You are on page 1of 10

61

Grzyby poliporoidalne
występujące w zadrzewieniach
miejskich i przydrożnych
Edward Ratuszniak
Instytut Biologii i Ochrony Środowiska
Akademia Pomorska, Słupsk
1. Wstęp
Drzewa alejowe w miasta i zadrzewienia przydrożne wzdłuż ciągów
komunikacyjnych to celowe nasadzenia, których rola polega na stwarzaniu na-
turalnych osłon przeciwwiatrowych, zatrzymywaniu wód opadowych, wzboga-
caniu powietrza w tlen, zatrzymywaniu pyłów itp. [1,3]. Poprzez utrzymywanie
wilgotności powietrza, pochłanianie spalin samochodowych i zmniejszanie am-
plitudy temperatur w swoim otoczeniu, Obecność drzew w warunkach wielko-
miejskich wpływa pozytywnie na stan zdrowotny mieszkańców i walory este-
tyczne architektury.
Grzyby poliporoidalne należą do grzybów wielkoowocnikowych, roz-
wijających się głównie na żywym lub martwym drewnie drzew i krzewów, dla-
tego charakteryzuje się je jako grzyby nadrzewne [2]. Reprezentują klasę Basi-
diomycetes (grzyby podstawkowe), których większość gatunków zgrupowanych
jest w czterech rodzinach: Ganodermataceae (Lakownicowate), Hymenocha-
etaceae (Szczecinkowate), Coriolaceae (Powłócznikowate) i Polyporaceae
(Żagwiowate) [8]. Ich owocniki, potocznie zwane hubami, charakteryzują się
porowatą warstwą hymenoforu, zrośniętego w spodniej warstwie kapelusza
z miąższem w jednolity pokład. Grzybnia ogromnej większości tych grzybów

ale znaczną grupę stanowią pasożyty atakujące zdrowe lub osłabione drzewa. Orłosia i Skirgiełło [2] oraz Ryvardena i Gilbertsona [7]. Drewno ulegające zgniliźnie traci swe właściwości mechaniczne. Nazewnictwo grzybów przyjęto za Ryvardenem i Gilbertsonem [7]. następnie suszono i umieszczano w papierowych torbach. konary łatwo się obłamują a silne wiatry mogą powalać drzewa na drogi. dokonania ich opisu. Zgnilizny drewna powo- dowane przez grzyby poliporoidalne dzieli się. Terenem badań był obszar miasta Słupska podzielony na trzy rejony A. polegające na rejestracji stanowisk grzybów. Zebrane owocniki wymrażano w zamrażarce przy temperatu- rze -20o C. Krótką charaktery- stykę rejonów przedstawiono w tabeli 1. B i C oraz pobocza dróg w okoli- cach Słupska i Koszalina oznaczonych jako rejony D. Więk- szość grzybów poliporoidalnych to saprotrofy rozkładające martwe drewno. pniakach i leżących kłodach lub gałęziach. po- wstającą z rozkładu chemicznego celulozy i ligniny. pod kątem ich składu gatunkowego i powiązania z żywicielami. posługując się klu- czami Domańskiego. Każde miejsce znalezienia owocnika oznaczano jako kolejne stanowisko. i F. w tym określenia gatunku żywiciela. stwa- rzając zagrożenia w ruchu komunikacyjnym i dla mieszkańców terenów zabu- dowanych. białą jednolitą i białą jamkowatą [4]. Edward Ratuszniak rozwija się w drewnie powodując rozpad substancji drzewnej (zgniliznę). ulice i domy. Bada- nia terenowe. Materiał badawczy stanowiły owocniki grzybów poliporoidalnych wy- stępujące na żywych drzewach. według określonych procesów rozkładu. Celem niniejszej pracy jest analiza występowania grzybów poliporo- idalnych na drzewach alejowych miasta Słupska i drzewach przydrożnych w okolicach Słupska i Koszalina. i zbiorze owocników prowadzono metodą marszrutową [5]. Badania kameralne dotyczyły oznaczania zebranego materiału na podstawie analizy cech makroskopowych a w razie konieczności mikroskopowych. 2. E. 828 VIII Ogólnopolska Konferencja Naukowa . na zgniliznę brunatna. Metodyka Badania prowadzono w latach 2002 i 2003.

dzeniami. 4 km) Klon pospolity Acer plata- noides F Szosa Koszalin – Polanów. Odcinek Buk zwyczajny Fagus sylva- ok. Kasztanowiec zwy- różnorodności gatunkowej drzew. 5 km) Klon pospolity Acer plata- noides E Szosa Słupsk – Głobino (ok. Wyniki badań Na obszarze Słupska zarejestrowano ogółem 160 stanowisk grzybów poliporoidalnych należących do 20 gatunków z czterech rodzin (tabela 2). C Zachodnia część miasta (Zatorze). Klon pospoli- ką Słupią a linią kolejową. Zróżnico. Na drzewach rosnących na poboczach dróg 97 stanowisk z 14 gatunka- mi (tabela 3). Character of research sites Rejony Opis Dominujące gatunki drzew A Dzielnice po wschodniej stronie rzeki Klon pospolity Acer plata- Słupi.. Grocho- drzew biały Robinia pseu- doacacia B Centralna część miasta pomiędzy rze.Grzyby poliporoidalne występujące w zadrzewieniach miejskich i przydrożnych Tabela 1. czajny Aesculus hippocasta- num.ty Acer platanoides. Łącznie stwierdzono obecność 23 gatunków należących do 4 rodzin: Coriolaceae (15 gatunków).Lipa Tilia sp. Wierzba Salix sp. Brzoza brodawkowata Betula pendula. Mało drzew starych. Charakterystyka rejonów badań Table 1.. potem Meripilus giganteus (34). Topola biała Populus alba. Większość VIII Ogólnopolska Konferencja Naukowa 829 . Klon po- głównie blokowiska z młodymi nasa. 8 km za Polanowem. Pozostałe gatunki zajmowały od 1 do 14 stanowisk przy czym tylko po- jedynczo spotykane były Inonotus cuticularis i Phellinus robustus. Topola wana gęstość zadrzewień (park). Największą liczbę stanowisk zajmował gatunek Ganoderma applanatum (56). Hymenochaetaceae (5 gatunków). słabe czarna Populus nigra obsadzenie ulic. „Aleja bu. Polyporaceae (2 gatunki) i Ganodermataceae (1 gatunek). Fomes fomentarius (30) i Bjerkandera adu- sta (26).spolity Acer platanoides. tica kowa” – pomnik przyrody 3. słabo zadrzewione ale o dużej noides. Topola czarna Populus ni- gra D Szosa Słupsk – Krępa (ok.

Karst.) Murr. Tabela 2.:Fr.:Fr. Heterobasidion annosum i Phellinus pini. 6 9 9 24 Daedalea quercina L. . .:Fr.) Pat. 1 2 . 1 .) Pilat 1 3 1 5 Trametes pubescens (Schumach.:Fr.:Fr.:Fr. 4 5 Trametes hirsuta (Fr. który to gatunek wy- stępuje zarówno na drzewach liściastych jak i iglastych. jak i na poboczach dróg – związane są z drzewami liściastymi.) P. z wyjątkiem Gleophyllum odoratum.:Fr. 1 POLYPORACEAE Polyporus squamosus Huds. 3 Phellinus igniarius (L. 3 .:Fr.) Karst. Karst.) Karst. . 2 2 1 5 Phellinus robustus (P. 10 1 2 13 Fomes fomentarius (L. 3 Trametes versicolor (L. Systematyczne zestawienie gatunków grzybów poliporoidalnych znajdowa- nych na terenie Słupska Table 2. Edward Ratuszniak z 14 gatunków znalezionych na poboczach dróg występowała także na obszarze miasta. natomiast wszystkie pozostałe – zarówno na obszarze miasta. 1 1 1 3 Polyporus varius Fr.) Pilat 2 1 .: Fr. 1 . 6 2 1 9 Trametes gibbona (Pers. 9 14 22 45 HYMENOCHAETACEAE Inonotus cuticularis (Bull. z wyjątkiem Fomitopsis pinicola. 5 GANODERMATACEAE Ganoderma applanatum (Pers. Taxonomic specification of polypore fungi species found on trees of municipal areas in Słupsk Liczba stanowisk RODZINA/Gatunek Rejon A Rejon B Rejon C Razem CORIOLACEAE Bjerkandera adusta (Willd. 11 Fomitopsis piniola (Schwartz:Fr. Należy zaznaczyć. . że te trzy gatunki występują tylko na drewnie drzew iglastych.) P.) Karst .) P. . których obecność stwierdzono jedynie przy drogach. 3 Razem 63 46 51 160 830 VIII Ogólnopolska Konferencja Naukowa . 1 1 Inonotus radiatus (Sow.:Fr. 2 1 3 Laetiporus sulphureus (Bull.) Quel.: Fr. 1 Daedaelopsis confragosa (Bolt.) Fr 1 .:Fr. Karst) Bourdot & Galzin 1 . Karst.) Kickx 9 2 . 6 Meripilus giganteus (Pers.) Pilat 5 . .:Fr.) Donk 2 3 4 9 Piptoporus betulinus (Bull.) Schroet. 5 1 . 4 5 Oxyporus populinus (Schumach.:Fr.

) Pilat 2 . 1 . . 3 3 Fomes fomentarius (L. 29 29 Oxyporus populinus (Schumach.:Fr. . 2 17 19 Fomitopsis pinicola (Schwartz:Fr.:Fr. . 2 . 2 Trametes versicolor (L. 1 Phellinus pini (Fr. będących pasożytami przyrannymi. 2 Razem 26 5 66 97 Analizę udziału gatunków saprotroficznych i pasożytniczych w obrębie wszystkich 23 gatunków zidentyfikowanych w rejonach badań przedstawiono na rycinie 1.:Fr.) P. .) Quel. 4 Heterobasidion annosum (Fr. 1 GANODERMATACEAE Ganoderma applanatum (Pers. . Karst. Taxonomic specification of polypore fungi species found on roadside trees Liczna stanowisk RODZINA/Gatunek Rejon D Rejon E Rejon F Razem CORIOLACEAE Bjerkandera adusta (Willd. . Phellinus igniarius (6 stanowisk) i Laetiporus sul- phureus (6 stanowisk).) Karst 2 1 6 9 Gleophyllum odoratum (Wulf. Wśród pozo- stałych gatunków zaliczonych do pasożytniczych wyodrębniono grupę „słabych pasożytów” (7 gatunków). .) Pilat 1 . 11 11 HYMENOCHAETACEAE Inonotus radiatus (Sow. . . VIII Ogólnopolska Konferencja Naukowa 831 . Daedaleopsis confragosa (13) i Fomitopsis piniola (12).) Kickx .) P. 2 Daedalea quercina L.:Fr. Systematyczne zestawienie gatunków grzybów poliporoidalnych znajdowa- nych na poboczach dróg Table 3. . .) Donk 4 1 .:Fr. Wśród nich największą liczbę stanowisk odnotowano dla Ganoderma applanatum (56).) A. Ważną grupę stanowią pasożyty obligatoryjne (5 ga- tunków) atakujące zdrowe drzewa.:Fr. zwykle okaleczone lub poranione w różny sposób. Najwięcej gatunków (11) to typowe saprotrofy rozwijające się na martwym drewnie. 8 Meripilus giganteus (Pers. .Grzyby poliporoidalne występujące w zadrzewieniach miejskich i przydrożnych Tabela 3. Karst. które atakują atakującymi stare i osłabione drzewa.:Fr.) Pat. Oxyporus populinus (14). 1 Phellinus igniarius (L. 8 . . .:Fr.) Bref. 1 .) Imaz 4 . 5 Trametes hirsuta (Fr. Wśród nich najliczniej występowały Fomes fomentarius (30 stanowisk). wśród nich najliczniej spotykano Meripilus giganteus (łącz- nie 34 stanowiska) i Bjerkandera adusta (łącznie 28 stanowisk) .: Fr. Ames 2 .) Karst.

Rejon D jest specyficzny. w F 5 gatunków. W rejonie E znaleziono tyko 4 gatunki. E. Usuwanie martwych gałęzi i uschniętych konarów. a jedynie w rejonie D było ich więcej. co odbija się wy- raźnie w zróżnicowaniu gatunkowym grzybów w rejonach badań będących od- cinkami szos (D. Dlatego znaleziono tam Heterobasidion annosum. Edward Ratuszniak 22% 48% 30% Saprotrofy Pasożyty przyranne Pasoży ty obligatoryjne Rys. bo 9. w których występują. Eliminują w sposób naturalny drzewa stare i chore a rozkładając je przygotowują miejsce i przestrzeń życiową innym. Participation of saprotrophies and parasites in appointed species of polypore fungi 4. zmniejsza możliwość ich wystąpienia. i dokonuje częstych cięć pie- lęgnacyjnych powodujących kaleczenie drzew. które są 832 VIII Ogólnopolska Konferencja Naukowa . stanowiących podłoże dla grzybów saprotroficznych. co tworzy „bramy wejścia” dla grzybów pasożytniczych. gdyż powierzchnia cięcia nie jest za- bezpieczana przed infekcją a powstała rana jest bardzo duża. Dyskusja Tak jak każdy żywy organizm grzyby poliporoidalne pełnią określoną funkcję w ekosystemach. Udział saprotrofów i pasożytów w obrębie oznaczonych gatunków grzybów po- liporoidalnych Fig. zwykle nie występujących na obszarach leśnych. stosuje się tu sztuczne nasadzenia określonych gatunków drzew i krzewów. Gleophyllum odoratum i Phellinus pini. Fitocenozy miejskie i dróg komunikacyjnych są pod silną antropopresją. 1. F). Pobocza dróg komunikacyjnych są często obsadzane jednym gatunkiem drzew (na Pomorzu jest to zwykle klon – Acer platanoides). gdyż część szosy biegnie przez las a pobocza stanowią obrzeża lasu mieszanego z sosnami i świerkami. 1. Doskonałym podłożem dla rozwoju grzybów saprotroficznych są natomiast pniaki po ściętych drzewach.

We wszystkich badanych rejonach zróżnicowanie gatunkowe grzybów poliporo- idalnych było zdecydowanie większe niż na poboczach dróg. Większość tych grzybów powiązana jest z określonym typem go- spodarza (drzewa liściaste lub iglaste) a nawet gatunkiem: Daedalea quercina występuje tylko na dębach. Najwię- cej gatunków reprezentowało rodzinę Coriolaceae (15). Piptoporus betulinus tylko na brzozach. W rejonie F zarejestro- wano znaczną liczbę stanowisk gatunków Fomes fomentarius. dęby (Quercus sp. Misiewicz [6] stwierdził występowanie 53 gatunków i odmian drzew. VIII Ogólnopolska Konferencja Naukowa 833 . przy czym naj- więcej (17 gatunków) znaleziono w rejonie A. 5. trzy z pozostałych: Daedalea quercina.). Oxyporus populinus najczęściej na klonach a Inonotus radiatus na olchach. T.Grzyby poliporoidalne występujące w zadrzewieniach miejskich i przydrożnych gatunkami występującymi tylko na drzewach iglastych. Rejon ten to głównie wiekowe buki z pewną domieszka starych dębów.) i jarzębiny (Sorbus sp. brzoza (Betula pendula). Dylemat czy chronić grzyby. Warto zwrócić uwagę na fakt. pseudoplatanus). Zróżnicowanie gatunkowe i wiek drzew-gospodarzy wpływa istotnie na liczbę stanowisk i zróżnicowanie gatunkowe grzybów poli- poroidalnych. że z pięciu występujących tu gatunków grzybów tylko jeden. Zabiegi pielęgnacyjne są tu zabronione. a stare drzewa sąbardziej podatne na infekcje grzybowe. T. czy dokonywać cięć sanitarnych pozostaje otwarty. Rodzinę Polyporaceae reprezentowały 2 gatunki a Gano- dermataceae 1. a z drugiej strony porażone nimi drzewa mogą stanowić zagrożenie dla ludzi i ruchu komunikacyjnego.). i Ganoderma applanatum. Na obszarze Słupska skład gatunkowy zadrzewień jest stosunkowo zróżnicowany i bogaty. jest groźnym pasożytem obligatoryjnym. potem Hymeno- chaetaceae (5). z których każdy z osobna jest pomnikiem przyrody. który jest prawobrzeżną częścią rzeki Słupi i gdzie różnorodność gatunkowa drzew jest największa. W badaniach prowadzonych w latach 2002 i 2003 na obszarze Słupska i wybranych poboczach dróg komunikacyjnych zarejestrowano ogółem 258 stanowisk grzybów poliporoidalnych należących do 23 gatunków. natomiast Meripilus giganteus jest saprotrofem. Podsumowanie i wnioski 1. Należą do nich Meripilus giganteus. Fomes fomentarius. Najliczniej reprezentowanymi gatunkami są lipy (Tilia platy- phyllos. euchlora) i klony (Acer platanoides i A. Praktyczna ochrona takich grzybów na terenach miejskich jest wątpliwa z dwóch powodów – z jednej strony wiedza na ich temat wśród miesz- kańców i służb miejskich jest problematyczna. Wśród opisanych gatunków grzybów znalazły się gatunki rzadkie i pod- legające ochronie. są pasożytami fakultatywnymi. topole (Populus sp. Ganoderma ap- planatum i Meripilus giganteus. Często spotykany jest kasztanowiec (Aesculus hippocastanum). Fomitopsis piniola. Inonotus cuticularis i Phellinus pini. cordata.

1999.: European Polypores. Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Słupsku... Wojewoda W. Oslo 1993- 1994. Pasożyty fakultatywne reprezentowały 7 gatunków a pasożyty obligatoryjne 5.L.: Występowanie grzybów poliporoidalnych na terenie miejskich i podmiejskich Gdyni. a także podlegający ochronie Meripilus giganteus. Największą grupę grzybów stanowiły saprotrofy (11 gatunków).. Pozostałe gatunki zajmo- wały od 1 do 14 stanowisk. Zakład Badań Środowi- ska Rolniczego i Leśnego PAN. 47-56. 87-96. Warszawa1967. Słupsk 2002. PWN Warszawa- Poznań 1989. Prak- tyczna ochrona takich gatunków na terenach miejskich jest trudna. 3. 4.. Karg J. Zeszyty Naukowe AR w Krakowie. gdyż wiedza na ich temat wśród mieszkańców i służb miejskich jest bardzo słaba. Liczba gatunków grzybów znalezionych na obszarze miasta znacznie prze- wyższała liczbę gatunków obecnych na poboczach dróg (odpowiednio 20 i 14). 3. PWRiL. 7. Fomes fomentarius (30 stanowisk) i Bjerkandera adusta (26 stanowisk).. Ryvarden L. Kraków.: Fitopatologia leśna.: Grzyby poliporoidalne Polski. Stan zbadania i nowy podział sys- tematyczny. Wiąże się to niewątpliwie z większą różnorodnością gatunkową drzew- gospodarzy w mieście w porównaniu do jednogatunkowych zazwyczaj na- sadzeń przydrożnych. Ratuszniak E. Mańka K. 2. 834 VIII Ogólnopolska Konferencja Naukowa . 8. Misiewicz J. Seria Botanika. Meripilus giganteus (34 stanowiska). 5. Skirgiełło A. Najliczniej występującymi gatunkami były: Ganoderma applanatum (56 stanowisk).: Grzyby. Edward Ratuszniak 2. Sapro- trofy znajdowano w większości na pniakach po ściętych drzewach. Orłoś H. 49-85. PWRiL Warszawa 1992. Wśród oznaczonych gatunków grzybów poliporoidalnych znalazły się ga- tunki rzadkie. 6. Milewska J. Z drugiej strony porażone nimi drzewa mogą stanowić zagrożenie dla ludzi i ruchu komunikacyjnego. Karlik B. Tom 3. 1-2. 348. umieszczone na Czerwonej Liście : Inonotus cuticularis i Phellinus pini.: Tereny zieleni w Słupsku. 5. 1. Fungiflora. Starogardu Gdańskiego i Sztumu. Słupsk 1987. Literatura 1. 4. Białobok S.: Życie drzew Romański skażonym środowisku.: Zadrzewienia na obszarach wiejskich. Słupskie Prace Przyrodnicze. Gilbertson R. Domański S. Poznań 1993.

Polypore Fungi in Municipal and Roadside Tree Plants Abstract Research on the occurrence of polypore fungi on alley trees of the city of Słupsk and roadside trees in the vicinity of Słupsk and Koszalin was conducted in 2002 and 2003. Rodzinę Polyporaceae reprezentowały 2 gatunki a Ganodermataceae 1. Practical protection of such species in municipal environments is difficult. Każde miejsce znalezienia owocnika oznaczano jako kolejne stanowisko. Meripilus giganteus (34 sites). następnie paso- żyty fakultatywne (7 gatunków) a pasożyty obligatoryjne reprezentowane były przez 5 gatunków. Pozostałe gatunki zajmowały od 1 do 14 stano- wisk. and the Ganodermataceae family was rep- resented by 1. family Hymenochaetaceae (5).Grzyby poliporoidalne występujące w zadrzewieniach miejskich i przydrożnych Streszczenie Badania nad występowania grzybów poliporoidalnych na drzewach alejowych miasta Słupska i drzewach rosnących na poboczach dróg w okolicach Słupska i Koszalina prowadzono w latach 2002 i 2003. The most numerous group among fungi were saprophytes (11 species). Największą grupę grzybów stanowiły saprotrofy (11 gatunków). The research material comprised of fructifications of polypore fungi found on living trees. Fomes fomentarius (30 sites) and Bjerkandera adusta (26 sites). as both citizens and municipal services’ employees have little knowledge of them. The other species were found on 1 to 14 sites. The most numerous family in terms of number of species were family Coriolaceae (15). while obligate parasites were represented by 5 species. Each place where a fructification was found has been marked as an individual site. Among the identified polypore fungi were rare species included in the Red Book: Inonotus cuticularis and Phellinus pini. as well as the protected Meripilus gigan- teus. VIII Ogólnopolska Konferencja Naukowa 835 . Najliczniej występującymi gatunkami były: Ganoderma applanatum (56 sta- nowisk). Wśród oznaczonych gatunków grzybów poliporoidalnych znalazły się ga- tunki rzadkie. Fomes fomentarius (30 stanowisk) i Bjerkandera adusta (26 stanowisk). Zareje- strowano ogółem 257 stanowisk grzybów poliporoidalnych należących do 23 gatunków. Najwięcej gatunków reprezentowało rodzinę Coriolaceae (15). The Polypo- raceae family was represented by 2 species. Meripilus giganteus (34 stanowiska). Praktyczna ochrona ta- kich gatunków na terenach miejskich jest trudna. 257 sites of polypore fungi belong- ing to 23 species have been found. the next in order of number were facultative parasites (7 species). umieszczone na Czerwonej Liście : Inonotus cuticularis i Phellinus pini. gdyż wiedza na ich temat wśród mieszkańców i służb miejskich jest bardzo słaba. The most frequently occurring species were: Ganoderma applanatum (56 sites). pniakach i leżących kłodach lub gałę- ziach. stumps and fallen logs or branches. następnie Hymenochaeta- ceae (5). In all. a także podlegający ustawowej ochronie Meripilus giganteus. Materiał badawczy stanowiły owocniki grzybów poli- poroidalnych występujące na żywych drzewach.