O.

mgr Mariusz Mazurkiewicz CSsR Monachium JEDNOSTKA A ABSOLUT W FILOZOFII SÖRENA KIERKEGAARDA Wstęp Od początku istnienia filozofii, która stawia sobie pytanie o istnienie Boga i próbuje na nie znaleźć odpowiedź, obecne było również zagadnienie możliwego odniesienia się człowieka do Boga i odwrotnie, Boga do człowieka. Rozwój myśli humanistycznej i techniki, jaki dokonał się w czasach nowożytnych, niespodziewanie nie przysłonił dawnego sporu o Boga, ale wręcz rozpalił i zmusił zarówno przeciwników, jak i zwolenników istnienia Bytu Absolutnego do pogłębienia argumentacji. Oświeceniowa myśl filozoficzna wydała swoje owoce w wieku XIX w postaci idealizmu niemieckiego, z którego ewoluowała myśl materialistyczna. Reakcją na chęć jednania przeciwieństw w wyższej syntezie i brak troski o duchowy wymiar człowieczeństwa była myśl egzystencjalna, która na dobre rozwinęła się w pod koniec XIX wieku i w I poł. wieku XX, ale podwaliny pod nią położył, żyjący w czasach kwitnącego heglizmu, duński filozof Sören Kierkegaard. Najważniejsze miejsce w jego filozofii zajęła jednostka i zagadnienie jej autentycznego ustosunkowania się do Absolutu, które jest znakiem prawdziwej egzystencji człowieka. Nieskończony związek człowieka z Bogiem jest paradoksem – nie przynosi żadnego racjonalnego rozwiązania, zmusza do ciągłych wyborów, aby zakosztować prawdziwej wolności i stawia człowieka w sytuacji niemożności posiadania przed Bogiem jakiejkolwiek racji.1 To jest warunek prawdziwej egzystencji, przekształcenie siebie w prawdziwą egzystencję dla Boga i dla samego siebie, tj. dla własnego zbawienia. 1. Historyczno – filozoficzne tło myśli Sörena Kierkegaarda 1.1. Życie Sörena Kierkegaarda Sören Aabye Kierkegaard urodził się 5 maja 1813 roku w Kopenhadze. Niektórzy historycy filozofii, biografowie Kierkegaarda i badacze jego dzieł, twierdzą, że wydarzenia rodzinne i wspomnienia wyniesione z dzieciństwa i młodości były czynnikami, które bardzo zaważyły, jeśli nie wręcz zdecydowały o kształcie filozofii Duńczyka.2 Wydaje się jednak, że trzeba się zgodzić z opinią tych naukowców, którzy nie przeceniają zbytnio ich wpływu, ale dostrzegają nadanie jego myśli dzięki nim charakterystycznego rysu. Takimi faktorami były na pewno: mity rodzinne, zaręczyny z Reginą Olsen i zerwanie z nią, zwrócenie się przeciw Kościołowi jako instytucji, co

1 2

Por. S. Kierkegaard, Albo – albo, t. II, tł. K. Toeplitz, W – wa 1982, s. 473. Por. W. Tatarkiewicz, Historia filozofii, t. III, Warszawa 1978, s. 63 - 64.

2

doprowadziło potem do wystąpienia z niego, a także ataki pisma satyrycznego „Korsarz” na niezrozumianego przez sobie współczesnych myśliciela.3 Kierkegaard wychował się w rodzinie bardzo religijnej, niekiedy wręcz za sprawą ojca rodziny fanatycznie religijnej i kultywującej ascetyczną pobożność. Michał Kierkegaard, ojciec Sörena, pochodził z bardzo biednej rodziny - nieraz był zziębnięty i głodny, gdy pasał owce na jutlandzkich pastwiskach. W takich warunkach przeklął Boga za swój ciężki los. To wydarzenie zaważyło na życiu całej rodziny - ojciec uważał, że Bóg, rozumiany przez niego starotestamentalnie, będzie się mścił za jego grzech na całej rodzinie.4 Sören był najmłodszym z siedmiorga dzieci tego małżeństwa, ale wiadomo było, że najstarsze urodziło się już cztery miesiące po ślubie rodziców. Oprócz Sörena i jednej z sióstr żadne z dzieci nie dożyło trzydziestego trzeciego roku życia. Michał Kierkegaard traktował to jako zemstę Boga za wspomniane wyżej grzechy. Melancholia i pesymizm panujące w ognisku domowym znalazły sobie stałe miejsce w życiu i twórczości Sörena Kierkegaarda.5 W 1830 roku filozof wstąpił na uniwersytet w Kopenhadze, rozpoczął studia teologiczne. W tym czasie zajął się także literaturą, historią i filozofią. Był to również czas jego pierwszych kontaktów z myślą Hegla i Schleiermachera. Na uczelni spotkał się z jednym z duńskich teologów - Martensenem i ten przedstawił mu wiarę jako konieczną do przyjęcia przez rozum. Spowodowało to kryzys wiary u młodego Kierkegaarda i jego odejście od chrześcijaństwa. Filozof nie mógł pogodzić tego, co sam czuł i myślał, z oficjalną teologią. To wszystko, oraz przygnębiająca religijność wyniesiona z rodziny, spowodowały bunt i pierwsze, jeszcze młodzieńcze odejście od Kościoła. Doprowadziło to również do jego upadku moralnego - prowadził hulaszcze życie i popadł w duże długi. Pojawiły się u niego także myśli samobójcze.6 W tym okresie miało miejsce kolejne ważne wydarzenie w życiu Kierkegaarda - wizyta w domu publicznym. Filozof uciekł z niego nie skorzystawszy z proponowanych tam usług z powodu lęku przed kobietami - to zaważyło na jego późniejszych kontaktach z nimi oraz na podejściu do zmysłowego aspektu życia człowieka.7 W 1838 roku zmarł ojciec Sörena Kierkegaarda i to spowodowało jego nawrócenie. Odczuł, że jest predestynowany do spełnienia specjalnej misji religijnej i do zmazania grzechów rodziny. Ponownie podjął przerwane studia teologiczne. i rozpoczął pisanie pracy doktorskiej pod tytułem: „O pojęciu ironii”. W tym czasie wygłosił pierwsze kazanie, a we wrześniu zaręczył się z Reginą Olsen, zrywając z nią jednak rok później. Z towarzyskiego punktu widzenia był to skandal, ale postąpił najprawdopodobniej słusznie - nie nadawał się on do życia małżeńskiego, a poczucia spełniania misji nie można było z nim pogodzić. Wkrótce wyjechał do Berlina i tam zetknął się z filozofią Schellinga. Szybko rozczarował się idealizmem niemieckim i wrócił do kraju. W 1843 roku wydał „Albo - albo” - jedno z głównych swych dzieł, w którym opisuje trzy stadia na drodze życia człowieka: estetyczne, etyczne i religijne. W tym samym roku „Bojaźń i drżenie”, a następnie w 1844 r. „Okruchy filozoficzne” i w 1846 r.
Por. K. Toeplitz, Kierkegaard, Warszawa 1980, s. 21. Por. M. Bienenstock, Wstęp, w: S. Kierkegaard, Wybór pism, tł. M. Bienenstock, Lwów 1914, s. VIII – IX. 5 Por. S. Kierkegaard, Dziennik. Wybór, tł. A. Szwed, Lublin 2000, s.48. 6 Por. K. Toeplitz, Kierkegaard, dz. cyt., s. 25 - 26. 7 Por. S. Kierkegaard, Dziennik. Wybór, dz. cyt., s. 123 – 125.
3 4

3

„Zamykające nienaukowe postscriptum”.8 W roku 1844 napisał „Pojęcie lęku”, a w 1849 r. „Chorobę na śmierć”. W 1846 roku Kierkegaard miał już zasadniczy zrąb swojej filozofii: zwrócenie się ku egzystencji, zanegowanie całości i zainteresowanie się jednostką, która cały czas musi wybierać pomiędzy istnieniem pozornym a istnieniem „prawdziwym”, odejście od chrześcijaństwa skażonego przez dociekania teologów i próby rozumowego pojęcia wiary. Po tym niezwykle płodnym okresie pisarstwa zaczął się izolować od społeczeństwa i aż do samej śmierci w 1855 roku napisał zaledwie trzy książki.9 W większości swoich książek podpisywał się pseudonimami, które bardzo często miały swoje ukryte znaczenie. Filozof chciał spojrzeć na ludzką egzystencję w różnych płaszczyznach i poprzez ich używanie objawił bogactwo swojego wnętrza i przeżyć. Zmarł 11 listopada 1855 r. Na jego nagrobku wyryto następujące słowa, zaczerpnięte z jednej z pieśni kościelnych: „To już niedługo potrwa, gdy wygram”.10 Całe jego dorosłe życie było walką o ściągnięcie z chrześcijaństwa zasłony rozumu, odsłonięciem jednostce egzystencji, zachętą do powtórnych narodzin wierzących; było także walką z samym sobą, nieustannym wybieraniem, ciągłym albo - albo. Było trudne tym bardziej, że był w swoich poglądach osamotniony i izolowany. Po jego śmierci zostały one szybko zapomniane i dopiero w wieku XX wyciągnięte na światło dzienne i stały się bodźcem, początkiem filozofii egzystencjalnej.11 1.2. Najważniejsze elementy epoki kształtujące filozofię Kierkegaarda 1.2.1. Heglizm Najważniejsza różnica miedzy Heglem i Kierkegaardem, sprowadza się do tego, że dialektyka heglowska dotyczy bytu obiektywnego o naturze logicznej – jest to raczej więc dialektyka pojęć ogólnych, a dialektyka kierkegaardowska to dialektyka bytu jednostkowego, który nie poddaje się dyskursywnemu ujęciu. Heglowska dialektyka zmierza ku pojednaniu rzeczy sobie przeciwnych w celu dokonania syntezy – jest to afirmacja ogólności. Duńczyk odrzuca wszelkie zapośredniczenia, istniejące napięcia podtrzymuje i stwarza nowe, i w przeciwieństwie do berlińskiego filozofa nie daje żadnego rozwiązania narastającego konfliktu.12. Człowiek jest skazany na wieczne „albo – albo” - jest to polemika z heglowską dialektyką, gdzie jest obecne „zarówno, jak też”.13 Z tego względu filozofię Kierkegaarda można nazwać protestem jednostki wobec destrukcyjnego dla niej systemu Hegla lub też innymi słowami ocaleniem subiektywności indywiduum wobec formalizmu i abstrakcyjności.14 Kierkegaard uważał także, że uczestnicząca w powszechności zdegradowana jednostka traci wolność i zdolność podejmowania decyzji, bo przerzuciła swój wybór na innych lub z niego zrezygnowała, i wówczas wybór dokonuje się nieświadomie,
Por. F. Copleston, Historia filozofii, t. VII, tł. J. Łoziński, W – wa 1995, s. 339. Por. A. Rogalski, Sören Kierkegaard, w: A. Rogalski, Myśl i wyobraźnia, W – wa 1977, s. 17. 10 Por. K. Toeplitz, Kierkegaard, dz. cyt., s. 46. 11 Por. W. Tatarkiewicz, Historia filozofii, dz. cyt., s. 68. 12 Por. J. Jakubowska, Dialektyka transcendencji i immanencji, w: Studia Filozoficzne 5(1971), s. 135; K. Toeplitz, Dialektyka jakościowa S. Kierkegaarda, w: Studia Filozoficzne 2(1980), s. 69. 13 Por. S. Kierkegaard, Okruchy filozoficzne. Chwila, tł. K. Toeplitz, W – wa 1988, s. 161. 14 Por. W. Gromczyński, Wprowadzenie do „filozofii”..., dz. cyt., s. 117.
8 9

że Kierkegaard przeciwstawiał mu się nieprzezwyciężalnymi dla rozumu antynomiami. co łączy. Wybór. S. 142. Dziennik. s. s.2. że tak wcale nie jest. że Hegel myślał. Kierkegaard walczył z Heglem używając w swoich wypowiedziach ironii i paradoksu. to również bunt wobec racjonalizacji chrześcijaństwa. Filozof pragnął wyzwolić jednostkę z ciasnych okowów heglizmu i wszelkie potępienie społeczeństwa tłamszącego pojedynczego człowieka bardzo mu odpowiadało. Lublin 1997. dz. Kierkegaard twierdzi. 17 Por. przenosili ją w świat sztuki. K. Irracjonalizm przeciw racjonalizmowi. Jędrzejewska. 150 – 151. Prokopski. Toeplitz. jest Absolut.19 Hegel naruszył istotę chrześcijaństwa przez usiłowanie doprowadzenia go do jedności ze swoją filozofią za pomocą spekulacji. tł. ogarniający wszystko Duch.4 albo też wybierają ciemne moce tkwiące w osobowości. gdzie Hegel kończy. Bouyer. co dzieli i to absolutnie. Otóż romantycy. J.15 Heglizm jest również zagrożeniem moralnego istnienia człowieka. Jednanie tezy i antytezy w wyższej syntezie to zniesienie granicy oddzielającej dobro od zła. W. nieporozumieniem jest tylko to. Materiały V Światowego Kongresu Filozofii Chrześcijańskiej KUL – Lublin 1996. L. według Hegla. Romantyzm Kierkegaard podzielał z romantykami krytykę mieszczańskiego sposobu życia i związane z tym ujmowanie świata.17 W „Zamykającym nienaukowym postscriptum” nie omieszkał zauważyć.16 Kolejną kategorią obecną w filozofii Hegla.20 1. światem jedynie dobrym. ani w człowieku. cyt. Szymona. Piękno zostało wręcz utożsamione z dobrem i Kierkegaard nie mógł zgodzić się na wypływającą z tej Por. Wolność w koncepcji wiary Kierkegaarda. który był według nich. dla Kierkegaarda – tym.. co rzeczywiste było rozumne. że skończył z chrześcijaństwem. Kraków 2000. 15 . A. jest racjonalnym. 82. w: Logos i Ethos 2(2000). ale różnili się sposobem rozwiązania tego problemu. że Hegel nie ocalił wolności ani w Bogu. a Jego istnienie jest wyprowadzone z jego istoty. tamże. 19 S. chcąc wyzwolić jednostkę z zależności. drogi do tajemnicy Boga. dz. 739. 91. co prowadzi do zatracenia ich osobowości. 18 Por.2. by pokazać. Bóg. której rozumienia Kierkegaard nie mógł nie skrytykować. a istnieniem człowieka. ubóstwionym pojęciem i wynikiem logicznych mediacji.18 Filozofia Kierkegaarda to nie tylko sprzeciw wobec sposobu pojmowania przez Hegla jednostki i Boga. Dla Hegla Absolut jest tym. w: Wolność we współczesnej kulturze. rozwodnienia go i poddanie osądowi rozumu. a nawet wyszedł daleko poza nie. cyt. Kierkegaard. Dla Hegla wszystko. Tu romantycy i Kierkegaard spotykali się. G. Kierkegaard – chrześcijaństwo a obiektywne standardy. Romantycy nie mogli zaakceptować takiej hierarchii wartości. 445. s. s. więc naturalną konsekwencją musiało być to. Lubańska. że jest to panteizm i nawiązując do zatarcia różnic miedzy dobrem i złem nazywa ten system pozbawionym etyki. 20 Por. 16 Por. Chrześcijaństwo zaczyna się niemal tam. gdzie miarą oceny człowieka jest suma wytworzonych i posiadanych dóbr oraz gdzie działanie oceniano według jego użyteczności dla społeczeństwa. J. W tamtych czasach wielu ludzi zauważyło rozdźwięk jaki nastąpił po oświeceniu pomiędzy abstrakcyjną wiedzą. s. Brzozowski. Ojciec niewidzialny. s..

a mimo wszystko zgadzali się na życie w niej i korzystanie z dobrodziejstw krytykowanego życia mieszczańskiego. s. które to kategorie są nie do pogodzenia z etycznym. Hegel próbował jednoczyć Kościół i państwo. 21 22 . dz. S Kierkegaard. 25 Por. które nie poddaje wiary osądowi rozumu i w centrum stawia jednostkę w jej stosunku do Boga. S. Jako myśliciel panował w sobie nad poetą. w: Euhemer 3/1971. a swoje istnienie opierał na duchownych opłacanych przez państwo (mieli swój interes w nieuświadamianiu ludziom. Nie odrzucał całkowicie społecznego Por. cyt. Bóg czy człowiek – antynomie etyki. 24 Por. czym jest prawdziwe chrześcijaństwo. Okruchy filozoficzne. a tym bardziej z religijnym stadium życia..23 Dla Kierkegaarda chrześcijaństwo było wezwaniem do naśladowania Chrystusa. aby wzięła odpowiedzialność za swoje życie.24 Duńczyk uważał. Każdy człowiek powinien postawić na Boga. że pojęcie chrześcijaństwa i jego moc jest odwrotnie proporcjonalna do liczby jego wyznawców. która staje się samouspokojeniem. a jednostkę zatracić w ogólności – na taki stan rzeczy nie można było pozwolić. dz. Ludzie zaczynają ją uprawiać. 199. A. ono nie przystosowuje się do artysty. że piękno jest dobrem prowadzi do relatywizacji wartości i zamiany tego. Chwila. Nie dają również należnego miejsca Bogu. Toeplitz.. Nie pozwalał swojej wyobraźni na wybujałość. Por. Bardzo silnie powiązany z państwem widział swoje dobro w jak największej liczbie wyznawców i poprzestawaniu na tym (tak mocno krytykowany przez filozofa tłum). K. a on nie chciał odsłaniać czytelnikowi swoich intymnych doznań. 166. Romantycy adorują jednostkę nie dając jej szans na prawdziwą egzystencję i należnej wolności. aby nie utożsamiać się z romantykami. Upieranie się. Kościół zniósł więc postulat naśladownictwa. tym lepiej dla Niego i całej religii.13 . zatajaniu. Również w warstwie literackiej swojej działalności Kierkegaard również czyni wszystko. cyt. 23 Por..21 1. Są oni według niego ekshibicjonistami. a naukowa refleksja i system zastąpiły zsubiektywizowaną wiarę. Wiązało się to jednak z cierpieniem oraz mogło się wydawać nieco naiwne. s. cyt. Niestety współczesny Kierkegaardowi luterański Kościół duński był tego zaprzeczeniem.22 Prawdziwe chrześcijaństwo to takie. Kierkegaard. Nie jest możliwa niezależność artysty od społeczeństwa. 58. Rogalski. a etyczną sfera istnienia. s.2. Kierkagaard jako krytyk Kościoła. i temu wszystkiemu nadaje się nazwę wiary oraz otacza nimbem religijności.15. a Kościół jednak proponuje w to miejsce etykę.3.5 koncepcji relację między estetyczną. Chwila. jaka czaiła się w poglądach romantyków – głosili hasła ucieczki od ogólności. J. że nie potrzebuje ono żadnych pośredników. aby nie podejmować paradoksu i trudu istnienia. Kłoczowski. s. Sören Kierkegaard. nie upajał się tak jak oni słowem. dz. do pójścia za Nim. Kierkegaard nie mógł znieść też hipokryzji. z którym jest związana egzystencja człowieka – w jego miejsce stawiają sztukę.85. piękno. ale tenże do niego i jego hierarchii wartości. w: W Drodze 12(1993).25 Im mniej oficjalnych wyznawców Chrystusa. co absolutne we względne. Oficjalne chrześcijaństwo Krytyka heglizmu musiała go zaprowadzić do krytyki Kościoła. s. a także do oparcia egzystencji człowieka na nietrwałym fundamencie. A. bo musieliby wówczas złożyć urzędy i utracić źródło utrzymania). Okruchy filozoficzne. i jak ognia wystrzega się wszelkich uogólnień i zapośredniczeń.

tak jak to możemy spotkać u innych filozofów. że musi nastąpić oderwanie. trzeba ją ujmować zawsze w powiązaniu z Bogiem. trudno czasem wyróżnić to. Kierkegaardiańska koncepcja jednostki Po omówieniu życia Sörena Kierkegaarda. Dialektyka jakościowa.. bądź utworzonej przez samego Kierkegaarda. Egzystencja jednostki Istnieć jako jednostka jest rzeczą najstraszniejszą (. tł. 143. która naprawdę realizuje się jedynie w ustosunkowaniu się do tego. Kierkegaard. czyli właśnie w „chwili” ustosunkowywać się do wieczności. J. jeśli takowe może oczywiście u Kierkegaarda zaistnieć. dz. ukazaniu tła i podstawowych źródeł jego filozofii. bo przez wiarę stawia jednostkę w obliczu Boga. „albo – albo”. Człowiek w myśli współczesnej. Tłum.27 Ambiwalentne pojmowanie wartości egzystencji jest wypadkową całokształtu myśli filozofa rozdartego pomiędzy wzajemnie się wykluczające przeciwieństwa. W – wa 1995. 57. przejdziemy do przedstawienia jego specyficznej antropologii. 85. który pozwoli jednostce egzystować i wyznawać subiektywną wiarę.1. z których ostatnie. dz. 28 Por. którymi podpisywał prace. a trudności dopełniają oczywiście liczne pseudonimy Duńczyka. s. nie kierowały nim motywy filozoficzno – społeczne. Iwaszkiewicz. subiektywność nie zgadza się z obiektywnością. co określone i racjonalne. Kierkegaard. K. S. Przejście zaś ze stadium niższego do wyższego dokonuje się przez absolutny wybór. co wieczne. cyt. religijne. dla której ważny jest jedynie postęp cywilizacyjno – kulturowy. cyt. Człowiek jest dla niego przede wszystkim egzystującą jednostką. bo wysublimowanie samej wiedzy o człowieku nie jest u Kierkegaarda możliwe.w gąszczu wielu pojęć i terminologii zapożyczonej od Hegla. po drugie . po trzecie .28 Wg filozofa istnienie Por. co mogłoby stanowić w miarę klarowny obraz człowieka.. 299.. że prawda może być przekazywana i przyjmowana tylko przez jednostkę. ale jest cały czas w napięciu i rozwija się w trzech stadiach..26 2. chwila i powtórzenie wytycza również sposób przekazu poznanych treści pomiędzy ludźmi.1 Jednostka a tłum Sören Kierkegaard twierdząc.). Egzystencjalna resubiektywizacja. Kowalczyk.. s. 2. Stawanie się jednostki stoi w opozycji do pragnień tłumu i wymaga od niej zerwania z wszystkim..1. której kategoriami są skok. s. S. tj. Toeplitz. który jest podstawą egzystencji człowieka. W takim obszarze umieszczona jest jednostka i w „bojaźni i drżeniu” odnajduje siebie samą. społeczeństwo przeszkadza w stawaniu się jednostki. S. Jej specyfika ma kilka źródeł: po pierwsze . chce powiedzieć. oraz wytycza sposób ujęcia stosunku do Niego. ale etyczne i chciał Kościoła. wyjęcie jednostki z tłumu.nie jest czystą filozofią człowieka. aby mogła swobodnie egzystować. 26 27 .6 wymiaru religii. jest realizacją prawdziwego człowieczeństwa. ale takiego..charakterystyczne ujęcie człowieka jako jednostki w jakiś sposób narzuca również rozumienie Boga. Bojaźń i drżenie. s. jest to rzeczą największą. w: Człowiek i Światopogląd 12(1979). 2. Synteza nieskończoności i skończoności jaką jest każdy człowiek nie trwa w bezruchu. Jednostka i tłum.

tł. Dziennik. własne. Służy temu kontakt jednostki z Bogiem. Wybór. R. Egzystencjalizm. które są racjonalne i aż do przesady uogólnione. Kierkegaard krytycznie ocenia współczesną mu sytuację świata i społeczeństw – depersonalizują one jednostkę przez obiektywność.30 2. M. 135 – 139. Z. Gromczyński.32 Pojmuje ją jako ustosunkowanie się do siebie. czy miejscem człowieka w polu społecznym... s. W – wa 1968. Przez przejęcie w swoje ręce autokreacji swego ducha staje w opozycji do zastanego zreifikowanego i zinstytucjonalizowanego porządku. tak jak materializm dialektyczny. Takie podejście zagraża jej samodzielnemu życiu. o ile do niej podprowadzają i służą temu.1. Absolutyzuje wolność jednostki i bierze odpowiedzialność za rezultaty – Por.. Gromczyński. Kierkegaarda genetyczna koncepcja jaźni. J. Dziennik. Perspektywy człowieka. co subiektywne. nie jest to nawet jej wina.. cyt. 29 .. s. Kierkegaard. s. Historia i życie społeczne. liczy się to.. Wprowadzenie do „filozofii”.7 innych ludzi zagraża egzystencji jednostki i nie jest ono potrzebne do uzyskania samoświadomości własnej osoby. W. Wybór.. s. Czytając Kierkegaarda. 69 – 70. aby mogły zaspokoić każdego. 58 – 59. cyt.29 Autentyczna jednostka musi się również negatywnie ustosunkować do historii. że nie może się ona zetknąć z życiem społecznym i historią. co ją otacza jest względne. Propozycje myśli obiektywnej są dla niego niezadowalające. S.2 Prymat subiektywności Duński filozof jest nieugiętym poszukiwaczem prawdy. Kierkegaard.. która dla niego może być tylko „zawsze swoja”. Wprowadzenie do „filozofii”. że nadanie wartościom względnym miana wartości bezwzględnych jest błędem. kto nie chce subiektywnie egzystować. absolutne akty wyboru i towarzyszący temu niepokój oraz wolne działanie bez ograniczeń sprawiają. musi się do niego ustosunkować w chwili. co nadaje subiektywności charakter dynamiczny. że wszelkie wspólne ludzkie działanie jest podejrzane. dz. 81. marksizm. analizą materialnych potrzeb ludzi.. Kierkegaard nie zajmuje się. 32 Por. czyli jaźń. w: Polityka 1970/20. Rogoziński. W. 7. Siemek. cyt. która traktuje jednostkę jako element w zbiorze jej podobnych elementów.264 – 265. Filozof skupia się na jednostce i jej egzystencji poprzez przedstawienie czynników jej rozwoju i przemiany. 53 – 54. s. dz. Garaudy. aby dostrzec.. że Absolut jest dla niej obiektywnie niedostępny na stałe. Brak styku ze światem zewnętrznym.31 Dla Kierkegaarda subiektywność to żarliwość i zaangażowanie. Dziennik. cyt. że poza nimi istnieją ważniejsze dla jednostki rzeczy. dz. 30 Por. 31 Por. Wybór. podziałem klasowym. myśl katolicka. intymna. potęgowanie wolicjonalnych aspektów życia podmiotowego w specyficznej dialektyce egzystencji. cyt. Jego człowiek jest człowiekiem abstrakcyjnym. Odkrywa.. Niezafałszowana refleksja doprowadziła ją do stwierdzenia. dz. S. s. dz. pozostawienie samej sobie. Żejmo. który również wyrósł z krytyki heglizmu. swoje. Nie jest od tego wolna również nauka. s. boleśnie własna i wyłączna. bo pełne człowieczeństwo wymaga oparcia egzystencji jednostki na wartościach absolutnych. w: Studia Koszalińsko – Kołobrzeskie 5(2000). M. podobnie jak estetyka. S. mają o tyle wartość dla egzystencji. Wszystko. S. Butkiewicz. jest jej wręcz wroga. Kierkegaard. i to w taki sposób. Ma ona obowiązek nie ulegać ich działaniu i nie pozwolić na swoją samodegradację etyczną. 137 – 143.

Dziennik.. s. Marksizm i egzystencjalizm. Toeplitz. Systemu odzwierciedlającego rzeczywistość nie można stworzyć. cyt. Żyć Kierkegaardem po polsku. który prowadzi do egzystencji tj.1. poznawalna zmysłami jest przemijająca – nie nadaje jej nazwy rzeczywistości. W – wa 1980. K. Wprowadzenie do egzystencjalizmów. Interesował go egzystujący podmiot. s. 102 – 103. ale wiary. Wobec wtopienia jednostki w Por. ale nie takiego rozumianego przez ogół. I odwrotnie. „Subiektywny myśliciel” przeżywa siebie i swój stosunek do Absolutu w bojaźni i drżeniu. Szwed. Jakubowska.8 niemożność osiągnięcia pewności. Kierkegaard a próba przezwyciężenia estetycznego chrześcijaństwa. 137.35. A. 35 Por. w: Twórczość 4/57. 51 – 52. 31. S. Przedmowa. 175. bo mówiąc o niej miał na myśli system. dz. Lisowski. 36 Por. J. 332. która pozwala na rozpoczęcie niezwykłej przygody: odnalezienie wewnętrzności.. K. Współczesne metody myślenia. Poznań 1992. która wymyka się każdej filozofii. Sartre. Kierkegaard. Szwed.37 Filozof rozróżniał dwa rodzaje rzeczywistości. s. w: K. Toeplitz. B. Ta pierwsza. Toeplitz. J. 91 – 92. s. jemu obiektywność nie wystarcza. cyt. Było to dla niego wystawienie się na pokusę dławiące samą egzystencję. stawanie się przez dogłębną introspekcję i nie na polu myślenia. w: S. J. cyt. stanięcie wobec paradoksu oraz nieustanne stawanie się bez końca. Rozstrzyga on o etycznym dobru i złu jednostki. ale przez subiektywność. 38 Por. S. Wierność lub niewierność wobec samego siebie jest zasadą procesu egzystencji. Wybór.. A. tł.38 Analogicznie jest z człowiekiem – tylko ten egzystujący jest rzeczywisty. Kierkegaard. Wybór. Im więcej w niej dobra. 37 Por. życie człowieka egzystującego z całą jego odpowiedzialnością i intensywnością przeżyć nazywa subiektywnością. subiektywna i jest dla siebie najwyższą miarą. cyt. s. docieranie do własnej wewnętrzności. E. s. 237 – 239.34 2. 16. bo jest wieczna i ograniczona jednocześnie. Kierkegaard. Taki człowiek nie może mieć nic wspólnego z filozoficznymi dociekaniami. Kierkegaard. Bojaźń i drżenie.. J. A. Kraków 1964. P. Lublin 2000. Kierkegaard nazywa ją egzystencją. tł. Por. Świderski. oprac. dz. w: Res Publica Nowa 5/97. że Kierkegaard nie chciał zajmować się przedmiotowością. dz. Dziennik. Dialektyka transcendencji i immanencji. Tylko paradoks pozwolił duńskiemu pastorowi na odzwierciedlenie pełnej wewnętrznych sprzeczności i konfliktów egzystencji.. a doświadczenie lęku i rozpaczy wynikają z prymatu subiektywności. Nad Kierkegaardem. Szwed. Mounier. dz. 36. s. s. J. do duchowej syntezy stawania się i subiektywnego myślenia. co wieczne i co jest realizowane przez działającą jednostkę jest rzeczywiste. S. 33 34 . Afirmacja prawdy etyczno – egzystencjalnej jako źródła sensu istnienia człowieka to część procesu uwewnętrznienia.. s. Tylko to. Zabłocki. s. bo odnosi się do samej siebie i swej kondycji bytowej zaaranżowanej przez wieczne „albo – albo”. XX – XXI. Kierkegaard.3 Konkretna jednostka rzeczywistością Z powyższych rozważań można już wysnuć wniosek. Bocheński.33 Ryzyko jest nieustannie obecne w zaangażowaniu się w autentyczną egzystencję. Jest to synteza niepowtarzalna dla nikogo innego. tł.36 Egzystująca jednostka objawia się zawsze jako osoba. w: Ethos 40(1997). co bywa nazywane przez niektórych „filozofią obłędu”. Wolność potwierdza godność jednostki i wzywa ją do ukonkretnienia swojej egzystencji. tym bardziej jednostka staje się wolna i bardziej wierna sobie..

. W. Kierkegaarda genetyczna. bycie osobowością jest największym. nieskończonym darem ofiarowanym człowiekowi. Toeplitz. wszystko staje się coraz bardziej problematyczne.. cyt. Jego duch jako wieczny bez końca zmienia się w czasie.. dz. realizuje się przez nieokreślone normy oraz w wolności. 52. W.. niepewnością i subiektywnym przekonaniem.1. dz. s. Szwed. cyt. ale jest rozdzierana w samej świadomości. Toeplitz. s.9 rzeczywistość skończoną i czasową niemożliwe było skonstruowanie abstrakcyjnego pojęcia i czegoś stałego w sensie kierkegaardowskim. tym bardziej jest samotna i pozostawiona samej sobie. Aktualność Kierkegaarda. Koniec końców egzystująca jednostka wygrywa w bitwie w ogólnością. Choroba na śmierć. W – wa 1980. Więź z transcendencją nie ma trwałego charakteru. S. s. Toeplitz. które mu wieczność stawia. cyt. K.. s. którego akceptacja prowadzi do pełni człowieczeństwa.4. Dialektyka egzystencji i skoki jakościowe oznaczają.. 41 S. Te przemiany nie znają granic.. czyli egzystencji. 43 Por. doświadczanie absolutnego paradoksu i stawanie się to przenikanie swego autentyzmu. Kierkegaard. S. w której ma możliwość weryfikacji własnego wyboru i jest Por. cyt.43 2. dz. kończą się dopiero wraz ze śmiercią jednostki. Odchodzenie od wolności negatywnej do wolności pozytywnej staje się zasadą rozwoju i główną treścią jej życia.. s. 26. wiara jest poddana nieustannemu „albo – albo”. Kierkegaard. ale im bardziej reflektuje nad swoją subiektywnością.. Gromczyński. w: K.. Wolność w koncepcji. Kierkegaard. 42 Por. tł. Między myśleniem a egzystencją nie ma przejścia. K. że człowiek jest tym.40 2. s.5 Samopoznanie Sięganie do prawdziwego chrześcijaństwa. s. dz. dz.. cyt.. Lubańska.41 Rzeczywistość człowieka jest poddana nieustannej ewolucji.. S. Co to znaczy być świadkiem prawdy. A. S. Odnalezienie w sobie grzechu i wychodzenie z niego służy stawaniu się jaźni.. Kierkegaard a filozoficzne dowody na istnienie Boga. która w dziwny sposób pozwala mu za chwilę znowu się do niej ustosunkować. a życie jednostki z wolną decyzją. jest niepowtarzalna i nie można jej ująć w żadne schematy. 27. Żejmo. cyt. Kierkegaard opowiedział się za godnością jednostki. w: Analecta Cracoviensia XXIII (1999). s. czym się nieustannie staje. Stawanie się Jednostka jest poddana nieustannemu rozwojowi. Jest to źródło egzystencjalnego wyboru. s. w: Znak 1(1960). należą do odrębnych płaszczyzn. W. ale przeciw jej szczęściu rozumianemu jako brak cierpienia w procesie stawania się. Wprowadzenie do „filozofii”.. 39 40 . Dlatego podjęcie decyzji dokonuje się niezależnie od dialektyki dowodów.42 Proces stawania się coraz bardziej się dynamizuje i jednostka nie jest już tylko rozdarta pomiędzy cielesność i świadomość. Posiadanie osobowości. O Kierkegardzie. Por. 39. 745. Ustosunkowanie się jej do Boga musi być cały czas potwierdzane. Kierkegaard. Gromczyński.1. 23. jest wolna. M. Paradoks okazał się wobec tego doskonałym instrumentem do oddania wszystkich niuansów i zakamarków ducha ludzkiego. a jednocześnie jest wymaganiem. 138 – 141. 52 – 53. stawaniu się mocą własnej samoaktywności i wolności oraz ustosunkowania się do celu absolutnego. dz..39 Myślenie naukowe jest związane z dowodem. Niemożność absolutnego zespolenia się z wiecznością jest „raną” w egzystencji człowieka. a nawet wbrew niej. 289.

. s. 27.. 177. 253. a nie wszechogarniającej ogólności. Toeplitz. poprzez odkrycie samego siebie. cyt. Komunikacja pośrednia. cyt. jeżeli drobne detale staną się przedmiotem rzadkiej wiedzy i wielkiej bystrości. I. Historia filozofii.48 Słowa Kierkegaarda ujawniają jak ważna jest dla niego dialektyka egzystencji. Wprowadzenie do egzystencjalizmów. Podstawowymi kategoriami dialektyki jakościowej są: skok. 88. W procesie tym duch urzeczywistnia się w formie jednostkowości. 48 S. kto jest zainteresowany dialektyką.46 Zaprzestanie samopoznawania siebie prowadzi do melancholii – bezpośredniość wiąże człowieka życiem doczesnym. Wstęp do Nienaukowego Kończącego Dopisku. dz. bo jak się okazuje nie tylko dla innych. ale ona sama jest skokiem. dz. 44 45 .10 powiązana z samopoznaniem. ale przez akt woli. Okruchy filozoficzne. dz..2. 46 Por. s. że jest zmysłowa. dz. jest on przytłumiony i nie jest jaźnią. Egzystencja nie tylko rodzi się ze skoku. co dialektyczne może stać się życiodajnym źródłem naszego problemu. Jeżeli problem nie będzie dialektycznie klarowny. S. to jest też duchowa i jest istotą zatajoną. Kierkegaard. t. dz. Chwila. s. przecięcie jakiejś ciągłości. to cała rzecz okaże się za trudna dla kogoś. cyt. które to objawia w pełni jednostce w jej egzystencji. chwila. R. O metodzie filozofii Sörena Kierkegaarda. co jest związane z ryzykiem i niepewnością. Perspektywy człowieka.47 2. ale i dla siebie jest się zagadką. Mounier. Dla zagorzałego antyheglisty jakim był Kierkegaard nie są ważne przemiany ilościowe. Por. 47 Por. a ta doprowadza do poznania Boga. odniesieniem się do transcendencji. Albo – albo. s. cyt. Dialektyka jakościowa Jedynie to. Garaudy. s. S. 42. wybór rozumiany jako skok. F. w: Res Publica Nowa 5/98. A.. dz. Kierkegaard.50 Duńskie słowo „spring” – „skok”.. Szwed. cyt. gdzie wyląduje – oto cel i rezultat skoku. oznacza również źródło. Kierkegaard.. cyt.2.49 2. Jednostka odbija się od racjonalnej odskoczni i nie wie. dz. Dziennik. cyt.45 Coraz większej znajomości swej indywidualności towarzyszy potrzeba wyzwolenia ducha. aktywność i wybór są elementami autokreującymi jednostkę – ze skoku rodzi się egzystencja. Kierkegaard. W taki sposób człowiek staje się centrum dla siebie i cały świat dzięki temu zyskuje punkt centralny (Boga). s. a to możliwe jest. t. powtórzenie. E. powstawanie czegoś. jest pierwotna..44 Egzystująca jednostka pomimo. Albo – albo. 342. II.. s. Kierkegaard. pojedynczy ruch istoty żywej. cyt. dz. histerii ducha. dz. K. Nie jest to takie łatwe. Przejście to nie dokonuje się też na drodze myślowej. Copleston. Wybór. s. 50 Por. 11... dz. S. cyt. cyt. Tworzenie. Kierkegaard proponuje nowe egzystencjalne „cogito”: wybór samego siebie. s. 140. s.. 49 Por. ale właśnie jakościowe. jeżeli znowu poprzedza ją ontologiczna nicość. Egzystencjalna resubiektywizacja. 279. 280. Żywiołowe i niczym obiektywnie nie uwarunkowane przechodzenie od jednego do drugiego bieguna przeciwności prowadzi do egzystencjalnego wyboru. która. 57.1 Skok Człowiek przechodzi do najważniejszych stadiów swego życia poprzez skoki jakościowe.. Istota skoku polega więc na wydobywaniu czegoś nowego ze swego wnętrza. jak to już S. s.. Szwed. Oznacza ono również rozdzielanie. dochodzi do zastoju.. A. uświadomieniem sobie kim się jest i do czego się zmierza.

. 25. S. Granat. jest nieustannym „teraz”. cyt. cyt. również w antropologicznym – w chwili dokonuje się synteza ciała i duszy. Kierkegaard. Kierkegaard. dz. Filozof pisze: Czy bez skoku może nastąpić nagłe przejście od determinacji ilościowej do determinacji jakościowej? I czy nie na tym polega całe życie?51 Przyjrzyjmy się jeszcze bliżej związkowi skoku z lękiem.52 Trzeba tu również wyjaśnić. W.3. S. Egzystencjalizm w świetle nauki o łasce i grzechu. więc lęk wraca i zapowiada kolejny skok. 54 Por. Kierkegaard. s. Prawdziwe chrześcijaństwo jest związane z chwilą. 95.11 zostało powiedziane. ucieleśnionej w osobie Chrystusa. 93. Nie jest to dane bezpośrednio. najlepiej w wiarę bez wyłączania jej absurdalności i z akceptacją wszystkich motywów jej przyjęcia. która jest atomem wieczności w czasie.. K.55 czego Kościół nie uwzględniał. Jest to ingerencja egzystencji w upływ czasu. A. cyt. dz. t.. cyt. a bez którego z kolei nie można się odbić do stanu zwanego wiarą.. który jest strachem przed czymś. Toeplitz. jest grzech. w których walczył z oficjalnym chrześcijaństwem. Kierkegaard. dz. s.. 122. ale ponieważ zachowanie stanowiska wiary wymaga ponownego przeniesienia się do obiektywnej niepewności. Kierkegaarda genetyczna. ale ciągle zachodzi. dz. s. cyt. Dziennik. nie trwa. np. stawaniem się dla wieczności.Kanoniczne 3/1956. Powtórzenie Dla wyjaśnienia tej kategorii dialektyki jakościowej autor „Powtórzenia” przypomina stary obraz użyty już w filozofii przez Heraklita z Efezu: „nie można wejść dwa razy od tej samej rzeki”. Ta kategoria to także moment ingerencji Boga w czas.2. Chwilę można rozpatrywać nie tylko w aspektach egzystencjalnym i chrystologicznym. s. z pojmowaniem czasu jako „kairos”. Dziennik.54 Słowo „chwila” (duńskie „öjeblikket”) jest tytułem ulotek wydanych przez Kierkegaarda w ostatnim roku jego życia. dz. Kierkegaard. s.. 137. bólem. której nosicielem jest duch. przed śmiercią. dz. Stanu tego wcześniej nie było. wybrania „albo – albo”: przez skok do postawy wyższej. Problem egzystencji i esencji.56 2. S. Toeplitz. 54 – 55. M.. S. Taka jest egzystencja – nieustannie się zmienia.. s. i wymaga od jednostki opowiedzenia się. Fryszman. ale pojawił się razem ze zdecydowaniem się na wieczność przez wybór dokonany bez oparcia się na tym.. Wybór. rodzi lęk. Żejmo. Chwila. Por. Wybór. cyt.. Pojęcie lęku. a dokonuje się on w chwili. co czasowe – tym charakteryzuje się prawdziwe chrześcijaństwo.. według Kierkegaarda. dz. Dialektyka jakościowa. dz. ale w wierze i domaga się egzystencjalnego przeżycia. Albo – albo. s. Jest on przezwyciężany przez skok.53 2. cyt. dz. 114. s.2. S. 53 Por.2 Chwila Transcendentno – immanentnym źródłem egzystencji jest jakościowy skok z czasu do wieczności.. Toeplitz.. Lęk pojawia się bez przyczyny i uprzedzenia. 23. w: Roczniki Teologiczno . a nie „chronos”. 76 – 77. II. 84. który domaga się przejścia do wiary przez odrzucenie lęku w skoku i doprowadzenie osoby ludzkiej do jedyności i niepowtarzalności. cyt. Okruchy filozoficzne.. 51 52 . cyt.. s. Chwila ma charakter punktowy.. że lęk jest czym innym niż strach. 55 Por. K. Najwyższą możliwością człowieka. 56 Por. K...

nie ma osobowości.58 Powtórzenie to nie tylko banalne odtworzenie przeszłości.3.3. tł.61 Tej indywidualnej potrzeby samopoznania nie jest w stanie nic zastąpić. a tak naprawdę pomaga. bardziej egzystencjalnie zaangażowany podmiot. Tamże. Tym nowym jest wybór subiektywnie powtarzany i nadający nową jakość. jest rzeczą decydującą o stosunku do samego siebie. teraz się staje. „po – nowienie”.1 Majeutyka Dla lepszego wyjaśnienia pojęcia majeutyki u Kierkegaarda musimy na chwilę powrócić do pojęcia samopoznania. Kierkegaard. z akcentem na „coraz to nowe”. S. że egzystencja. samowiedza. Kierkegaard pisze. Toeplitz. Kierkegaard. Świderski. Kowalczyk. a teoriopoznawczą są zatarte przez utożsamienie prawdy z egzystencją. Dopiero wtedy można powiedzieć. tym więcej osobowości. gdy człowiek staje się sobą po raz kolejny.59 Choć Kierkegaard dąży ku subiektywizmowi to jednak nie jest to relatywna epistemologia – różnice zachodzące pomiędzy prawdą logiczną. że się weszło do Królestwa Niebieskiego. tym więcej ma też samowiedzy. Choroba na śmierć. A. Mówimy. Jest to klucz do zrozumienia całej jego filozofii egzystencji. Zaś właściwe powtórzenie (o ile jest możliwe) to wspomnienie skierowane ku przyszłości. w którym dominuje. który nie posiada woli. Kierkegaard.12 Kierkegaard uznaje drugi rodzaj powtórzenia . bo zawsze się staje. Im więcej świadomości. co się wspomina było. 151. W – wa 1980. s. 390..60 2. która była. 294 – 295. 183. Bóg w myśli współczesnej. dz. tym więcej osobowości. cyt. Polega ona na dialogu.egzystencjalne. Kierkegaard. S. Zagadnienia epistemologiczne Kolejnym zagadnieniem filozofii jednostki według Kierkegaarda. Człowiek. Powtórzenie. aby umknąć życiu. Chodzi mu o ponowienie równowagi. s. co było i synteza tego przypomnienia z nadchodzącą sytuacją. zachęca i pobudza drugiego do podjęcia w swoim życiu decyzji egzystencjalnych. dz. choć wcale nie szkodzi. jest pojęcie komunikacji pośredniej i majeutyki. 29. a powtórzenie szczęśliwym – zakładając oczywiście. 61 S. Toeplitz. to przypomnienie tego. że człowiek ten chce zaistnieć i w momencie narodzin zacznie szukać pretekstu. s.. Skłania on. że to. tym więcej woli. dz. im więcej woli. 2.57 Duńskie „gjentagelse” to właśnie „po – wtórzenie”. s. S. w: Res Publica Nowa 6/90. a im więcej ma woli. powtarza się zatem „do tyłu”. cyt. s. 148 59 Por. Co to jest prawda. cyt. w: K. tł. Prawdziwa egzystencja to powtórzenie stanu zawieszenia pomiędzy przeciwstawnymi biegunami. s. Wskazuje ono na metodę jaką trzeba się posłużyć w relacjach Ja – Ty. Komunikacja pośrednia. Powtórzenie występuje tylko w świadomości jednostki w chwili. W ogóle świadomość. 57 58 . B. Ten stan i jego powtórzenie jest największym w życiu człowieka. 60 Por. Stąd wspomnienie czyni człowieka nieszczęśliwym. nawet obiektywna analiza bytu ludzkiego. czyli powtarza siebie dzięki skokowi dokonującemu się w chwili. przy czym prawdy teoriopoznawczej nie można osiągnąć rozumowo. Szwed. którą człowiek jest i nie jest. tzn. gdy styka się subiektywność z wiecznością. K..

Kierkegaard. cyt.63 Odrzucenie zamykających określeń przez niepowtarzalny wysiłek duchowy odkrywa prawdę o człowieku. Gdańsk 1983. S. dz. 65 S. K. Szwed . ogranicza się do pomocy odkrycia jaźni w sobie. zostaje to odkryte. nawet gdyby cały świat to znał. ale nie tylko – drugi człowiek ma również zaniepokoić egzystencję i subiektywność pierwszego. dz.2 Niemożliwość istnienia „ucznia z drugiej ręki” Komunikacja pośrednia jako jedyna możliwa komunikacja między dwoma podmiotami zachowującymi swą wolność i autonomiczne wnętrze nie dopuszcza poznania przez jednostkę Boga i ustosunkowania się do samej siebie za pośrednictwem innych.64 2... P. Kierkegaard zjawisko to nazywa reduplikacją. przeżyciu paradoksu i odkryciu Boga w sobie. Dialektyka komunikowalności. który stoi w opozycji do egzystencji jednostki. W odkrywaniu go liczy się tylko jednostka. Człowiek syntezą skończoności i nieskończoności Kierkegaard wręcz nienawidził wszelkiego systemu. cyt. Chwila. Kierkegaard..65 Każdy musi sam dotrzeć do treści egzystencjalnych i nie może korzystać z doświadczeń innych. Toeplitz. Markowski. Jest to możliwe przez obiektywną formułę. cyt. odkrywając w sobie jego uzasadnienie. 68 S. Chwila. który wierzy któremuś tam z kolei uczniowi Chrystusa. 62 Majeutyka przez oparcie się na konieczności wyboru spośród subiektywnie przyjętych treści rodzi napięcie i niepokój. s.. M. ale jeszcze egzystencjalnie nie przyjęta. ani Por. dz. świadectwu żyjących równocześnie. 62 . Musiał to jeszcze przyjąć za swoje.68 2. A. XXXIX.64. s. 50. Toeplitz. s. kiedy ja to odkrywam. 41 – 42. którzy twierdzą.66 Rola drugiego w przekazywaniu treści obiektywnych. 63 Por. 64 Por. A. ale musi ona być przeżyta i przyjęta przez każdego tylko subiektywnie. cyt. prawdy. dz. s. przez co osiąga niepowtarzalność i naśladuje absolutny wzorzec.. 15. K. w: K. 67 Tylko wtedy. s. Musi uwierzyć tylko jemu samemu – nikt nie może być uczniem z drugiej ręki. uznać jego sposób podejścia do sytuacji jednostki w świecie.13 Kierkegaard pragnie więc na wzór Sokratesa pomóc w znalezieniu prawdy o sobie innym.. służy konstytuowaniu się w jednostce wiary. Nad Kierkegaardem. 255 – 258. Z istoty swej pierwszy i ostatni są sobie równi. subiektywizuje je i wytwarza treści sub – subiektywne. inni tylko w tym pomagają. O metodzie filozofii Sörena Kierkegaarda. Kierkegaard a filozoficzne. jak to już wspominaliśmy powyżej. K. s.3. s. Kierkegaard. Nie może wierzyć. Okruchy filozoficzne. Inkorporuje on wtedy treści obiektywne. ale opowiedzenie się za jego egzystencjalnym rozwiązaniem. Okruchy filozoficzne. nie na mocy warunku. a niszczy ją suchy racjonalizm. tak więc i struktura człowieka została opisana w opozycji do niego . W – wa 1980. Nuda i tożsamość. jak i jednostka zachowują swoją odrębność i podmiotowość. dz.ani racjonalizm. Kierkegaard.. s. 128. Czytelnik dzieł tego filozofa mógł się z nim zgodzić. który otrzymał od Boga.4. 66 Por. cyt.. w: Principia XXIII (1999). która jest w nich. 53 – 54. tł. Nie ma ucznia z drugiej ręki. Mylą się więc ci. że późniejszy wierzy dzięki zapośredniczeniu. 67 Por. Jej celem jest nie tylko przemyślenie problemu. Egzystencjalizm jako zjawisko kulturowe.. Toeplitz. ale to za mało. Takim sposobem zarówno Bóg. być uczniem.. Szwed. 56 .. Toeplitz.

dz. możliwość ustosunkowania się do Niego. cyt. cyt. s.72 Transcendencja jest czynnikiem gwarantującym istnienie osobowości człowieka. nie da się unicestwić. s.71 Chcąc wytłumaczyć tę syntezę musimy już na początku odwołać się do kogoś wyższego od człowieka. O metodzie filozofii Sörena Kierkegaarda. K. Płużański.76 I w taki oto sposób wszystko się zazębia i w naturalny dla kopenhaskiego filozofa sposób trwa w nieustannym napięciu i dialektycznym przechodzeniu z jednego skrajnego stanu w drugi. cyt. Kierkegaard. S. S. s. s. tzn. o ile odnosi się do Boga. 114. cyt. ona scala ten układ i nie pozwala mu się rozpaść. choć są od siebie oddzielone. 69 70 . bo jest wolną jednostką. Człowiek w myśli współczesnej. Gromczyński. W – wa 1971. Człowiek w myśli współczesnej. Filozof odcina się od monizmu zarówno w jego wersji materialistycznej.myśl chrześcijańska. dz. 188. Szwed. S. Wybór.. 75 Por. Wybór. cyt. 163. że człowiek jest zdolny do kształtowania siebie jako syntezy poprzez zbliżenie i zjednoczenie z Bogiem – Kierkegaard zaakcentował przez to dynamiczno – aktywny profil każdej osobowości. Kierkegaard. Kierkegaard. cyt. że antropologia Kierkegaarda ma charakter negatywny..14 sentymentalistyczny empiryzm nie mogły dać odpowiedzi na pytania o bytowe podstawy człowieka. s. Te dwa elementy. W. Człowiek pośród rzeczy. że pierwotna determinacja (synteza oparta na stosunku do Boga) funduje wolność ludzką. 285. dz. s. s.. W – wa 1973. s.. Karski.74 Według Kierkegaarda człowiek może się ustosunkować się do Boga. w: Studia Filozoficzne 5(1971). 168. Jednostka ludzka jest złożona z pierwiastka cielesnego i duchowego o tyle. a istotą Por. s. S. to można mówić o prawdziwości ludzkiego bytu.. Marksizm i egzystencjalizm . s. Dziennik. Gdy zwróci się ku samej sobie – synteza przestanie być przez Boga podtrzymywana i pojawia się rozpacz.70 Synteza ta z natury.. S.77 Obraz człowieka jako syntezy ciała i ducha byłby niekompletny. to jednocześnie nie mogą ich też być rozdzielone. 72 Por. 76 Por.. s.. która jest rozpadem ustosunkowania się do samego siebie jako wieczności i doczesności. T. gdyby nie dodał specyficznych dla siebie elementów: 1) jaźni jako ustosunkowania się do stosunku oraz 2) wolności wypływającej z takiego rozumienia człowieka. K. cyt. który ustosunkowuje się do samego siebie. dz.. Kowalczyk. cyt. dz. 73 Por. dz. 74 Por. doczesności i wieczności. W „Chorobie na śmierć” Anty – Climacus przedstawia następującą wizję człowieka: Człowiek jest syntezą nieskończoności i skończoności. 298 – 299. bo nie są same z siebie odrębnymi składnikami bytu ludzkiego i bez siebie nawzajem. Kierkegaard. Choroba na śmierć. Teologia protestancka XX wieku. Dziennik. wolności i konieczności. a zarazem jest koniecznym elementem w życiu każdego człowieka. s. Wolność w koncepcji. 41.73 Z tego już wynika. Lubańska.. Pomian. 736. 34. która jest stosunkiem.. Mimo. dz. 15. gdy człowiek wyraźnie tego chce. jeśli tak można powiedzieć. jednym słowem syntezą. s. Dziennik. gdyby nie ująć jaźni. 77 Por. Czy Kierkegaard jest irracjonalistą?. Wybór. A. podobnie jak i absolutny paradoks – Chrystus. cyt. jak i panteistycznej – pociąga go dualizm: człowiek ma składać się z dwóch części. 193.. transcendentny i immanentny. w: Principia XXIII (1999).69 Nie byłby sobą. Kowalczyk. tj. nie mają racji bytu. S. że człowiek jest bytem wolnym.. dz. tj. dz. S.75 Pomimo całej jego wolności jest bytem zdeterminowanym (determinacja sięga najgłębszych warstw ducha) i dopiero na tej podstawie można powiedzieć. S. 194. 282. Dziennik. Kierkegaard. oczywiście tylko wtedy. do Boga. Wokół sporu o sens istnienia. Wybór. 71 Por.

czyli potwierdzić syntezy.. czyni przedmiotem samego siebie – po raz kolejny zauważamy.. Kierkegaard.. 95 – 219.5. 135. Poznanie i sztuka egzystowania. 13. początkiem stawania się. tworzy jaźń. Szwed . Stadium estetyczne jest związane z najniższym sposobem egzystencji. A. A. egzystujący podmiot. Z drugiej strony pragnął zerwać z etyki i religii zasłonę rozumu i pozbawić je złudzeń. E. Okruchy filozoficzne. Analogicznie im bardziej człowiek ustosunkowuje się do samego siebie i transcendencji. 82 Por. 51. Szwed. 80 Stadia te z kolei mogą zawierać jeszcze poszczególne podstadia (np. s. Kierkegaard.82 2. s. Poznanie i sztuka egzystowania. ale zjawiskiem ustosunkowania się stosunku do samego siebie. s. Na ten temat: A. Albo – albo.15 stosunku jest to. dz. tym jaśniej doznaje transcendencji. czyli ukonstytuować jaźni. że w tej filozofii nic nie ma raz na zawsze ustalonej pozycji. Por.. 15.. jaźń nie jest stosunkiem. Rodzi się ona w głębi człowieka z rozpadu syntetycznego stosunku jaźni do samej siebie i jest ona na trwałe wpisana w egzystencję człowieka i dialektykę przeciwieństw. to mają one swoje źródło właśnie w strukturze osobowości. religijność A i religijność B). Szwed. Kierkegaard.78 Co to dokładniej oznacza? Dopiero ustosunkowanie się do relacji jaką tworzą między sobą elementy syntezy. Toeplitz. która go zakłada musi popaść w rozpacz. tym pełniej doświadcza swojej wolności i umacnia swoją osobowość oraz im bardziej zanurza się w wolności i prawdziwie odnosi się do tegoż stosunku.. s. t.. O metodzie filozofii Sörena Kierkegaarda... którą jest z ręki Boga.relacja. Kasperski. Psychiczne przejawy etyczno – religijnej egzystencji człowieka są bezpośrednim doświadczeniem jaźni przez samą siebie. S. międzystadiami (międzystadium ironii i międzystadium humoru). cyt. cyt. dz. Duch. cyt. s. że wywodzą się z racjonalnej rzeczywistości. cyt. swoista meta . cyt. Stadia na drodze życia Dochodzenie człowieka do prawdziwej egzystencji dokonuje się.. Kierkegaard nie zgadzał się na ogólność oraz na apoteozę sztuki i przeżycia estetycznego..1 Stadium estetyczne S. S.. cyt. Między wolnością a prawdą egzystencji. dz. Człowiek tracąc jaźń traci wolność i samego siebie – pojawia się rozpacz. modelami egzystencji człowieka: estetycznym.81 Dążenie do wywyższenia poznania subiektywnego i niechęć do kategorii obiektywnych stały się podstawą do braku ich zastosowania w etyce i religijności.79 Jeśli w życiu człowieka pojawiają się jakieś niepokoje. s. dz.. cyt. s. które można też nazwać stadiami na drodze życia. brakiem refleksji. Chwila. Choroba na śmierć. s. dz. dzięki której istnieje prawdziwa osobowość. czyli ustosunkować się do samego siebie.. dz.. Kasperski. 47 – 50.. 81 Por. O metodzie filozofii Sörena Kierkegaarda. K. co wieczne. E. 2. II. 357. 43.80 Skąd taki podział?. wg duńskiego filozofa.. cyt. s. Człowiek ustosunkowując się do wieczności. etapami. Kierkegaard. 78 79 . 119. a kolejne obrazują postęp egzystującej jednostki w ustosunkowywaniu się do tego. dz. dz.5. a są przedzielone tzw. cyt. Szwed. cyt. Przedmowa. bo nie może osiągnąć wieczności. etycznym i religijnym. dz. dz... że zachodzi od do samego siebie. 43. oraz bardzo obszernie: A.

przyjmuje pozę. absolutne „albo – albo”. Kierkegaard.. Rogalski. Pożądanie jest w nim określone: pożąda w sposób absolutny. S. t.83 Esteta więc to człowiek. nie może jej posiadać. S. 94 – 148. cyt. gdzie nie rozpoczął się jeszcze proces wewnętrznego rozkwitania jednostki. 164 88 Por. I.. s. t. że jej egzystencja jest wyrazem wolności. Kierkegaard. Don Juan i Faust.. K. Zofia Abramowiczówna. S. 12. emocjonalnie ustosunkowuje się do wybranej możliwości. Duch jako podmiot nie odnajduje siebie jako przedmiotowej rzeczywistości domagającej się ujawnienia. s. które nakłada własny smak. Faust jest wyrazem demonizmu określonego jako to. Kierkegaard. s.. ale ją źle pojmuje – jedynie jako brak innych ograniczeń niż te.. s. I.. dotyczy wybory między dobrem a złem i ma charakter etyczny. co zmysłowe. nie uświadamia sobie. nie ma cech absolutnych – wybór u niego jest skończony i przypadkowy. Albo – albo. Człowiek nieszczęśliwy to człowiek nie przebywający w swoim wnętrzu – takim jest przecież esteta. coś po prostu nieświadomie wzięło górę nad czymś. dz. cyt. red. dz... dz. Wszędzie tam będzie się mówiło o historii zewnętrznej. s.16 Słowo estetyczny pochodzi od greckiego „aisthetikos”. Zmysły są zanurzone w lęku i ten lęk rozprzestrzenia się na całe jego życie.. II.85 Przyjrzyjmy się Don Juanowi. dz. Przykładami człowieka estetycznego stają się niektóre typy romantyczne. 87 Por.. 101. zmysłowe i nie sięga do głębin egzystencji. jak np. 179 – 180. Sören Kierkegaard. dz.. a nie estetyczny. cyt. Kierkegaard. Słownik grecko – polski. wchodzi w nastrój. cyt. co oznacza tyle co „zmysłowy”. 56. I. t. 83 84 . „spostrzeżeniowy”. 227. gdzie pąk indywidualności nie jest jeszcze rozwinięty. co religijne. s. 122. Jednym z najważniejszych dzieł.88 Tak naprawdę jego wybór nie istnieje – przez swoją bezpośredniość w ogóle nie jest wyborem lub został zatracony w olbrzymiej różnorodności. Albo – albo. Jedyny prawdziwy wybór.. Prowadzi to do rozpadu jaźni i do rozpaczy – pojawiają się dwie możliwości: albo utrwalenie rozpaczy poprzez Por. jako to. s. I w ten sposób wydaje się jej. 89 Por. Szwed. „dwuznaczny”. dz. dz. sam staje się lękiem. a on przecież odrzuca to. Toeplitz. Kierkegaard a próba przezwyciężenia. co duchowe. s. cyt.87 Esteta zakłada maskę.89 Zachwiana jest tu synteza jaką jest człowiek i jaźń konstytuująca osobowość. t. Nie odsłania to u niego podmiotowości i pozostaje zagadką. 86 Samowystarczalność nie przynosi żadnego rozwiązania i prowadzi do jego unieszczęśliwienia. jest „Albo – albo”. Szwed. 173 – 174. 86 Por. bo te ma charakter religijny. s. w którym Kierkegaard wykłada swój sposób rozumienia stadium estetycznego i etycznego. A. cyt. Kierkegaard. S. Kierkegaard a próba przezwyciężenia. 173. W – wa 1958. I. cyt. dz. dz. 54 – 56. co zewnętrzne. które polega na umieszczaniu na zewnątrz swoich ideałów. Nie może dostąpić też pocieszenia. cyt. co duch chrześcijański wyklucza.. s. choć rzeczywiście tak nie jest. II. A. a człowiek. swojej samoświadomości i swojej istoty. Sören Kierkegaard nadaje samoświadomości charakter egzystencjalny.. 85 S. t. powtarzających się i pozostających ze sobą bez żadnego związku. Don Juan jest wyrazem demonizmu określonego jako to.84 Jednostka w tym modelu egzystencji dąży do nieskończoności. który zatrzymuje się jedynie na tym. A. a także fragmenty wizji stadium religijnego. że jest duchem ze swej istoty. Kierkegaard. Albo – albo. Jego życie jest serią momentów. t. który nie reflektuje nad jej aktami lub jest pozbawiony wyobraźni oraz żyjący w bezpośredniości.. Albo – albo. Albo – albo. cyt.

rozpacz. 95 Por.93 Kierkegaard wyróżnił trzy podstawowe rodzaje rozpaczy: rozpacz. absolutnego wyboru. cyt. Kierkegaard. A. 65. albo wyzwolenie z niej poprzez absolutny wybór siebie. a później religijnym. wówczas niezależną koniecznością staje się przejście do wyższej formy czystego istnienia ludzkiego.5. t. s. Por.17 wypieranie ze swej świadomości faktu niemożliwości prawdziwej egzystencji w stadium estetycznym. s.. Przyłębski . ustosunkowaniem się do samego siebie jako syntezy tego. Andrzejewski. doczesność). S. Przyłębski. dz. Każdy estetyczny pogląd zawiera rozpacz. S. ale nie jest to stwierdzenie pełne i nie to jest w stadium etycznym najważniejsze. który stanie się zaczątkiem duchowego zintegrowania osobowości. Albo – albo. w której jeden z elementów jest nieskończony w skończoności. 66. nie da się w człowieku na stałe ściągnąć wieczności do czasu. s. że się nie jest świadomym swej osobowości (człowiek pogrąża się w niej. dz.. Fenomenologia doświadczenia. s. A. 344. Historia filozofii. W „Albo – albo” Kierkegaard stwierdza. rozpacz. s. s. co wieczne i czasowe. Copleston. 18. 516. A. Mały leksykon filoozfów..95 Człowiek w stadium etycznym akceptuje ogólnoludzkie zasady. Bierze się to stąd. 92 S. kiedy zajmuje miejsce sobie należne i przyjmuje właściwe sobie funkcje – stanowi etap na drodze do prawdziwej egzystencji i przez swoje oddziaływanie pomaga człowiekowi w stawaniu się. dz. Moryń. cyt. II. Przejście do niego nie dokonuje się płynnie .. 295. M. Szwed. kieruje się odpowiedzialnością i sprawiedliwością96 – tak można na pierwszy rzut oka scharakteryzować ten model egzystencji. s. Między wolnością a prawdą egzystencji. cyt. Choroba na śmierć. Kierkegaard.. II. Przedmowa. Albo – albo. jeśli rości sobie prawo do bycia wszystkim.92 Antytezę świadomości estetycznej jaką jest rozpacz. dz. Toeplitz. ustosunkowanie się do tego. że poza bezpośredniością istnieje jeszcze jakaś rzeczywistość duchowa. K. Kierkegaard. dz. M. Kierkegaard nazywa rozpacz „chorobą na śmierć”. cyt.. że się nie chce być sobą (świadomy swego powołania człowieka odrzuca je). Podaje jednocześnie lek na tę chorobę – odnalezienie swego „wiecznego ja”. dz. dz. cyt. niezależnie czy jest się tego świadomym.94 Jest ona nieuchronnym następstwem struktury człowieka i każdy musi jej doświadczyć. że człowiek wybierający siebie etycznie wybiera samego siebie konkretnie. który jest poprzedzony rozpaczą.. Szwed. E. 61 – 63. Skazanie człowieka na rozpacz nie jest dla Kierkegaarda sadystyczną torturą dla innych i masochizmem dla samego siebie. 105 – 107. t. Moryń. B. które egzystuje jedynie w stadium etycznym. dz. a należy zaakceptować. że nie można zachować syntezy.. jako ściśle Por.91 2.. F. s. dz. Jeśli się o tym wie.90 Czy estetyka zawiera w sobie jakieś pozytywne elementy? Zgodnie z poglądami Kierkegaarda trzeba ją odrzucić.potrzeba jakościowego skoku. Paci. 93 Por. Andrzejewski.. 19 – 22.2 Stadium etyczne Kolejnym modelem życia człowieka jest stadium etyczne. można przezwyciężyć tylko przez zaangażowanie etyczno – religijne. 258. co jednostkowe i absolutne. czy nie. ma ono doprowadzić do ujawnienia w ten sposób w sobie swego „własnego ja”.. s. cyt. całkowicie odrzucająca skończoność. cyt.. cyt. pomaga dostrzec.. gdy nieświadomie odwraca się od wieczności). cyt.cyt. B. że się chce być sobą (wyolbrzymiona afirmacja nieskończoności. 96 Por. 94 Por. 90 91 . A. Kierkegard. zasadzonej z kolei na transcendencji. Mały leksykon filozofów... dz.

cyt. dz.98 Kierkegaard uważał. Między wolnością a prawdą egzystencji.. oddala się od prawdy. której tak brakowało w poprzednim stadium. s. s. 340 – 351. i by różne możliwości sprowadzały go z obranej drogi egzystencji. t. s.100 Choć jednostka egzystująca etycznie w perspektywie założonego ideału jest przygotowana do przyjęcia chrześcijaństwa. dz. 102 Por. 100 Por. Wprowadzenie do „filozofii”. dz. co ogólne i rozumne znowu może wejść w rozpacz. który posiada świadomość czynionego zła. Aktualność Kierkegaarda.. S. dz. to jednak przez chaotyczne wysiłki i szamotanie się w wybieraniu tego. Toeplitz. Gromczyński. jest dalej od prawdziwej egzystencji od człowieka.. Gromczyński. 128 – 129. 37 – 38. 64 – 65. Por. podobną sytuację napotykamy przy wejściu w stadium religijne – konieczną jest świadomość grzechu. cyt. Copleston. A. Wypływa to z pojmowanie przez duńskiego filozofa prawdy jako subiektywności – zaczyna się powoli kierować ku stadium religijnemu. 315.5. a jednak akceptuje określone normy. ale zarazem skłania się ku niej i uwrażliwia się na nią. Świderski. s. S. W. wizję braku perspektyw i paraliżujący lęk. w: K. W tej właśnie sferze wolności i etycznego wyboru każdy może potwierdzić swoją absolutną wartość. K. Wybierając zaś siebie ma od razu zadanie do spełnienia – nie żyje bezcelowo. Kierkegaard. że cały czas jeszcze w tym stadium nie jest rozwiązany konflikt subiektywności z obiektywnością. Zauważmy jednak.102 Koniecznym jest więc przejście do stadium kolejnego... Kossak. Toeplitz. 21. Kierkegaard. W kręgu chrześcijańskiego egzystencjalizmu. który w przeciwieństwie do estetyka nawiązuje kontakt ze swoją duchowością poprzez wysiłek samopoznania. Melancholia jest trójkątem. Poczucie winy i skrucha prowadzą do otwarcia się na możliwe wyzwolenie. że nawet uważa. że prawdziwe człowieczeństwo jest realizowane w etycznej sferze wolności człowieka. i głosu powszechnego rozumu. i wyb. 99 Por. s.. Notatki z „Dziennika” (fragm. dz.99 Ta zdolność wyboru i korzystanie z wolności jest ważne dla Kierkegaarda do tego stopnia.. jeśli zostaną wybrane oczywiście przez Por. Szwed. W – wa 1980. 125 101 Por. 2. dz. Dziennik). J. s. połączone z akceptacją określonych reguł i powinności moralnych. cyt. aby nicość nie stała się składnikiem egzystencji. cyt... B. cyt. Kierkegaard. Jednostka niby wybiera siebie. Albo – albo. Jest to naturalna droga ze stadium estetycznego do religijnego. cyt. Kierkegaard. Człowiek etyczny nadaje swemu życiu formę i spójność. 97 98 . s. i rozszerza w sobie duchową wolność do jej przyjęcia. s.101 Lęk ten jest niczym innym jak obroną. W.3 Stadium religijne Przy przejściu ze stadium estetycznego do etycznego koniecznym było doświadczenie rozpaczy. tł. 68 – 77. wobec niemożliwości jej urzeczywistnienia. ale nie dzięki jego intelektowi. nie może dopuścić do tego. że człowiek. cyt. aby ten niekorzystny dla jednostki stan rzeczy odwrócić. Dostrzegając zatem siebie i przenikając swą świadomością cały swój konkretny byt. Historia filozofii. które jest przecież celem. K... 343.18 określoną jednostkę.. dz. dz.97 Etyk to człowiek. który pozostaje w sferze bezpośredniości i nie grzeszy.. którą można przezwyciężyć jedynie poprzez odniesienie się jednostki do Boga. który tak naprawdę niewielu podejmuje. cyt. Toeplitz. II.. F. s. by nieokreślone myśli w niej krążyły. a aktywnej woli zaangażowanej w wybór moralny.

Nie wyznał tego nawet Kierkegaard.105 Samotny rycerz wiary może oprzeć się jedynie na samym sobie . 106 Por. dz. kto już to osiągnął.na tym polega jego prawdziwe człowieczeństwo. ale nie tylko – ukazuje również w całej okropności grzech. ani się do niego zbliżyć na tyle. jaźni czy Por.106 W stadium religijnym można wyróżnić dwa typy – religijność A i religijność 107 B. to również świadomość absolutnego celu. cyt. druga jest autentyczna.. który chce egzystować. która go zakłada i do której się ustosunkowuje w swojej jaźni. Kierkegaard. który może być zniesiony jedynie w obliczu Boga. Wybór. że jest jednostką. cyt.. 267 – 272. dz. Bojaźń i drżenie. bo jest to całkowicie subiektywne. cyt. czyli zegzystencjonalizowana. 279. K. O różnicy między religijnością A i B. w: K. dz. co powszednie. E. dz.108 Człowiek z religijnością A zakłada. Konieczność wyboru Człowiek.19 absolutne „albo – albo”. Tilliette. Jest ona świadomością. co negatywne. czego się nie da obiektywnie pomyśleć. Wprowadzenie do egzystencjalizmów. dz. s. 110 Por. w: Rocznik Teologiczny ChAT 2/1991. 107 Por. 363 – 364. Dziennik. s. X. Mounier. S. Wie. chce to osiągnąć.. Świadomość etyczna nie rozumie grzechu i dlatego trzeba przejść do kolejnego stadium.. co jednostkowe. cyt. co absolutnie paradoksalne i wymykające się dyskursywnemu ujęciu. Może sobie pozwolić na działanie wbrew rozsądkowi. s. Kierkegaard. Przejście do stadium religijnego zawiesza etykę. a tym. ale nie osiąga.109 Religijność B ma już charakter paradoksalny i przez to jest prawdziwie chrześcijańska. S.6. dz. aby ustosunkować się rzeczywiście do tego. s. s. 391 – 392. W – wa 1980.111 Stosunek religijności B do rozumu i wiary będzie przedmiotem trzeciej części artykułu. Szwed. ale go nie dostrzega. że: tylko moc religii może wyzwolić etykę od jej walki z estetyką. Wybór. Kierkegaard. Nie może przezwyciężyć paradoksu rozumu. 100 – 101. K. s. s. Pierwsza jest banalna.104 Życie człowieka etyki jest kompromisem pomiędzy tym. Kierkegaard nazywa to skruchą. dz.. tak jak Chrystus – Moc. Toeplitz. cyt. 103 104 . 200.103 Kierkegaard pisze.. 79 – 80. A. 108 Por. Dziennik. Chrystus filozofów. Świadomość ta. Kierkegaard. Żyje w niepewności przedmiotowej. 176. 20 – 22. Kierkegaard.. 109 Por. s. Kierkegaard. a jednocześnie nie pozwala przed nim trwać w błogostanie.. Szwed. cyt. że istnieje w nim Absolut. staje w swoim życiu przed wieloma problemami – unaoczniają je choćby próby rozjaśnienia pojęć syntezy. Teologiczne źródła filozofii egzystencjalnych. że nie egzystuje się tak jak powinno. która wymyka się pozytywnym ujęciom. Kierkegaard a próba przezwyciężenia. Toeplitz.. S. 2. cyt. bo w chwili badania siebie pod tym względem już mógłby to przeżycie zobiektywizować. Toeplitz.. Przyjmuje postać sługi. A. tł. dz. Bardzo niewielu ludzi do niej naprawdę dociera110 i nie można ocenić. cyt. a uznanie siebie za grzesznika w stadium religijnym prowadzi do przezwyciężenia tego. 174 – 175. 111 Por. nie znajdująca się w opozycji do nikogo i do niczego.. Toeplitz. Przedmowa. s. K. spotykana powszechnie. 105 Por. do którego człowiek zmierza w swej subiektywnej egzystencji. S. s. bo jest ogarnięty przez ducha oraz na dowolność i wykraczanie poza banalną ludzką rzeczywistość.

Copleston. albo ufnie otworzy się na transcendencję. a wybierają za niego ciemne moce tkwiące w osobowości.. 343. co wybierać: Absolutnie wybieram dzięki temu. co duchowe i subiektywne. 112 113 . cyt. cyt. ale nieświadomie.. ale przez akt wyboru. Rozwiązanie ich nie dokonuje się na płaszczyźnie wstrzemięźliwości i obiektywnej refleksji. dz. F. co dla niego samego subiektywnie najlepsze. aby nie wybierać tego.. XIX. 295. cyt. Wtedy mimo wszystko i tak wybiera. czyli siebie samego w wiecznym znaczeniu..118 Jeśli wybierze zapośredniczenie. ponieważ nie można się na stałe odnieść do Boga. 118 Por. co pozytywne. Albo zobiektywizuje Absolut. który jest dla rozumu niepokonalną barierą. II. Albo – albo. s.113 Jednostka oddala się od skończoności i dąży do Boga. S. Człowiek jest zmianą. da o sobie znać w kolejnych aktach wyboru. t. 378. zaangażowany w tworzenie jaźni. mediację w swoim życiu to nie wybierze absolutnie i nie ma absolutnego „albo – albo”.231. s. „albo – albo” nie znosi moralności. s. t. II. 116 Por. S. albo opanuje go lęk i zacznie znowu rozpaczać.20 stadiów życia. cyt. Wybieranie daje możliwość nadania historii człowieka charakteru pozytywnego – potwierdza. co absolutne (.). Nad Kierkegaardem. t. s. K. jest nadzieja na ocalenie i odkrywanie siebie po błędnych wyborach wcześniej dokonanych.. Kierkegaard.112 Samo wybieranie nie wystarczy. Jak wszystko.. aby go ponownie odnaleźć. nie można definitywnie określić. Sören Kierkegaard. A. II. Musi to być również wybór świadomy. dz. 117 Por. 219 . oczywiście prawdzie etyczno – religijnej. s.. s. cyt.. Copleston. zgodnie ze słowami Kierkegaarda. wybrać Go raz na zawsze. że istnieje w osobie to. musi zaistnieć potrzeba zaangażowania się w swoją egzystencję. co Por.119 Człowieka. S. które podsuwa mu poznanie i wiedza. Toeplitz. Historia filozofii.. s. choćby nawet obiektywnie sprzeciwiała się temu. 114 Por. Wolność potwierdzona absolutnym „albo – albo” prowadzi do prawdziwego życia.115 Albo będzie trwał w rozpaczy na poziomie estetycznym. cyt. Wybór ten uwzględnia odpowiedzialność i jest konstytutywnym elementem dla życia danej jednostki w prawdzie. dz. albo przejdzie na wyższy szczebel przez akt wyboru. dz. człowiek nieustannie się staje – służy temu nie tylko poznanie teoretyczne. 23. Rogalski. Kowalczyk. np.114 Oprócz tego jednak pierwotny wybór Boga.116 Moralne doskonalenie się nie jest owocem rozumowej refleksji. Dążenie to musi być ciągłym stawaniem się. Kierkegaard. Albo będzie trwał na poziomie grzechu i zniszczy w sobie Boga. ale dokonanych wyborów między dobrem a złem. Dotykamy tutaj paradoksu. trzeba jeszcze wiedzieć.. Człowiek nie musi korzystać z własnych możliwości. Albo – albo. 119 Por. Kierkegaard. Albo – albo. który przeżywa dylemat „albo – albo”. czy tamtego. dz. ale tylko nadaje odmienną od dotychczasowej formę ekspresji. wymyka się dyskursowi filozoficznemu. dz. musi stale trwać. S. cyt. Historia filozofii. Wybieram to.. 349.117 Dotykamy również i przy tej okazji zagadnienia wolności i jej powiązań z prawdą. dz. F.. 115 Por. dz. ale właśnie przede wszystkim wybór. Poprzez konieczny wybór człowiek staje się naprawdę wolnym. pomiędzy wiecznością a doczesnością. Bóg w myśli współczesnej. ale powinien wybrać to. s.. cyt. 287 – 288.

Sawicki. cyt.. Jednocześnie w małym stopniu została już zasygnalizowana jedna z cech Absolutu – Jego transcendencja. cyt.. racjami. 120 122 Por. cyt. konieczny i skończony.120 Wybór jest absolutny i subiektywny. 122 Oczywiście.1. J . w: Przegląd Powszechny 1/1948. 24. s. filozofia Kierkegaarda to filozofia jednostki. musi być podmiotem opcji pozytywnej lub negatywnej. S . Jest Bogiem żywego doświadczenia religijnego. Choroba na śmierć. Kierkegaard contra Hegel. czyli ludzi.. s. 166 – 167. dz.. K.. jak i idealistycznemu poznaniu. S.. ale aracjonalny. gdyż jednostka jest z nim ściśle związana i cała jej prawdziwa egzystencja wypływa z właściwego ustosunkowania się do Niego. Precz z całą historią świata. Ki erkegaa rd . Czy Kierkegaard jest irracjonalistą?. Niemożliwość udowodnienia istnienia Boga Nie można jednak udowodnić istnienia Boga bo. które niszczyło jaźń. podmiotem wiary. Bóg czy człowiek. którzy go słyszeli i doświadczyli w swoim życiu. Kowal czyk . 69. dz. s. Wybór. Kierkegaard. dz. s. cyt. 293 124 S .. Bóg rzeczywiście istnieje. cyt. Można go poznać subiektywnie. Dziennik. Płużański. Bogiem Abrahama. a nie wiedzą o świecie. 123 Por. T. 87. a człowiek jest czasowy. dowodami na rzecz prawdy chrześcijaństwa. 285. F. i nie jest irracjonalny. Pokrótce zostaną omówione cechy Absolutu.. 39. Bóg to osoba nieskończona. a i tak jest to bardzo trudne. Toepl i t z. 3. cyt. Bogiem Izaaka i Bogiem Jakuba.. Kowal czyk .123 Bóg ten jest absolutnie doskonały. s. s. dz. dz. natomiast w dalszej części powtórne narodziny jednostki. możliwa. Istnienie Boga Dla Sörena Kierkegaarda Bóg to byt transcendentny wobec ludzkiej świadomości i jednocześnie najgłębszy akt ludzkiej egzystencji.. Wrocław 1983. wymykający się racjonalnemu ujęciu i zarówno realistycznemu.. Dziennik. s. Teraz przyjrzymy się bliżej Jego osobie i możliwościom ustosunkowania się jednostki do Niego. do którego ten musi się ustosunkować. religia jest przecież tylko samouświadomieniem sobie niemożności wytłumaczenia przyczyn ostatecznych. . s. Bóg w myśli współczesnej. Ustosunkowanie się do Boga nie jest dla człowieka takie proste: zachodzi całkowita heterogeniczność natur. S .1. jak i cała filozofia Kierkegaarda. W Gromczyński. 3.. które są wynikiem spotkania się tych dwóch osób. Ki erkegaa rd .1. Wybór.21 ogólnie przyjęte. dz. istnieje tylko jeden dowód – dowód wiary. 56. dz.124 W ten sposób osoba Boga stojąca poza zasięgiem spekulacji filozoficznej staje się wyzwaniem dla człowieka. Sören Kierkegaard. bo jego status ontologiczny jest wątpliwy. wieczna. Kł oczows ki . cyt. Analizowane powyżej rozdarcie w człowieku. Por. dz. 338. cyt.. bierze swoje źródło z niemożności trwałego odniesienia się do takiego absolutnego bytu. więc i Bóg jest oddzielony całkowicie od ogólności. przy czym Bóg dodatkowo nie zsyła żadnych znaków – wszelkie nadzieje zostały przekreślone. tzn. Bóg jako ten. a potem problem konieczności jego wyboru przez jednostkę pragnącą autentycznego życia. s.. Realizacja jednostki w nieustannym wyborze Absolutu Zarysowując filozofię człowieka musieliśmy już dotknąć osoby Boga. s. S. Problem egzystencji i esencji. Drogi ku Bogu. który jest.121 3. 234. a nie wiedzy. 121 Por.

Nie ma w skończonym świecie takich przesłanek. Historia filozofii. A. Kowal czyk . 129 Por. Anzelma – ma on już jakieś pojęcie Boga i z drugiej strony żarliwość wiary przesądza o wszystkim i dowód jest formalnością. dz.. S . Wprowadzenie do egzystencjalizmów. Problem egzystencji i esencji. 47. w którego się już wierzy? Dowodem zawierającym w sobie obydwie możliwości jest dowód św.. a nieskończonym Bogiem. 385. Tak więc Kierkegaard zakwestionował zarówno dowody aprioryczne. bo istnieje i jednocześnie niepewny. P rokops ki . wszelki dowód ją zabija.. w tym bowiem momencie. Człowiek pośród rzeczy. ale nie można go dowodzić – koreluje to z przekonaniem. Jego istota jest jego bytem. dz. który również uważał.. cyt.. bo nie można tego dowieść. J . cyt. 126 S . Drogi ku Bogu. cyt.. S . że jest. to byłoby głupotą chcieć to udowodnić. Jeśli jednak nie mamy takiego przeświadczenia to dowodzenie jest również niemożliwe – jest ono wtedy zabiegiem niepotrzebnym.. a kiedy jest to ustalone. Kolejnym może być argument logiczny: początek dowodzenia jest już związany z przeświadczeniem. 43 – 44. cyt..126 Wierzący jest stawiany cały czas w dialektyce wiary i jest skazany na ciągle nowe doświadczenie Boskiej rzeczywistości. Kowal czyk . s. a nie istnienia... K. s. wtórnym i często powodującym powstanie fałszywych wyobrażeń co do istoty. a wtedy dowodzenie jest nonsensem. dz. W tym drugim przypadku pojawia się wątpliwość: po co dowodzić istnienia Boga. objawia się człowiekowi tylko w pustce i zagadce. w którym zaczynam tego dowodzić. ale tylko na płaszczyźnie wiary. 128 Por. dz. Bóg. Toepl i t z. s. Jest On obecny w człowieku tylko przez interioryzację. Chwila. Kierkegaard – chrześcijaństwo a obiektywne standardy. s. s. że Bóg istnieje. S zwed... niezmienności. założyłem jego istnienie. Bóg istnieje. a przecież Bóg nie podlega żadnym zmianom. cyt. 345. 109.125 O ile Bóg istnieje – niemożliwością jest dowodzenie jego istnienia. że można wskazać na konkretne istnienie. Okruchy filozoficzne. że nie można rozpoznać w świecie śladów Bożego istnienia. idealnym (ale nie w znaczeniu heglowskim!) możemy rozważać tylko w perspektywie jego wieczności. E.128 Kierkegaard był całkowicie przekonany. bo to zakładałoby możliwość końca jego istnienia. Argument ten ma charakter egzystencjalny. bo dotyczy sfery pojęciowej. cyt..129 125 Por. Jest więc obecny „pośrednio”. dz. Ki erkegaa rd . Pom i an. dz. to nie ma żadnej potrzeby tego udowadniać.. dz. cyt. M ouni er . A. cyt. który jest bytem najdoskonalszym. 127 Por.. 261. najwyższego stopnia idealności. i dlatego wszelkie teoretyczne dowodzenie istnienia Boga nie ma żadnego znaczenia. dz. a jeszcze bardziej co do natury Boga. Bóg w myśli współczesnej. F . 84. 50 – 51.127 Postawę krytyczną Kierkegaard zajmuje również wobec dowodów tomistycznych. który jest pewny. które mogłyby być prawomocnymi i niepodważalnym punktem w dowodzeniu. C opl es t on . Nawiązuje tu wyraźnie do Kanta. 59. cyt. że istnieje absolutna różnica pomiędzy skończonym rozumem człowieka. jak i aposterioryczne. że dowód spekulatywno – filozoficzny obcy jest egzystencji. ale jeśli jest. a więc o Bogu. K. i w taki oto sposób agnostycyzm Kanta przysłużył się człowiekowi wierzącemu. bo jest bytem duchowym. dz. s. 294. Kierkegaard a filozoficzne. a przecież istnienia duchowego nie można dowieść z istnienia bytów materialnych.22 więzi zerwane. Pomimo tego. Tym bardziej Bóg – nie jest przedmiotem bezpośredniego doświadczenia i nie można Go poznać. a dwustronna komunikacja niemożliwa. s. to nie możemy tego powiedzieć. bo wiedza może dotyczyć tylko istoty. Kierkegaard uważa. . s. s.

. Wybór.133 Absolutna różnica zachodząca pomiędzy człowiekiem a Bogiem domaga się jakiegoś pośrednika. która nie pociąga za sobą określonego rozumienia Boga. S zwed. s. Dziennik. 56. Bóg czy człowiek. Dziennik.. s. Wybór. dz. 289. S ... 397. W człowieku budzi się paradoksalna miłość do tego.. Ki erkegaa rd . S . Dokonać się to tylko może na wzór Wcielenia – wieczne staje się w czasie..132 Daje on o sobie znać jedynie w sferze ducha.. aby komunikacja była możliwa – jest nim Chrystus. s. Istnienie Boga jest tylko możliwością. Rozum napotyka na coś nieznanego we wnętrzu człowieka. S .. dz. cyt. Pł użańs ki . 83. S . Wybór. cyt. cyt. w zamianie postaci Boga na postać sługi.23 W takim razie jak istnieje Bóg? Jest on tylko w świadomości człowieka wierzącego.. Kierkegaard – chrześcijaństwo a obiektywne standardy. bo przecież jest Duchem. A. Wybór. Bóg w Chrystusie wyłania się z anonimowości. 54 – 56.. Jego doświadczenie jest raczej słabo określonym odczuciem. 46 – 47. Toepl i t z. Kł oczows ki . co miało być immanentne stało się transcendentne i jedynym kluczem do zrozumienia takich treści jest wiara. P rokops ki . więc wiara ma całego człowieka tylko dla siebie i tylko w niej istnieje Bóg. s.. 82. cyt. s.. Iwas zki ewi c z . cyt. co nieznane. Nad Kierkegaardem. 119. E. 19: K. s. egzystuje się prawdziwie po zaprzeczeniu swojemu rozumowi przez akt wiary w absolutny paradoks Boga. Bojaźń i drżenie. dz.134 Szczyt paradoksu osoby Chrystusa ujawnia się najpełniej już w czasie jego Wcielenia. bo wiecznie i subiektywnie we własnych przeżyciach. jest zadziwiająco związana z prawdą jednostki i subiektywnością. A. Problem egzystencji i esencji. dz. który jest nieznaną odpowiedzią na najwyższe pragnienie rozumienia siebie przez człowieka. Od tłumacza. Ki erkegaa rd . Kas pers ki . który pomimo bycia tymże pośrednikiem. dz.. dz. s. przecież obiektywna. 66. P rokops ki . s. Aktywności poznawczej człowieka nie można zamknąć tylko do używania racjonalności – prawdy dotyka się przez paradoks. Żywa jedność występująca pomiędzy takim Bogiem i człowiekiem jest źródłem paradoksu. Ki erkegaa rd . 132 Por. . 48.135 Ta prawda chrześcijańska. Ki erkegaa rd . Ta podmiotowość. S ... cyt. Dziennik. 332. Kierkegaard – chrześcijaństwo a obiektywne standardy.. dzięki któremu Bóg staje się bytem myślącym i egzystującym.. dz. cyt. albo wiara. s. cyt. 135 Por. Toepl i t z. Poznanie i sztuka egzystowania.. 49.1... Ki erkegaa rd . dz. K. dz..2 Bóg absolutnym paradoksem Bóg jest dla Kierkegaarda wartością najwyższą i całkowicie różną od człowieka: charakteryzuje go „nie – myślenie” i „nie – egzystencja”. Te zaś treści to właśnie Bóg. które go obiektywizują.. s. Daje o sobie znać wybór: albo wiedza. cyt. XXXIII. cyt. ale zderzającego się z ograniczonymi możliwościami pojęcia tego. ale nie w historii rzeczywistej. cyt. cyt.. cyt. Dziennik.. s. 130 Zaprezentowany przez Kierkegaarda Bóg nie jest Bogiem dowodów i dywagacji. dz. s. że bez zaakceptowania tej prawdy obiektywnej prawdziwej egzystencji się nie osiągnie. A. 134 Por. dz.. subiektywność jest przecież centrum wszystkiego. T. Kierkegaard a filozoficzne. to. J . dz. s. s. tak samo i przyjęcie obiektywności 130 Por. nie jest nawet Bogiem Kościołów. To Bóg. Dziwnym jest również to. J .. dz. 133 Por. dz. także daje się jednostce tylko subiektywnie i dostępny jest w aracjonalnym poznaniu – jest przecież również Bogiem. pozwala się poznać i rozpoznać pozostając dalej w lekkim półcieniu i zakryty dla rozumu. J . cyt. J .. Kierkegaard contra Hegel.131 3. co nieznane i to nieznane jest nazwane przez filozofa Bogiem. 131 Por.

. Toepl i t z. Kierkegaard contra Hegel. Bóg istnieje tylko w wierze człowieka. wewnętrznego. 3. 51. dz. czy też ocalić długo oczekiwanego potomka. 48 – 51. P ł użańs ki . który przeczy swoim obietnicom.. T.. przekształcenie jej w subiektywność.2. Abrahama. s. X. 7. że jest on człowiekiem i wszyscy się z tym zgodzą.. empirycznie. można powiedzieć. dz. cyt. to będzie to już wymagało wiary jednostki. z których największym jest wejście Boga w czas.. 139 S ... Przedmiot wiary. K. ale gdy powiemy.. .. s.. 391. Wolność w koncepcji wiary. którym jest Absolut. W. „Nieuogólniony” Bóg dostępny jest człowiekowi jedynie na płaszczyźnie religii. Problem egzystencji i esencji. 137 Por. P aci . cyt. s.. s.. s. lecz takiej. s.. Jest wiec możliwością i jego istnienie nie jest możliwe do udowodnienia i jest to paradoksem i jednocześnie niepoznawalne dla rozumu. 198. dz..2. Ta umowa między człowiekiem a Bogiem prowadzi do dialogu całkowicie subiektywnego. S . 440. Fenomenologia doświadczenia. że jest Bogiem. W Nim została przezwyciężona ironia – zakrycie jednej ze stron syntezy. Toepl it z .. Czytając Kierkegaarda. co wieczne. w której taka synteza została dokonana całkowicie bez rozdarcia. cyt. jest obecny jedynie w sferze wiary. 39. który jest paradoksem. Oprócz tego Chrystus jest jedyną jednostką. s. w ustosunkowaniu się do siebie samego w teraźniejszości.. O Kierkegaardzie. który został mu przez Boga obiecany i podarowany.. jej niepełność. 69. s.. Abrahamowi jawi się Bóg. Lubańs ka . Odpowiada to również wewnętrznej konstrukcji człowieka jako syntezie skończoności i nieskończoności trwających w nieustannym napięciu i zmuszających do absolutnych wyborów. Ti l l i et t e. Chrystus filozofów.. wprowadza do wieczności i nie daje łatwych rozwiązań – wymagania te spełnia tylko prawdziwe chrześcijaństwo. Ki erkegaa rd . cyt. ale tym samym przestać wierzyć Bogu. dz. dz. 56. cyt. Problem egzystencji i esencji. cyt. S. Bojaźń i drżenie.. a nie w płaszczyźnie faktycznego bytu (tam chodzi tylko o istnienie lub nie). cyt. tak samo jak najwyższym etapem życia człowieka jest stadium religijne. Daje się to wszystko oczywiście w „chwili” – momencie uczasowienia tego. 743. 138 Por.24 – zatajenie jej przed innymi. s.136 To jest prawdziwa religijność – przyjęcie paradoksu wiary. który manifestuje prawdziwość subiektywności. Chrystus wiecznie stał się w czasie i jest on paradoksem. ale niezinstytucjonalizowanej.. Jak pisze sam filozof Abraham działa siłą absurdu podążając na górę Moria139 i ustosunkowując się do paradoksu. E. Konflikt pomiędzy wyborem Boga i wyborem świata trwa wiecznie i właśnie ustosunkowanie się jednostki do tego konfliktu realizowane jest w wierze. jej treść. dz. cyt. Bóg w myśli współczesnej. cyt. która wprowadza w centrum ludzkiego istnienia. który został postawiony przez Boga w sytuacji wyboru – wypełnić polecenie Boga i zabić Izaaka. Kowal czyk .. dz. Chrystus jest wręcz uosobieniem tej jednej z kategorii dialektyki jakościowej. że wieczna prawda ma swoje miejsce w konkretnym jednostkowym bycie.1 Jednostka wobec absolutnego paradoksu 136 Por. S. Paradoksalność ironii została przezwyciężona przez paradoks religijny. dz. s.138 3. Wiara jednostki rezultatem indywidualnej decyzji W „Bojaźni i drżeniu” Kierkegaard opisuje historię jednego z biblijnych patriarchów.137 Rozpatrując osobę Chrystusa od strony ludzkiej. dz. dz. Si em ek . który potwierdza. cyt. K. M ..

dz. dz. dz. co dla innych nie ma sensu. Bóg w myśli współczesnej. S. 239 – 240. a nie tłumu. S . dz. Czy Kierkegaard jest irracjonalistą?. Bóg i człowiek to dwie jakości. W. cyt. ale występuje On tu jako pewna jakość i Jego więź z jednostką domaga się człowieka jako pełnej jakości. jako ustosunkowanie się do spraw boskich jest indywidualnym wejściem w prawdziwą egzystencję i ustosunkowanie się do tego... Choroba na śmierć.. cyt.aracjonalizm. dz. która chce prawdziwie egzystować i dokonywać wyboru jest osamotniona i oddalona od ogółu.. może on swoim rozumem pojąć.. Kilka uwag o . Nad Kierkegaardem..) Człowiek ducha wytrzymuje izolację.143 Całkowite odrzucenie rozumu nie jest możliwe z jeszcze jednego powodu – komunikacja między jednostką a Bogiem jest możliwa. Bojaźń i drżenie. 111. czego się nie da zredukować.. A. bo nie chce on całkowicie rezygnować z niego. 51 – 52.. Dlatego też wiara nie pojmuje paradoksu Absolutu. (. ale wiara obok. J . s. dz. co jest oczywiste dla wszystkich. Kilka uwag. cyt. miedzy którymi istnieje nieskończona różnica jakościowa. Chwila. Kowal czyk . jeśli występują jako osoby. a człowiek bez rozumu nie jest sobą w pełni. 118..141 Od strony przeżywanego doświadczenia. 54. ale dla jednostki będzie to absolutną prawdą.. egzystencji. bo to jest prawdą jego życia. cyt.142 Kierkegaard nawiązując do tradycji filozofii chrześcijańskiej nie chce tłumaczyć chrześcijaństwa i miejsca jakie w nim przypada jednostce postawionej wobec Boga. 143 Por. który dokonuje się w chwili uwierzenia opiera się na uznaniu ograniczoności rozumu – nie jest to irracjonalizm. że coś jest sprzeczne z rozumem... Skok. 60. w: Znak 1(1946). s. pomimo poczucia wyobcowania. s. Okruchy filozoficzne. 144 S . jest po prostu przyjęciem czegoś. Sören Kierkegaard. s. s. Grom czyńs ki .. ale aktem egzystencjalnym – ustosunkowaniem się do tego. jest podobny do kochającego [człowieka] pozbawionego namiętności. że nie można orzec czegokolwiek pozytywnie o Bogu. cyt. ale jak już to zostało powiedziane . J . s. dz.. bez żadnych umniejszeń. 142 Por. w którym będzie konieczne opowiedzenie się za Bogiem.. XLI. Ki erkegaa rd . A. .145 Ustosunkowanie się jednostki do absolutnego paradoksu i wybór tego. cyt. Rozum służy jednostce do zbliżenia się do momentu. Ki erkegaa rd .. i niemożliwe do udowodnienia istnienie Boga są dla rozumu niewytłumaczalne. skok w paradoksalną wiarę. P rokops ki . H. ale wyzwoleniem się spod władzy ogólności i racjonalnego skrępowania wolności – w pełni ukazuje się tu nadrzędność 140 141 S .. s. którym jest rozumienie. nie jest podporządkowaniem się czemuś nieznanemu. s. A. ale domaga się subiektywnego przyjęcia tego. Nie jest to też wiara przeciwko rozumowi. nie jest rezultatem wolnego działania. 145 Tamże. natomiast wiara jednostki.. cyt. s.140 Wcielenie Chrystusa. Jednostkowy człowiek pragnie tego..25 Według Kierkegaarda każda jednostka. J . Ustosunkowanie się do spraw ludzkich. 161 – 162. 56.. Ki erkegaa rd . P rokops ki . 382. a potem [mimo to] jeszcze tego chcieć.. musi stanąć wobec paradoksu. Bóg czy człowiek. który chce się posługiwać w komunikacji z Bogiem rozumem. dz. Toepl it z . ale go przeżywa i jedynym możliwym sposobem opowiedzenia się wobec Boga jest wybór i to tylko wybór danej jednostki. Kł oczows ki . K. Choroba na śmierć. akt ten nie jest aktem kognitywnym. cyt. 90.. co obiektywnie wydaje się niemożliwe. dz. s. Ki erkegaa rd . dz. rozłożyć na pierwotne czynniki. cyt. 44. Człowiek ducha może być nosicielem podwojenia. bo będzie wynikało z wolnego wyboru. Por.. który jest wolny od paradoksu.. Myśliciel. Jednostka. cyt.144 Ta różnica wynika oczywiście z tego. s. s. która chce wierzyć. co wieczne. ponad rozumem. M al ews ka . S .

dz. porządkiem zreifikowanym. 149 Por.. s. to jednocześnie wyda wyrok na swoje chrześcijaństwo i samego siebie. Taka jest też jedyna pożyteczna rola Kościoła – człowiek ma się do niego negatywnie ustosunkować i w polemicznym wywodzie wskazać na syntezę wieczności i czasowości. . a po drugie brak odwagi jednostek. dz. Kierkegaard contra Hegel. Jeśli jednak ugnie się pod presją społeczeństwa. dz. cyt. s. dz. 147 S .. dz. brak wiary.146 3... 99. nawet jeśli takowy istnieje. s. czym jest wiara.149 Tak jak Bóg stał się człowiekiem w chwili. cyt. Tylko jednostka egzystująca etycznie i religijnie ma szansę dotrzeć do całej głębi chrześcijaństwa. S zwed. 82. rozpływa się bowiem z zarozumiałym stwierdzeniu systemu.. Ogólnie pojęty obowiązek jest wyznaczany przez Kościół i państwo.. Walka z takim porządkiem rzeczy wręcz konstytuuje osobowość wierzącego – jednostka ciągle wybierająca Absolut jest jedyną prawdziwie egzystującą jednostką.148 Wolna decyzja jednostki i przeciwstawienie się ludziom prowadzi w konsekwencji do cierpienia za swoją wiarę – jest to oznaka nowotestamentalnego chrześcijaństwa i miłości Boga. 172.. w tym przypadku przez Kościół.150 146 Por. cyt. s. Kierkegaard jako krytyk Kościoła. a nie egzystencjalnym przeżyciu. albo wspierany przez system. cyt. pozaracjonalne. aby sprzeciwić się tłumowi i subiektywnie wybrać to.. Niewiele różnią się one od siebie i Kościół.147 Filozof nie rozumie systemu. dla estety stanowi ono nieprzezwyciężalną przeszkodę przez swoją paradoksalność. co nieskończone. dz. Życie umysłowe we Francji. s. LXIII. jak każda zinstytucjonalizowana forma religii sprzeciwia się prawdziwemu chrześcijaństwu jednostki i wierzy w jej autentyczny wybór. ale Bogu – czyli ma taką samą możliwość ustosunkowania się do Absolutu. Chrześcijaństwo chce oczywiście przekształcić wszystkich ludzi w autentycznych świadków Chrystusa i jego „świętej historii”. Dani el ou . Ki erkegaa rd . że wiara jest mu dana.. P ł użańs ki . K. s. K. ale komunikując się z wiecznością. zafałszowaną egzystencję. Kościoła i zastąpi w sobie porządek egzystencjalny.. Zbawienie mieści się jedynie w wierze jednostki. ale pomimo powszechnego jej głoszenia nie wpływa ona wcale na egzystencjalną przemianę jednostek. Przed wierzącym staje alternatywa – albo wybierze niezapośredniczony i niezmediatyzowany stosunek do Boga. cyt. Powodem jest po pierwsze zafałszowanie nauki przez samych głoszących. co jest niezrozumiałe. 62. Kierkegaard a próba przezwyciężenia. Toepl it z . Toepl it z . iż wie.. Toepl i t z. które są wytworami systemu. Ki erkegaa rd . K. 90. s.2. Wstęp do Nienaukowego Kończącego Dopisku. LV. Nad Kierkegaardem. 150 Por.. A.2 Chrześcijaństwo a jednostka Wiara tłumu nie jest dla Kierkegaarda prawdziwą wiarą.26 indywiduum w stosunku do ogólności. J . tj. Okruchy filozoficzne. T. bo opiera się na rozumie... tak i jednostka dokonuje swego wyboru na mocy wolnej decyzji w konkretnym ludzkim czasie. Jednostka nie opiera się na żadnych dowodach i przez to każdy ma szansę być równym wobec Boga – żyjącym w XIX wieku jest tak samo trudno uwierzyć jak apostołom i każdy wierzy nie poprzednikom. S . Założenie systemu. 313. Toepl i t z. jaką sam jest.. Kościół. w: Znak 1(1946). cyt. s. 148 Por. Problem egzystencji i esencji. s. Nad Kierkegaardem. K.. 36 – 37..Chwila. oraz konieczność wyboru tego..

do własnego gatunku i do Boga należy podkreślić pierwszeństwo pozytywnego wyboru Boga. 154 Por. bo przecież jednostka musi wybrać świadomie. B ouyer . by tym intensywniej. aby Go wybrały.. co historyczne. Wybór nie może się dokonać przez proste odrzucenie ogólności. bo jest powołana do tego. porzuca prawdę. stanąć w opozycji do własnego gatunku.. Ki erkegaa rd . 271. nie przychodzi mu nigdy do głowy. Bycie świadkiem Chrystusa to złączenie się z prawdą. S . Człowiek w myśli współczesnej. cyt. Drogi ku Bogu.. Tłum jest tylko obserwatorem Jezusa.. Bojaźń i drżenie. dz. nie dowodzi istnienia Boga. Ki erkegaa rd . dz. s. prowadzą one również do rozpaczy. lecz przez wybór stawia się wobec Chrystusa. Sama się wyizolowuje i jednocześnie skazuje na samotność – to wszystko po to. 35. ale wtedy nie staje się ono świadectwem ludzkiej egzystencji. s. Prawdziwa komunikacja między jednostkami wybierającymi Boga możliwa jest dopiero w milczeniu. a nie pragnęły się po prostu utożsamić z Jego osobą przez tak naprawdę tylko pozorne odrzucenie systemu. 101. która jest konieczna w życiu człowieka autentycznie wybierającego. zaś życie głębokie. jak chciał tego Hegel i cała jego filozofia. Toepl i t z. bardziej namiętnie związać się z Absolutem i dopiero ewentualnie poprzez Niego z innymi bytami osobowymi i rzeczami. dz. 155 S . Albo – albo. s. Niepewność i lęk w stadium religijnym biorą swoje źródło z poczucia nicości nędzy. bojaźni i drżenia. Można je zanegować przez zdogmatyzowaną doktrynę i usiłować zracjonalizować. dz. Dopiero. Przepaść rozciągająca się pomiędzy Bogiem a jednostką ludzką pokazuje jej grzeszność wobec dobroci i wszechmocy Boga. cyt. Człowiek pośród rzeczy.. stawia mu warunki niezbędne do dalszego rozwoju i egzystencji – stawia go przed paradoksem i wyborem. ale nie przeżywa nigdy momentu. cyt. cyt. w lęku i niepewności. L. i pozbawić wszelkiej niepewności.. dz.. kiedy postawił wszystko na jedną kartę. t. K.. a nie negację ogólności.151 Tylko prawdziwe chrześcijaństwo przedstawione jako paradoks i wymagające wewnętrzności wiary jest jedyną płaszczyzną realizacji wolności jednostki. Ki erkegaa rd . II. S . M ouni er . 296. by stać się jedynym. S ..2. w sposób wolny i jednocześnie ryzykowny. s. 446 – 447. dz. dz. tak jak to już zostało podkreślone. W przeciwnym razie pozornemu uczniowi Chrystusa wydaje się. ale powierzchownego i oddanego złudzeniom. jaka konsekwencja nieskończona w nim się mieści. pozostaje poza jej zasięgiem. s.155 To Bóg. Wprowadzenie do egzystencjalizmów. że najważniejsza jest tylko jego własna prawda i w dalszym ciągu opiera się na tym. Problem egzystencji i esencji. s.. 213. nie dokonuje się on automatycznie. 78. tak widocznych u Abrahama. K.156 W razie braku wyboru Boga jednostka wraca do życia w stadium estetycznym. dz. dz. który w drodze do Boga pokłada nadzieję jedynie w negacji ogólności igra z życiem. 80. s. cyt. Bojaźń i drżenie. 96. E.3 Wybór paradoksu i prawdziwego chrześcijaństwa Chrześcijanin. 293. za jakiego się uważa duński myśliciel. dz. a nie tylko poznanie jej. 153 Por. Por.. S . cyt.152 Wybierając Chrystusa jednostka musi... 3. s.. Ojciec niewidzialny. s. który wzbudza do życia kolejne jednostki wymaga. Ki erkegaa rd .. co religijne jednostki stały się wolne. . Choroba na śmierć. P om i an . cyt. cyt.27 W tym. Kowal czyk . cyt.. gdy człowiek 151 152 S . Bóg uświadamia mu jego błąd. s. 156 Por. pełnego przyjemności. cyt.154 Człowiek.153 W ustosunkowaniu się do ogólności. Kowal czyk .

160 3. ale chodzi tu o to.. Powtórne narodziny człowieka wierzącego 157 Por. Wolność w koncepcji. która jest na stałe obecna w życiu każdej autentycznie egzystującej jednostki. 237. O Kierkegaardzie. dz. s. Kos s ak . S . 345. 87. że Bóg jest w zasięgu ręki i możliwy do wybrania. Tak wybrany Bóg jest jednak tylko wytworem myślenia ludzkiego. to jednak przepełniona wiecznością. W kręgu chrześcijańskiego egzystencjalizmu. W tej samej chwili. to jest ta „choroba na śmierć”. Jest on skokiem od tego. w jej psychice. cyt. s. C opl es t on.. 157 Takiego losu jednostki chce Absolut. Chwila. Nie jest to panteizm. że jednostka tak naprawdę jest dla niego najważniejsza. S . s. Okruchy filozoficzne. Ki erkegaa rd .. co niepewne i ta niepewność. Wybór jednostki dokonuje się dzięki rozpaczy i do niej prowadzi i to jest paradoksalnie celem życia człowieka. K. s. dz. cyt.. 39 – 40. Tak więc jednostka wobec Absolutu trwa w jakby dialektycznym napięciu. s. Perspektywy człowieka.. s. nie jest tak naprawdę fizycznie oddalony. może zacząć się spróbować do Niego przybliżać. Można więc również powiedzieć. Przedstawienie Boga jako kategorii wytworzonej przez przedmiot i jednocześnie przez niego wybieranej jest kolejnym paradoksem Kierkegaarda i uwidacznia. Toepl it z . s. gdy człowiek pełen „bojaźni i drżenia” zaczyna się zbliżać do Boga. Jest to tym bardziej paradoksalne. cyt. J . Historia filozofii. dz. K. Choroba na śmierć.159 Dzieje się to np. Irracjonalizm przeciw racjonalizmowi. zaangażowaniem się w to.3. W.. że wybór jednostki i jej wiara rodzącą się z paradoksu i do niego powadzącą. s. Każdy taki wybór dokonuje się w pewnej określonej chwili. 158 Por. a oddalony jedynie w sensie poznawczym. 46. która jest pomostem między Bogiem a człowiekiem. dz. gdy człowiek otwiera zasklepioną w sobie wolność i przez wolny wybór dochodzi do wiary. zaraz sobie uświadamia. który ją stworzył i do siebie przyciąga. Wprowadzenie do egzystencjalizmów. co tego.. cyt. dz. Ki erkegaa rd . M ouni er . cyt. że jest grzeszny i oddalony od Niego. w chwili modlitwy.28 sobie uświadomi swój grzech. R . 159 Por. cyt. tak jednostka wybiera to.. które nie pozwala jej trwać w samozadowoleniu i zmusza do kolejnych samodzielnych wyborów. Toepl it z .. s. S . 20. Toepl it z . XXXVIII. dz. 27. przejawem subiektywności. dz. Ki erkegaa rd . K. S . czy jakaś forma monizmu. Tak jak Chrystus wcielił się momencie nazwanym pełnią czasu. Garaudy . To właśnie opisuje egzystencjalna majeutyka – ujawnienie w sobie tych treści. dz. najbardziej odpowiedniej. Problem egzystencji i esencji. Lubańs ka . 737.. którego jednostka wybrała. F .. co nieskończone i paradoksalne. E. że Bóg. 61.. 160 Por.158 Konieczność ciągłego wybierania sprawia. s. że akt wiary nie jest jednorazowy i trzeba go stale ponawiać. s. cyt... Poczucie winy i przeświadczenie człowieka o jego grzesznej naturze można przezwyciężyć jedynie przez wiarę. . dz. które są przeżywane i pomiędzy którymi należy wybrać.. 92. zmusza jednostkę do ponownego wybrania tego... co skończone i rozumne. która jest rozstrzygająca w życiu jednostki i choć jest krótka. Okruchy filozoficzne. dz. czy się już wybrało i czy się dobrze wybrało. 74. Chwila. Jest On centralną wartością odkrywaną tak naprawdę w sobie. Nad Kierkegaardem…. co nieuchwytne. s. 34. w jej duszy. czyli swoje oddzielenie od Boga.. S. co wieczne za każdym razem w chwili dla niej najważniejszej.. cyt.. cyt. cyt. ale jest immanentnie w niej obecny.

Chwila. s. paradoks miłości.29 Jeżeli uczeń tkwił w nieprawdzie i teraz wraz z warunkiem przyjmuje prawdę. Ta rozmowa nigdy nie przyniesie ostatecznego rozwiązania i będzie prowadziła do ciągłego rodzenia się jednostki na nowo. Chwila. 163 Por.. 164 S . pomimo rozdarcia i bólu..3. Pogłębia go. Zgorszony ludzki rozum tym samym wpada w błędne koło. Ki erkegaa rd . przeżywane jako przeciwieństwo wiary. (. K. zgorszenie rozumu – przeżywany paradoks jest dla rozumu i dla innych absurdem. Toepl it z .165 Wcielenie w życie zasad prawdziwego chrześcijaństwa zakłada wysiłek 161 162 S . że jest się ustanowionym przez Boga i że jest się całkowicie od niego różnym. To jednostkę boli i wprowadza w jej życie zamęt. 74. to dokonuje się w nim zmiana podobna do przejścia z niebytu do bytu. cyt.) W chwili człowiek uświadamia sobie swoje ponowne narodziny. cyt.161 Człowiek. Albo – albo.. Por. 21. S . Wierząca jednostka uwspółcześniła się z Chrystusem i od Niego otrzymała niezbędne dla wiary przesłanki. 279. M ouni er . To powtórne narodziny. 77 – 78.. czystym nonsensem. dz. prawdziwa egzystencja została mu uświadomiona. 21 – 23. a nie nonsensem. którego już nic nie może uspokoić. s. s. t. XLI – XLII. Narodziny te są. wolę i dotychczas pojmowaną wiedzę. która jest negacją dogmatu. dz. cyt. Powtórnym narodzinom sprzeciwiają się wszystkie naturalne siły drzemiące w jednostce. Okruchy filozoficzne. Jest to bardzo trudne. czyli objawieniem jej wolności. wręcz odwrotnie. Grzechem jest: rozpaczliwie nie chcieć być sobą w obliczu Boga albo rozpaczliwie chcieć być sobą w obliczu Boga. E. Okruchy filozoficzne.163 3. Nad Kierkegaardem. Ludzka natura jest całkowicie niepodobna boskiej i egzystencjalna komunikacja nie polega na zwykłym podjęciu rozmowy z Bogiem. Najważniejsze jest tu trwanie w tym nieustannym przechodzeniu od niewiary do wiary. aby postawić się w absolutnym stosunku z Absolutem. że ten oto paradoks wiary jest naprawdę paradoksem. I.1 Grzech i rozpacz niezbędnymi elementami powtórnych narodzin jednostki Dla Kierkegaarda grzech nie jest czymś fakultatywnym w życiu człowieka. Wprowadzenie do egzystencjalizmów. bo trzeba zmusić do skoku wszystkie uśpione w sobie siły: rozum... 87.164 Grzech to uświadomienie sobie.. K.... której istotą jest przepełniona chwilą subiektywność. dz. Irracjonalizm przeciw racjonalizmowi. s. s. Ki erkegaa rd .. dz. który jest niedostrzegalny dla innych.. Ki erkegaa rd . Egzystencjalne znaczenie etyki rodzące się z przeżycia religijnego paradoksu wyrywa jednostkę z ogólności i zabezpieczeń poprzez siłę swego wstrząsu. dz. 165 S . cyt. Ki erkegaa rd . cyt. że Bóg pozwoli się jej w łatwiejszy sposób ustosunkować do świata. ale tak się nie stało. Dopiero przez grzech możemy osiągnąć zbawienie. czasem wiary. Dla niej w chwili czas zostaje przekształcony w czas subiektywny i jest nowym czasem. Choroba na śmierć.. dz. Toepl it z . Toepl i t z. s. dz. cyt. 77 . s. wybrał ją i w zasadniczy sposób różni się od ludzi żyjących na niższych stadiach. W zasadzie jakakolwiek sytuacja w jakiej znajduje się jednostka wobec Absolutu jest dla niej sytuacją grzechu. co poprzednio.. Jest to trwanie w jakiejś równowadze. przeżyciem paradoksu i wiary w to. i zapewne oczekiwała ona. dz. który wybrał Boga nie jest już tym samym człowiekiem. s. K.. To wszystko jest konsekwencją odrzucenia racjonalizacji egzystencji jednostki i postawienia jej poza rozumem. cyt.. trwanie w nowym wymiarze czasu.162 Nowonarodzona dla egzystencji jednostka została zrodzona w akcie wiary. cyt. Dialektyka jakościowa. jest niezbędny.

(. całkowicie przeciwnym wierze. Pojęcie grzechu służy zarówno Bogu. s.. Ta świadomość absolutnej różności Boga od człowieka jest gwarancją. Ki erkegaa rd . A. który jest zamknięty w skończoności i boi się własnej nieskończoności. Kowal czyk .. 5 – 6.166 Grzech jest wydarzeniem pierwotnym. dz. dz. s. s. która otwiera się na Boga.167 Nawiązany z Absolutem związek. cyt. cyt.. M ondi n. Człowiek pragnący powtórnych narodzin musi wsłuchać się w subiektywnie przeżywane przez siebie treści .. dz. cyt. cyt. że człowiek zaczyna działać na własną zgubę.. Choroba na śmierć. W celu zrozumienia siebie jako tej syntezy jednostka odnosi się do Boga.. Wolność w koncepcji.nie jest to łatwe.. Choroba na śmierć. a jednak niezbędnym dla rozwoju jednostki jest rozpacz. dz. 79. w nim uosobiła się absolutna różnica. psychikę i przeżyć własną winę. Nie może ona być przezwyciężona przez syntezę. 177. 4. 48. Ti l li et t e . Lęk ten jest obecny w życiu jednostki. a tego nie ma bez uprzedniej świadomości grzechu. S ... powoduje.) Chrystus może miłością wtrącić człowieka w taką nędzę.. bo nie ma tu ani rozumu. Okruchy filozoficzne. Jej przeżywanie wypływa z faktu. B . ani nie może być poddana poznaniu przez ogół. s.169 Kolejnym pojęciem. 118. dz. jest czymś gorszącym i jest przeżywana w lęku – to właśnie jest rozpaczą. 168 Por. dz.. s. dz. S zwed. U. dz. 19. 73. Chwila. Chrześcijanin i lęk. dz... s. S zwed . jest zgorszenie w Chrystusie i trwanie w zgorszeniu. 287 – 288.. Lubańs ka . cyt. 169 Por. więc rodzi się lęk i rozpacz. cyt. H.. jest cechą otwarcia się na Boga. 171 S . X. Lęk. wie jednocześnie.30 wewnętrznej przemiany. usunąć się w cień. Toepl it z . grzechu) w absolutnej różności (tj. a jednostka idąca za tak pojętym Chrystusem. który tego nie może pojąć. s. s. cyt. .w swoją osobowość. Absolutny paradoks absolutnej różnicy (tj. który prowadzi z Bogiem spór o szczerość Jego wymagań względem jednostki. A. 56 – 57. dz.. O niezgłębiona sprzeczność w miłości!171 Ustosunkowanie się jednostki do Absolutu nieodwołalnie rodzi w jej życiu rozpacz. O metodzie filozofii. żadne nauki nie mogą go pojąć i wyjaśnić. którego jednostka nie może do końca spełnić.. Ki erkegaa rd .. 119. XLI. cyt. s. musi zaprzeczyć własnemu rozumowi. 170 Por. cyt. 741 – 742. jak i człowiekowi. K. tj... grzech – nie pojmując nigdy w swoim wnętrzu obecności Boga. cyt. że droga ta nigdy się nie zakończy i w tym bardziej paradoksalnie odnajduje swój cel. że człowiek zanadto się nie zbliży do Boga i wybieranie prawdziwej egzystencji nigdy nie ustanie. która grzech jednoczyła w wyższej syntezie. większą jeszcze od grzechu. dz. cyt. Ki erkegaa rd . Chrystus filozofów. Ki erkegaa rd . s. S . ale – jak to zostało już powiedziane. ale jednocześnie musi pozostawać w skończoności i jej egzystencja podobna jest do ptaka zamkniętego w klatce.168 Rodząca się na nowo jednostka nie może „spocząć na laurach”. a Bóg ich nie chce znieść oraz niepewnością 166 Por. Wiara łącząca grzeszne człowieczeństwo i boską transcendencję. S zwed . cyt.. ani konsekwentne. Rozpacz jest cierpieniem człowieka. przyjęcia rozdarć i niepewności. Człowiek w myśli współczesnej.. dz. 85. von B al t has ar . stał się grzechem. Nie może tego też zrobić spekulatywna filozofia heglowska. s. Teologowie wyzwolenia.170 Największą możliwą nędzą człowieka. że człowiek jest syntezą wolności i konieczności. czyli swojej małości wobec Boga. Ki erkegaa rd . które są z natury sobie przeciwne. 41. dz.. jest tutaj cechą ducha. S . A. cyt. ale musi stale podejmować wysiłek ponownych narodzin. Nad Kierkegaardem... S . dz. człowieczeństwie) jest wyzwaniem dla rozumu. musi ustąpić. cyt. Toepl it z . jakiej nie może on zaznać żadną inną drogą.. s. tj. 167 Por. S . K. Jak czytać Kierkegaarda. Chrystus stając się w czasie. Irracjonalizm przeciw racjonalizmowi. S . Choroba na śmierć.. 189. Kierkegaard a próba przezwyciężenia. podobnie jak przy grzechu.. s. s. s. Choroba na śmierć.

S . ale też. s. 16. dz. Ki erkegaa rd . a co więcej staje się jego konstytutywną zasadą. choć jednostce często może się wydawać.173 Chrześcijańska nauka zawiera w sobie zgorszenie i rozpacz – jest to jej kluczowy moment. s. W. dz. 174 Por. s. w którym człowiek rodzi się na nowo. 30. 128. S .. s.. Rozpacz ma w swojej dialektyce coś z wieczności. że za rezultat ostateczny odpowiada jedynie Bóg. 132. cyt. P ł użańs ki . Nic nie jest w stanie ukoić jej rozpaczy. tak. określa ją i podkreśla jej wolę bycia wobec Boga. Toepl i t z. jest dla rozumu niepojęty i w jego świetle Bóg może się jawić jednocześnie jako okrutnik i jako miłość – to rozdziera jednostkę i wyrywa ją ku wieczność. która przyszła „incognito” w postaci sługi. R ogal s ki . Nie to jest jej celem. 37.175 Egzystować to znaczy być wobec Boga rozumianego nie jako ogólność..172 Rozpacz może się rodzić również z pojmowania Boga jako szpiega. dz. . Albo – albo.. osoby. dz. ustosunkować się do stosunku wieczności i czasowości jakim jest człowiek. opartego o prawa rządzące gatunkiem. t. Chrystus – Wcielony Bóg przeżył chwile swojego opuszczenia. Dopiero na linii „ja – Bóg” pojawia się możliwość urzeczywistnienia swej ludzkiej prawdziwości.. Kowal czyk . Pragnienie jaźni... by inni subiektywnie ją przyjąwszy doszli swoją drogą do absolutnego paradoksu i jego wyboru. 25. 33.. A. dz. Problem egzystencji i esencji. 342. Ti l l i et t e. absolutne Ty. Sören Kierkegaard. 176 Por. 85. Nic jednostce nie gwarantuje... Paradoks. bo egzystencja jest równocześnie porozumieniem i konfliktem. dz. Ki erkegaa rd . dz.. egzystuje naprawdę tylko na płaszczyźnie wiary. cyt. s. s. Historia filozofii. Grom czyńs ki . A. dz. Choroba na śmierć. Wiara człowieka wyrasta z przerwania życia bezosobowego.. S . Por. tzn. Wprowadzenie do „filozofii”. S . a 172 173 Por. dz. Jej zadaniem jest subiektywne przekazywanie wiary. aby osiągnąć pełne osobowe ustosunkowanie się do Boga. R .. Najwyższe samourzeczywistnienie się jednostki to nieustanne wewnętrzne poszukiwanie subiektywności oraz znajomość grzechu i rozpaczy. cyt. tj. 29. s. dz. s.174 Dzięki chrześcijaństwu jednostka samookreśla się pozytywnie. Ki erkegaa rd .. którego rozum został postawiony wobec konieczności uznania Chrystusa – największego paradoksu. cyt. ale nie zamierza społeczeństwa niszczyć. Tylko tym sposobem wybiera siebie i Boga absolutnie. Rozpacz pozaracjonalna nadaje sens ludzkiej egzystencji i jest momentem. F . S zwed . 87.. K. prowadzi do rozpaczy i ona staje się w tym momencie na stałe złączona z życiem chrześcijanina i niezbędna dla jego stałego rodzenia się dla wieczności. cyt. ale jako absolutna myśl. S . 175 Por.31 człowieka. Chrystus filozofów. s. s. cyt. X. Duchowa namiętność jednostki podążającej drogą rozwoju. jednością i zerwaniem oraz wejściem w siebie i wyjściem poza siebie.176 Taka jednostka funkcjonuje dalej w społeczeństwie i choć inni mogą się tego nie domyślać. cyt. który broni tajemnicy boskiego postępowania. odrodzenia.. Przedmowa. T. Nic nie jest tak ważne dla człowieka jak właściwy stosunek do Boga i powtórne narodziny.. cyt. cyt. cyt. by stać się sobą. 66. Perspektywy człowieka.. odnalezienie ducha i autentyczne życie. Garaudy . co jest dla niej zbawienne.. zbiorowością i o rzeczowe istnienie. Kowal czyk . który nie ma końca. że jej wierze odpowiada jakaś rzeczywistość. Drogi ku Bogu. s. s. swojej rozpaczy i tak samo dla człowieka są one inicjacją jej wewnętrznego oczyszczenia. 199. nic nie jest w stanie jej od tego odwieść. Przechodzi przez etapy rozwoju. s. II. Kierkegaard contra Hegel. C opl es t on. Taka jednostka nie musi być nikomu zobowiązana za powtórne narodziny: zawdzięcza to jedynie sobie i Bogu. aby zakpić sobie z ludzi. 20. Choroba na śmierć. Bóg w myśli współczesnej.

J . Okruchy filozoficzne. J . pomimo piętrzących się trudności. W kręgu chrześcijańskiego egzystencjalizmu.. czyli ukazanie możliwości innego autentycznego życia i jednostka jeśli chce. dz.177 3. Wolność wyboru miłości realizuje się przez przesycenie człowieka myślą o wieczności. J . s. Kos s ak . M . J ędras zews ki . egzystuje w konkretnej rzeczywistości.. istnieje i trwa? Ona dodaje odwagi.2 Życie miłością Cóż zatem innego spaja doczesność z wiecznością jak nie miłość. Okruchy filozoficzne. by człowiek nie mógł odnaleźć tego. cyt.. że prawdziwa wolność człowieka jest równoznaczna z uległością wobec tego faktu i uznaniem. 37. on jest zawsze „w drodze”. Uzasadnił również istnienie Absolutu 177 Por. Podobnie i człowiek – odrodzony duch żyje. 54. Pom i an . Historia filozofii. z pomocą jego miłości. kontakt z Bogiem. Kierkegaard i Jaspers. Brak organizacji własnego życia wokół przeżywanej wiary to skazanie siebie na śmierć. J akubows ka . S . 4. dz. C opl es t on. uniemożliwienie powtórnych narodzin.. dz. s.. z Bogiem i tylko pozornie z innymi.178 Niestety. która przede wszystkim i właściwie dlatego. Ustanowienie w wierze swojego stosunku do Boga i jego realizacja. A. cyt. to utrwalenie siebie jako ducha.. s. Ten proces nie może się nigdy zakończyć i dlatego miłość chrześcijańska aż do śmierci jest dla takiego człowieka przedmiotem wiary i życia. dz. Kim jest człowiek?. jak tylko może. 178 Por. J . . cyt.. cyt. 57 – 58.. Jak czytać Kierkegaarda?. dz. Chwila.. Może tylko uczynić tylko razem z Bogiem.. 51 – 52. gdy zostanie subiektywnie odnaleziony we wnętrzu jednostki i absolutnie wybrany. dz. to ta rzeczywistość go wciągnie i skaże na nicość. bo nie była możliwa do ustanowienia jedność Boga i człowieka na drodze wzniesienia jednostki ku Bogu. Człowiek. dz.180 Kierkegaard stawiając jednostkę w obliczu Absolutu ocalił jej subiektywność przed anonimowym życiem w społeczeństwie.179 Chrześcijanin Kierkegaard nigdy nie staje się ostatecznie.. Ukryte życie miłości. Człowiek pośród rzeczy. 137. s. cyt. cyt. Tylko wtedy jednostka zostaje całkowicie sobą. S zwed. który to sprawił. że w kontakcie z miłością Bożą znowu musi zostać odsunięty. dz. s. Odkupiciel ofiarowuje swoją miłość. Paradoksalne jest to.. 86. kiedy wszystko przeminęło. Nie nawiąże wtedy stosunku z sobą samym. niebyt. co immanentne. Filozofia i modlitwa. dz. powtórnie się narodzić – to jest odpowiedź miłości na miłość Bożą. Kos s ak . cyt. gdy powierzy się Bogu i tylko wtedy Bóg znajduje należne sobie miejsce.. dz. dz. s.. cyt. F . który choćby nie wiadomo jak był względem siebie uczciwy. Ki erkegaa rd . świadomość absolutnej różności sprawia.. Stosunek do transcendentnego Absolutu wyraża się w stosunku do Chrystusa. Rozum przybliża jednostce Boga. s. że człowiek reaguje na miłość Bożą „bojaźnią i drżeniem”. 344. który swoją osobę złączył z tym. Bóg okazał miłość człowiekowi ukazując się pod postacią sługi. która ratuje wartość jednostki jako osobowości. jak tylko potrafi najlepiej i jednocześnie oddala Go. 115. S . cyt. S . Dialektyka transcendencji i immanencji. s. 180 Por. s.32 poza tym wymagałoby to obiektywizacji. Chwila. cyt. A. 55.. s. W. 67. S zewczyk .. 179 Por.. Kł oczows ki . ujawnienia się osobom niezaangażowanym w jedyny. s. 3. s. Ki erkegaa rd . cyt. Bóg czy człowiek. dz. Jeśli jednak postawi tylko na siebie. nigdy nie zgłębi swojej natury. niepowtarzalny. jednocześnie boskim wymaganiem jest. cyt. może na to odpowiedzieć. Ki erkegaa rd . K. 44 – 45.

.33 jako gwaranta autentycznego życia każdego człowieka. w którym wiara jest osiągana i jednocześnie tracona. dz. Trzeci kierunek obecny był zwłaszcza w piśmiennictwie filozoficznym PRL – Kierkegaarda traktowano jako oponenta Kościoła oraz ewentualnie porównywano go z Marksem i krytykowano jego poglądy z pozycji materializmu praktycznego. Odnosi się on do Boga na przemian pozytywnie i negatywnie. że to jest sprowokowane przez samego filozofa i naturę jego poglądów. która zakłada człowieka ocala jednostkę i nadaje jej sens. cyt.. a tym samym dociera do prawdziwego sensu istnienia Boga. który uważa filozofa za kontestatora romantyzmu. s 143 – 144. 181 Por. które jednak w kontekście całej jego filozofii niezbyt chyba odpowiadałyby redakcjom zamieszczającym je na swoich łamach. Taka sytuacja prowadzi czasem do wyrażania przez komentatorów opinii. W.. Pierwszy. Grom czyńs ki .. Pokazał. która rodząc się przez konieczny wybór do nowego życia. że oparcie się na Mocy. że najważniejszą rzeczą w ustosunkowaniu się jednostki do Absolutu jest bez wątpienia trwanie człowieka w dialektycznym napięciu pomiędzy koniecznością a wolnością. Podsumowując należy stwierdzić. gdyby oczywiście wcześniej zdały sobie z tego sprawę. . które sobie przeczą. cyt. dz. Wprowadzenie do „filozofii”. S . ujmuje go jednak zbyt płytko.181 Zakończenie W polskiej myśli filozoficznej interpretacja filozofii Kierkegaarda obejmuje różne kręgi. Kolejny jest obecny zwłaszcza dzięki czasopiśmiennictwu chrześcijańskiemu zachwycającemu się modlitwami i religijnym dziełami filozofa. Ten dynamiczny proces. Filozof ten udowodnił. Wydaje się jednak.. to i tak pozostaje wolna i aktywna. Ki erkegaa rd . że możliwa jest wspólna egzystencja transcendentnego Boga i subiektywnej jednostki. s. Czwarty sposób przybliżenia szerszemu gronu myśli filozofa polega na próbie asymilacji jego rozważań na gruncie filozofii chrześcijańskiej lub nawet na próbie rozumienia jej w kategoriach neotomizmu lub personalizmu. 42. Choroba na śmierć. jest istotą ludzkiego życia oraz rolą. którą Bóg ma do spełnienia – paradoksalnym nadaniem sensu egzystencji człowieka.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful