Klon pospolity Acer plata- noides F Szosa Koszalin – Polanów. dzeniami.

2 2 1 5 Phellinus robustus (P.) Pilat 2 1 . 6 Meripilus giganteus (Pers. 2 1 3 Laetiporus sulphureus (Bull. Karst.) Murr. 6 2 1 9 Trametes gibbona (Pers.:Fr. 3 Phellinus igniarius (L.) Donk 2 3 4 9 Piptoporus betulinus (Bull. 5 1 . 1 Daedaelopsis confragosa (Bolt.) Quel. że te trzy gatunki występują tylko na drewnie drzew iglastych.) Pat. Karst) Bourdot & Galzin 1 . 3 Razem 63 46 51 160 830 VIII Ogólnopolska Konferencja Naukowa .:Fr. 1 1 1 3 Polyporus varius Fr. 3 Trametes versicolor (L. 1 1 Inonotus radiatus (Sow.:Fr. 10 1 2 13 Fomes fomentarius (L.:Fr. Taxonomic specification of polypore fungi species found on trees of municipal areas in Słupsk Liczba stanowisk RODZINA/Gatunek Rejon A Rejon B Rejon C Razem CORIOLACEAE Bjerkandera adusta (Willd. Tabela 2. 6 9 9 24 Daedalea quercina L. 4 5 Oxyporus populinus (Schumach.) Pilat 1 3 1 5 Trametes pubescens (Schumach. 9 14 22 45 HYMENOCHAETACEAE Inonotus cuticularis (Bull. 4 5 Trametes hirsuta (Fr.:Fr. Należy zaznaczyć. 1 POLYPORACEAE Polyporus squamosus Huds.:Fr. natomiast wszystkie pozostałe – zarówno na obszarze miasta.: Fr. . Karst.) Karst.:Fr.) Schroet.) Kickx 9 2 . jak i na poboczach dróg – związane są z drzewami liściastymi. .) Fr 1 . Heterobasidion annosum i Phellinus pini. Edward Ratuszniak z 14 gatunków znalezionych na poboczach dróg występowała także na obszarze miasta. 1 2 .:Fr.) Pilat 5 .) P. . .:Fr. . z wyjątkiem Gleophyllum odoratum. który to gatunek wy- stępuje zarówno na drzewach liściastych jak i iglastych. 3 . 1 . . 1 .: Fr. z wyjątkiem Fomitopsis pinicola. 11 Fomitopsis piniola (Schwartz:Fr.:Fr. których obecność stwierdzono jedynie przy drogach.) P. 5 GANODERMATACEAE Ganoderma applanatum (Pers. Karst.) Karst.:Fr.:Fr. Systematyczne zestawienie gatunków grzybów poliporoidalnych znajdowa- nych na terenie Słupska Table 2.) P.) Karst .

. 1 . 2 . Oxyporus populinus (14). które atakują atakującymi stare i osłabione drzewa.) P. Karst. 8 .:Fr. . 1 GANODERMATACEAE Ganoderma applanatum (Pers. . VIII Ogólnopolska Konferencja Naukowa 831 . Najwięcej gatunków (11) to typowe saprotrofy rozwijające się na martwym drewnie. 4 Heterobasidion annosum (Fr. 2 Daedalea quercina L. Taxonomic specification of polypore fungi species found on roadside trees Liczna stanowisk RODZINA/Gatunek Rejon D Rejon E Rejon F Razem CORIOLACEAE Bjerkandera adusta (Willd. 2 Trametes versicolor (L.) P. .) Donk 4 1 .: Fr. Ważną grupę stanowią pasożyty obligatoryjne (5 ga- tunków) atakujące zdrowe drzewa.:Fr.) Pilat 2 . Ames 2 .) Karst 2 1 6 9 Gleophyllum odoratum (Wulf. 1 Phellinus igniarius (L.:Fr.) Pat. Wśród nich największą liczbę stanowisk odnotowano dla Ganoderma applanatum (56). .:Fr. 2 17 19 Fomitopsis pinicola (Schwartz:Fr. . Wśród nich najliczniej występowały Fomes fomentarius (30 stanowisk). . wśród nich najliczniej spotykano Meripilus giganteus (łącz- nie 34 stanowiska) i Bjerkandera adusta (łącznie 28 stanowisk) . Phellinus igniarius (6 stanowisk) i Laetiporus sul- phureus (6 stanowisk). 1 .Grzyby poliporoidalne występujące w zadrzewieniach miejskich i przydrożnych Tabela 3.:Fr. Wśród pozo- stałych gatunków zaliczonych do pasożytniczych wyodrębniono grupę „słabych pasożytów” (7 gatunków).:Fr.) Quel. 29 29 Oxyporus populinus (Schumach. . . .) A. 1 Phellinus pini (Fr.) Bref. 11 11 HYMENOCHAETACEAE Inonotus radiatus (Sow.:Fr. będących pasożytami przyrannymi. 2 Razem 26 5 66 97 Analizę udziału gatunków saprotroficznych i pasożytniczych w obrębie wszystkich 23 gatunków zidentyfikowanych w rejonach badań przedstawiono na rycinie 1.) Karst. 3 3 Fomes fomentarius (L.) Imaz 4 . . 5 Trametes hirsuta (Fr. Systematyczne zestawienie gatunków grzybów poliporoidalnych znajdowa- nych na poboczach dróg Table 3. Karst. zwykle okaleczone lub poranione w różny sposób. .:Fr.) Pilat 1 . . Daedaleopsis confragosa (13) i Fomitopsis piniola (12).) Kickx . . 8 Meripilus giganteus (Pers.

Rejon D jest specyficzny. zmniejsza możliwość ich wystąpienia. i dokonuje częstych cięć pie- lęgnacyjnych powodujących kaleczenie drzew. Pobocza dróg komunikacyjnych są często obsadzane jednym gatunkiem drzew (na Pomorzu jest to zwykle klon – Acer platanoides). bo 9. Edward Ratuszniak 22% 48% 30% Saprotrofy Pasożyty przyranne Pasoży ty obligatoryjne Rys. W rejonie E znaleziono tyko 4 gatunki. 1. gdyż powierzchnia cięcia nie jest za- bezpieczana przed infekcją a powstała rana jest bardzo duża. zwykle nie występujących na obszarach leśnych. 1. które są 832 VIII Ogólnopolska Konferencja Naukowa . stanowiących podłoże dla grzybów saprotroficznych. w F 5 gatunków. F). Usuwanie martwych gałęzi i uschniętych konarów. co odbija się wy- raźnie w zróżnicowaniu gatunkowym grzybów w rejonach badań będących od- cinkami szos (D. Doskonałym podłożem dla rozwoju grzybów saprotroficznych są natomiast pniaki po ściętych drzewach. Dlatego znaleziono tam Heterobasidion annosum. Dyskusja Tak jak każdy żywy organizm grzyby poliporoidalne pełnią określoną funkcję w ekosystemach. Eliminują w sposób naturalny drzewa stare i chore a rozkładając je przygotowują miejsce i przestrzeń życiową innym. Participation of saprotrophies and parasites in appointed species of polypore fungi 4. a jedynie w rejonie D było ich więcej. Gleophyllum odoratum i Phellinus pini. Udział saprotrofów i pasożytów w obrębie oznaczonych gatunków grzybów po- liporoidalnych Fig. co tworzy „bramy wejścia” dla grzybów pasożytniczych. gdyż część szosy biegnie przez las a pobocza stanowią obrzeża lasu mieszanego z sosnami i świerkami. E. stosuje się tu sztuczne nasadzenia określonych gatunków drzew i krzewów. Fitocenozy miejskie i dróg komunikacyjnych są pod silną antropopresją. w których występują.

Zabiegi pielęgnacyjne są tu zabronione. Często spotykany jest kasztanowiec (Aesculus hippocastanum). Zróżnicowanie gatunkowe i wiek drzew-gospodarzy wpływa istotnie na liczbę stanowisk i zróżnicowanie gatunkowe grzybów poli- poroidalnych. Podsumowanie i wnioski 1. Fomes fomentarius. We wszystkich badanych rejonach zróżnicowanie gatunkowe grzybów poliporo- idalnych było zdecydowanie większe niż na poboczach dróg. T. Rodzinę Polyporaceae reprezentowały 2 gatunki a Gano- dermataceae 1. Piptoporus betulinus tylko na brzozach. T. dęby (Quercus sp. Na obszarze Słupska skład gatunkowy zadrzewień jest stosunkowo zróżnicowany i bogaty. z których każdy z osobna jest pomnikiem przyrody. VIII Ogólnopolska Konferencja Naukowa 833 . cordata. 5. Należą do nich Meripilus giganteus. Fomitopsis piniola.). i Ganoderma applanatum. Inonotus cuticularis i Phellinus pini. Większość tych grzybów powiązana jest z określonym typem go- spodarza (drzewa liściaste lub iglaste) a nawet gatunkiem: Daedalea quercina występuje tylko na dębach. Warto zwrócić uwagę na fakt. W rejonie F zarejestro- wano znaczną liczbę stanowisk gatunków Fomes fomentarius. trzy z pozostałych: Daedalea quercina.Grzyby poliporoidalne występujące w zadrzewieniach miejskich i przydrożnych gatunkami występującymi tylko na drzewach iglastych. potem Hymeno- chaetaceae (5). Misiewicz [6] stwierdził występowanie 53 gatunków i odmian drzew. topole (Populus sp. Najliczniej reprezentowanymi gatunkami są lipy (Tilia platy- phyllos. Praktyczna ochrona takich grzybów na terenach miejskich jest wątpliwa z dwóch powodów – z jednej strony wiedza na ich temat wśród miesz- kańców i służb miejskich jest problematyczna. który jest prawobrzeżną częścią rzeki Słupi i gdzie różnorodność gatunkowa drzew jest największa. brzoza (Betula pendula). Oxyporus populinus najczęściej na klonach a Inonotus radiatus na olchach. natomiast Meripilus giganteus jest saprotrofem.). że z pięciu występujących tu gatunków grzybów tylko jeden. W badaniach prowadzonych w latach 2002 i 2003 na obszarze Słupska i wybranych poboczach dróg komunikacyjnych zarejestrowano ogółem 258 stanowisk grzybów poliporoidalnych należących do 23 gatunków.) i jarzębiny (Sorbus sp. a stare drzewa sąbardziej podatne na infekcje grzybowe. pseudoplatanus). Najwię- cej gatunków reprezentowało rodzinę Coriolaceae (15). Ganoderma ap- planatum i Meripilus giganteus. czy dokonywać cięć sanitarnych pozostaje otwarty. Wśród opisanych gatunków grzybów znalazły się gatunki rzadkie i pod- legające ochronie. Dylemat czy chronić grzyby. jest groźnym pasożytem obligatoryjnym. przy czym naj- więcej (17 gatunków) znaleziono w rejonie A. a z drugiej strony porażone nimi drzewa mogą stanowić zagrożenie dla ludzi i ruchu komunikacyjnego. euchlora) i klony (Acer platanoides i A. Rejon ten to głównie wiekowe buki z pewną domieszka starych dębów. są pasożytami fakultatywnymi.

Z drugiej strony porażone nimi drzewa mogą stanowić zagrożenie dla ludzi i ruchu komunikacyjnego.: Grzyby. Misiewicz J. 49-85.: Grzyby poliporoidalne Polski. 8. 2. Najliczniej występującymi gatunkami były: Ganoderma applanatum (56 stanowisk). Wojewoda W. Ratuszniak E. a także podlegający ochronie Meripilus giganteus. Seria Botanika. Fungiflora. Meripilus giganteus (34 stanowiska). PWN Warszawa- Poznań 1989. Domański S. 4. Stan zbadania i nowy podział sys- tematyczny. 87-96. PWRiL Warszawa 1992. 3. Liczba gatunków grzybów znalezionych na obszarze miasta znacznie prze- wyższała liczbę gatunków obecnych na poboczach dróg (odpowiednio 20 i 14).. Karg J.: European Polypores. gdyż wiedza na ich temat wśród mieszkańców i służb miejskich jest bardzo słaba. Słupskie Prace Przyrodnicze. Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Słupsku. 4. 47-56. Gilbertson R. Starogardu Gdańskiego i Sztumu. Milewska J.: Fitopatologia leśna.. PWRiL. 3. 834 VIII Ogólnopolska Konferencja Naukowa . Wśród oznaczonych gatunków grzybów poliporoidalnych znalazły się ga- tunki rzadkie. 1-2. Białobok S. 5. Tom 3.: Występowanie grzybów poliporoidalnych na terenie miejskich i podmiejskich Gdyni. Słupsk 2002. Słupsk 1987.L. Karlik B. Pasożyty fakultatywne reprezentowały 7 gatunków a pasożyty obligatoryjne 5.: Zadrzewienia na obszarach wiejskich. Literatura 1. Orłoś H. 1999. Pozostałe gatunki zajmo- wały od 1 do 14 stanowisk.: Tereny zieleni w Słupsku. Warszawa1967. Prak- tyczna ochrona takich gatunków na terenach miejskich jest trudna. Ryvarden L. Oslo 1993- 1994.: Życie drzew Romański skażonym środowisku. Edward Ratuszniak 2. Poznań 1993. 7. 348. Sapro- trofy znajdowano w większości na pniakach po ściętych drzewach. Zakład Badań Środowi- ska Rolniczego i Leśnego PAN. Mańka K. 6. umieszczone na Czerwonej Liście : Inonotus cuticularis i Phellinus pini. Fomes fomentarius (30 stanowisk) i Bjerkandera adusta (26 stanowisk). 5. 1. Największą grupę grzybów stanowiły saprotrofy (11 gatunków)... Skirgiełło A. Kraków. Zeszyty Naukowe AR w Krakowie. Wiąże się to niewątpliwie z większą różnorodnością gatunkową drzew- gospodarzy w mieście w porównaniu do jednogatunkowych zazwyczaj na- sadzeń przydrożnych..

Rodzinę Polyporaceae reprezentowały 2 gatunki a Ganodermataceae 1. Najwięcej gatunków reprezentowało rodzinę Coriolaceae (15). Praktyczna ochrona ta- kich gatunków na terenach miejskich jest trudna. The research material comprised of fructifications of polypore fungi found on living trees. as both citizens and municipal services’ employees have little knowledge of them. The most numerous family in terms of number of species were family Coriolaceae (15). Among the identified polypore fungi were rare species included in the Red Book: Inonotus cuticularis and Phellinus pini. pniakach i leżących kłodach lub gałę- ziach. In all. The most frequently occurring species were: Ganoderma applanatum (56 sites). and the Ganodermataceae family was rep- resented by 1.Grzyby poliporoidalne występujące w zadrzewieniach miejskich i przydrożnych Streszczenie Badania nad występowania grzybów poliporoidalnych na drzewach alejowych miasta Słupska i drzewach rosnących na poboczach dróg w okolicach Słupska i Koszalina prowadzono w latach 2002 i 2003. Każde miejsce znalezienia owocnika oznaczano jako kolejne stanowisko. family Hymenochaetaceae (5). następnie Hymenochaeta- ceae (5). The Polypo- raceae family was represented by 2 species. gdyż wiedza na ich temat wśród mieszkańców i służb miejskich jest bardzo słaba. Meripilus giganteus (34 stanowiska). Najliczniej występującymi gatunkami były: Ganoderma applanatum (56 sta- nowisk). a także podlegający ustawowej ochronie Meripilus giganteus. as well as the protected Meripilus gigan- teus. następnie paso- żyty fakultatywne (7 gatunków) a pasożyty obligatoryjne reprezentowane były przez 5 gatunków. Polypore Fungi in Municipal and Roadside Tree Plants Abstract Research on the occurrence of polypore fungi on alley trees of the city of Słupsk and roadside trees in the vicinity of Słupsk and Koszalin was conducted in 2002 and 2003. Materiał badawczy stanowiły owocniki grzybów poli- poroidalnych występujące na żywych drzewach. umieszczone na Czerwonej Liście : Inonotus cuticularis i Phellinus pini. 257 sites of polypore fungi belong- ing to 23 species have been found. Zareje- strowano ogółem 257 stanowisk grzybów poliporoidalnych należących do 23 gatunków. Fomes fomentarius (30 stanowisk) i Bjerkandera adusta (26 stanowisk). Meripilus giganteus (34 sites). the next in order of number were facultative parasites (7 species). VIII Ogólnopolska Konferencja Naukowa 835 . The most numerous group among fungi were saprophytes (11 species). Practical protection of such species in municipal environments is difficult. Fomes fomentarius (30 sites) and Bjerkandera adusta (26 sites). Each place where a fructification was found has been marked as an individual site. Pozostałe gatunki zajmowały od 1 do 14 stano- wisk. Największą grupę grzybów stanowiły saprotrofy (11 gatunków). The other species were found on 1 to 14 sites. while obligate parasites were represented by 5 species. Wśród oznaczonych gatunków grzybów poliporoidalnych znalazły się ga- tunki rzadkie. stumps and fallen logs or branches.