Leksykon teologiczny

Leksykon teologiczny
Hasła na literę: [A] [B] [C] [D] [E] [F] [G] [H] [I] [J] [K] [L] [M] [N] [O] [P] [Q] [R] [S Ś] [T] [U] [V] [W] [Z Ż] Przedmowa
W ciągu ostatnich trzydziestu lat program badań teologicznych został - ogólnie mówiąc - bardzo wzbogacony. Źródeł historycznych i biblijnych używa się zazwyczaj bardziej naukowo i bardziej rzetelnie. Dyskusje w wąskim gronie ustąpiły miejsca dialogowi i zrodziły gotowość uczenia się od najlepszych dostępnych powag. Studenci i profesorowie łacińskiego Zachodu coraz bardziej odkrywają bogate skarby chrześcijaństwa wschodniego. Sztywne bazowanie na jednej tylko filozofii zastąpiono zdrowszym filozoficznym pluralizmem. W większości środowisk teologowie docenili dwa wielkie wyzwania i stawili im czoła: Co wchodzi w grę, kiedy interpretujemy nasze podstawowe teksty? Jakiej metody teologicznej powinniśmy użyć w rozwoju naszych systemów teologicznych? Dialog z judaizmem, islamem i innymi religiami świata rozkwitł w nowy, zdumiewający sposób. W różnych częściach świata pojawiły się lokalne i regionalne ujęcia wiary chrześcijańskiej. Mimo pewnych strat, chrześcijańska teologia wiele na tym zyskała. Równocześnie jednak zmiany, rozwój i nowa różnorodność stworzyły problemy językowe - dla tych zwłaszcza, którzy rozpoczynaj ą studiowanie teologii. Studenci mogą nie rozumieć znaczenia ważnych, a nawet podstawowych terminów teologicznych. Żeby przyjść z pomocą w tej sytuacji, proponujemy ten zwięzły słownik. Celem naszym nie jest przemycenie jakiegoś systemu, lecz po prostu wyjaśnienie wyrazów i zwrotów kluczowych, używanych w teologii współczesnej - czasami na różne sposoby. Włączyliśmy też niektóre terminy biblijne, katechetyczne, etyczne, historyczne, liturgiczne i filozoficzne, z którymi studenci teologii wcześniej czy później się spotkają. Chociaż adresujemy ten słownik przede wszystkim do ludzi Zachodu (szczególnie do katolików rzymskich), wzrastające kontakty z chrześcijaństwem wschodnim zachęciły nas do dodania niektórych terminów ze Wschodu. Krótko mówiąc, celem tej pracy jest wyjaśnienie terminologii teologicznej i krzewienie dokładności w jej stosowaniu. Będziemy całkowicie zadowoleni, jeżeli uda nam się dorzucić swój wkład w urzeczywistnienie tych zamiarów. Słownik ten był w całości napisany przez nas obu, bierzemy też równą odpowiedzialność za jego treść. Nie wydawało się, by było rzeczą właściwą obciążać zwięzły słownik bibliografią, chcemy jednak wskazać na ważniejsze źródła: Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Dokumenty Soboru Watykańskiego II (1962-1965), Kodeks Prawa Kanonicznego z roku 1983 (CIC) oraz ostatnie (obecnie 37-e, P. Himermann: Fryburg 1991) wydanie H. Denzingera “Enchiridion symbolorum, definitinum et declarationum de rebus fidei et morum" (Podręczny zbiór symbolów, określeń dogmatycznych i wyjaśnień w sprawach wiary i obyczajów = DH). Tych, którzy mają problemy z językiem łacińskim i greckim odsyłamy do tłumaczeń wielu z dokumentów DH, zamieszczonych w książce The Christian Faith autorstwa J. Neuner i J. Dupuis (Bangalore/Londyn/Nowy Jork, wydanie VI popr., 1996; w skrócie ND).

Wydawnictwo WAM, Kraków 2002

1

Leksykon teologiczny

Różni przyjaciele i koledzy służyli nam swą znajomością przedmiotu, co pomogło nam w lepszym wyjaśnieniu wielu terminów: Giorgio Barone-Adesi, Jean Beyer, Charles Conroy, Mańasusai Dhavamony, Ciarence Gallagher, Eduard Hambrye, Eduard Huber, John Long, Antonio Orbe, Ronald Roberson, Tomas Spidlik, Frank Sullivan, Javier Urrutia, Jos Yercruysse, Jared Wiks oraz Boutros Yousif. W szczególny sposób chcemy bardzo serdecznie podziękować Johnowi Michaelowi McDermott oraz Robertowi Taft, którzy przeprowadzili wiele poprawek i uzupełnień. Z uczuciem wdzięczności poświęcamy ten słownik wielkim poplecznikom teologii i teologów, Eugen'owi i Maureen McCarthy'm.
Gerald O'Collins SJ, Edward G. Farrugia SJ Rzym, 16 czerwca 1990

Przedmowa do nowego wydania
W nowym wydaniu naszego Leksykonu niektóre hasła powiększyliśmy, dokonaliśmy koniecznych poprawek, wprowadziliśmy 50 nowych haseł oraz dodaliśmy indeks nazwisk. Zamieściliśmy obecnie dokładne odsyłacze do ostatniego (1996) wydania Neuner/Dupuis The Christian Faith, do korzystania razem z wydaniem Denzingera z 1991 roku. W niektórych przypadkach tylko DH zawiera odpowiedni tekst, w kilku tylko ND. Dodaliśmy również odsyłacze do Codex Canonum Ecciesiarum Orientalium, czyli Kodeksu Prawa Kanonicznego dla Kościołów Wschodnich (w skrócie CCEO), ogłoszonego przez papieża Jana Pawła II 18 października 1990 r. Kodeks ten jest niezbędnym dziełem dla ludzi zajmujących się chrześcijaństwem wschodnim. Nadal słyszy się nieścisłe wypowiedzi, że niniejszy słownik “redagowaliśmy”. Powtórzmy to, co zostało już zaznaczone w przedmowie do pierwszego wydania. Nie zwerbowaliśmy zespołu współautorów, których pracę następnie byśmy zredagowali; przeciwnie, napisaliśmy razem wszystkie hasła - od “Abba” do “Żydzi”. Wielkiej zachęty doznawaliśmy od naszych czytelników, zachęcał nas także fakt, że niniejszy słownik ukazał się również w języku indonezyjskim, włoskim, polskim i ukraińskim. Przygotowywane są tłumaczenia na inne języki obce. W chwili gdy drugie tysiąclecie chrześcijaństwa ustępuje miejsca trzeciemu, ponownie proponujemy naszym czytelnikom ten słownik, pragnąc udoskonalić jasność i ścisłość w teologii chrześcijańskiej na całym świecie.
G. O'C i E.G.F. Wielkanoc 1999

OD TŁUMACZA (do wydania pierwszego)
Przekładu dokonałem z dostarczonego przez Autorów maszynopisu, co sprawiło, że w naszych polskich warunkach Leksykon mógł się ukazać niewiele później niż oryginał angielski. Uzupełnienia w tekście słownika pochodzące od tłumacza wyszczególniono kursywą. Fragmenty Pisma Świętego - jeżeli nie zaznaczono inaczej - przytaczamy za: Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu w przekładzie z języków oryginalnych. Wyd. 3. Poznań 1980. Dokumenty soborowe przytaczamy za: Sobór Watykański II. Konstytucje, Dekrety, Deklaracje. Tekst łacińsko-polski. Poznań 1968. Polskie tłumaczenia wybranych przez autorów fragmentów z “Enchiridionu" Denzingera można znaleźć w: Breviarium fidei. Wybór doktrynalnych wypowiedzi Kościoła. Opr. Stanisław Głowa SJ, Ignacy Bieda SJ (Poznań 1988). Ks. Jan Ożóg SJ Kraków, 19 marca 1992

Wydawnictwo WAM, Kraków 2002

2

Leksykon teologiczny

Dokumenty Soboru Watykańskiego II
AA Apostolicam actuositatem (Dekret o apostolstwie ludzi świeckich) AG Ad gentes divnitus (Dekret o działalności misyjnej Kościoła). CD Christus Dominus (Dekret o pasterskich zadaniach biskupów w Kościele). DHu Dignitatis humanae (Dekret o wolności religijnej). DV Dei Verbum (Konstytucja dogmatyczna o objawieniu Bożym). GED Gravissimum educationis (Deklaracja o wychowaniu chrześcijańskim). GS Gaudium et spes (Konstytucja duszpasterska o Kościele w świecie współczesnym). IM Inter mirifica (Dekret o środkach społecznego przekazywania myśli). LG Lumen gentium (Konstytucja dogmatyczna o Kościele). NA Nostra aetate (Deklaracja o stosunku Kościoła do religii niechrześcijańskich). OE Orientalium Ecclesiarum (Dekret o Wschodnich Kościołach Katolickich). OT Optatam totius (Dekret o formacji kapłanów). PC Perfectae caritatis (Dekret o przystosowanej odnowie życia zakonnego). PO Presbyterorum ordinis (Dekret o posłudze i życiu kapłanów). SC Sacrosanctum Concilium (Konstytucja o Liturgii Świętej). UR Unitatis redintegratio (Dekret o ekumenizmie). Inne CCEO Codex Canonum Ecclesiarum Orientalium (Kodeks Prawa Kanonicznego dla Kościołów Wschodnich) CIC Codex Iuris Canonici 1983 (Kodeks Prawa Kanonicznego z roku 1983)

Wydawnictwo WAM, Kraków 2002

3

Leksykon teologiczny

Abba. Wyraz aramejski, pieszczotliwy = ojciec, najwyraźniej po raz pierwszy w odniesieniu do Boga użyty przez Jezusa. W Nowym Testamencie (Mk 14, 36; Rz 8, 15; Ga 4, 6) zawsze towarzyszy mu odpowiednik grecki. Zob. przybranie za dzieci boże, bóg jako ojciec. Aborcja (łac. “poronienie”). Zamierzone zgładzenie nienarodzonego dziecka w łonie matki, lub poprzez usunięcie go z łona matki. Niezamierzona śmierć nienarodzonego dziecka podczas operacji, która ma uratować życie matki jest aborcją “niebezpośrednią”: śmierć dziecka jest tragicznym, choć nieuniknionym skutkiem ubocznym operacji, która sama w sobie jest dobra (np. usunięcie rakowatej macicy); śmierć dziecka jako taka nie jest środkiem, który powoduje powrót do zdrowia matki. Pismo Święte przeniknięte jest szacunkiem dla niewinnych istot ludzkich oraz życia ludzkiego na każdym jego etapie; jeden tekst potępia przemoc, która powoduje poronienie (Wj 21, 22-25). Dwa dokumenty wczesnochrześcijańskie, Didache (5.2) i List Barnaby (19.5), potępiają aborcję, a niektórzy pisarze patrystyczni (np. św. Bazyli Wielki [zm. 379]) traktują jako morderstwo. Synod w Elwirze (306 r.) ekskomunikuje kobiety wywołujące poronienie dozwalając, by te, które tego żałują, mogły przystąpić do Komunii św. dopiero w chwili śmierci (kanon 63), natomiast Synod w Ancyrze (314 r.) dopuszcza je do Komunii św. po kilku latach pokuty (kanon 21). Synod Quinisextum (691-692) nazywa tych, którzy powodują aborcję “mordercami” (kanon 91). Popierając miłość małżeńską i szacunek dla życia ludzkiego. Sobór Watykański II określa dzieciobójstwo i aborcję jako “okropne przestępstwa” (GS 51; zob. także GS 27). Potępienie aborcji zostało powtórzone w encyklice Jana Pawła II (ur. 1920) z 1995 r. Evangelium vitae. Obydwa kodeksy prawa kanonicznego Kościoła katolickiego traktują aborcję jako poważne przestępstwo przeciwko życiu ludzkiemu (CIC 1397; CCEO 728 §2). W łacińskim Kodeksie Prawa Kanonicznego ci, którzy skutecznie wywołują aborcję, ściągają na siebie automatycznie (latae sententiae) ekskomunikę (CIC 1398); w kodeksie wschodnim ekskomunika nie jest automatyczna, ale zarezerwowana dla biskupa. Zob. ekskomunika, Latae Sententiae, regulacja urodzeń, Sobór Watykański II, Synod Quinisextum. Absolucja. Zob. rozgrzeszenie. Abstynencja. Zob. wstrzemięźliwość. Adam (hebr. “człowiek”). Wyraz biblijny na oznaczenie pierwszego człowieka stworzonego razem z Ewą na obraz i podobieństwo Boże (Rdz l, 26-27) i rzeczywistego przodka Jezusa (Łk 3, 38). Jako Drugi albo Ostatni Adam Chrystus przywrócił rodzajowi ludzkiemu usprawiedliwienie i życie utracone przez pierwszego Adama (zob. DH 901, 1524; ND 1928). Zob. Ewa, grzech pierworodny, nowa Ewa, usprawiedliwienie, wielożeństwo. Ad limina (łac. “do progu”). Zob. wizyta ad limina. Adopcja na dzieci Boże. Zob. przybranie za dzieci Boże. Adopcjonizm (z łac. “przybranie”). Herezja powstała w Hiszpanii w VIII stuleciu, która utrzymywała, że Chrystus jako Bóg był z samej natury prawdziwym Synem Bożym, ale jako Człowiek był tylko Synem przybranym (zob. DH 595,610-15; ND 638). Głównymi przedstawicielami adopcjonizmu byli: Elipand (ok. 718-802), arcybiskup Toledo, i Feliks (zm. 818), biskup Urgel. Źródłem tej herezji było panowanie muzułmanów w Toledo, ówczesnej stolicy Hiszpanii, i teologia islamska, w której jedną z głównych zasad jest twierdzenie, że Bóg nie może mieć Syna. Jej poprzednikami byli ebionici i monarchianie, których studia Adolfa von Hamacka (1851-1930) powiązały z adopcjonizmem. Zob. Ebionici, islam, monarchianie, nestorianie. Adoracja (łac. “oddawanie czci, uwielbienie”). Kult najwyższy, przysługujący tylko Panu Bogu (Pwt 20,1-4; J 4,23), naszemu Stwórcy i Odkupicielowi, który sam jeden powinien odbierać “uwielbienie i

Wydawnictwo WAM, Kraków 2002

4

Autorstwo “Akatistos” przypisywano dwóm patriarchom Konstantynopola. monofizytyzm. którzy na serio potraktowali nakaz św. gdy William Miller (1742-1849) zaczął w 1831 r. ok. Maryjo”. Sobór Chalcedoński. a Chrystus pojawi się po raz drugi. w Listach św. “miłość”). Głosiła ona. Aftartodokeci (gr. Zob. Kraków 2002 5 .3494-3495. ateizm. gr. adwent. po 518). pozór” = przypuszczenie o niezniszczalności”). w którym konkretnie roku nastąpi powrót Chrystusa. że od pierwszej chwili wcielenia ciało Chrystusa było niezniszczalne i nieśmiertelne. Ich dniem świętym jest sobota zamiast niedzieli. krzyż.grupami . Ugrupowanie wywodzące się z głównego nurtu adwentystów. Wybitnym przedstawicielem Adwentystów Dnia Siódmego była Ellen G. przygotowanie do Bożego Narodzenia. Zob. theotokos.przez dwadzieścia cztery godziny na dobę. Wierzący oddają cześć Bogu w różnych wizerunkach (np. oddawanie czci Bogu.ok. a śpiewa sieją zazwyczaj stojąc (stąd jej nazwa) podczas sobotniego czuwania wigilijnego w piątym tygodniu greckiego Wielkiego Postu. głosić. Zob. Jana i św. że nie możemy niczego z całą pewnością wiedzieć o Bogu. ND 1251-52). przypuszczenie. w Krzyżu). doketyzm. Mnisi. Pawła na określenie miłości Boga (lub Chrystusa) do nas i pochodnie na określenie naszej miłości do Boga i do siebie nawzajem (np. św. paruzja. Aleksander (ok. niedziela. żyli w całkowitym ubóstwie i oddawali się modlitwie . 17). które utworzyło się. Jedna z najstarszych i najpiękniejszych pieśni pochwalnych na cześć Matki Bożej na bizantyńskim Wschodzie. 12-17. Przez “adwent” rozumiemy też “drugie przyjście” Chrystusa i koniec dziejów świata. Zob. Składa się z 24 strof. Zob. Zob. DH 3475-3477. Powszechnie wyraz ten oznacza różne postaci religijnego sceptycyzmu. Sergiuszowi (patriarcha w latach 610-38) i św. GS 57). “nie siedząc”). Pawła: “Nieustannie się módlcie” (1 Tes 5. eucharystia. jednakże najprawdopodobniej autorem jest św. Akemeci (akojmeci. Niepokalane Poczęcie Najświętszej Maryi Panny. Ich założycielem był opat. 560 r. W chrześcijaństwie zachodnim cztery tygodnie przygotowania do obchodu uroczystości Bożego Narodzenia. DH 600-01. Pogląd głoszący. 1 Kor 13). używany szczególnie w Ewangelii św. szabat. założona przez Juliana z Halikamasu (zm. ikona. Wyraz ten dotyczy również wspólnego posiłku. Część druga rozważa zbawczy wpływ narodzenia Jezusa na cały wszechświat. Chrystus przyjął jednak dobrowolnie cierpienia dla naszego dobra. Pierwsza część tekstu opiera się na Łukaszowym opowiadaniu o dzieciństwie Pana Jezusa. miłość 2. Charakterystyczną cechą Adwentu jest pewne zubożenie obchodów liturgicznych.Leksykon teologiczny chwał” (Nicejsko-konstantynopolitańskie wyznanie wiary). kalendarz liturgiczny. mniemanie. ale nie zapowiadają. Roman Pieśniarz (Melodos) (zm. “nie śpiący”). Akemeci popierali Sobór Chalcedoński. paruzja. Agape (gr. White (1827-1915). później jednak niesłusznie ich oskarżono o nestorianizm. Główny ośrodek Wydawnictwo WAM. o “tamtym” świecie oraz o życiu pozagrobowym (por. Powstała w VI wieku herezja monofizycka. powstrzymuj ą się od picia alkoholu i palenia tytoniu i żyją w oczekiwaniu na paruzję. Zob. że w roku 1844 nastąpi koniec świata. kiedy to można użyć koloru różowego). Agnostycyzm (gr. Jana. rozpoczynające rok liturgiczny. W niedziele Adwentu nie odmawia się Gloria (oprócz uroczystości Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny). wyznanie. Germanowi (patriarcha w latach 715-30). 16. który pierwsi chrześcijanie spożywali w związku z Eucharystią. “nie wiedzący”). chrztu udzielają dorosłym przez całkowite zanurzenie. 1 J 4. 460). 356 . Wyraz znamienny dla Nowego Testamentu. Adwent (łac. przeplatanym niektórymi elementami apokryficznymi i refrenem: “Witaj. “przyjście. kult świętych. przybycie”). adorują też Chrystusa obecnego w Najświętszym Sakramencie (zob.). J 15. Akatistos (gr. szaty liturgiczne przybieraj ą pokutny kolor fioletowy (oprócz trzeciej niedzieli Adwentu. Adwentyści Dnia Siódmego. “niezniszczalność. gloria.

a zatem jest używana dużo częściej. tonsura. Pawłowy ideał stał się także natchnieniem dla mistyków zachodnich. Szczegółowa interpretacja wychodząca poza zewnętrzną warstwę narracyjną w celu odkrycia głębszych i dalszych powiązań z rzeczywistością (np. Wiązała się z radością Wielkanocy. orygenizm. W roku 1215 Sobór Laterański IV potępił tę herezję. a zatem opuszczono ją w pokutnych okresach Adwentu i Wielkiego Postu. Ga 4. odrzucali materię jako zło. teologia aleksandryjska. Zob. Paweł w niektórych miejscach idzie za współczesną sobie egzegezą żydowską i tłumaczy Stary Testament alegorycznie (np. której nazwa pochodzi od miasta Albi w południowej Francji. 26). pascha. Alegoria (gr. bogumiłowcy. “obrazowy sposób wyrażania się”). a kaznodzieje wygłaszali kazania. W starożytnych kościołach podwyższony stopień (albo przed ołtarzem. teologia aleksandryjska. było ono ich głównym ośrodkiem. Herezja średniowieczna. Orygenes (ok. liturgia godzin. Albigensi. oraz na “zwyczajnych” wiernych. cherubikon. “Alleluja” jest szczególnie związane z hymnem Cherubikon. 1-7. Zarówno na Wschodzie. Marka w Wenecji. jak alegoryczny sens Pisma Świętego. nawet podczas nabożeństw pogrzebowych. 8-13). teologia antiocheńska. Augustyn uznaje zarówno dosłowny. dualizm. jak na Zachodzie przyjęto propozycję Orygenesa (ok. Chrześcijanie (zob. Alleluja (heb. z drugiej głoszono Ewangelię. Zob. 254). Aleksandryjska teologia. sens Pisma Świętego. albo na środku kościoła). egzegeza. z jednej czytano lekcję ze Starego Testamentu i list. sakramenty i zmartwychwstanie ciał. akameci. gdzie występuje tylko w Psalmach. złagodzili jednak ubóstwo i wybudowali słynną bibliotekę. a zaczyna Liturgia Eucharystyczna. Podobnie jak inni Ojcowie Zachodni. liturgia słowa. 185 . alegoria winnicy u Iz 5. formę używaną w mediolańskim obrządku ambrozjańskim do 1976 r. Przez odkupienie rozumieli albigensi wyzwolenie duszy od ciała. z którego kantorzy (łac. którzy nie zawierali związków małżeńskich i prowadzili życie krańcowo surowe. Akojmeci Zob. “czytający”) czytali teksty z Pisma Świętego. odrzucali też konsekwentnie wcielenie Chrystusa. Kraków 2002 6 . “iść w górę”). adwent. Ps 80. DH 800-802. liturgia eucharystyczna. Zob. 1-6) przejęli określenie alleluja (lub halleluja. 185 .1). Św. 21 . Ambony były często wypierane przez lektoria (czyli Wydawnictwo WAM. przygotowanie do Bożego Narodzenia. Do najbardziej zdobionych ambon należą ambona wykonana na polecenie Justyniana I (cesarza w latach 517-565) dla kościoła Hagia Sophia w Konstantynopolu (obecnie Istambuł) oraz ambona w Bazylice św.ok. czyli “hymnem cherubinów”. manicheizm. lektor. Zob.) ze Starego Testamentu.Leksykon teologiczny mieli w Konstantynopolu. “towarzyszący”). którzy żyli normalnie. Zob. (zob. Sobór Laterański IV. 254) i szkoła aleksandryjska woli czasem alegoryczny sens opowiadań Starego Testamentu niż dosłowny. Czasami kościoły miały dwie ambony: odpowiednio po stronie południowej i północnej. życie monastyczne. św.5. by połączyć modlitwę z konieczną pracą. dopóki się nie znaleźli w niebezpieczeństwie śmierci. szczególnie dla zgromadzeń zakonnych uprawiających wieczystą adorację. lektorzy (łac. przypowieść. Ambona (gr. modlitwa. a przetrwali aż do XIII wieku. Zob. katarzy. Inaczej niż pisarze antiocheńscy. za wyjątkiem Księgi Tobiasza 13. asceza. “chwalcie Pana”).ok. Pod koniec swej ostatniej wspólnej Paschy Jezus i j ego uczniowie zaśpiewali drugą połowę “Wielkiego Hallelu”. Akolita (gr. W liturgii łacińskiej aklamacja towarzysząca antyfonie przed Ewangelią. otwierającego całe nabożeństwo liturgiczne). “chwalcie Jah” [skrócona forma Jahwe]. towarzyszy przyniesieniu darów do ołtarza w czasie “wielkiego wejścia” (które należy odróżnić od “małego wejścia”. Rabini żydowscy nazywali Psalmy 113-118 “Wielkim Hallelem”. W liturgiach wschodnich nie ma konotacji świątecznych. Zwolennicy albigensów dzielili się na “doskonałych”. Ap 19. Psalmy 115-118 (Mk 14. ND 19-21). “śpiewacy”) prowadzili śpiew. który. gdy kończy się Liturgia Słowa. tak by całe życie się stało “nieustanną modlitwą”. hezychazm. haggada. hermeneutyka. 17.

Według Ewangelii Chrystus często rozpoczynał niektóre uroczyste wypowiedzi jednym “amen” (np. hymny i wyznania wiary słowem “amen”. ND 2015-2018). Zazwyczaj zawiera on wstępny dialog. lub innej modlitwy “amen” wyrażało potwierdzenie. nowe zjednoczenie w Chrystusie jako Głowie. tak jak eremici na Zachodzie. lektor. takie jak wolność wyznania. oświecenie. nie ustępować”). Dzieli się na kilka grup. co zrozumiałe. Amerykanizm. O ile zachodni eremici mogą by ć pod kierownictwem miejscowego biskupa (CIC 603 § 2). lub akceptację tego. Anabaptyści (gr. słowa ustanowienia Najświętszego Sakramentu z Ostatniej Wieczerzy. życie monastyczne. Zgromadzenia żydowskie słowem “Amen” odpowiadały na nauczanie kapłanów (Pwt 27. lub anafora Addai i Mari). doksologia. również Ap 22.24) . lub przynajmniej znajduje się w jego pobliżu. którzy szli śladami Mennona Simonsa (1496-1561). 1490-1535). Słowo wywodzące się ze żródłosłowu hebrajskiego. Modlitwa eucharystyczna albo kanon w czasie Mszy świętej. “Amen” występuje. przywódca wojny chłopskiej (1522-1525). góra Athos. “uświęcenie”). Ruch. liturgia. “wspierać. Obecnie podwyższone kazalnice na zewnątrz świątyni mają często charakter dekoracyjny i używane są tylko przy wyjątkowych okazjach. Niewłaściwie zdefiniowany ruch. z których najsławniejszej przewodził Tomasz Münzer (ok. W roku 1899 Leon XIII potępił wypaczoną wersję amerykanizmu (DH 3340-3346. lub potrójnym “amen” (np. “ponowne zebranie”). obroniono później podczas Soboru Watykańskiego II (por. modlitwa. anamnezę. 16). Na końcu doksologii. 2).podniesienie się”). Anachoreci (gr. Spadkobiercami anabaptystów byli mennonici. wolność wyznania. Zob. Zob. jako tytuł zmartwychwstałego Jezusa. anachoreci wschodni mogą być powiązani z klasztorami (CCEO 481-85. teokracja. Wydawnictwo WAM. ikonostas. Wschodni Syryjczycy nazywali anaforę “quddasza” (syr. pulpit. epikleza.zwyczaj ten uderzająco różnił się od normalnego użycia słowa “amen”. w rozpoczynającym się ekumenizmie i w ówczesnej kulturze. lub wypowiedzi (zob. Teodor Izaak Hecker( 1819-1888). Amen (heb. który powstał pod koniec XIX wieku w Stanach Zjednoczonych wśród katolików. sobór watykański II. 570). W greckich kościołach prawosławnych ambona jest zwykle połączona z ikonostasem. Wyrazem tym określano mnichów wschodnich. Zob. epistoła. “podwyższenie . liturgia słowa. Niektóre myśli przewodnie amerykanizmu. Jana Chryzostoma. dziękczynienie. cenobici. Mt 6. Zob. 14). co zostało powiedziane (Ps 41. Od czasów nowotestamentalnych chrześcijanie wszędzie kończyli modlitwy. Holandii i Szwajcarii). “świadka wiernego i prawdomównego” (Ap 3. J 12. którym wyrażano aprobatę na zakończenie modlitwy. spotykani głównie w Ameryce Północnej. epiklezę i doksologię. którzy prowadzili życie pustelnicze. ekumenizm. Zob. DHu 28). co było najlepsze w amerykańskim purytanizmie i w Oświeceniu. modlitwa eucharystyczna. 1 Kor 14. Anafora (gr. Anakefalaiosis (gr. 15-26). chrzest dzieci. które mogło oznaczać (dosłownie) kołek wbity w ziemię do napinania namiotu. 20).Leksykon teologiczny przenośne pulpity do czytania) i podwyższoną kazalnicę (zwykle po północnej stronie kościoła). Zob. który powstał w wieku XVI (przede wszystkim w Niemczech. Inna grupa anabaptystów próbowała ustanowić rządy teokratyczne w Monastyrze (1533-1535) pod wodzą Jana Mattysa i Jana z Lejdy. anafora św. wielki wpływ wywarł na ten ruch ks. 13. otwartych na to. Zob. Kraków 2002 7 . Na Wschodzie przybiera ona imię apostoła albo jakiegoś innego świętego (np. jego zwolennicy uważali chrzest dzieci za nieważny i głosili konieczność “powtórnego chrztu” dorosłych. “wycofujący się” z życia publicznego). założyciel ojców paulinistów. (metaforycznie) prawdę i wierność oraz (w kontekście religijnym) “zaiste” lub “niech się stanie”. purytanie. “powtórnie udzielający chrztu”). tak jak to obecnie ma miejsce we wszystkich liturgiach chrześcijańskich.

Wydawnictwo WAM.jak człowiek biedny (Za 9. Anamneza (gr. Zob. ND 221). Zob. ikona. Jak to podkreślił Sobór Laterański IV. przesłanki wiary. Ludzie biedni. łaska. wyraz “miłość” na oznaczenie miłości Bożej i ludzkiej). Podczas sprawowania Eucharystii polecenie Pana: “To czyńcie na moją pamiątkę” (1 Kor 11. naturą oraz hierarchią aniołów. że fragment Pisma Świętego albo jakiś aspekt wiary trzeba interpretować w łączności zjedna i niepodzielną wiarą Kościoła (DH 3016. Użycie zwyczajnego wyrazu na oznaczenie rzeczywistości. Theologia Crucis. który się z własnej woli objawił w Jezusie Chrystusie. wieloznaczność. Łk 22. “proporcja” lub “zgodność”). Anatema (gr. Jego śmierci. życie zakonne. szczególnie Męki Chrystusa. Zob. Zob. Sobór Laterański IV. ubóstwo. wiara. którzy całą swoją ufność złożyli w Bogu (Sf 2 i 3).Leksykon teologiczny Analiza wiary. zmartwychwstania i uwielbienia. Analogia bytu. Analogia wiary. że auctoritas Dei revelantis (łac. Wspominanie Bożych zbawczych interwencji w dzieje świata. ND 320). że żadna przekazana w taki sposób informacja nie narusza absolutnej tajemnicy Boga. Paweł posługuje się tym wyrazem przeciw każdemu. Angelologia (gr. którego On sam dokonał raz jeden za nas wszystkich. jednoznaczność. Św. Analogia (gr. tomizm. tajemnica. Traktat w teologii systematycznej. na każdym podobieństwie zachodzącym między Stwórcą a stworzeniami jest wyciśnięte piętno jeszcze większego niepodobieństwa (por. b. DH 806. od terminów jednoznacznych albo dokładnie bliskoznacznych (np. 46-55). Anawim (hebr. Łk 6. Król mesjański wjedzie do Jerozolimy na osiołku . Theologia Crucis. zajmujący się studiami nad funkcjami. Zgodnie ze słowami Magnificat Bóg popiera sprawę człowieka biednego (Łk 1. uciśnieni”). Analiza tych pobudek wskazuje. terminów wieloznacznych. 20). Zob. 5). 5. wspominanie”). kto głosi fałszywą Ewangelię (Ga 1. “powaga Boga objawiającego”) jest decydującym czynnikiem w podjęciu aktu wiary. ale oznaczają zupełnie różne rzeczywistości (np. Toteż wyraz ten zaczął oznaczać tych wszystkich. tajemnica. wiara. Wyrażenie zaczerpnięte z Rz 12. “ubodzy. Zob. 22). pozbawieni majątku i pozycji społecznej. 19) zachęca zgromadzenie. 9) albo nie miłuje Chrystusa (1 Kor 16. Bóg. czyli takich. “nauka o aniołach”). 3283. Mt 21. Zob. przeżycie religijne. “wspomnienie. Kraków 2002 8 . a także ich kultem i ikonografią. 9. “pióro” jako część upierzenia ptaków i jako narzędzie służące do pisania).4) i znak gniewu Bożego. to jednak prorocy domagali się sprawiedliwości dla uciśnionych (Iz 10. Chociaż czasami uważano ubóstwo za skutek lenistwa (Prz 10. które z tego samego punktu widzenia są podobne i różne (np. by swoim uczyniło zbawienie. a używane w teologii katolickiej w celu przypomnienia. 3. Między powiedzeniem “Bóg istnieje” i powiedzeniem “stworzenia istnieją” zachodzi nieskończona różnica. Analogię trzeba odróżnić od: a.2). tajemnica paschalna. Studium nad pobudkami prowadzącymi do wiary w Boga. epikleza. które mają to samo brzmienie. a wśród błogosławionych przez Jezusa występuje on jako pierwszy (Mt 5. które równocześnie istnieją między ludzką decyzją uwierzenia i Bożą decyzją udzielenia łaski. W teologii analogia kieruje sposobem mówienia o Bogu ludzkimi słowami i wskazuje. “król” albo “władca” na oznaczenie męskiego dziedzicznego przywódcy niepodległego państwa). “przekleństwo” albo “rzecz lub osoba przeklęta”) Uroczysta forma wyklęcia lub wyłączenia ze wspólnoty. 24-25. Kari Barth (1886-1968) używał tego wyrażenia na oznaczenie podobieństw i niepodobieństw. błogosławieństwa. tajemnica.

łaska. bezosobowy”). Zob. aniołowie. “bez hipostazy. usta. chrześcijaństwo i islam. w którym się pojawiaj ą imiona: Michał. “na kształt. 370) i Eunomiusza (zm. protologia. którego się używa na oznaczenie ludzkiej natury Chrystusa. Zob. na sposób ludzki”) Przypisywanie Bogu cech ludzkich. Ponadto Eunomiusz uczył. Zob. Gabriel i Rafael. Jeżeli ten sposób podejścia wypaczy się i uczyni ludzi ośrodkiem i jedyną miarą wszystkiego. ich zadaniem było pośredniczenie między Bogiem a ludźmi. radość. 24.Leksykon teologiczny Anglokatolicyzm. który za punkt wyjścia i za nić przewodnią bierze ludzkie doświadczenie. Animizm (łac. Kraków 2002 9 . 13-21). ekumenizm. ruch oksfordzki. ojcowie kapadoccy. teologia antiocheńska. a równocześnie ochrona transcendencji Boga. Toteż jego uczniowie udzielali chrztu tylko “w imię Pana”. którego po raz pierwszy użyto w połowie XIX wieku. tajemnica. Ps 91. Mt 1. Zob. Chociaż aniołowie są raczej pośrednikami objawienia niż jego przedmiotem. natury i przeznaczenia) w świetle wiary chrześcijańskiej. Mt 18. że Syn Boży jest tylko pierwszym stworzeniem i że w swojej istocie jest zupełnie niepodobny do Ojca. i to zarówno fizycznych (np. a nawet całymi narodami (Dn 10. filioque. eunomianizm. “duch. “angelos” = “wysłaniec. We wcześniejszej tradycji Starego Testamentu aniołów z trudem tylko można było odróżnić od Boga (Rdz 16. którym Bóg wyznaczył zadanie otoczenia troską ludzi (zob. Posługują oni w przeprowadzaniu zbawienia ludzkości (Hbr 1. logos. Aniołowie (z gr. twarz i ręce). od rzeczywistości bytów materialnych i podkreśla ich osobowe istnienie (zob. że Duch Święty jest tylko pierwszym i najwyższym stworzeniem ukształtowanym przez Syna. teologia apofatyczna. Zwolennicy Aecjusza (zm. choć pełna. Nauka Kościoła odróżnia duchową rzeczywistość aniołów. że właściwa teologia staje się niemożliwa. ale istnieje ona w Boskim Logosie.przez judaizm. posłaniec”) Duchowi wysłańcy Boga. obraz Boży. “niepodobny”). enhipostazja. stworzenie. Dz 12. Łk 2. teologia negatywna. antropocentryzm sprawia. Rozumne i niematerialne duchy. 20. małymi grupami narodu (Dn 3. 7-13). Wydawnictwo WAM. Stąd ci Anomoios. grzech pierworodny. 12-13). Właściwy pierwotnym wierzeniom religijnym pogląd według którego pewne rośliny lub przedmioty mają swojego własnego ducha lub swoją własną duszę. Zob. nie może ona istnieć sama w sobie jako osoba ludzka albo jako hipostaza. Wyraz. W Nowym Testamencie aniołowie odgrywają wielką rolę (np. 10. 24-28). 112. neochalcedonianizm. 14). jak uczuciowych (np. W Starym Testamencie aniołowie opiekują się jednostkami (Tb 5. Antropomorfizm (gr. “anthropos = człowiek” i łac. 394). uznawani . chóry anielskie. aniołowie stróżowie. 15). teocentryzm. Antiocheńska teologia. Antropologia (gr. arianizm.choć w różny sposób . “nauka o człowieku”). 9-15. smutek. Nauka o aniołach bardzo się rozwinęła w późniejszym judaizmie. DH 3320). J 20. Antropocentryzm (z gr. tradycje i praktyki sakramentalne. przebóstwienie. osoba. Wyraz. Określano nim ten odłam Kościoła anglikańskiego. 11-12). hipostaza. którzy przyjęli lub powrócili do wiary ortodoksyjnej musieli być chrzczeni. zarówno Pismo Święte jak i nauka Kościoła ich istnienie uważają za oczywiste (zob. “centrum = środek”) Sposób podejścia do zagadnień teologicznych. ok. Zob. Interpretacja ludzkiego istnienia (jego początku. eschatologia. Anhypostazja (gr. teologia. dusza”). Aniołowie stróżowie. gniew). który przyjmował katolicką naukę. DH 3891).21. Zob. Zob. Zob. którzy utrzymywali. Anomoios (gr.

kult świętych. “zamiast stołu”). chrześcijaństwo bizantyńskie. Zob.22. Zwolennicy tego poglądu usprawiedliwiali swoje stanowisko. por. Antymenzjum (gr. Stanowisko odmawiające przywódcom Kościoła prawa i obowiązku wypowiadania się na temat skutków politycznych moralności publicznej i odgrywania jakiejkolwiek roli w politycznym i społeczno . klarykalizm. Wydawnictwo WAM. 8. np. Zob. DH 916. Zob. Często jest fragmentem psalmu. Żydzi. Czasami jego początkowe słowa dały nazwę świętu. Antyfona na wejście. które ich uwalnia od zwyczajnych moralnych zobowiązań. 3-10) oraz z “bestią” (Ap 11. wolność od wzruszeń. Wspólne dla wszystkich liturgii chrześcijańskich. lub bieżące czytania biblijne. eulogia. W liturgii bizantyńskiej antiphanon oznacza albo grupę trzech psalmów. 7. duchowieństwo. Zob. Władimir Sołowjow (1853-1900) napisał klasyczną “Krótką opowieść o Antychryście”. Antydoron (gr. liturgia. “clericus = duchowny”).18. “zamiast daru”). Wiersz Pisma Świętego lub inny śpiewany lub recytowany podczas podchodzenia kapłana do ołtarza w celu odprawienia mszy św. a zawsze odpowiada liturgicznemu zabarwieniu dnia. anabaptyści. 4. ideologii złej. holokaust. Zob. Zob. Starowiercy nazwali antychrystem cara Piotra Wielkiego (1672-1725). płynąć z psychologicznego odrzucenia autorytetu. “przeciwnik Chrystusa”) Najwyższy przeciwnik Chrystusa. Sobór Watykański II odrzucił zarzut. “anty = przeciw” i łac. Rz 3. że Żydzi są zbiorowo winni śmierci Jezusa i wyraził ubolewanie z powodu “nienawiści. Zob. litania. że chrześcijan nie obowiązuje już żadne prawo. gnostycyzm. śpiewany przez chór na przemian z wiernymi. Ogólnie rzecz biorąc. Apofatyczna teologiczna. 1180). uprzedzenie. które kiedykolwiek i przez kogokolwiek były kierowane przeciw Żydom" (NA 4). Utożsamiano go także z “człowiekiem grzechu” (2 Tes 2. starowiercy.kulturalnym życiu kraju. “przeciw prawu”) Lekceważenie albo pogarda prawa. przedstawiając fałszywie naukę św. Antyfona (gr. Apatia (gr. albo grupę wersetów śpiewanych pomiędzy pierwszymi litaniami Eucharystii. Zob. prześladowań i przejawów antysemityzmu. prawo. Temat Antychrysta często pojawiał się w rosyjskiej myśli i literaturze religijnej. śpiew. Antynomizm (gr. którzy odrzucają wcielenie (2 J 7). Zob. antyfony zwykle podkreślają obchodzone właśnie święto liturgiczne. związany z końcem świata (1 J 2. religijnych i politycznych. Zob. niewrażliwość. wejścia. niedoznawanie cierpienia”).Leksykon teologiczny Antychryst (gr.3) i przyjmujący postać osobową w tych. Zob. 21) albo powołując się na szczególne prowadzenie przez Ducha Świętego. Od czasów Nowego Testamentu rozmaite sekty twierdziły. teologia polityczna. “Gaudete” dla trzeciej niedzieli Adwentu. Werset często zaczerpnięty z Psalmów lub innych ksiąg Pisma Świętego. wyprzedzenie”). która ma swe korzenie poza chrześcijaństwem i błędnie odrzuca godność wszystkich ludów zjednoczonych w jednej rodzinie ludzkiej. kościół. chór. Kraków 2002 10 . “uprzedzenie. “naprzemienna odpowiedź” lub “refren”). a Dmitrij Mereżkowski (1865-1941) trylogię “Chrystus i Antychryst”. mesjasz. Antycypacja (łac. Wrogość w stosunku do Żydów oparta na motywach rasowych. lub przez jeden chór na przemian z drugim. “laetare” dla czwartej niedzieli Wielkiego Postu. Watykański dokument z 1998 roku “Pamiętamy: Refleksje nad Szoah” odróżnia “antyjudaizm” (czyli nieufność i wrogość ze strony chrześcijan w stosunku do Żydów) od “antysemityzmu”. Antyklerykalizm (z gr. teologia apofatyczna. “brak cierpienia. Pawła (por. postawa ta może się opierać na racjach filozoficznych lub teologicznych. może też być podyktowana chciwością ekonomiczną. Antysemityzm.

Kraków 2002 11 . Zob. jak na to wskazuje jego wypowiedź: “Jedna natura wcielonego słowa”. W terminologii protestanckiej określa się tak Pisma Starego Testamentu pisane w języku greckim. Ewangelie apokryficzne. jednakże oprócz kilku fragmentów w tych językach istnieje tylko wersja grecka. “obrońca”). arianizm. Apologeci (gr. Podczas gdy jedni z nich. odzyskano dwie trzecie oryginalnego tekstu hebrajskiego (zob. od 1900 r.zostaną ostatecznie zbawieni (por. literatura apokaliptyczna. przetłumaczono na język grecki pięćdziesiąt lat później.np. Nastawiony na obronę pełnego bóstwa Chrystusa przeciw arianom. ani rozumnej duszy i że oba te czynniki zastępował Boski Logos (por. mająca nazwę od imienia biskupa Laodycei. Zob. Apologetyka. Księga Judyty. ok.). tajemniczy” stąd: “nieautentyczny”). podważył on Jego pełne człowieczeństwo. 354. biblia. filozofia. Zob.nawet demony i potępieńcy . 160) i innym pisarzom chrześcijańskim. 160 . np.Leksykon teologiczny Apophthegmata patrum (gr. niezrozumiały. Zob. 185 . Kanon Pisma Świętego. Jego usilną troską było ustalenie w ten sposób ścisłej jedności w Chrystusie. według której aniołowie i ludzie . powszechna naprawa”). Justyn. sentencje ojców. 395) i św. i łac. Izaak z Niniwy (VII w. 254). ND 13).). Zob. lub na język grecki tłumaczone (przeważnie między rokiem 200 przed Chr. 15).411). ale nie przyjęte przez Kościół do kanonu Pisma Świętego. do członków chrześcijańskich wspólnot odłączonych.. że Chrystus nie miał ani ducha. 1 P 3.ok. Apolinarego (ok. Kościoła i naszego wspólnego ludzkiego losu. stoicy. Mądrości oraz Druga Księga Machabejska) napisano w języku hebrajskim. stali się pierwszymi chrześcijańskimi autorami posługującymi się poważnie filozofią. inni . DH 146. Apokaliptyczna literatura. napisaną po hebrajsku przed rokiem 180 przed Chr. 149. wulgata.ok. ale często opuszczane przez Biblie protestanckie. Apokatastazę w podobnej postaci głosili niektórzy pisarze wczesnochrześcijańscy. Apokryficzne Ewangelie. DH 213. Księgi deuterokanoniczne. platonizm. Księga Tobiasza została pierwotnie napisana po hebrajsku lub aramejsku. dialog. Tacjanowi (zm. Rozumowa obrona wierzeń chrześcijańskich odnoszących się do Boga. monofizyci.ok. Dzieła napisane w tych samych gatunkach literackich. Nazwa nadawana św. wypowiedzi Ojców”). Chrystusa. teologia fundamentalna. roku 177 do cesarza Marka Aureliusza). lecz zachowało się tylko tłumaczenie greckie. do niezdecydowanych członków swojej własnej wspólnoty lub po prostu do wierzących. Apokatastaza (gr. “ukryty. 151. DH 409. Justynowi męczennikowi (ok. św. ND 202-203). 100-165). Wydawnictwo WAM. Grzegorz z Nysy (ok. Mądrość Syracha. Niektóre z tych pism (np. Orygenesowi (ok. Tacjan byli do greckiej filozofii nastawieni wrogo. Zob. drukowane w katolickich wydaniach Pisma Świętego. Apologeci dostarczali wykształconym ludziom z obcych środowisk argumentów na korzyść religii chrześcijańskiej. 390). chrystologia. ojcowie apostolscy. jak św. którzy chcą wiedzieć. Atenagorasowi (który swoją Apologię skierował ok. “przywrócenie do stanu pierwotnego. pierwszymi z nich byli Minuciusz Feliks (autor Octaviusa z II-go lub III-go wieku) oraz Tertulian (ok. W Kościele łacińskim apologeci zaczęli działać nieco później. a później potępiona jako heretycka. Apolinaryści. 220). w jakim stopniu ich wiara jest odpowiedzialna (por. Teofilowi Antiocheńskiemu (koniec II wieku).ok. “powiedzenia. 330 . a prawdopodobnie aż 40 po Chr. piekło. Apokryfy (gr. co Księgi biblijne. Zob. Argumenty mogą być skierowane do zwolenników innych religii. Teoria przypisywana. wydaje się niesłusznie. Herezja chrystologiczna. Zob. 310 . ojcowie kościoła. Stary Testament. którzy bronili własnej wiary przed zarzutami wysuwanymi przez Żydów i pogan. twierdząc.

“kierownik trzody”). Argument kosmologiczny. herezja. W szerszym znaczeniu apostołami są: Paweł (1 Kor 9. schizma. legat”). diakon. dzieło odkupienia . Zob. Apropriacja. a później na Zachodzie stosowany do metropolitów lub przewodniczących regionów kościelnych. 14). Tytuł używany od IV lub V wieku przez biskupów szczególnie wybitnych stolic. “odstępstwo.i tym właśnie się różni od czystej herezji i schizmy. 8). Arcybiskup (gr. Bamaba (Dz 14. wiara.Synowi Bożemu. Powszechnie oznacza dobrowolne i całkowite porzucenie wiary przez ochrzczonego chrześcijanina . który cofnął cesarskie poparcie dla chrześcijaństwa i próbował przywrócić kult bóstw pogańskich. później tytuł ten rozszerzono także na metropolitów. diecezja. Jest to prosty. Zob. 345-410) opowiada legendę. Pierwotnie przewodniczący kolegium diakonów. Znana jest postać Juliana Apostaty (cesarz rzymski w latach 361-363).21) na oznaczenie odpadnięcia od wiary i odejścia ze wspólnoty wiernych. nicejskie Wyznanie Wiary. których zadaniem było dawanie świadectwa o Jego posługiwaniu. Apostolskość. 13-16). co my określamy wyrazem “Bóg” jest “id. śmierci i zmartwychwstaniu. Zob. którzy pełnili funkcje przywódców w głoszeniu pierwotnego orędzia chrześcijańskiego i byli obdarzeni Chrystusowym autorytetem zakładania Kościoła (Ef 2. mocą Ducha Świętego (Dz l. “dzieła na zewnątrz”) są wspólne Trzem Osobom Boskim (por.Duchowi Świętemu. 1. Później wyrazem tym zaczęto oznaczać kapłana. 19) i w (Dz 21. posługiwanie Piotrowe. “wysłaniec. “coś zebranego razem”) wspólnej wiary. patriarcha. sukcesja apostolska. Apostolskie Wyznanie Wiary. Zob. Na Wschodzie arcybiskupami nazywano patriarchów. Jest to forma wyznania wiary upowszechniona dzięki poparciu Karola Wielkiego (ok. Trójca Immanentna. którzy służyli biskupowi pomocą w zarządzaniu diecezją! w j ej sprawach dyscyplinarnych. Sposób dowodzenia istnienia Boga opracowany przez św. ND 325). odpadnięcie”). Nicejsko-konstantynopolitańskie wyznanie wiary uważa apostolskość “razem z jednością. używa się go też. Archidiakon (gr. który pełni ważne obowiązki w diecezji. 5. że każdy z nich wypowiedział jedno jego zdanie. powszechność. Syna Bożego i Ducha Świętego (zob. 17). Ułożyli w ten sposób “symbol” (gr. chociaż w rzeczywistości jest on wspólny wszystkim Trzem Osobom. żeby wyrazić szacunek dla kapłanów żyjących w celibacie. Zob.Leksykon teologiczny Apostazja (gr. 7) i inni. Argument ontologiczny. quo nihii maius cogitari Wydawnictwo WAM. “wyższy sługa”). argumenty na istnienie Boga. 1033-1109). 1330. nd 4). W rzeczywistości wszystkie opera ad extra (łac. świętość. DH 545-546. pięć dróg. posługuje się nią Kościół zachodni podczas udzielania sakramentu chrztu. Wyraz używany w greckim Starym Testamencie (Jr 2. Lk 6. Przydzielenie działania lub przymiotu Bożego tylko jednej Osobie Trójcy Przenajświętszej. Apostoł (gr. cechy kościoła. Zob. 20). Zob. Archimandryta (gr. 2. 742-814). Rufin (ok.4. biskup. Ponieważ to. że dwunastu apostołów ułożyło to wyznanie wiary w ten sposób. Ga 1. dh 16. Anzelma z Canterbury (ok. Tożsamość wiary chrześcijańskiej i praktyk obecnego Kościoła z Kościołem Apostołów. świętością i powszechnością” za jedną z czterech cech Kościoła. W węższym znaczeniu oznacza jednego z dwunastu uczniów wybranych przez Chrystusa (Mt 10. Kraków 2002 12 . potrójny schemat zbudowany wokół Boga Ojca. Tytuł nadawany na bizantyńskim Wschodzie przełożonemu wielkiego klasztoru lub grup klasztorów. 1. W Kościele łacińskim tytuł “arcybiskup” może być tytułem czysto honorowym. a dzieło uświęcenia . I tak dzieło stworzenia przypisuje się Bogu Ojcu. “wyższy nadzorca”). Jakub (1 Kor 15. Przymioty Boże.

Argument teleologiczny spotkał się z dalszymi zarzutami.).8). Św. filioque. który istnieje. celową. lecz tylko pierwszym spośród stworzeń (por. 12251274) . Baruch Spinoza (1632-1677). wychodzą one mimo to z uprzedniej wiary w Boga i z uprzedniego przeżycia Boga. jest tak małe. zgodnie z którym szansę na przeżycie mają jednostki najbardziej przystosowane. ND 7. “tym. “nauka o celu”). 3026. który wskazuje na Boga jako na ostateczny cel wszystkich rzeczy. teologia naturalna. Tomasz z Akwinu (ok. pięć dróg. Tomasza z Akwinu (ok. Filozoficzne sposoby wykazania ostatecznych podstaw rozumowych wiary w Boga przez przejście z celowości świata do istnienia Bożego Planisty (por. lecz że po prostu wyjaśnia wiedzę o Bogu. Chociaż te argumenty są dalekie od zastąpienia wiary. Zob. ponad co nic większego pomyśleć nie można”). ontologizm. Herezja potępiona na Soborze Nicejskim I (325). później istniał jeszcze przez kilka stuleci wśród szczepów germańskich w postaci złagodzonej. Gottfried Wilhelm Leibniz (1646-1716) i George Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831). że błędnie przechodził on od myśli do istnienia rzeczywistego. chrześcijaństwo ormiańskie. że Syn Boży nie był Bogiem z samej natury. co jest większe niż Bóg nieistniejący. kiedy Karol Darwin (1809-1892) rozwinął naukę o planie biologicznym. Jednak nowe odkrycia w astronomii. Arianizm. celowość. nazwa pochodzi od imienia kapłana aleksandryjskiego. Bóg. Przez Ojców Kościoła był zaniedbywany albo odrzucany. Dawid Hume (1711-1776) podważył poza doświadczalną przyczynowość w ogólności.336). tajemnica. argumenty na istnienie Boga. Argumenty na istnienie Boga. Ars moriendi (łac. Mojżesza Majmonidesa (1135-1204) i św. “sztuka umierania”). Ariusza (ok. Kierunek filozoficzny wywodzący się od Arystotelesa (384-322 przed Chr. socynianizm. Mechanicystyczne wyjaśnienie porządku w świecie jako prostego wyniku przypadkowego działania sił naturalnych długo cieszyło się uznaniem. fizyce i innych naukach wykazały. Inaczej wpadlibyśmy w sprzeczność.dzięki poparciu filozofów arabskich. którą już pośrednio posiadamy. logika. który twierdził.). biologii. przeżycie religijne. 1225-1274). 250 . semiarianizm. a Immanuel Kant (1724-1804) wartość dowodów na istnienie Pana Boga w szczególności. 130. sztuka umierania. św.Leksykon teologiczny possit” (łac. pięć dróg. Kraków 2002 13 . formalną i materialną) i pogląd na duszę ludzką jako na formę ciała (a nie jak na jego więźnia zgodnie z pla- Wydawnictwo WAM. który wychodzi od uporządkowanego charakteru świata i dochodzi do istnienia Boga jako Projektanta i Przyczyny Celowej wszystkiego. Arianie polscy. Zob. Zob. Zob. Arystotelizm. 115). DH 3004. Prawdopodobieństwo. jego cechą znamienną jest większy realizm niż ten. że ten zdumiewający porządek wyłonił się przez czysty przypadek. że argument ontologiczny nie jest “dowodem”. 1225-1274) i wielu innych spoglądało na wszechświat jako na owoc celowego działania. w Średniowieczu jednak . Immanuel Kant (1724-1804) i inni filozofowie odrzucali ten argument dlatego. Tomasz z Akwinu (ok. że nadaje argumentom za istnieniem rozumnego Projektanta nowej wiarygodności. Inni filozofowie jednak różnymi sposobami bronili tego argumentu: Renę Descartes (1596-1650). Ostatnio niektórzy dowodzili. pięć dróg. mianowicie Boga. homoousios. anomoisos. Argument teleologiczny (gr. Arianizm spowodował wielki i poważny niepokój w Kościele aż do roku 381. Argument. samo pojęcie Boga domaga się Jego rzeczywistego istnienia. jaki głosiła wcześniejsza i często z nim rywalizująca szkoła platońska. ND 113. przyczynowość. jak potężny i dalekosiężny jest porządek we wszechświecie istniejącym pozornie przez względnie krótki czas. co istnieje. Arystoteles (384-322 przed Chr. argument teologiczny. Zob. subordynacjonizm. Sobór Nicejski I. Armeńskie chrześcijaństwo. teoria przyczynowości (z przyczynami: sprawczą. DH 125-126.arystotelesowska etyka. homoisos. bylibyśmy bowiem zdolni wyobrazić sobie coś. Zob. Zob.

autorytet musi być Wydawnictwo WAM. na nadrzędną wolność Boga w udzielaniu łaski. Własne poglądy św. dusza. które zróżnicowane jest w zależności od tego. tomizm. góra athos. Idziego Rzymskiego z rodziny Colonna (ok. Augustyna z Hippony (354-430). że rozkaz zostanie wykonany. “bezbożność”). Zob. teonomia.Leksykon teologiczny tonizmem) odzyskały swoje miejsce. rozwiniętego przez ucznia Tomasza z Akwinu (ok. Zob. “Ktokolwiek chce”). a wojującym odrzucaniem Boga. że ktoś przez jakiś czas jest ateistą w dobrej wierze. kościół wschodni asyryjski. mistyka. patriarcha Konstantynopola jest prymasem. Ponieważ z niezależności tej korzystamy w świecie stworzonym i podtrzymywanym w istnieniu przez Boga. wyznanie augsburskie. opierając je na arystotelizmie. ale trwałe i logiczne wyłączanie istnienia Boga poza nawias jest nieodpowiedzialne i godne potępienia. Wszystkie patriarchaty są autokefaliczne. post. neoplatonizm. Zob. umartwienie. 296373). “niezawisłość”) Wyraz. Autokefaliczny. jest to synteza kładąca nacisk: a. Athos. nd 16-17). powstało ono bowiem najprawdopodobniej w V wieku w południowej Francji. heteronomia. “ćwiczenie”) Przyjęte przez chrześcijan pod wpływem Ducha Świętego środki i sposoby oczyszczenia samego siebie z grzechu i usuwania przeszkód na drodze wolnego naśladowania Chrystusa. oświecenie. teologia negatywna. Autonomia (gr. “powaga”) Usprawiedliwione oczekiwanie. Zob. Zob. którymi rządzą ich własne synody i które należą do wschodnich i orientalnych Kościołów prawosławnych. przyczynowość. Jest rzeczą możliwą. a jedynie sobór powszechny może ustanawiać prawa obowiązujące wszystkie Kościoły autokefaliczne. a także od społecznokościelnych podstaw konfliktu. Augsburskie Wyznanie Wiary. kościoły wschodnie. Jest w nim wiele wypowiedzi o Trójcy Przenajświętszej. naśladowanie Chrystusa. Asyryjski kościół. zwane także od słów je rozpoczynających “Quicumque vult” (łac. Atanazjańskie wyznanie wiary. Łaska. który nie przynosi uszczerbku dla osobistej dojrzałości ani dla społecznej odpowiedzialności. Zob. tajemnica. dh 75-76. kontemplacja. na pierwszeństwo oświecenia Bożego nad ludzką wiedzą. 1225-1274). “mający własną głowę. Augustyna. Kraków 2002 14 . Zaprzeczenie w teorii lub w praktyce istnienia Boga. Prawidłowa asceza niesie ze sobą postęp w kontemplacji i w miłości Boga. Autorytet (łac. Zob. Różne odmiany ateizmu wahają się między pełną tolerancji obojętnością. Tomasz z Akwinu opracował własne dowody na istnienie Boga. Augustynianizm. fałszywie przypisuje sieje św. Atanazemu z Aleksandrii (ok. pięć dróg. pokuta. prawosławie orientalne. ale nie wszystkie Kościoły autokefaliczne są patriarchatami. W Kościele źródłem wszelkiego autorytetu jest Chrystus. Zob. którego od czasów Immanuela Kanta (1724-1804) często używano na oznaczenie prawa człowieka do samostanowienia w dziedzinie wolności moralnej i myśli religijnej. ale bronił naturalnej nieśmiertelności duszy. Wyznanie wiary. semipelagianizm. życie monastyczne. czemu arystotelizm wyraźnie zaprzeczał. żeby je odróżnić od augustynianizmu. a oświadczenie przyjęte jako prawdziwe. o wcieleniu i odkupieniu (zob. Asceza (gr. 1243-1306) i dominującego wśród pustelników św. b. nasza autonomia może być tylko względna. agnostycyzm. wstrzemięźliwość. jak ktoś konkretnie pojmuje odrzuconego Boga. Augustyna nazywano czasem augustynizmem. Bóg. (gr. System filozoficzny i teologiczny św. własnego zwierzchnika”) Wyraz używany na oznaczenie Kościołów. Zob. Dla Kościołów prawosławnych wschodnich. Ateizm (gr. platonizm.

3-5. zwany “Samochrzcicielem”. obrazoburstwo. Członkowie szeroko rozpowszechnionego Kościoła ewangelickiego. teonomia. musimy zbadać zamiary. sens Pisma Świętego. ale także przez poszerzenie zakresu tego pojęcia (zob. Żeby można było ocenić prawdę. Bałwochwalstwo. Bierny opór. marcjonizm. 15). 5. Stary Testament. ponieważ samego siebie ochrzcił. Zob. wyrażające wiarę Żydów i chrześcijan w sposób. Zob. Jan Smyth (ok. urząd nauczycielski kościoła. umowa. Kościół. 27. apokryfy. Ps 28. LG 24). Oddawanie czci fałszywym. chrzest dzieci. nie istniejącym bogom. a niejako podkreślanie władzy (por. Uroczyste zatwierdzenie publicznego kultu zmarłego chrześcijanina. Podstawowe pojęcie żydowskie. charyzmaty. Kraków 2002 15 . “błogosławieństwo”). a także tradycje. Ps 115.27. Berith (hebr. “zobowiązanie. u którego stwierdzono tak zwaną heroiczność cnót. przymierze. Wyraz ten odnosi się przede wszystkim do jednego z ważniejszych rezultatów natchnienia biblijnego. założył pierwszy Kościół baptystów w Amsterdamie w roku 1609. jaką nam przekazują poszczególne księgi biblijne. Baptyści chrztu udzielają wyłącznie tym. który początkami swymi sięga bezpośrednio do początków wieku XVII. W roku 1747 papież Benedykt XIV prawo beatyfikowania zastrzegł Stolicy Apostolskiej. Beatyfikacja (łac. 1554-1612). Bezbłędność jest również znamienną cechą dla wrażliwości naprawdę. jaką okazuje cały Lud Boży. “obmywający. Księgi Deuterokanoniczne. 7-9. celibat. Iz 2. Kol 3. Biblia (gr. stosunki między Bogiem. Sensus Fidelium. Zob. natchnienie biblijne. kanonizacja. Zob. 22. anabaptyści. judaizm. Baptyści (gr. kierowany przez Ducha Świętego. hermeneutyka. egzegeza. Zob. imperatyw kategoryczny. adoracja. oddawanie czci Bogu. a Narodem Wybranym. prawda. które może pierwotnie oznaczało proste zobowiązanie nałożone przez Boga albo (od czasu do czasu) złożoną przez Boga obietnicę. heteronomia. 6-11) odrzuca kult pieniądza jako bałwochwalstwo (Ef 5. przymierze”). chrzciciele”). Zob. oparte na przymierzu. Żydowska modlitwa dziękczynna (np. Nowy Testament nie tylko demaskuje bałwochwalstwo (1 Kor 5. kiedy to nastąpił rozłam w Kościele anglikańskim. Stary Testament surowo potępia oddawania czci bożkom albo wizerunkom fałszywych bogów (Wj 20.24-27. Rdz 24. ewangelicy. autonomia. 20. 4-8). jurysdykcja. 5). ogniskuje się na Chrystusie i jest widoczna w całym Piśmie Świętym. analiza wiary. udzielający chrztu. czyli do zbawczej prawdy Pisma Świętego (DV 11). l J 2. LG 12). Nowy Testament. kanon Pisma Świętego. natchnienie biblijne. W czasach późniejszych oznaczało ono wzajemne. ikona. Łk 22. okoliczności życia i sposoby wyrażania się autorów. Zob. Bezżenność. Ta prawda się wyłania stopniowo z natchnionego zapisu. utrzymują oni względną samodzielność miejscowych kongregacji. na których się opierali (DV 12).Leksykon teologiczny sprawowany pod kierownictwem Ducha Świętego jako służba. “księgi”). opór bierny. 8. Zob. Wydawnictwo WAM. posłuszeństwo. “zaliczenie w poczet błogosławionych”). biblia. Ap 21. Chrześcijański wyraz “eucharystia” jest odpowiednikiem hebrajskiego “beraka”. którzy świadomie wyrażają żal za grzechy i wyznają wiarę w Chrystusa. Beraka (hebr. założenia. Zob. 6). Bezwarunkowy nakaz moralny. nie może się mylić w sprawach wiary (zob. 10. Pwt 5. Bezbłędność. Zob. który się stał normą dla wszystkich czasów. Święte Księgi natchnione przez Boga. antynomizm.

Kpł 24. Zob. troskę duszpasterską i przewodniczenie podczas sprawowania liturgii. sakrament. Mt 28. Błogosławieństwa. inicjacja. Bluźnierstwo. a na Zachodzie jest zwyczajnym szafarzem sakramentu bierzmowania. Nabożeństwo eucharystyczne. 19. charyzmaty. w których jest wymienione tylko imię Ojca i Syna. Na Zachodzie nazwa jednego z siedmiu sakramentów. 10-23). Ps 1. Błogosławieństwa.3-11). 28. obrzędy chrześcijańskiego wtajemniczenia dorosłych. drugiego spośród sakramentów chrześcijańskiego wtajemniczenia. Udziela święceń kapłańskich. Zdaniem Kościoła wschodniego obecność biskupa podczas udzielania sakramentu bierzmowania w tym się przejawia. krzyżmo. “nadzorca”). 695-696). Syr 14. sakrament. że to on poświęcał oleje święte. Kraków 2002 16 . chrześcijaństwo bizantyjskie. 13). Jako następca apostołów. Błąd. 693. myślami i czynami (por. Ludzi będących w błędzie trzeba jednak traktować kulturalnie. z miłością. Binitarianizm (łac. 25. jemu także jest zastrzeżone prawo święcenia olejów świętych (por. Okazanie pogardy dla Boga lub dla spraw religijnych słowami. kolegialność. W Kościele zachodnim bierzmowania udziela biskup. a także uszanować ich prawo do wolności religijnej (GS 28. stały się także natchnieniem dla wielu niechrześcijan. DHu 14). Sobór Konstantynopolitański I. w łączności z biskupem Rzymu. Nowoczesny wyraz na oznaczenie zawartych w Nowym Testamencie krótkich wyznań wiary (np. 14). Fałszywe przekonanie albo nieprawidłowy sposób życia. że w Bogu istnieją tylko dwie Osoby. Konferencja Episkopatu. Osiem (albo dziewięć) błogosławieństw Chrystusa z Kazania na Górze (Mt 5. które się upowszechniło na Zachodzie od XVI wieku. jurysdykcja. neologizm: “podwójny” w znaczeniu technicznym jako “dwuosobowy”). Dorośli konwertyci jednak bywają bierzmowani bezpośrednio po chrzcie i przed przyjęciem pierwszej Komunii św. Bizancjum. 1 Tm 2. Biskup (gr. Binitarianizm może także oznaczać heretyckie odmawianie bóstwa Duchowi Świętemu i przekonanie.Leksykon teologiczny Bierzmowanie. Zob. 15-16. charakter. chrzest.udziela kapłan dziecku bezpośrednio po chrzcie. CCEO 42. CIC 375-430. które ukazują Królestwo Boże z głównymi zadaniami i obietnicami. czyniąc monstrancją znak krzyża. herezja. Wj 22. Duch Święty. W paralelnym Kazaniu “na równinie” (Łk 6. Tb 13. Królestwo Boże. ordynariusz. Zob. 24.z racji duszpasterskich (po dojściu do używania rozumu. Wyrażenia te występują w Nowym Testamencie obok formuł trynitarnych (np. W Kościele wschodnim bierzmowania . LG 22-23). 7-10) i streszczają doskonałość chrześcijańską. naśladowanie Chrystusa. powiązane w pary z czterema “biada”. poświęcenie. 2 Kor 13. Wydawnictwo WAM. Zob. Na Zachodzie zwyczajny kapłan może być nadzwyczajnym szafarzem sakramentu bierzmowania (CIC 879896. diecezja. 46§1. 1. Po odśpiewaniu hymnów i modlitw oraz po okadzeniu Najświętszego Sakramentu celebrans błogosławi zebranych. katedra. Szafarz kładzie rękę na kandydata. są bardziej wyraziste w wymaganiach.zwanego tam “namaszczeniem krzyżmem” . a nawet dopiero w wieku młodzieńczym). Hostię konsekrowaną umieszcza się w monstrancji na ołtarzu i wystawia do adoracji. Sukcesja Apostolska. wyznanie wiary. 2 Kor 4. 871 §2). Zob. Błogosławieństwo eucharystyczne. Zob. 2027. Rz 4. CCEO 692. teologia trójcy przenajświętszej. Człowiek obdarzony podczas święceń pełnią kapłaństwa i mający prawo do prowadzenia Kościoła partykularnego lub diecezji przez własne nauczanie. Zob. 744. ma z całym kolegium biskupów udział w odpowiedzialności za cały Kościół (por. ingres. i to później .2026) cztery błogosławieństwa. 45§2. namaszcza jego czoło krzyżmem i mówi: “Przyjmij znamię daru Ducha Świętego”. 5-6. które mają swoje częściowe odpowiedniki w Starym Testamencie (np.

Zob. Ustanowienie tej uroczystości jest zasługą św. najświętszy sakrament. Kraków 2002 17 . Boże Ciało. chrzest wodą. w którym się zawiera w skrócie nasza właściwa postawa wobec Boga (Hi 28.4. która została oficjalnie zaliczona w poczet błogosławionych. hesed. gnostycyzm. religijność. teandryczny. Zob. Bogumiłowcy mieli pewien wpływ na powstanie sekty albigensów. b. chrześcijaństwo ormiańskie. 14-23). Prz 1. Bojaźń Boża. które zastąpiło pogańskie święto “niezwyciężonego słońca" i ostatecznie się stało wspólnym świętem Kościołów chrześcijańskich oprócz Kościoła ormiańskiego. Liturgia rzymska zezwala kapłanom na odprawienie w tym dniu trzech Mszy św. Zob. 11-20). katarzy. działającego w latach 927-950. manicheizm. Bożo-ludzki. 4-6) i mogą powrócić do Ojca (J 14. nie należy jej utożsamiać z niewolniczym strachem. dualizm. Jest to święto pochodzenia zachodniego. 12. a. Bogurodzica. Boże oficjum. Z modlitw dozwolona była tylko Modlitwa Pańska. doketyzm. Zob. o świcie i podczas dnia.: w nocy (zazwyczaj o północy). Zob. W węższym znaczeniu osoba. W Synu i przez oddziaływanie Ducha Świętego ludzie stali się przybranymi dziećmi Bożymi (Ga 4. liturgia godzin. 15-24). otacza go opartą na przymierzu miłością i pełną miłosierdzia ojcowską wiernością (Joz 24. któremu należy okazywać cześć oraz służyć (Pwt 6. epifania. W Starym Testamencie to głębokie poczucie religijności i synowskiego przywiązania. 1258). Boże Narodzenie. w znaczeniu szerszym człowiek znajdujący się w niebie. świętość. Zob. który w tradycji monoteistycznej jest uznawany jako Stwórca osobowy. Uroczystość w Kościele zachodnim obchodzona po niedzieli Trójcy Przenajświętszej na pamiątkę chwili. różnych praktyk “materialnych”. Bogumiłowcy (SCS “umiłowani przez Boga”). pryscylianizm. jakikolwiek chrzest dzieci. Zob. b.7. Kpł 19. marcjonizm. Iz 46. Starego Testamentu (oprócz fragmentów prorockich kładących nacisk na postać Chrystusa i Psalmów). Pwt 4. beatyfikacja. Według Starego Testamentu jedyny i święty Bóg Izraela stoi ponad naszym światem materialnym i nie wolno Go przedstawiać w obrazach (Wj 20. Syr 1. wieczny. Dualistyczna i doketyczna sekta średniowieczna. Zob. w Bułgarii) oraz jakiegoś Teofila (Bogumił to słowiański przekład greckiego imienia Teofil). Chociaż Wydawnictwo WAM.4. ale po inwazji tureckiej wielu jej zwolenników przyjęło islam. Podczas wcielenia włączenie się Boga w dzieje osiąga punkt szczytowy w objawieniu Trójcy Przenajświętszej. niezmienny. Pogarda dla jakiejkolwiek materii doprowadziła bogumiłowców do odrzucenia a. Juliany z Liege (zm. Bóg. 1-13. To trzykrotne sprawowanie Eucharystii odbywa się w tym dniu na wspomnienie potrójnych narodzin Syna Bożego: przed wiekami w Boskim łonie Ojca Niebieskiego. theotokos. wreszcie małżeństwo. albigensi. Byt najwyższy. Za jej założycieli uważano kapłana Jeremiasza (połowa X wieku.Leksykon teologiczny Błogosławiony. 6-7).4-5). kiedy to Chrystus obdarował nas Eucharystią. Równocześnie Bóg jest zawsze tuż obok narodu wybranego. takich jak: kult obrazów (łącznie z Krzyżem). Sekta się szybko rozprzestrzeniła na Bałkanach (szczególnie w Bułgarii). Uroczysty obchód narodzenia Jezusa Chrystusa przypadający 25 grudnia. miłość. wszechwiedzący oraz wszechmocny. Dz 2.28. w czasie z dziewiczego łona Najświętszej Maryi Panny oraz w sercu człowieka wierzącego. eucharystia. która przez jakiś czas cieszyła się poparciem Bizancjum.

Wyrażenie używane w odniesieniu do ludzi: a. dostosowane do świąt i okresów liturgicznych (por. przyczyną cierpienia jest pożądanie. 200 r. przymioty Boże. 5-7). patripasjanizm. jedyna zasada") Ojca. Tybecie i w różnych innych miejscach. Jan dokonuje rozróżnienia pomiędzy pierworodnym Synem Bożym. 29-30. co tylko można sobie wyobrazić najlepszego w ludzkich matkach i ojcach. 14-17. Brewiarz (łac. Bóg zapełniający luki. Dives in misericordia (4. 1-11. Św. spotykany już w Starym Testamencie. cierpienie ustaje po wyzwoleniu się z wszystkich postaci pożądania. b. Księgę Jonasza). Bracia Polscy. modlitwy. uznaje “monarchię" (gr. “krótki spis. Bóg niewymowny. aby mówili do Boga “Ojcze” (Łk 11. Paweł rozróżnia pomiędzy Synostwem Jezusa. Wydawnictwo WAM. PO 5. wyciąg”). który jest początkiem bez początku Syna i Ducha Świętego. Sri Lance. 13) oraz oficjalne nauczanie Kościoła. Bóg jako Ojciec. czytania z Pisma Świętego. c. Rz 3. jak król na wzór Dawida). Niedosłowny (czyli metaforyczny) sposób mówienia o stosunku Boga do ludu (oraz dużo rzadziej do poszczególnych osób. Ga 4. 15. czytania z Ojców Kościoła lub innych pisarzy ascetycznych. życie ludzkie jest cierpieniem.). 483 przed Chr. nr 52). politeizm. Tajlandii i w innych krajach. Zob. 563 . a naszym nowym życiem jako “dzieci” Bożych (J 1. 6). jedna. którymi się podczas codziennych modlitw posługują kapłani. lecz przekracza seksualność i płeć. stworzenie. Bóg i zło na świecie. to jednak dopiero w Nowym Testamencie objawił się On jako Bóg miłujący (1 J 4. a zatem powinno się Go określać poprzez to wszystko. św. Pod drzewem Bodhi (“drzewo oświecenia”) książę Gautamana poznał wskutek oświecenia cztery podstawowe prawdy: a. szukających Boga w tych zjawiskach. Bóg Ojciec nie jest dominującym “mężczyzną". przedstawiają obrazy Boga jako matki. Bóg. Rz 8. różne pieśni. Zob. wcielenie. Stary Testament (Iz 49. 9. który negował rozróżnienie osób w Trójcy. 11-32). których nauka jeszcze nie potrafi wyjaśnić. niewymowność Boga.. kalendarz liturgiczny. a nawet jako “Ukochany Mąż". liturgia godzin. “Monarchię" tę należy odróżnić od modalistycznego monarchianizmu. druga odmiana to buddyzm mahayana (sanskryt: “wielki wóz”) istniejący w Chinach. W Kościele zachodnim książka lub książki. zapominających o tym. 19-20. b. Jezus uczył swych zwolenników. socynianizm. Podobnie św. Kraków 2002 18 . Zawieraj ą one wszystkie psalmy. Syn Boży. Jedna z religii świata założona w Indiach przez Siddharthę Gautamę Buddę (ok. 2. Ga 4. Zob.Leksykon teologiczny już Stary Testament wskazywał na to. Japonii. Korei. Przymierze. monoteizm. że Bóg troszczy się o wszystkie narody (por. podkreśla to przypowieść Jezusa o synu marnotrawnym (słuszniej nazywana “przypowieścią o miłosiernym ojcu”) (Łk 15. Odpierając poglądy Marcjona. że Bóg jest aktywnie obecny we wszystkich procesach zachodzących w świecie stworzonym. przybranie za dzieci Boże. teodycea. teologia Trójcy Przenajświętszej. transcendecja. 15. a także inni wierni. 66. 10-16) wszystkie ludy (Mt 26. Mongolii. a przybraniem za dzieci Boże ochrzczonych i usprawiedliwionych (Rz 8. a później Nicejsko-konstantynopolitańskie wyznanie wiary utożsamiło Boga Starego Testamentu (Jahwe) z Ojcem Pana naszego Jezusa Chrystusa. 12). jak również całej rzeczywistości stworzonej. ale używany dużo rzadziej niż Bóg jako “Król”. Buddyzm (sanskryt: “oświecony”). Kierując się świadomością Boga jako “Abba”. 13). monarchianie. 7. Bóg jako Ojciec. SC 83-101. Abba. ok. 36). Wyznanie to. Zob.). w swym podejściu przyczynowym. Istnieje w dwóch odmianach: buddyzm hinayana (sanskryt: “mały wóz”) albo buddyzm theravada (j. palijski: “stara nauka”) istniejący w Birmie.ok. jak encyklika Jana Pawła II z 1980 r. Zob. Zob. teologia Trójcy Przenajświętszej. Ireneusz (zm.

Buddyzm głosił dwie zasady podstawowe: a. że charakterystyczną cechą prawdziwego Jezusowego Kościoła jest nauczanie nieskażonej Ewangelii. diakon. Sobór Watykański II. NA 2). Chrześcijanie wschodni. zwłaszcza jeśli Eucharystia jest koncelebrowana przez dwóch. prawidłową kontrolę odczuć i pojęć. prawidłowy sposób działania. 1330-1384) i Jan Hus (ok. zasadę zwaną Karwia (sanskryt: “działanie. Zob. Na Zachodzie koncelebrę Eucharystii popierał Sobór Watykański II (l 962-1965). namaszczenie chorych. “święty olej”). w roku 1431 dominikanin. Kraków 2002 19 . jest w niej wiele cech synkretystycznych. stałym diakonom nie wolno zawierać małżeństwa po przyjęciu święceń (CIC 247. ma on najmniejszą zawartość pojęciową. kapłan lub diakon. nie mogą jednak zawierać małżeństwa . 1372-1415) położyli nacisk na “duchową” stronę Kościoła.Leksykon teologiczny d. Zob. jak kardynał Stanisław Hozjusz (1504-1579) i św. eklazjologia. Jan Paweł II Sollicitudo rei socialis z roku 1987). Jest to sposób. Zob.14 (“Jestem. religie świata. wreszcie prawidłowe skupienie. który utrzymywał. Rezygnacja z małżeństwa ze względów religijnych. Ta odmiana buddyzmu uznaje oddawanie czci bogom. Pisma buddyjskie zachowały się w języku palijskim (Sri Lanka) oraz w sanskrycie (Indie). czyli wędrówki dusz. że obecnie mówimy o “przewodniczącym” zgromadzeniu. zasadę odrodzenia. Celebrans. Większe uwrażliwienie na czynne uczestnictwo w liturgii wszystkich wiernych oznacza. co jest albo istnieje. czyli namaszczenie chorych. jak Marcin Luter (1483-1546). Istotne właściwości Kościoła Chrystusowego: jedność. Coś. zbawienie. katolickość i apostolskość (Nicejsko-konstantynopolitańskie wyznanie wiary). możemy jako chrześcijanie mówić o Bogu jako o Bycie Najwyższym albo jako o Bycie Samym w Sobie. świętość Kościoła. Byt. mniszki oraz inni mężczyźni i kobiety prowadzący życie zakonne wyrażają to zobowiązanie ślubem. czyli przekonanie. Biskupi wschodni muszą być bezżenni. synkretyzm. prawidłową intencję. lub więcej księży. Ponieważ wyraz “byt” można zastosować na oznaczenie czegokolwiek. Biskup. którzy podkreślają wspólnotowy charakter wszelkiej liturgii.po otrzymaniu święceń. Nawet sakrament euchalaion (gr. że jednostki nie tylko mogą dojść do nirvany. W Kościele rzymskim celibatu wymaga się od kandydatów do kapłaństwa. ofiara całopalna. Kanon trzeci Soboru Nicejskiego I (325) zabraniał duchownym mieszkania z kobietami. świętość. Całopalenie. za Wydawnictwo WAM. Mnisi. prawidłowy wysiłek. apostolskość. który prowadzi sprawowaną liturgię. Zob. prawidłowe zajęcia. Odmiana buddyzmu zwana mahayama. Który Jestem”) zinterpretujemy w świetle filozofii greckiej. pielęgnują koncelebrę.nawet jeżeli owdowieją . Husyci. najchętniej jest sprawowany przez siedmiu. Kiedy Jan Wiklif (ok. Celibat (łac. zen. Cechy Kościoła. W okresie reformacji tacy katoliccy apologeci. b. kapłani. która się rozwinęła mniej więcej w czasach Chrystusa. żeby odpowiedzieć takim autorom. prawidłowy sposób mówienia. biskup. Jeżeli wypowiedź z Wj 3. wędrówka dusz. Kapłani i diakoni prawosławni są zazwyczaj żonaci. lub przynajmniej kilku kapłanów. Wśród katolików obrządku wschodniego istnieje również duchowieństwo żonate (CCEO 373-376). uczy. koncelebra. Ten sposób zawiera w sobie prawidłową znajomość tych czterech prawd. świętość. “bezżenność”). wiara”). że dawne uczynki muszą być wynagrodzone albo ukarane w tym życiu albo w przyszłych jego formach. który obiecuje skończenie z cierpieniem (opierającym się na pożądliwości) i prowadzi do nirvany (sanskryt: “być unicestwionym”) albo do stanu pełnego spokoju (por. kardynał Jan de Torquemada (wuj późniejszego wielkiego inkwizytora) napisał traktat o Kościele oparty na jego czterech widzialnych cechach. 1037). Robert Bellarmin (1542-1621) podkreślali z naciskiem te cechy. kościół 2. W ostatnich latach profetyczne ujawnianie niesprawiedliwości i działalność skierowana przeciw niej zaczęła odgrywać większą rolę jako widzialny znak świętości Kościoła w świecie (zob. katolickość. ale także same mogą się stać buddami i w ten sposób zbawiać innych. ustanie cierpienia można osiągnąć przez ośmiokrotny sposób wyzwolenia. reformacja.

Stosowana przez państwo praktyka wkraczania w sprawy kościelne pod pozorem strzeżenia interesów ludzi wierzących. do przyjęcia Króla wszechświata. Scholastyka. Kościół i państwo. góra Athos. czyli reguły. Zob. 1319) tych. chrześcijaństwo bizantyjskie. a Zachodem w roku 1054. Przyjmuje się. Kraków 2002 20 . jak również w kanonie trzynastym zezwolił duchownym na Wschodzie żenić się przed diakonatem. a jeżeli jest to czynność paraliturgiczna. czyli hymn cherubinów. Zob. kapłan. którzy się stali członkami Ciała Chrystusa (przez chrzest i bierzmowanie) albo Jego pasterzami (przez święcenia). 1075 i 1078 roku. Kościoły chalcedońskie. w przeszłości. Bywają one dawane jednostkom lub grupom (zob. Cenobici (gr. Charakter (gr. które są ściśle potrzebne do zbawienia. celebrans. 10). 1 Kor 12. zwłaszcza przed kryzysem między Wschodem. dar języków. Jakakolwiek czynność religijna sprawowana w kościele. Po przejściu na chrześcijaństwo wykazywali oni często brak poszanowania dla niezależności porządku kościelnego. który odbył się około 306 roku. Synod Quinisextum. W państwowej religii pogańskiej cesarze rzymscy byli odpowiedzialnymi za kult najwyższymi pontifikami. siostry. Zob. zielonoświątkowcy. Zob. Zob. liturgia. ale nie po. LG 10-12) na korzyść Kościoła i świata i zawsze powinna je ożywiać miłość (1 Kor 13. zwykle prowadzi wyświęcony duchowny. Cezaropapizm. ślub. Celowość. lub kogoś poza wszelkim podejrzeniem. gdyż Kościół i państwo zarówno. który towarzyszy przejściu z Liturgii Słowa do Liturgii Eucharystycznej. Zob. kapłani. Teolodzy prawosławni mówią po prostu o niepowtarzalności pewnych podstawowych aktów sakramentalnych. ciotki. Papież św. W liturgii bizantyńskiej hymn. Zob. 7). 1609. różaniec. że na Zachodzie celibat duchownych wprowadzono na Synodzie w Elwirze (Granada).Leksykon teologiczny wyjątkiem matki. Ceremonia. którzy otrzymali szczególne dary Ducha Świętego. takie jak: celibat (1 Kor 7. ND 1308. Grecy mówią o akoluthia (“nabożeństwo kościelne”). Kiedy cesarstwo przetrwało głównie na Wschodzie. symfonia. Zob. władcy bizantyńscy zaczęli panować nad patriarchami. życie monastyczne. “prowadzący życie we wspólnocie”). często osoba świecka. życie zakonne. którą. łaska. Chalcedońskie kościoły. źródła wschodniego prawa kanonicznego. rozumnych i nierozumnych. Sobór Nicejski I. Na Wschodzie zakonnicy po ślubach. 1). jednakże odnośny kanon (trzydziesty piąty) jest dodatkiem późniejszym. Charyzmatyk. “dary”) Specjalne dary Ducha Świętego ponad te. który nadchodzi z Wydawnictwo WAM. sfragis. nawet jeśli tę zasadę stosuje się w różny sposób do bytów działających. szafarz. Cherubikon. jak odmawianie różańca. czyli najwyższego z chórów anielskich. jak i teraz powinny ze sobą współpracować. Grzegorz VII (Hildebrand) (papież w latach 1073-1085) podtrzymał wymóg celibatu dla duchowieństwa na synodach w 1074. W znaczeniu ogólnym każdy chrześcijanin wezwany przez Boga i ubogacony przez Niego łaskami. Synod Quinisextum (691-692) powtórzył ten zakaz w swym kanonie piątym. Hymn ten zaprasza zgromadzonych wiernych. rozróżniania duchów i dar języków (1 Kor 12. “znamię”). res et sacramentum sakrament. które to określenie oznacza obrzędy i gesty stosowane przy danej okazji. jeżeli jest to nabożeństwo liturgiczne. władzę czynienia cudów. według której wszystkie byty zawsze się kieruj ą w działaniu jakimś celem albo zamiarem. W sposób bardziej szczególny wyraz ten oznacza ludzi. Zob. którzy żyją we wspólnocie i zachowują te same dla wszystkich wskazania co do życia wewnętrznego. Zasada głoszona przez filozofię scholastyczną. Charyzmaty (gr. diakon. Niezmazywalne i niemożliwe do powtórzenia znamię na duszy (DH 1303. Wielu bizantynologów odrzuca mówienie o “cezaropapizmie” jako mylące. porównanych do cherubinów.

Obecnie chóry często znajdują się na galerii. Kraków 2002 21 . namaszczenie. diakon. aniołowie stróżowie. kim i czym On jest sam w sobie dla tych wszystkich. Chrystofania (gr. Chrystologia. Chór. Zwierzchności. chrystologia. aniołowie. “objawienie się Pomazańca”) Objawienie się Jezusa jako Bożego Pomazańca albo Mesjasza. officium divinum. Zob. aniołowie. Archaniołowie i Aniołowie. Z konieczności jednak zakłada ona chrystologię ontologiczną. “tysiąc”). wybiegający poza dane biblijne. Zob. millenaryzm. Mesjasz. Wydarzyło się to nie tylko podczas chrztu Jezusa w Jordanie (Mt 4. kim i czym jest sam Chrystus. liturgia słowa.Leksykon teologiczny zastępami aniołów. soteriologia. Zob. Zob. ewangelie synoptyczne. Odmiana chrystologii. 9-11. soteriologia. celebrans. którzy w Niego wierzą. która skupia się na zbawczej działalności Chrystusa i dzięki temu w bardzo dużym stopniu zbiega się z soteriologią. Zob. gdzie wszystkie modlitwy liturgiczne są śpiewane. Zob. 2122) i nie tylko podczas przemienienia Jezusa na Górze Tabor. 16-17. nie ujmując ich systematycznie. której podstawą i źródłem jest fakt. Teologiczne spojrzenie na Jezusa Chrystusa. którzy codziennie odmawiali Liturgię Godzin. liturgia eucharystyczna. Panowania. wyjaśniające w sposób systematyczny. jak nam je przedstawiają Ewangelie synoptyczne. a upowszechniony przez Dionizego Pseudo-Areopagitę. Chóry anielskie. Odmiana chrystologii. podczas którego kapłan niesie chleb i wino przeznaczone do konsekracji. unia hipostatyczna. Chrystologia odgórna. Wydawnictwo WAM. Nauczanie takie nie było raczej potrzebne na Wschodzie. Mk 1. Chrystologia funkcjonalna. teologia antiocheńska. jego śpiew zostaje wznowiony po zakończeniu “wejścia”. Zob. chrześcijaństwo bizantyńskie. które zgodnie chwalą Boga. którzy swym śpiewem towarzyszą obrzędom liturgicznym. przemienienie. teologia aleksandryjska. Zob. które poprzedza śpiewanie Ewangelii przez diakona). zajmowaną przez tych. nieznanego z imienia pisarza chrześcijańskiego z końca V lub początku VI wieku. Sposób sklasyfikowania aniołów w dziewięciu chórach. Sobór Watykański II (1962-1965) podkreślał rolę chóru w prowadzeniu śpiewu zgromadzenia wiernych (SC 121). Nowy Testament zawiera różne chrystologiczne spojrzenia na Chrystusa. Początkowo chór był częścią świątyni. Hymn intonuje się przed rozpoczęciem procesyjnego “wielkiego wejścia” (nie mylić z “małym wejściem”. które nie zasłania widoku sprawowanych obrzędów. lub w jakimś innym miejscu kościoła. ale przede wszystkim podczas objawień Pana Zmartwychwstałego. Zob. która się ogniskuje na tym. Łk 3. Systematyczne opieranie teologii i życia wewnętrznego człowieka na Osobie i dziełach zbawczych Jezusa Chrystusa. że Jezus jest odwiecznym Słowem Bożym albo Synem Bożym. Chrystologia “logossarks”. Prefacje Liturgii Eucharystycznej nawiązuj ą do chórów anielskich. chrystologia funkcjonalna. zjawienie Zmartwychwstałego Pana. aniołowie. “nauka o Chrystusie”). Chrystologia oddolna. liturgia. Chrystologia (gr. Moce i Potęgi. Chrystologia “logos-anthropos”. 14). Cherubini i Trony. Chiliazm (gr. Specjalna część katedry lub kościoła przeznaczona dla śpiewaków. kantor. której podstawą i źródłem jest przebadanie ludzkich dziejów Chrystusa zwłaszcza tak. który zstąpił na nasz świat (J 1. Podczas “wielkiego wejścia” hymn cherubinów zostaje przerwany. Chrystocentryzm. Jego dziewięć chórów anielskich było podzielonych na trzy grupy po trzy chóry: Serafini.

Wyrażenie używane na oznaczenie ogromnego rozdźwięku między wnioskami. chrzestny. a przez to jest zdolny do przyjęcia innych sakramentów. “baptisma” = “zanurzenie”). Zob. Kraków 2002 22 . teologia aleksandryjska. podtrzymując autentyczne bóstwo i prawdziwą jedność Chrystusa jako podmiotu działającego. Szkoła aleksandryjska dochodziła zazwyczaj do dobrych wyników. Przyjęcie do wspólnoty Kościoła. 185 . ukierunkowana na odwiecznie istniejące Słowo Boże. chrystologia odgórna. Chrystus. uczestniczą w śmierci i zmartwychwstaniu Chrystusa i rozpoczynają w Nim nowe życie (Rz 6. teologia antiocheńska. Jest to chrystologia “oddolna”. sakrament. teologia aleksandryjska. W pierwszych wiekach. 19). Zob. na Wschodzie natomiast z chrztem połączone jest bierzmowanie i pierwsza Komunia św. do jakich dojść można. 350-428) i dla szkoły antiocheńskiej. chrystologia wzniosła kładzie nacisk na bóstwo Chrystusa. ND 1928).3-11). Zob. mianowicie z chrystologią explicite i implicite. który przyjmuje Jezusa jako Syna Bożego i Zbawiciela świata. neochalcedonizm. a w Kościele łacińskim jest obecnie ogólnie obowiązująca w przypadku dorosłych. Po przyjęciu istnienia dwoistości natur (pełnej ludzkiej natury Chrystusa i pełnej Jego natury Bożej) antiocheńczycy stanęli przed pytaniem: W jaki sposób bóstwo i człowieczeństwo Chrystusa zjednoczyło się w jednym działającym podmiocie? Ich chrystologia mogła zejść na manowce i zagubić rzeczywistą jedność Chrystusa. że nie można ich po prostu utożsamiać odpowiednio ze szkołą aleksandryjską lub antiocheńską. Cyryla Aleksandryjskiego (zm. znamienna dla Orygenesa (ok. jeżeli się na Jezusa patrzy z czysto historycznego punktu widzenia. Mesjasz. 254) i św. charakter. inicjacja.. to Alojzy Grillmeier (19101998) zauważył. ta praktyka do dzisiaj się utrzymała w Kościele prawosławnym. Chrystologia “odgórna”. po chrzcie zazwyczaj natychmiast udzielano sakramentu bierzmowania i Komunii św. W odróżnieniu od chrystologii “obniżonej”. ale może być zastąpiony przez chrzest krwi (męczeństwo) albo przez chrzest pragnienia (wprost lub nie wprost sformułowane pragnienie przyjęcia chrztu. Zob. Dla niektórych aleksandryjczyków większą trudność sprawiało wykazanie prawdziwego człowieczeństwa Chrystusa i odpowiedź na pytanie: W jaki sposób odwieczne Słowo Boże mogło przyjąć autentyczny i w pełni ludzki sposób działania? Jeżeli idzie o powiązania chrystologii opartej na przeciwstawieniu “LogosSarks” oraz chrystologii opartej na przeciwstawieniu “Logos-Antropos”.Jezusa. Zob. a postawą człowieka wierzącego. Sobór Chalcedoński. Chrzest dorosłych. czego zewnętrznym znakiem jest otrzymanie chrześcijańskiego imienia. DH 1524. “Słowo-Ciało żywe”). Tego rozróżnienia nie można mieszać z innym. gr.ok. chrystologia oddolna. że człowiek ochrzczony staje się członkiem Kościoła. 444). “Słowo-Człowiek”). który sprawia. Chrystus wiary. katechumeni. zostają oczyszczeni z grzechów. Chrystologia “logos-sarks” (gr. Zob. istnieją bowiem przykłady wskazujące na coś przeciwnego. 5. pełni wiary i żalu. a skończyć na przyjęciu istnienia dwóch podmiotów: przyjmującego człowieczeństwo Słowa i przyjętego przez Słowo Człowieka .Leksykon teologiczny Chrystologia “logos-anthropos” (gr. Podstawowy sakrament “odrodzenia”. Chrzest (ogólnosłowiańskie “chrzcić” = “znaczyć krzyżem”. Sobór Efeski. Jezus historyczny. Zob. Ochrzczeni po obmyciu wodą i uświęceniu przez Ducha Świętego (J 3. obrzędy chrześcijańskiego wtajemniczenia dorosłych. znamienna dla Teodora z Mopsuestii (ok. które schodzi na świat. Syn Boży. a zmierzająca do utrzymania pełnego człowieczeństwa Jezusa Chrystusa. Wydawnictwo WAM. Chrystologia oddolna. Zob. Na Zachodzie dzieje się to podczas udzielania sakramentu chrztu. chrzest. Mt 28. nestorianie. inicjacja. Chrzczenie. Chrzest jest niezbędnym warunkiem zbawienia. Chrystologia wzniosła.

16). Chrzest krwi. a może nawet powszechna. bierzmowanie. Chodzi o chrzest niemowląt urodzonych w rodzinach chrześcijańskich. iż dziecko zostanie wychowane po chrześcijańsku (zob. których nie można było zanurzyć w wodzie. czego domagali się od każdego przyjmującego chrzest. a Tertulian (ok. trzykrotnie się całkowicie zanurza w wodzie. Cyprian (zm. dzieci jednak otrzymują tylko chrzest. że na początku V stulecia praktyka chrztu niemowląt była szeroko znana. w wieku XIII sposób ten przyjęto na Zachodzie jako zwyczajny przy udzielaniu chrztu. W prawosławnych Kościołach wschodnich dzieciom zaraz po chrzcie udziela się bierzmowania i Komunii św. że całe rodziny przyjmowały wiarę i sakrament chrztu (zob. Sposób udzielania chrztu w razie niebezpieczeństwa przez trzykrotne pokropienie (zamiast polania) kandydatów wodą. chrzest. 254) wyraźnie mówią o chrzcie niemowląt. później baptyści . Wprowadzono ten sposób pierwotnie dla ludzi chorych. Zob. Zazwyczaj powinien mieć przynajmniej szesnaście lat. Chrzest dzieci można odłożyć. Zob. Chrzest przez pokropienie. dwoje . że przynajmniej jedno z rodziców wyraża na to zgodę i jest nadzieja.każde innej płci. który ich zdaniem kłócił się z zasadą osobistego świadomego opowiedzenia się po stronie Chrystusa. sakrament. jeżeli ich rodzice lub opiekunowie zaniedbują swoje obowiązki (zob. że podczas obrzędu chrztu powinien być obecny osobiście lub przez pełnomocnika przynajmniej jeden chrzestny. Całe ciało kandydata. Zwyczajny sposób udzielania chrztu na Wschodzie prawosławnym i wśród baptystów na Zachodzie.a także inne ugrupowania . Kościoły wschodnie. Chrzestny. 185 . a przynajmniej jego głowę. Dz 10. DH 2552-2562 oraz 3296) pod warunkiem. Ponieważ jednak każdy człowiek jest powołany do zbawienia wiecznego. 684-685). W III wieku św. Chrzestni powinni być naznaczeni przez samego kandydata (jeżeli jest dorosły) albo przez jego rodziców lub opiekunów. Zob. w katolickich Kościołach wschodnich dąży się do przywrócenia tej praktyki. Prawo kanoniczne postanawia. 33. Chrzestny musi być katolikiem ochrzczonym. Chrzest przez zanurzenie. 872-874. 258) i Orygenes (ok. który jest świadkiem kandydata do chrztu lub bierzmowania. Nowy Testament pośrednio wskazuje na praktykę chrztu niemowląt. że ma prawo i obowiązek udzielać chrztu dzieciom chrześcijan (zob. a jeżeli to możliwe. chrzest. albo wreszcie przez proboszcza. męczennik. obrzędy chrześcijańskiego wtajemniczenia dorosłych. Kraków 2002 23 .. 16. przeszkody małżeńskie. Po powstaniu reformacji najpierw anabaptyści. Jeżeli wymagają tego okoliczności. 1 Kor 1. Wydawnictwo WAM. jest to człowiek dorosły. żeby świadkami podczas bierzmowania byli świadkowie chrztu. Inaczej mówiąc. CIC 774. Wyraz na oznaczenie ojca chrzestnego lub matki chrzestnej. ponieważ biorą oni na siebie podobne obowiązki jak podczas chrztu (CIC 892-895). 220) występuje przeciw tej praktyce. 851. 15. bierzmowanie. 1-48. i bierzmowania (w takiej kolejności) udziela się im dopiero wtedy. CCEO 618. Wygląda na to. 160 . że katolikiem jest drugi chrzestny (CCEO 605 §3). anabaptyści. kiedy opowiada. Chrzest przez polanie wodą.ok.ok. Komunii św. Jest rzeczą pożądaną. jeżeli dzięki temu można przygotować rodziców do lepszego pełnienia ich chrześcijańskich obowiązków. Nie może być ojcem ani matką kandydata. Zob. Sposób udzielania chrztu przez trzykrotne polanie głowy kandydata wodą. Poza dawaniem dobrego przykładu i zachęcaniem do prowadzenia życia chrześcijańskiego rodzice chrzestni biorą odpowiedzialność za chrześcijańskie wychowanie swoich chrześniaków. Nowy katolicki obrzęd chrztu dorosłych stosuje tę praktykę.zakazali chrztu niemowląt. Kościół twierdzi. chrzestnym może być chrześcijanin wschodni nie katolik pod warunkiem. bierzmowanym i po pierwszej Komunii św. baptyści. pelagianizm. Imiona i nazwiska chrzestnych wpisuje się do ksiąg metrykalnych. gdy stają się bardziej świadome.Leksykon teologiczny Chrzest dzieci. CIC 867-868).

epikleza. Wyraz. kierowanymi przez duchownych syryjsko-malabarskich. Chrześcijanie. Grupa syryjska prawosławna (Jakobitów). Rahner wprowadził to wyrażenie i związane z nim twierdzenie. c. Przymusowa latynizacja ich obrządku doprowadziła do wielu rozłamów z Rzymem i do powstania trzech głównych wspólnot. Zob. Wydawnictwo WAM. kiedy w 1992 r. Kiedy jednak w wieku XVI Portugalczycy przybyli do Indii. Chrześcijanie malabarscy. Zob. 1921 r. która zerwała jedność z Rzymem w roku 1653. znanego jako Kościół Nestoriański albo Chaldejski. W 1896 roku Trichur. Emakulum i Changanacherry zostały wikariatami apostolskimi. którzy poszli za Chrystusem. którzy dzięki łasce udzielonej im przez Chrystusa zostali zbawieni. Jan Paweł II nadał Kościołowi Syryjsko-Malabarskiemu rangę Kościoła Archidiecezjalnego Większego. Tomasza z III wieku opisują jego ewangelizację tego regionu oraz męczeńską śmierć. Początkowo należeli oni do tak zwanego (Asyryjskiego) Kościoła Wschodniego. Grupa. Różne ugrupowania chrześcijan obrządku wschodniego mieszkających w Kerala (południowozachodnie Indie). którzy należą do Kościoła i do wspólnot chrześcijańskich. nestorianizm.z niewielkimi zmianami . 26) na oznaczenie tych ludzi. Od VIII do XVI wieku metropolitów wysyłał im patriarcha asyryjski. który nigdy nie zyskał akceptacji Rzymu. Kościół. którym się posługiwał Karl Rahner (1904-1984) na oznaczenie tych. chociaż (nie z własnej winy) nigdy nie byli ochrzczeni i pozostawali poza wspólnotą chrześcijańską (por. liturgia.) z Emakulum-Angamały. Tomasz Apostoł i (jego grób się znajduje w pobliżu Madrasu). kościół asyryjski wschodni. Dzieje św. do odwołania nestoriańskich błędów. Syryjski Kościół prawosławny. Dawniej bardzo popularny. która się połączyła z Rzymem w roku 1930 i utworzyła (unicki) Kościół Malankarski (Malankara to inna nazwa zamiast Kerala). ale w roku 1662 ponownie się z nim połączyła. Sytuacja poprawiła się. Zob. Druga z tych grup jest. ale brakuje w niej słów ustanowienia. którego użyto po raz pierwszy w Antiochii Syryjskiej (Dz 11. zachowali oni własną starą liturgię syryjską. Grupa. kościoły wschodnie katolickie. która zerwała jedność z Rzymem w roku 1653 i połączyła się z Syryjskim Kościołem Prawosławnym. chrześcijanie malabarscy zostali zmuszeni do zrezygnowania z łączności z patriarchą mezopotamskim.4). do którego należy ponad cztery miliony osób i który wysyła za granicę wielu misjonarzy. największym wschodnim kościołem katolickim. Chrześcijanie świętego Tomasza. cztery kategorie.nestioriańskiej Liturgii Addai i Mari. a na synodzie w Diamper w roku 1599. Przywracanie liturgii orientalnej rozpoczęło się za czasów Piusa XI w 1934 roku. po Kościele Bizantyńsko-Ukraińskim. zbawienie. na czele którego stanął kardynał Antony Padiyara (ur. nawiązując do Bożej woli zbawienia wszystkich ludzi (1 Tm 2. dla wielu jest ona znana do dziś jako Kościół Jakobitów i posługuje się zachodniosyryjską liturgią antiocheńską. Jednakże jej wprowadzenie w 1962 roku rozpętało spór do tej pory w pełni nie rozstrzygnięty. 1. lub jako Wschodni Kościół Syryjski (=Wschód Cesarstwa Bizantyńskiego). Bardziej znani są oni jako chrześcijanie św. Kraków 2002 24 . dzisiaj spotykany tylko u zachodnich i wschodnich Syryjczyków sposób udzielania chrztu przez trzykrotne polanie wodą kandydata stojącego już w wodzie albo do niej schodzącego. LG 16 i GS 16). przełożoną na język Malaya. której cechą charakterystyczną jest to.Leksykon teologiczny Chrzest przez zanurzenie i polanie wodą. zezwolono im na przyjęcie . synodzie. Syryjski Kościół prawosławny. obrządek. Chrześcijanie anonimowi. ponieważ nawrócił ich św. chrześcijanie malabarscy. b. a w roku 1957 zostało zaaprobowane przez Piusa XII. a. Wyrażenie. że zawiera pełną epiklezę. Zob. Tomasza. Religia tych. Chrześcijaństwo.

ND 208. Bułgarzy. kościoły orientalne. b. Wspólna nazwa oznaczająca chrześcijan. a szczególnie od roku 451.Oprócz chrześcijan mówiących po grecku i po słowiańsku istnieje jeszcze kilka grup etnicznych. nestorianizm. którzy obecnie mają drugie miejsce co do liczby wyznawców Kościoła prawosławnego. natomiast mówi się w języku amharskim. Zob. chrześcijaństwo koptyjskie. Kościół ten powołuje się na tradycję według której został założony przez św. którego prawdopodobnie umęczono w Aleksandrii Wydawnictwo WAM. a. Ukraińcy. lecz tylko od jego imienia przyjęła nazwę.prawdopodobnie mnichów syryjskich. W XX wieku cesarz Hajle Sellasje I zreformował Kościół i doprowadził do powstania w roku 1959 niezależnego patriarchatu etiopskiego. Nawracanie narodów słowiańskich na chrześcijaństwo rozpoczęła misja świętych Cyryla i Metodego w roku 863. 810. “egipski”). Frumencjusza i Edecjusza. wymieni ona później na “cyrylicę”. 644-646. erytrejski kościół prawosławny. Wskutek kontaktów z Egiptem i za pośrednictwem “dziewięciu Świętych” . głagolicę. Kościół w Etiopii został założony przez dwóch syryjskich świętych. 1003-1305. Kościoły wschodnie. Niewielka grupa etiopskich chrześcijan będących w łączności z Rzymem tworzy etiopski Kościół katolicki.Od roku 381. Konstyntynopol rościł sobie prawo do drugiego miejsca po Rzymie i stał się niekwestionowanym ośrodkiem religijnym dla większości chrześcijan na Wschodzie. W roku 1054 patriarcha i legaci papiescy wzajemnie się obłożyli klątwą. autokefaliczny. a przede wszystkim Rumuni. 408-409. a od roku 1961 ma własną stolicę metropolitalną w Addis Abebie. Wkrótce chrześcijaństwo stało się religią państwową.). wywodząca się od faktu przeniesienia przez Konstantyna Wielkiego w roku 330 stolicy państwa z Rzymu do Bizancjum nad Bosforem i przemianowania tego miasta na Konstantynopol. a j ego religijną stolicą zostało Aksum. prawnej. Po zajęciu miasta przez Turków w roku 1453 patriarchowie nadal się cieszyli honorowym pierwszeństwem wśród wszystkich chrześcijan prawosławnych. Wspólna nazwa na oznaczenie chrześcijan. Chrześcijaństwo koptyjskie (arab. a także te. Kościół w Etiopii przeszedł pod jurysdykcję patriarchy aleksandryjskiego. prawosławie orientalne. Nawrócenie cesarza na katolicyzm w roku 1621 zakończyło się jego abdykacją w roku 1632. kiedy Frumencjusz został wyświęcony na biskupa (ok. po arabsku “nasz ojciec”. która nie została przez tego świętego ułożona. gdzie przebywał metropolita zwany “abuna”. kraje chrześcijańskie oraz wpływ kulturalny i religijny religii chrześcijańskiej. Inni chrześcijanie bizantyńscy . 350 roku) przez św. na przykład Gruzini. które są w łączności z Rzymem. Rosjanie. Kraków 2002 25 . Z chwilą chrztu księcia Włodzimierza Kijowskiego w roku 988 chrześcijaństwo stało się oficjalną religią na Rusi Kijowskiej. obrzezania i zachowywania szabatu.Są to ci chrześcijanie tradycji bizantyńskiej. Cyryl ułożył dla języka staro-cerkiewnosłowiańskiego alfabet. W roku 1965 papież Paweł VI i patriarcha Atenegoras wzajemnie zdjęli z siebie klątwy. którzy w liturgii posługują się językiem staro-cerkiewno-słowiańskim zamiast języka greckiego. Rusini itd. Słowianie bizantyńscy . tzw. Sobór Chalcedoński. Chrześcijaństwo bizantyńskie. “qubti” z gr. Językiem używanym w liturgii jest klasyczny gy’yz. Rusini. Chrześcijaństwo etiopskie. Dla orientalnego chrześcijaństwa w Etiopii znamienne jest stosowanie pewnych praktyk żydowskich. duchowej i teologicznej.Leksykon teologiczny 2. Grecy bizantyńscy . Marka Ewangelistę. Orientalny prawosławny patriarchat aleksandryjski zachowuje honorowy prymat nad Prawosławnym Kościołem Etiopskim i Erytrejskim. Jedność z Rzymem osiągnięta na Soborze Florenckim (1442) trwała krótko (DH 133053. Zob. Serbowie. którzy przybyli do Etiopii. którzy należą do bizantyńskiej tradycji liturgicznej. 325-326. posługuje się obrządkiem etiopskim. Są to Kościoły zachowujące łączność z Konstantynopolem (np. Atanazego Wielkiego. niektórzy Arabowie. które i tak często nie były brane pod uwagę. ponieważ się przeciwstawiali uchwałom Soboru Chalcedońskiego (451) . używaną do dnia dzisiejszego. c. np. 1419). Sobór Chalcedoński.Kościół etiopski bez żadnej walki stał się niechalcedońskim. monofityzm. Sobór Konstantynopolitański I.

11). od 23 września 1991 r. że ich odmiana chrześcijaństwa. w Armenii. theologia gloriae. a w pełni się objawi przy końcu dziejów (Tt 2. 4-5). Pod koniec II wieku istniał samodzielnie. Chwała Boża. metody w teologii. Łukasz chwałę Bożą łączy z narodzeniem Jezusa (Łk 2. Wysiłki czynione w celu nawiązania większej łączności doprowadziły do tego. Shenouda III Egipski. Zob. ND 407. ponieważ językiem ludności kraju stał się arabski. 31-32) i przez doświadczenia Bożej świętości (Iz 6. Sobór Florencki. Ewangelia św. Wojna z Persami przeszkodziła wysłaniu delegatów na Sobór Chalcedoński (451). Pojęcie “chwały” jest jednym z kluczowych pojęć w teologii wschodniej. 7. mająca bogatą literaturę i życie monastyczne. Szymon i Juda. szczególnie w Księdze Wyjścia (Wj 14. Wzniosły majestat i promieniejący blask Boga objawionego w dziejach Izraela. Nawrócił on króla. Dało to początek niewielkiemu obecnie Koptyjskiemu Kościołowi Katolickiemu.9. 4-6). która już się objawiła w życiu Chrystusa. Przez wcielenie chwała Syna Bożego ukazała się już w Jego życiu (J 1. przede wszystkim w Jego cudownych znakach (J 2. co było pierwszym wypadkiem tego rodzaju na świecie. Chwała na wysokości Bogu. Wprawdzie chrześcijaństwo dotarło do Armenii już pod koniec I wieku. 1305-1308. Syryjski Kościół prawosławny. melkici. prawdziwą zasługę jednak za jego utrwalenie się przypisać należy św. Bóg. Podczas wypraw krzyżowych (1198) oraz dzięki wpływowi Soboru Florenckiego (1439) część Ormian połączyła się z Rzymem (zob. a po Soborze Chalcedońskim poszedł swoją drogą. 1. Sw. 15-17. 1310-1328. 14).podobnie jak aniołowie . Armenia. który w roku 301 uznał chrześcijaństwo za religię państwową. teologia piękna. patriarchaty prawosławne. Zob. 11-13). Kościoły wschodnie. triumfalnym wjazdem do Jerozolimy (Łk 19. Ps 104. 2534). stosowany jest obecnie tylko w liturgii. doksologia. rezyduje w Eczmiadzyn. kiedy to przyjął on ostatecznie uchwały tego Soboru. 31 -32).zostali wezwani do uwielbienia Boga i do oddawania Mu chwały. epifania. Ormiański patriarcha katolicki rezyduje w Bejrucie w Libanie. monofizytyzm. znowu niepodległy kraj (chociaż część jej dawnego terytorium nadal należy do Turcji i Iranu). 10031005. Najwyższy przywódca duchowy Ormian prawosławnych. Zob. 322-326. Ciało Chrystusa. 18-23). Sobór Chalcedoński. Armenia pozostała wtedy poza wpływami tego soboru. 644-646. prawosławny papież koptyjski. Wyrażenie oznaczające: a. a dopełniła się w Jego śmierci i zmartwychwstaniu (J 17. Grzegorzowi Oświecicielowi (ok. Obecnie dla wszystkich koptów jest wyzwaniem. 17-18. że głosili w niej Ewangelię apostołowie: Tadeusz.Leksykon teologiczny w roku 68. objawienie. jak wykazać. Zob. zmartwychwstałego Jezusa obecnego w Eucharystii. chwalą. Język koptyjski. może współdziałać z Egiptem. a na Zachodzie jego wpływ coraz bardziej wzrasta.38). podpisał razem z Pawłem VI wspólną deklarację. zmartwychwstaniem (Łk 24. Najwyższy Patriarcha i Katolikos wszystkich Ormian.26) oraz wniebowstąpieniem (Dz 1. b. W maju 1973 r. monofizyci.4.ok. 15. 1344-1345. ND 208. 260 . 1412-1418. 14). Chwała.) za pośrednictwem natury (Wj 24. kościoły wschodnie. Bartłomiej. Jego przemienieniem (Łk 9. powstałym po Soborze Chalcedońskim (ND 671 a). ludzkie ciało Jezusa. w którym islam jest religią przeważającej części ludności. jakobici. 1-7). prawosławie orientalne. 408-409. 55). późna odmiana staroegipskiego. odwołuje się do tego. Gloria. Ludzie . Wydawnictwo WAM. przemienienie. 328). DH 1330-1353. 1419). Jana rozpoczyna się od kontemplowania chwały Boga J 1. Zob. 810. 9). 11. Chrześcijaństwo ormiańskie. większość koptyjskich chrześcijan tworzy Koptyjski Kościół Prawosławny. Sobór Chalcedoński. że Kościół koptyjski pod koniec XVIII stulecia uznał zwierzchnictwo Rzymu (por. łaska. która oficjalnie położyła kres różnicom chrystologicznym. toteż Armenia pozostała związana z Konstantynopolem aż do roku 518. utrzymując formę słowną monofizytyzmu. 1-21. DH 1006-1020. W Starym Testamencie pełne majestatu promieniowanie objawiającej się Bożej obecności (Wj 33. W Jezusie Chrystusie chwała Boża wyszła z ukrycia (2 Kor 4. Kraków 2002 26 .

często byli (a nawet czasem nadal są) chowani na oddzielnych cmentarzach. d. cnoty teologalne. perychoreza chrystologiczna. personalizm. która stopniowo wzrasta i dojrzewa. Rzeczywiste pragnienie odwrócenia się od grzechu i ponownego ukierunkowania się ku Bogu. katakumby. którzy nie należeli do grupy dominującej. lub sektorach cmentarzy. Kościół. 3).4-5. Tak było po śmierci Niccolo Paganiniego (1782-1840). Kol 1. sprawiedliwość. czystość. Zob. Cierpienie Boga. Zob. Zob. perychoreza trynitarna. potocznie po łacinie (Corpus Christi) . Wydawnictwo WAM. Codex Iuris Canonici. nawrócenie.obecnie przywilej ten jest zarezerwowany dla niewielu dygnitarzy państwowych i kościelnych. Cnoty kardynalne (łac. Circuminsessio (łac. Teren. nadzieja i miłość. Kodeks Prawa Kanonicznego. neochalcedonianizm. Św. “miejsce snu”). Ciała zmartwychwstanie. by papieże. wiara. Cnota pokuty. kremacja. różna od sprawności (lub cnoty) nabytej. biskupi i kardynałowie byli chowani we własnym kościele (CIC 1242. że Bóg w pełen miłości sposób rozumie ból i cierpienie ludzi i że się z nimi solidaryzuje. Cnota. nadzieja.Leksykon teologiczny Kościół (albo Mistyczne Ciało Chrystusa) ukształtowany z ludzi włączonych w Jego Ciało przez chrzest i przez Ducha Świętego. Prawo kanoniczne pozwala. Kraków 2002 27 . Zob. z przyjemnością i wytrwale. miłość 2. umiarkowanie. c. Zob. zmartwychwstanie umarłych. “wrzeciądz”). że “Sonatę Diabelską” napisał pod dyktando samego diabła i mówiono o nim. Zob. 1 Tes 1. skrucha mniej doskonała. Najświętszy Sakrament. DH 1530-1531. teologia moralna.13. na którym grzebie się zmarłych. Syn Boży.Uroczystość obchodzoną w obrządku łacińskim po uroczystości Trójcy Przenajświętszej ku czci Najświętszego Sakramentu zwaną oficjalnie Uroczystością Ciała i Krwi Chrystusa. skrucha doskonała. cierpiał i umarł na krzyżu. Utrzymywał on. która człowieka uzdalnia do postępowania w sposób właściwy łatwo. etyka. niecierpliwość.5-6. umiarkowanie. Efrem Syryjczyk (ok. Dobra sprawność dana przez Boga niespodziewanie. agape. DV 5). któremu powinniśmy powierzyć całe nasze życie i całą naszą przyszłość (1 Kor 13. Zob. Zob. Wiara. Zob. Ta przerażająca śmierć wskazuje. nawyk. Przeciwieństwem jej jest wada albo stała skłonność do zła. Nawyk dobrego postępowania. mając ludzką naturę. metanoia. W niektórych krajach ci chrześcijanie. które razem wzięte wspierają całą strukturę życia moralnego. patripasjanizm. że jest z diabłem w zmowie. Z różnych powodów odmawiano (a czasem nadal się odmawia) pogrzebu na cmentarzach chrześcijańskich. roztropność. Przykładem takiego cmentarza jest “Cmentarz protestancki” w Rzymie. Ga 5. ND 1933-1934. wybór zasadniczy. Zob. odwaga i sprawiedliwość. czy na widok ludzkiej nędzy Bóg może cierpieć i czy rzeczywiście cierpi. Chociaż Bóg w swej Bożej naturze nie może się zmieniać ani cierpieć. spór o cierpienie Boga. które są ukierunkowane bezpośrednio na Boga jak na Byt godny nieskończonego zaufania i miłości. czy też pozostaje “niewzruszony”. 8. CCEO 874. teologia rozwoju. teologia moralna. Cnota wlana. Roztropność. “siedzieć dookoła”). tajemnica zła. pogrzeb. 5. Cmentarz (gr. 306-373) był przeciwny pochówkom w kościele . Pytanie. 3.

uporządkował prawo kanoniczne przez połączenie w sposób metodyczny przepisów prawnych ustanowionych przez sobory. Corpus Iuris Canonici (łac. DH 251). Rajmundowi de Peňafort (1185-1275). protestanci. czyli dekretem Gracjana. OE 26. Communicatio in sacris (łac. unia hipostatyczna. dopóki Benedykt XV nie ogłosił Kodeksu Prawa Kanonicznego (Codex Iuris Canonici) w roku 1917.. W razie konieczności i jeżeli duchownego katolickiego nie ma na miejscu. “Zbiór Przepisów Prawa Kanonicznego”). 1148-1241) nakazał uznanemu znawcy prawa kanonicznego. spotkał się ze znacznym sprzeciwem. wszechmoc. Wymiana przymiotów z powodu jedności bóstwa i człowieczeństwa w jednej i tej samej Osobie Wcielonego Syna Bożego. których nauka dotycząca Eucharystii jest taka sama. przez niektórych nazywane “interkomunią”. dwunastowieczny mnich z Bolonii. “Syn Boży umarł na krzyżu” albo “Syn Maryi stworzył świat” (por. Oznacza to. Wynikiem tej pracy było dzieło Wydawnictwo WAM. kontynuowania i doprowadzenia do końca działalności. jak to zostało wyrażone w decyzji niemieckich Kościołów luterańskich z 1975 roku. że Jezus Chrystus jest Panem i przystępuje do stołu eucharystycznego z odpowiednim nastawieniem. Ponieważ stworzenia rozumne co jakiś czas popełniaj ą grzechy. żeby ci. która uzdalnia stworzenia do podejmowania. które ludzie świadomie skierowuj ą przeciw woli Bożej. jednak sakramenty. UR 8). ponieważ ich poglądy na temat Eucharystii są podobne do anglikańskich. Zob. którą się zazwyczaj nazywa Decretum Gratiani. stajemy przed zagadnieniem współdziałania Boga w czynnościach. który wierzy. innego Kościoła niż własny (CIC 1365. w ten sposób powstała jego Concordia discordantium canonum (łac. Zob.Leksykon teologiczny Communicatio idiomatum (łac. Kraków 2002 28 . Gracjan. w swym własnym Kościele. które należy oceniać zgodnie z zasadą “ekonomii”. kiedy nie mogą przystąpić do Komunii św. podpisane przez papieża Jana Pawła II i patriarchę Ignacego Zakkę I. gdy się o Nim mówi w odniesieniu do drugiej natury. Anglikanie są zwykle bardziej otwarci wobec prawosławnych i katolików. zwłaszcza w sakramentach. Consensus Fidelium. Sensus Fidelium. Papież Grzegorz IX (ok. ortodoksja. Oznacza to w podanych wyżej przykładach. Natomiast prawosławni uważają. sakrament. na spotkaniu prawosławnych z anglikanami w 1933 r. Kiedy Sergiusz Bułgakow (1871-1944). że Syn Boży nie jako Bóg umarł na krzyżu i że Syn Maryi niejako człowiek stworzył świat. zwłaszcza Eucharystia. trisagion. Kościoły wschodnie. liturgia. “Zgoda przepisów niezgodnych”).27). Sobór Efeski. eucharystia. katolicy mogą iść do spowiedzi do kapłana prawosławnego. monofizyci. wyrażają (i umacniają) zazwyczaj już obecną jedność kościelną (por. Ten sposób przypisywania przymiotów domaga się jednak pewnych rozróżnień. żeby nie doprowadzić do pomieszania dwóch natur. Zob. Sobór Konstantynpolski II. że jest członkiem ich Kościoła. pelagianizm. jeśli odnosi się tylko do współudziału w Eucharystii. CCEO 908. niebezpieczeństwo śmierci). Corpus Iuris Canonici powstawało w sześciu etapach: a. zaproponował. Uczestnictwo w sprawowanej liturgii. papieży i Ojców Kościoła. ekonomia. przyjmować z jego rąk Komunię św. 1440). pomiędzy Kościołem rzymskokatolickim a Syryjskim Prawosławnym zawarto porozumienie. Zob. “współdziałanie Boże”). należy przez to rozumieć. np. “uczestnictwo w sprawach świętych”). korzystali od czasu do czasu z interkomunii. Było to w roku 1141. że przymioty przysługujące jednej naturze mogą Mu być przypisywane nawet wtedy. Stale niezbędna współpraca Boga. łaska. Większość Kościołów protestanckich zgadza się na interkomunię każdego ochrzczonego chrześcijanina. b. Ruch ekumeniczny zachęca do dzielenia się słowem Bożym. Sobór Chalcedoński. i sakrament chorych (por. “wzajemna wymiana przymiotów”). wolna wola. Concursus Divinus (łac. że jeżeli ktoś przyjmuje Eucharystię. wspólnota anglikańska. molinizm. Główny zbiór praw Kościoła katolickiego. św. W 1984 r. na mocy którego członkowie tych Kościołów mogą korzystać z interkomunii. stąd zazwyczaj ograniczają interkomunię do duszpasterskich nagłych wypadków (np. synergizm. uzupełnić Decretum Gratiani.

“Pisma rozproszone Jana XXII”). “kielich zrobiony z okrywy nasiennej lilii wodnej albo do niej podobny”).Leksykon teologiczny pt.) określał czas jako “ruchomy obraz wieczności”.) jako miarę ruchu. Zob. które wykracza poza normalne prawa natury i niesie ze sobą religijne orędzie dla ludu na dzień dzisiejszy i na czasy późniejsze. Henn Bergson (1859-1941) położył fundament pod swą metafizykę teistyczną. kiedy czekamy na coś. Credo atanazjańskie. adwent. Dz 2. 8.. które były związane z Jego pełnym mocy przepowiadaniem ostatecznego Królestwa Bożego. Credo nicejskie. 18. który Fryderyk Nietzsche (1844-1900) uchwycił w “micie wiecznego powrotu”. kielich. jak kościół św. Zob. c. 5-17. teologia Janowa. Cyborium nazywa się także baldachim nad ołtarzem. cierpimy. chwała. a Arystoteles (384322 przed Chr. 1234-1303) w roku 1298 dodał księgę szóstą pt. Credo (łac. Wreszcie Extravagantes communes (łac. e. Scholastycy dodawali. Bonifacy VIII (ok. ani mijaniem dnia i nocy. Przeszłość wspominali oni tak. Mk 8. czyli dekrety papieskie wydane w latach 1261-1471 weszły także w Corpus Iuris Canonici. 5. gdzie brakuje poczucia historycznego rozwoju. Pamiętając o wyjściu z Egiptu i oczekując na czasy mesjańskie. W łączności z Soborem w Vienne (1311-1312) Klemens V (1264-1314) dodał nowy zbiór praw. Dekrety papieża Jana XXII (l 249-1334) wydano i opublikowano jako Extravagantes loannis XXII (łac. Paweł świadczy. są one bowiem zbawczymi i objawiającymi znakami pochodzącymi od Boga (J 2. Żydzi mieli zasadniczo linearne pojęcie czasu i historii. Czasu egzystencjalnego. albo do przechowywania w tabernakulum. 21. 22-23) świadczą o cudach Jezusa. właściwie nie da się wymierzyć ani zegarem. 11. 12). Kraków 2002 29 . nicejskie wyznanie wiary. Interpretując czas jako trwanie. “Pisma rozproszone wspólne”). Credo apostolskie. Cud. w takich starych świątyniach np. że czas został stworzony przez rozum. Dekrety te zostały ogłoszone w roku 1317 i są znane jako Clementinae. 32) i Dzieje Apostolskie (np. nicejskie wyznanie wiary. Ewangelie synoptyczne (Mt 4. Kodeks Prawa Kanonicznego. Wydarzenie spowodowane szczególnym Bożym działaniem. 11. Naczynie większe niż kielich mszalny. “Księga dekretów rozproszonych”) podzielone na pięć ksiąg i ogłoszone z papieskim autorytetem. Bez wchodzenia w szczegóły. radujemy się i odpoczywamy. ponieważ tylko rozum może mierzyć “przedtem i potem”. Eschatologia chrześcijańska kładzie nacisk na kierunek czasu i historii. 18. “wierzę”). 20-28. “Szósta księga dekretów”). Czas. atanazjańskie wyznanie wiary. 23. dzieje zbawienia. królestwo boże. Zob. ani też zmianą pór roku. Tam. Łk 13. Liber decretorum extravagantium (łac. 37). żeby mieć nadzieję na pełniejszą przyszłość. Zob. Klemensa w Rzymie. Ap 21. Cyborium (gr. które po przejrzeniu przez papieża Grzegorza XIII (1502-1585) zostało ogłoszone w roku 1582. 2 Kor 12. apostolskie wyznanie wiary. determinizm. albo do konsekracji i do udzielania Komunii św. Platon (427-347 przed Chr. Liber sextus decretalium (łac. 23. 19. Credo mszalne. 21 26. Wydawnictwo WAM. w którym się znajdują Hostie. Dzieje Apostolskie opowiadają o różnych cudach zdziałanych przez świętych Piotra i Pawła. który szczyt osiągnie w paruzji Chrystusa i w ostatecznym królestwie Bożym (1 Kor 15. 12. wyznanie wiary. 1-22. natura. Zob. Zob. f. 20). Zob. CIC 1403). d. Zazwyczaj wymaga się cudów do beatyfikacji i kanonizacji sług Bożych (zob. Cuda są wydarzeniami nie mającymi nic wspólnego ze zdumiewającymi czynami. zwycięży grecki cykliczny obraz historii. Zob. Zob. że taki sam dar otrzymał od Boga (Rz 15.

W klasztorach. zanim się uradują wizją uszczęśliwiającą. metafizyka. który zmarł ok. czego przykładem jest napis nagrobny Abercjusza. sobory te jednak unikały wypowiadania się o “ogniu”. 31-32. 51). 150 . Zob. Sobór Lyoński II (1274) i Sobór Florencki (1238-1245) głosiły naukę o oczyszczającym cierpieniu po śmierci (poddani są mu ci. i przyjął naukę Soboru Florenckiego oraz Soboru Trydenckiego (LG 49. Augustyn z Hippony (354-430) pisali na różne sposoby o oczyszczeniu po śmierci i o naszej łączności modlitewnej z naszymi drogimi zmarłymi. panichida (SCS “całonocny”). świętych obcowanie. Tertulian (ok. a Rosjanie Czystij Poniedielnik. ofiarowanych za dusze w czyśćcu cierpiące (DH 1580. 2526. częściowo na podstawie przypowieści Jezusa wzywającej do czujności. Poniedziałek. historia. Cnota. który Grecy nazywają Kathara Deutera. Jan Chryzostom (ok. wielki post. akemeci. 1304-1305.). Ograniczanie. post. aby się modlić. Kraków 2002 30 . ND 1980. Czyściec. śmierć. otwiera on przedwielkanocny.1820. ale i w cierpieniu zanim zobaczymy Boga twarzą w twarz. który. Czysty poniedziałek jest dniem świętowania. a także o wartości modlitw i dobrych uczynków ofiarowanych na korzyść zmarłych (DH 856-857. a dzieci puszczają latawce. odprawianą o północy. że chrześcijanie się modlą za swoich zmarłych (na co mamy świadectwa przynajmniej od drugiego stulecia. jak np. św. muszą jeszcze jednak odpokutować swoje osobiste grzechy (odpuszczone dzięki zasługom Chrystusa) i rozwinąć się duchowo. dla małżonków przez wierność. wzorowane na nieszporach. 11-15) same z siebie nie dowodzą istnienia czyśćca. Sobór Trydencki (1545-1563) podtrzymał naukę o czyśćcu. niczego jednak nie powiedział o jego naturze i trwaniu i ponownie podkreślił wartość modlitw i Mszy św. w godzinach nocnych odprawiano Liturgię Godzin. życie zakonne. Wydawnictwo WAM.Leksykon teologiczny eschatologia. przygotowanie do Bożego Narodzenia. Sobór Watykański II krótko przywołał naszą więź z tymi. która umożliwia ludziom scalenie życia seksualnego z całą swoją osobowością odpowiednio do własnego powołania: dla żyjących w celibacie przez całkowitą wstrzemięźliwość. wizja uszczęśliwiająca. można je jednak uzasadnić w świetle Bożej sprawiedliwości oraz tym. Rosjanie prawosławni urządzają czuwania w parafiach. a potem samo istnienie czyśćca. 254) i św. liturgia godzin. Cyprian (zm. W chrześcijaństwie łacińskim Wigilia Bożego Narodzenia kończy się Mszą św. ND 26-27. oczekiwał. czemu się sprzeciwiali prawosławni. paruzja. Grecy zazwyczaj spędzają dzień na wsi. Czystość. Modlitwa za zmarłych stała się typowym rysem liturgii wschodniej i zachodniej. Przytaczane zazwyczaj wypowiedzi Pisma Świętego (2 Mch 12. odpusty. środa popielcowa. 160 .ok. Orygenes (ok. zwłaszcza zakonów kontemplacyjnych. Zwyczaj ten korzeniami sięga Kościoła pierwotnego. 185 . Czuwanie. a nawet do świtu. a dla ludzi samotnych przez panowanie nad sobą. życie monastyczne. małżeństwo. Klemens Aleksandryjski (ok. wielki post. szabat. lub obywanie się bez snu. W związku z tą praktyką tacy pisarze greccy. którzy jeszcze nie są godni widzenia uszczęśliwiającego). 215). Zob. 347-407). Mt 5. Zob. sakrament pokuty. popularne nabożeństwo za zmarłych. 200 r. Zob. natomiast nabożeństwo wieczorne w wigilię Wielkanocy może trwać do późnych godzin nocnych. literatura apokaliptyczna. Stan dusz czyśćcowych można rozumieć jako końcowy proces dojrzewania w miłości. zwany “Wielkim” (nazywany tak. Czyściec się skończy z chwilą Sądu Ostatecznego (DH 1067). 38-46. zwłaszcza w wigilię uroczystego święta. 225). rzeczy ostateczne. Stan tych ludzi. ponieważ prawosławni mają również inne okresy postu). biskupa Hierapolis we Frygii (obecnie Turcja). kairos. np.ok. którzy po śmierci poddani zostają oczyszczeniu. kończące się Eucharystią. 1 Kor 3. 2308-2309). 258) i św.) i odprawiają za nich Msze święte (na to mamy świadectwa przynajmniej od trzeciego stulecia). jak np. którzy umarli w przyjaźni z Bogiem. a z pisarzy łacińskich tacy. O takich czuwaniach zaświadczają Pliniusz Młodszy (62-113) i Egeria Pątniczka (koniec IV w.ok. 2310). wieczność. nieszpory. Czysty poniedziałek. 12. 859. Marcin Luter (1483-1546) najpierw odrzucił wartość odpustów ofiarowanych za zmarłych. czterdziestodniowy okres postu. że Chrystus przyjdzie w chwale o północy i z tego względu odprawiał całonocne nabożeństwa.

371-372. 512. Zob. rada. Dawna protestancka prawowierność. konsekracja. 1 Sm 16. Wierność tym chrześcijańskim prawdom wiary. Właśnie wglądu w to. podczas gdy dociekania teologiczne podsuwaj ą jeszcze inne przywileje. 7. Definicja ex cathedra. mające najwyższy stopień pewności. który widzi.Leksykon teologiczny Czytanie. dzieł napisanych przez świętych i innych autorów duchownych. glosolalia. ex cathedra. Zob. znajomość serca”). W czasie sprawowania Eucharystii czytania wzięte ze Starego Testamentu wy stępuj ą przed epistołą i Ewangelią. serce. 2616-2617. pożądliwość. podczas których budynek zostaje poświęcony. wulgata. ND 501. grzech pierworodny. i nie wydaje sądów na podstawie pozorów (np. Oficjalna nauka Kościoła mówi o prawości (czyli o wolności od pożądania) i nieśmiertelności (DH 222. “wchodzący w zakres wiary”). Czytanie w sercu (gr. 3514. po rosyjsku określanego mianem starzec. inicjacja. Zob. kalwinem. 1512. Zob. Sam Jezus także znał tajemnice ludzkiego serca (Mk 2. rozróżnienie duchów. Na Wschodzie przed sprawowaniem pierwszej Liturgii Eucharystycznej ołtarz się kropi wodą święconą i namaszcza świętymi olejami. 1955. urząd nauczycielski kościoła. Zob. protestanci. Wybrane fragmenty (przede wszystkim Pisma Świętego) przeznaczone do czytania podczas sprawowania liturgii. jest to praktyka nawiązująca do synagogalnych czytań Prawa i Proroków. 504-505. poświęcenie. nadprzyrodzoność. co jest ukryte w sercu człowieka (1 P 3. Zob. Dary pozaprzyrodzone. 396. J 2. W Liturgii Godzin czytania się bierze nie tylko z Pisma Świętego. Zob. “przebóstwienie”). Na Zachodzie obrzęd ten zazwyczaj obejmuje odprawienie Mszy św. Zob. dogmat. “kardiognosis = wiedza. Dary Ducha Świętego. ale także z Ojców Kościoła. kwalifikacja teologiczna. Mesjasz. łaska. 2 (mądrość. Zob. charyzmaty. a w ołtarzu umieszcza się relikwie świętych. pochodzące z Bożego objawienia i jako takie ogłoszone przez Urząd Nauczycielski Kościoła. raj. Zob. przebóstwienie. a po grecku geron. epistoła. sprawiedliwość pierwotna. 508-509. 25). tak jak w obrzędach wprowadzenia w tajemnice. 6-8. Dedykacja Kościoła. Uroczysty obrzęd zastrzeżony biskupowi lub jego delegatowi. później te siedem darów zaczęto uważać za łaski dane chrześcijanom przez oddziaływanie Ducha Świętego. Deifikacja (łac. Dar języków. 514/26). starały się o nią główne Kościoły wyrosłe z reformacji w XVI i XVII stuleciu. które zostały wyprowadzone z Pisma Świętego i z nauki wczesnego Kościoła. wskutek którego pewien określony budynek zostaje przeznaczony do sprawowania chrześcijańskiego kultu i w ten sposób wskazuje na szczególną obecność Boga i Kościoła w świecie. 12). Kraków 2002 31 . rozum. sakramentale. Ewangelia. Jr 20. glosolalia. Wydawnictwo WAM. Specjalne właściwości. 1978. którymi ubogacona została ludzka natura Adama i Ewy oprócz podstawowego nadprzyrodzonego daru łaski. septuaginta. poliganizm. W początkowym zamyśle był to poetycki opis obfitości Bożych błogosławieństw dla Króla Mesjańskiego. Sposoby ukazywania się Ducha Bożego w ludziach. i sprawowanie ceremonii. Wyrażenie zaczerpnięte ze wschodniego chrześcijaństwa na oznaczenie wglądnięcia w ludzkie serce ogarnięte tęsknotą za Bogiem. reformacja. co się w sercu dzieje. wiedza i bojaźń Boża) Septuaginta i Wulgata dodają jeszcze pobożność jako dar siódmy. oczekuje się od kierownika duchownego. 1926. męstwo. Do ich wykazu w hebrajskim tekście Izajasza 11. nowa prawowierność. 1508-1509. De fide (łac.4). luteranizm. Stwierdzenie teologiczne.

możliwości wyboru między przeciwieństwami. gnostycyzm. Sy-rorum et Armenorum. Według determinizmu genetycznego. Deuterokanoniczne księgi. Imię nadane przez Platona (427-347 przed Chr. wyjaśniania i wiernego głoszenia wszystkim ludziom aż do skończenia czasów (1 Tm 6. “dziesięć słów”). Spośród innych dzieł Denzingera warto wspomnieć jeszcze dzisiaj użyteczny zbiór wschodnich tekstów liturgicznych pt. Zob. według którego wszystkie wydarzenia zachodzą w sposób nieunikniony i bez żadnego wpływu naszej wolnej woli. demon”). czy uzależnienia od narkotyków) jest z góry określone przez odziedziczone geny. DV 10. Zob. “przekręcanie. w których są krótko sformułowane nasze religijne i moralne obowiązki. Trzydzieste siódme wydanie tego zbioru. Gnostycy sprowadzili demiurga do rzędu niższych bóstw i uczynili go odpowiedzialnym za stworzenie świata materialnego. opatrzność.) boskiemu budowniczemu. stworzenie. ukazało się w roku 1991. 4-5 i Kpł 19. artysta”). Dziesięcioro przykazań Bożych. 1-17 oraz Pwt 5. wiedza uprzednia. diabeł. że zachowanie Dekalogu może człowieka doprowadzić do pełnej wolności i do wstąpienia między Jego uczniów (Mk 10. skażenie ludzkiej natury. cuda i jakikolwiek wpływ Opatrzności na naturę i na dzieje ludzkie. Wydawnictwo WAM. Deprawacja (łac. 14. “skarb. cud. 17-21). Niektórzy współcześni teolodzy w Europie i Ameryce Północnej negując jakiekolwiek szczególne działanie Boże w świecie stają się deistami naszych czasów. Demiurg (gr. To wszystko. które w tradycji żydowskiej i chrześcijańskiej odpowiadają diabłom. teologia moralna. Zob. 20. wydane w Würzburgu w latach 1863-1864. tradycja. Zob. “rzemieślnik. naśladowanie Chrystusa. Temu poglądowi na rzeczywistość jako na coś z góry ściśle wyznaczonego przeczy potoczne doświadczenie. Zob. europejskich i amerykańskich pisarzy XVII oraz XVIII wieku. wolność. Denzinger. co Bóg nam ostatecznie objawił przez Jezusa Chrystusa dla naszego zbawienia. Zob. “określanie. 18 streścił je w przykazaniu miłości Boga i bliźniego. Wyjaśnienie wszechświata. ograniczanie”). Ustaliły się dwie ich wersje przekazane przez Wj 20. 2 Tm 1. objawienie. Pojemny wyraz stosowany na określenie poglądów wielu angielskich. skarbiec”). skłonność do przestępstw. aniołowie. 12. Nauka o demonach. Istoty duchowe. księgi deuterokanoniczne. Demonologia (gr. Demitologizacja (neologizm gr. a co się uważa za skarb powierzony Kościołowi do przechowywania. ludzkie zachowanie (np. “bóstwo niższego rzędu. GS 65). łac. oświecenie. Ritus Orientalium. Demony (gr. Jezus nie unieważnił dziesięciorga przykazań. miłość 2. “Bóg”). ale nawiązując do Pwt 6. Kraków 2002 32 . por. przejrzane i poprawione przez Peter Hunermanna. “odmitologizowanie”). Zwrócił On także uwagę na to. angelologia. Depozyt wiary (łac.Leksykon teologiczny Deizm (z łac. Zob. 29-31). Determinizm (łac. urząd nauczycielski kościoła. którzy w różny sposób kładli nacisk na rolę rozumu w religii i odrzucali objawienie. Zob. którym gardzili. o ich naturze jako upadłych aniołów oraz o ich roli w kuszeniu ludzi i wyrządzaniu im szkody. gnostycyzm. a także samego siebie (Mk 12. 621. doskonałość. czyli aniołom zbuntowanym przeciw Bogu i skłonnym do wyrządzania szkody ludziom. ogłoszony drukiem w roku 1854 przez Heinricha Josepha Denzingera. który ukształtował świat zgodnie z odwiecznymi ideami. przeznaczenie. psucie”). “nauka o demonach”). Zob. Coptorum. Zbiór fragmentów zaczerpniętych z dokumentów Kościoła ułożonych chronologicznie. odmitologizowanie. Zob. Dekalog (gr.

1-6). 21. Diakonia (gr. wydanie przejrzane oryginalnego dyrektorium z 1967 i 1970 roku (ND 932a-g). 14). z wyznawcami religii niechrześcijańskich (AG 16). 17. żonatych (LG 29). diakonów ustanawiano powszechnie w pierwszych stuleciach Kościoła. następnie uzupełnienia do niego. prowadzona w celu osiągnięcia porozumienia albo przynajmniej zbliżenia poglądów. Aluzje do szatana i jego zwolenników są częste w Piśmie Świętym (np. które się oderwały od Rzymu podczas reformacji (UR 19-23). Jud 6. “sługa”). a polegający na okazywaniu sobie tych znaków i gestów. Zob. głównie ze względu na upowszechnienie się chrztu dzieci. podczas gdy dialog między Rzymem. Kraków 2002 33 . 9-12. kapłaństwo. udzielać Komunii św. opętanie diabelskie. 25. 19. podczas którego w dyskusji między przedstawicielami różnych Kościołów dąży się do osiągnięcia pełnej łączności w wierze i życiu sakramentalnym. “służba”). Sobór Watykański II opowiedział się za odnowieniem stałego diakonatu dla mężczyzn starszych. z różnymi odmianami chrześcijaństwa. Zob. a decyzję tę wprowadzono w życie w roku 1967. wydał Dyrektorium Ekumeniczne część I (1967) i część II (1970). a w końcu Dyrektorium w sprawie realizacji zasad i norm dotyczących ekumenizmu (1993). Diakon (gr.41. sakrament święceń. b. a innymi Kościołami chrześcijańskimi nazywamy “ekumenicznym” albo “międzywyznaniowym”. Zob. 9. Ap 12. We wschodnich kościołach katolickich diakon może udzielać chrztu tylko w nagłych przypadkach (CCEO 667§ 2). 18. aniołowie. szafarz. zanikł w średniowieczu. Kulturalna dyskusja między osobami o różnych przekonaniach. I tak Sekretariat do Spraw Jedności Chrześcijan. założony w 1960 r. Diabeł (gr. Mdr 2. przez Jana Pawła II (ur. Zob. 12). Sobór Watykański II. że kapłaństwo i misja dane zostały Kościołowi na służbę wspólnocie (Dz 1. “rozmowa”). duchowny. Popierania Jedności Chrześcijan. przywódcy upadłych aniołów. jak pragnienie usunięcia przeszkód uniemożliwiających osiągnięcie pełnej wspólnoty. Sobór Watykański II (1962-1965) zachęca katolików. religie świata. Idąc częściowo za przykładem siedmiu mężów wybranych po to. Nazwa używana na oznaczenie Lucyfera lub szatana. ekumenizm. które wyrażają zarówno wspólną wiarę wyznawaną przez wszystkich uczestników dialogu. którym posługuje się Nowy Testament na wyrażenie rzeczywistości. Jeżeli idzie o Kościoły wschodnie. “oskarżyciel. ale odżył w wieku XIX w Kościele anglikańskim i wśród protestantów. wspólnota anglikańska. kusiciel”). wiara i ustrój. Diakonisa troszczyła się o chorych i ubogich oraz asystowała kapłanowi udzielającemu chrztu kobietom. protestanci. We wczesnym Kościele kobieta pełniąca obowiązki podobne do obowiązków diakona. Wydawnictwo WAM. Diakonisa. Na Zachodzie stali diakoni pełnią powierzone im funkcje administracyjne i duszpasterskie. 1920 r. asystować przy zawieraniu małżeństw (CIC 1108 § 1) i prowadzić pogrzeby. Zob. Dialog z wyznawcami religii niechrześcijańskich nazywamy dialogiem “między religiami” albo “między wiarami”. by prowadzili dialog z całym światem (GS passim). a ponadto -jeżeli są do tego uprawnieni – mogą jako szafarze zwyczajni udzielać chrztu (CIC 861 § 1). zwany czasem “dialogiem prawdy”. Wyraz. Różne urzędy watykańskie wydaj ą wskazówki (dyrektoria). Później ich znaczenie zmalało na Zachodzie i diakonat stał się po prostu przejściowym stanem przed prezbiterem. 1 Tm 1.Leksykon teologiczny Diabelskie opętanie. 13.) na Papieską Radę ds. Stan diakonisy. i to zarówno z Kościołami wschodnimi (UR 14-18) jak zachodnimi. duchowieństwo. Zob.. Dialog (gr. błogosławieństwa podczas ślubu może udzielić tylko asystujący ksiądz (CCEO 823 § 2). głosić uroczyście Słowo Boże. 16. dialog oparty na miłości. Mt 25. przez Jana XXIII (papież w latach 1958-1963) i przemianowany w 1989 r. Sobór Watykański II w ten sposób wyraża się o zadaniach biskupów (LG 24). jak należy taki dialog prowadzić. to odróżniamy a. oficjalny dialog teologiczny. demony. Rz 11. Łk 10. by się troszczyli o materialne potrzeby gminy jerozolimskiej (Dz 6. 24.

postu. “gospodarowanie. tzw. podzielonych na wschodnie i zachodnie. że katechumeni i poganie nie będą tych spraw traktowali bez uszanowania. 12 itd. Nowy Testament wyrazem “diaspora” posługuje się na oznaczenie chrześcijan rozproszonych na całym świecie i żyjących w otoczeniu obcym. Administracyjny podział cesarstwa rzymskiego powstały w wyniku reorganizacji państwa rozpoczętej przez cesarza Dioklecjana (ok. Zob. Kraków 2002 34 . W Niemczech wyraz “diaspora” odnosi się do mniejszości wyznaniowych. arcybiskup. 13. Diecezja odpowiada eparchii w Kościołach wschodnich. 245-316. 19-20. zarówno katolickich jak protestanckich.). ojcowie apostolscy. Obecnie wyrazy “diecezja” i “archidiecezja” oznaczają terytorium będące pod bezpośrednią jurysdykcją biskupa lub arcybiskupa. Chodziło o to. powszechnego w Średniowieczu i w czasach nam współczesnych. co teraz nazywamy parafią aż po egzarchię lub okręg kościelny obejmujący kilka prowincji. Po pismach Nowego Testamentu Didache i Pierwszy List św. Diecezja (gr. katechumenat. Klemensa to najstarsze dokumenty Kościoła.od tego. talmud. w latach 284-305 cesarz rzymski). Po zburzeniu świątyni i dalszym rozwoju chrześcijaństwa diaspora Żydów coraz bardziej się odcinała od innych. aby mieć pewność. 5. “rozproszenie”). “nauka. eparchia. nauczanie”). których w czasach Jezusa w samej Aleksandrii mogło być kilkaset tysięcy. Zob. Didache (gr. administracja”).14-44. 1. Współczesne prześladowania i ruchy migracyjne spowodowały na szeroką skalę wzrost diaspory chrześcijan wschodnich. a niejako wikariusz kogo innego. w końcu jednak zaczął on oznaczać wszystkich Żydów żyjących poza granicami Palestyny (J 7.Leksykon teologiczny Diaspora (gr. Discretio spirituum (łac. 1). patriarcha. a żyjącym w Aleksandrii. CCEO 177). Zob. Z początkiem V stulecia takich diecezji było w cesarstwie rzymskim piętnaście. Divinum officium (łac. kompilacja wielu źródeł dokonana przez wywodzącego się z kręgów żydowskich autora chrześcijańskiego osiadłego w zachodniej Syrii lub we wschodniej Azji Mniejszej. egzarchia. Stąd nazywa się on “biskupem diecezjalnym” albo “ordynariuszem”. a często nawet wrogim (Jk 1. biskup. j ego znaczenie ulegało poważnym przemianom . Zob. liturgia godzin. Kiedy wyraz ten przeszedł do słownictwa kościelnego. a także zawiera teksty dotyczące chrztu. Wydawnictwo WAM. 25). który rządzi w swoim własnym imieniu. kierowaną przez jej własnego biskupa jako pasterza. kościół. 17. Przepowiadanie chrześcijańskie poza Ziemią Świętą odbywało się najpierw w żydowskich synagogach (Dz 9. “nakaz zachowania tajemnicy”). Stolica Święta. “rozróżnianie albo rozeznanie duchów”). Ukazuje ona drogi prowadzące do życia lub do śmierci. który razem z własnymi kapłanami gromadzi wiernych w Duchu Świętym w celu słuchania słowa Bożego i sprawowania Eucharystii (CIC 369. “służba Boża”). modlitwy. b. 1 P 1. Septuagintę. zarząd. Zob. misje Kościoła. rozeznanie duchów. a ich religia zaczęła się rozwijać w kierunku judaizmu talmudyczne-go.) i babilońskiego (597 przed Chr. c. We wczesnym Kościele istniała zasada zachowywania w tajemnicy wszystkiego. zob. proroków i Eucharystii. septuaginta. Disciplina arcani (łac. Początkowo wyraz ten stosowano do Żydów deportowanych podczas podboju asyryjskiego (722 przed Chr.). metropolita. Kodeks Prawa Kanonicznego określa diecezję jako część Ludu Bożego. a. 11. 19. Zob. Kościół zawdzięcza grecki przekład Starego Testamentu. co dotyczyło obrzędów i pouczeń związanych ze sprawami najświętszymi. Utwór pochodzący mniej więcej z końca I wieku. Niektórym Żydom posługującym się językiem greckim.

839-840. 1 Tm 6. 1939) i inni. siedem soborów powszechnych. 296-373). Grzegorz z Nazjanzu (329-389) i św. Wczesny Kościół rozwinął formułę. Zob. “uczony”).150). uważano nawet. a Duch Święty niższy od Syna. który został doktorem Kościoła był św. Hieronima (ok. że Chrystus wziął z Maryi dokładnie takie ciało. 1347-1380) i św. Ap 4. “chwała”). należą do nich przede wszystkim wybitność nauki i świętość życia. 342-420). św. Doktryna (łac. “opinia. według której Syn Boży był tylko pozornie człowiekiem. Zob. 330-395). 2 J 7). Doksologiczny styl teologii. 11. żeby było czterech doktorów wschodnich odpowiadających czterem zachodnim. LG 25). W następnym stuleciu na Wschodzie św. Przeciwstawiając się poglądom doketów. które już Nowy Testament odrzucał (1 J 4. b. Łk 2. gloria. W 1997 roku papież Jan Paweł II do tego grona dołączył św. Bazyli Wielki (ok. sobór powszechny. a. 330-379) przyczynił się do wprowadzenia doksologii równorzędnej: “Chwała Ojcu i Synowi.12). oparty na oddawaniu czci i na zasadzie modlitwy. i Duchowi Świętemu”. W Kościele wschodnim wyrazu “dogmat” używa się na oznaczenia nauczania soborów (szczególnie pierwszych siedmiu soborów powszechnych). Prawda przez Boga objawiona. Atanazego z Aleksandrii (ok. 1-3. Nauczanie Kościoła w wielu jego formach zmierzające nie tylko do przekazania autentycznych prawd wiary. chrystologia. które mają ludzie. Ta późniejsza doksologia powszechnie się przyjęła i jest znana jako “doksologia krótka”. trzej teologowie. Od wieku VIII na Zachodzie uznano czterech takich doktorów: papieża św. Doxa (gr. Kościół nauczał. na Zachodzie rozwinął G. chwała. ortodoksja. “mniemanie. Grzegorza Wielkiego (ok. 16. przyjętego przez wszystkie lokalne Kościoły we wzajemnej łączności i będącego pokarmem wiernych podczas sprawowania liturgii i w życiu codziennym. teologia janowa. 5. Teresę z Avila (1515-1582). Zob. 3073-3075. jakie my mamy. 1 P 4. objawienie. że to Szymon Cyrenejczyk cierpiał zamiast Syna Bożego. Mimo swojej powagi dogmaty nie są ostateczną normą. Kiedy arianie zaczęli tej formuły nadużywać i dowodzić na jej podstawie. na podstawie których uznaje się świętego za doktora Kościoła. 540-604). i że rzeczywiście cierpiał na sposób ludzki (DH 76. którą nazwano “doksologią subordynacjonistyczną”: “Chwała niech będzie Ojcu przez Syna w Duchu Świętym”. ND 121. urząd nauczycielski Kościoła. “nauka”). ogłoszony doktorem w 1920 roku przez Benedykta XV (papież w latach 1914-1921). przypuszczenie. urząd nauczycielski kościoła. Zob. św. Wainwright (ur. Kraków 2002 35 . św. hierarchia prawd. Jan Chryzostom (347-407) zaczęli uchodzić za “trzech hierarchów i nauczycieli Kościoła powszechnego”. 66. 292. Zob. Ambrożego z Mediolanu (ok. Ciało Jego uważano za rzeczywistość niebieską albo za ciało podobne tylko do tego. że Syn jest niższy od Ojca. Doksologia (gr. Ostatnim świętym wschodnim. Doktor kościoła (łac. 1340-1341). św. Wczesnochrześcijańska herezja. Katarzynę ze Sieny (ok. Papież Benedykt XIV (16751758) opracował zasady. Ostateczna reguła wiary przekazywana jest raczej przez “Pismo Święte wzięte razem ze świętą Tradycją” (DV 21). 27. ale także do dostarczenia pokarmu chrześcijańskiemu życiu i ożywieniu kultu. 1338. jako taka podana do wierzenia przez nieomylny Urząd Nauczycielski Kościoła i z tego powodu wiążąca raz na zawsze dla wszystkich wierzących (DH 3011. Bazyli Wielki (ok. Efrem Syryjczyk (ok. Psalmy często wysławiają Boga (Ps 8. pozór”). Zob. Następnie dodano św. Doketyzm (gr. podczas gdy “doksologia długą” zaczęto nazywać “Chwała na wysokości Bogu” z rzymskiej liturgii mszalnej (por. oraz przez kult w Kościele. Tytuł nadawany niektórym świętym za znakomite i prawomyślne nauczanie. 11. 307-373). Teresę z Lisieux (1873-1897). tym samym liczba doktorów Kościoła wynosi obecnie trzydziestu trzech.W 1970 roku papież Paweł VI dołączył dwie święte kobiety do grona doktorów Kościoła: św.Leksykon teologiczny Dogmat (gr. depozyt wiary. dekret”). ojcowie kapadoccy.14). Wydawnictwo WAM. podobnie dzieje się w Nowym Testamencie (Rz 16. teologia wschodnia. “wysławianie”) Oddawanie chwały Bogu. Augustyna z Hippony (354-430) i św. 330-379).

Duchowieństwo. diakon. DH 150-151. 12). że w Chrystusie następuje pojednanie wszystkiego z Bogiem (2 Kor 5. która powstała ok. katarzy.Leksykon teologiczny Donatyzm. Biskupi. Sobór Konstantynopolitański I. świętość.dobrego i złego. kapłan. filozof ten wyjaśniał wszechświat istnieniem dwóch nie dających się zredukować zasad: umysłu i materii. 10-12) i posłuszeństwa przełożonemu zakonnemu. którego oskarżono o zdradę podczas prześladowania szalejącego za panowania cesarza Dioklecjana. że ostatecznie Bóg stworzył obydwa te pierwiastki. biskup. jakie mają za- Wydawnictwo WAM. Radykalny dualizm teologiczny zazwyczaj głosi istnienie dwóch walczących ze sobą bóstw .między duszą a ciałem. tak wierzyli manichejczycy i niektórzy gnostycy we wczesnym Kościele. Jej zwolenników zwano także niewłaściwie macedonianami gdyż po śmierci biskupa Macedoniusza z Konstantynopola (zm. jakimi się cieszą ludzie świeccy. Doskonałość. która odmawiała Duchowi Świętemu pełni bóstwa. Duchowny. Chrześcijaństwo przyjmuje istnienie dualizmu warunkowego . bogumiłowcy. inne jednak niż te. Duch. 28-34. ND 1213).1). 48) i celem. wewnętrznie urobieni. ważność. wybrali na biskupa Majoryna. która wyjaśnia wszystko przez przyjęcie istnienia dwóch niezależnych od siebie pierwotnych zasad. nowacjanizm. miłość 2. który. 362) dołączyli do niej jego sprzymierzeńcy. przeżycie religijne. nie mówiąc jednak o Jego współistotności z Ojcem i Synem (zob. Zob. DH 123. Doświadczenie religijne. Stan tych. Duch Święty.głosi jednak. Przykładem dualizmu filozoficznego jest system kartezjański (Renę Descartes: 1596-1650). Wydaje się. i pozostają bez skazy (Hi 1. Schizma. Dualizm (z łac. “duo = dwa”). Sekta powstała pod koniec IV stulecia. paruzja. wyznanie wiary Dozyteusza. którego następnie zastąpił Donat . a niektórzy do praktykowania “trzech rad ewangelicznych”: dobrowolnego ubóstwa (Mt 19. Mt 19. a bogumiłowcy na Wschodzie. 705 i 913). prezbiteriów i biskupów. Zob. Kazanie na górze nazywa Boga wzorem naszej doskonałości (Mt 5. używając określeń biblijnych.stąd nazwa schizmy. roku 311 z powodu konsekracji biskupiej Cecy liana z Kartaginy dokonanej przez biskupa Feliksa z Aptung. a ostatecznie zanikli. Zob. całkowitego powstrzymania się od kontaktów płciowych (zob. a w Średniowieczu albigensi i katarzy na Zachodzie. Duchoburcy. 14) oraz stanowi dążenie wypełniające całe nasze życie (Flp 3. mimo to utrzymywał. Zob. Zob. Duch Święty. którzy są dojrzali. Kol 3. Konferencja zwołana w roku 411 w Kartaginie bardzo ich osłabiła. albigensi. Zob. Człowiek. Zob. a przede wszystkim między Bogiem a wszechświatem stworzonym . Zob. któremu w Kościele powierzono jakiś urząd i związane z nim ściśle określone zobowiązania i uprawnienia ponad te. Zob. dogmatycznie ogłosił bóstwo Ducha Świętego. macedonianie.21). schizma. Sobór Nicejski I. Dozyteusz. ok. dusza. którzy się z tą konsekracją nie zgadzali. Augustyn z Hippony (354-430) bardzo mocno przeciwstawił się donatystom. Kraków 2002 36 . Św. Próba interpretacji rzeczywistości. współistotny. który jest ściśle związany z dokładnym wypełnieniem prawa miłości (Mk 2. 18-20). że donatyści nie uznawali ważności sakramentów sprawowanych przez niegodnych szafarzy i domagali się ponownego chrztu od chrześcijan. Drugie przyjście Chrystusa. kiedy Arabowie zniszczyli Kościół w Północnej Afryce. gnostycyzm. Sekta ta została potępiona na Soborze Konstantynopolitańskim I (381). Rzeczownik zbiorowy oznaczający wyświęconych diakonów. Wszyscy ochrzczeni zostali wezwani do doskonałości. życie zakonne. manicheizm. którzy na nowo popadli w grzechy (zob.

Leksykon teologiczny

konnicy (por. CIC 232; CCEO 328). Człowiek świecki staje się duchownym z chwilą otrzymania święceń diakonatu. Zob. laikat, tonsura, życie zakonne. Duchowość. Systematyczne i rozważne praktykowanie modlitewnego, pobożnego i zgodnego z przepisami życia chrześcijańskiego. W praktyce duchowość chrześcijańska zawsze nawoływała do życia ascetycznego i modlitewnego, w którym kierownictwo duchowe i światło Ducha Świętego ułatwiają rozpoznanie kierunku, w jakim są prowadzone jednostki i wspólnoty (1 Tes 5, 19-22; 1 J 4, 1). Szkoły czy style duchowości często kierowały się charyzmatami takich zakonów, jak: benedyktyni, dominikanie, franciszkanie, jezuici, karmelici i kartuzi. Duchowość jako przedmiot studiów obejmuje zagadnienia teologiczne (łącznie z liturgicznymi), biblijne, historyczne, psychologiczne i społeczne. Teologia wschodnia tym różni się od zachodniej, że duchowości przyznaje pierwszeństwo. Zob. asceza, duch święty, hezychazm, kontemplacja, łaska, mistyka, modlitwa, naśladowanie Chrystusa, pneumatologia, pobożność, przeżycie religijne, rozeznanie duchów, życie monastyczne. Duch Święty. Trzecia Osoba Trójcy Przenajświętszej, którą się adoruje i której się cześć oddaje razem z Ojcem i Synem jako jednemu w naturze i równemu w osobowej godności z Ojcem i Synem. Sobór w miejscowości Braga (675) dodał do Nicejsko-konstantynopolitańskiego wyznania wiary wyrażenie, że Duch Święty pochodzi od Ojca “i Syna" (czyli Filioque). We wcześniejszych wschodnich sformułowaniach przyjmowano, że Duch Święty nie został zrodzony jak Syn Boży, ale że pochodzi od Ojca “przez Syna” (per Filium). Wspólne wszystkim trzem Osobom Trójcy Przenajświętszej dzieło uświęcenia przypisujemy Duchowi Świętemu, pociąga ono bowiem ze sobą fakt, że Duch Święty daruje nam wtedy siebie (J 20, 22; Rz 5, 5). Św. Atanazy z Aleksandrii (ok. 296-373) i św. Cyryl z Aleksandrii (zm. 444) walczyli o uznanie bóstwa Ducha Świętego właśnie dlatego, że czyni On nas podobnymi Bogu przez przebóstwienie i uświęcenie. Bóstwo Ducha Świętego dogmatycznie zostało ogłoszone na Soborze Konstantynopolitańskim i w roku 381. Zob. charyzmaty, epikleza, filioque, pneumatologia, apropriacja, Sobór Florencki, Sobór Konstantynopolitański I, teologia Trójcy Przenajświętszej. Dusza. Duchowy pierwiastek istot ludzkich, który żyje także po ich śmierci. Zgodnie ze Starym Testamentem nefesz (hebr. “tchnienie życia”) pochodzi od Boga i zanika po śmierci człowieka. Wyrażenie “moje nefesz” może oznaczać tyle, co Ja sam” lub “moja dusza” (Ps 3, 2-3; zob. Mk 8, 34-36). Nowy Testament -podobnie jak Septuaginta - często używa wyrazu psyche (gr. “dusza”) na oznaczenie pierwiastka życia (Rz 16, 4; Flp 2, 30). Pod koniec Starego Testamentu język grecki i grecka myśl wprowadziły pojęcie duszy ludzkiej jako czegoś odrębnego od ciała i obdarzonego przez Boga nieśmiertelnością (Mdr 3, 1-9; 9, 15;16, 13). Toteż Nowy Testament wykazuje tu i ówdzie pewien dualizm między ciałem i duszą (Mt 10,28); Łk 16, 22; 23,43; 2 Kor 5, 6-10; Flp 1, 23; 1 P 1, 9), podstawowa jednak jest myśl o istotach ludzkich jako o ciałach ożywionych i przeznaczonych do ostatecznego zmartwychwstania. Wydaje się, że Tertulian (ok. 160 - ok. 220) pod wpływem stoików był przekonany o cielesności duszy, podczas gdy Orygenes (ok. 185 - ok. 254) stanął na drugim krańcu tego układu i twierdził, że nasze dusze nie tylko są duchowe, ale nawet istniały uprzednio. Św. Tomasz z Akwinu (ok. 1225-1274) duszę rozumiał jako formę ciała. Ten pogląd stał się oficjalną nauką na Soborze w Vienne w roku 1312 (DH 902; ND 405). Przeciw głoszonemu przez Piotra Pompanazziego (1464-1525) neoarystotelizmowi Ojcowie Soboru Laterańskiego V (1513) uczyli, że dusza ludzka jest indywidualna i nieśmiertelna (DH 1440; ND 410). Zob. animizm, antropologia, arystotelizm, materia i forma, nieśmiertelność, preegzystencja, Sobór w Vienne, stoicyzm, śmierć, vestigia trinitatis, węfrówka dusz, zmartwychwstanie, życie pozagrobowe. Duszpasterz. Zob. pasterz. Duszpasterski urząd. Zob. urząd duszpasterski.

Wydawnictwo WAM, Kraków 2002

37

Leksykon teologiczny

Dwanaście świąt. Główne święta w roku liturgicznym wschodniego prawosławia, roku który zaczyna się pierwszego września. Są to: Narodzenie Matki Bożej, obchodzone 9 września (ikona często przedstawia poczęcie Maryi); Odnalezienie i Podwyższenie Krzyża Świętego, obchodzone 14 września; Wprowadzenie Świętej Dziewicy do świątyni 21 listopada; Narodzenie Chrystusa 25 grudnia; Objawienie Pańskie 6 stycznia (ikona przedstawia chrzest Chrystusa); Ofiarowanie Pana Jezusa 2 lutego; Zwiastowanie Pańskie 25 marca; Niedziela Palmowa; Wniebowstąpienie; Zesłanie Ducha Świętego; Przemienienie Pańskie 6 sierpnia; Koimesis (Zaśnięcie) Matki Bożej 15 sierpnia. Wielkanoc, jako święto nad świętami, obchodzone w każdą niedzielę i wszystkie inne święta, na tej liście nie figuruje. Tajemnica Wielkanocna umieszczona jest w samym centrum Ikony Dwunastu Świąt. Zob. Boże Narodzenie, epifania, hipopante, kalendarz liturgiczny, Kościoły wschodnie, Niedziela Palmowa, pięćdziesiątnica, przemienienie, tajemnica wielkanocna, Wielkanoc, Wniebowstąpienie, Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny. Dyoteletyzm (gr. “dwie wole”). Nauka Kościoła, że w Chrystusie są dwie wole, odpowiednie do Jego dwóch natur. Chociaż są odrębne, Jego wola boska i ludzka współpracują ze sobą w doskonałej moralnej jedności (zob. DH 556-558, 2531; ND 635-637). Zob. monofityzm, monoteletyzm, Sobór Konstantynopolitański III. Dyptychy (gr. “podwójny, dwoisty, podwójna tabliczka do pisania”). Imiona osób żywych lub zmarłych, które miały być odczytywane podczas sprawowania Eucharystii, pierwotnie wypisywane na dwóch tabliczkach połączonych klamrami. Wypisanie imion wybitnych osobistości na takich tabliczkach oznaczało łączność z nimi, a skreślenie ich imion z listy oznaczało wyłączenie ich ze wspólnoty, czyli ekskomunikowanie. Liturgia bizantyńska przy bardziej uroczystych okazjach do dzisiaj stosuje wypisywanie na tabliczkach imion osób żyjących. Zob. modlitwa Eucharystyczna. Dzieci Boże. Zob. przybranie za dzieci Boże. Dzieje zbawienia. Cała historia ludzi i świata, w którym zamieszkują, jeżeli się na nią patrzy jako na dramat zbawienia trwający od chwili stworzenia aż po paruzję i odnajdujący swój ośrodek w Chrystusie (Ef 1, 3-14; Kol 1, 15-20). Zagadnienie dziejów zbawienia, rozwinięte przez takich uczonych protestanckich, jak Johann Christian Konrad von Hofmann (1810-1877), dało klucz do teologii Starego Testamentu Gerhardowi von Rad (1901 - 1971). Ukazywał on dzieje Izraela przekazywane początkowo w wyznaniach wiary (Pwt 26, 2-9; Joz 24, 2-13). Te dzieje zbawienia są naznaczone nieustannie narastającymi oczekiwaniami na to, że obietnice Boże się spełnią w przyszłości. Dla Oskara Cullmanna (1902-1999) rzeczywistość zewnętrznych wydarzeń jest rzeczą główną w Bożym dziele zbawienia, które szczyt osiąga w Chrystusie. Łukaszowy układ dziejów zbawienia, w którym Chrystus się ukazuje jako pełnia czasów, dla Cullmanna jest sercem teologii Nowego Testamentu. Sobór Watykański II posługiwał się wyrażeniem “dzieje zbawienia”, rozumiejąc je praktycznie jako synonim “dziejów objawienia” (DV 2 - 11, 14-15, AG 3). Zob. nadzieja, Objawienie, odkupienie, paruzja, prorok, wyznanie wiary, zbawienie. Dzień świąteczny. Zob. święto.

Wydawnictwo WAM, Kraków 2002

38

Leksykon teologiczny

Dziesięcina. Dziesiąta część plonów, przeznaczona na utrzymanie duchowieństwa i na wsparcie misji Kościoła realizowanej przez szkoły, szpitale, pomoc dla potrzebujących oraz dzieła ewangelizacji. W Starym Testamencie wspieranie utrzymania kapłanów i miejsc kultu (zob. Rdz 14, 16-20; Pwt 12, 6. 11. 17) było nakazane przez Prawo (zob. Lb 18, 25-32; Pwt 14, 22-29). Nowy Testament uważa za rzecz słuszną, aby chrześcijańskie wspólnoty wspierały tych, którzy głoszą Dobrą Nowinę (zob. Mt 10, 10; Łk 10, 7; 1 Kor 9,7-14; 1 Tm 5, 18). Ostatecznie po nawróceniu Europy na chrześcijaństwo dziesięciny stały się częścią płaconych podatków. Tam, gdzie władze państwowe już nie uznają Kościoła ani go nie wspierają w ten sposób, potrzebne są dobrowolne datki. Ofiary zbierane na tacę podczas ofiarowania wyrażaj ą w kontekście liturgicznym pragnienie wiernych wspierania misji Kościoła. Zob. Kościół i państwo, sprawiedliwość, wspólnota. Dziesięcioro Przykazań Bożych. Zob. Dekalog. Dziewictwo. Stan powstrzymania się od małżeństwa i stosunków płciowych. Od czasów wczesnego Kościoła grupy mężczyzn i kobiet praktykowały życie w konsekrowanym dziewictwie, naśladowaniu Chrystusa, realizowaniu w życiu nieustannej modlitwy, w służbie potrzebującym i w takim postępowaniu, żeby mogli być znakami ostatecznego Bożego królestwa (zob. LG 42, PC 1, 12, OT 10, CIC 604). Zob. bogumiłowcy, celibat, czystość, enkratycy, katarzy, życie monastyczne, życie zakonne. Dziewicze poczęcie Jezusa. Akt, podczas którego Najświętsza Maryja Panna poczęła Jezusa mocą Ducha Świętego i bez udziału ludzkiego ojca. Opierając się na Ewangeliach (Mt 1, 18-25; Łk 1, 26-38), chrześcijańska tradycja oraz zwyczajna nauka Kościoła zgadzały się co do tego, że Jezus w ten sposób został poczęty; przekonanie to przynajmniej pośrednio popiera Apostolskie wyznanie wiary; “Który się począł z Ducha Świętego i narodził się z Maryi Panny". Fakt, że Jezus się narodził z kobiety, wskazuje na Jego człowieczeństwo. Natomiast fakt, że się począł wskutek szczególnej interwencji Ducha Świętego, wskazuje na Jego bóstwo: Jest On “Emmanuelem, czyli Bogiem z nami” (Mt 1, 23). Zob. chrystologia, Duch Święty, mariologia, wcielenie. Dziewicze porodzenie. Narodzenie dziecka bez interwencji ludzkiego ojca. Niektórzy nadal twierdzą, że opowiadanie o dziewiczym poczęciu Jezusa zostało zaczerpnięte z pogańskich mitów o kobietach, które wydały na świat nadzwyczajne dzieci przy współudziale bóstw męskich. Mity te jednak różnią się całkowicie od opowiadania o dziewiczym poczęciu Jezusa, którego opis znajduje się w Ewangeliach dzieciństwa św. Mateusza i św. Łukasza. W swym dziele Griechische Mythen in christlicher Deutung Hugo Rahner wykazał powierzchowność tego typu porównań. Zob. dziewicze poczęcie Jezusa. Ebionici (hebr. “ludzie biedni”). Grupa chrześcijańskich ascetów pochodzenia żydowskiego, istniejąca w I i II stuleciu. Uważali oni, że Jezus jest ludzkim synem Maryi i Józefa, a zatem tylko człowiekiem, na którego zstąpił Duch Święty podczas chrztu. Kładli nacisk na zachowanie Prawa Mojżeszowego i dlatego odrzucali naukę św. Pawła. Zob. chrystologia, enkratycy. Edessa (obecnie Urfa w Turcji). Najbardziej znaczący ośrodek chrześcijaństwa syryjskiego, które mimo inwazji muzułmańskiej w roku 629 było aktywne aż do XII stulecia. Legenda opowiada, że Jezus wysłał list i swój własny portret do króla Edessy, Abgara V Ukkamy (4 przed Chr. 50 po Chr.). Z całąpewnością chrześcijaństwo było tutaj znane od II wieku. Najsławniejszym jego pisarzem był św. Efrem Syryjczyk (ok. 306-373), który po opuszczeniu przez Rzymian w roku 363 jego rodzinnego Nisibis założył “szkołę Persów” w Edessie. Cesarz Zenon zamknął tę szkołę w roku 489 z powodu ostrych zatargów między nestorianami a monofizytami. Edessa odgrywała rolę głównego miasta dla syryjskiego Kościoła prawosławnego. Zob. kościół wschodni asyryjski, Kościoły wschodnie, monofizyci, nestorianizm, Syryjski Kościół prawosławny, teologia antiocheńska.

Wydawnictwo WAM, Kraków 2002

39

Leksykon teologiczny

Egzarcha (gr. “kierownik”). Państwowy tytuł oznaczający naczelnika prowincji w cesarstwie bizantyńskim. We wschodnim prawie kanonicznym odnosi się do osoby kierującej częścią ludu Bożego (CCEO 984 § 2), która nie stała się jeszcze w pełni eparchią (CCEO 313), czyli diecezją. Na Zachodzie jego odpowiednikiem jest wikariat apostolski, lub prefektura apostolska. Zob. Kościoły wschodnie, eparchia. Egzegeza (gr. “wyprowadzanie znaczenia”). Wyjaśnienie znaczenia tekstów świętych, zazwyczaj biblijnych (DV 12 i 23, OT 16). Egzegeci starają się zarówno ustalić, co autorzy biblijni zamierzali powiedzieć w oryginalnym kontekście, czyli co tekst oznaczał, jak wyjaśnić orędzie tekstu na dzisiaj, czyli powiedzieć, co on dzisiaj oznacza. Zob. hermeneutyka, krytyka biblijna, sens Pisma Świętego, teologia aleksandryjska, teologia antiocheńska. Egzemplaryzm (łac. “wzór, przykład, model”). Teoria, która w wyjaśnianiu rzeczywistości kładzie nacisk na znaczenie przyczynowości wzorczej. Zwolennicy tej teorii uważają, że wartość korzystnej dla nas działalności zbawczej Chrystusa polega w bardzo dużym stopniu - a może nawet wyłącznie - na tym, że jest ona dla nas wzorem bezinteresownej miłości, jaką On nam okazał. Teoria ta korzeniami sięga do Piotra Abelarda (1079-1142; zob. DH 721-739). Zob. odkupienie, odpokutowanie, przyczynowość. Egzorcyzm (gr. “zaprzysięganie, zaklinanie pod przysięgą”). Wypędzanie złych duchów (albo nawet samego diabła) z ludzi opętanych albo nawiedzonych ich mocą. Pewną formę egzorcyzmu odnajdujemy w modlitwach poprzedzających chrzest. W wypadku człowieka opętanego egzorcysta wyznaczony przez biskupa sprawuje obrzęd składający się z modlitw, pokropienia wodą i włożenia rąk (CIC 1172; nie ma nic na ten temat w CCEO). Wykonywanie egzorcyzmu opiera się na tym, co Chrystus i Jego uczniowie czynili w podobnych wypadkach (Mt 10, 1; Mk 1, 21-28; Łk 4, 31-37; 11, 14-23; Dz 19, 11-12). W styczniu 1999 roku Watykan opublikował nowy obrzęd egzorcyzmu; poprzedni został po raz ostatni przejrzany w roku 1614. Zob. demony, diabeł, opętanie diabelskie, sakramentale. Egzystencjalizm (łac. “istnienie”). Prąd filozoficzny, religijny i literacki, którego reprezentantami są pisarze tacy, jak: Soren Kierkegaard (1813-1855), Fiodor Dostojewski (1821-1881), Miguel de Unamuno (1864-1936), Karl Jaspers (1863-1969) i Martin Heidegger (1889-1976). Wywarł on poważny wpływ na teologię katolicką i protestancką. Ogólnie rzecz biorąc, prąd ten podkreśla znaczenie osób jako jednostek i ich wolności oraz stara się dociec, na czym polega autentyczna egzystencja. Przedstawiciele tego prądu różnią się między sobą i zajmują pozycje od ateistów z przekonania, jak Jean-Paul Sartre (1905-1980) i Simone de Beauvoir (1908-1986), aż po wierzących chrześcijan, jak Rudolf Bultmann (1884-1976) i Gabriel Marcel (1889-1973). Zob. teologia dialektyczna. Eklezjologia (gr. “nauka o Kościele”). Gałąź teologii, która zajmuje się systematycznie początkami, naturą, wyróżniającymi cechami oraz posłannictwem Kościoła. W Piśmie Świętym nie można wprawdzie odnaleźć wyraźnie sformułowanej nauki o Kościele, Nowy Testament podsuwa nam jednak różne jego obrazy, takie jak: obraz oblubienicy Chrystusa (Ef5, 25; Ap 21, 2; 22, 17), Ciała Chrystusa (Rz 12,4-5; 1 Kor 12, 12-27; Ef 1, 22-23; Kol 1, 18. 24), Ludu Bożego (1 P 2,20; Rz 9,25), świątyni Ducha Świętego (1 Kor 3, 16; 6, 19), rodziny Bożej (Ef 2, 19-22; por. LG 6-8). Św. Ireneusz z Lyonu (ok. 130 - ok. 200), w walce z gnostykami oraz ich rzekomymi objawieniami dostępnymi tylko dla wybranych, podkreślał widzialną sukcesję apostolską Kościołów lokalnych, która może być rozpoznana przez każdego człowieka. Św. Cyprian z Kartaginy (zm. 258) napisał pierwszy traktat o jedności Kościoła. Prawie wszystkie rozłamy Kościoła były związane - pośrednio lub bezpośrednio - z różnymi sposobami interpretowania jego widzialności i świętości. Kiedy donatyści twierdzili, że sakramenty są ważne tylko wtedy, gdy są sprawowane przez godnych szafarzy, św. Augustyn z Hippony (354-430) wyjaśniał, że świętość Kościoła nie wyklucza grzeszników, ale z góry zakłada ich istnienie. Jak to ujął wiele wieków później Karl Rahner (1904-1984), Kościół jest świętym Kościołem grzeszników. W dziełku pt. Summa de Ecciesia (łac. “Zarys nauki o Kościele”), napisanym przez Jana z Torquemady (1388-1468), wuja wielkiego inkwizytora,

Wydawnictwo WAM, Kraków 2002

40

1920). a przede wszystkim w odkupieniu. Jako przedstawiciele Boga mężczyźni i kobiety mieli być odpowiedzialnymi gospodarzami tego. koncyliaryzm. zbawienie. 13-14). zob. Ez 47. Duch Święty. Robert Bellarmin (1542-1621). Kościół. “zarządzanie gospodarstwem”). 9. która do większego znaczenia doszła dopiero na skutek kontrowersji czasów reformacji. jak: Ives Congar (1904-1995). Mesjasz. Głównymi zagadnieniami eklezjologii są: początki Kościoła w Starym Testamencie. odkupienie. Zadaniem epoki mesjańskiej było przywrócenie tego wszystkiego.9). Teologowie prawosławni. anatema. 1 -2. 6-10. urząd nauczycielski Kościoła. Ekskomunika albo automatycznie następuje po dokonaniu pewnych czynów. prymat. która ogarnia nową ziemię i nowe niebo (2 P 3. a później nauka Soboru Watykańskiego I (1869-1870). cechy Kościoła. Jom Kjppur. tacy jak: Mikołaj Afanasjew (1893-1966) i Jan Zizioulas (ur. stosunek Kościoła do królestwa Bożego. grzech. 26-31. zbawienie. co go otacza. Hi 28. a szczególnie autor Listu do Hebrajczyków. Jego zmartwychwstanie. Ta nadzieja zachęca do świadomego wzięcia udziału w pracy nad ochroną naszego środowiska.odpokutował za nasze grzechy i oczyścił skalany świat (Hbr 2. które jest dziełem Jezusa Chrystusa (Ef 1. Rozłam między Wschodem. Trójca immanentna.10. Lud Boży. por. zadośćuczynienie. ferendae sententiae. gallikanizm. Światowa Rada Kościołów.Leksykon teologiczny mamy ślad rozwoju eklezjologii jako oddzielnej dyscypliny. uważa. Nowy Testament. instytucjonalna. o gospodarstwie”). sakrament pokuty. ofiara. teologia misyjna. 18-30). Zob. Ciało Chrystusa. Wydawnictwo WAM. charyzmaty. Sobór Watykański II. Ekskomunika (łac. Zob. “wykluczenie ze wspólnoty”). Boży plan zbawienia rodzaju ludzkiego ukazany w stworzeniu. żeby można było wytłumaczyć jedność Kościołów miejscowych w tej samej wierze. Ekspiacja (łac. zob. co natura utraciła przez grzech (Iz 11. 1918). 3. że Chrystus jako Kapłan i Ofiara . źródła wschodniego prawa kanonicznego. Avery Dulles (ur. różnorodność wzorów dla Kościoła. 1927). Kraków 2002 41 . sprawą tą zajął się w swoim nauczaniu Jan Paweł II (ur. extra ecclesiam nulla salus. “nauka o domu. co stworzone (Rdz 1. latae sententiae. posługiwanie Jezusa. a Zachodem doprowadził w prawosławiu do rozwoju eklezjologii bardziej pneumatologicznej. sobornost.1213). 18. hierachia. eschatologia. Ekologia (gr. gnostycyzm. Zob. Ekonomia (gr. Jom Kippur. wreszcie jego natura pneumatologiczna. kapłani. a także Sobór Watykański II oraz prace naukowe takich teologów. 17-18. Nauka o wzajemnym oddziaływaniu człowieka na to. Najświętsze Serce Jezusa. “odpokutowanie za winę. synod. stworzenie. w szczegółowych wypadkach udziela on przecież dyspensy od swoich własnych przepisów kanonicznych. Rz 3. Karl Rahner (19041984). Chrześcijanin ma nadzieję. 1922 r. skrucha. że całe stworzenie ma udział w chwale (Rz 8. Sullivan (ur.1-12). Świętych obcowanie. 1931) rozwinęli eklezjologię opartą na Eucharystii.a zarazem jako przedstawiciel nas wszystkich . Wynagrodzenie za grzechy i naprawa szkód wyrządzonych Bogu i porządkowi moralnemu. jego posłannictwo w świecie i dla świata. Zob. Głównym tematem kształtującym spotkania przedstawicieli Kościołów rzymskokatolickiego i prawosławnego wschodniego na Rodos/Patmos (1980) i w Balamand w Libanie (1993) był Kościół jako namacalna tajemnica. albo bywa ogłaszana przez sąd kościelny lub odpowiednią władzę.) i Jean-Mańe-Roger Tillard (ur. zesłanie Ducha Świętego. ultramontanizm. Ogromny wpływ na rozwój eklezjologii katolickiej wywarł św. febronianiazm. 24-25. 6-8. Ekumeniczny sobór. Wyłączenie z życia sakramentalnego i korzystania z pełni praw w Kościele (CIC 1331. Francis A. Żydzi potrzebę odpokutowania za grzechy wyrazili w ustanowieniu dnia pokutnego. hierarchiczna i eschatologiczna. W naszym stuleciu wkład w rozwój tej dyscypliny wniósł ruch ekumeniczny. W teologii wschodniej wyrazu “ekonomia” używa się także na oznaczenie ustępstw Kościoła na rzecz ludzkiej słabości. 1926) i innych. Zob. oczyszczenie”). Tt 2. CCEO 1434). a także teologia stworzenia wywodząca się od Jürgena Moltmanna (ur. wyznanie augsburskie. Zob. sobór powszechny. Sobór Watykański I. reformacja. charyzmatyczna. natura. 9-11).

chrystologia. Encykliki papieskie same z siebie nie są nieomylnymi wypowiedziami. Mateusz interpretuje ten znakjako proroctwo o narodzeniu Jezusa (Mt 1. Chrześcijańska społeczność podzieliła się po Soborze Efeskim (431). jakiej chciał Chrystus (J 17.Leksykon teologiczny Ekumenizm (gr. UR 1-4). “świat zamieszkały”). zapoczątkował w 1908 roku założyciel Society of Atonement (Towarzystwa Pokutnego). wydzielanie się”). Kraków 2002 42 . wskutek schizmy między Wschodem. lecz raczej autorytatywnymi stwierdzeniami zwyczajnego urzędu nauczycielskiego (zob. “wypływanie.. 4-5. Zapewne przedstawiciel neochalcedonianizmu Leoncjusz z Jerozolimy (VI wiek). Temu sposobowi wyrażania się.zamiast tego. List biskupa przeznaczony do szerokiego rozpowszechnienia. wraz z innymi zakonnikami. że został on dobrowolnie przez Boga stworzony (zob. Nauka o tym. “wybór”). Zob. urząd nauczycielski Kościoła. W prawie kanonicznym wyrazem “elekcja” oznacza się procedurę prawną dokonaną przez uprawnionych wyborców w celu wyznaczenia kogoś na stanowisko kościelne. która ze swego źródła (z Boga) wypływa tak. wybór papieża przez kardynałów podczas konklawe (zob. Symboliczne imię przeznaczone dla dziecka zapowiedzianego przez Izajasza królowi Achazowi (Iz 7. neoplatonizm. wiara i ustrój. Enhypostazja (gr. został on przyjęty na łono Kościoła katolickiego. DH 3884-3885). W następnym roku. oikoumene. że Chrystus ma pełną ludzką naturę. O. zob. Sobór Chalcedoński.ok. łącznie z Eucharystią i sukcesją apostolską (zob.natchnieni przez Ducha Świętego . panteizm. Światowa Rada Kościołów. Emanacja (łac. Człowieczeństwo Chrystusa istnieje w hipostazie Słowa Bożego (stąd enhypostazja). Elekcja (łac. nie można go jednak po prostu z nim utożsamiać (LG 8). orygenizm. obchodzony od 18-go do 25-go stycznia każdego roku. Wydawnictwo WAM. Leoncjusz z Bizancjum. jakoby świat był rzeczywistością konieczną i niemal utożsamiał się z Bogiem . po Soborze Chalcedońskim (451). którzy przyjmują Jezusa jako Pana i Zbawiciela i . Encyklika (gr. że została przyjęta przez hipostazę albo słowo. dziewicze poczęcie Jezusa. anhypostazja. Ogólnoświatowy ruch wśród chrześcijan. sprzeciwiało się wielu chrześcijan. OE 27-30). np.przez modlitwę. ND 331). Rzeczywistość. Emmanuel (hebr. Wiara w Chrystusa i sakrament chrztu są źródłem rzeczywistej. Zob. Zob. CIC 349). 1225-1274). Św. która się uosobiła w ten sposób. ponieważ sprawia on wrażenie. dialog. Ef 4. hierarchia prawd. Tomasza z Akwinu (ok. także anglikanie posługuj ą się tym wyrazem od czasu pierwszej konferencji w Lambeth (1867) na oznaczenie orędzia wydawanego pod koniec takich konferencji. a Zachodem datowanej umownie na rok 1054.14). jak światło wypływa ze słońca. “list okólny”). wtedy jeszcze członek Protestanckiego Kościoła Episkopalnego w Stanach Zjednoczonych. Tydzień Modlitw o Jedność Chrześcijan (osiem dni modlitw o religijną jedność wszystkich chrześcijan). Żeby wyjaśnić naukę Soboru Chalcedońskie-go (451) o jednej Osobie Chrystusa w dwóch naturach. “Bóg z nami”). gnostycyzm. 21. a także później. że prawdziwy Kościół “trwa" w Kościele katolickim. a nie współczesny mu imiennik. wymyślił to określenie i rozwinął naukę. 650 . siostrami i osobami świeckimi swej wspólnoty w Graymoor. a także innymi sposobami poszukują możliwości usunięcia barier i zaprowadzenia takiej jedności Kościoła. której później udzielił poparcia św. Chrześcijanie wschodni autorytatywne listy swoich patriarchów zawsze nazywali “encyklikami”. 23) i kończy własną Ewangelię odpowiednią obietnicą: “A oto Ja jestem z wami przez wszystkie dni. Sobór Watykański II naucza. Szczególnie prawosławie łączy z katolikami wiele wspólnych elementów wiary i życia sakramentalnego. Od wieku XVIII katolicy zachodni stosują ten wyraz na oznaczenie listu skierowanego przez papieża do całego Kościoła albo do jego części. podczas reformacji w wieku XVI. Sobór Watykański II. Paul Wattson (1863-1940). Jan z Damaszku (ok. DH 3024. neochalcedonizm. hipostazja.” (Mt 28. 20). konferencje w Lambeth. jedności wśród chrześcijan (LG 15). który sięga korzeniami do Plotyna i neoplatonizmu i był używany przez św.. dialog. sukcesja apostolska. 750). “w osobie”). Zob. Communicatio in Sacris. schizma. logos. Zob. przedstawiciel orygenizmu. choć niedoskonałej.

osiągnięcie celu. 19. Epikleza (gr. Entuzjazm (gr. wstrzemięźliwi”). jednakże miłość uznaje za dar najwyższy (1 Kor 12. (które przedstawiają Jordan) święci się przez zanurzenie w nich krzyża. że dyskusja. dla którego coś istnieje. wydawał często trwałe korzystne owoce. okręg”). chrzcie w Jordanie i pierwszym cudzie w Kanie Galilejskiej (J 2.18. “quam oblationem” = tę ofiarę) przed konsekracją oraz Racz wejrzeć na nie (łac. czy konsekracja dokonywała się przez słowa ustanowienia. Entelechia (gr. przypisywany specjalnemu wpływowi Ducha Świętego. każde wezwanie skierowane do Boga. czy łącznie z następującą epikleza. Zob. To właśnie wśród takich skrajnych ugrupowań powstały niektóre ewangelie apokryficzne. a wody rzek itp.Leksykon teologiczny Enkratycy (gr. objawienie”). aby dary zostały przemienione) i po konsekracji (prośba. Zob. doketyzm. W dziejach chrześcijaństwa entuzjazm religijny. “prowincja. 1 Tm 4. Na Zachodzie w uroczystość Epifanii święci się przybycie Mędrców do Betlejem oraz objawienie Chrystusa poganom.3-4). 1-3). Z czasem Boże Narodzenie zaczęto na stałe obchodzić 25 grudnia. dokonana po Soborze Watykańskim II. Pisma św. Ogólnie rzecz biorąc. Reforma liturgiczna. rozeznanie duchów. W Średniowieczu trwał spór o to. jest to każde objawienie się bóstwa w czasie i przestrzeni (Wj 3. co jest możliwe. przeżycie religijne. Źle ukierunkowane roszczenie sobie prawa do szczególnego wpływu Ducha Świętego może spowodować znaczne szkody (zob. Kraków 2002 43 . Supplices te) po konsekracji w starym Kanonie Rzymskim. Zob. jak to utrzymywali łacinnicy. 14. jak to jest w większości greckich i orientalnych anafor (por. Paweł ostrzega przed tłumieniem oddziaływania Ducha Świętego przez proroctwo lub inne nadzwyczajne dary (1 Tes 5. 3556). 1 J 1. Zob. charyzmaty. zostali przemienieni). asceza. dziś Chrystus dla naszego zbawienia przyjął od Jana chrzest w Jordanie”. podczas której święci się cały cykl objawień Chrystusa w narodzeniu. zazwyczaj powstrzymywali się oni od mięsa. prorok. wina. egzarcha. Stan ekstatyczny lub emocjonalny. Nazwa. czy modlitwa Uświęć tę ofiarę (łac. przyczynowość. ebionici. pokłonie Mędrców. Mimo to antyfona do pieśni Maryi (Magnificat) z drugich nieszporów uroczystości Objawienia Pańskiego zachowała ten potrójny. chociaż w tradycji ormiańskiej do dzisiaj sieje wspomina 6 stycznia. diecezja. Eparchia (gr. 19-22). chwała. Ogólnie rzecz biorąc. dziś podczas godów woda stała się winem. 6 stycznia obchodzi się jako większe święto Epifanię. którzy je przyjmują. Dz 2. “powstrzymujący się. ND 317-320). Wyraz często występujący w kanonach soborów powszechnych na Wschodzie. Wydawnictwo WAM. “realizujący swą własną doskonałość”). a oznaczający kościelną jednostkę administracyjną kierowaną przez metropolitę. której się używa na oznaczenie różnych wczesnochrześcijańskich postaci albo grup głoszących hasła krańcowe. żeby Duch Święty albo Logos zstąpił na dary ofiarne i zamienił je w Ciało i Krew Chrystusa dla duchowego pożytku tych. epikleza jest modlitwą z prośbą. Jana wskazuj ą na wcielenie i na całe życie Chrystusa jako na epifanię (J 1. święto Epifanii obchodzi się ze światłami. teofania. Obecnie odpowiada ona diecezji. Na Wschodzie. następna niedziela jest niezmiennie poświęcona wydarzeniu Chrztu Pańskiego. teologia Janowa. 13-13. Na Wschodzie. “owładnięcie przez Boga”). Supra quae) i Pokornie Cię błagamy (łac. czyli kanonie mszalnym. a nawet od małżeństwa. łączny charakter: “W tym dniu tak świętym trzy cuda wysławiamy: dziś gwiazda przywiodła Mędrców do żłóbka. Wydaje się.12. aby pobłogosławił lub uświęcił rzecz stworzoną (por. “ukazanie się. Ewangelie apokryficzne. aby przystępujący do Komunii św. podczas gdy wesele w Kanie Glilejskiej jest wspominane w drugą niedzielę zwykłą w roku C. arystotelizm. “wezwanie”). 2718. przynajmniej od IV wieku.1-11). sprawiła. gdzie chrzest nazywa się także photismos (gr. Boże Narodzenie. jeżeli był po właściwym rozeznaniu poddany kierownictwu. W anaforze. Epifania (gr. 13). że w nowych modlitwach eucharystycznych umieszczono epiklezę przed konsekracją (prośba. Urzeczywistnienie tego. DH 1017. Zob. “oświecenie”). gnostycy. DH 803-808. Św. 1-5).

W Kościele wschodnim eremitów jest wielu i znani są jako anachoreci. kryteriami. Zob. Wydawnictwo WAM. co wyrażamy słowem greckim filia. Miałaby ona być różna zarówno od tego. “nauka o rzeczach ostatecznych”). Eremici (od gr. biskup”). Erytrea tworzyła starożytne królestwo Aksum. “nauka o wiedzy”). co jest w tym królestwie istotne. Sobór Chalcedoński. filozofia. 11). że dzięki Jego posługiwaniu już nadeszło to. Według Alberta Schweitzera (1875-1965) Jezus błędnie oczekiwał na natychmiastowe nadejście tego królestwa. oznaczającym miłość Boga dającą samą siebie w Chrystusie i domagającą się odpowiedzi od człowieka (1 J 4. Ap 22. modlitwa eucharystyczna. “episkopos = nadzorca. stolicy Erytrei. Zob. a także drugiego z niedzielnych czytań mszalnych poprzedzających Ewangelię. autokefaliczny Kościół erytrejski. konsekracja. była również uważana za święte miasto chrześcijaństwa etiopskiego. anachoreci. Zob. Zob. Eros (gr. Mt 25. jednocześnie zgodzili się oni na kontynuowanie ścisłej współpracy. źródłami. Wprawdzie po reformacji zmniejszyła się liczba eremitów. Tradycyjnie określa się tak miłość poszukująca zadowolenia z siebie samej. jak: kartuzi. oznaczającą istnienie miłości między krewnymi i przyjaciółmi. na czele którego stoi arcybiskup Asmary. diecezja. chrześcijaństwo koptyjskie. włoskich i etiopskich. Miejsce.) i tym samym nie są w łączności z patriarchą Konstantynopola. że królestwo Boże zaczęło istnieć razem z posługiwaniem. Nowoutworzony. Mk 13. CIC 603).000 wiernych. 20. papież. kiedy Chrystus przyjdzie w chwale sądzić żywych i umarłych (zob. kanon. Ludzie. została rozstrzygnięta na korzyść opinii. jej naturą. ordynariusz. Duch Święty. możliwościami i ograniczeniami. jak i od tego. posiada około 1. Kraków 2002 44 . Zgodnie z przeciwstawnym twierdzeniem eschatologii urzeczywistnionej. którzy się odsuwają od społeczności. w oparciu o Nowy Testament. tworzą obecne kolegium biskupów odpowiedzialne za sprawowanie tych rządów. Eschatologia. Jezus głosił. 1 Kor 10. żeby prowadzić życie samotne poświęcone modlitwie i umartwieniu. Episkopat (gr. 1 Kor 15. że ludzie ci złożą śluby na ręce miejscowego biskupa i pozostaną pod jego ostatecznym kierownictwem (zob. anafora. Stanowiska pośrednie przyjmują. chrześcijaństwo etiopskie. agape. Gałąź teologii systematycznej zajmująca się ostatecznym królestwem Bożym takim. którego stolica.Leksykon teologiczny (pierwsza modlitwa eucharystyczna) są częściami epiklezy. kolegialność.. 7-12). Gałąź filozofii zajmująca się ludzką wiedzą. “miłość pożądliwa”). Kościół łaciński do dzisiaj jeszcze uznaje prowadzenie takiego samotnego życia pod warunkiem. Epistoła (gr. “pustynia”). nazywa się eremem albo pustelnią. życie monastyczne. biskup. co wyrażamy słowem greckim agape. które nie uznają Soboru Chalcedońskiego (451 r. 20-28). jakie zostało wyrażone w czasach przygotowania w Starym Testamencie (np. której reprezentantem jest Charles Harold Dodd (1884-1973). Epistemologia (gr. którzy wspólnie jako następcy kolegium apostolskiego. 12-13). Zob. prawosławie orientalne. Rozmowy z papieżem Shenoudą III Egipskim i Synodem Koptyjskim umożliwiły patriarsze Paulosowi z Etiopii i arcybiskupowi Filiposowi z Erytrei rozdzielenie się we wrześniu 1993 r. Eschatologia (gr. Po stuleciach rządów ottomańskich. Kościół ten. nadzieje mesjańskie). w którym tacy ludzie żyją. Wyraz. ale wiele elementów z ich życia przetrwało w takich zakonach monastycznych. 31-46. kameduli i karmelici. “list”). dopełni się ono jednak (zob. góra Athos.700. 2. Rządy Kościołem przez biskupów. którego tradycyjnie używało się na oznaczenie każdego z 21 listów Nowego Testamentu. Erytrejski Kościół prawosławny. w przepowiadaniu Jezusa i nauczaniu Kościoła nowotestamentalnego. miłość 1-2. Aksum. czyli przyjaźń. zaliczający się do tych prawosławnych Kościołów orientalnych. że cała anaforajest epiklezą. Erytrea uzyskała niepodległość 24 maja 1993 r. Zob. Łk 11. życie zakonne. Łk 11. śmiercią i zmartwychwstaniem Jezusa (zob. będąc czymś więcej niż tylko gałęzią teologii. sukcesja apostolska.

IM 6. że skutki działania są ostateczną normą moralności i próbuje stworzyć “największą szczęśliwość największej liczby”. Teologia potrzebuje zasad estetycznych. Hermann Gunkel (1862-1932) dokonał znacznego dzieła. Mojżesz (Wj 2. teologia Janowa. która zajmuje się studiami nad zasadami moralnymi. “dziękczynienie”). millenaryzm. Estetyka (gr. Autorzy Starego Testamentu z jednej strony doświadczyli dobroci Boga jako Wybawiciela i Stworzyciela. rękopisy z qumran. Esencja i energie (gr. będąca najważniejszym spośród sakramentów i stanowiąca ośrodek życia Kościoła. Punkt szczytowy osiąga podczas konsekracji w przemianie chleba i wina w Ciało i Krew Chrystusa. “oddziaływanie”).10). a kończy się Komunią św. istota i energie.Leksykon teologiczny oznacza skierowanie ku przyszłości całego naszego obecnego istnienia. jak: Abraham (Rdz 17. Nie znaczy to. W taki sposób dziwna forma geologiczna została wyjaśniona opowieścią o dziejach żony Lota (Rdz 19. grzech pierworodny. uważa postępowanie ludzkie za moralnie dobre wtedy. Ascetyczne i doskonale zorganizowane ugrupowanie żydowskie. Zob. Królestwo Boże. które mają na celu wyjaśnienie naszej obecnej sytuacji wobec Boga. nadzieja.5). Zob. Historia “wyjaśniająca”. “zwyczaj. Wydawnictwo WAM. której przedstawicielem jest Immanuel Kant (1724-1804). Pliniusz Starszy (ok. Napięcie zachodzące między łaską i grzechem w obecnej rzeczywistości wyjaśniali oni. SC 122-123). “rzecz ostateczna”). Etiologia (gr. Oznacza to natomiast. i trzeba ich chyba utożsamiać ze wspólnotą z Qumran. 20 przed Chr. Etyka deontologiczna.ok. protologia. zob. a także nazwy miejscowości jak Beerszeba (Rdz 21. Esencja i egzystencja.1651. “Izrael” jako nowe imię nadane Jakubowi (Rdz 32.28). teologia piękna. Prawdopodobnie ich historia rozpoczyna się w drugim stuleciu przed Chrystusem. gdy kierowane poczuciem obowiązku wypełnią swe powinności niezależnie od powodowanych przez to skutków oraz szanuje istoty ludzkie jako cele same w sobie. zmartwychwstanie umarłych. Etiologicznie wyjaśnia się imiona takich osób. 31).ok. 1526). Wyraz. z drugiej strony jednak poznali także rzeczywistość grzechu i jego następstw.). że rzeczywiste wydarzenia pierwotne tłumaczą obecną sytuację człowieka. sięgając aż do początku rodzaju ludzkiego. 62. została ustanowiona przez Chrystusa podczas Ostatniej Wieczerzy (DH 1637. Etyka utylitarna.. Ta gałąź filozofii. istota i istnienie. 100). Eucharystia. a którą zmodyfikował John Stuart Mili (18061873). kulturalne i kontemplacyjne. Kraków 2002 45 . wolna wola. “odczuwający”). której przedstawicielem jest Jeremy Bentham (1748-1832). stworzenie. którego się używa na oznaczenie sprawowania obrzędu Mszy św. Zob. literatura apokaliptyczna. co jest dobre lub złe albo co człowiek może swobodnie czynić lub czego powinien unikać. Wyrazem “eucharystia” oznaczamy ponadto rzeczywistą obecność Chrystusa pod postaciami Chleba i Wina (DH 1640. teologia moralna. Etyka (gr. Mesjasz. przez opowiadanie określonego wydarzenia. Eschaton (gr. Zob. które zgodnie z przypuszczeniem twórcy opowiadania stało u jej początku. Zob. czyli zbiorem opowieści. 37 . o którym wspominają: Filon (ok. GS 57. krytyka biblijna. utrzymuje. 50 po Chr. ND 1517. ukształtowanych przez doświadczenie artystyczne. w jaki sposób jakaś rzeczywistość zaistniała. 23-79) oraz Józef Flawiusz (ok. 26). “opowiadanie o przyczynach”). paruzja. etos”). niektórzy nazywają pierwsze jedenaście rozdziałów Księgi Rodzaju “etiologią historyczną”. paruzja. że pierwsze rozdziały Pisma Świętego przekazują nam opowiadania historyczne. Eucharystia (gr. a szczególnie jej drugiej części następującej po Liturgii Słowa. Zob. Idąc za Karlem Rahnerem (1904-1984). żeby ustalić. Zob. Zasady wydawania sądu o przedmiotach pięknych. aby we właściwy sposób ocenić wizerunki materialne ukazujące i przekazujące rzeczywistości duchowe i Boże (por. analizując i kwalifikując etiologie biblijne. Esseńczycy. .

Bazyli Wielki (ok. oskarżono go o poglądy monofizyckie. uprzedza dopełnienie królestwa Bożego. Zob. gdzie się mówi po francusku. Działanie (lub jego zaniechanie). Euchologion (gr. liturgia. Sobór Nicejski I. Mowa 29 [Teologiczna III]). że jest Ofiarą uwielbienia i dziękczynienia. do której wszyscy chrześcijanie są powołani. na przykład przez encyklikę Jana Pawła II z 1995 roku Evangelium Vitae (64-66). Jana Chryzostoma (ok. że Chrystus po wcieleniu ma tylko jedną naturę. przeistoczenie. agape. anafora. ojcowie kapadoccy. nieuleczalnie chore i upośledzone są dla społeczeństwa finansowym ciężarem oraz twierdzą. Grzegorz z Nyssy (ok. chrześcijaństwo bizantyjskie. Został on oskarżony o głoszenie nauki. 330-379) i św. 378-454). Zob. utwierdzając prawowierną naukę Kościoła odnośnie Trójcy Przenajświętszej oraz właściwe poczucie wiary chrześcijańskiej. zazwyczaj czynią to. teologia apofatyczna. że jesteśmy gośćmi na Bożej uczcie. uobecnia Nowe Przymierze (1 Kor 11. Twierdził on. palamizm. rozdawany w praktyce wszystkim obecnym w czasie sprawowania obrzędu. Ci. łamanie chleba. W liturgiach wschodnich jego odpowiednikiem jest “antidoron” (gr. Eutanazja (gr. Przeciwko tak wyraźnemu racjonalizmowi zarówno co do treści.ok. przymierze. na miejscowym synodzie w Konstantynopolu. i wyraża naszą najgłębszą jedność z Kościołem.Leksykon teologiczny 1727. diakon. “błogosławieństwo. ND 1514. liturgię darów uprzednio konsekrowanych oraz błogosławieństwa na różne okazje. wieczerza pańska. “łagodna śmierć”). “pain bénit”. Herezja związana z Eutychesem (ok. Eunomiusza (zm. które nas pojednało z Bogiem (DH 1740. ofiara. św. W tradycji bizantyńskiej i koptyjskiej tekst używany przez biskupów. epikleza. duchoburcy. W tym drugim znaczeniu wyrazem tym posługujemy się na oznaczenie chleba poświęconego. całkowicie prostą i wręcz sprowadzalną do pojęcia niezrodzoności. a. Euchologion mały zawiera formuły używane przy sprawowaniu sakramentów. przetrwała w postaci tzw. Msza. kapłanów i diakonów podczas sprawowania liturgii. inaczej mówiąc. Jako ofiara i posiłek Eucharystia jest skutecznym symbolem poświęcenia samego siebie na służbę innym. że istoty ludzkie mogą samodzielnie decydować o życiu i śmierci. Eutychianizm. Zob. rzecz pobłogosławiona”). Potępiony w 448 r. pod wpływem cesarza i patriarchy aleksandryjskiego został w roku następnym zrehabi- Wydawnictwo WAM. 347-407). które zmierza do świadomego spowodowania śmierci pacjenta. Kościół. 330-379). Należy go odróżnić od decyzji o zaprzestaniu stosowania nieproporcjonalnie kosztownych i uciążliwych środków przedłużania życia. uważają. że osoby starsze. według których Chrystus nie ma także ludzkiej natury . Zob.25. Jako posiłek Eucharystia (Dz 2. ale nie konsekrowanego. 1742. Najświętszy Sakrament. poświęcenie. Zob. śmierć. Eunomianizm. jak co do metody wystąpili: św. Grzegorz z Nazjanzu (329-389) i św. przełożonym dużego klasztoru w Konstyntanopolu. eklezjologia. ok.46.20) zawarte przez Jego śmierć i zmartwychwstanie. chrześcijaństwo koptyjskie.takiej jak nasza. poprzez które Bóg sam nam się objawia . Herezja szerzona przez biskupa Kyzikos. cierpienie Boga. Eutanazja została potępiona jako moralnie nie do przyjęcia przez chrześcijańską tradycję. kapłan. 1547) b. 395). Kraków 2002 46 . czyli physis. 395). racjonalizm. istota i energie. Sobór Watykański II (GS 27) oraz nauczanie papieskie. Grzegorz Palamas uczynił kluczowym dla teologii prawosławnej. Łk 22. który rozdzielano wiernym pod koniec sprawowania Eucharystii. Euchologion wielki zawiera liturgie św. Eulogia (gr. że Bóg jest substancją niezrodzoną. Tym samym odróżnili oni niepoznawalną i niewysłowioną istotę Boga od energii. Praktyka ta na niektórych terenach. ND 1546. liturgia. czyli chleba poświęconego. która szanuje tajemnicę i “jest dopełnieniem naszych dowodów” (Grzegorz z Nazjanzu. mianowicie boską. Eucharystia dzięki temu. w której Chrystus jest obecny jako Kapłan i Ofiara. anomoios. “modlitewnik”). 1537). 335 . którzy akceptują eutanazję. sakrament. “zamiast daru”). Komunia święta. ponieważ odrzucają cierpienie jako pozbawione sensu. a Duch Święty jest stworzony przez Syna. DH 847) sprawia. Syn Boży jest pierwszym bytem stworzonym przez Ojca.odróżnienie to św. Bazylego (ok.

1 Kor 15. który te trzy Ewangelie wydrukował w paralelnych kolumnach. Ewangelie dzieciństwa. Ewangelia (gr. które powstawały w okresie od II do IV wieku. dziewicze poczęcia Jezusa. Łukasz skorzystali z Marka oraz ze zbioru wypowiedzi Jezusa (Źródło “Q” lub Quelle). 13-14). Łukasza oraz św. Wśród Ewangelii apokryficznych wyróżniamy m.często na sposób fantastyczny dzieje Jezusowego narodzenia i Jego dzieciństwa. i sprawiło.Leksykon teologiczny litowany na soborze. śmiercią! zmartwychwstaniem Jezusa. Wyrażenie pochodzi od protestanckiego znawcy Nowego Testamentu. Tb 6. W dziejach zbawienia pierwsza kobieta. Mateusza (l. 1-12. a wszyscy jego zwolennicy go opuścili (zob. według której św. na powagę Pisma Świętego i na pojednanie przez śmierć Chrystusa. nawiązuje do orędzia św. jak Protoewangelia Jakuba i Ewangelia dzieciństwa Tomasza. kto uwierzy (Rz 1. zgadzają się jednak w tym. Ewangelie według św. “matka wszystkich żyjących” i żona Adama (Rdz 3. 16). 1 Tm 2. a także z innych osobnych źródeł. Mateusz i Łukasz nie są co prawda zgodni w szczegółach. że wszystkie narody na ziemi otrzymały zbawcze objawienie (Mt 2. in. niezupełnie dzielą poglądy głównego Kościoła anglikańskiego (High Church) na łaskę. Marek napisał pierwszy. Mateusza. który się zebrał w Efezie. 23) i św. Wydawnictwo WAM. 34-35. aby opowiedzieć . Zob. wspólnota anglikańska. że po dziewiczym poczęciu mocą Ducha Świętego Jezus narodził się z Maryi w Betlejem. 2 Kor 11. Eucharystię i inne sakramenty. Ewangelicy. ND 609-616)). Te pisma niekanoniczne trzeba odróżnić od tego. 29). W drugim stuleciu wyraz “Ewangelia” stał się tytułem dla czterech ksiąg Nowego Testamentu. nowa Ewa. Zob. Ewangelię Piotra i Ewangelię Tomasza. 1-11). Na Soborze Chalcedońskim jednak (451) Eutyches został potępiony. tak że jasno można było dostrzec. Jana. kładą nacisk na osobiste nawrócenie. św. a potem św. 14-15) i że Jezus przez powstanie z martwych skutecznie się nam objawił jako Syn Boży i nasz Pan (Rz 1. które wymyślają cuda i inne wiadomości. Pisma chrześcijańskie. 5-2. protestanci. Łk 2. Jego przyjście na świat wypełniło to. Pawła (Ga 1. Kraków 2002 47 .: Ewangelię Hebrajczyków. że królestwo Boże już jest (Mk l. 3-4. Ewangelie apokryficzne. który razem z nią popełnił grzech pierworodny (Rdz 3. Jakoba Johanna Griesbacha (17451812). życiu. Ta dobra nowina przynosi zbawienie każdemu. DH 290-303. nauczaniu. Takie pisma apokryficzne. ssobór zbójecki”). 1-7. Mateusza. protoewangelia. św. Zob. Marka. są to Ewangelie według św. którzy: a. Łukasza (1.3. które sobie często ściśle odpowiadają w treści i sposobie wypowiadania się (frazeologia). co o dzieciństwie Jezusa opowiadają Ewangelie według św. Zob. Mateusz i św. kościół episkopalny. na co ludzi przygotowywał cały Stary Testament. “objęcie wzrokiem”). a przez papieża Leona Wielkiego został nazwany “latrocinium” (łac. apokryfy. monofizytyzm. jakie mieli do dyspozycji. Ewangelie synoptyczne (gr. Ewa (hebr. “żyjąca”). Ewangelia. 8). Sobór Chalcedoński. które się zajmuj ą nauczaniem. Żeby wyjaśnić oczywiste powiązania literackie między tymi Ewangeliami. Zob. 10. b. Zob. 1-2. że częściej są one ze sobą zbieżne. 52). Ogólnie rzecz biorąc. śmierci i zmartwychwstaniu Jezusa. źródło “Q”. ponadto “ewangelikami” nazywamy tych wyznawców Kościoła anglikańskiego. Ewangelie apokryficzne. Zob. co nam Ewangelie kanoniczne mówią o narodzeniu. 20. “dobra nowina”). “Ewangelickim” nazywamy także główny Kościół protestancki w Niemczech. 30-32). Łukasza. a których celem było uzupełnienie tego. św. 11) i nawołuje do złożenia ofiary z samego siebie (Mk 8. którzy kładą nacisk na usprawiedliwienie przez wiarę i na najwyższą powagę Pisma Świętego. większość współczesnych uczonych opowiada się za teorią dwóch źródeł. usprawiedliwienie. Marka i św. Ewangelię Marii. Orędzie albo przepowiadanie orędzia o tym. działalnością. Adam. a rzadziej się między sobą różnią.

talmud. “na podstawie tego. kreacjonizm. Faryzeusze (hebr. LG 14). Obiektywna owocność i skuteczność sakramentów. żeby osiągnąć zbawienie (Mk 16. jakie poznali (LG 16). Jezus ze swej strony zarzucał im zewnętrzne zachowywanie Prawa i obłudny formalizm (Mk 7. O państwie kościelnym i o prawowitości władzy papieża rzymskiego. “poza Kościołem nie ma zbawienia”). Zob. Niemiecka teoria o stosunkach między Kościołem a państwem. DH 781. które się ukształtowało w II stuleciu przed Chr. nadprzyrodzoność. urząd nauczycielski Kościoła. Paweł. przyjmowało zarówno Prawo pisane. jak do niechrześcijan (praca misyjna). Ex cathedra (łac. 19-20. Mocą Ducha Świętego (Dz 1. Ex opere operantis (łac. “na podstawie dokonanej czynności”). domagał się powściągliwości w postępowaniu z apostołami (Dz 5.9-14). ND 839-840) o prawdach objawionych dotyczących wiary i moralności. Zob. 50-51. Uroczyste i wiążące określenie. Przepowiadanie wszystkim narodom (Mt 28. faryzeusz Gamaliel. Nazwa pochodzi od nazwiska Johanna Nikolausa von Hontheima (1701-1790). która jest niezależna od postawy lub zasług przyjmującego. 1). “tronu”). papież. Cypriana z Kartaginy (zm. który w roku 1763 pod pseudonimem lustinus Febronius opublikował książkę pt. miszna. której twórcą jest Karol Darwin (1809-1882). Wydawnictwo WAM. 258). prozelityzm. misje Kościoła. wiara i ustrój. saduceusze. Zob. wbrew temu daje ona wspaniały obraz Boga pracującego z mądrością i mocą “od wewnątrz”. fundamentalizm. Łk 18. chrześcijanie anonimowi. Rz 10. ND 1309. poligenizm. 39). czego dokonał działający”). którzy nie należą wprawdzie do Kościoła. 1451. Ewangelia. “oddzieleni”). Po powstaniu Bar-Kochby (135 po Chr. Zob. za łamanie szabatu i za zbliżanie się do grzeszników. Zob. Kraków 2002 48 . że teoria rozwoju biologicznego kłóci się z opowiadaniem Księgi Rodzaju o stworzeniu. a nawet Go przyjmowali gościnnie (Łk 7. 1311-1323.36. czy szafarza. że niektórzy faryzeusze bronili Jezusa. 782 § 1. 1601-1613. “rozwój”). Pawła.34-39). Niemniej Ewangelie wspominaj ą także o tym. ingres. Pobożne ugrupowanie żydowskie. katerda 1. donatyzm. J 7. nieomylność. 13. Nie oznacza to jednak. biskupa pomocniczego w Trier. Niektórzy fundamentaliści błędnie utrzymywali.) tradycje faryzeuszów zachowali rabini i Miszna.Leksykon teologiczny Ewangelizacja. lecz raczej jako warunek pełnej skuteczności łaski Bożej (zob. Faith AND order. 1-23. ale także inni faryzeusze stali się chrześcijanami. 19. 8) orędzie ewangeliczne dociera zarówno do chrześcijan wyobcowanych z Kościoła. według niej obecne istoty żywe rozwinęły się stopniowo drogą doboru naturalnego z bytów mniej złożonych. dokonane przez papieża na mocy pełni jego władzy apostolskiej jako pasterza i nauczyciela wszystkich chrześcijan (DH 3074-3075. Zob. Nie tylko św. Febronianizm. 31. które jednak działa niejako przyczyna. Ex opere operato (łac. CCEO 584-585). odrzucająca niektóre papieskie uprawnienia jako nabytki średniowieczne.. że odmawia ona zbawienia tym. jak ustne i skrupulatnie zachowywało wiele praktyk (na podstawie 366 pozytywnych oraz 250 negatywnych norm). Nauczyciel św. Extra ecclesiam nulla salus (łac. Zob. sakrament. wkorzenienie w kulturę.16. zbawienie. Krytykowali oni Jezusa za przebaczanie grzechów. Ewolucja (łac. Kościół. a na końcu wyłonić ludzkie istoty. aby wyprowadzić wyższe formy życia. Usposobienie podmiotu konieczne przed przyjęciem sakramentu. ale żyją zgodnie z własnym sumieniem odpowiednio do prawd. która podkreśla konieczność przynależności do Kościoła Chrystusowego. 12-18) i kulturom Dobrej Nowiny o Jezusie Chrystusie (Mk 1. Teoria. Sentencja pochodząca od św. 1410). Zob. Posłannictwo Boże Kościoła nakłada na niego obowiązek szerzenia dobrej nowiny o zbawieniu (CIC 781.

1318. “wierzę. wiara. tradycjonalizm. ponieważ wydaje się. Kierunek charakteryzujący się a. że dodanie go do wyznania wiary trzeciego synodu w Toledo (589) jest interpolacją (zob. jakie są same w sobie. przez które rozum przechodzi od naiwnej świadomości. że wyśledził różne fazy. Fides ouaerens intellectum (łac. W najlepszym razie fideizm słusznie podważa próby naukowego uzasadnienia wiary chrześcijańskiej. jakie w rzeczywistości istnieją. papież. opartą na historyczności i czasie. CCEO 1402). Wyrażenie dodane do Nicejsko-konstanty-nopolitańskiego wyznania wiary na synodzie. “i Syna”). 1920 r. Fenomenologia może być także egzystencjalna. Wydawnictwo WAM. dążyła do opisania sposobu. 1033-1109) nadał pierwotnie jednemu ze swych dzieł (nazwanemu później Proslogion). co się zawiera w ludzkiej świadomości. augustynianizm. latae sententiae. czyli do rzeczy takich. w jaki rzeczy takie. “na mocy wyroku. a nie takich. czyli zjawiskami. W swej encyklice z października 1998 roku Fides et Ratio papież Jan Paweł II (ur. “rzeczy pojęte umysłem”). wskazuje. Kościelna sankcja karna. Duch Święty pochodzi od Ojca i Syna. filozofia. Zob. Zob. zbytnim podkreślaniem swobodnego decydowania się na wiarę. który się po raz czwarty odbył w hiszpańskim mieście Braga (675). Zob. Wskazuje ono na to. Z powodu złożonej natury poszczególnych przypadków i subtelności prawnych większość sankcji w Kościele zachodnim i wszystkie sankcje w katolickich Kościołach wschodnich ma taki właśnie charakter. Zob.) opowiadał się za zakończeniem współczesnego rozdźwięku pomiędzy wiarą a rozumem. b. Fenomenologia. Fideizm (łac. chociaż przyjmują priorytet tego pełnego zaufania (fiducid) zbawieniu dokonanemu przez Chrystusa. “wiara”). do elementów wiary zaliczają także rolę rozumu i zgodę. Edyta Stein (1891-1942). “wiara szukająca zrozumienia”). analiza wiary. przesłanki wiary. Wyrażenie to. teologia naturalna. że a. CIC 1314. jak u Maurice'a Marleau-Ponty'ego (1908-1961). “nauka o zjawiskach”). Martin Heidegger (1889-1976) doprowadził do tego. Ferendae sententiae (łac. jakie nam się jawią. Zob. w przeciwieństwie do noumena (gr. modernizm. odmawiał mu jednak jurysdykcji w większości spraw poza diecezją rzymską (zob. Fenomenologia Edmunda Husserla (1859-1938). który chciał raczej opisywać “mój” świat niż świat taki. Późniejsi teologowie luterańscy. Zob. a nie odwrotnie. W najgorszym razie ukazuje on wiarę jako ślepy skok w ciemność. Fides fiducialis (łac. (gr. że w teologii raczej wiara jest natchnieniem i przewodniczką poznania rozumowego. gallikanizm. Jest to tytuł. która moc wiążącą otrzymuje dopiero po jej formalnym nałożeniu przez sędziego kościelnego (zob. który zostanie ogłoszony”). zajmująca się naukowym badaniem tego. żebym mógł zrozumieć”). “wiara jako zawierzenie”). DH 2592-2597). Po Immanuelu Kancie (1724-1804). Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831) w swojej Fenomenologii ducha (1807) utrzymywał. egzystencjalizm. ut intellegam” (łac. Według Marcina Lutra (1483-1546) główny czynnik wiary. Kościół i państwo. Studium nad fenomenami. luteranizm. DH 470). racjonalizm. że fenomenologia stała się filozofią egzystencji. Anzelm z Canterbury (ok. ukazują same siebie. będące odmianą Augustynowego “credo. jaki św. Kraków 2002 49 . Filioque (łac. Praca Maxa Schellera (1874-1928) o uczuciach i wartościach ustawiła fenomenologię w ramach myśli augustiańskiej podobnie postąpiła asystentka Husserla.Leksykon teologiczny Autor uznawał papieża jako głowę Kościoła. św. jaki jest sam w sobie. zmysłowej pewności o zjawiskach aż do absolutnej wiedzy ducha. który wprowadził ostre rozróżnienie między światem pojęciowym a zjawiskowym. argument ontologiczny. przeżycie religijne. niedocenianiem rozumu w badaniu spraw religijnych.

Leksykon teologiczny

b. trzy Osoby Trójcy Przenajświętszej są sobie doskonale równe. Dodanie “Filioque” popierał cesarz Karol Wielki (panował w latach 771-814); później w 1013 roku św. Henryk II (panował w latach 995-1024) nakazał całemu Kościołowi łacińskiemu dodanie “Filioque" do wyznania wiary. Grecki Kościół prawosławny mocno się sprzeciwił temu dodatkowi do wyznania wiary, gdyż, wprowadzając drugą zasadę pochodzenia Ducha Świętego, stanowiło ono zagrożenie dla “monarchii” (czyli bycia jedyną niestworzoną zasadą) Boga Ojca. Pogląd ten został wyraźnie odrzucony przez Kościół katolicki (DH 850,1300-1302). Od czasu, kiedy patriarchą Konstantynopola przestał być Focjusz (ok. 810-895), wyrażenie “Filioque”, często uchodziło za najważniejszy powód oddzielenia się Wschodu od Zachodu. Sobór Florencki (1439) nie nalegał na to, by Grecy przyjęli dodatek “Filioque” do wyznania wiary, byleby tylko uznali samą tę prawdę (DH 1301-1302; ND 323324), co też uczynili. Podczas, gdy wielu prawosławnych nadal odrzuca “Filioque” jako heretyckie, niektórzy idą w ślady Wasilija W. Bołotowa (zm. 1900 r.), rosyjskiego patrologa, który uważał, że jest to kwestia wolnego wyboru, lub tych, którzy tak jak św. Grzegorz Palamas (12961359) starają się w tym względzie pośredniczyć pomiędzy Wschodem a Zachodem. Zob. arianizm, Bóg jako Ojciec, Duch Święty, nicejskie wyznanie wiary, pochodzenie osób Boskich, Sobór Florencki, Sobór Lyoński II, teologia Trójcy Przenajświętszej. Filokalia (gr. “umiłowanie piękna”). 1. Antologia tekstów z pism Orygenesa (ok. 185 - ok. 254) sporządzona przez św. Bazylego Wielkiego (ok. 330-379) i św. Grzegorza z Nazjanzu (329-389). 2. Ten sam tytuł wybrano dla antologii wypowiedzi na temat ascezy, życia samotnego i modlitwy serca zwanej hezychazmem; teksty te zaczerpnięto z pism trzydziestu ośmiu Ojców Kościoła, a wydali je w roku 1782 św. Makary Notaras (1731-1805), biskup Koryntu, i św. Nikodem Hagioryta z Góry Athos (ok. 1749-1809). Zachęcony tą antologią Paisy Welichowski (1722-1794) przetłumaczył na język staro-cerkiewno-słowiański swój własny wybór z greckich Ojców Kościoła i ogłosił go w roku 1793 pt. Dobrotoliubie (SCS “umiłowanie tego, co dobre”). Biskup Teofan Zatwomik (ros. “Samotnik” 1815-1894) przełożył swobodnie na język rosyjski antologię z 1782 roku, znacznie ją rozszerzył i dał tytuł wzięty ze zbioru Welichowskiego. Oba wydania Dobrotoliubie wywarły ogromny wpływ na duchowość rosyjską i dotarły do szerokiego ogółu, czego dowodzi anonimowa Droga pielgrzyma, wydana w Kazaniu, azjatyckiej części Rosji, w roku 1870. Dokonane w ostatnich dziesiątkach lat ponowne odkrycie Filokalii bardzo się przyczyniło do tego, że duchowość prawosławna (i w ogóle duchowość Ojców Kościoła) stała się znana na Zachodzie. Zob. hezychazm, mistycyzm, modlitwa jezusa, ojcowie kapadoccy, ojcowie kościoła. Filozofia (gr. “umiłowanie mądrości”). Nauka o najbardziej ogólnych zasadach rzeczy i o naszej wiedzy o nich. Filozofia grecka po Sokratesie (ok. 469-399 przed Chr.) i Platonie (ok. 428-348 przed Chr.) szczyt osiągnęła u Arystotelesa (384-322 przed Chr.), który ją umieścił w jednolitym systemie nauczania; system ten przez całe stulecia odgrywał ogromną rolę zarówno na Wschodzie, jak i na Zachodzie. Wstępna nauka logiki, czyli umiejętności rozumowania, miała służyć jako organon (gr. “narzędzie”) do zdobywania dalszej wiedzy. Po niej następowała (a) theoria (gr. “oglądanie, kontemplacja”), która się dzieliła na filozofię pierwszą (metafizykę), matematykę i fizykę; (b) praksis (gr. “działanie, zachowanie”), która się dzieliła na etykę i politykę; wreszcie (c) poiesis (gr. “działanie, wykonywanie, produkcja”), która się dzieliła na retorykę, poetykę i ekonomię. Od czasów Renę Descartesa (1596-1650) i Immanuela Kanta (1724-1804) centralne miejsce w filozofii zajmuje często problem natury, warunków i granic ludzkiej wiedzy. W XX wieku różne odmiany egzystencjalizmu, analizy językowej, rozmaite formy marksizmu, filozofii rozwoju, różne postaci tomizmu i inne filozofie spowodowały powstanie pluralizmu filozoficznego - przynajmniej na Zachodzie. Teologia potrzebuje wsparcia od opartej na dobrym fundamencie filozofii, żeby krytycznie wyjaśnić pojęcia, zagadnienia i metodę. Zob. arystotelizm, egzystencjalizm, epistemologia, etyka, fenomenologia, filozofia wieczysta, hermeneutyka, idealizm, materializm, metafizyka,

Wydawnictwo WAM, Kraków 2002

50

Leksykon teologiczny

neoplatonizm, nominalizm, personalizm, platonizm, pragmatyzm, scholastyka, strukturalizm, teologia, teologia rozwoju. Filozofia religii. Filozoficzne badanie języka, przekonań, przeżyć i praktyk religijnych. Ta raczej niejasno określona nauka została stworzona przez Davida Hume'a (1 711-1776), Immanuela Kanta (17241804), Georga Wilhelma Friedricha Hegla (1770-1831) i innych przedstawicieli Oświecenia, którzy często pomniejszali znaczenie objawienia i chcieli ukształtować religię w granicach samego tylko rozumu. Obecnie niektórzy posługują się tą dyscypliną, żeby wypracować uzasadnienie wiary albo żeby naukowo opracować relacje zachodzące między wiarą religijną a rozumem filozoficznym. Uprawiając badania filozoficzne nad religią, dyscyplina ta zazwyczaj pomija punkt widzenia osobistej wiary i zastanawia się nad religiami świata bez względu na to, która z nich jest najważniejsza, nie mówiąc już o jedyności jakiejś religii. Toteż zazwyczaj trzeba ją odróżniać od teologii filozoficznej, która nie pomija wiary chrześcijańskiej i w dużym stopniu zbiega się z teologią fundamentalną. Zob. filozofia, objawienie, religijność, teologia fundamentalna, teologia naturalna. Filozofia scholastyczna. Zob. scholastyka. Filozofia transcendentalna. Odmiana tomizmu, stworzona przez jezuitę belgijskiego, Józefa Marćchala (1878-1944) w odpowiedzi na krytyczną filozofię Immanuela Kanta (1724-1804). Od czasów Rene Descartesa (1596-1650) każdy musiał znać pytanie o podmiot, który pyta o wiedzę i jej szuka, ale jest całkowicie świadomy tego, że może zostać wprowadzony w błąd. Następnie David Hume (1711-1776) odrzucił każdą wiedzę, która nie jest ani analityczna (tautologiczna), ani doświadczalna. Kant zakwestionował metafizykę w tym sensie, że kto głosi twierdzenie o istnieniu Boga, o nieśmiertelności duszy i ojej wolności, musi najpierw zbadać, czy taka inicjatywa ma szansę powodzenia. To, co nazywamy “zewnętrzną” rzeczywistością, może się okazać przynajmniej częściowo produktem naszego umysłu. Odpowiadając Kantowi, Marechal bronił teistycznego realizmu św. Tomasza z Akwinu (ok. 1225-1274) dowodząc, że ludzie i ich (metafizyczne) pytania ujawniaj ą pęd, który ich prowadzi ponad bezpośrednimi danymi spostrzeżeń zmysłowych ku Absolutowi. Transcendentalną metodę Marechala stosowali tacy myśliciele, jak Bernard Lonergan (1904-1984), Emerich Coreth (ur. 1919) i Johann Baptist Lotz (ur. 19031992). Zob. epistemologia, filozofia, metafizyka, tomizm. Filozofia wieczysta. Wyrażenie upowszechnione przez neoscholastyków, ale sięgające korzeniami do Augustyna Steuchusa (1496-1548), biskupa Kissamos na Krecie, który w swym dziele pt. De perenni Philosophia (1540) wnioskował za istotną zgodą między (a) myślą takich chrześcijańskich platoników jak Marsyliusz Ficino (1433-1499) i Jan Picodelia Mirandola (1463-1494) oraz (b) filozofią starożytności klasycznej. Później inni pisarze, np. Gottfried Wilhelm Leibniz (1646-1716), rozwinęli to twierdzenie utrzymując, że istnieje podstawowa jedność w całej historii myśli Zachodu. Aldous Huxley (1894-1963) i inni wyrażeniem “filozofia wieczysta” posługiwali się w znaczeniu szerszym i twierdzili, że wszystkie wielkie religijne tradycje mają udział w tej samej pradawnej mądrości. Zob. neoscholastyka, neotomizm, platonizm, scholastyka, tomizm. Forma sakramentu małżeństwa. Sposób sprawowania obrzędu sakramentu małżeństwa, ustalony w roku 1563 przez Sobór Trydencki i nakazany przez prawo kanoniczne (CIC 1108-1123; CCEO 828-842). Żeby małżeństwo było ważne, musi być zawarte przed biskupem miejscowym, przed kapłanem związanym urzędowo z konkretną parafią albo przed kapłanem lub diakonem prawnie delegowanym do sprawowania tego obrzędu. Tam, gdzie kapłan lub diakon jest nieosiągalny, można delegować osoby świeckie, jeżeli się na to zgodzi Konferencja Episkopatu. Muszą być obecni dwaj inni świadkowie. Jeżeli zachodzi słuszna przyczyna, biskup miejscowy może udzielić dyspensy od stosowanej przez prawo formy. Zob. ważność.

Wydawnictwo WAM, Kraków 2002

51

Leksykon teologiczny

Forum externum. Zob. forum internum. Forum internum. (łac. “obszar wewnętrzny”). Obraz zaczerpnięty z miast rzymskich, gdzie forum funkcjonowało nie tylko jako centrum życia politycznego i handlu, ale również religii i sprawiedliwości. W odniesieniu do naszego życia wewnętrznego oznacza zakres indywidualnego sumienia człowieka, do którego tylko Bóg ma pełny dostęp. Sądy kościelne zajmują się tym, co się zawiera w wyrażeniu forum externum (łac. “obszar zewnętrzny”), czyli tym, co jest publicznie zauważalne, i sporządzaj ą dokumenty, spisując akta z własnego postępowania i wyroki (CIC 37; CCEO 1514; zob. też CIC 74, 130, 144, 1074, 1081-1082, 1123, 1126, 1145, 1319, 1340, 1361 i 1732; CCEO 791, 796, 798-799, 813, 815, 856, 996, 1420, 1422, 1514). Sprawy osobiste i poufne, oraz przede wszystkim to, co penitent mówi podczas sakramentu pojednania (a co jest ściśle strzeżone tajemnicą spowiedzi) wiąże się z pojęciem określonym wyrażeniem forum internum (zob. CIC 64, 74, 130, 142, 144, 508, 596, 1079, 1082, 1355, 1357; CCEO 980, 992, 994-995, 1527 § 2). Zob. sakrament pokuty. Fragment Muratoriego. Prawdopodobnie najstarszy wykaz ksiąg Nowego Testamentu; nazwa pochodzi od nazwiska księdza, bibliotekarza i archiwisty, księdza Ludwika Antoniego Muratoriego (1672-1750), który w Bibliotece Ambrozjańskiej w Mediolanie odkrył go i opublikował w roku 1740. Ten złożony z 85 linijek łaciński rękopis jest na początku i na końcu uszkodzony, a powszechnie przyjmuje się, że pochodzi z Rzymu z końca II wieku po Chrystusie. W wykazie brakuje pięciu ksiąg, które później uznano za kanoniczne (List do Hebrajczyków, List św. Jakuba, obydwa Listy św. Piotra oraz Trzeci List św. Jana). Zob. kanon Pisma Świętego, marcjonizm. Fundamentalizm (łac. “podstawa, fundament”). Kierunek w protestantyzmie XX wieku, szczególnie w Stanach Zjednoczonych, który ogólnie rzecz biorąc, broni takich podstawowych prawd wiary, jak bóstwo Chrystusa i Jego cielesne zmartwychwstanie, ale Pismo Święte interpretuje marginalizując historyczne uwarunkowania jego powstawania, pomija istnienie różnych form literackich i znaczenie pierwotne tekstu. To odrzucenie dobrej egzegezy doprowadziło fundamentalistów do fałszywych problemów związanych z takimi opowiadaniami Starego Testamentu, jak: stworzenie świata, potop oraz dzieje Jonasza. Zob. bezbłędność, ewolucja, kreacjonizm, krytyka biblijna. Fundator. Zob. założyciel. Galukanizm (łac. “Gallus = Gal, Francuz”). Długo trwający prąd we Francji, którego odpowiedniki istniały także w innych krajach, mający na celu znaczne uniezależnienie się od papiestwa. Klasycznie został wyrażony w “Czterech artykułach gallikańskich”, a. zostały one ułożone przez biskupa Meaux, Jakuba Benigna Bossueta (1627-1704) i zatwierdzone podczas zjazdu duchowieństwa w Paryżu w roku 1682, b. stwierdzały one między innymi, że sobory powszechne mają władzę nad papieżem (DH 22812285). Chociaż Ludwik XIV odwołał te artykuły, a duchowieństwo zrobiło to samo w roku 1693, wywierały one nadal wpływ nawet w XIX wieku, kiedy to mocne papiestwo - oraz nauczanie Soboru Watykańskiego I (1869-1870) - zadało mu ostateczny cios. Formą gallikanizmu wschodniego jest etnofiletyzm (gr. “naród" oraz “plemię”), czyli popieranie narodu i Kościoła danego kraju kosztem szerszej jedności chrześcijańskiej; został on potępiony na synodzie w Konstantynopolu w 1872 roku. Zob. febronianizm, koncyliaryzm, Sobór w Konstancji, Sobór Watykański I. Gatunek literacki. Szczególny styl albo forma zewnętrzna utworu pisanego. Może on być krótki (np. psalm lamentacyjny albo przypowieść w obrębie Ewangelii) lub dłuższy (np. Ewangelia bądź homilia jakiegoś Ojca Kościoła). Gatunek literacki trzeba interpretować odpowiednio do ogólnych zasad rządzących tym sposobem pisania i odróżniać go od innych. Zob. egzegeza, hermeneutyka.

Wydawnictwo WAM, Kraków 2002

52

Leksykon teologiczny

Gloria (łac. “chwała”). Bardzo stary hymn, którego natchnieniem stały się słowa śpiewane przez aniołów podczas narodzin Chrystusa (Łk 2, 14). W Mszy łacińskiej recytuje się go albo śpiewa w niedziele (oprócz Adwentu i Wielkiego Postu), w uroczystości i święta. W Kościele wschodnim odmawia się go podczas modlitw porannych. Zob. adwent, niedziela, święto, wielki post. Glosolalia. (gr. “mówienie językami”). Przerywane i niezrozumiałe wydawanie głosu przez człowieka, który w ten sposób został obdarowany przez Ducha Świętego podczas oddawania czci Bogu i podczas modlitw błagalnych (1 Kor 12, 10.28.30; 13,1.8; 14, 1-40; zob. Rz 8, 26). Człowiek obdarzony darem proroctwa, charyzmatem wyższym i bardziej użytecznym, może wyjaśnić innym znaczenie tych wypowiedzi. Św. Łukasz, chociaż tłumaczy zjawisko języków jako cudowne mówienie językami obcymi (Dz 2, 4; zob. Mk 16, 17), mówi również o glosolalii (Dz 10,46; 19, 6) w taki sposób, jaki poznaliśmy u św. Pawła w Pierwszym Liście do Koryntian. Zob. charyzmaty, Duch Święty, prorocy, zesłanie Ducha Świętego, zielonoświątkowcy. Głoszenie kazań. Zob. kaznodziejstwo. Głupi dla Chrystusa. Zob. szaleni dla Chrystusa. Gniew Boży. Przypisywane Bogu zagniewanie (Wj 4, 14; Pwt 11, 17; 2 Sm 24, 1; Rz 1, 18; 2, 5-8). Taki sposób mówienia poza tym, że jest antropomorficzny (podobnie jak to, co mówimy o stworzeniu, wcieleniu i innych tajemnicach), dotyka zagadnienia niezmienności Bożej, kiedy to Bóg grozi, że zniszczy grzeszną Niniwę, a potem Mu tego “żal” (Jon 3, 1-10). Gniew Boży można tłumaczyć drogą analogii, że wskazuje on na całkowitą niemożliwość współistnienia Bożej świętości z ludzkim grzechem. Hans Urs von Balthasar (1905-1988) w dramatycznych dziejach zbawienia przyznawał miejsce Bożemu gniewowi, żeby przypomnieć, że zbawienie zakłada istnienie zarówno Bożej, jak ludzkiej wolnej woli. Zob. analogia, antropomorfizm, niezmienność. Gnostycyzm (gr. “wiedza”). Dualistyczny prąd religijny, który: a. nawiązywał do żydowskich, chrześcijańskich i pogańskich źródeł, b. wyraźnie wyłonił się w II stuleciu, c. zbawienie ukazywał jako uwolnienie tego, co duchowe, od tego, co materialne i złe. Gnostycy chrześcijańscy odrzucali rzeczywiste wcielenie Chrystusa, a także dokonane przez Niego salus carnis (łac. “zbawienie ciała”). Odrzucali albo ograniczali tradycję głównego nurtu chrześcijańskiego i Pismo Święte, a rościli sobie prawo do tego, że mają wiedzę uprzywilejowaną (o Bogu i o przeznaczeniu człowieka) z tajemnych przekazów i objawień. Prawowierni pisarze chrześcijańscy, szczególnie św. Ireneusz (ok. 130 - ok. 200), pozostawili nam wiele informacji o gnostykach. Dostęp do szerokich bezpośrednich wiadomości o tym ruchu stał się możliwy po roku 1945, kiedy to w Nag Hammadi w Egipcie odnaleziono 52 osobne traktaty gnostyckie z IV wieku pisane w języku koptyjskim. Zob. albigensi, bogumiłowcy, demiurg, dualizm, manicheizm, reguła wiary, walentynianie. Gnoza (gr. “wiedza”). Sposób opisywania życia wiecznego (J 17, 3). Ta życiodajna wiedza o Ojcu i Synu nie jest czysto intelektualnym pojmowaniem rzeczy, ale wynika z głębokiej relacji osobistej (J 10,14-15; 14,9). Według św. Pawła wiedza nie ożywiana przez miłość jest niedoskonała, a nawet bezużyteczna (1 Kor 13, 2, 9, 12). Góra Athos. Słynna święta góra na krańcu najbardziej na wschód wysuniętego cypla trój członowego Przylądka Chalcydyckiego w północnej Grecji. Na tym cyplu mieści się dwadzieścia głównych klaszto-

Wydawnictwo WAM, Kraków 2002

53

25. 1-41. bunt przeciw przełożonym”) i awon (hebr. upadek. Zob. peszah (hebr. Tradycyjnie rozumie się go jako utratę łaski i zranienie ludzkiej natury w naszych pierwszych rodzicach. Cenobityzm rozpowszechnił się na Wschodzie. luteranizm. jakie nam daje chrzest. typ czwarty. 12-21. pożądliwość. że nowe życie łaski. Augustyn z Hippony (354-430) dowodził przeciw pelagianom. cenobitów. Tradycja prawosławna znowu widzi.i w ogóle chrześcijaństwo zachodnie . 9) . “grzech”. które zaciążyło na późniejszych pokoleniach. podkreślali osobistą odpowiedzialność człowieka za grzeszne upadki (Jr 31.5 i Rz5. że ponieważ dzieci są niezdolne do popełnienia grzechu osobistego. z innymi ludźmi i z naturą. Ez 18. półeremitów. grzech śmiertelny i powszedni. 6. lecz wolnym darem Bożym. Atanazy Atonita w roku 962. odpokutowanie. Od strony kościelnej podlegają patriarsze Konstantynopola. Nauka o grzechu pierworodnym (DH 496. 16-21. Tradycja katolicka . GS 37). słowo lub czyn. łaska.30. nie rozwinęło jednak teologii grzechu pierworodnego. Jezus . grzech pierworodny. którym człowiek świadomie i dobrowolnie opiera się woli Bożej i w pewnym stopniu odrzuca Bożą dobroć i miłość. hezychazm. musi być grzesznością odziedziczoną. Kraków 2002 54 . filokalia. Św. cenobici. 5. skażenie ludzkiej natury. 3-5). życie monastyczne. metanoia.910). pelagianizm. Tak więc grzech pierworodny nawiązuje zarówno do naszej ludzkiej solidarności w grzechu. Niepokalane Poczęcie Najświętszej Maryi Panny. Bazyli Wielki (ok. 1-24. Protestanci kładli często nadmierny nacisk na grzech pierworodny i na jego złe skutki. “minięcie celu”). jak grzech rozrywa łączność (koinonia) z Bogiem. 36-37) świadczy o odnowie świadomości o społecznym wymiarze grzechu (zob. Grzech pierworodny.Leksykon teologiczny rów. ale także prawdę. teologia naturalna. 1510-1516. opowiada dzieje ludzkiego grzechu i niewoli grzechowej (zob. Każda myśl. 621. serce.miała skłonność raczej do zastanawiania się nad grzechami jednostek. 1-14). chrzest dzieci. c. nadprzyrodzoność. Jr 17. Zob. Ps 51. mnich idiorytmiczny cieszy siew pewnym stopniu finansową niezależnością. Na Górze Athos można znaleźć wszystkie rodzaje prawosławnych klasztorów mniszych: a. czyli mnichów żyjących we wspólnotach.20-23). czyli anachoretów mieszkających w koloniach pustelniczych pod kierownictwem duchowym doświadczonego mnicha. “wina pochodząca z nieprawości”) (zob. palamizm. zwany “idiorytmizmem” (gr. Wydana jednak w roku 1987 encyklika Jana Pawła II Sollicitudo rei socialis (zob.29. Rz4. Ogólnie rzecz biorąc. Stary Testament. Przyjęta na Górze Athos reguła św. szczególnie kiedy św. Bazylego Wielkiego i św. 1-4). Zob. przedkładanie ciemności nad Światłość świata (J 3. Wydawnictwo WAM. Stary Testament grzech nazywa hatta (hebr. Jana przez grzech rozumie brak wiary w Chrystusa. ND 507-513) wyraża nie tylko stan grzechu. Atanazego Atonity szła dokładnie śladami św. 15-23). 18-3. jak do wspólnego naszego powołania do życia nadprzyrodzonego w Chrystusie. Kobiety nie mają wstępu na półwysep. mnisi ze Świętej Góry są w dość dużym stopniu samodzielni administracyjnie. wielkiego wschodniego reformatora życia zakonnego. że Chrystus umarł za “nasze grzechy” (1 Kor 15. b. anachoreci. odsłaniając niejednokrotnie bałwochwalstwo i niesprawiedliwość. GS 25). 11-14). 8. Od samego początku chrześcijanie wiedzieli. Teodora Studyty (759-826). w jakim się wszyscy ludzie rodzą.wiedział. 11. 5. teokracja.9. z którego je uwalnia chrzest.podobnie jak autorzy Starego Testamentu (Rdz 6. Ps 51. takie rozumienie wypracowano na podstawie Pisma Świętego (przede wszystkim Rdz 3. d. a nie nad zranioną przez grzech wspólnotą. 21. wspólnota. ekspiacja. 23. Tradycja protestancka jest naznaczona przez wypowiedzi św. z których pierwszy założył św. Hbr2. 3. został wprowadzony na Górze Athos w XIV wieku. zob. nie jest naszym prawem “naturalnym”. Prorocy. 12-21) i starożytnej praktyki udzielania dzieciom chrztu na odpuszczenie grzechów. który niszczy i zniewala ludzi (Rz 1. Pawła o potędze grzechu. Ewangelia św. Zob. Chrześcijaństwo wschodnie podtrzymuje wprawdzie chrzest dzieci. 330-379) ułożył dwie własne reguły. “własny styl”). Grzech ciężki. zaczynając od grzechu Adama i Ewy (Rdz 3. eremici. Grzech. “przekroczenie rozkazu. anachoretów albo eremitów. że grzech pochodzi z serca (Mk 7. sakrament pokuty.

5. Habit (łac. Grzechy powszednie wyrządzają prawdziwą szkodę stosunkom człowieka z Bogiem i bliźnimi. “ubiór. “ mikroscheme” (“mały habit”). Haggada (hebr. Zob. święty mocny. Dział teologii zajmujący się grzechem i jego wpływem na ludzkie postawy. odpowiada zachodniemu nowicjuszowi. Kraków 2002 55 . przypowieści i innych treści nieprawniczych. W liturgii rzymskiej używa się tej antyfony tylko w Wielki Piątek. stąd lepiej znana jako “Trisagion” (gr. który pod wodzą Mojżesza wkroczył do ziemi obiecanej Abrahamowi. imieniem zatem nadanym przez Boga Jakubowi (Rdz 32. Zob. Hagios (gr. Naród.8. 19-21. nie używa jednak słowa “śmiertelny”. Hallel (hebr. 1945). żeby ukazać pełnię Bożej świętości (zob. Hebrajczycy (pochodzenie wyrazu niepewne). Grecka antyfona wzywająca Boga trzykrotnie. zmiłuj się nad nami”. pięćdziesiątnica. Wyróżniający od innych strój noszony przez mężczyzn i kobiety. męczennik. a “makroscheme” (“wielki habit”) stanowi najwyższy stopień. Jego dzieło kontynuują do dzisiaj jezuici zwani bollandystami. 35. szczególnie w okresie wielkanocnym. świętość. strój. jaki otrzymała od jezuity Jana Bollanda (1596-1665). Ga 5. Zob. 1680-1682.Leksykon teologiczny grzech powszedni. spór o cierpienie boga. nie oznaczają one jednak zasadniczego opowiedzenia się przeciw Bogu. Pisma te sięgają wprawdzie czasów wczesnochrześcijańskich. Zob. życie monastyczne. “trzykroć święty”): “Święty Boże. 2). Niesie on ze sobą utratę łaski uświęcającej i ryzyko wiecznego potępienia. Zob. święty. które wykluczają z królestwa Bożego (1 Kor 6. podobnie Kodeks Prawa Kanonicznego dla Kościołów wschodnich mówi o grzechach “ciężkich”. “opowieść”). 1 J 1. Kodeks Prawa Kanonicznego mówi o grzechach “powszednich” i “ciężkich” (CIC 988). Żydowska interpretacja Pisma Świętego przez opowiadanie legend. którzy należą do zakonów lub zgromadzeń zakonnych. wśród których byli tak znakomici pisarze jak Hippolyte Delehaye SJ (1859-1941). Pięćdziesiątnica i Święto Namiotów (zob. łaska habitualna. grzech. Nazwa. jak Pascha (zob. którzy złożyli zwykłe śluby zakonne.5) i które tego nie powodują (Jk 3. jaką Żydzi nadają Psalmom 113-118 śpiewanym podczas takich uroczystości. piekło. Razem z halachą tworzy Talmud. który nosi krzyż”) to odpowiednik tych. 28. grzech śmiertelny i powszedni. który może osiągnąć w późnym wieku mnich prawie nie opuszczający swego monasteru. “Chwała Panu”) to wyraz. święty a nieśmiertelny. 10). Hamartologia (gr. talmud. Grzech śmiertelny oznacza całkowite i dobrowolne odwrócenie się od Boga. Mt 26. DH 1537. Zob. który nosi rason czyli sutannę”). Książki i pisma opowiadające o życiu świętych. Pod względem ubioru wśród mnichów bizantyńskich “rasophore” (“ten. Zob. 3). 30). Zob. który często występuje w tych Psalmach. 16-17). podań ludowych. cenobici. “nauka o grzechu”). trisagion. Zob. Sami Hebrajczycy woleli się raczej nazywać Izraelitami albo synami Izraela. “święty”). hagiografia jednak naukowy charakter zawdzięcza bodźcowi. “święty i pisanie”). Iz 6. ale nie o śmiertelnych. anachoreci. To przeważnie ludzie obcy nazywa- Wydawnictwo WAM. życie zakonne. Hagiografia (z gr. ND 1626. Hanukka (hebr. Wielki Piątek.2. 1938. wybór zasadniczy. w liturgii wschodniej śpiewa się ją regularnie. pascha. czyli poważnych (CCEO 719-720). sutanna.Ef 5. albo “staurophore” (“ten. “chwała”). które następuje po dokładnym rozpoznaniu i pełnej zgodzie w sprawach naprawdę wielkiej wagi (zob. 1544. 9-10. J 7. świątynia. “poświęcenie”). Grzech śmiertelny i powszedni. Rozróżnienie między grzechami. sakrament pokuty. a którego często używaj ą wszystkie liturgie chrześcijańskie. liturgia. szata”). Alleluja (hebr.

lecz podle- Wydawnictwo WAM. Hesed oznacza miłosierną wierność Boga w dotrzymywaniu obietnic zawartych w przymierzu. cnota. Pismo Święte i tradycja. ani samych siebie nie określają. niż podkreślając ich rzeczywiste osiągnięcia. beatyfikacja. i to mimo niestałości Jego ludzkiego partnera. historia. posłańca bogów). 17) albo stronnictwo lub opinia prowadząca do rozdarcia (1 Kor 11. schizma. “wybór”). Hebrajski język. 32). Izraelici zwracają się do Boga. krytyka biblijna. Zob. że są “oświeceni” poprzez zamieszkanie Ducha Świętego. Zob. b. Zob.Leksykon teologiczny li ich Hebrajczykami. 2). “obce prawo”). judaizm. Archaizujący wyraz (Rdz 14. Stary Testament. że wyzwanie rzucone przez herezję doprowadzało do tego. Znamionami takiego heroizmu są: miłość. ustalanie pierwotnego znaczenia tekstu w powiązaniu z jego historycznymi uwarunkowaniami. Hermeneutyczne koło. Hermeneutyka (gr. że Kościół nauczający ogłaszał uroczyście definicję dogmatyczną. męczennik. że tekst może zawierać i przekazywać znaczenie wychodzące poza wyraźne zamiary pierwotnego autora. Hesed (hebr. Herezja (gr. egzegeza. CCEO 1436-1437). Zob. historia zbawienia. świętość. koło hermetyczne. a występujący w Starym Testamencie 254 razy. pokora i wytrwałość w długotrwałych trudnościach. że kandydat na ołtarze praktykował cnoty chrześcijańskie w stopniu nieprzeciętnym. wyrażenie tego znaczenia współcześnie. czasem pogardliwie (zob. Z czasem wyraz “herezja” zaczął oznaczać samowolne i uparte odstępstwo osoby ochrzczonej od prawowiernej nauki wiary (zob. Hermeneutyka. 9. Henoteizm (gr. monoteizm. stosując wyrażenie “mój hesed (Ps 144. 20. Zob. 5). berith. Ga 5. Heroiczność cnót. Wyjątkiem są tylko męczennicy. Wyraz wskazujący na znamienną cechę Boga. krytyka literacka i socjologia. Zob. Zob. Hesperinos. nieszpory. ponieważ heroizm ich śmierci ustawia całe ich życie w nowej perspektywie. analogia wiary. właściwe postępowanie.13) “Hebrajczyk" wskazywał na istotne właściwości prawdziwego Żyda (zob. czy świętość moralną. urząd nauczycielski kościoła. Izrael. Bywało. 1). której zadaniem jest a. dogmat. Praktykowanie cnót chrześcijańskich w stopniu nadzwyczajnym. “pełna miłości uprzejmość”). 2 P 2. Heteronomia (gr. kanonizacja. ceniąc świętych raczej za to. objawienie. Przed beatyfikacją i kanonizacją trzeba wykazać. 2 Kor 11. alegoria. “dotyczący wyjaśniania” od Hermesa. którzy ani nie są samodzielni. wiara. 1364. 22. biblijnych lub innych. w tym w samych Psalmach 127 razy. język hebrajski. Sergiusz Bułgakow (1871-1944) i Paul Evdokimov (1901-1970) wyrażali poglądy chrześcijańskiego Wschodu. Wyraz. Mimo istniejących różnic między indywidualnymi sposobami myślenia i kulturami wspólna nam wszystkim ludzka natura wypełnia tę lukę i pozwala nam zrozumieć i interpretować tekst. Kraków 2002 56 . Teoria i praktyka rozumienia i interpretowania tekstów. jednobóstwo”). Rdz 43. jak: filologia. muszą także stosować refleksję filozoficzną nad losem człowieka i jego rolą w tworzeniu i odczytywaniu tekstów. prawowierność. Heilgeschichte. Zob. Flp 3. W Nowym Testamencie ugrupowanie sekciarskie (Dz 5. CIC 751. Zob. którego używa się od czasów Immanuela Kanta (1724-1804) na oznaczenie stanu tych ludzi. uznaje. sens Pisma Świętego. Zob. apostaza. przymierze. haggada. Specjaliści zajmujący się hermeneutyką korzystają nie tylko z dorobku takich nauk.

objawienie. Zasada interpretowania (nie selekcjonowania!) prawd wiary oparta na tym. Zasada porządkująca wszechświat. wolna wola. Hierarchia (gr. ND 1710-1713. Pod względem inspiracji i ogólnego podejścia początki hezychazmu pokrywają się z początkami samego monastycyzmu. DH 1767-1770. Spór powstał jednak wokół twierdzenia. “porządek”). a jego biskupami oraz między biskupem. że jego twórcą był Arseniusz Wielki (zm. “materia jako tworzywo plus kształt”). 29). sobornost'. Rz 1. że w Kościele istnieje hierarchia ordinis (łac. milcz i bądź spokojny”. który krótko ustala to. kiedy św. Istnieje też w Kościele hierarchia na podstawie jurysdykcji: na czele stoi papież z biskupami. usłyszawszy słowa “uciekaj. LG 18. co należy do istoty wiary (np. filokalia. których władza nie wypływa z ludu.podobnie jak apostołowie na górze Tabor . ekumenizm. dialog. kapłanów i diakonów). “święty początek”. Wprawdzie we wszystkie prawdy objawione należy wierzyć. modlitwa Jezusa. biskup. którzy utrzymywali. chóry aniołów. wyznanie wiary. który. mianowicie do objawienia Trójcy Przenajświętszej. episkopat. Nicefor dodał mu zawiłą technikę psychosomatyczną. Hezychazm (gr. 1296-1359) hezychazm otrzymał dojrzałe podstawy dogmatyczne. Ponieważ między nami a najwyższym Bożym autorytetem pośredniczy nasza stworzona świadomość i wolna wola. jak się one zbliżają do centralnej tajemnicy wiary. święcenia. odróżnia Kościół katolicki i prawosławny od protestantów (zob. “spokojny”). Utrzymuje się opinia. Hezychazm można by zatem określić jako “modlitwę serca”. Od św. 3-4. a j ego kapłanami wyraża się w kolegialności (zob. miała ona jednak swoich poprzedników w Piśmie Świętym. Hezychazm zmierza do scalenia osobowości ludzkiej przez nieustanną pamięć o Bogu. Prąd ten zyskał nową popularność. twierdzili. Zob. Jedność hierarchiczna między papieżem. Nikodem z Góry Athos (ok. co możemy osiągnąć przez “strzeżenie” naszych serc.Leksykon teologiczny gaj ą jakiemuś prawu zewnętrznemu. CIC 1008-1054). ND 132). DH 2595). istota i energie. czyli pewne szczeble: biskupi. że trzeba je raczej uważać za jakąś Bożą energię niż za Bożą istotę. Nawet ci. Uzdalnia on człowieka prowadzącego taki sposób życia do pozostawania w pełnym spokoju skupieniu w Bogu. Hierarchia prawd. “prawo Boże”) uwalnia nas od dokonywania nierzeczywistego wyboru między absolutną samodzielnością. CIC 330-372). aniołów. sakrament święceń. 1749-1809) wydał drukiem antologię ascetycznych pism patrystycznych i hezychastycznych. Zob. Kraków 2002 57 . materia i forma. Hilemorfizm (gr. Święcenia kapłańskie powodują. Zazwyczaj wyrazem “hierarchia” po prostu oznacza się papieża i biskupów. kolegialność. analogia wiary. w której skład wchodzi powtarzanie “modlitwy Jezusa”. teonomia. które nam przyniósł Chrystus i przez które zostaliśmy zbawieni w Duchu Świętym. Zob. porzucił błyskotliwą karierę nauczyciela na dworze cesarskim i zamienił j ą na życie na pustyni. “hierarchia święceń”). autonomia. że jest to naprawdę światło Boże. charakterystyczny dla chrześcijaństwa wschodniego. ok. 1 Kor 15. Pogłębienie duchowości tego prądu wiąże się z postacią św. społeczność ludzką i Kościół. Sposób uprawiania nieustannej modlitwy i prowadzenia życia ascetycznego. palamizm. a dopiero od nich wypływają wszystkie inne formy zarządzania Kościołem (zob. dobrze rozumiana teonomia (gr. Św.może zobaczyć niestworzone światło chwały. 449). 3-5). kapłani i diakoni (zob. że człowiek . Wydawnictwo WAM. Zob. DH 3016. etyka. Zob. mimo to klasyfikacja i interpretacja tych prawd odpowiednio do względnej ich ważności może nam pomóc w wykluczeniu fałszywego ich podkreślania i ułatwić dialog ekumeniczny (zob. Grzegorza Palamasa (ok. który go przybliżył do mistycyzmu. Rozumienie przez wyraz “hierarchia” istnienia trzech klas (biskupów. wiara. dogmat. W wieku XIII i XIV święci Grzegorz z Synaju i Nicefor Hezy-chasta wnieśli wielki wkład w upowszechnienie tego ruchu. znanych jako Filokalia. a niewolniczą uległością obcemu prawu. Symeona Nowego Teologa (9491002). szczególnie w Nowym Testamencie. Ta zasada została jasno sformułowana na Soborze Watykańskim II (UR 11). Pseudo-Dionizy Areopagita (koniec V/początek VI wieku) upowszechnił pojęcie istnienia hierarchii wśród aniołów.

Zapisywanie i badanie ważnych wydarzeń z życia ludzkiego na stopniu lokalnym. W Jerozolimie obchodzono je przynajmniej od IV wieku. religijność. Grecka nazwa święta Ofiarowania Pańskiego. Swój ą własną historię przeżywają oni jako opartą na dziejach Jezusa i czerpiącą z nich pożywienie. 613-616. posługujący się starannie dowodami z dostępnej przeszłości. Hipostaza (gr. Zob. Jedna z głównych religii świata i główna religia na subkontynencie indyjskim.Leksykon teologiczny Hinduizm. oraz najbardziej popularne dzieło religijne Bhagawadgita. przyjmuje istnienie wielu bogów. 1-7). adoracja.podobnie jak Izraelici (Wj 20. Kościół żyje teraz w oczekiwaniu na koniec dziejów (LG 48-51). Toteż wielu z nich straciło nadzieję na to. a w wieku VII upowszechniło się ono wszędzie. 1. Wisznu.22-38). kiedy to “paruzja” Chrystusa albo Jego drugie przyjście zakończy i dopełni historię świata (1 Kor 15. że uda się kiedyś stworzyć logiczny system.3). dwanaście świąt.w przekonaniu. NA 2). kiedy to doszło do spotkania między Dzieciątkiem Jezus a Symeonem i Anną (Łk 2. że prawdziwa wolność zazwyczaj przychodzi po całej serii naszych wcieleń (zob. sobór chalcedoński. Swami Vivekananda (1863-1902). kiedy to oznaczał “konkretną jednostkową rzeczywistość” albo “odrębne osobowe istnienie”. “służba. bardziej mistyczne. Historia (gr. metody oraz nieunikniona funkcja interpretowania wykazują. to. nie ma też jasno określonego zespołu prawd. który go niszczy. mających jedną substancję albo naturę oraz o Chrystusie jako o dwóch naturach w jednej “hipostazie” lub osobie (zob. będąca podstawą innej rzeczywistości (por. traktaty). Upaniszady (późniejsze. religie świata. Historycy współcześni. Zob. czyli tylko Bogu należna adoracja. DH 125-126. i objawienie Boga doprowadził do punktu szczytowego (DV 4). przede wszystkim istnienie Brahmy. 4). ukierunkowania i jednolitości wszelkiej historii. Stosowane przez hinduizm praktyki ascetyczne i rozmyślania (“dyana”) przy pomocy jogi zmierzają do uwolnienia ludzi od namiętności i niepokoju. Chrześcijanie . Sobór Nicejski I. 620/1). Przewyższa on kult zwany dulia (gr. jest jednak niższy niż tak zwana “latria" (gr. Mohandas (Mahatma) Gandhi (1869-1948) i Sri Aurobindo (1872-1950). Szczególny rodzaj kultu okazywany Najświętszej Maryi Pannie jako Bożej Rodzicielce. 5-9) . Do najważniejszych myślicieli hinduizmu ostatnich czasów należą Ramakrishna (1836-1886). doszli do poznania. Kraków 2002 58 . Hiperdulia (gr. Zob. międzynarodowym lub światowym. 421. kult świętych. Tt 3. “badanie”. Pojawił się On. który by pozwolił na spisanie i wyjaśnienie znaczenia. by osiągnąć zjednoczenie z Bogiem w miłości i poddaniu się (kierunek teistyczny) albo dać się wchłonąć ostatecznemu boskiemu absolutowi (kierunek niedualistyczny) . Pwt 26. “spotkanie”). Na Zachodzie w Średniowieczu święto to znano pod łacińską nazwą Occursus Domini (łac. a jednocześnie był używany na określenie ogólnej substancji gatunkowej. Do świętych ksiąg hinduizmu zalicza się Wedy. niewolnictwo”) okazywany innym świętym. neochalcedonizm. “więcej niż należna służba”). w jaki sposób założenia. co się znajduje pod czymś innym i jest jego podstawą”). Ich wiara. theotokos. Chrześcijaństwo jako religia historyczna wiąże się z całą serią wydarzeń i ludzi przede wszystkim z Jezusem Chrystusem i z wypadkami. Hipopante (gr. Substancjalna natura albo rzeczywistość. w które On został włączony. “opowiadanie”).przyjmują zbawcze objawienie Boga za pośrednictwem ludzkich dziej ów. monofizytyzm. który go utrzymuje i chroni. oraz Sziwy. W końcu oficjalny Kościół nauczający przyjął sposób mówienia o Bogu jako o trzech “Hipostazach”. Hinduizm jest przekazywany poprzez tradycję duchowych mistrzów i nauczycieli w różnych kastach i różnych społeczno-kulturowych powiązaniach. kiedy “nadeszła pełnia czasów” (Ga 4. 300-303. narodowym. że dążenie do napisania zupełnie “obiektywnej” i “naukowej” historii jest złudzeniem. chociaż nie została w zwyczajny sposób uprawomocniona przez badania hi- Wydawnictwo WAM. 20-28. który jest stwórcą świata. Mimo to postacie tych bogów pojmuje się tylko jako różne sposoby przejawiania się Jednego Najwyższego Boga (Sziwy lub Wisznu odpowiednio dla swoich wyznawców) w nurcie teistycznym albo nieosobowego boskiego absolutu (Brahmy) w nurcie niedualistycznym. uwielbienie). Wyraz ten był źródłem powstawania wielu problemów podczas sporów chrystologicznych i trynitarnych w IV i V stuleciu. Hbr 1. Hinduizm nie został założony przez jednego człowieka w określonym momencie historycznym. “Spotkanie Pańskie”). Zob. “substancja. ND 7-8.

jansenizm. nowo powstałe nauki psychologiczne i socjologiczne. Sobór Watykański II.jeszcze bardziej niż ich poprzednicy w Starym Testamencie . życie monatyczne. Nowy humanizm upowszechniony przez takich uczonych. Wielkie wyzwania dla teologów chrześcijańskich przyniosła najpierw filozofia Oświecenia. kalwinizm. mistyka. liturgicznym i ekumenicznym. 675 ok. ojcowie kapadoccy. Franciszek de Suarez (15481617) oraz Gabriel Vasquez (1549-1604). Wraz z Pseudo-Dionizym Areopagitą (koniec V i początek VI wieku). teologia wyzwolenia. obdarzony wspaniałym umysłem i piórem.ożywiła się teologia katolicka dzięki postępowi w studiach filozoficznych i patrystycznych. przede wszystkim dzięki dyskusjom trynitarnym i chrystologicznym IV i V stulecia. Sobór Trydencki. katechetyczny i duszpasterski. Równolegle do wielkich teologów protestanckich. toteż rozwija się ona żywiołowo w obu Amerykach. 1296-1359). św. Tybinga i jej szkoły. Obecnie mniejszy monopol ma w teologii duchowieństwo i Europa. św. Ojcowie Kościoła rozwijali teologię. Sobór Watykański I. Paweł. 749). św. Kraków 2002 59 . reformacja. paruzja. Anzelma z Canterbury (ok. w Azji i w innych częściach świata. teologia feministyczna. jak Sergiusz Bułgakow (1871-1944). Hildegardy z Bingen (1098-1179).pozostawili nam natchnione spojrzenia i podejścia. ojcowie kościoła. ruch oksfordzki. neopalanizm. Włodzimierz Losky (1903-1958) i Dumitru Staniloae (1903-1993) odnowie teologii katolickiej przewodzili tacy teologowie. sakramentach i Trójcy Przenajświętszej. Tomasza (1548-1617). Równolegle do akademickich studiów prowadzonych na nowych uniwersytetach. upatrując w nim sens i jednolitość całej ludzkiej historii. Gertrudy z Helfty (1256 ok. ma jednak oparcie w dowodach historycznych i zachęca ich. neoplatonizm. Niemczech i Holandii . by w dziejach byli czynni na pierwszej linii. a następnie dziewiętnastowieczna krytyka biblijna i historyczna. platonizm. jak: Jan od św. 1033-1109) zaczęła się rozwijać scholastyka. wywarł ogromny wpływ na późniejszą naukę o grzechu. neotomizm. Janem Damasceńskim (ok. na przykład poprzez rozróżnienie pomiędzy Bożą istotą a energiami. teologia polityczna. różne odmiany socjalizmu. trzej teologowie. łasce. trwające od czasów Nowego Testamentu po Sobór Watykański II. Św. teologia antiocheńska. oświecenie. stworzył on syntezę filozofii arystotelesowskiej i platońskiej z danymi objawienia. Grzegorza Palamasa (ok. w której wybitną rolę odegrali tacy ludzie. dialogowa i duchowa. 580-662) i św. Maksymem Wyznawcą (ok. św. duchową i liturgiczną tradycję Ojców Kościoła rozwijała teologia mistyczna i monastyczna. modernizm. jak Erazm z Rotterdamu (14691536). W późnym Średniowieczu scholastyka przerodziła się w nominalizm. skotyzm. teologia kerygmatyczna. Katarzyny ze Sieny (1347-1380). teologia afroamerykańska. dzieje zbawienia. Z chwilą wystąpienia apologetów i wskutek walk z gnostykami kultura grecka zaczęła wspierać teologię chrześcijańską językiem filozoficznym i filozoficznymi pojęciami. augustynianizm. liturgiczny. jak poza nim teologia stała się bardziej antropologiczna. teologia wyzwolenia. Łukasz i inni autorzy ksiąg Nowego Testamentu . które jednak nie były systematycznymi traktatami zbudowanymi na podstawach filozoficznych. teoria ewolucji. doktor kościoła. teologia aleksandryjska. Katolikom Sobór Trydencki dał jasne podstawy pod późniejszą teologię. apologeci. że “Pan Bóg pisze prosto. 1225-1274). eschatologia. Wydawnictwo WAM. między innymi św. Dietrich Bonhoeffer (1906-1945). luteranizm. Jezus historyczny. protestantyzm liberalny. Tomasz z Akwinu (ok. palamizm. Zob. Od jednostki po globalną całość prawdą pozostaje powiedzenie. scholastyka.Leksykon teologiczny storyczne. Św. chwała. Historia teologii. doksologiczny. oraz jego następstwa. teologia dialektyczna. dzięki wielkim sporom teologicznym. ale na krzywych liniach”. istota i energie. Ta wiara przyjmuje kierownictwo prowadzone przez Boga. którą udoskonalił św. 1302) i św. humanizm. teologia Ojców Kapadockich pozostawiła niezatarte piętno na teologii wschodniej. jak: Ives Congar (1904-1995) i Karl Rahner (1904-1984). nawet jeżeli jeszcze nie możemy rozpoznać bardzo wielu jasnych rysów w całych ludzkich dziejach. Augustyn z Hippony (354-430). a także ruchom biblijnym. nominalizm. Systematyczne próby zrozumienia i wyjaśnienia objawienia. W wieku XX szczególnie we Francji. rozwinięte przez św. orygenizm. stoicy. Bernarda z Clairvaux (1090-1153). gnostycyzm. teologię która miała charakter biblijny. arystotelizm. Dionizy Pétau (1583-1652). Od czasów św. Rudolf Bultmann (1884-1976) i Paul Tillich (1886-1965) oraz teologów prawosławnych. św. Zob. i sama reformacja zrewolucjonizowały studia nad Pismem Świętym i nad Ojcami Kościoła. Jan. Po Soborze Watykańskim II zarówno w Kościele katolickim. tomizm. takich jak: Karl Barth (1886-1968). neoscholastyka.

Żydowskie określenie Holokaustu “Szoah” zostało użyte zarówno w dokumencie watykańskim z marca 1998 r. “rozmowa”. Pico delia Mirandola (1463-1494). Biblia. jej celem jest rozwinięcie wiary chrześcijańskiej i wyprowadzenie wskazówek dla życia przez objaśnienie wcześniej przeczytanych tekstów Pisma Świętego. którymi się posługiwano podczas Liturgii Godzin. CCEO 614). zwłaszcza w Adwencie i w Wielkim Poście (CIC 767. “Pamiętamy: Refleksje nad Szoah”. Humanae vitae. teologia pastoralna. Zob. papież złożył wizytę w synagodze w Rzymie. traktując ją jako sposobność do rachunku sumienia. poleca się ją także w dni powszednie. Gałąź teologii pastoralnej. Dz 13. Ponieważ Chrystus jest obecny nie tylko w sakramentach. Zob. Kraków 2002 60 . Sobór Watykański II zachęca do głoszenia homilii. Nowsi humaniści często bywali niewierzący (GS 6. Termin odnoszący się do ugrupowania ariańskiego. zajmująca się nauką o sposobach skutecznego głoszenia słowa Bożego w kazaniach. na którego czele stał Akacjusz z Cezarei (zm. 13 kwietnia 1986 r. Tomasz Morus (1478-1535). Prąd kulturalny. do którego zachęcał wszystkich katolików. współistotny. Historia święta. antysemityzm. Zob.zwyczaj wywodzący się z podobnych praktyk stosowanych w synagogach żydowskich (zob. Zob. ok. Homiletyka (gr. Natchnieniem dla renesansowego humanizmu stało się odkrycie kultury klasycznej. “przebywanie razem”. “tej samej istoty. Zob. Zazwyczaj przez homilię rozumie się kazanie wygłoszone podczas Mszy św. dzieje zbawienia. Erazm z Rotterdamu (1469-1536). współistotny. który podkreśla wartość rozumu. kapłan lub diakon. Jego typowi przedstawiciele. semiarianie.Leksykon teologiczny Historia zbawienia. dzieje zbawienia. Wskutek poparcia cesarza Konstancjusza II ich formuła (“Syn był we wszystkim podobny do Ojca zgodnie z Pismem Świętym”) została zatwierdzona na synodzie w Sirmium (359). osłabiona później do stwierdzenia “podobny do Ojca”. ofiara całopalenia. jak i w wypowiedzi papieża Jana Pawła II (ur. Pierwotnie wyjaśnianie Pisma Świętego podczas sprawowania chrześcijańskich nabożeństw . Zob. Zob. kazanie). św. Mimo to nowy humanizm. Wyraz od czasu drugiej wojny światowej używany na oznaczenie sześciu milionów Żydów zamordowanych przez nazistów usiłujących wyniszczyć cały naród żydowski. jakie biskupi wygłaszali do swoich wiernych. którzy przyjęli uchwały Soboru Nicejskiego I. Wcześniej. “podobny”). wolnej woli i godności istot ludzkich. Zob. Homiliaria to zbiory homilii Ojców Kościoła. Homoousios (gr. teologia pastoralna. który w sposób od- Wydawnictwo WAM. kazanie. stąd: przemawianie podczas zgromadzenia. a także ich zdolność do uczenia się i do postępu kulturalnego. “ludzki”). homilię głosi biskup. ale także w Słowie Bożym (DV 24). Sobór Nicejski I. 366). Homoios (gr. Zazwyczaj podczas Mszy św.56) i uważali ludzi za zupełnie autonomiczną “miarę rzeczy”. 1315).. 1920)z okazji jego publikacji (“nieopisane zło Szoah”). judaizm. Łk 4. Homilia (gr. po odczytaniu Ewangelii. ofiara całopalna”). Formuła ta. “coś całkowicie spalonego. Humanizm (łac. W niedziele i ważne dni świąteczne nie powinno się homilii opuszczać. padła razem ze śmiercią cesarza. chociaż często krytycznie spoglądali na Kościół i na społeczeństwo. całopalenie. Z czasem wyrazem tym zaczęto oznaczać kazania. “dotyczący kazań”). kiedy tylko udzielane są sakramenty. Homilie wymagaj ą głębokiego zżycia z Pismem Świętym i powinny wywoływać chęć słuchania słowa Bożego.ok. 1233 . chciał on iść drogą pośrednią między semiarianami. natury”). 15). regulacja urodzeń. 16-22. Holokaust (gr. 1406-1457). mogli być pobożni i religijni: błogosławiony Ramon Luli (ok. a tymi. Lorenzo Valla (ok.

3882. które wyjaśniają rzeczywistość jako utworzoną odpowiednio przez naturę lub materię. do Georga Wilhelma Friedricha Hegla (1770-1831). donatyzm. autonomia. który ukazywał. między innymi uznali zasadę przeznaczenia. racjonalizm. oddawanie czci bogu. Obraz święty. symonia. toteż przygotowywali się oni do tego modlitwą i postem. Został osądzony i spalony na stosie podczas Soboru w Konstancji (zob.). Fakt. że stał się on prekursorem twórców reformacji (zob. Sam Hus odrzucał błędnie ważność sakramentów. filozofia. Bazylego Wielkiego (ok. antropologia. adoracja. reformacja. Kraków 2002 61 . w której idee i ideały maj ą przewagę nad konkretnym doświadczeniem i nad przedmiotami będącymi w zasięgu zewnętrznego doznawania. by ludzie świeccy mogli przyjmować Komunię św. który wszystko podporządkowuje świadomości. “pojęcie”) Całościowa interpretacja rzeczywistości i historii. Ignorancja nie do przezwyciężenia. kiedy nie przyjęto jego żądań. Zob. 1247-1279. bałwochwalstwo. cześć okazywana ikonom nie odnosi się do obrazów samych w sobie. “oddawanie czci wizerunkom”). W sposób bardziej specyficzny przez idealizm rozumiemy każdy taki system filozoficzny. który ogłasza się reprezentantem tej spuścizny. a także twierdzenie. ND 1507/17. zerwał jedność z Kościołem katolickim. nawet jeżeli czasem kontury szat są malowane na osłonach. jest całkowicie do pogodzenia z wiarą chrześcijańską. namalowany na drewnie albo ukształtowany w formie mozaiki. w jakim zakresie ludzki umysł tworzy to. który był profesorem filozofii i teologii na uniwersytecie w Pradze. pod dwoma postaciami. reformacja. który świat zmiennych doznań zmysłowych uważał za niepewny. a prawdziwej wiedzy dopatrywał się w wyższym królestwie odwiecznych idei. DH 1257. Osoby i wydarzenia na ikonach są przedstawiane raczej symbolicznie niż realistycznie i w Kościołach wschodnich mają integralną funkcję w sprawowaniu publicznego i prywatnego kultu. Idealizm (gr. W tym znaczeniu idealizm przeciwstawia się realizmowi zdroworozsądkowemu. 2914. które wykluczają absolutną wolną wolę Boga i naszą ograniczoną wolną wolę. że uznawał prymat Pisma Świętego jako jedynej normy wiary. 1684/26-27) i stał się czeskim bohaterem narodowym. według którego cała historia to ewolucyjne przejawianie się Absolutu. a także naturalizmowi oraz materializmowi. Twórcy ikon często pozostają bezimienni. Ich spuściznę zachowują w pewnym stopniu różne Kościoły morawskie. 1304. 1254. Zob. DH 1201 -1230. kult. lecz do osób świętych. Idolatria (gr. teologia wschodnia. Między nimi są takie odmiany. Zob. niewiedza nie do przezwyciężenia. Ikony są zazwyczaj obrazami bez zastosowania perspektywy. Jego pogląd. języki narodowe. że Pismo Święte jest jedyną normą wiary. jak teoria Renę Descartesa (1596-1650). Husyci. Wydawnictwo WAM. Husyci przyjęli jego poglądy. co nazywamy rzeczywistością zewnętrzną.25. by wprowadzić miejscowy język do liturgii. Sobór w Konstancji. Kościół nauczający potępił te krańcowe formy idealizmu (DH 3878. kapłana czeskiego. do Matki Bożej. sola scriptura. sprawił. wizerunek”). Zob. przeznaczenie. DH 1480). 1369-1415). ND 147). Zapoznał się on z reformatorskimi ideami Jana Wycliffe'a (ok. Ikona (gr. “obraz. który pewność opierał na akcie poznawczym jednostki oraz Immanuela Kanta (1724-1804). do aniołów i świętych. 1507/16-17. rozrzucone po świecie. W roku 1920 Czechosłowacki Kościół Husycki.Leksykon teologiczny powiedzialny próbuje budować lepszy świat oparty na prawdzie i sprawiedliwości. rozumowi i umysłowi. Zwolennicy Jana Husa (ok. 330-379). ponieważ główną rzeczą jest tu raczej pobożne zawierzenie tradycji niż oryginalność. które one przedstawiają: do Boga żywego. udzielonych przez kapłana skalanego symonią. by wybór celibatu był pozostawiony woli kapłanów i by ludzi świeckich można było dopuszczać do udziału w rządach Kościołem. Zob. 13301384) i zaczął je rozpowszechniać. ateizm. Tworzenie takich dzieł było dla artystów czynnością religijną. 3025). DH 2828-2831. 1611/20-21. SC 55). kult świętych. Idealizm przybierał różne postaci od Platona (427-347 przed Chr. w szczególności odrzucono racjonalistyczną próbę Antona Gimthera (17831863) dostosowania teologii do heglizmu (zob. został przyjęty na Soborze Watykańskim II (zob. 1725. Według św. ND 808. Zob.

obrazoburstwo. Zob. trancendencja. drzwi lewe prowadzą do prothesis. która im wymierzała karę. Immanencja Boża (łac. Szczegółowa nauka wiary następowała zazwyczaj dopiero po chrzcie. którego zadaniem było śledzenie. ponieważ zagraża porządkowi społecznemu. ale także wyznaczył mu bardziej pozytywną funkcję popierania. panenteizm. a powstał z przekonania. W roku 1967 Paweł VI nie tylko zmienił jego nazwę na Kongregację do Spraw Doktryny Wiary.w przeciwieństwie do imperatywu hipotetycznego. Obie części świątyni pokrywa jednak jeden i ten sam dach. Chrześcijaństwo na początku swego istnienia spotkało się z konkurencją ze strony religii bliskowschodnich. Artykuły wyznania wiary tłumaczono w pełni tuż przez przyjęciem chrztu.carskie wrota . drzwi prawe prowadzą do diakonikon. Według Immanuela Kanta (1724-1804) bezwarunkowa zasada moralna wiążąca wszystkich w sposób absolutny . “badanie. chrzest. obrzędy chrześcijańskiego wtajemniczenia dorosłych. Jeżeli się jej nie uzupełni przez pojęcie Bożej transcendencji. których cechą znamienną była nauka dostępna tylko dla wtajemniczonych oraz kult. śledztwo”). Specjalny kościelny trybunał sądowy. diecezja. Immolacja (łac.są przeznaczone dla głównego celebransa. Inkwizycja (łac. wtajemniczenie”). wszechobecność. w który neofitów wprowadzano stopniowo. Ps 139). że podczas sprawowania liturgii my na ziemi łączymy się z niebem. a nie tylko strzeżenia. W roku 1479 Ferdynand VI Izabela Kastylijska . herezja. “ściana z obrazami”). W Kościołach wschodnich zasłona albo ściana pokryta obrazami. Podobnie jak te religie.zwanych odpowiednio marranami albo moryskami . której zadaniem było ściganie konwertytów z judaizmu i islamu . i prowadzą bezpośrednio do ołtarza. Zob. trwanie”).za aprobatą papieża Sykstusa IV . “posypywanie daru mąką ofiarną”). Zob. Ingres (łac. wkorzenienie w kulturę. katedra. zazwyczaj winnych przekazywano w ręce władzy państwowej. przypisywanie. W ikonostasie jest troje drzwi. W roku 1542 papież Paweł III ustanowił Święte Oficjum jako najwyższy trybunał apelacyjny w procesach o herezję. że herezja powinna być likwidowana. etyka. panteizm. disciplina arcani. Imperatyw kategoryczny. Jeżeli inkwizytorzy udowodnili im winę. nieskażonej doktryny w wierze i obyczajach. która oddziela nawę świątyni od sanktuarium. że Bóg istnieje także ponad i poza wszechświatem. symbol rozpoczęcia przez niego nauczania i rządów duszpasterskich w diecezji. Inicjacja (łac. Sanktuarium jest symbolem nieba. Wydawnictwo WAM. “uprawiać”). Zob. środkowe . Kraków 2002 62 . Zob. Po konsekracji osadzenie biskupa na tronie jego własnej katedry.jawnie lub skrycie wracających do swoich pierwotnych religii. żeby pokazać. “niszczenie obrazów”). Zob. biskupa lub kapłana. sądzenie i karanie heretyków. “wprowadzenie. która oznacza. “wliczać”). “wejście”). Zob. Zob.Leksykon teologiczny Ikonoklazm (gr. Immanentna troistość. Inkulturacja (z łac.ustanowili inkwizycję hiszpańską. chrześcijaństwo praktykowało zasadę zwaną disciplina arcani. Zob. Trójca immanentna. który ma moc wiążącą tylko ze względu na wybrany cel. Ikonostas (gr. Ten sposób postępowania upowszechnił się za czasów Innocentego III (1160-1216). a nawa ziemi. to pojęcie immanencji może doprowadzić do panteizmu. Obeność Boża we wszystkim i wszędzie (zob. Imputowanie (łac. Zob. składanie ofiary. czyli do odpowiednika zakrystii przeznaczonej dla asystujących celebransowi diakonów. katechumenat. aresztowanie. czyli do pomieszczenia przeznaczonego na przygotowanie darów. Stopniowe wprowadzanie w tajemnice religii. “pozostawanie w czymś.

wiedzy i świadomości. natchnienie. że w niebie będziemy intuicyjnie oglądać Boga (zob. które może prowadzić do prób zacierania rzeczywistych różnic między chrześcijanami albo do upowszechniania porozumienia kosztem prawdy. ND 2305). Irenizm jednak może także oznaczać pogodę ducha. Zob. którzy będąc czystymi duchami. przyglądanie się”). Intencja (łac. Kraków 2002 63 . co czyni Kościół (DH 1611. prawowierność. tak jak to było w starym prawie kanonicznym (zob. 1370. wizja uszczęśliwiająca. kiedy się ma nadzieję na osiągnięcie jedności . Intinctio (łac. który się trzyma opinii odbiegającej od normatywnej nauki Kościoła. Zob. które zostało słusznie potępione (zob. 1331-1332. etyka. W mniejszym stopniu władza poznawania intuicyjnego jest także właściwością ludzi. Interdykt może być nałożony na pojedyncze osoby. dialog. a nawet całe kraje. Zob. dialog. nawet samego Kościoła. Oficjalnie jednak naucza się. Intuicja (łac. które się kieruje całkowicie uczciwymi zamiarami. lub grupy ludzi. Zob. “natchnienie”). teologia moralna. Inspiracja (łac. 1373-1374.1000. 1109. zanurzenie. ekumenizm. CCEO 712. Introit (łac. “zakaz. Zob. Interdykt (łac. do możliwości bezpośredniego dostępu do Boga bez udziału w tym stworzeń. Zob. Wyrazu “intencja” używa się nie tylko na oznaczenie celu. “tłumaczenie”). Zamiar. epistemologia. antyfona na wejście. Wydawnictwo WAM. wykluczenie”). Zakaz ten na mocy samego prawa traci ważność w niebezpieczeństwie śmierci. że tu na ziemi nie możemy korzystać z bezpośredniego wglądu w siebie samych lub w Boga bez pośrednictwa zmysłów. 829. ale już nie na miejsca. zwolennicy św. ale ich nie wyklucza ze wspólnoty Kościoła. “uważne oglądanie. “zanurzenie”). czyli do zajęcia stanowiska. Zob. Człowiek. Zob. Pokojowe albo łagodzące podejście do zagadnień związanych z jednością Kościoła. hermeneutyka. tomizm. Zob. DH 3880. w Kodeksie Prawa Kanonicznego dla Kościołów Wschodnich nazywana “ekskomuniką mniejszą” (CCEO 1431). dla którego człowiek coś czyni. Bezpośrednie pojmowanie umysłowe przypisuje się zazwyczaj aniołom. Ten pogląd augustiański niesie ze sobą ryzyko roszczenia sobie prawa do pewnego rodzaju iluminizmu. “pokój”). Augustyna przyjmują taką możliwość. Interpretacja (łac. ekskomunika. Rzadko stosowana kara kościelna. miasta. a także prawa ich przyjmowania (w przypadku ludzi świeckich). Zob. Bezpośrednie uchwycenie rzeczywistości umysłem lub zmysłami. Żeby można było ważnie udzielić sakramentów świętych. z jaką się podchodzi do zagadnień spornych. “między” plus “religia”). UR 11).i w tym wypadku praktycznie nie można go odróżnić od prawdziwego ekumenizmu. “wejście”). by wyprowadzać wnioski. Interreligijny (łac. 14471448). Interkomunia (z łac. religie świata. 1445. do którego zmierzamy. “Czystość” intencji wypływa z takiego działania. CIC 915. Irenizm (z gr. nie potrzebują stosować rozumowania. Zob. communicatio in sacris. chęć”). W teologii tomiści twierdzą. augustynianizm. 1434.Leksykon teologiczny Innowierca. odnosi się on bowiem także do różnych rodzajów ludzkiego pojmowania. “zamiar. ND 1321). szafarz musi mieć przynajmniej intencję czynienia tego. która czasowo pozbawia przestępców pewnych uprawnień duchownych oraz pewnych funkcji. DH 990-991. Zazwyczaj interdykt zawiesza prawa do sprawowania sakramentów (jeżeli dotyczy duchowieństwa). “między” plus “wspólnota”).

która Mahometa (ok. 2. hezychazm. którzy mieszkają przeważnie w Iranie. które później zostało spisane w Koranie (arab. znajdującego się w szeregu rozpoczętym przez Abrahama i kontynuowanym przez Jezusa. że wiara Abrahama i oczekiwanie na sąd ostateczny są elementami. Ogólnie rzecz biorąc. zwanych też kalifami. 1225-1274) podstawowe. religie świata. Sobór Watykański II podkreślił z naciskiem. 1-1 6. że Bóg jest jeden i że Mahomet jest Jego ostatnim wysłańcem albo prorokiem. byt. tradycje te jednak nie są zapisane w Koranie.Leksykon teologiczny Islam (arab. Bezwzględny monoteizm islamski nie zgadza się z tym. Mahomet potępiał Żydów za to. przeznaczonym na wspólną modlitwę w południe w meczecie. tomizm. Akt istnienia sprawia. czyli sufizm (arab. Pierwsi posługują się sunną. 1296-1359). ousia. że wpadli w politeizm. Zob. Istota i energie. że urzeczywistnia się potencjalność istoty. sztuka islamska unika nawet malowania ludzi. szariah (arab. Rdz 16. Religia ogólnoświatowa. prorocy. Wydawnictwo WAM. Siebie samych muzułmanie uważają za spadkobierców wiary Abrahama (zob. a chrześcijan za to. czyli Żydom i chrześcijanom. istotne rozróżnienie między dwoma zasadami bytu. przede wszystkim na sunnitów (prawowiernych) i szyitów. aby ochronić zarówno nasze przebóstwienie jak niedostępną inność Boga. że była to tylko śmierć pozorna. przebóstwienie. Zob. które łączą chrześcijan z muzułmanami (LG 16. że Mahomet otrzymał objawienie Boże. który obejmuje całkowite wstrzymanie się od jedzenia. 570-632) uznaje za ostatniego proroka Bożego (“rasul”. do całomiesięcznego postu “Ramadan”. że Mahomet mianował swoim następcą tylko swojego kuzyna. inaczej niż “energie” albo formy Bożego oddziaływania dające życie i objawiające Boga. Szyici. Zob. Istnienie uprzednia. który zmierza do zjednoczenia z Bogiem przez zaparcie się siebie samego. Mają też absolutny zakaz przedstawiania Boga w obrazach. do odbycia pielgrzymki do Mekki przynajmniej raz w życiu. muzułmanie jednak odrzucają Jego śmierć na krzyżu i uważają. ponieważ głoszą naukę o Trójcy Przenajświętszej. Islam zobowiązuje swoich wyznawców do pięciu głównych rzeczy: 1. Istota. do wyznania. że odmówili przyjęcia Jezusa. że cały Koran został co do słowa natchniony przez Boga. do obrzędowych modlitw pięć razy dziennie. teologia apofatyczna. Istota i istnienie. według którego istota Boża pozostaje niepoznawalna. Zob. Alego. które odpowiada za ostateczny skład tego wszystkiego. “czytanie”) nawiązującym do niektórych tradycji Starego i Nowego Testamentu. dzielą się na kilka grup. eunomianizm. do dawania jałmużny w celu wspierania biednych. politeizm. by Bóg (Allach) mógł mieć Syna. Kraków 2002 64 . W systemie filozoficznym św. “ascetyczne odzienie wełniane”). “ścieżka prawa”) islam rozwinął także pewnego rodzaju życie mistyczne. Muzułmanie uważają. Islam zapewnia wprawdzie wolność religijną “narodom Pisma”. teologia Trójcy Przenajświętszej. Wyznawcy islamu wierzą. 5. 3. chociaż wyznają tę samą wiarę. 1-21). “poddanie się” woli Bożej). picia i współżycia seksualnego od wschodu do zachodu słońca. 4. przy czym piątek jest dniem szczególnym. utrzymują. religijność. dzieli się on na 114 części zwanych surami. Jezus odbiera cześć jako prorok. monoteizm. i odrzucaj ą trzech pozostałych kalifów. czyli opartymi na autorytecie tradycjami. Tomasza z Akwinu (ok. i dzięki temu cieszy się on pierwszeństwem przed istotą. ponieważ zostali oni ukształtowani na obraz Boży. które zostały ustalone przez Mahometa i j ego pierwszych czterech następców. co istnieje w świecie stworzonym. 21. Oprócz tzw. stawia sobie jednak za cel zdobycie całego świata dla swojego orędzia. Muzułmanie. Grzegorza Palamasa (ok. Zob. preegzystencja. palamizm. doketyzm. To rozróżnienie w Bogu zostało wymyślone po to. czyli posłaniec). Kluczowe rozróżnienie w teologii św. NA 3).

Właśnie to Królestwo Północne znane było jako Izrael z powodu jego ściślejszych powiązań ze spuścizną Jakuba (np. 26. kiedy pierwotne przekazy i teksty zostały opracowane przez redaktora zwanego jahwistą. Przyjaźń Błażeja Pascala (1623-1662) z Port-Royal. Jansen chciał poprzeć prawdziwą reformę nauki katolickiej i moralności. ND 1989). Ponieważ protestanci często się odwoływali do św. Pod koniec niewoli babilońskiej (587-538 przed Chr. 11-12. jaki janseniści kładli na potęgę łaski Bożej. i Królestwo Północne. Łk 1. W swoim pośmiertnym dziele pt. Jehowa. Ten sam szacunek okazywano w różnych przekładach. Który będę” (Wj 3. Zob. Zob. który Jestem” lub “Ja będę. Ruch teologiczny i duchowy. 953 przed Chr. przede wszystkim skierowane przeciw Pelagiuszowi. Jeżeli się gdzieś pojawił taki tetragrammaton. Jahwe jako imię Boga zostało po raz pierwszy objawione Mojżeszowi i “wyjaśnione” jako “Jestem. którego cechą znamienną była surowość moralna i pesymistyczny pogląd na stan człowieka. 29. chociaż ostatecznie jest to możliwe dzięki scalającej więzi z Bogiem.) Żydzi przestali wymawiać to imię. Jansenizm. “Bóg panuje”). Tytuł krótkiej pracy żydowskiego myśliciela religijnego. 3. ND 2009/2-3). 6. Kościół uważa. które pisano tylko czterema spółgłoskami YHWH (gr. 4. Naród hebrajski albo żydowski wywodzący się od Jakuba. który powołuje do bytu". Izrael. 6.Leksykon teologiczny Izrael (hebr. Augustyna z Hippony (354-430). judaizm. równie często określanego jako Elohim (jest to wspólne Semitom imię Boga). 24. W postępowaniu z osobami. opatem klasztoru Saint-Cyran. 1-28) na Królestwo Południowe (Juda). 8. 54). a stosunkiem do osoby. 26. Imię własne Boga Żydów. Po śmierci Salomona (ok. syryjski kościół prawosławny. Tymczasem Izraelici zamiast otrzymać imię Jahwe dzięki szczególnemu objawieniu. pentateuch. 12. Augustinus (1640) Jansen dowodził między innymi. Pod koniec XVIII wieku nadzieje na wyzwolenie skłoniły wielu Żydów do mówienia raczej o “Izraelu” niż o judaizmie. który w roku 1636 został wyświęcony na biskupa Ypres w Belgii. wreszcie w 1690 (DH 2301-2332. w jego miejsce wymawiano “Adonai” (hebr. Zob. Nowy Testament oznacza tym wyrazem potomków Jakuba (Mt 10. “Pan”). Nazwa pochodzi od nazwiska Kornela Ottona Jansena (1585-1638). Imię “Jahwe” pojawia się w opowiadaniach o stworzeniu i o dziejach patriarchów (zob. “tetragrammaton = wyraz złożony z czterech liter). Pięć tez wziętych z dzieła Jan-sena Augustinus zostało oficjalnie potępionych w roku 1653 (DH 2001-2005. Jahwe (pochodzenie wyrazu niepewne). Janem Duvergierem de Hauranne (1581-1643). że łaska Boża w sposób nie do odparcia ogranicza nasze wolne wybory i że bez szczególnej łaski Bożej nie możemy zachować przykazań. głosili oni i praktykowali surowe zasady moralne oraz skrupulatne podejście do przyjmowania sakramentów świętych. Rdz 2. 16). którego stolicą była Jerozolima.) doszło do podziału dwunastu pokoleń izraelskich (Rdz 49. czyli “Ten. Ja i Ty. mogli je przejąć od innych. następnie w roku 1656 (DH 2010-2013). Martina Bubera (1878-1965). mianowicie może imię Boga zostało wpisane. w których imię “Jahwe” oddawano wyrazem “Pan”. Po raz pierwszy została ona wydana w roku 1923 w Niemczech i wywarła wielki wpływ na późniejszą filozofię i teologię. które zwracają się do mnie i odpowiadają mi jest możliwa rzeczywista współzależność między Ja i Ty. Wraz ze swoim przyjacielem. 2-3). Kraków 2002 65 . Jeżeli to imię pojmie się przyczynowo. Ez 2. klasztorem o wyraźnie jansenistycznych sym- Wydawnictwo WAM. 13-15).ono). Może to być jednak anachronizm. który otrzymał to imię. 15. Mimo nacisku. Buber walczył o wprowadzenie jakościowej różnicy między stosunkiem do rzeczy oraz posługiwaniem się nią (ja . Według innego redaktora (zwanego elohistą. Zob. Jakobici. Po upadku tego królestwa w roku 722 przed Chrystusem przez jakiś czas Królestwo Południowe nazywano Izraelem (np. 3-4. Iz 1. To współdziałanie jest drogą do tego. ponieważ “walczył z Bogiem” (Rdz 32. że sam jest nowym i prawdziwym Izraelem (Ga 6. Żydzi. 25). ponieważ w tych wierszach używał wyrazu “Elohim” na oznaczenie Boga). 30.28-29). Łk 1. mistyka. którego stolicą była Samaria. 16). wskazuje się na Boga jako na Stworzyciela i Pana historii. Jansen sumiennie przestudiował jego pisma. hebrajczycy. a także naród żydowski (Mk 12. 4. studnia Jakubowa w Sychem). by się stać sobą.

Synem kobiety o imieniu Maryja. Jednoznaczność. przy czym początkowe “a” ze względów brzmieniowych zamieniło się w “e”. jak współczesne “dzieje” Chrystusa wielokrotnie narzucają Mu wartości i osobowości autorów. czynił cuda i nauczał w pamiętnych przypowieściach. mianowicie ze spółgłosek JHVH albo YHWH oraz samogłosek należących do wyrazu “Adonai” (hebr. Jerozolimski kościół Grobu Pańskiego. Jeruzalem było twierdzą oporu Jebuzytów przeciwko nacierającym Izraelitom. Ez 3. 6-7). Orzekanie o wszystkich podmiotach . Zob. Obj 3. Jednożeństwo. i może on doprowadzić do monizmu w filozofii i do panteizmu w teologii. Salomon zbudował w nim wspaniałą świątynię (l Kri 6. 41-44). Miasto króla i kapłana Melchizedeka. Jednakże dzieje Jego życia można ująć przynajmniej w następujących punktach. że nie ma żadnej istotnej różnicy między Bogiem a człowiekiem. Zbudowane w strategicznym punkcie na górze Syjon i na przyległych wzgórzach. 1-23). w którym umarł ukrzyżowany. Ormian.24-6. przed naszą erą i ukrzyżowany w ok. Zob. Jednobóstwo. monogamia. Urodzony ok. Płakał nad miastem (Łk 19. pelagianizm. monoteizm. Po zajęciu miasta przez Rzymian w roku 64 przed Chrystusem Herod Wielki (panował w latach 37-4 przed Chr. Kraków 2002 66 . że Salomon tylko przetworzył już istniejącą świątynię Jebuzytów na rodzaj królewskiej kaplicy. “Pan”).2. obejmujący zarówno Grób Chrystusa jak teren Kalwarii. związał się w szczególny sposób z publicznymi grzesznikami i z innymi ludźmi pogardzanymi. 21. powstały w czasach Renesansu. Jeruzalem było matką Kościoła i szczególnym miejscem pielgrzymkowym dla chrześcijaństwa. 25-26. monizm. miała wpływ na jego ataki skierowane przeciwko Jezuitom w osiemnastu Prowincjafkach. że kwestionował przyjęte formy pobożności (Mt 6. 1-38) i odtąd Jeruzalem było wysławiane jako miasto Boga (Ps 48 i 87). Zob.10). wybrał spośród nich podstawową grupę Dwunastu. Wyraz niewłaściwy na oznaczenie Boga. po powstaniu BarKochby (132-135) odbudowali je dając mu nazwę Aelia Capitolina.także o Bogu . że Wydawnictwo WAM. Był Żydem galilejskim z rodu Dawida. Około roku 1000 przed Chrystusem Dawid zdobył miasto i uczynił je stolicą Judy (2 Sm 5. Gdy Albert Schweitzer (1875-1965) wykazał. “Pomazaniec”). To. 30 roku naszej ery. Powstał wskutek zlania dwóch wyrazów hebrajskich oznaczających Boga. determinizm.Leksykon teologiczny patiach. Jest jednak rzeczą możliwą. analogia. Po ich powrocie odbudowano świątynię (zob. prawosławnych Greków. który udzielił błogosławieństwa Abrahamowi (Rdz 14. Rzymianie zburzyli miasto w roku 70 po Chrystusie. Zob. 22-38. wskazuje na obecne podziały wśród chrześcijan. Ten sposób postępowania może jednak nasuwać wniosek. panteizm. Jezus Chrystus (hebr. ale pod karą śmierci zakazali do niego powracać Żydom. że pragnął poprawić pewne tradycje (Mk 7. Syryjczyków. kościoły wschodnie. Patriarchatem zostało ogłoszone na Soborze Chalcedońskim (451). świątynia. “miasto pokoju”). poślubionej Józefowi cieśli. Jezus od dzieciństwa odwiedzał Jeruzalem i jego świątynię (Łk 2. 4-6 r. uznany za jedną z Osób Boskich (Syn Boży) w dwóch naturach (jest prawdziwym Bogiem i prawdziwym człowiekiem). 1-18). prawosławny ormiański i łaciński. augustynianizm. Jehowa.) wybudował jeszcze wspanialszą świątynię. reformacja. mieści on w sobie bowiem sześć oddzielonych od siebie grup chrześcijańskich: katolików rzymskich. Po otrzymaniu chrztu z rąk Jana Jezus głosił królestwo Boże. Jahwe.12. łaska.23-28). 41-50). wielu porzuciło zamiar napisania pełnowymiarowej biografii. “Bóg zbawia” i gr. “Nowe” albo “święte” miasto Jeruzalem będzie ostateczną ojczyzną wszystkich błogosławionych (Gal 4. Po upadku państwa w roku 586 przed Chrystusem (2 Krl 24-25) Jeruzalem stało się przedmiotem nadziei stęsknionych wygnańców (Ps 137). 18-20). że naruszał zasadę zachowania szabatu (Mk 2. Koptów i Etiopczyków. by szli za Nim.22).w dokładnie ten sam sposób. wieloznaczność. założyciel chrześcijaństwa. Zob. 4. powołał uczniów.1-13. Jeruzalem (hebr. Obecnie istnieją w Jeruzalem trzy patriarchaty: prawosławny grecki. wolna wola. Zob.

jakie istnieje między potrzebą zrozumienia tekstów przez wiernych. którymi się posługuje liturgia. w jakiego Kościół wierzy i jakiego przepowiada. chrystologia. enhipostazja. Mimo to dobrze uzasadniona zgodność poglądów panuje co do podtrzymywania prawdziwości wielu historycznych wniosków o Jezusie: na przykład o tym. umocniona Jego Duchem. 54. że wreszcie został ukrzyżowany w Jerozolimie za Poncjusza Piłata. gy'yz (w Etiopii). czyli takiemu. Jezus historyczny. znany “wyłącznie” z badań historycznych bez uciekania się do wiary. pascha. 2-12. Po niewoli babilońskiej jego miejsce zajął język aramejski. Syn Boży. greckim. że był Żydem. abba. znalazła grób Jego otwarty i pusty. wprowadzili języki narodowe do publicznego kultu. doprowadzony na śledztwo w Sanhedrynie. Rzeczywiste wątpliwości w sprawie Jezusa historycznego budzi pytanie: Czy jest rzeczywiście możliwe przeprowadzenie krytycznych dociekań naukowych o Jezusie wyłącznie na podstawie “wydarzeń" bez poddania ich ocenie teologicznej? Zob. Z upływem stuleci jednak teksty liturgiczne stawały się archaiczne i tylko z trudem zrozumiałe. został zdradzony. ewangelizacja. czy używać języka archaicznego czy narodowego w liturgii. Jakubowi) i grupom (większym niż “jedenastu”). mesjasz. zebrała się wokół Piotra i pozostałych apostołów i zaczęła przepowiadać zmartwychwstałego i wywyższonego Jezusa jako Chrystusa (Mesjasza). Mt 5. Na Wschodzie różne Kościoły narodowe posługiwały się językami miejscowymi: arabskim. skazany przez Poncjusza Piłata na śmierć i zabity na krzyżu (na którym umieszczono napis oskarżający Jezusa o przypisywanie sobie praw mesjańskich). Łk 7. Sobór Chalcedoński. chociaż często nadal posługiwali się językiem łacińskim w teologii. Często “Jezusa historycznego” przeciwstawiano “Jezusowi kerygmatycznemu”. 15. Dzieje liturgii wskazuj ą jednak stale na głębsze religijne zjawisko. unia hipostatyczna. toteż hebrajski mniej więcej w IV wieku przed Chrystusem przestał być językiem używanym w mowie potocznej. “Bożego” języka. 1-2).Leksykon teologiczny miał swój pogląd na świątynię w Jerozolimie (Mk 14. communicatio idiomatum. klasyczny język. Chrystus wiary. Przywódcy reformacji. że czynił cuda. 815-885) do używania języka narodowego wśród Słowian w Europie Środkowej. Kanadzie i Australii po prostu stosuje język angielski. 5-10. 826-868) i Metodego (ok. Jezus ziemski. reformacja. Zob. Odrodził się jednak współcześnie jako oficjalny język nowożytnego państwa Izrael. teologia Trójcy Przenajświętszej. Wspólnota Jego uczniów. 29). ujęty. Język hebrajski. 101) w obrządku łacińskim. Rzym i Konstantynopol zachęciły świętych Cyryla (ok. ormiańskim. SC 36. a pragnieniem wyrażenia Bożej tajemniczej inności przez użycie klasycznego. liturgia. Kyrios. chyba że inny język został wprowadzony przez misjonarzy albo przez naród podbijający. że rościł sobie prawo do Bożego autorytetu w zmienianiu Prawa (Mk 10. nie można dać pełnej i ostatecznej odpowiedzi. Syn Człowieczy. Języki ludowe. Wydawnictwo WAM. soteriologia. Piotrowi. liturgia godzin. że przepowiadał królestwo Boże. Jezus historyczny. Obecnie przyjmuje się powszechnie. koptyjskim. Marii Magdalenie. że jest rzeczą niemożliwą napisanie biografii Jezusa z prawdziwego zdarzenia. Boskiego Pana i Syna Bożego. że wreszcie do Boga był nastawiony w sposób nadzwyczaj poufały . syryjskim itd. mianowicie na napięcie. prawdopodobnie w towarzystwie innych niewiast. chrystologia. 48). Kraków 2002 67 . W Jerozolimie. dopóki stopniowo nie zwyciężył łaciński. Na Zachodzie w pierwszych kilku wiekach posługiwano się językiem greckim. gdzie ustanowił nowe przymierze z Bogiem w nawiązaniu do obchodów Paschy. Na pytanie. Zob. Zbawiciela. 58. 63. 21-48) i do odpuszczania grzechów (Mk 2. Wkrótce potem zjawił się chwalebnie żywy wielu pojedynczym osobom (np. Wielu chrześcijan wschodnich w Stanach Zjednoczonych. W roku 1963 Sobór Watykański II oficjalnie zatwierdził języki narodowe w liturgii katolickiej (zob. logos. w którym napisano niemal wszystkie księgi Starego Testamentu. pogrzebany został tego samego dnia. Liturgie zazwyczaj zaczynały od języków miejscowych. Stary.to wszystko spowodowało powstanie wrogości u niektórych przywódców i nauczycieli żydowskich. Maria Magdalena (J 20. Języki narodowe. że mówił w przypowieściach.

diaspora. Władzę jurysdykcji mogą otrzymać tylko duchowni po święceniach wyższych. św. 1-34. świątynia. “trąba z rogu baraniego”). CIC 966. zanim zaczną wykonywać swoje posługiwanie. gallikanizm. i do odpowiedniego postępowania. a jurysdykcję nad dobrami kościelnymi z papieża przeniósł na państwo. a w związku z powstaniem Bar-Kochby (132-135) utracili swój kraj i odzyskali go znowu w roku 1948. Sobór Watykański II podkreślił wspólne religijne dzieje. 8-12). oświecenie. żeby wyrazić znaczenie odkupienia. Stary Testament. że obrzęd Jom Kippur jest zbędny. Od czasu kiedy Bonifacy VIII (papież w latach 1294-1303) ogłosił rok 1300 rokiem dóbr duchowych dla tych. Kapłani pracujący w parafiach mają jurysdykcję zwyczajną udzieloną przez biskupa i mogą delegować prawo do udzielania chrztu i asystowania przy zawieraniu małżeństwa innym kapłanom lub diakonom. odpusty. Żydowskie prawo nakazujące świętowanie każdego pięćdziesiątego roku poprzez wyzwalanie niewolników. Chociaż Józef II odwołał na łożu śmierci część swego prawodawstwa. Rok jubileuszowy rozpoczyna się od pierwszych nieszporów w dzień Bożego Narodzenia. które łączą Żydów z chrześcijanami i które są zapisane w Starym Testamencie (zob. pielgrzymka.z powodu ingerowania w sprawy kościelne . Żeby wynagrodzić za grzechy Izraela. monoteizm. którzy wybiorą się na pielgrzymkę do Rzymu oraz dopełnią innych czynności religijnych (np. CCEO 722§3. że jest to władza we właściwym znaczeniu pasterska i że powinna być wykonywana z pełną miłości pokorą (J 21. np. osoby świeckie mo- Wydawnictwo WAM. Mimo święceń kapłańskich duchowni zazwyczaj muszą otrzymać formalne uprawnienia. Działanie mające na celu uzyskanie przewagi państwa w sprawach kościelnych. zachowywanie szabatu. miszna. 1-4).nadano przydomek “cesarz Zakrystia”.Leksykon teologiczny Jom Kippur (hebr. któremu nawet . 1 P 5. Lb 29. Czasami lata jubileuszowe obchodzono co pięćdziesiąt. wynagrodził za nie i wskutek tego sprawił. Zob. Judaizm. św. pielgrzymki ograniczył. “orzeczenie prawne”). W Boskiej Komedii Dante Alighieri (1265-1321) upamiętnił swój tygodniowy pobyt w Rzymie podczas tego pierwszego roku świętego. wyspowiadają się i nawiedzą pewne bazyliki). odpkutowanie. Religijną i kulturalną tożsamość judaizmu podtrzymywała Biblia hebrajska. Zob. kiedy równocześnie zostają otwarte święte drzwi czterech bazylik większych w Rzymie (św. Piotra. wydaje się iż nigdy tego nie stosowano. a nawet co dwadzieścia pięć lat. wyprowadzonego z Egiptu i w szczególny sposób wybranego przez Boga (Rz 9-11). w świątyni odbywał się drobiazgowy obrządek. Z okazji Wielkiego Jubileuszu roku 2000 Watykan i państwo włoskie ściśle ze sobą współpracowały. ekspiacja. Było ono owocem Oświecenia. W prawie kanonicznym przez jurysdykcję rozumie się prawo i obowiązek sprawowania rządów wewnątrz Kościoła. Kraków 2002 68 . Religia Żydów. LG 9). Jedyny obowiązkowy żydowski dzień postu. oficjalnie józefmizm został odwołany dopiero w roku 1850. obchodzony na przełomie września i października (Kpł 16. Kościół i państwo. poniósłszy śmierć raz na zawsze za nasze grzechy. W czasie niewoli babilońskiej (587-539 przed Chr. haggada. NA 4. febronianizm. specjalny rok święty upamiętniał narodzenie matki Jezusa. Jana na Lateranie oraz S. holokaust. Oparta na przepisach prawnych władza osądzania. Autor Listu do Hebrajczyków posługuje się obrazem Jom Kippur. co jest dobre lub złe. narodu wywodzącego się od Abrahama. Jubileusz (heb. Jurysdykcja (łac. by otoczyć opieką ogromną rzeszę pielgrzymów. a zastosowane zostało przez Józefa II w Austrii (cesarz Świętego Cesarstwa Rzymskiego w latach 1765-1790). szabat. Józefinizm. a szczególnie to. “dzień pokuty”). określenie “jubileuszowy” stosuje się w odniesieniu do takich lat świętych. Obecnie świętowanie tego dnia reguluje Miszna. Żydzi przeżyli stulecia obcego panowania.) stała się ona ściśle i jasno monoteistyczna. umarzanie długów hipotecznych oraz pozostawianie ziemi odłogiem (Kpł 25. Edyktem Tolerancyjnym z roku 1781 zniósł on zakony kontemplacyjne. kiedy to powstało państwo Izrael. Zob. W 1987 r. przed słuchaniem spowiedzi (zob. 15-17. synagoga. który kończył się obarczeniem grzechami narodu kozła ofiarnego i wyprowadzeniem go na pustynię. hebrajczycy. szema. 969. Zob. zburzenie Jerozolimy w roku 70 po Chrystusie. 7-11). Zachęcony pracą kardynała Augustine Bea(1881-1968) i Jana XXIII (papież w latach 1958-1963). przy czym uważa się. Pawła za Murami. 724). obrzezanie i wierne zachowywanie Prawa Mojżeszowego oraz tradycyjnego nauczania. Maria Maggiore). że Chrystus.

np. wprowadzona przez papieża Grzegorza XIII. W znaczeniu szczególnym kairos (w liczbie pojedynczej i mnogiej) to chwila ostatecznego sądu Boga nad ludzkim postępowaniem za pośrednictwem Chrystusa w pełni czasów (Ef 1. Zob. są obecnie opóźnieni o trzynaście dni. 22. 10. że Ja jestem Pan.Leksykon teologiczny gą współpracować przy sprawowaniu tej władzy. czyli “wychwalanie”. Łk 1. 11). duchowieństwo. 10). 3-5). czyli modlitwa o brzasku. Zob. Kalendarz gregoriański. że w klasztorach jutrznię odmawiano wczesnym rankiem. jak wyrazu chronos (gr. “brzask”). podobnego do ołtarza kadzenia w świątyni jerozolimskiej (Wj 30. Ap 1. w której Bóg w szczególny sposób wkracza w momentach zwrotnych dziejów zbawienia (Mk 1. kolekta. Kadzielnica. Góra Athos. które będą użyte podczas Eucharystii oraz ciała żywych i zmarłych chrześcijan. Wyraz. kadzidło. eschatologia. krótkie responsorium (łac. jest dłuższy. w katedrach te same modlitwy zwano po prostu laudes.. Wydawnictwo WAM. Jutrznia. Od około 500 r. “odzew”). ale dla Wielkanocy i świąt od niej zależnych stosują kalendarz juliański. która po reformie dokonanej na polecenie Soboru Watykańskiego II ma taką budowę: invitatorium (łac. 3. liturgia godzin. którego się używa nie tylko tak. Ojcze nasz. procesje i pogrzeby. błogosławieństwo eucharystyczne. Kaddisz lub Qaddis (heb. paruzja. które zawiera rozżarzone węgle. “czas”) na oznaczenie serii wydarzeń historycznych (2 Tm 4. 274). Mnisi na Górze Athos. pogrzeb 1. W obrządku bizantyńskim orthros (gr. Wyrażenie “o brzasku” pochodzi stąd. prośby. trzy psalmy (jeden z nich może być kantykiem). 1-2. ale także na oznaczenie chwili. Żeby uniknąć rozmijania się kalendarza z porami roku. jeżeli liczba lat będzie podzielna przez 400. używane do palenia kadzidła podczas Mszy św. oraz innych ceremonii. zachęta”). liturgia godzin. 2. Liturgia Godzin. prz. ceremonia. którzy nadal przyjmują tylko kalendarz juliański. hymn. który w roku 1582 kazał pominąć dni od 5-14 października. eucharystia. Zob. kadzielnica. Pali sieje podczas procesji lub by uczcić ewangeliarz. jako sędziowie trybunałów (CIC 129. 3). oraz wtóruje słowom z Księgi Ezechiela 38. W poprzednim kalendarzu juliańskim. który w Liturgii Godzin rozpoczyna pierwsze nieszpory pierwszego tygodnia. Zob. kantyk Benedictus. Wysławia Imię Boże za Jego wielkość i świętość. 1 Tes 5. doksologia. Chrześcijanie prawosławni zaczęli j ą wprowadzać dopiero w roku 1924. lekcjonarz. kadzidło stosowano regularnie w nabożeństwach chrześcijańskich. Kadzidło towarzyszy modlitwom uwielbienia i błaganiom. chwalą. synagoga. W katolickich krajach Europy zachodniej reformę gregoriańską przyjęto natychmiast. sakrament święceń.” Zob. Chr. “czas właściwy”). chleb i wino. Słodko pachnąca żywica. lub wonne korzenie palone na rozżarzonych węglach w kadzielnicy. Apokalipsa św. Jana przedstawia obraz niebiańskiego ołtarza kadzenia (Ap 8. czas. Kairos (gr. historia zbawienia. utworzonym przez Juliusza Cezara w 45 r. Reforma kalendarza. Naczynie. które wznoszą się do Boga. Zob. Starodawna oficjalna modlitwa poranna Kościoła zachodniego. “zaproszenie. kalendarz liturgiczny. Z tych dwóch sposobów modlitwy powstała Jutrznia”. oraz postanowiono uznać także za przestępne stulecie. W Grecji i Rumunii zmiana kalendarza w 1924 roku wywołała schizmę starokalendarystów. tak ukażę się oczom wielu narodów: wtedy poznają. czyli “wychwalanie o brzasku”. Anglia i jej kolonie amerykańskie przyjęły ją dopiero w roku 1752. Zob. zwana laudes matutinae. zanosi prośby analogiczne do dwóch próśb w Modlitwie Pańskiej. Kraków 2002 69 . 15). 23: “Tak okażę się wielkim i świętym. wprowadzono co cztery lata rok przestępny mający 366 dni. takich jak błogosławieństwo eucharystyczne. Kadzidło. modlitwa pańska. czytanie Pisma Świętego. kolekta z dnia i końcowe błogosławieństwo. Pod koniec XVI-go wieku kalendarz ten w stosunku do kalendarza astronomicznego był już opóźniony około dziesięć dni. obraz ten występuje w Psalmie 141. “rok” trwał trochę dłużej niż faktyczna ilość czasu potrzebnego ziemi na obrót dookoła słońca. “święty”) Bardzo stara doksologia żydowska. używana w modlitwie codziennej w synagodze. oddawanie czci Bogu.

ksiądz nadworny”). świętość. przez położenie nacisku na najwyższe zwierzchnictwo Boga. teokracja. ale zapewnia posługę kościelną w siłach zbrojnych lub w takich instytucjach jak szkoły. a czasami także do wypełniania innych powinności. starowiercy. szpitale lub więzienia (zob. CIC 545-552). który nie jest w zwyczajny sposób zatrudniony przy parafii. Zob. Uroczyste i oficjalne stwierdzenie Kościoła. purytanie. 884-885. Zob. Stolica Święta. którzy wspomagaj ą grupę duchownych w katedrze lub w kościele kolegiackim (por. określić terminy świąt ruchomych (zwłaszcza Wielkanocy i Zesłania Ducha Świętego. które mają daty zmienne). Tradycyjny na Zachodzie wyraz na oznaczenie modlitwy eucharystycznej albo anafory w czasie Mszy świętej. “prawidło. “capella = mały kościół.-łac. a także świąt nieruchomych. np. gdzie liturgia jest zawsze śpiewana. Przed Soborem Watykańskim II (1962-1965) kantorami byli mężczyźni i śpiewali na zmianę z celebransem. W Kościołach protestanckich jego poglądy teologiczne (znamienne przez głoszenie jedności Starego i Nowego Testamentu. stary testament. np. nieszpory. W Kościele łacińskim tytuł nadawany często kapłanom. którym się posługują różne Kościoły chrześcijańskie.w odróżnieniu od kościoła parafialnego”). Zob. do pomocy w wyborze nowego biskupa. Kanonik. Jana Kalwina (1509-1564). jeżeli stolica jest wolna. Osoba prowadząca śpiew w synagodze lub kościele. zesłanie Ducha Świętego. przez przyjęcie przeznaczenia z góry wybranych do nieba. To orzeczenie jest zastrzeżone Stolicy Świętej. liturgia. apokryfy. prezbiterianizm. katedra 2. chociaż jego teoria o podwójnym przeznaczeniu została zmodyfikowana. 1057). jutrznia. żeby odpowiednio pokierować sprawowaniem obrzędów liturgicznych w ciągu tygodnia (przede wszystkim chodzi o niedziele). Kalwinizm. śpiew. model. wreszcie przez położenie nacisku na Kościół jako na dobrze zorganizowaną i solidarną wspólnotę) odgrywają decydujący wpływ. liturgia. Zob. “śpiewak”). Zob. dwanaście świąt. kaplica . Bożego Narodzenia. którzy są kapłanami. Kalendarz. Kanon (gr. Na Wschodzie. kantorem jest ktoś z (niższego) duchowieństwa. Boże Narodzenie. triduum wielkanocne. święty. przeznaczenie. nowy testament. protestanci. Zob. reformacja. Kapadoccy ojcowie. odgrywa on znaczącą rolę w sprawowaniu Liturgii Godzin i Eucharystii. teologia kongregacyjna. officium divinum. Zob. wzór”). biskup. Kapłani (śrdw. Sobór Watykański II. ale o wikariuszach parafialnych. Kraków 2002 70 . Odgałęzienie protestantyzmu wywodzące się od nazwiska szwajcarskiego reformatora. a także oddawać mu publiczną cześć (por. CCEO 201 § 2. CIC 1186-1190. Kanonizacja. Kanon Pisma Świętego. parafia. ordynariusz. niedziela. Kantor (łac. które zawsze przypadają w tym samym dniu. Wykaz ksiąg biblijnych oficjalnie uznanych przez Kościół za natchnione i stanowiące normę jego nauczania i postępowania. Kapelan (z łac. Kapłan. Kodeks wschodni nie mówi o kapelanach. ojcowie kapadoccy. “cappelanus = ksiądz zawiadujący kaplicą. Lista ksiąg Starego Testamentu wśród różnych wyznań chrześcijańskich wykazuje dość duże różnice. Zob. modlitwa eucharystyczna. duchowieństwo.Leksykon teologiczny Kalendarz liturgiczny. pulpit. jurysdykcja. Zob. świętych obcowanie. zob. Pozostają oni pod bezpośrednią jurysdykcją miejscowego ordynariusza i są zobowiązani do wspólnego sprawowania pewnych obrzędów liturgicznych. CIC 503-510). Członkowie wspólnoty wydzielonej w celu składania ofiar i pośredniczenia między Bogiem a ludźmi podczas sprawowania Wydawnictwo WAM. anafora. ambona. a odrzuconych do piekła. pomagają proboszczowi i mieszkają w parafii (CCEO 301-303. biblia. zwinglianizm. CIC 564-572). beatyfikacja. liturgia godzin. że jeden z jego zmarłych i uprzednio beatyfikowanych członków znajduje się wśród świętych w niebie i że można się do niego publicznie modlić.

5). Jezus. a po ustaniu prześladowań rzymskich sprawowania liturgii. AA 10). diakon. Kardiognoza (gr. 32. Sykstus V (papież w latach 1575-1580) ustalił liczbę kardynałów na 70. gdy mieli ponad 80 lat. Wydawnictwo WAM. którzy pracowali w rzymskich ośrodkach pomocy dla ubogich i domach dla pielgrzymów. Zaprzestano ich używać. 24). 6-8. konklawe. 1-9. Starożytne podziemne miejsca pochówku. chociaż zawierały ciała nie tylko chrześcijan. pośrednictwo Nowego Przymierza i kapłaństwo. papież Paweł VI ograniczył do 120 liczbę kardynałów mogących wybierać papieża. jak Yves Congar (1904-1995) i Alois Grillmeier (1910-1998). Zob. parafia. biskup. W posługiwaniu kapłana wyświęconego . Katafatyczna teologia. Zob. 10) “najwyższym arcykapłanem”. kapłaństwo. 18-20) albo na wzór proroków jak Ezechiel. Jedyny najwyższy Pośrednik między Bogiem a ludzkością (1 Tm 2. żeby podkreślić istotną różnicę między nim. Kpł 8. być może “w wąwozie” lub “pod grobami”). proboszczowie z samego Rzymu oraz siedmiu (później czternastu) diakonów. wprowadzonego przez Jana XXIII.zawiera się przede wszystkim sprawowanie ofiary Mszy św. teologia katafatyczna. Wcześniej napotkał trudności w sprawie podniesienia do godności kardynalskiej kilku patriarchów wschodnich.Jezusa Chrystusa . Dla swej posługi otrzymują szczególne dary dla dobra całego Kościoła (Rz 16. 1 Kor 12. (2) Podczas przyjmowania święceń kapłani są konsekrowani przez Ducha Świętego dla dobra całego Kościoła na szczególnych szafarzy słowa i sakramentów oraz na pasterzy przewodniczących wiernym (PO 2. Kardynał (łac. Zob.4-10. zbierają się razem z papieżem na zwykłe i nadzwyczajne spotkania zwane “konsystorzami” (z łac. papież. gdy relikwie przeniesiono z nich do kościołów. 10 grudnia 1593 r. sakrament święceń. papież Aleksander. służyły chrześcijanom za miejsce pochówku. a powszechnym kapłaństwem wiernych. 25-29. czytanie w sercu. 1-31. SC 14. zostali mianowani kardynałami. namaszcza chorych i udziela innych sakramentów . święcenia. celibat. 1. kapłana i króla. jak kapłani królowie na wzór Melchizedeka (Rdz 14. To kapłaństwo często nazywa się kapłaństwem urzędowym.w nim we właściwy sobie różny sposób mają udział wszyscy ochrzczeni oraz wszyscy wyświęceni szafarze. Katakumby. duchowieństwo. Odpowiedzialnymi za wybór papieża uczynił wyłącznie kardynałów w 1179 r. biskup. Za czasów św. 28). czterdziestu). 10-11). Niektórzy wybitni teologowie. godność patriarchy jest najwyższą godnością dla chrześcijan wschodnich (CCEO 46 § 1). które jest wyższe niż kapłaństwo lewitów (Hbr 6. na Malcie. Do wszystkich kardynałów zwraca się tytułem “Eminencjo”.Leksykon teologiczny kultu. PO 1.20-10. poprzez które zarządzany jest Kościół.oprócz tego. diakon. że jest spowiednikiem. prezbiter. pasterz. Włoszech. Na mocy sakramentu chrztu i bierzmowania wszyscy wierni uczestniczą w tych funkcjach. charyzmaty. “stać razem”) oraz wybierają papieża (CIC 49-59). W 1973 r. “powszechne kapłaństwo wiernych”. AA 3). w osobie Chrystusa i w imieniu Kościoła (LG 10. Kardynałowie czynni zwykle stoją na czele ważnych diecezji lub kierują jednym z watykańskich urzędów. święcenia. Kraków 2002 71 . 1 P 4. tworzą Kolegium Kardynalskie. a duchowni maj ą w nich szczególny udział na mocy sakramentu święceń (zob. został nazwany w Liście do Hebrajczyków (Hbr 4. jak w Starym Testamencie kapłani wywodzący się z lewitów (Wj 28. “znajomość serca”). gdyż Żydzi również grzebali zmarłych w katakumbach. którzy pełnią funkcję bliskich doradców papieskich w kierowaniu całym Kościołem. zawierające nisze wykute w skale (“loculi”). W takich okolicznościach zazwyczaj odstępuje się od wymogu święceń biskupich. (1) Przez chrzest wszyscy wierzący mają udział w królewskim kapłaństwie Jezusa Chrystusa (l P 2. DH 1326. a nie tylko w Rzymie (gdzie jest ich ok. 18). co wyjaśnia naturę Jego ofiary. sakrament święceń. 4-6). prorok. Zob. protestanci. Istnieje tylko jedno kapłaństwo . Początkowo kardynałami byli biskupi z siedmiu diecezji w pobliżu Rzymu. chrzest. Zob. Damazego (papież w latach 366-384) próbowano spisać i uporządkować relikwie w rzymskich katakumbach. pośrednictwo. Kapłaństwo. Występują w Azji Mniejszej. w Afryce Północnej. “zawias”). ND 1705. inicjacja. ograniczenie to zniósł Jan XXIII (papież w latach 1958-1963). Udział w funkcji Chrystusa jako proroka. Paryżu i Trier. niektórzy jednak wolą je nazywać “prezbiteratem”. Tytuł tych. jest to tzw. 14-5. Katakumby (gr.

języków i kultur (por. liturgia słowa. Zob. Katolickość (gr. Diakon uroczyście wydawał im rozkaz odejścia ze zgromadzenia przed modlitwą wiernych. W dużym zakresie przywrócono tę praktykę dla dorosłych (por. Ogólnoświatowa jedność w wierze i sposobie życia. W Kościele pierwotnym okres przygotowania do przyjęcia sakramentu chrztu. cechy kościoła. “siedziba”). albigensi. odbywały się one w trzecią. Zob. nawet jeżeli jest przekazywane ludziom już ochrzczonym (CIC 773-780. męczennik. sobornost'. Katedra (gr. książkę Roma sotterranea. SC 6466). kościoły. Ostateczną odpowiedzialność za katechezę ponosi cała wspólnota. Katechumenat. 315-386) zawdzięczamy szereg homilii używanych do wtajemniczenia katechumenów. Cyrylowi Jerozolimskiemu (ok. inicjacja. czyli modlitwy mające na celu uwolnienie wybranych od zła spowodowanego przez grzech. Zob. obrzędy chrześcijańskiego wtajemniczenia dorosłych. nieomylność. utożsamiana często z rzymskim Kościołem katolickim. które ustąpiło miejsca dopiero trzytomowej pracy Gianbattisty de Rossi Roma sotterranea christiana (1864-1877). Domitylli. takie jak pierścień i mitra. Katolicyzm. czwartą i piątą niedzielę Wielkiego Postu. Katechizm. “powszechność”). “nauczanie”). którego punktem kulminacyjnym były tak zwane skrutinia. którzy się przygotowywali do przyjęcia sakramentu chrztu. 1. 1575-1627) rozpoczął odkrywanie katakumb. Zob. obrzędy chrześcijańskiego wtajemniczenia dorosłych. do katolickości odwołuje się także Kościół anglikański i prawosławny. DH 127. triduum wielkanocne. Zob. W Kościele pierwotnym zajmowali oni osobne wyznaczone im miejsca podczas Liturgii Słowa. katechumeni. że obejmuje on wszystko i jednoczy w jeden Lud Boży ludzi różnych ras. CCEO 617-626). bogumiłowcy. w którym biskup ma swój tron. ingres. “czyści”) Nazwa na oznaczenie kilku sekt (przede wszystkim średniowiecznych sekt we Francji. Zob. a rzeczywiste przyjęcie chrztu następowało w Wigilię Wielkanocną. wkorzenienie w kulturę. mitra. ordynariusz. LG 13). Nazywany “Krzysztofem Kolumbem katakumb”. w których o mało nie zaginął. Św. a głoszonych w Kościele Grobu Świętego. Z tego miejsca mówił biskup kazanie i przewodniczył Eucharystii. Katecheza (gr. Często wyraz ten oznacza podręczniki zawierające wyjaśnienia podstawowych prawd wiary. Główny Kościół diecezjalny. jakie papież. diecezja. które do swojego grona przyjmowały tylko ludzi moralnie i doktrynalnie czystych (zob. Wyrażenie ex cathedra stosowane jest na oznaczenie uroczystych wypowiedzi papieskich. wygłasza na mocy swej najwyższej władzy. będący najstarszym znakiem jego urzędu. dzieło. albo książki do tego celu używane. ekumenizm. Bosio ostatecznie wydał w 1632 r. ND 1601). biskup. 2. Pouczenie dawane kandydatom do sakramentu chrztu. Zob. Zob. Obecnie wyrazu tego używa się na oznaczenie pouczenia mającego na celu pogłębienie wiary chrześcijańskiej. relikwie. Katechumeni. Cecha prawdziwego i nie podzielonego Kościoła. neokatechumenat. Wydawnictwo WAM. Kraków 2002 72 . Tron biskupa w kościele katedralnym. W Kościele pierwotnym albo pouczenie dawane tym. Tron biskupi znajdował się za ołtarzem. dawniejszym niż późniejsze emblematy. badając katakumby św. a otaczały go niższe krzesła przeznaczone dla kapłanów koncelebrujących. która sprawia. katarzy (gr. Ludzie przygotowujący się do przyjęcia sakramentów inicjacji chrześcijańskiej. a także książki używane do tych celów.Leksykon teologiczny Maltańczyk Antonio Bosio (ok. pouczenia moralne i modlitwy. 800-802. Niemczech i Włoszech).

Zob. George’a Foxa(16241691). “odarcie. Zob. św. Jana Wesleya (1703-1791) i Johna Henry’ego Newmana (1801-1890). W czasach współczesnych wielu teologów anglikańskich. Dominika Guzmana (1170-1221). 1-6. przy poszukiwaniu woli Bożej. Głoszenie Słowa Bożego podczas sprawowania kultu chrześcijańskiego albo w postaci zachęty do nawrócenia i oddawania czci Bogu. św. oddawanie czci Bogu. Uniżenie samego siebie. 1-8). Na Zachodzie używa się kielichów mniejszych od czasu. 7-8). Kenoza (gr. Piotr (Ga 2. 5-11. orędzie. kiedy zgromadzenie wiernych nie przyjmuje Komunii św. zob. chwała Boża. preegzystencja. Na Wschodzie. ogołocenie”). katolickich. Zob. CCEO 433). wcielenie. nauczać”). homiletyka. “przypadek”). Kerygma (gr. DH 1198-1200. Nazwa nadawana bardzo staremu żydowskiemu sposobowi zachowywania szabatu i innych świąt obowiązkowych. żyjących według zatwierdzonej reguły pod kierownictwem uprawnionych do tego przełożonych. prawosławnych i protestanckich obrało “ogołocenie” za główny temat swej chrystologii. Zastosowanie ogólnych zasad moralnych w osądzaniu szczegółowych przypadków z uwzględnieniem konkretnych okoliczności. 306-373). Kraków 2002 73 . Naczynie. Efrema (ok. pod dwoma postaciami. Klasztor. Góra Athos. proklamacja. Do wielkich kaznodziejów chrześcijańskich zaliczamy: św. ewangelizacja. jakiemu się Druga Osoba Trójcy Przenajświętszej poddała wskutek wcielenia (Flp 2. Zob.14-18. Kiddusz (hebr. 9). Zob. Nie oznaczało to i nie mogło oznaczać utraty Bożej natury lub substancji. pod dwoma postaciami. poprzedzony przez Jana Chrzciciela (Mk 1. ekskomunika. 15-16). życie monastyczne. św. kazanie. Panu i Synu Bożym (Rz 1. Jana Chryzostoma (ok. w piątek wieczorem przed szabatem) podczas wieczerzy głowa rodziny podaje wszystkim obecnym kubek wina i odmawia błogosławieństwo. że chętnie przyjmowano tam i popierano filozofów i innych uczonych. do którego się wlewa wino przeznaczone do konsekracji podczas sprawowania Eucharystii. Kaznodziejstwo. Odnosi się to raczej do przyjęcia ograniczeń związanych z ludzkim życiem. Zob. Kazuistyka (łac. Klasztory zgromadzeń zakonnych czynnych różnią się od klasztorów mniszych i monasterów wschodnich (CIC 609. Augustyna z Hippony (354-430). 15-16. Dom zakonników lub zakonnic. 2 Kor 8. Jezus. krzyż. Zob. Ludwika Bourdaloue (1632-1704). probabilizm. Klątwa. głosił dobrą nowinę o Bogu (Mk 1.Leksykon teologiczny Kazanie (ze staropolskiego: “kazać = mówić. 14-15) i wysłał Dwunastu na przepowiadanie (Mk 6. żeby lepiej odpowiedzieć na wyzwanie rzucone przez ewangelizację. katecheza. Kielich. Gal. Antoniego Padewskiego (1 195-1231). W wigilię święta (np. 10. św. “przepowiadanie orędzia” albo “orędzie głoszone”). Zwłaszcza na Wschodzie klasztory są rozumiane jako dom otwarty. 7-13). biskupa Jakuba Benigna Bossueta (1627-1704). które w rzeczywistości skończyło się całkowitym upokorzeniem przez śmierć krzyżową. cierpienia Boga. 347-407). Leona Wielkiego (papież 440-461). kielichy pozostały większe.614-616. gdzie wierni zawsze przyjmują Komunię św. “poświęcenie”). pareneza. Słowo Boże. “Zakon Kaznodziejski” to nazwa nadana instytutowi zakonnemu założonemu przez św. ND 1506). cyborium. na przykład Pustelnia Optyńska na południe od Moskwy była sławna z tego. Wydawnictwo WAM. co zostało zatwierdzone przez Sobór w Konstancji w 1415 roku (zob. W zetknięciu ze współczesnymi gwałtownymi zmianami w środkach społecznego przekazu zmienił się także sposób głoszenia kazań. teologia moralna. Paweł i inni chrześcijańscy misjonarze głosili Ewangelię o Jezusie ukrzyżowanym i zmartwychwstałym jako o Chrystusie. orędzie. Marcina Lutra(1483-1546). Zob.

-łac. uroczystości i święta – po Gloria. Konferencja Episkopatu. a w niedziele. Ivana Zužka SJ. “wybrany losem. że te Kościoły powinny mieć własny kodeks prawa kanonicznego. Kodeks z roku 1983 miał na celu wyrażenie w terminologii prawniczej nauki Soboru Watykańskiego II oraz następujących po nim dekretów wykonawczych. Koinonia (gr. Pierwsze jego projekty zbyt mocno podkreślały centralną pozycję Rzymu oraz łacińskie wzory życia kościelnego. Jego rewizję w świetle nadchodzącego ekumenicznego Soboru Watykańskiego II (1962-1965) zapowiedział papież Jan XXIII w 1959 r. kościoły wschodnie. Odpowiedzialność za cały Kościół ciążąca na biskupach wzajemnie ze sobą połączonych i zachowujących łączność z głową kolegium biskupów. antyklerykałem. rzecz przydzielona losem”). Zarys prawa kanonicznego dla Kościołów wschodnich ogłoszony przez papieża Jana Pawła II (ur. Kodeks justyniański. CIC 336-341. który wyraźnie uznał szczególne tradycje. Zob. Starania kleru o to.chociaż w mniejszym stopniu . przywileje oraz przepisy sakramentalne Kościołów wschodnich (OE 5-23). studiował prawo kanoniczne w Papieskim Instytucie Studiów Wschodnich (w Rzymie) oraz napisał pracę doktorską (na temat potrzeby uporządkowania kanonów w Kościele bizantyńskim) pod kierunkiem O. Klerykalizm.Leksykon teologiczny Kler (gr. został na ogół przyjęty z radością. by wszystko skupiało się w ręku duchowieństwa. o co zgromadzenie może się w milczeniu modlić i w ten sposób “zbiera” jego modlitwy. dostosowując je do obchodzonych liturgicznie świąt lub tajemnic. Kodeks zredagowano po rozległych wspólnych naradach z biskupami i konferencjami episkopatów. źródła wschodniego prawa kanonicznego. “collegium. Obecny patriarcha Konstantynopola. Pomysł ten zaakceptował w 1929 r.podczas obrad konferencji episkopatów i synodów. “los. Ostatecznie wiążący kodeks prawa dla Kościoła rzymskiego. odprawianej w obrządku łacińskim. Kolegialność najwyraźniej występuje podczas obrad soboru powszechnego. Bartolomeos I. nomokanon. patriarcha. Kolegialność (śrdw. kościół miejscowy. Zob. papież Pius XI (1857-1939). Prawo Kanoniczne. towarzystwo”). Kodeks Prawa Kanonicznego ogłoszony w roku 1983 przez Jana Pawła II zawiera 1752 kanony podzielone na siedem ksiąg (dla porównania: pierwszy Kodeks Prawa Kanonicznego ogłoszony w roku 1917 przez Benedykta XV składał się z 2414 kanonów w pięciu księgach). Zob. zrzeszenie”). sobornost'. kyrie eleison. który później został sekretarzem komisji.Kongregacja do Spraw Kościoła Wschodniego (obecnie: Kościołów) zwróciła uwagę na to. a także stanowisko w sprawach duszpasterskich i teologicznych zmierzające do tego. 1920) w roku 1990. Mimo wpływów źródeł wschodnich i narad ze wschodnimi patriarchami katolickimi głównym źródłem kodeksu dla Kościołów Wschodnich pozostał kodeks łaciński ogłoszony w roku 1983. Kraków 2002 74 . Kolekta (łac. Zob. sobór powszechny. papieżem (LG 22-23. Zob. następująca bezpośrednio po akcie pokutnym. Zob. posiadający duże znaczenie ze względów historycznych jako pierwszy kodeks prawa kanonicznego dla kościołów wschodnich. jest jednak także wyrażana . Zob. Już w roku 1927 w dziesięć lat po ogłoszeniu Kodeksu Prawa Kanonicznego (CIC) przez papieża Benedykta XV . “wspólnota. CCEO. Corpus Iuris Canonici. Wydawnictwo WAM. duchowieństwo. Kodeks Prawa Kanonicznego (CIC). “zbierać”). by zwiększyć swój wpływ na sprawy niekościelne. Wyraża ona to. CCEO 49-54). Konferencja Episkopatu. Zob. która przygotowała Kodeks. Kleryk (gr. prawa. synod. Kodeks Prawa Kanonicznego dla Kościołów Wschodnich (CCEO). gloria. Zob. duchowny. wspólnota. Po Soborze Watykańskim II. Pierwsza zmienna modlitwa podczas Mszy św. spadkobierca”). Paweł VI (1887-1978) ustanowił nową Komisję do Spraw Kodeksu Prawa Kanonicznego dla Kościołów Wschodnich.

Przyjęcie Komunii św. Jeżeli się Komunię świętą przyjmuje w innych okolicznościach (np. przez wzbudzenie aktu doskonałej miłości Boga). po którym następuje wzruszające proiomion. W szczególnej sytuacji historycznej i mając już jakieś rozeznanie co do treści danego tekstu. Prawo kościelne nakazuje przyjęcie Komunii św. Koncyliarność. Koncelebra (łac. papież. Udział w Ciele Chrystusa przez przyjęcie konsekrowanej Hostii w czasie Mszy św. Ci wszyscy. takich jak święcenia kapłańskie. Rudolfa Bultmanna (1884-1976). za wyjątkiem wody. nie są znane. Sobór raczej uznał społeczny charakter Eucharystii i jedność kapłaństwa w posługiwaniu. a nawet trzem papieżom. jeżeli rzeczywiste jej przyjęcie jest niemożliwe. Zob. podczas gdy na Zachodzie ograniczono go do kilku tylko okazji. przez wyspowiadanie się z grzechów ciężkich). 1900) i innych w nawiązaniu do starań interpretatorów o znalezienie znaczenia tekstu. celebrans. Jedna z najstarszych i najważniejszych odmian hymnu liturgicznego w Kościele wschodnim. “prywatnych” ani odprawianych bez udziału wiernych (choć powinno się to odbywać raczej w obecności ministranta). a nawet całkowicie poprawi nasze założenia. przez czytanie Pisma Świętego. “zgromadzenie. W Kościołach wschodnich “prywatne” Msze św. (np. Sobór Watykański II. Wspólne sprawowanie tej samej czynności sakramentalnej przez kilku szafarzy pod przewodnictwem głównego celebransa. w domu chorego). CIC 912-923. przynajmniej raz w roku. powinni się do tego tak przygotować jakby uczestniczyli we Mszy św. Zob. Koncyliaryzm (łac. niekoniecznie pod dwoma postaciami (por. Kondakion może się składać z 18 do 30 strof (a nawet więcej). przez wyrażenie prośby o przebaczenie grzechów. “krótki”). Kondakion (gr. podważy oczekiwania. Zob. zwłaszcza jedność biskupa z kapłanami swojej diecezji (SC 57-58). communicatio in sacris. Zachęcając na nowo do wspólnego sprawowania Eucharystii na Zachodzie. a koncelebra raz dziennie przy tym samym ołtarzu jest normą. eucharystia. kolegialność. Hansa Georga Gadamera (ur. wspólnota. pentarchia. Kraków 2002 75 . Pojęcie rozwinięte . Komunia święta duchowa. Tekst zmieni zadawane mu pytania. sobór”). gdy jest taka potrzeba. Komunia święta. ND 1506. czyli powstrzymanie się od jedzenia i picia. wywodząca się z V lub VI stulecia. interpretator rozpoczyna “dialog”. dokoła której tekst był owinięty. Podczas dialogu z interpretatorem tekst i jego orędzie zachowują pierwszeństwo.w różnym czasie . że kolegium biskupów istnieje w łączności z papieżem i działa pod jego przewodnictwem. sobór powszechny. sobornost'. DH 1198-1200. oraz. hermeneutykę metafizyczną jako środek zaradczy przeciw możliwości powstania relatywizmu. Utwór ma tytuł. Sobór Watykański II nie zniósł przez to Mszy św. Wydawnictwo WAM. msza święta. i po należnym przygotowaniu (np. to także nie można zapominać o jej łączności ze Mszą świętą. że kompozycja zwięźle poddaje nastrój sprawowania czynności liturgicznych zaraz potem następujących. Sobór w Konstancji. Sobór w Bazylei. CCEO 707-708. koncelebra. którzy chcą duchowo mieć udział w Ciele Chrystusa. poprzez jednogodzinny “post”. Wydany w roku 1989 dokument Międzynarodowej Komisji Dogmatycznej (“Interpretacja dogmatów”) podsunął tzw. Koncelebracja. namaszczenie chorych. pragnieniem. 713).przez Martina Heideggera (1889-1976). Sobór Watykański II głosi. Teoria kwitnąca podczas wielkiej schizmy (1378-1417). kiedy to chrześcijaństwo zachodnie było podzielone przez okazywanie posłuszeństwa dwom. nazwa pochodzi prawdopodobnie od krótkiego kawałka deski. Zwyczaj ten powstał w Kościele pierwotnym i przetrwał na Wschodzie. Zob. może ona jednak pochodzić także stąd.Leksykon teologiczny Koło hermeneutyczne. Zob. “świętować wspólnie”). Według niej najwyższa władza przysługuje soborowi powszechnemu niezależnie od papieża. jaki się zawiera w kole hermeneutycznym.

“nastrajam się"). wzięło udział 739 biskupów (w tym jedenaście biskupów kobiet) oraz około 600 współmałżonków. a szczyt osiąga w efymion. czyli refrenie. motu proprio. wymagana jest przy ich uzgadnianiu jednomyślność. Wydawnictwo WAM. Pierwsza ogólnoprawosławna narada odbyła się w Konstantynopolu w roku 1923. a miały na celu głębszą dyskusję nad tymi zagadnieniami. papież Jan Paweł II wyjaśnił ich teologiczną i prawną naturę. Jeżeli decyzje zostały uchwalone większością dwóch trzecich głosów muszą być zatwierdzone przez Stolicę Świętą. (CIC 447-459. by wyrazić znaczenie Wspólnoty anglikańskiej w Afryce. wspólnota anglikańska. Konferencje w Lambeth. Sobór Watykański II. W liście apostolskim motu proprio z maja 1998 r. Oikoi często tworzą akrostych w ten sposób. a każda się kończy refrenem. największej w historii. które się odbyły w tym samym miejscu. Pierwsza ogólnoprawosławna konferencja odbyła się w roku 1961. odbywające się przynajmniej raz na rok. podczas drugiej. Konferencje te zwołuje arcybiskup Canterbury.Leksykon teologiczny czyli wstęp zbierający to. a także nad ekumenicznymi stosunkami z innymi Kościołami. w rezydencji arcybiskupa Canterbury. Zob. co w święcie jest istotnego. 1935 r. Konferencja Episkopatu. zebranej na wyspie Rodos w roku 1963. Zob. kolegialność. przede wszystkim wewnątrz Wspólnoty anglikańskiej. dyskutowano nad programem przyszłego ogólnoprawosławnego presoboru. żeby zaplanować wspólne inicjatywy duszpasterskie dla dobra Kościoła na całym terytorium. dialog. Aby doktrynalne wypowiedzi konferencji stanowiły prawdziwe nauczanie Kościoła. używano również języka suahili. W konferencji w 1998 roku.. post oraz sytuacja Kościołów prawosławnych poza ich tradycyjnymi terenami. LG 23). z których pierwsza się nazywa hir-mos (pewnie odgr. że jest on autorem ostatniej z pięciu klasycznych albo “kanonicznych” ksiąg: Szu King (dokumenty historyczne). śpiew. że każda strofa zaczyna się inną literą alfabetu. “harmodzo" . Konferencje episkopatu popierał Sobór Watykański II (CD 37-38. Podczas nabożeństw. jest najsławniejszym twórcą kondakionów. lecz poza Wielką Brytanią posiada autorytet wyłącznie moralny. biskup.). Zgromadzenie biskupów katolickich jakiegoś kraju lub regionu. zostały one włączone do Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1983 r. co my nazywamy strofami). reforma kalendarza. Spotkania biskupów anglikańskich rozpoczęte w roku 1867 i odbywające się obecnie co dziesięć lat zazwyczaj w Londynie. Św. Zob. ekumenizm. który zajmuje pierwsze miejsce wśród metropolitów anglikańskich. Konfucjanizm. którego zadaniem miało być przygotowanie do Świętego i Wielkiego Ogólnoprawosławnego Soboru. Możliwe. wywarły jednak wpływ ogólnoświatowy. Podczas drugiej. Konferencje ogólnoprawosławne. Doprowadziło ono do trzech ogólnoprawosławnych przedsoborowych konferencji (w latach 1976. Czwarta zebrała się w Chambesy koło Genewy w roku 1968 i wtedy postanowiono otworzyć tam sekretariat w celu przygotowania przyszłego wielkiego soboru i zrewidowania porządku jego obrad. urząd nauczycielski kościoła. która odbyła się w Kent University w Canterbury pod przewodnictwem arcybiskupa George’a Careya (ur. 550-478 przed Chr. czyli po prostu to. akatistos. Wierzenia i zasady życia przejęte ze starych chińskich klasyków i w specjalny sposób przekazane przez Konfucjusza. 753). Roman Pieśniarz (Melodos). jak: przeszkody małżeńskie. czyli przez K’ung Fu-tzu (ok. który się urodził w Homs niedaleko Edessy pod koniec V stulecia i pełnił funkcje diakona w Konstantynopolu. Zob. Apostolos suos.). Kościoły wschodnie. Następuje teraz seria strof zwanych oikoi (dosłownie “mieszkania”. 1982 i 1986). trzecia odbyła się na wyspie Rodos w roku 1964 i oficjalnie się zobowiązała do prowadzenia dialogu z rzymskim Kościołem katolickim. oprócz angielskiego. Postanowienia tych konferencji same w sobie nie są prawnie wiążące. która się odbyła na Górze Athos w roku 1930. Spotkanie przygotowawcze odbyło się w roku 1971 w Chambesy. Najlepiej znanym kondakionem jest hymn Akathistos. Ruch ukierunkowany na pielęgnowanie jedności działania wśród różnych autokefalicznych Kościołów prawosławnych i na przyczynianie się do utrzymania powiązań z innymi Kościołami. dyskutowano nad wysłaniem obserwatorów na Sobór Watykański II. Kraków 2002 76 . W szczególny sposób podkreślono takie zagadnienia.

lojalność wobec zasad. Zob. zwykle w głosowaniu tajnym.Leksykon teologiczny Szhi-King (wiersze). buddyzm. czyli do roku 1648) skierowana przeciw siłom reformacji. modlitwa. gdyż wybór papieża często stawał się areną walk pomiędzy potężnymi rodami rzymskimi. Zob. budynki . Ożywiona działalność Kościoła katolickiego (mniej więcej od roku 1520 do końca Wojny Trzydziestoletniej. Zob. oglądanie”). a wierzący spogląda z miłością na Boga i na Boże tajemnice. rozwijanie w sobie życzliwości (jen) i kształtowanie dobrego charakteru. kiedy się ich przeznacza do czynności świętych. Reformy św. że po przeistoczeniu substancje chleba i wina nadal istnieją obok substancji Ciała i Krwi Pańskiej (zob. taoizm. wreszcie roczniki Lu. Kontemplację będącą wynikiem pilnego ćwiczenia nazywamy “nabytą”. Sobór w Konstancji. Zob. którzy nie przekroczyli wieku osiemdziesięciu lat spotykają się w zamkniętych częściach Pałacu Watykańskiego. papież. przez który człowieka lub rzecz w szczególny sposób przeznacza się dla Boga. w szczególności wprowadzono wymóg większości dwóch trzecich głosów do wyboru papieża. przeistoczenie. kardynał. Jeżeli zaś została nam ona po prostu dana jako szczególny dar Boży. Yi King (księga przemian). poświęcenie. Zob. kładąc szczególny nacisk na obrzędy religijne i mocno wierząc w T’ien. medytacja. Zob. przyzwoitość i harmonijna równowaga wśród postaw krańcowych. jak potrzeba było dwóch lat na wybranie św. Od około 200 roku przed Chrystusem aż po rok 1912 konfucjanizm był oficjalną doktryną państwową w Chinach. Konsekracja kościoła. jego następcę. ND 1527). Konklawe (łac. Na tej podstawie Konfucjusz oparł swoją etykę. Cechami prawdziwej szlachetności są życzliwość. Sobór Lyoński II (1274) wprowadził prawa mające na celu wyeliminowanie wywierania wpływu z zewnątrz na kardynałów podczas konklawe. Pisarze wschodni mówią o takiej modlitwie. lojalność. Kontrreformacja. Sam wyraz jest problematyczny. II. Grzegorza VII (papież w latach 1073-1085) miały na celu ukrócenie wzrastającej korupcji. dobre wychowanie i zachowanie obrzędów (li). “istnienie razem różnych substancji”). Konfucjusz przejął współczesną sobie religię. przeciw odnowie”). co daje biały dym. W pierwszym tysiącleciu papieży wybierało duchowieństwo i lud Rzymu. Li-Ki (ceremonie i instytucje). Kraków 2002 77 . Kontemplacja (łac. który natychmiast oznajmia ludziom znajdującym się na zewnątrz konklawe. Konstancja. “przeciw reformie. chleb i wino konsekruje się w najważniejszej chwili podczas sprawowania Eucharystii. Potępiony przez Sobór Trydencki (15451563) pogląd. Grzegorza X (papieża w latach 1271-1276). synowska pobożność. Zob. wzajemność. kondakion. Konsekracja. podczas której rozum i wyobraźnia wykazują mniejszą aktywność. że “umysł zstępuje do serca”. najwyższą potęgę kosmiczną. Uroczysty akt. Nacisk kładł na szczerość.kiedy się je przeznacza dla kultu. Po tym. by wybrać. Za czasów Aleksandra III (papieża w latach 1159-1181) zaostrzono regulamin. która wyznacza los wszystkim ludziom i wszystkim rzeczom. Kartki z rozstrzygającego głosowania pali się nie dodając słomy. zen. po śmierci papieża kardynałowie. III i IV. przeciw naprawie. “uważne przyglądanie się. dedykacja kościoła. “zarys”?). Odmiana modlitwy myślnej. DH 1652. Kontakion (gr. Konstantynopolitańskie sobory. Sobór Lyoński II. Wybór papieża przez kardynałów. Ludzi się konsekruje. Sobór Konstantynopolitański I. ponieważ szczere wysiłki Wydawnictwo WAM. Konsubstancjacja (łac. (łac. Zgodnie z obecnymi przepisami. że wybrano nowego papieża. Zob. Nauczał. że wewnętrzna dobroć w całej pełni przejawia się we wszystkich stosunkach międzyludzkich przez dobre obyczaje. nazywamy ją “wlaną”. “pod kluczem”). Zob.

Różne wspólnoty chrześcijańskie. siły reformatorskie wewnątrz Kościoła nabrały rozpędu. łączą się jednak w jakimś stopniu ze sobą dzięki temu. prezbiterianizm. Tybinga i jej szkoły. Raczej chodziło mu o naprawienie życia katolików w Europie i o pracę misyjną poza jej granicami. Kościoły niechalcedońskie. Dz 1.Leksykon teologiczny naprawy Kościoła podejmowano na długo przed pierwszym wystąpieniem Marcina Lutra w roku 1517. Azji i Afryce. Kosmologia (gr. purytanie. jezuici byli głęboko zaangażowani w walkę o uratowanie dla Kościoła katolickiego Niemiec. a także OE i UR passim). W niektórych wypadkach doprowadziło to do oderwania się pewnych grup od Kościołów macierzystych. LG 26. Wypadki takie rzadkie były w Kościele katolickim. które po tym soborze nie odłączyły się od Konstantynopola. Powstały nowe zakony. kalwinem. Ruch. 12-14. reformacja. a także panowanie Karola V (1500-155 8) i Filipa II (1527-1598) w Hiszpanii. które przyjęły uchwały Soboru Chalcedońskiego. Filip Neri (1515-1595). św. kiedy otrzymał on zatwierdzenie papieskie (1540). świat. 3). Wydawnictwo WAM. Piotra Kanizego (1521-1597). W Nowym Testamencie wyraz “kosmos” oznacza po prostu to. prawosławie orientalne. takie jak: teatyni założeni przez św. charyzmatyk. Te Kościoły wschodnie. prawosławi orientalne. 5. 2. jaki wywołały skutki wystąpienia Lutra. liturgią i przepisami prawnymi. że św. Franciszek Salezy (1567-1622) oraz Maria Ward (1585-1645). Sobór Laterański V (1511 -1517) zdecydował naprawić nadużycia. zielonoświątkowcy. Ignacy Loyola (1491-1556) założył zakon jezuitów w celu zwalczania protestantyzmu. ponieważ zreformował on cały zespół wierzeń Kościoła i praktyk religijnych. kulturę barokową. Sobór Trydencki. Kraków 2002 78 . porządku i przeznaczenia wszechświata. Zob. Zob. Zob. Zob. który się zrodził po drugiej wojnie światowej i który zamierza przywrócić do życia doświadczenia pierwszych chrześcijan. Karol Boromeusz (1538-1584). natury. że mają jednego Pana. co nas otacza (Ga 4. Pierwotnie te Kościoły. luteranizm.4). AG 19-22. We Włoszech za sprawę reformy kościelnej zginął Hieronim Savonarola (14521498). “ozdoba”). Po początkowym ogromnym wstrząsie. Kościół 2. Wyrażenia tego używa się nadal na oznaczenie tych Kościołów wschodnich. inkwizycja. zwłaszcza poprzez św. w którym wiele stałych lub okazjonalnych grup korzysta z odprawiania Mszy św. Chociaż każdy podręcznik szkolny zazwyczaj podawał. 42-46). “świat”. Kościoły wschodnie. Wszechświat jako uporządkowana całość. teologia piękna. ekumenizm. Sobór Laterański V. Pełny opis kontrreformacji będzie także ujmował wpływ szkół jezuickich. misje w Ameryce. Kościoły. Ogromne znaczenie miał Sobór Trydencki (1545-1563). Zob. Kościoły domowe. późniejszego papieża Pawła I V (1476-1559). Kosmos (gr. stworzenie 2. Polski. które mogą się między sobą różnić do pewnego stopnia wierzeniami. W teologii wschodniej wyraz ten się odnosi do piękna stworzenia przeciwstawionego brzydocie spowodowanej przez chaos (Rdz 1. Logiczna interpretacja ostatecznego pochodzenia. Kajetana (1480-1559) i przez Jana Piotra Caraffę. 10). i kapucyni założeni przez Matteo Serafini da Bascio (ok. 1495-1552). chwała 1. Do czołowych postaci z okresu kontrreformacji należą też: św. w domu. protologia. nie miało to jeszcze większego znaczenia.1-2. które nie przyjęły uchwał Soboru Chalcedońskiego (451). jedną wiarę i jeden chrzest (por. Austrii. Hiszpania praktycznie została nietknięta przez protestantyzm częściowo wskutek reform już wprowadzonych w życie przez kardynała Franciszka Ximeneza de Cismeros (1436-1498) i popieranych przez monarchę hiszpańskiego. eschatologia. św. “nauka o świecie”). oddawanie czci Bogu. Kościoły chalcedońskie. to przecież wtedy. Później. Ef 4. Zob. Anglii i innych krajów. modlili się oni we własnych domach i sprawowali w nich Eucharystię (zob. protestanci. Kościół miejscowy. Zob. albo nawet świat jako element wrogo nastawiony do Chrystusa (J 1.

kościoły wschodnie katolickie cztery kategorie. oprócz jego tytułu i należnego mu pierwszeństwa Wydawnictwo WAM. Do tej grupy należy sześć niezależnych od siebie Kościołów: Ormiański Kościół Apostolski. Należą do nich starożytne patriarchaty Konstantynopola. słowacki i węgierski. Istniej ą ponadto katolicy bizantyńscy na terenie byłej Jugosławii. chrześcijaństwo malabarskie. podczas której patriarcha nie otrzymuje już paliusza.biskupa. chrześcijaństwo koptyjskie. koptyjski. w Grecji. Odpowiednio do wschodnich Kościołów prawosławnych mamy Kościoły katolickie: melchicki. Katarzyny (Synaj) i Kościoły prawosławne w Finlandii. bułgarski. autonomiczne Kościoły monastyru św. nie uznają jednak Soboru Chalcedońskiego (451). łącznie z metropolitami (CCEO 55-150). a także prawosławny Kościół w Ameryce. Odpowiednio do Wschodniego Kościoła asyryjskiego istnieje chaldejski i Malabarski Kościół katolicki. Odpowiednio do orientalnych Kościołów prawosławnych ismieją Kościoły katolickie: ormiański. chrześcijaństwo ormiańskie. którego autokefaliczność uznała Moskwa. ruski. którego niezależność od Etiopskiego Kościoła Prawosławnego uznano w 1993 roku. kierowany przez patriarchę . Kościół Maronicki i Włosko-Albański Kościół Katolicki nie odpowiadają żadnemu innemu Kościołowi wschodniemu. ukraiński. Rumunii. w Polsce. Japonii oraz Chinach. Zob. Aleksandrii. kościół bizantyńsko-ukraiński. kiedy to imperium rzymskie podzieliło się na wschodnie i zachodnie. patriarcha. Po swym wyborze patriarcha nie zwraca się do papieża o zatwierdzenie. lecz prosi go o łączność w Liturgii Eucharystycznej.Leksykon teologiczny Kościoły wschodnie. 3. Wschodni Kościół Asyryjski. rumuński. Jest sześć patriarchatów katolickich: koptyjski. ale uznaje ten Kościół za autonomiczny. chaldejskiej i konstantynopolitańskiej. Kościoły archidiecezjalne większe są kierowane przez arcybiskupa większego. 2. chaldejski i ormiański. dlatego jego członków zazwyczaj nazywa się nestorianami. jakobici. zachowują wzajemną łączność ze sobą. Antiochii i Jerozolimy. kościół zachodniosyryjski. a także Orientalny Kościół Prawosławny w Indiach podzielony równomiernie na autokefaliczny Malankarski (Malankara = Keraia) Prawosławny Kościół Syryjski i autonomiczny Kościół pod kierownictwem syryjskiego patriarchy prawosławnego w Damaszku. autokefaliczny. b. melchicki. Wskutek tego rozwoju powstały cztery grupy: 1. Podobnie sprawa wygląda z autonomicznymi Kościołami prawosławnymi w Japonii i Chinach. a jego wyznawców zazwyczaj nazywa się monofizytami. Orientalne Kościoły prawosławne. obrządek. tradycja. uznają trzy pierwsze sobory powszechne. prawosławie orientalne. Wschodnie Kościoły prawosławne. a. Dodajmy. Bułgarii i Gruzji. ale nie uznał jej Konstantynopol. że Konstantynopol nie uznał statusu autokefaliczności nadanego przez Moskwę Kościołowi prawosławnemu w Czechach i Słowacji. syryjski. syryjski i ma-lankarski. najwyższym rangą jest patriarchat. maronici. Serbii. Kościoły wschodnie katolickie cztery kategorie wśród dwudziestu jeden wschodnich Kościołów katolickich. maronicki. Albanii. erytrejski kościół prawosławny. który potępił Nestoriusza. antiocheńskiej. etiopski. chrześcijaństwo etiopskie. dla których jako datę zerwania z Rzymem umownie się przyjmuje rok 1054. uznaje dwa pierwsze sobory powszechne. który posiada jurysdykcję nad wszystkimi innymi biskupami w patriarchacie. a patriarchę konstantynopolitańskiego uważają za pierwszego wśród równych. rusini. patriarchaty prawosławne. oraz Erytrejski Kościół Prawosławny. Etiopski Kościół Prawosławny i Syryjski Kościół Prawosławny. czyli Kościół całego regionu. Konstantynopol nie uznaje ich za autonomiczne. tak jak to ma miejsce w przypadku metropolity. które wyrosły na gruncie tradycji aleksandryjskiej. który ma praktycznie wszystkie prerogatywy patriarchy. które się stopniowo stały wspólnotami niezależnymi po śmierci Teodozjusza I (395). Chodzi o te Kościoły. Kraków 2002 79 . nie uznaje jednak Soboru Efeskiego (431). autokefaliczne Kościoły na Cyprze. 4. Czechach i Słowacji. Wschodnie Kościoły katolickie zachowujące łączność z Rzymem. unici. kościół wschodni asyryjski. grecki. nestorianie. ponieważ Moskwa nadała im taki status bez jego zgody. Koptyjski Kościół Prawosławny. monofizytyzm. nowe patriarchaty w Rosji. syryjski kościół prawosławny.

rumuński. kościół. będące ostatecznym dowodem i znakiem tego. który swymi korzeniami sięga nawrócenia w 988 r. katedra 2.). Zob. przepowiadanie duszpasterskie i organizację tej wspólnoty. która zachowuje łączność z arcybiskupem z Canterbury. twierdza). słowacki. Chociaż członkowie Kościoła sami ze siebie nie mają żadnego prawa do narzucania własnego zdania w sprawach politycznych. Stała obecność Boga wśród zgromadzonego ludu wyraża się przez przepowiadanie. cechy kościoła. żeby przyspieszyć rozwój wszechstronnego dobrobytu społeczności ludzkiej i podtrzymać właściwą obywatelską i religijną wolność. to jednak państwo i jego przywódcy nie mogą sobie rościć prawa do tego. po wyborze. na której czele stoją biskupi. a szczególnie wspólnota w Stanach Zjednoczonych. Kościół Krizevci (dawna Jugosławia). Stosunki między tymi dwoma instytucjami.v. bułgarski. by być niezależnymi od moralnych zobowiązań głoszonych przez Kościół (por. Zob. przynależność tę odrzucili. Zob. Kościół bizantyńsko-ukraiński. malankarski. Wydawnictwo WAM. Są one autonomiczne pod względem swej administracji wewnętrznej i podlega im kilka diecezji (CCEO 155173). W obecnym języku polskim ma dwa znaczenia: 1. kiedy to wielu Rusinów przeszło na katolicyzm. Kościół ruski w Stanach Zjednoczonych oraz włosko-albański (bez metropolity). spędził lata 1945-1963 w komunistycznych więzieniach. Josyf Slipyj (1892-1984) (mianowany kardynałem w 1965). grecki. Jest pięć autonomicznych (= sui iuris) Kościołów metropolitalnych: etiopski. Arcybiskup większy. albański i rosyjski. Zob. który zastąpił metropolitę Andrzeja Szeptyckiego (1906-1944). W 1946 r. życie sakramentalne. Największy (ok. węgierski. Są dwa takie Kościoły: Bizantyńsko-Ukraiński i Syryjsko-Malabarski. społeczność założona przez Jezusa Chrystusa i namaszczona przez Ducha Świętego. Kościół i państwo. diaspora. Znaczna diaspora (prawie milion) ukraińskich katolików znajduje się w Kanadzie. ciało Chrystusa. skąd chrześcijaństwo rozprzestrzeniło się na tereny wchodzące obecnie w skład Rosji. symfonia. Ta silna mniejszość katolicka istnieje na Ukrainie od czasu Unii Brzeskiej (1596). księcia Włodzimierza z Kijowa na Rusi. gdy tylko odzyskali wolność pod rządami Michaiła Gorbaczowa (ur. patriarcha. zamek. że doczeka chwili. polegającą na wzajemnej łączności Kościołów lokalnych pod przewodnictwem Kościoła rzymskiego. 1931). Zmarł mając wciąż nadzieję. wspólnota anglikańska. kościoły wschodnie. 2. Kościół. Wyraz pochodzenia staroczeskiego zapożyczony za pośrednictwem staroniemieckiego z łacińskiego (“castellum” = miejsce obwarowane. wolność religijna. Stanach Zjednoczonych. że Bóg chce zbawić cały rodzaj ludzki. rusini. 5 milionów członków) katolicki kościół wschodni. Nazwa wspólnoty kościelnej. Kościół grekokatolicki. oraz innych częściach świata. gdy Kościół Bizantyńsko-Ukraiński zostanie patriarchatem.Leksykon teologiczny (CCEO 151-154). Kraków 2002 80 . Zob. DH upassim). Kościół episkopalny. “budynek dostosowany do potrzeb kultu chrześcijańskiego”: w węższym znaczeniu: “świątynia rzymskokatolicka” (Szymczak). które w swoim własnym zakresie są od siebie niezależne. kościoły wschodnie. Zob. źródła wschodniego prawa kanonicznego. papież. został mianowany arcybiskupem grekokatolickiego Lwowa. Kościół bizantyńsko-ukraiński. Kościół katedralny. powinny jednak ze sobą harmonijnie współpracować. Kościół 2. Słownik języka polskiego s. c. Józef Stalin (1879-1953) zmusił ukraińskich katolików do przyłączenia się do Kościoła prawosławnego. musi zwracać się do papieża o zatwierdzenie. Zob. biskup. a w 1963 r. D) Zwykły Kościół sui iuris. patriarcha. paliusz. lud Boży. jest ich osiem: białoruski.

która oficjalnie zakończyła wszelkie różnice doktrynalne oraz zapowiadała bliską współpracę w przyszłości (ND 683). 2). Ta odmiana chrześcijaństwa rozwijała się pod niewielkim wpływem greckim. Jest to jedna z czterech głównych gałęzi tradycji syryjskiej. ponieważ znajdował się on na wschód od impeńum rzymskiego. Kościoły wschodnie. teologia antiocheńska. Jakuba. Kościół Wschodnio-syryjski ze stolicą w Edessie. niebo. Zob. ma bowiem przynajmniej siedemdziesiąt anafor eucharystycznych i wiele zmiennych tekstów dla innych obrzędów. Zob. Kościół unicki. Nowy Testament wyrazu “Kościół” używa zarówno na oznaczenie miejscowych zgromadzeń (Dz 8. melkici. trzy rozdziały. kościół 2.uciekli do Persji. które wszystkie wyrastają z wczesnej tradycji monastycznej: a. Zob.wypędzeni z Edessy przez cesarza Zenona w roku 489 . 1. tych zaś. maronici. Kościół ten nazywamy “Kościołem wschodnim”. 22). Kościół wojujący. Wielki Tydzień. Jej cechą znamienną jest obrzęd okadzania po Liturgii Słowa oraz modlitwa pożegnalna przy ołtarzu na samym końcu. Ten Kościół zwano często (polemicznie) monofizyckim. czyściec. Środkowowschodni Kościół. Sobór Watykański II naucza. Kościół Melchicki. zjednoczony z Rzymem i posługujący się liturgią grecką d. asyryjski. chrześcijanie malabarscy. Rz 16. patriarcha Asyryjskiego Kościoła Wschodniego Mar Dinkha IV razem z papieżem Janem Pawłem II podpisali wspólną “Deklarację chrystologiczną”. eucharystia. to Kościół Zachodniosyryjski jest niezwykle bogaty. W 410 r. Lud Boży ukazuje sam siebie w sposób bardziej widzialny (zob. katolickość. kościół wschodni asyryjski. a w 424 roku na synodzie w Markabcie ogłosił swą niezależność i swoją własną stolicą ogłosił Seleucję-Ktesifon nad Tygrysem w Persji znajdującej się poza wpływami cesarstwa bizantyńskiego. Kościół bizantyńsko-ukraiński. Wydawnictwo WAM. czyli prymasa. W chrystologii jego poglądy zostały ustawione przez podobnie myślących teologów. Kościół zachodniosyryjski. katolicyzm. Wspólnota zebrana wokół swego biskupa może się w pełnym znaczeniu nazywać “Kościołem”. jakobici. Zob. czyli od świętych już przebywających w niebie. a także (ze względu na pochodzenie) Kościołem jakobitów. Asyryjczykami. jak wszystkich chrześcijan (Mt 16. nestorianie. 350-428). Tę liturgię zazwyczaj się sprawuje w języku narodowym: w arabskim na Bliskim Wschodzie. ponieważ Kościół ten został założony w bardzo wczesnym etapie rozwoju chrześcijaństwa. AG 19-22). Jeżeli idzie o liturgię. malayamskim w Indiach i angielskim w Stanach Zjednoczonych. Kościół Maronicki. SC 41-42. Obecnie katolickich spadkobierców tego Kościoła nazywamy Chaldejczykami. 1. pielgrzymujący Kościół tu na ziemi w odróżnieniu od Kościoła cierpiącego (oczekującego). b. na synodzie w Seleucji-Ktesifon (Persja) zreorganizował się pod kierownictwem swego własnego katolikosa. że jeżeli biskup diecezjalny przewodniczy liturgii. które przetrwały po zerwaniu łączności z Kościołem powszechnym. 18. monofizytyzm. obrządek. LG 26. Kościół rzymskokatolicki. Edessa. patriarchaty prawosławne. Kościół Zachodniosyryjski ze stolicą w Antiochii. oraz od Kościoła triumfującego. Za głównego swego teologa uważał Kościół wschodni Teodora z Mopsuestii (ok. W czasach późniejszych na Zachodzie był on dobrze znany jako “Kościół nestoriański”. Zob. W listopadzie 1994 r. prawdopodobnie przez misjonarzy pochodzących z Palestyny i Edessy. Ef 1. Widzialny. która może pochodzić z czasów apostolskich. czyli dusz czyśćcowych. anafora. jeżeli zachowuje łączność z innymi Kościołami miejscowymi. jego wyznawcy jednak wolą siebie samych nazywać Zachodniosyryjskim Kościołem Prawosławnym.Leksykon teologiczny Kościół miejscowy. którzy nie mają łączności z Rzymem. Sobór Efeski. Kościół wschodni. najstarszy z tych. obecnym na Zachodzie i na Wschodzie. którzy . zjednoczony z Rzymem i istniejący w Libanie. c. eklezjologia. Kraków 2002 81 . ponieważ odrzucił uchwały Soboru Efeskiego (431). 1 Kor 1. Zob. Podstawową Liturgią Eucharystyczną jest liturgia św.

Krew Chrystusa. które często zawiera groby męczenników. Krucjaty (łac. paruzja. co wypowiedź. Pojęcie to odnosi się także do skierowanego przeciw ewolucjonizmowi poglądu tych. Ap 7. l P l. 1.Leksykon teologiczny Kreacjonizm (łac. Nauka głosząca. czuje do kremacji silną niechęć. które nadchodzi niejako nagroda za ludzkie czyny. Zob. by weszli do tego królestwa albo żeby je przyjęli tak. przypowieści i wydarzenia cudowne). ewolucja. o tym zatem Bożym dziele zbawienia. Jego naukę i cuda (Mt 4. 13. oczyszczenie z grzechów (Kpł 16. eschatologia. którzy opowiadania Księgi Rodzaju wyjaśniają w taki sposób. 12-14. posługując się dowodami zaczerpniętymi z innych pism. Ostateczne zbawcze wkroczenie Boga w dzieje już się odbywa przez przepowiadanie Jezusa. ale jako wyłączny dar Bożej dobroci. Nowy Testament nie utożsamia wprawdzie królestwa Bożego z Kościołem. Zob. dusza. a nie -jak się tego domagają traducjoniści . CCEO 876 § 3). oznaczało tyle. Stary Testament nie tylko. “stwarzać”). że nie jest traktowana jako zaprzeczenie zmartwychwstania ciał (CIC 1176 § 3. Nowoczesna próba pełniejszego zrozumienia Pisma Świętego.35). 22-23.9). Krytyka historyczna próbuje wyjaśnić datę powstania oraz genezę (kontekst i cel. a także z takich źródeł zewnętrznych. Kremacja (gr. Obecnie Kościół katolicki zezwala na kremację pod warunkiem. 14) i nowe . i dowodzą. Augustyna z Hippony (354-430) robi się to często. niebo. DH 3896). ekspiacja. (a) jakimi motywami i sposobem myślenia kierowali się autorzy biblijni redagując.oparte na miłości . cmentarz. “ukryte miejsce”). w jaki to robią fundamentaliści. czyli okoliczności) każdej księgi biblijnej. 21) i przyszłego (Mt 8. fundamentalizm.14. “crux = krzyż”). 20.rodzona przez rodziców. Zob. 1 J 1. jak zabytki archeologiczne i literatura pozabiblijna. Zob. jak krew rozumiano w Starym Testamencie. 18-19). ale od czasów św. Jednakże wielu chrześcijan. Krytyka literacka zajmuje się wartością i wpływem tekstów biblijnych jako dzieł Wydawnictwo WAM. zwłaszcza prawosławnych. Jezus samego siebie oddał na służbę obecnego (Mt 12. Łk 11. Szczególnie Jego przypowieści wskazywały. 9. 11) Bożego panowania na świecie. 21. Rz 3. Kraków 2002 82 . czasami w kilku etapach. kościół 2. pogrzeb 1. Królestwo Boże. odziedziczone przez siebie przekazy. Usunięcie martwych ciał poprzez spalenie. Krytyka tekstu stara się ustalić w miarę możliwości dokładnie pierwotne słownictwo pism Starego i Nowego Testamentu. świętych lub innych osób (na przykład fundatorów lub dobroczyńców tego kościoła). w jakim znaczeniu królestwo Boże jest rzeczywistością eschatologiczną. (b) jaką myśl i jakie orędzie chcieli przekazać swoim konkretnym odbiorcom. Krytyka redakcyjna studiuje. jakie do nas dotarły. posługująca się różnymi sposobami naukowymi. że nasz wszechświat został powołany do istnienia przez całą serię osobnych Bożych interwencji “od zewnątrz”. że “bliski jest Bóg i Jego zbawienie”.stosunki z Bogiem (Wj 24. 17. że każda dusza ludzka jest stworzona bezpośrednio przez Boga (por. fragmentów. zmartwychwstanie umarłych. ale nakazywał śmierć przez spalenie za pewne ohydne grzechy (Kpł 20. Hbr 9. 7. śmierć. Krytyka przekazu bada sposób przekazywania ustnego lub na piśmie. Chrześcijaństwo długo sprzeciwiało się zwyczajowi kremacji. że nie akceptował kremacji. Jezus zachęca swoich słuchaczy do tego. która współcześnie zaczyna nabierać kształtów. Dla Jezusa głoszenie. “palenie”). Krypta (gr. wyprawy krzyżowe. W nawiązaniu do tego. katakumby. Krytyka formy zajmuje się analizą i klasyfikacją stylu języka biblijnego i sposobu pisania (np.23. Mk 14. 3-8. 15). zbawienie. jak dziecko przyjmuje podarunek. przymierze. 7. Podstawowe orędzie Jezusa o ostatecznym królestwie Bożym (Mk 1. Zob. które weszły w skład ksiąg biblijnych takich. Podziemne pomieszczenie pod kościołem albo jego ołtarzem. Krytyka biblijna. Zob. 28. że “królestwo Boże jest blisko”. 25. 2. Krew Jezusa wyraża i sprawia wyzwolenie ze śmierci do życia (Wj 12. 24).

1-12. 254) pierwszy zajął się poważnie nabożeństwem do świętych. Ołtarze konsekruje się tylko po umieszczeniu w nich relikwii (CIC 1237 § 2). które zostały przekazane w języku greckim (Septuaginta). 397). będący świadectwem śmierci Chrystusa dla naszego zbawienia. z ich dawnych dziejów (Syr 44. apokryfy. jest połączeniem krzyża z kwiatem lotosu i stanowi świadectwo starożytnego wkorzenienia w kulturę. Katolicka nazwa tych sześciu ksiąg (oraz fragmentów innych ksiąg) Starego Testamentu. Kościół katolicki potwierdził wagę kultu świętych. Tomasza Apostoła w Mylapoor niedaleko Madrasu. 1). ewangelie synoptyczne. wątek ten przejął autor Listu do Hebrajczyków. theologia crucis. chrześcijanie malabarscy. W Kościołach wschodnich krzyżmo jest nazywane myron. Święci są czczeni w sposób szczególny przez Kościół katolicki i prawosławny (UR 15). Odkupicielowi i Uświęcicielowi. Księga czytań liturgicznych. który wylicza wiele bohaterów i bohaterek w wierze Starego Testamentu (Hbr 11. 251-356) i św. Księgi mojżeszowe. Kościół zawsze wspomina i ukazuje krzyż podczas udzielania sakramentów świętych. Kult świętych. Pierwszymi świętymi. 1 -50. Kraków 2002 83 . który się umieszcza na ołta- Wydawnictwo WAM. W Kościele zachodnim olej poświęcany przez biskupa (z innymi olejami) w Wielki Czwartek podczas odprawianej rano Mszy Krzyżma św. a zostali otoczeni kultem. krytyka biblijna. sens Pisma świętego. żeby streścić to.oto kilka sposobów przywoływania na pamięć śmierci Chrystusa. Święto Podwyższenia Krzyża św. Wcześni chrześcijanie oddawali cześć Najświętszej Maryi Pannie i męczennikom. z drugiego schematu”). Cześć religijna należna Bogu jako Stwórcy. Znak krzyża. Zob. którzy nie byli męczennikami. oddawanie czci Bogu. redaktionsgeschichte. obchodzone 14 września. zob. podczas święceń kapłańskich. a w tradycji rzymskiej także Droga Krzyżowa .lub siedmiowieczny Coonan Cross (“zgarbiony krzyż”) znaleziony przy grobie św. Charakterystyczny dla chrześcijan znak. byli: św. Św. 2 Mch 15. Krzyżmo. Kult chrześcijański kładzie nacisk raczej na uwielbienie i dziękczynienie niż na błaganie. Krytyka historyczna. okazywanie czci”). mające na celu naśladowanie ich życia i wyjednanie sobie ich wstawiennictwa u Boga. przypowieści. adoracja. czyli pomazaniem. Marcin z Tours (zm. Zarówno na Soborze Nicejskim II (787) przeciw wschodnim obrazoburcom. Orygenes (ok. Zob. Zob. ikona.. co było istotne w jego orędziu (1 Kor 1. 185 . W Kościele wschodnim Liturgię Eucharystyczną sprawuje się na antimension. Cześć okazywana zmarłym ludziom o wybitnej świętości. “oddawanie czci. udzielania sakry biskupiej oraz konsekracji kościołów i ołtarzy. Księgi deuterokanoniczne (gr. a których nie ma w kanonie Pisma hebrajskiego. DH 3828-3831. Paweł posłużył się nim. a w mniejszym zakresie przez Kościół anglikański. zwłaszcza od chwili powstania Ruchu Oksfordzkiego. hermeneutyka. pentateuch. namaszczenie. z drugiej listy. Kult (łac. czyli fragmencie płótna z relikwiami. 12-16). “z drugiego wykazu. redaktionsgeschichte. Zob. Zob. czego w Kościele zachodnim się używa do sakramentu bierzmowania. wyrazem “krzyżmo” oznacza się tam to. ND 235-236). wkorzenienie w kulturę. Zob. Zazwyczaj tej mieszaniny oleju z oliwek i balsamu używa się podczas udzielania sakramentu chrztu i bierzmowania. Krytyka redakcyjna. jak na Soborze Trydenckim (1545-1563) przeciw protestanckim obrazoburcom. “crux” po przemianach fonetycznych przez staroczeskie “kriż”). adoracja Krzyża w Wielki Piątek. Krzyż (z łac.ok. 17-18). Zob. septuaginta. Antoni Opat (ok. Zob. Zob. Żydzi czerpali natchnienie z wielkich postaci. Sześcio.24. źródło “Q”.Leksykon teologiczny literatury (por. lekcjonarz.

Stały dawniej wachlarz katolickich not teologicznych ostatnio bardzo stracił na znaczeniu. Jeżeli zostało uroczyście określone przez Najwyższy Urząd Nauczycielski Kościoła. Zob. O sprzyjanie kwietyzmowi oskarżano też sławną mistyczkę. cud. które “obraża pobożne uszy” (łac. W liturgiach wschodnich jest najczęściej odpowiedzią w czasie litami. Wydawnictwo WAM. a powtarza zgromadzenie wiernych. których zadaniem jest dopilnowanie przestrzegania praw Kościoła. teologumenon. który głosił konieczność całkowitego oddania się Bogu. Jeżeli twierdzenie zawiera siew źródłach objawionych. “Panie. wspólnota anglikańska. zob. Madame Guyon (1648-1717) oraz czołowego pisarza z zakresu duchowości. Kuszenie. Zob. 2374). świętych obcowanie. Nauka ich kładzie nacisk na wewnętrzne oświecenie dokonane przez żyjącego Jezusa Chrystusa. herezja. “opinia odrzucona” (łac. że jest skierowana do Trzech Osób Trójcy Przenajświętszej). która się oderwała od Kościoła anglikańskiego. ruch oksfordzki. ale przed Gloria i kolektą. Szkoła duchowości założona przez Michała de Molinosa (ok. Do kwalifikacji negatywnych należały “herezja”. modlitwa Jezusa. Do innych twierdzeń stosuje się kwalifikacje takie. co zmniejszało ludzką odpowiedzialność i zwalniało od zewnętrznych praktyk religijnych jako zbytecznych. zmiłuj się nad nami”). pielgrzymka. Organizacja chrześcijańska. fidei proximum (łac. Kwalifikacja teologiczna. sobór powszechny. Ocena poszczególnych twierdzeń teologicznych w odniesieniu do prawd objawionych i nauki Kościoła. b. piis auribus offensiva). “poważne dwuznaczności doktrynalne”. Innocentego XI (papieża wiatach 1676-1689) (zob. którzy przewodniczą zgromadzeniom modlitewnym. Zob. arcybiskupa Cambrai (1651-1715). Zob. urząd nauczycielski Kościoła. pokusa. założona przez Georga Foxa (1624-1691). “bardzo bliskie wiary”) i theologice certum (łac. Sobór Trydencki. którego potępił Innocenty XII w roku 1699 (DH 2340-2374). że są przeciwnikami wojny. Kwakrowie (z ang. męczennik. Franciszka de Salignac Fenelona. “Pan”) a. oraz “nadzorcy”. zarówno mężczyzn jak kobiet. Sobór Nicejski II. Człowiek mający zwierzchnie prawa do kogoś lub czegoś i pełną kontrolę. Kwietyzm (z łac. teologia. “na podstawie wiary określonej dogmatycznie”).Leksykon teologiczny rzu i który pełni podobną funkcję. Kyrie eleison (gr. hiperdulia. Zob. grzeczna forma zwracania się do kogoś drugiego. ponieważ sądzono. Kraków 2002 84 . oraz “niebezpieczne dwuznaczności”. że podczas słuchania słowa Bożego wpadają oni w mistyczne drżenie. intonuje ją celebrans (lub chór). jak łaciński korporał (płótno. duchowość. otrzymuje kwalifikację defide definita (łac. Trzykrotnie powtarzana prośba o zmiłowanie. DH 2269. drżący”). skierowana do Chrystusa Pana (chociaż później uważano. święty. Kwakrowie znani są także z tego. relikwie. Siebie samych nazywają oni “przyjaciółmi prawdy”. kanonizacja. Istniej ą jednak wśród nich “starsi”. spokój”). “na podstawie wiary Bożej”). W obecnej korespondencji Kongregacja Nauki Wiary stosuje takie kwalifikacje negatywne jak “błędy”. ND 2007). kolekta 1. Zob. DH 2201-2269. 1640-1697). “na podstawie wiary Kościoła”). We mszy łacińskiej następuje ono po antyfonie na wejście i po akcie pokutnym (chyba że jest w niego włączone). Wydany w roku 1989 dokument Międzynarodowej Komisji Teologicznej (O interpretacji dogmatów) nawoływał do jego przywrócenia. beatyfikacja. “quies = pokój. “Quakers = trzęsący się. W roku 1687 de Molinos został potępiony przez swojego dawnego przyjaciela. “teologicznie pewne”. W konsekwencji odrzucają sakramenty i posługiwanie wypływające ze święceń kapłańskich. jak: defide ecclesiastica (łac. zazwyczaj jednak się ich nazywa “kwakrami”. Kyrios (gr. Kyrie wprowadzono do liturgii antiocheńsko-jerozolimskiej przynajmniej od 350 roku. nieomylność. na którym się umieszcza patenę i kielich). Organizacja ich Kościoła opiera się na kapłaństwie wszystkich wiernych. może być zakwalifikowane jako defide divina (łac. opinio reprobatd) oraz stanowisko. gloria.

bierzmowanie i Komunię św. Łk 19. duchowieństwo. CCEO 394-398). Kraków 2002 85 . że Izrael jest wybranym ludem Bożym. 4-31. “rozluźnienie”). Jehowa. Procedura prawna. którego uważano za boga). Ap 2. Zob. jest ekskomunika. 6. że Kościół się składa z całego Ludu Bożego. ND 2006). Siedemnastowieczny kierunek w teologii moralnej. czy ten tytuł chrystologiczny jest pochodzenia starotestamentalnego.11). Późniejsze ostre rozróżnienie między duchowieństwem a laikatem czasami zawierało w sobie mocny nacisk na to. ważność. a nie z samej tylko hierarchii (zob. Iz 14. cały wachlarz znaczeń pośrednich. 14. jest On wyraźnie uznany za kogoś więcej niż człowieka. Kara kościelna. który uwalniał chrześcijan od wypełniania ich obowiązków z powodów błahych i niewystarczających. Nowy Testament uznaje. a także CIC 224-231). najświętszy sakrament. że tylko kler jest prawdziwym Kościołem (zob. 20-21). W Starym Testamencie Boga nazywa się Panem albo (szczególnie w księgach prorockich) “Panem Zastępów”. W Kodeksie prawa kanonicznego dla Kościołów wschodnich nie ma kar latae sententiae. (łac. duchowny. Przykładem takich kar. Laksyzm został potępiony przez Aleksandra VII (papież w latach 16551667) w roku 1665 (DH 2021-2065. rygoryzm. Zob. CIC 1314. której wyrok nie podlega żadnej apelacji. w jaką się wpada automatycznie po znieważeniu Najświętszego Sakramentu (CIC 1367) albo po dokonaniu przerwania ciąży (CIC 1398). Pwt 7. Kodeks z roku 1983 ograniczył ilość takich kar. Proces sprowadzenia do stanu świeckiego jest zastrzeżony Stolicy Apostolskiej. Rz 12. którą błędnie interpretował jako odmianę laksyzmu. 9-10). LG 30-38. Wierni.2. którzy są w pełni włączeni w Kościół przez chrzest. Ten sam wyraz grecki i hebrajski oznacza także naród przeciwstawiony jego przywódcom: kapłanom. a kapłanom tylko wtedy. “sprowadzenie do stanu świeckiego”). hebrajski Stary Testament posługuje się wyrazem “am”. święcenia. czy też hellenistyczno-pogańskiego (bo tak się zwracano do władcy. Ta zmiana stanu jest względna. Zob. ale nie otrzymali święceń wyższych i nie stali się duchownymi. chyba że zostało udowodnione. 3-7. Zgody na powrót do stanu świeckiego można udzielić diakonom z ważnych powodów. LG 9). by je wykonywać w harmonijnej współpracy dla dobra całego Kościoła (zob. 1 Kor 12. DH 3050-3075. aborcja. hierarchia. duchowieństwo. CIC 976). “na mocy wydanego orzeczenia”). Zob. kapłani. probabilizm. Błażej Pascal (16231662) w wydanych w roku 1657 Prowincjałkach zaatakował kazuistykę jezuicką. 1318). Zob. chyba że zachodzi niebezpieczeństwo śmierci (zob. 20. jednakże dowody mocno przemawiają za żydowskim pochodzeniem tego tytułu i bardzo wczesnym stosowaniem go przez chrześcijan w odniesieniu do Jezusa. Duchowny sprowadzony do stanu świeckiego nie może wykonywać swojej posługi. Latae sententiae (łac. unieważnienie. ekskomunika. Na oznaczenie. kapłaństwo. Zob. obowiązków i darów Ducha Świętego. J 20. duchowny. Laksyzm (łac. ND 818-840). Akt laicyzacji sam z siebie nie zwalnia z obowiązku zachowania celibatu. na mocy której duchowny zostaje zwolniony ze swoich obowiązków i wraca do stanu świeckiego. ponieważ nigdy nie można unieważnić ważnie otrzymanych święceń kapłańskich. kazuistyka. ferendae sententiae. 1 Kor 12.3-8). gdy zachodzi niezwykle ważne uzasadnienie (CIC 290-293. prorokom lub książętom (zob. 31. Laikat (gr. Wydawnictwo WAM. że istnieją różne rodzaje posługiwania. 2).Leksykon teologiczny c. AG 41. 3. którą zaciąga człowiek samorzutnie po dokonaniu konkretnego przestępstwa (zob. Wj 19. 36. laikat. Jr 26. który nie tylko podkreślił. Uczeni spierali się co do tego. Flp 2. “lud”). ale także przypomniał ludziom świeckim o ich wspólnym powołaniu do świętości i do szerokiej odpowiedzialności w życiu Kościoła i świata (AA passim. ND 2005) i przez Innocentego XI (papież w latach 1676-1689) w roku 1679 (DH 2101-2165. które istnieją do dzisiaj. chrystologia. który to wyraz Septuaginta oddaje wyrazem greckim “laos” (por. Tę jednostronność spojrzenia wyrównał Sobór Watykański II. konferencje w Lambeth. 11. wspólnoty podstawowe. 2 P 22. 39-42. Kiedy Jezus otrzymuje tytuł “Pan” (Mk 12. iż święcenia są nieważne. 18. Laicyzacja. które zostały dane po to. (1 P 2. Lambeth.

Najgorszym zaś było to. “Panie. “ten. ambona. Lex orandi .szczególnie modlitwa liturgiczna . Księga liturgiczna. Ps 188 i 136). hiperdulia. zawierająca oficjalne czytania przeznaczone na różne święta i okresy roku kościelnego. liturgia. Augustyna z Hippony (354-430) (DH 246. wychwalanie”). kapłanom i diakonom. Zob. Jako sekretarz Celestyna I (papieża w latach 422-432) ułożył on Indiculus (łac. Prosper wywnioskował. Zob. kalendarz liturgiczny.na Zachodzie . Litania do Najświętszej Maryi Panny. Laudes (łac. czytanie. podczas której kapłan. Litania (gr. oświecenie. swobodny”). oddawanie czci”). nawiązujący do Oświecenia w popieraniu wolności i postępu i w przyjmowaniu nowych idei głoszonych przez aktualną wiedzę i kulturę. protestantyzm liberalny. Podczas Mszy św. metody w teologii. a który pochodzi od św. święto. czyli antologię wypowiedzi o łasce zaczerpniętych z pism św. Modlitwa w postaci dialogu. “prawo modlitwy prawem wiary”). “pochwały. “księga czytań”). że powstały w Antiochii pod koniec IV wieku. Kościoły wschodnie zachowały ten starodawny urząd jako jedno z niższych święceń. 390 . Ten. Lektor (łac. która jest zastrzeżona dla duchownych. Z tego. długi) oraz synapte (gr. Zob. a zgromadzenie odpowiada na to ustalonymi wezwaniami. procesja religijna”).odgrywa istotną rolę w interpretacji wiary chrześcijańskiej. w szczególny Wydawnictwo WAM. Melchior Cano (1509-1560) w dziele o źródłach i argumentach teologicznych.ok. ocenia chrześcijaństwo na podstawie ducha czasu i jest nie do pogodzenia z prawdziwą wiarą. W obrządku bizantyńskim często używane są takie litanie jak ektenai (gr. zmiłuj się nad nami”). Kraków 2002 86 . 1-4). Prospera z Akwitanii (ok. sakrament święceń. “kres szaty”). Lektorium (łac. “pulpit do czytania”). otchłań. a czasami nawet pomijała. Zob. który odrzuca autorytet religijny. epistoła. diakon lub kantor wypowiada całą serię próśb albo . Liberalizm (łac. “rozszerzony. co teologia wschodnia zawsze uznawała.lex credendi (łac. Najczęstszą odpowiedzią jest Kyrie eleison (gr. tkwiące korzeniami w powtarzających się wezwaniach niektórych Psalmów (np. W roku 1972 po reformie liturgicznej w Kościele katolickim utrzymano jako dwie posługi urząd akolity i lektora. kto odczytuje Pismo Święte podczas obrzędów kościelnych. List. Aksjomat. Lekcja (łac. Zob.Leksykon teologiczny Latria (gr. “adorowanie. Teologia zachodnia często traktowała to zagadnienie pobieżnie. pulpit. ludzie świeccy mogą odczytywać Pismo Święte oprócz Ewangelii. wydaje się. liturgia. “Krótki wykaz”). rozwój dogmatów. “czytanie”). Chrześcijańskie litanie. jutrznia. “o prawie wiary niech stanowi prawo modlitwy błagalnej”). Limbus (łac. Modlitwa . pulpit. 465). Zob. Rozpowszechniony szeroko kierunek w polityce i religii. Zob. ND 1913). humanizm. “połączony”). Lekcjonarz (łac. że stał się odmianą świeckiego humanizmu. nie wylicza liturgii jako locus theologicus (łac. którego pełne brzmienie wygląda tak: Legom credendi lex statuat supplicandi (łac. “miejsce teologiczne”) i wielu go w tym pomijaniu liturgii naśladowało. Najlepszym osiągnięciem liberalizmu było trzeźwe spojrzenie na edukację i walka o sprawiedliwość społeczną. podczas kanonizacji świętych i podczas udzielania święceń biskupom. że każdy człowiek potrzebuje modlitwy (l Tm 2. Zob. oddawanie czci Bogu. Zob. że wszyscy ludzie zawsze potrzebują łaski. uznanym za klasyczne. modernizm. “wolny. były pierwotnie związane z procesjami.tytułów Jezusa lub imion świętych. który czyta”). “błaganie. duchowny. Na Zachodzie litanie zajmują znaczące miejsce podczas sprawowania liturgii Wigilii Wielkanocnej. Zob.

18-2. Msza święta. W obrządku łacińskim liturgię darów uprzednio konsekrowanych odprawia się tylko w Wielki Piątek. w którym nie ma konsekracji chleba i wina. Apokalipsa św. Sposób pisania powszechny od 200 roku przed Chrystusem do roku 100 po Chrystusie. W obrządku bizantyńskim taką liturgię odprawia się w środy i piątki Wielkiego Postu. objawienie. SC 5-13). zmartwychwstanie zmarłych i sąd ostateczny. rozdziela się Hostie konsekrowane w czasie wcześniejszych Mszy św. a szczególnie wszystkich znaków. komunia święta. 16-28). zdolności do rządzenia (Wj 41. 5). Zob. Zob. a podczas Komunii św. Zob. kyrie eleison. liturgia słowa. Pierwszy dokument ogłoszony przez Sobór Watykański II był poświęcony liturgii (zob. Wielki Piątek. eucharystia. Mdr 7. 5-9). zapowiadając objawienie w Nowym Testamencie odwiecznie istniejącego Syna Bożego (Prz 8. sakrament. następującej po Liturgii Słowa. który doprowadzi do ostatecznego przekształcenia świata. zmartwychwstanie umarłych. Literatura apokaliptyczna (gr. Zob. 1-12). a kończy się uczestniczeniem w ofiarnym Posiłku podczas Komunii św. mogła być wzorowana na hymnie Akatistos. 22-8. który się rozwinął na starożytnym Środkowym Wschodzie (i gdzie indziej) i który w Starym Testamencie jest reprezentowany przez pięć Ksiąg: Hioba. jak nie wyjaśnione cierpienie tych ludzi. “odsłaniający. Dla mądrych tego świata jednak mądrość Boża jest głupstwem (Mt 11. Liturgia (gr. niedziele i Święto Zwiastowania. jak dzieła kanoniczne (np. które się stają Ciałem i Krwią Chrystusa. Obrzęd liturgiczny. przeistoczenie. Stąd właśnie pochodzi niefortunne określenie: missa praesanctificatorum (“msza darów uprzednio konsekrowanych”). np.wobec Boga byli bez skazy. Prawdziwa mądrość pochodzi od Boga i pozwala ludziom odróżnić dobro od zła (1 Krl 3. Wyrazowi “mądrość” odpowiada w języku hebrajskim wyraz hokmah. 1-22). 1. 17. 39) i przewodzenie polityczne (Pwt 34. lex orandi lex credendi. Księgę Daniela. Podobnie jak Słowo Boże. jakie poprzedzą (już ustalony) koniec dziejów. Przypowieści Chrystusa odzwierciedlają mądrość Starego Testamentu. 2). którzy . Zob.jak Hiob . czyli w dni świąteczne wolne od postu i wstrzemięźliwości. akatistos. 1 Kor 1. ale od wieku XVI przyjęto termin bizantyński. Mądrość Izraela była głębsza i zmagała się nawet z takimi tajemnicami. 1-8) oraz o mądrych i głupich pannach (Mt 25. często jednak kładła nacisk na pożyteczne maksymy mające na celu poparcie czyjejś kariery. 30). mądrość była zwykle w Starym Testamencie uosabiana. Pisma apokaliptyczne obejmuj ą zarówno dzieła niekanoniczne (np. Hbr 8. Gatunek literacki. eucharystia. Koheleta (albo Eklezjastesa). przede wszystkim podczas Liturgii Eucharystycznej albo Mszy św. Księgi Henocha). szaleni dla Chrystusa. Kraków 2002 87 . Sprawowanie tej liturgii uobecnia śmierć ofiarną i zmartwychwstanie Chrystusa. który może oznaczać zręczność rzemieślnika (Wj 31. Wyrażenie używane na oznaczenie drugiej części Mszy św. Mądrość starożytna nie unikała wprawdzie zagadnień religijnych i moralnych. 23. wstrzemięźliwość. Komunia święta. Jana i Mk 13). Króla Salomona (zm. roszczący sobie prawo do ujawniania Bożych tajemnic. paruzja. 22-31. przypowieść o niesprawiedliwym włodarzu (Łk 16. normalną Eucharystię sprawuje się w soboty. jego słynny wyrok w 1 Krl 3. 931) uważano za mędrca par exellence (zob.Leksykon teologiczny sposób związana ze sanktuarium w Loreto we Włoszech. Syr 24. 6). oddawanie czci Bogu. W Kościele rzymskim pierwotnie te wszystkie czynności wyrażano określeniem Divina Officia (łac. w szerszym znaczeniu wyraża on także czynności związane z posługiwaniem chrześcijańskim (Flp 2. W chrześcijaństwie bizantyńskim od wieku IX terminem tym oznaczano wspólnotowe sprawowanie kultu. 25. Syracha (albo Eklezjastyka) i Mądrości (czasami dodaje się do tej listy Pieśń nad Pieśniami i Psalmy). ok. Polega ona na ofiarowaniu chleba i wina. post. ofiara. Liturgia eucharystyczna. W Nowym Testamencie wyraz ten oznacza działalność kapłańską podczas sprawowania kultu (Łk 1. Liturgia darów uprzednio konsekrowanych. Jest ona jednym z duchowych uposażeń Mesjasza (Iz 11. 6). mądrość. 9). “zajęcia Boże”). wyjawiający”). eschatologia. Przysłów. “służba publiczna”). Zob. wielki post. Literatura mądrościowa. Wydawnictwo WAM.

czyli rozpoczęcie obrzędów trzema antyfonami.. “skrót”). “prymy” (modlitwy pierwszej). Msza święta. “laudesów”. Bazylego. Ojcowie Kościoła. tradycja apostolska. Msza katechumenów. a polega na odczytywaniu i słuchaniu fragmentów Pisma Świętego (albo innych źródeł) i wspólnym recytowaniu lub śpiewaniu psalmów albo innych modlitw. wyznanie wiary. podstawowe zasady i źródła teologii średniowiecznej. anafora. f. nony (modlitwy odmawianej o godzinie trzeciej po południu). którzy się znajdowali na wygnaniu. obrządek. zob. 17 odnośnie modlitwy rano. Słowo Boże w Piśmie Świętym. jutrznia. Jana Chryzostoma. eucharystia. czyli prywatne przygotowanie chleba i wina. Liturgia słowa. stosowane w systematycznym przedstawianiu doktryny. w Wielki Czwartek. Główne tematy będące przedmiotem wiary chrześcijańskiej (=loci communes. Uczestnicy oddają chwałę Bogu. czyli czytanie Pisma Świętego (w Liturgii Słowa). c. Pierwsza część Mszy św. Bazylego i św. wypraszają dla niego zbawienie (CIC 1173-1175. d.. brewiarz. podczas gdy ci. Liturgia przypisywana patriarsze Konstantynopola. Oficjalne sprawowanie kultu wspólnotowego. nauczanie papieskie. nieszpory. tylko 1 stycznia. Lb 28. Liturgie św. “tercji” (modlitwy o godzinie dziewiątej). Kościół powszechny. CCEO 377). nieszporów i komplety (końcowej modlitwy odmawianej w nocy). kolekta. 347-407). życie monastyczne. Jakuba mają następujący układ: prothesis. na które się wszyscy zgadzają”). 3-8). w Wielką Sobotę. Kościoły wschodnie. Kraków 2002 88 . a także w same te święta. Żydzi wspominali Boże błogosławieństwa przez składanie porannej i wieczornej ofiary w świątyni (zob. g. Liturgia Eucharystyczna (czyli preanafora. Ps 55. św. przy czym ostatnie czytanie jest zawsze fragmentem Ewangelii i po nim powinna następować homilia. Zob. Komunia św. De locis theologids (1563) wykazał naocznie. Wspólnoty chrześcijańskie . Kiedy się okazało.Leksykon teologiczny Liturgia godzin. “seksty" (modlitwy odmawianej o godzinie dwunastej). który się odbywa w różnych porach dnia lub nocy. 10. ewangelia. Liturgia świętego Jana Chryzostoma. w niedziele Wielkiego Postu (oprócz Niedzieli Palmowej). w określonych porach dnia odmawiali modlitwy (Dn 6. enarksis. Jest to zwyczajna liturgia obrządku bizantyńskiego zastępowana przez liturgię św. w niektóre dni po Ewangelii lub homilii odmawia się wyznanie wiary i modlitwę wiernych. antyfona. św. eucharystia. Locus theologicus (łac. synaksis. że duchowni często nie mogą być obecni podczas wspólnych modlitw. w Wigilię Bożego Narodzenia i Trzech Króli (chyba że wypadną w sobotę albo w niedzielę). dziękczynienie i rozesłanie). Wymieniał on siedem loci. a. Jako dodatkowe pomoce Cano wymienił: Wydawnictwo WAM. które pośrednio lub bezpośrednio zależą od Bożego autorytetu i objawienia. Słowo Boże. składająca się z modlitw wstępnych wspólnoty zebranej w celu sprawowania czynności kultowych oraz z czytań Pisma Świętego. jak wielki wpływ wywierał nowy humanizm.rozwijały dzienny program wspólnych modlitw. wieczorem i w południe). Wj 29. Zob. czyli skrócona wersja godzin kanonicznych przeznaczona do prywatnego odmawiania. Na Zachodzie godziny kanoniczne Bożego oficjum składały się z “matutinum” (modlitwy rannej lub nocnej). e. inaczej mówiąc. Janowi Chryzostomowi (ok. teologowie i kanoniści. sobory. Zob. Wszyscy wschodni duchowni katoliccy są zobowiązani do udziału w Liturgii Godzin zgodnie z prawem swego konkretnego Kościoła. jeżeli wypadną w niedzielę lub poniedziałek. homilia. czyli “miejsca wspólne. “miejsce teologiczne”). wypełniają kapłańskie obowiązki Chrystusa i wstawiając się za całym światem. barokowej i neoscholastycznej (a także humanizmu renesansowego). łączące wszystkich. na Zachodzie upowszechnił się “brewiarz” (łac. b. 38-42. Melchior Cano (1509-1560) w pośmiertnie wydanym dziele pt.zarówno świeckie jak zakonne . epistoła.

7. Zob. gdzie w roku 1517 ogłosił swoje sławne tezy w liczbie 95. Zob. teologia wyzwolenia. 20-21. W filozofii greckiej wyrazem tym oznaczano rozum. sola fides. w Obronie augsburskiego wyznania wiary (1531). 1 J 1. żeby ukazać Logos jako Boży wzorzec i cel aktywny w stworzeniu. przez które “wszystko się stało" i które “stało się Ciałem i zamieszkało między nami” (J 1. 19. Żydowski filozof. arianizm. Ap 21. W Starym Testamencie była mowa o Logosie jako o mocy stwórczej oraz ojej uosobionym samo-objawieniu (Iz 55. Zob. lex orandi . filozofów i prawników. 1 P 2. “Słowny” charakter tego tytułu chrystologicznego podsuwa myśl. Typowe poglądy luteranizmu można odnaleźć w pismach luterańskich zawierających wyznania wiary. a także kraje skandynawskie. Zob. światło chwały. i. sola Scriptura. 1. przymierze.lex credendi. reprezentujące 57. sola gratia. beroth. 107. sola Scriptura. W 1998 r. 1-14. Naukę tę można ująć krótko w następujący sposób: sola fides. 11-16)). 1-2. brakuje jej jednak większego uwzględnienia tajemnicy i włączenia do loci theologid historii zbawienia i liturgii. 3). Odmiana chrześcijaństwa biorąca początek od Marcina Lutra (1483-1546). Sobór Watykański II wyrażeniem “Lud Boży” posłużył się jako główną nazwą oznaczającą Kościół (LG 9-17) i to zagadnienie następnie rozwijali główni przedstawiciele teologii wyzwolenia. usprawiedliwienie.Leksykon teologiczny h. 33.. został profesorem Pisma Świętego w Wittemberdze. “światło chwały”). Kraków 2002 89 . przede wszystkim w Augsburskim wyznaniu wiary (1530). twórcy reformacji niemieckiej. do ok. Pwt 4. literatura mądrościowa. Słowo Boże. Zob. Jr 31. oddzielony od innych narodów i obdarowany przez Boga specjalnym przymierzem (Wj 5.6. 20. prawo i Ewangelia. W roku 1521 został ekskomunikowany przez papieża Leona X. sola gratia. który przenika wszechświat i nim rządzi. Filon z Aleksandrii (ok. “orędzie”. 9-10. Luteranizm kładzie bardzo wielki nacisk na Krzyż Chrystusa i na niewolę ludzi w więzach grzechu. Iz 43.20). neoscholastyka. Wydawnictwo WAM. wiara i uczynki. apolinaryzm. której centralne biuro znajduje się w Genewie. łączył filozofię grecką z literaturą mądrościową Starego Testamentu. odpusty. dogmat. 25-26. protestanci. Sobór Trydencki. liturgia. Luteranizm ogarnął dużą część Niemiec. Lumen gloriae (łac. Jana Logos jest istniejącym odwiecznym Słowem Bożym. w Artykułach szmalkaldzkich (1536). założoną w 1948 r. Zob. czyli że usprawiedliwienie otrzymuje się przez samą wiarę (nie przez dobre uczynki). kościół. 6-8. Ps 100. wyznanie wiary Lukarisa. W myśli św. historię i tradycję. apropraiacja. Razem ze wspólnotami w Stanach Zjednoczonych i gdzie indziej niemal wszystkie te Kościoły tworzą obecnie Światową Federację Luterańską. j. metody w teologii. reformacja. “rozum”). Za sakramenty rzeczywiście ustanowione przez Chrystusa luteranie uznają tylko chrzest i Eucharystię. Od starożytności wyrazu “Logos” oraz wyrażenia “Syn Boży” używano wymiennie na oznaczenie drugiej Osoby Trójcy Przenajświętszej. 10-11. teologia Janowa. Według Nowego Testamentu wierzący w Chrystusa tworzą nowy Lud Boży (Rz 9. Lukaris Cyryl. tytuły chrystologiczne. Metoda głoszona przez Cano wywarła wielki wpływ. 3-6. rozum naturalny. Po wstąpieniu do augustianów w 1505 r. 3). Ps 33. objawienie. 20 przed Chr. a także w katechizmach Lutra. eklezjologia. Luteranizm. Sobór Nicejski I. laikat. Ludzie świeccy. tradycja. 9. “słowo”. tradycja.6 miliona z 61 milionów luteranów na świecie. Lud Boży. w jaki sposób objawienie Boga osiągnęło szczyt w historycznym wcieleniu Słowa. Logos (gr. doksologia. depozyt wiary. przypisywanie. Izrael jako naród wybrany przez Boga. Zob. Światowa Federacja Luterańską obejmowała 124 Kościoły członkowskie w 69 krajach.). Ap 19. czyli usprawiedliwienie jest wyłącznym dziełem łaski Bożej. czyli że Pismo Święte (a nie ludzkie tradycje) jest jedyną pełną powagi zasadą wiary. 50 po Chr. w proteście przeciw gorszącemu sprzedawaniu odpustów.

30-31. Udzielanie się Boga (zwane często “łaską nie stworzoną”) oznacza przebóstwienie naszego ludzkiego życia i podnosi nas na nowy i nie zasłużony stopień stosunków stworzenia ze Stwórcą. “urząd nauczycielski Kościoła”). której Bóg chce udzielić wszystkim ludziom (1 Tm 2. 19). nadprzyrodzoność egzystencjalna.było to wyrazem chrześcijańskiej jedności. do której obecnie odwołuje się w liturgii rzymskiej znak pokoju. odmawiając modlitwę lub śpiewając hymn dziękczynienia . Kontekst. Mk 14. 25. otrzymujemy przebaczenie grzechów. w którym św. 3. Ef 2. pelagianizm. 42.Leksykon teologiczny Łamanie chleba. W Dziejach Apostolskich “łamanie chleba” czasami odnosi się do Eucharystii (np. 35). zostajemy usprawiedliwieni i uświęceni (1 Kor 6. którzy nie mogli być obecni . która odpowiadała późniejszej chrześcijańskiej modlitwie przed jedzeniem. Odmienna od habitualnej. Sobór Konstantynopolitański I. jest to bowiem łaska. która nazwę zawdzięcza Macedoniuszowi. w obrządku łacińskim po. ND 131). 2527). duchoburcy. DH 156. Nie wydaje się. 5-8). Paweł przywołuje Chrystusowe “łamanie chleba” podkreśla jego społeczne znaczenie ze względu na hojne dzielenie się i budowanie społeczności (np. jeżeli została przez człowieka dobrowolnie przyjęta. przybranie za dzieci Boże. 3-5) i dar Ducha Świętego (Rz 5. Zob. Każdy nie zasłużony dar lub pomoc darmo i z miłości udzielone przez Pana Boga. mówi również o tym św. że “Jezus wziął chleb i (. nazywamy ją (tylko) wystarczającą. Duch Święty. łamie konsekrowany chleb na cztery części. Zob. DH 151. powoduje ona bowiem stan uświęcenia u samych podstaw. Łaska habitualna. Często nazywa się ją “łaską uświęcającą”. 5) sprawiający. “łaska uczynkowa” jest skutkiem działania Ducha Świętego w odpowiedzi na nasze szczególne potrzeby albo wspiera nasze szczególne czynności. Macedonianie. którzy odrzucali bóstwo Ducha Świętego (zob. Paweł (1 Kor 11. Podczas Mszy św. Od samego początku chrześcijanie uznawali szczególną rolę sakramentów w życiu łaski. 14-16) i członkami Ciała Chrystusowego (1 Kor 12. niebo. biskupowi Konstantynopola od roku 342 do złożenia z urzędu przez synod ariański w roku 360. 4-6). 13-16. przekształca ludzką naturę (“łaska stworzona”) i uprzedza przyszłe życie w niebie. Łaska. Pawła na Malcie (Dz 27. dary ducha świętego. Termin zaczerpnięty z życia codziennego na Bliskim Wschodzie. Wydawnictwo WAM. przez działanie Ducha Świętego. semiarianie. Jeżeli człowiek odmawia przyjęcia takiej łaski. On sam wykazywał skłonności semiariańskie (zob. Dz 2. które potem układa na palenie w formie krzyża. Wyrażenie. by tak było przed rozbiciem okrętu św. Ojcowie rodzin żydowskich na początku posiłku łamali chleb i dzielili się nim z obecnymi. nawyki. wiara. 9-11). że się stajemy przybranymi dziećmi Bożymi (Rz 8. sakrament. 4.. przebóstwienie. Zob. Łaska skuteczna. 1 P 1. arianizm. 26. 46). urząd nauczycielski Kościoła. Zob. usprawiedliwienie. wizja uszczęśliwiająca. Wszystkie Ewangelie synoptyczne wspominają. 34-35). w obrządku ambrozjańskim konsekrowany chleb łamie się przed Ojcze nasz. świętość. Duch Święty.) połamał” (Mt 26. Kraków 2002 90 . Łk 22. eucharystia. uświęcenie. którego używa się na oznaczenie nowego nieustannego życia w Chrystusie spowodowanego przez łaskę (nie stworzoną). 27). 20-22). Każda łaska dana przez Boga. są jednak wątpliwości co do tego. czy się rzeczywiście przyznawał do tej herezji. 1 Kor 11. 21-26. ale przede wszystkim dar najważniejszy. 13. Magisterium ecclesiae (łac. pocałunek pokoju. liturgia. Sekta. Zob. Początkowo część Hostii była później rozdzielana wśród tych. 16-17) daje nam nowe narodzenie (J 1.ceremonię tę. Na Soborze Konstantynopolitańskim I (381) został wprawdzie potępiony razem z tymi. 3. Na przykład dzięki sakramentowi chrztu św.24). gdzie chleb w kształcie płaskiego placka łatwiej jest ułamać niż ukroić. W obrządku bizantyńskim kapłan.. tuż przed Komunią. mianowicie zbawienie w Chrystusie przez wiarę (Rz 3. Pełnia łaski Chrystusowej (J 1. 22. zastosował sam Jezus podczas ustanowienia Eucharystii. Dwaj uczniowie w Emaus poznali zmartwychwstałego Chrystusa po łamaniu chleba (Łk 24.

CCEO 644). Zob. 22-33). Wydaje się. “polecenie. Zob. 15. Manna (gr. sakrament. przyjdź!” i “maranatha” i wtedy znaczy: “Pan przyszedł (i jest wśród nas)”. że nauka Maniego rozpowszechniła się i ogarnęła Indie. że zarówno mężczyzna jak kobieta zostali stworzeni na obraz Boży. eucharystia. rozkaz”). o wiele lepszy od manny. Izrael. dopóki obie strony żyją. W związku z tym wyraz “mandat” zastępuje używane również wyrażenie “misja kanoniczna”. 1-14. przez porównanie królestwa niebieskiego do uczty weselnej (Mt 22. 1236). 3246. a jedną kobietą. występujący w 1 Kor 16. Mandat (łac. typologia. Ewangelia św. Związek małżeński jest nierozerwalny. Może mieć dwie postaci: “maranatha” i wtedy oznacza: “O Panie. 1-35). Zaświadczenie wydane przez kompetentną władzę kościelną. że szafarzem sakramentu małżeństwa jest kapłan. pryscylianie. gnostycyzm. którą jedzono na pustyni (J 6. a kapłan (lub diakon) jest tylko oficjalnym świadkiem. które spowodowały gniew Boga (Lb 11. ND 402/5. Manicheizm. Ap 2. zabiegają o jak największe dobro drugiego. Kraków 2002 91 . jeżeli jest to możliwe. Pokarm. który dla chrześcijan ochrzczonych jest sakramentem (LG 11. 455. dzięki której stają się oni mężem i żoną. forma sakramentu małżeństwa. Jego miłość do Kościoła jest porównywana do związku małżeńskiego (Ef 5. Północną Afrykę i inne części imperium rzymskiego. Niewyszukany smak manny (Lb 11. w miłości rodzą i wychowują dzieci (GS 47-52). przeszkody małżeńskie. Zaratustry oraz Jezusa i uważał.25-58. który przybył do Rzymu ok. 1-13). Italię. 22. “drobne ziarno:). zanim weszli do Ziemi Obiecanej (Wj 16. 35). Ap 22. Wyraz aramejski. i która opada na ziemię jak szron. że manna była białą żywiczną substancją. Ascetyczny ruch dualistyczny. Zob. że człowiek wykładający dyscypliny teologiczne na uniwersytecie katolickim albo na podobnej wyższej uczelni naucza przedmiotów katolickich w łączności z biskupami (CIC 812. 457. 621).24-25) żywili się Żydzi po wyjściu z Egiptu przez lat czterdzieści. zapoczątkowany przez Marcjona pochodzącego z Pontu w Azji Mntejszej. 1340. Jana ukazuje Jezusa jako Chleb życia wiecznego. którym za sprawą szczególnej Bożej Opatrzności (Ps 78. że jego zadaniem jest wyzwolenie iskry światła w ludziach. 444-445. stwierdzające. wymyślono po to. Oblubieńcy sami dla siebie są szafarzami tego sakramentu. Niekatolickie Kościoły wschodnie uważają. szczególnie gdy szło o podobnie dualistyczne ruchy (zob. gnostyków i chrześcijan. 18-25).Leksykon teologiczny Małżeństwo. Maranatha. za wyjątkiem sytuacji krytycznych. by podkreślić Bożą interwencję. 4-9) był powodem narzekań ludu na pustyni. żeby ich w ten sposób uwolnić od materii i ciemności. 718. 2. 27-28. diakon. albigensi. według której wyraz ten pochodzi od pytania Hebrajczyków: “Co to jest?". roku 140. dzielą się nawzajem całym sobą. Marcjonizm. Ludową etymologię. zanotowaną w Wj 16. Manuskrypty z Qumran. 25. Oparta na umowie wspólnota życia między jednym mężczyzną. Wśród katolików wschodnich małżeństwo nie jest ważne bez błogosławieństwa kapłana. którą wydzielają niektóre pustynne drzewa. a i w tym przypadku wymaga się uzyskania błogosławieństwa kapłana przy najbliższej okazji (CCEO 828-832). a w samym sobie widział następcę proroków Starego Testamentu. Św. Mani zaczerpnął szczegóły z nauk głoszonych przez Zaraustrę.11-13. urząd nauczycielski Kościoła. Nauka Maniego urodzonego w Persji około roku 215 i na rozkaz władcy perskiego obdartego żywcem ze skóry w roku 275.17). 1336. np. dualizm. Zob. Jezus rozmaitymi sposobami podkreślał godność życia małżeńskiego. Chiny. Najprawdopodobniej chodziło tylko o pierwsze znaczenie (zob. teologia. Zob. eschatologia. Surowe życie ascetyczne i żywotna działalność misyjna spowodowały. a w roku 144 został wyłączony ze wspólnoty ko- Wydawnictwo WAM. DH 435. Augustyn z Hippony (354-430) przed swoim nawróceniem był przez dziewięć lat manichejczykiem. zob. 20). katarzy. rodzić dzieci i uzupełniać się wzajemnie (Rdz 1. 409. adwent. żeby opanować ziemię. “Manichejczyk” był często synonimem heretyka. Stary Testament naucza. buddyzm. paruzja. rękopisy z Qumran. kyrios. misja kanoniczna. Zob.7. 461-464.

3939. ich pracy i produktów. Pod koniec III stulecia jego zwolennicy przeważnie stali się manichejczykami. stał się przeżytkiem. chociaż przestrzegał przed nadużyciami i celowo unikał tytułu “Współodkupicielka”. teologia polityczna. Wydawnictwo WAM. że Stwórca (albo Demiurg) i prawo Starego Testamentu sanie do pogodzenia z Bogiem miłości i łaski. w wielu dawnych bastionach. Mariologia (gr. że Maryja jest Bogurodzicą. 25-27) stoi Ona pod krzyżem. Kraków 2002 92 . Marcjońskie odrzucanie albo lekceważenie Starego Testamentu pozostało powtarzającą się pokusą dla chrześcijan. co doprowadziło do pewnej przesady. Nauka społeczna. dopuściły. 200) i Tertulian (ok. a przyjmował tylko Listy św. nowa Ewa. Marksizm ani nie osiągnął wyzwolenia ludzkości. Przez całe stulecia zamyślenia teologiczne. który przedstawił systematyczny traktat o roli i znaczeniu Najświętszej Maryi Panny (LG 52-69). 3773. Ukształtowanie się kanonu Pisma Świętego dokonało się częściowo w odpowiedzi na jego błędne nauczanie. Sobór Watykański II. “O Maryi nigdy dosyć”). którego głosił Jezus. narodzona z Maryi. że chciał obronić osobową jedność Chrystusa i odrzucić fałszywą naukę. demiurg. odniesie zwycięstwo nad kapitalizmem i zrodzi bezklasowe społeczeństwo ludu.ok.Leksykon teologiczny ścielnej. Ateistyczny materializm oficjalnego marksizmu przeciwstawiał się wszelkim religiom i odrzucał je jako ideologie sprzyjające tym. W napisanych przez siebie Antytezach utrzymywał on. Niepokalane Poczęcie Najświętszej Maryi Panny. “nauka o Maryi”). że walka klasowa prowadzona przez robotniczy proletariat zakończy to straszliwe wywłaszczenie. Kiedy na przykład Sobór Efeski (431) ogłosił. a uwspółcześniona z ogromną potęgą przez Włodzimierza Iljicza Lenina (1870-1924) i Mao-Tse Tunga (1893-1976). Pawła i okaleczoną Ewangelię św. nauka społeczna Kościoła. jako przedstawicielkę Kościoła i jako Matkę Zbawiciela. który sam siebie wyzwolił. dualizm. kanon Pisma Świętego. a nawet zainicjowały reformy. Zob. był pierwszym soborem powszechnym. według której w Chrystusie były dwie osoby: jedna boska. którego poczęła Ona w sposób dziewiczy.ok. Przez jakiś czas Marcjon miał wielu zwolenników. ateizm. Oburzeni na straszliwą niesprawiedliwość społeczną dowodzili. która się streściła w powiedzeniu: De Maria numquam satis (łac. Systematyczne studium o osobie Maryi i o Jej roli w dziejach zbawienia. 160 . Marksizm. Na Zachodzie nabożeństwo do Najświętszej Maryi Panny ukazywało Ją czasami niezależnie od Chrystusa. polityczna i filozoficzna. Ireneusz z Lyonu (ok. nestorianie. Łukasza. duszpasterskie lub ludowe nad tymi i innymi fragmentami Pisma Świętego słusznie łączyły Maryję z Chrystusem. komunizm. nie chcąc ryzykować. ekonomiczna. Osobę i dzieło Chrystusa interpretował podobnie jak dokeci. Duchem Świętym. theotokos. 220) zbijanie jego poglądów uważali za swój obowiązek. Oczekiwano. w latach 19891990. Kościołem i odkupieniem ludzkości. a nawet.14) przed zesłaniem Ducha Świętego jest obecna ze wspólnotą w Wieczerniku. W Ewangelii św. nauki o Duchu Świętym i o Kościele. 3930. by mariologia stała się niezależną dziedziną. współodkupicielka. czyli naukę o Maryi “Theotokos” (gr. Św. 130 . Sobór Efeski. manicheizm. szkoła frankfurcka. Kościół w swej nauce potępił wprawdzie ateistyczny marksizm. “Bogurodzicy”) i tym samym łączą ze sobą mariologię i chrystologię. W dramatyczny sposób rządy niemal wszystkich krajów komunistycznych. Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny. studiują “teotokologię”. Chrześcijanie wschodni. uczynił to dlatego. że stary oficjalny marksizm. a więksi teologowie. ani ekonomicznego dobrobytu dla wszystkich. rozwinięta przez Karola Marksa (1818-1883) i jego współpracownika Fryderyka Engelsa(1820-1883). że zasada własności prywatnej i społeczeństwo kapitalistyczne pozbawiły ludzi ich samych. a zachęcające ludzi biednych do cierpliwego znoszenia niedoli i wyglądania nagrody po śmierci. Jan Paweł II: Sollicitudo rei socialis 20-21). Jana (J 19. a druga czysto ludzka. Na tej podstawie odrzucał on całkowicie hebrajskie księgi Pisma Świętego. Zob. Łukasz w opowiadaniu o latach dziecięcych Pana Jezusa (Łk 1-2) ukazuje Ją jako wzór dla wierzących. 3865. tacy jak św. Zob. którym się powiodło ekonomicznie i którzy stali się potężni. a w Dziejach Apostolskich (Dz 1. W tym przyszłym społeczeństwie pytanie o istnienie Boga po prostu samo zaniknie. doketyzm. materializm. które sprawiły. ale także poddał krytyce kapitalistyczny mateńalizm (DH 2786.

W VIII stuleciu. “Święta Mądrość”). “wykaz męczenników”). sakrament. Klasyczną postać materializmu ukształtował filozof grecki Epikur (341-270 przed Chr.). Zbudowana w Konstantynopolu i konsekrowana za cesarza Justyniana w Wydawnictwo WAM. kiedy stolica patriarchatu. ateizm. Jest jednak rzeczą sporną. jest On jednak Mądrością. wyprawy krzyżowe. “sofia = mądrość”). theotokos. którą podczas niedawnych reform w większej części zarzucono. 3). którzy jeszcze nie są mądrzy (Prz 9. który swój początek zawdzięcza św. hokma (hebr. a przyjmuje wyłącznie istnienie rzeczywistości dostrzegalnej zmysłami oraz istniejącej w czasie i przestrzeni. na Cyprze. której klasycznym przedstawicielem w Starym Testamencie jest Salomon (1 Krl 3. 3. 1-25). Zob. Członkowie wschodniego Kościoła katolickiego. 1-11. jeden z siedmiu większych istniejących obrządków. Ze względu na początki Kościoła maronickiego w otoczeniu monasteru św. Izraelu. a nie na diecezjach . niezależność organizacyjną uzyskał prawdopodobnie w wieku VII podczas sporów z monoteletami. tytuł patriarchy nadano przełożonemu klasztoru maronickiego w Orontesie w Syrii. Lukrecjusz (ok. Kol 2. 2. Maronajego struktura została oparta na monasterach. Zob. 1-28. w Syrii. “Święta Mądrość”) albo Sancta Sophia (tac. “materia i forma”) cieszyła się wielkim uznaniem wśród filozofów i teologów scholastycznych. Kościoły wschodnie. W XVII i XVIII stuleciu. w Stanach Zjednoczonych i gdzie indziej. Obrządek maronicki. w rok później (1216) został on uznany patriarchą Antiochii. który odrzuca istnienie takich duchowych bytów. 1-36) zapraszającej na ucztę tych wszystkich. Maryja. Objawiona w stworzeniach oraz w dziejach ludzkich (Mdr 10. w którym w ciągu wieku XVIII wydawano ważne teksty liturgiczne i inne. gr. obecnie uznaje się za niezależną tradycję powiązaną zarówno z zachodnimi. Po przybyciu krzyżowców przywrócono nigdy nie zerwaną łączność z Kościołem katolickim . Światopogląd. Karola Marksa (1818-1883) oraz Fryderyka Engelsa (1820-1895). Maronitów można spotkać w Libanie. 42. który niegdyś uważano za zlatynizowaną odmianę obrządku zachodniosyryjskiego.Leksykon teologiczny Maronici. jak wschodnimi liturgiami syryjskimi. 99-55 przed Chr. Zob. Nowożytne odmiany materializmu pochodzą od Ludwika Feuer-bacha (1804-1872). 1 Kor 1.). 24-30. Materia i forma. była ona poświęcona Chrystusowi jako uosobieniu mądrości. Martyrologium (gr. przyczynowość. panteizm. Ta teoria zwana “hilemorfizmem” (gr. brał udział w obradach Soboru Laterańskiego IV. Dla walentynian i niektórych innych gnostyków ogromną kosmologiczną i eklezjalną rolę odgrywała mądrość zwana Sofia Prounikos i Sofia Achamoth (gr. Mądrość jest pewnym dobroczynnym przewodnikiem życia (Mdr 6. scholastyka. nie była obsadzona. Nowy Testament widzi w Mądrości prawyobrażenie Chrystusa (Mt 12. Pochodzący od Arystotelesa podział każdej materialnej rzeczywistości na dwie uzupełniające się zasady: stanowiącą podkład pod wszystko materię albo czystą możność. uległ on powierzchownej latynizacji. 4. Matka Boża.i odtąd istniał tu tylko katolicki Kościół maronicki. Praktyczna umiejętność i zdolność wydawania sądu. Maronita. przyjacielowi św. 17-25). Jana Chryzostoma (ok. który pozostał wiemy Soborowi Chalcedońskiemu. W roku 1584 Grzegorz XIII (papież w latach 15721585) założył w Rzymie kolegium maronickie. 4). 347-407). obrządek. Jeremiasz II.bez żadnych formalności . Kościół Maronicki. “mądrość”) przybiera osobową postać Bożego pośrednika w stworzeniu i prorokini (Prz 8.przynajmniej do XVIII wieku. czy . Najsłynniejszą świątynię we wschodnim chrześcijaństwie zwie się Hagia Sofia (gr. Materializm. arystotelizm. mariologia. Maronowi. która zostaje wprowadzona w czyn przez formę określającą naturę rzeczy. 1-6). Mądrość 1. marksizm. która samą siebie wyraża w “głupstwie krzyża” (1 Kor 1. 29-34). Kraków 2002 93 .przynajmniej słownie -nie przyjęli oni ich nauki. Zob. a w formę poetycką ubrał go poeta rzymski. Antiochia. męczennik. jak Bóg i dusza ludzka. Zob.

5. melkici pozostali przy Konstantynopolu. Wyraz “Mesjasz” albo “Chrystus”.ok. Sobór Chalcedoński. Wskutek obietnicy danej przez Natana Dawidowi (2 Sm 7. że wskutek grzechu Adama diabeł zamieszkał w każdej duszy i że można go wyrzucić tylko przez wy trwałą modlitwę i prowadzenie życia ascetycznego. 5). Melkici (syr. “ludzie modlący się”). Psalmy 2. walentynianie. Mt 1. Kościoły wschodnie. za swą patronkę Maryję. skoro po chrzcie wodą nadal doświadczają pokus. 6. w przeciwieństwie do trwałych i przenikających wszystko postaci rzeczywistości badanych przez metafizykę). np. W starożytności ten nacisk na modlitwę sprawił. Makaremu z Egiptu (ok. 89. 2 Sm 2. Badanie ostatecznych przyczyn i części składowych rzeczywistości. szczególnie w Egipcie i Syrii. gnostycyzm. ale przyjdzie w potędze i chwale (Dz 3. chrystologia. “namaszczony. “modlący się”). stworzenie 1. 2. Większość pism tej sekty przypisywano św. modlitwa. 4. Nowy Testament uznaje Jezusa za królewskiego Mesjasza. 1943). 23-24. potrzebujemy tylko wytrwałych ludzkich wysiłków. 24. Po upadku Konstantynopola w roku 1453 stała się meczetem. Irenee Hausherr (1891-1978) pisał. Zob. 29). 23. a później muzeum. czczoną na Zachodzie jako “stolica mądrości”. którzy byli innego zdania niż Sobór Chalcedoński (451). dary Ducha Świętego. “pośrednictwo”). Mesjasz (hebr. pośrednictwo. Zob. Zob. że już w Pierwszym Liście św. 41. Ez 34. pelagianizm. Sekta. Kraków 2002 94 . szaleni dla Chrystusa. Mediacja (łac. asceza. 12-16) i innych wypadków (Iz 9. 4. świątynia Świętej Mądrości stała się wzorem dla wielu innych kościołów bizantyńskich. schizma.ok. Kościoły pod wezwaniem “Świętej Mądrości” na Ukrainie i w Rosji miały. 72. 6-7. Siergiej Bułgakow (1870-1944) i Paweł Florenskij (1882 . a została potępiona przez Sobór Efeski (431). Pawła stał się drugim imieniem własnym Jezusa (1 Tes 1. Kiedy Konstantynopol w roku 1054 zerwał łączność z Rzymem. Ci chrześcijanie w cesarstwie bizantyńskim. na określenie Jezusa i Jego tożsamości (J 1. w Grecji i Egipcie. 1. Mk 8. Metafizyka (gr. Sofiologia (gr. 300 . 31). ponieważ nauczał. literatura mądrościowa. Matkę Bożą. 1). “po fizyce”). podobnie jak się to zwykle dzieje dzisiaj. że mesalianizm był pelagianizmem Wschodu. jak: Władimir Sołowjow (1853-1900). pomazaniec”). 3. 32-33. W kolejności ukazywania się Metafizyka Arystotelesa znajdowała się po traktatach O fizyce (w których autor się zajmował rzeczami naturalnymi. 4) i namaszczonych kapłanów (Kpł 4. monofizytyzm. 11. Uczony jezuita. że ich nazywano euchitami (gr. którzy popierali cesarza i prawdziwą wiarę w walce przeciw monofizytom albo przeciw tym. Obecnie wyrazem “melkita” najczęściej określa się katolików obrządku bizantyńskiego należących do patriarchatów: aleksandryjskiego. tytuły chrystologiczne. została opracowana przez takich teologów rosyjskich. Od Renę Descartesa (1596- Wydawnictwo WAM. podlegającymi przemianom. Hebrajskiego przymiotnika masziah (“namaszczony”) używano na oznaczenie namaszczonego króla (1 Sm 10. przeżycie religijne. czyli teologia oparta na mądrości. Taka modlitwa i asceza powinna także sama z siebie prowadzić do oglądania Trójcy Przenajświętszej. 20-21). 17-21. ale po roku 1724 zaczął istnieć melkicki Kościół zjednoczony z Rzymem. 6). 2. Zob. kiedy mówimy o “Jezusie Chrystusie”. mający tak szeroki zakres znaczeniowy. która znana była na Środkowym Wschodzie. namaszczenie. czyli “chrztu ogniem”. 37. że. W obu wypadkach wyraz ten wskazywał na ludzi. który miał ostatecznie wyzwolić naród z niewoli. który teraz króluje w niebie (Dz 2. Obiecany przez Boga wybawca cierpiącego narodu. Utrzymywali oni. Twierdzili. potrzeba im nieustannej modlitwy. 25-26) był tak często stosowany. 110) wyraz “Mesjasz” (albo jego grecki odpowiednik “Chrystus”) zaczął oznaczać obiecanego króla z rodu Dawida. obrządek. Mesalianie (syr. 36.Leksykon teologiczny roku 538. “król”). Zob. 390). 45. Nałożono już jednak na Niego te zadania podczas Jego posługiwania (Łk 4. których Bóg obdarował szczególnymi władzami i zadaniami. w rozumieniu niektórych. antiocheńskiego i jerozolimskiego. że by otrzymać najwyższe duchowe dary. 24-25 oraz Psalmy “mesjańskie”. a nawet podczas Jego dzieciństwa (Łk 1. “nauka o mądrości”).

przyczynowość. trzeba było w istotny sposób zmienić jej krytyczne nastawienie do metafizyki. Metoda ta obejmuje: a. wbudowuje teologię w życie publiczne. społecznymi i kulturalnymi powiązaniami. teologia polityczna. Tematykę teologia czerpie z Bożego objawienia przekazanego i zawartego w Piśmie Świętym i Tradycji (DV 24. tradycja.a potem Jezus . wiara. którzy odrzucają jako bezsensowne wszelkie stwierdzenia niemożliwe do sprawdzenia doświadczalnie. Logiczne sposoby uprawiania teologii. szukaj ą prawdy i wolą uprawianie teologii w środowiskach uniwersyteckich. Uczeni północnoamerykańscy i europejscy w sposób znamienny pytając znaczenie. Latynoamerykańska teologia wyzwolenia wykazuje inną metodę. Na Wschodzie właściwe rozpoznanie tajemnicy Bożej zapewnia metoda stosowana przez teologię apofatyczną. by się poczuł społecznie odpowiedzialny (Iz 1. 1-12. że liturgia jest tam ośrodkiem życia. 1-32). przyjmowali chrzest i w ten sposób rozpoczynali nowe życie w Duchu (Dz 2. OT 16). b. wśród których wykładowca działa jako teolog. “pogoń za”). Ez 18. żeby służyć Bogu żywemu. audytorium. analogia. tomizm. Zob. 10-20. które by odwróciło naród od bałwochwalstwa i od powierzchownych praktyk religijnych do prowadzenia życia zgodnego z prawem Bożym i do tego. zastanowienie się nad eklezjalnymi. Wydawnictwo WAM. Wyraz biblijny na oznaczenie takiej skruchy albo całkowitej przemiany serca. “w drodze do”. teologia apofatyczna. 14) jest tak szczególnym darem. analogia wiary. dialog z kolegami profesjonalistami. Ps 51. wędrówka dusz. zamierzony stopień systemowego uogólnienia. tajemnica. analogia.Leksykon teologiczny 1650) i Immanuela Kanta (1724-1804) tradycyjną metafizykę Arystotelesa zmieniono wskutek uświadomienia sobie stopnia. posługiwania się źródłami i kryteriami. f. która powoduje. Sposób badania. że teologia wschodnia ma charakter doksologiczny. “zmiana sposobu myślenia”). doksologia. Fakt. hermeneutyka. sprawia. które się zmieniają odpowiednio do charakterystycznych zagadnień. Zob. pozytywizm. konkretny cel wykładowcy i jego słuchaczy. 24. Metanoia (gr. d. uwzględniający rolę elementu subiektywnego. która się interesuje sprawiedliwością. cnota pokuty. artstotelizm. c. 4. głównego celu. nawrócenie. Kraków 2002 95 . Joseph Marechal (1878-1944) Karl Rahner (1904-1984) i Bernard Lonergan (1904-1984) rozwinęli umiarkowany realizm. na pierwszym miejscu stawia wypowiedzi ludzi ubogich i cierpiących i z szacunkiem odnosi się do kryteriów wynikających z praktyki.głosił. Prorocy Starego Testamentu nawoływali do nawrócenia. 4). filozofia. klasyfikowania i spójnego nauczania doktryny chrześcijańskiej. Mk 1. 2. Ponieważ jednak właśnie samej tej zasady nie da się sprawdzić doświadczalnie. na pierwszym miejscu stawiają teksty pisane i posługują się kryteriami podsuwanymi przez rozum. w jakim “obiektywna” rzeczywistość jest budowana przez podmiot poznający. Zob. locus theologicus. właściwe postępowanie. Chrzest Jana miał na celu skruchę (Mk 1. metody w teologii. Klasycznej metafizyce przeciwni są ci wszyscy. 38). teologia wyzwolenia. Metoda teologiczna (gr. że człowiek zupełnie odwraca się od grzechu. podejściem do zagadnień znaczenia i prawdy. Dz 13. 15). że jeżeli go ktoś naraża na niebezpieczeństwo przez nowy grzech. egzegeza. 1. by się nawracali. teologia fundamentalna. Jan Chrzciciel . Zob. Metody w teologii. 19. teologia negatywna. teologia dogmatyczna. okoliczności. 4-6). augustynianizm. teologia feministyczna. teologia kerygmatyczna. posługiwanie się danymi biblijnymi i historycznymi. depozyt wiary. e. może go utracić na zawsze (Hbr 6. że nadchodzące królestwo Boże domaga się radykalnej przemiany serca (Mt 3. Dar prawdziwej metanol (zob. W imię Jezusa apostołowie zachęcali ludzi. Metempsychoza. założenia wykładającego.

3. filozofia. 19-36. która jako ruch odnowy powstała w Wielkiej Brytanii pod kierownictwem Jana Wesleya (1703-1793) i jego brata. W Ewangelii św. Od samego początku Kościół uważał męczeństwo za “chrzest krwi". Metoda będzie się zmieniać zależnie od tego. Apostołowie i inni chrześcijanie świadczyli o prawdzie (Łk 24. Wydawnictwo WAM. które wcześniej były odosobnionymi przypadkami. Męczennik. 2. Kaplice zbudowane na ich grobach zwano martyrionami. sprawiedliwość. nawiedzano je przede wszystkim w “dies natalis” (łac. co oznacza. kalwinizm. W nowszych czasach było wielu męczenników w Europie i w krajach pozaeuropejskich: w Afryce. odnajduje się w postawie modlitewnej. Ich teologia w dużym stopniu nawiązuje do Arminiusza. Człowiek. Dz 3. 15. kult świętych. Teologia chrześcijańska w sposób idealny może się wzbogacić przez stosowanie właściwego pluralizmu. Odmiana życia chrześcijańskiego. w Azji i na Oceanii. 20. że Chrystus umarł nie tylko za niewielu wybranych. PG 14). J 15. czy uwzględnia ubogich chrześcijan w Ameryce Łacińskiej czy biednych Hindusów w Indiach. który nauczał. Dz 1. że popierają oni skierowaną przeciw kalwinizmowi naukę duńskiego teologa reformacyjnego. locus theologicus. Jakuba Arminiusza (1560-1609). że dawali świadectwo (Dz 22. Karola (1707-1788). filozofii języka albo rozwoju myśli). czy ją stosują kontemplatywni trapiści w Stanach Zjednoczonych. który z powodu swojej wiary i z miłości do Chrystusa poddaje się cierpieniom i śmierci (LG 50. że związali się z cierpiącymi i okazali im solidarność (zob. 13). obu Amerykach. na kapłaństwo wszystkich wiernych i na społeczny dobrobyt. 14). prawda. Kładą oni nacisk na ewangelizację. Prześladowania rzymskie osiągnęły szczyt za panowania Dioklecjana i Galeriusza od roku 303. protestanci. niezależnych od episkopalnej struktury Kościoła anglikańskiego. Metoda na przykład może być naznaczona przez filozofię. Ap 12. jaką przyjmuje (np. 11). doxa. 8. a teksty i kryteria czerpie z nauki Kościoła. 6-8. 48. rocznica urodzin”) męczenników. a zakończyły się po zwycięstwie Konstantyna Wielkiego nad Maksencjuszem w roku 312. chrześcijanie prawosławni w Rosji czy wyćwiczeni w Zeń mnisi w Japonii. Prześladowania. Doprowadził on do ustanowienia w roku 1784 wolnych stowarzyszeń (później Kościołów). przez różne odmiany egzystencjalizmu. 37) oraz świadectwo dane przez Jezusa (J 3. wynosząc teologię serca ponad surową i racjonalistyczną prawowierność. teologia piękna. świętość. stały się powszechne i systematyczne za cesarza Septymiusza Sewera (202-203). śmierć samego Jezusa uważano za naczelny przykład takiego męczeństwa (zob. Zob. 5. staje w jednym szeregu ze współbraćmi oddającymi cześć Bogu. teologia wschodu. Z czasem wyrazem martyr zaczęto oznaczać chrześcijan. Zob. Metodyści (gr. wybór na rzecz ubogich. 33). “idący drogą”). Metoda też się będzie różnić odpowiednio do tego. pluralizm. ewangelizacja. chrzest. “świadek”) oznacza świadectwo dane przez Ojca niebieskiego na korzyść Syna (J 5. życie religijne. Martyrologium to księga liturgiczna zawierająca spis męczenników i innych świętych umieszczonych odpowiednio do dnia ich śmierci. którzy cierpieli i ponieśli śmierć za to. którym zaczęto oddawać cześć jako świętym. czyli w dniu ich urodzin dla nieba przez męczeństwo. Metodyści wzorowali się na niemieckim pietyzmie i cenili nawrócenie doświadczone przez braci Wesleyów. w którym te trzy najważniejsze metody wzajemnie się uzupełniają.Leksykon teologiczny 3. 22). Każdą z tych metod można podzielić na podgrupy: 1. Decjusza (249-250) i Waleriana (257-258). Metoda liturgiczna i monastyczna uprawiania teologii szuka Bożego piękna. Jana odpowiadający temu wyrazowi termin grecki martyr (gr. pozostających jednak w łączności ze sobą i należących obecnie do Światowej Federacji Kościołów Metodystycznych. “urodziny. przez neotomizm.i że najwyższa wolność Boga nie wyklucza prawdziwej wolnej woli ludzi. mogący zastąpić chrzest sakramentalny. 1-12) albo przez św. Męczennicy byli pierwszymi chrześcijanami. lecz za wszystkich . szkoły teologiczne. Jana Chrzciciela (J 1. Kraków 2002 96 . Zob. W tym stuleciu wielu chrześcijan cierpiało i poniosło śmierć męczeńską za to.

która się opiera albo na umowie podobnej do umowy małżeńskiej (Rdz 20. łaska. 21-35. Na oznaczenie miłosierdzia Stary Testament ma trzy wyrazy: hesed (hebr. Miłość Wydawnictwo WAM. Miała ona na celu podnoszenie na duchu przez wydobywanie z tekstu Biblii skojarzeń i zastosowań idących poza jego znaczenie literalne. Jana 20. hesed. odpokutowanie. świadkowie Jehowy. którzy sami są miłosierni (zob. kierownictwo”) skupiający się na prawie niepisanym. 10-13. tacy jak św. Nowy Testament wysławia miłosierdzie Boże (Lk 1. który po dziewięciu latach pracy na wiejskiej parafii przybył do Paryża i wydał ogromną ilość tekstów teologicznych. 50.jest to wypływająca z wnętrza sympatia albo współczucie podobne do tego. Jana. 8. Pełna miłości troskliwość Boga o wszystkie stworzenia. Żydowska metoda egzegetyczna. zajmujący się wyjaśnieniem pozaprawnych części Pisma Świętego. 4). albo na ścisłej przyjaźni (1 Sm 20. “badanie. Wszystkie cztery Ewangelie kończą się szczegółowym opisem Jego Męki (Mt 26-27. 15). Kraków 2002 97 . 177). a oparte zostało na dosłownej interpretacji Apokalipsy św. jakiego się podjął Jezus dla naszego zbawienia (zob 1 P 2. roku 1000) próbowały czasami przywrócić do życia millenaryzm. zwłaszcza na Wschodzie. Złożona z 217 tomów Patrologia Latina (PL) zawiera wszystkich łacińskich autorów kościelnych po papieża Innocentego III (1160-1216). Głównym jego dziełem było: Patrologiae cursus completus. 12. i midrasz haggadah (hebr. Gdzie nowsze i bardziej krytyczne wydania nie są dostępne. które nie dotyczą prawa. odkupienie. Ps 51. 29-37). patrologia Mignę’a jest bezcenna i pozostaje w tym względzie wzorcowym dziełem informacyjnym. rozstrząsanie”). “postępowanie. 47-48) stała się częścią codziennej modlitwy chrześcijańskiej. Zob. Zob. które się zrodziło pod wpływem pism apokaliptycznych. Ludzie proszą o miłosierdzie. ok. patrologia.25). rahamin (hebr. 54. rozwinięta po powrocie z niewoli babilońskiej. 14-15). Mt 6. Międzyreligijny. Midrasz. że umiłowanie Boże zostało dane darmo i niezależnie od zasług przyjmującego (Wj 33. 165) i św. religie świata. Wielki Tydzień. fundamentalizm. 1-7. “tysiąc”). 12-17).ok. Mk 14-15. 100 . Millenaryzm (łac. Łk 22-23. W Niedzielę Palmową czyta się opis męki według jednego z synoptyków. J 18-19). Przekonanie. dialog. a Bóg niezwykle chętnie go udziela (zob. zbawienie. modlitwa Jezusa. We wcześniejszych wiekach chrześcijaństwa nawet wielcy teologowie chrześcijańscy. 21 . Zob. 113. haggada. 18. wreszcie hen (hebr. Łk 10. że Chrystus razem ze swoimi świętymi będzie królował na ziemi przez tysiąc lat. Składająca się z 161 tomów Patrologia Graeca (PG) zawiera pisarzy greckich (z łacińskim przekładem) do roku 1439. “opowiadanie”). a w Wielki Piątek z Ewangelii św.ok. Miłosierdzie. Łk 11. eschatologia. Skrócony tytuł na wydawnictwa opublikowane przez Jacques-Paula Migne’a (1800-1875). dopóki ostatecznie nie zwycięży szatana i nie wejdzie definitywnie do swojej chwały. czyli wierna życzliwość. jakie odczuwa matka do swego dziecka (Iz 49. “dobrotliwość”). (hebr. Skierowana do Jezusa prośba niewidomego o miłosierdzie (Mk 10.Leksykon teologiczny Męka Pana Jezusa. Cierpienie zakończone śmiercią krzyżową. Po św. egzegeza. Powinniśmy starać się naśladować Ojca Niebieskiego w okazywaniu miłosierdzia drugim. Wielki Piątek. “łaska”) oznacza. 72. Zob. 200) opowiadali się za tym przekonaniem. Zob. 130 . 78) objawione i wyrażone przede wszystkim przez słowa i czyny Jezusa (Mt 9. Justyn Męczennik (ok. Zob. a Bóg ze swojej strony okaże miłosierdzie tym. która nas zachęca do okazywania współczucia innym i do niesienia im ulgi. miłość 2. Żydzi odróżniali dwa rodzaje midraszu: midrasz halachah (hebr. Ireneusz z Lyonu (ok. “łono”) . a zwłaszcza o ludzi. 13). 25. Migne. 31-46. Augustynie z Hippony (354-430) tylko niektóre ugrupowania sekciarskie (np.

Jako największe i “nowe” przykazanie (J 13. Oficjalne uprawnienie do udziału w jakiś sposób w nauczającym. 5. Metody (ok. 1-22. cnoty teologiczne. 390 . 1). na drugim miejscu kieruje się ona ku nam samym i ku bliźnim (Pwt 6.Anglii. Po odkryciu Ameryki w roku 1492 i po otwarciu nowych dróg do Azji rozpoczęła się heroiczna działalność misyjna w obu Amerykach. a nawet (za pośrednictwem “nestoriańskiego”. Zob. 29-32). Jezus oba te podstawowe przykazania połączył w jedno (Mk 12. Rz 5. św. że nasza miłość powinna w szczególny sposób ogarniać nieprzyjaciół i ludzi. Odpowiedź Kościoła na to. popierani niekiedy przez potężnych władców. 16). 47. 1-8.Leksykon teologiczny 1. rozpoczęły szeroką działalność poza Europą. życiodajna i jednocząca akceptacja. 26). 4. 22-23. 29) i do uczestniczenia w Bożej miłości. 7 . Patryk (ok. Japonii i gdzie indziej. Św. 6-8. Dobra nowina Jezusa Chrystusa. który został wezwany do dania odpowiedzi przez umiłowanie Boga (Pwt 6. Stary Testament wielokrotnie uznaje Boga jako wiernego i czułego partnera w przymierzu Narodu Wybranego. 13) miłość może doprowadzać nawet do śmierci za innych. św. tak jak to się stało z samym Jezusem (J 15. powinna być głoszona wszędzie i każdemu (Mt 28. We wczesnych stuleciach chrześcijaństwo dotarło do Abisynii. Naród Wybrany i jego przedstawiciele otrzymali misyjną funkcję zbawiania narodów (zob. ponieważ ma znaczenie ogólnoludzkie (Lk 2. Mistagogia (gr. 21. apostoł. w jakim znaczeniu Jerozolima. asyryjski Kościół wschodni. Bonifacy (680-754) . wtajemniczenie. i to nam umożliwia okazanie w odpowiedzi miłości (Łk 15. J 13. 31-13. 6. 13. 43-48. czyli Asyryjskiego Kościoła Wschodniego) do Chin. Zob. że praktycznie do roku 1000 niemal cała Europa przyjęła chrześcijaństwo. 3) upowszechniał wiarę chrześcijańską w cesarstwie rzymskim. Indii. 15-20. Zostaliśmy obdarzeni Duchem miłości (Rz 5. Misja kanoniczna (łac. agape. 31-39. Od początku XIX stulecia anglikańskie i protestanckie towarzystwa misyjne. mandat. 34. 56. przymierze. 42.krajów germańskich. 5) i wezwani do nowej wspólnoty miłości (Ef 25. św. 31-46. Pawła i innych (Ga 2. św. 18-20. której źródłem i wzorem jest wewnętrzne życie Trójcy Przenajświętszej i która tłumaczy powiedzenie “Bóg jest miłością” (1 J 4. Mk 16. Sobór Laterański IV. Dz 1. 16). kazanie. Misje kościoła. “wtajemniczenie”). 29-31) i nauczał. Missa praesanctificatorum (łac. 5. Trzecia cnota teologalna. 8). a św. liturgia darów uprzednio konsekrowanych. ewangelizacja. 8. 60. Kraków 2002 98 . która jest wewnętrznym życiem Trójcy Przenajświętszej (J 17.ok. żeby Jego dzieło kontynuować na całym świecie. 49. diakon. Wielcy misjonarze i ich następcy. Zob. 16. J 20. mimo że jesteśmy grzesznikami. Zob. Augustyn z Canterbury (zm. Piotra. Wolna. 18). Rz 1. duchowny. 8. 16. Pod koniec wieku XX z dnia na dzień coraz bardziej stała się widoczna konieczność ponownej ewangelizacji Europy. Zob. misja kanoniczna. 29-37). 1 Kor 13. Łk 10. 7-8. “Msza darów uprzednio konsekrowanych”). Missio canonoca. “wysłanie na mocy prawa kanonicznego”). uświęcającym i pasterskim posługiwaniu Kościoła wobec świata. 6-7. Wydawnictwo WAM. Anskar (801-865)-krajów skandynawskich. którzy się znajdują w szczególnych potrzebach (Mt 5. że został przez Chrystusa posłany. prowadzone i inspirowane przez takie osobistości jak David Livingstone (1813-1873). Cyryl (826-869) i św. 1 Kor 12. 805-885) krajów słowiańskich. J 3. Jej pierwszoplanowym przedmiotem jest Bóg. 25. 460) przyczynił się do ewangelizacji Irlandii. 2.5. przewyższająca samego siebie. 1 J 4. 15-26. 604) . 2-5. Indiach. Księgi prorockie Starego Testamentu wskazują. Łk 24. Kościół apostolski prowadzony przez św. w Chinach. zob. 1 J 4. Iz 2. Zob. 1 J 3. Utworzenie przez papieża Grzegorza XV w roku 1622 Kongregacji Rozkrzewiania Wiary dodało odwagi i udzieliło pomocy organizowaniu tej działalności. sprawili. 5) i bliźniego (Kpł 19. 3-32. która zakłada istnienie dwóch pozostałych (wiary i nadziei) i jest źródłem życia dla wszystkich cnót. 19). Księga Jonasza). Bóg nas pierwszy umiłował. 34.

którym mogą towarzyszyć zjawiska takie. symbol. opartego na wyobraźni. katedra. Na Zachodzie mitrę noszą biskupi. że “Ojciec”. analogia. wizje. Mit (gr. Byłyby to tylko trzy przejawy albo trzy sposoby objawiania się i oddziaływania jednego i tego samego Boga w dziele stworzenia i odkupienia. Zob. Mistyka (gr. kiedy zaczyna się modlitwa eucharystyczna. głębokie przeżycie zjednoczenia z Bogiem i poznanie rzeczywistości Bożej. “tajemniczy”). wejście. Przeżycia mistyczne. żeby odnaleźć i wyrazić prawdę o naszym istnieniu. teologia narracyjna. zapożyczył od korony cesarskiej.Leksykon teologiczny Misterium (gr. odmitologizowanie. judaizm. Zob. biskup. oraz infułaci. Mistyczne ciało Chrystusa. Misteryjne religie. 220). Kraków 2002 99 . Autentyczna mistyka jest zawsze źródłem wielkodusznej miłości do bliźnich i zdaje się być częsta wśród chrześcijan oddanych modlitwie i uczulonych na obecność Bożą w ich życiu. biskup zdejmuje mitrę i zakładają ponownie na błogosławieństwo końcowe. opowiadanie”). rozcięte po bokach nakrycie głowy zakładane przez biskupów. Podczas gdy wyraz “logos” oznacza rozumne i prawdziwe wyjaśnienie rzeczywistości i ich przyczyn. Szczególne. Mistyka. Misterium paschalne. opaci. Zob. Sabeliusz (początek trzeciego Wydawnictwo WAM. że aż twierdziła. zwani również archiprezbiterami. widzenia i inne podobne fenomeny.) w dialogach czasami zręcznie posługuje się mitami. wydarzeniach albo rzeczach. Ten symbol władzy biskupiej pochodzi z jedenastowiecznego Rzymu. Wysokie. kardynał. Na Wschodzie mitrę bizantyńską. “baśń. Zob. chociaż nigdy podczas samej modlitwy eucharystycznej. Evelyn Underhill (1875-1941) oraz inni autorzy współcześni popierali ponowne zainteresowanie mistyką. ukształtowany w wyobraźni “mit” (np. 135 . Miszna nadal określa. Ciało Chrystusa. żeby czytelników doprowadzić do prawdy. Jest to kompilacja. zazwyczaj są poprzedzone gruntownym uprawianiem kontemplacji i ascezy. jak i babilońskiej wersji Talmudu. Przez wyraz “mit” często się rozumie opowiadanie o zmyślonych postaciach. Tt 1. religie tajemne. ale w samej swojej istocie jest fałszywy. W Nowym Testamencie mamy także echo takiego negatywnego spojrzenia na wyraz “mit” (1 Tm 1. była ona podstawą zarówno palestyńskiej. 2 P 1. która tak mocno podkreślała jedyność Boga. 4. Platon (427-347 przed Chr. a następnie wszyscy biskupi. chrześcijaństwo bizantyjskie. będąca prawdopodobnie dziełem rabbiego Judy ha-Nasiego (ok. Po “wielkim wejściu”. “sposób. darowane zupełnie swobodnie przez Boga. chociaż występuje we wszystkich wielkich religiach świata. na Wschodzie mitrę noszą archimandryci. Miszna (hebr. a na Zachodzie ją upowszechnili: Prakseasz (ok. o gorszącym postępowaniu bogów) może trzymać słuchacza w napięciu. Zob. Opowiadanie symboliczne o ostatecznych rzeczywistościach. w jaki sposób pobożny Żyd powinien się zachować w różnych okolicznościach. Potrzebuje on języka symbolicznego. Modalizm (łac. talmud. “Syn” i “Duch Święty” są tylko rozróżnieniami dokonywanymi przez umysł ludzki i nie są odrębnymi osobami. patriarcha ekumeniczny. “tajemnica. którą patriarcha ekumeniczny. Mitra. niż znosi poczucie odrębności między mistykiem a Bogiem. tajemnica wielkanocna. w doświadczeniu chrześcijańskim nabiera szczególnie osobowych cech i raczej uwydatnia. Zob. kiedy niosą pastorał podczas procesji oraz podczas liturgii. lub anafory. tajemnica. 14. anafora. 7.ok. Herezja. obrzęd tajemny”). Żydowski zbiór traktatów zawierający interpretację i naukę Pisma i Prawa. Zob. Joseph Marechal (1878-1944). 200). tiara papieska. kształt”). archimandryta. Umysł ludzki jednak nie może działać. nosi się tylko przy pełnym stroju liturgicznym. 200). tajemnica. jeżeli się opiera na samych tylko pojęciach abstrakcyjnych. 4. Herezję tę w Azji Mniejszej zapoczątkował Noetos (ok. kontemplacja. 16). “powtórzenie”). Zob. jak: ekstaza.

284. 711. mianowicie z jej tęsknoty za modlitwą nieustanną (zob. Modlitwa eucharystyczna.24-30 są zapisem wzruszającej modlitwy w czas prześladowań. 2. których podejrzewano o skłonności modernistyczne. Główni jego przedstawiciele to: Alfred Loisy (1857-1940). która polega na powtarzaniu imienia Jezus połączonego z krótkim sformułowaniem: “Panie Jezu Chryste. modlitwa pańska. DH 957-959). Janem z Damaszku (ok. krytyka biblijna. neoscholastyka. 26-27. rekolekcje. Zob. immanencja Boża. Synu Boży. Fotinus (IV w. 7.46. hezychazm. Ogólny termin. Francji i we Włoszech. adorować. co się zgadza z Jego wolą i co nam przyniesie rzeczywiste dobro (Rdz 18. Ef 6. 374) (zob. pojęcia i poglądy modernistów. przyjmowali historyczny rozwój chrześcijaństwa. Pius XII (w sprawie krytyki biblijnej). Łukasza (Łk 1. uczył uczniów modlitwy (Mt 6. ponieważ modlitwa zawiera także w sobie naszą ludzką wolę i nasze uczucia. 1-13. rozmyślanie. będąca sercem sprawowanej Eucharystii. 9-13. znajdującej się w Tradycji apostolskiej (ok. że niektóre jej późniejsze formy są odmianami pierwszej w pełni rozwiniętej Modlitwy Eucharystycznej. na przykład przeceniali wartość przeżycia religijnego i obniżali wagę powszechnie przyjmowanych prawd wiary. doktryna. rozwój dogmatów. Mt 6. 1 Tes 5. Kraków 2002 100 . dziękować. modlitwa błagalna. 6. mistyka. 18. wywodzi się z duchowości monastycznej. podczas oficjalnego sprawowania liturgii kościelnej lub poza nim. Chrześcijanie wiedzą. w jaki sposób Duch Święty umożliwia im prowadzenie życia modlitwy (Rz 8. który pod koniec XIX i na początku XX wieku powstał w Anglii. 749) jako “uniesienie umysłu do Boga". Wydaje się. 68-79. teologia apofatyczna. 17). 7. 42) i wezwań (1 Kor 12. ale nie wszystkie. a może także baron Friedrich von Hugel (1852-1925). Zob. a także w pewnym stopniu w Niemczech. zmiłuj się nade mną”. “Modlitwa Jezusa”.29-32). Modlitwa. 6). co wzywać.Leksykon teologiczny stulecia). teologia katafatyczna. asceza. co może być pomocne. Modlić się to tyle. Określa się ją za Ewagriuszem Pontyjskim (346-399) jako “rozmowę umysłu z Bogiem” albo za św. jeżeli błagamy Boga o to. Jezus modlił się publicznie i prywatnie (np. która jest oddźwiękiem zawołań (Mk 10. Prośby skierowane do Boga w naszych własnych potrzebach i w potrzebach innych ludzi. hezychazm. Czasami schodzili na błędne drogi. modlitwa Jezusa. Łk 11. przeżycie religijne. 14. Dzieje Apostolskie 4. Modlitwa błagalna.). 46-55. Modernizm (łac. liturgia. a także w pewnym stopniu Marceli z Ancyry (zm. Różne są odmiany tej modlitwy. Łk 18. 35. filokalia. ale ma znaczenie drugorzędne. 1-4) i razem z nimi odziedziczył starotestamentową tradycję modlitwy reprezentowaną przez Psalmy. ok. 215). wstawiennictwo. zob. Modlitwa Jezusa. Mk 1. któremu zabrakło przemyślanych rozróżnień. 1. Zob. 47-48. Modlitwa może być wypowiedziana głośno albo cicho w sercu. a oznaczający dość rozpowszechniony ruch w teologii katolickiej. teologia Trójcy Przenajświętszej. DH 151. Łk 23. patripasjanizm.ok. 22-33. wstawiennictwo. Takie prośby są usprawiedliwione. którą się Wydawnictwo WAM. niektóre z nich zawierają wywodzący się z Rosji dodatek: “Nade mną grzesznikiem”. Sobór Watykański II i późniejsze prądy w nauce Kościoła i teologii usprawiedliwiły niektóre. ostro się sprzeciwiali neoscholastyce i byli całkowicie nastawieni na postęp w nauce i filozofii. Przez umysł nie można tutaj rozumieć tylko władzy rozumu. Powszechnie znana na Wschodzie modlitwa. 32-42). Od wieku XIII często była ona regulowana oddechem. “nowoczesny”). 14. akemeci. 675 . liturgia godzin.9-13. może być samotna lub z innymi. filokalia. modlitwa. Łk 11. Ga 4. Bóg jest obecny w sposób daleko przekraczający obecność ludzkiego partnera w czasie dialogu. 7-11. oddanie czci Bogu. wysławiać. 15. Owocem tego była wkrótce kampania skierowana przeciw tym. wyrażać żal i prosić o łaski naszego osobistego Stworzyciela i Pana. 3) znajdujących się już w Nowym Testamencie. Zob. George Tyrrel (18611905). którą w liturgii rzymskiej nazywa się “kanonem”. ND 13). Moderniści popierali nowoczesną krytykę biblijną. kontemplacja. Najbogatszy zbiór modlitw Nowego Testamentu znajduje się w pierwszych rozdziałach Ewangelii św. W roku 1907 dekretem Lamentabili i encykliką Pascendi Stolica Święta potępiła modernizm w sposób. Zob. Modlitwa. 12-26.

że odrzucała istnienie prawdziwego Syna Bożego jako odrębnej Osoby. by zstąpił na dary. której nie należy mylić z modlitwą Jezusa (w której zwracamy się do Jezusa. Kraków 2002 101 . (gr. Ponieważ jednak to przewidywanie “zależy” od naszych wolnych decyzji. Zob. patripasjanizm. Pod koniec I wieku Didache nakazuje. modlitwa pańska. W latach 1598-1607 działała w Rzymie komisja De auxiliis. modalizm. że najgłębsze zagadnienia teologiczne nie znajdują ostatecznej zadowalającej odpowiedzi. Zob. Wyraz wymyślony przez Tertuliana (ok. modlitwa. Skończyło się na tym. wiedza uprzednia. Molinizm. Mogiła Piotr. tajemnica. adopcjonizm. że komisja zakazała jezuitom piętnowania dominikanów jako “kalwinów”. modlitwę uwielbienia i dziękczynienia. która tak mocno podkreślała jedyność Boga. łaska. a nie do Boga Ojca). aby Modlitwę Pańską (w wersji Mateuszowej) odmawiać trzy razy dziennie (8.Leksykon teologiczny często przypisuje św. Zob. że Boża dynamis (gr. wolna wola. epiklezę wzywającą Ducha Świętego. DH 1997.ok. Mimo istnienia pewnych różnic w kolejności Modlitwa Eucharystyczna zawiera następujące elementy: wstępny dialog między kapłanem a zgromadzeniem. oraz dłuższej (Mt 6. 220) na określenie herezji. “wiedza pośrednia”): wiedza zależna od przyszłych ludzkich decyzji i czynności. tak porządkuje okoliczności.2-3). Wydawnictwo WAM. anamneza. scientia media. a dominikanom znowu nazywania jezuitów “pelagianami” (zob. teologia negatywna. Monastycyzm. wyznanie wiary Piotra Mogiły. Monaster. Ta dyskusja dowodzi. Zob. wstawiennictwo. której Jezus nauczył swoich uczniów. semipelagianie. (gr. aby królestwo i wola Boża stały się obecną rzeczywistością. Modlitwa serca. Monarchianie. liturgia godzin. hezychazm. kaknon. Doktryna rozwinięta przez hiszpańskiego jezuitę. Modlitwa poranna. wspomnienia albo modlitwy wstawiennicze i końcową doksologię.. “życie samotne”). Niektórzy monarchianie utrzymywali. 160 . Ludwika Molinę (1 535-1600) o stosunku zachodzącym między wolną wolą. Modlitwa. “moc”) zstąpiła na niego i Go przysposobiła. Zob. władza”). różańcu oraz innych nabożeństwach katolickich. anafora. prawdopodobnie wcześniejszej (Łk 11. ale nie znalazła ona drogi wyjścia. jutrznia. często znana pod nazwą Ojcze nasz. Molina je nazywa scientia condicionata (łac “wiedza uwarunkowana”) albo scientia media (łac. istnieje w wersji krótszej. W Modlitwie Pańskiej najpierw zwracamy się do Boga. modlitwa Jezusa. doksologia. a łaską. Temu systemowi sprzeciwili się dominikanie. Modlitwy kapłańskie. że Jezus tylko w tym znaczeniu był Bogiem. 2008). Tajemnica Boża ma pierwsze i ostatnie Słowo. życie monastyczne. a następnie prosimy o zapewnienie pożywienia. odgrywa ważną rolę we Mszy św.jak się wydaje .nie oddaje pełnej sprawiedliwości ludzkiej wolnej woli. teologia Trójcy Przenajświętszej. żeby wydała ona właściwy owoc i przewiduje nasze przyszłe postępowanie. Zob. opowiadanie o ustanowieniu Eucharystii. Banez podkreślał nadrzędną wolność Boga i mówił o Bożym współdziałaniu z ludzkimi czynnościami jako o pra-emotio physica (łac. Zob. pojednanie z Bogiem i naszymi bliźnimi oraz o wybawienie od przytłaczających nas ciężkich doświadczeń i zła. Bóg daje łaskę. 9-13). “uprzednie fizyczne poruszenie”). Zob. Hipolitowi Rzymskiemu. Zob. anamnezę przypominającą zbawczą działalność Boga. Modlitwa ta. pelagianizm. “jedna zasada. abba. kalwinizm. epikleza. szczególnie Dominik Banez (1528-1604). pojęcie to . didache. klasztor. Zob. Monarchianie o nastawieniu modalistycznym sprowadzali Trójcę Przenajświętszą do różnych sposobów objawiania się Boga i Jego działania. 2-4). bóg jako ojciec.

Łk 16. Sobór Konstantynopolitański II. 205-270). Mk 10.Ja”. Hi 38. zaplanowanego przez Boga. Niektóre społeczeństwa przyjmowały też poliandrię (gr. przebóstwienie. prawosławie orientalne. 33-35) wskazują na istnienie zasadniczej różnicy między Bogiem a stworzeniami. w Jezusie Chrystusie istnieje tylko jeden sposób działania. W Kościele katolickim wcześniejsze ważnie zawarte małżeństwo wyklucza zawarcie następnego. Rz 11.Leksykon teologiczny Monizm. monoenergizm został zarzucony. 1809. Zarówno Stary Testament (zob. podobne znaczenie ma protestanckie twierdzenie: Deus totaliter aliter (łac. Zgodnie z ugodową formułą monoenergizmu. W ten sposób solipsyzm przyjmuje istnienie tylko podmiotu poznającego i odrzuca idee. Wydaje się. (gr. 18. 1798. 5). wielożeństwo. ND 1805. którzy odmówili przyjęcia nauki Soboru Chalcedońskiego (451). 1-40. Monistami byli: Plotyn (ok. Chrystus przypisywał ten zwyczaj twardości ludzkiego serca i zmierzał do odnowienia pierwotnego. albo po kolei. 1802. np. Wydawnictwo WAM. 1828-1829). że różnica zdań odnośnie Soboru Chalcedońskiego była częściowo terminologiczna. św. 465-538). Monoenergizm (gr. Tales z Miletu (640-546 przed Chr. unia hipostatyczna. 19. że kobieta może mieć więcej niż jednego męża. mianowicie Boska energia. jak i Nowy (zob. 2-12. albo materii (materializm). Zob. 18). Zob. “wielu mężczyzn”). ND 329-330). “Bóg jest kimś zupełnie innym”) i prawosławna teologia “apofatyczna” (gr. materializm. albo wchłonięcie ludzkiej natury Chrystusa przez Jego naturę Boską w taki sposób. czyli zasadę. złożonego z urzędu patriarchy antiocheńskiego w roku 518. Sobór Chalcedoński. “jeden”). istota i energie. Ideał polegający na tym. małżeństwo.DH 777-779. np. Sobór Konstantynopolitański II. monofizytyzm. panteizm. Johann Gottiieb Fichte (1762-1814). Filozofowie greccy przed Sokratesem starali się wyjaśnić rzeczywistość przez jedną pierwotną zasadę. 31-32. Spośród odszczepieńców Tymoteusz Aerulus (zm. Sobór Chalcedoński. Wskutek sprzeciwu mnicha. który w roku 634 został patriarchą Jerozolimy. Wiele społeczeństw dopuszczało poligamię (gr. DH 3022-3023. Nauka katolicka kładła nacisk na ten podstawowy dualizm (zob. zaś Prawo Mojżeszowe zezwalało na rozwód i na ponowne małżeństwo. Żadna ze stron jednak nie broniła czystego monofizytyzmu. Obecnie Kościoły “monofizyckie” nazywa się powszechnie orientalnymi Kościołami prawosławnymi. 37063709. dualizm. Kraków 2002 102 . 477) został “monofizyckim” patriarchą Aleksandrii. Powstała w VII wieku próba pogodzenia “monofizytów” z nauką przyj etą przez Sobór Chalcedoński (451) i rozwiniętą przez Sobór Konstantynopolitański II (553). monoteletyzm. dopóki obie strony żyją (zob.) uważał. Jedna natura”). W innym wypadku odmawia się istnienia różnicy między umysłem a materią i twierdzi się. teologia negatywna). mianowicie że wcielenie oznaczało albo zlanie się bóstwa i człowieczeństwa w trzecią “naturę”. Monogamia (gr. 488) patriarchą Antiochii. czyli praktykę zawierania związku małżeńskiego z więcej niż jedną kobietą albo równocześnie. jak ocean wchłania kroplę wody. Rdz 1-3. W Starym Testamencie patriarchowie byli z początku poligamistami. Poglądy heretyckie przypisywane tym. że zawiera się małżeństwo z jedną tylko osobą (zob. między ciałem a duszą albo między światem stworzonym a niewidzialnym Bogiem) i przez sprowadzenie wszystkiego do jednej tylko zasady. przeszkody małżeńskie. “wielożeństwo”). małżeństwa monogamicznego. że woda jest pierwotnym tworzywem wszechświata. a światem stworzonym. J 1. że albo wszystko jest wytworem umysłu (idealizm). Benedykt Spinoza (1632-1677) i przedstawiciele idealizmu filozoficznego. istota i energie. przedstawioną w roku 633 przez patriarchę Cyrusa z Aleksandrii i popartą przez patriarchę Sergiusza z Konstantynopola. “jednożeństwo”). a Piotr Folusznik (zm. 560-638). że w Chrystusie są “dwie natury w jednej Osobie” (DH 300-303. Monofizytyzm (gr. Jedno działanie”). Termin ukuty przez Chrystiana Wolffa (1679-1754) na oznaczenie prób wyjaśniania rzeczywistości przez wykluczenie różnorodności i zróżnicowań (np. chrześcijaństwo etiopskie. chrześcijaństwo koptyjskie eutychianizm. Zob. idealizm. Zob. Sofroniusza (ok. Kościoły “monofizyckie” zostały ostatecznie zorganizowane przez Sewera z Antiochii (ok. teologia apofatyczna. 1-9. którzy wszystko sprowadzali do własnego . doznania oraz istnienie innych podmiotów. Panteizm nie przyjmuje istotnej różnicy między Bogiem. ND 613-616) i oderwali się od patriarchatów konstantynopolitańskiego i rzymskiego. Mt 5.

wszechmocnego. Wiara w jednego (i tylko jednego). który się odbył w roku 649 pod przewodnictwem papieża Marcina I i w obecności św. dyoteletyzm. Moralny nakaz bezwarunkowy. Judaizm jednak oraz islam odrzucają wiarę w Trójcę Przenajświętszą jako niemożliwą do pogodzenia z ich wiarą monoteistyczną. Mormoni. sformułowanie. teologia moralna. etyka. co nie oznaczało. czyli Konstantynopolitański III (680-681). czyli ogłoszone w roku 638 przez cesarza Herakliusza wyznanie wiary. Kraków 2002 103 . wielobóstwo.jak twierdził . że istnieje tylko jeden Bóg w Trzech Osobach. mimo że miał ludzką naturę. że Chrystusowi. Sobór Chalcedoński. paruzja. ale dwie natury. Moralność.496-498). “wielobóstwo”). Montanus skończył na tym. 8). potępił ją jako sprzeczną z pełnym człowieczeństwem Chrystusa. Montaniści. Sergiusz z Konstantynopola (patriarcha w latach 610-638) zachęcił Honoriusza I (papieża w latach 625-638) do wygłoszenia nieszczęśliwego sformułowania o “dwóch naturach. Aktualny rozwój wielu religii nie wydaje się jednak wyraźnie sprzyjać którejkolwiek z tych klasycznych teorii.ok. judaizm. transtendencja. że ruch ten został przez Kościół potępiony (zob. 160 . “jedna wola”). Księga Mormona. panteizm. ale także dwie wole. Zob. nie sprzeciwia się autentycznemu monoteizmowi. 10-13. że w Chrystusie jest jedna Osoba. DH 211. ogłosił uroczyście orzeczenie. Zob. Ruch ten odznaczał się ascetycznymi wymaganiami. osobowego. Odkąd Sobór Chalcedoński (451) zaczął nauczać. imperatyw kategoryczny.Leksykon teologiczny Monoteizm. Montanus przepowiadał koniec świata. że odrzucali istnienie (niższej rangi) bóstw pogańskich. Monoteletyzm (gr. by pogodzić z Kościołem monofizytów. Jednak mniej więcej w szóstym wieku przed Chrystusem monoteizm Izraela pociągnął za sobą wyraźne odrzucenie istnienia jakichkolwiek innych bogów (Iz 43. którzy kładli nacisk na jedność Chrystusa. teologia Trójcy Przenajświętszej. który jest Stwórcą i Panem wszystkich ludzi i wszystkich rzeczy. doprowadziła do tego. Maksyma Wyznawcy. 44. monofizytyzm. którą Smith . poparły tę formułę. a znaków tego końca dopatrywał się w działalności ekstatycznych proroków i prorokiń (takich jak związane z nim Pryscylla i Maksymilla). wszechwiedzącego i miłującego bez granic Boga. Synody. (gr. zakazywał zawierania ponownego związku małżeńskiego po śmierci jednego ze współmałżonków i nakładał surowe przepisy postne. Izraelici pierwotnie oddawali cześć tylko jednemu Bogu. ND 635-637). tajemnica. objawienie. albo że pierwotny czysty monoteizm często przeradzał się w późniejszy politeizm. Zob. Zob. W oparciu o zasadę jedna wola/jedna natura.odkrył przez objawienie. ale Synod Laterański. a mimo to istnieje odrębnie od wszechświata i poza nim. Objawiona w Nowym Testamencie prawda. za które później Honoriusz został zganiony (DH 487-488. brakowało ludzkiej woli i że miał On tylko jedną (boską) wolę. Pogarda dla struktur organizacyjnych. Pełen entuzjazmu ruch odnowy zapoczątkowany przez Montana. Jest to “Kościół Jezusa Chrystusa Świętych Dnia Dzisiejszego” założony w roku 1830 w stanie Nowy Jork przez Josepha Smitha (1805-1844). Kiedy ugodowa próba wprowadzenia dwóch natur. Ekthesis. “jednobóstwo”). DH 550-554. “oddawanie czci jednemu Bogu”). Herezja głosząca. że monoteizm się rozwinął z wcześniejszego politeizmu (gr. który miał wielu zwolenników. Zob. które jednak działają w pełnej zgodzie w jednej Osobie (zob. islam. nawet Tertuliana (ok. wyrażona w swobodzie udzielania sakramentów. 220). Niektórzy przedstawiciele religii porównawczych próbowali dowieść albo tego. nawróconego kapłana pogańskiego. w drugim wieku we Frygii (obecnie Turcja). Bóg. oparte było na formule uznającej tylko jedną (boską) wolę w Chrystusie. a więc praktykowali tylko “monolatrię” (gr. że w Chrystusie są nie tylko dwie natury. opowiada o proroku Mormonie i o żydowskich uchodźcach w okresie od powstania Wydawnictwo WAM. że samego siebie zaczął uważać za wcielenie Ducha Świętego. triteizm. szósty sobór powszechny. 478). które się odbyły w latach 638 i 639 w Konstantynopolu. monoenergizm. Sobór Konstantynopolitański III. ale tylko jednej woli” w Chrystusie. czyniono wiele wysiłków. ale tylko jednego sposobu działania (monoenergizm) nie zdała egzaminu.

Po utworzeniu komisji. spontanicznie”). “Grzech pierwo- Wydawnictwo WAM. (może z łac.) otrzymywało nakaz opuszczenia zgromadzenia liturgicznego przed odmawianiem wyznania wiary i rozpoczęciem drugiej części Mszy św. Objawienie. nadprzyrodzoność egzystencja. Nadprzyrodzoność egzystencjalna. liturgia. naszymi doświadczeniami i ponad naszą naturą. Zob. chyba że papież go udziela motu proprio. missa est”) łac.mają obowiązek słuchania Słowa Bożego. Zob. w której się znalazła wolna wola ludzka i która jest wynikiem zbawczego dzieła Chrystusa. do Kościoła miejscowego albo do jakiejś szczególnej grupy wiernych. Wyraz powszechnie używany w Kościele łacińskim. liturgia eucharystyczna. Stolica Święta. liturgia słowa. które rozwijają życie wewnętrzne człowieka i pogłębiają jego przekonania religijne. Wszyscy obecni podczas odprawiania Mszy św.Leksykon teologiczny wieży Babel aż po założenie mormonów w Stanach Zjednoczonych. Wyrażenie to odpowiadało okolicznościom. Jeżeli konferencja episkopatu chce wprowadzić jakieś prawo obowiązujące na jej terytorium. musi uzyskać specjalne upoważnienie od Stolicy Świętej. sakramentale. wielożeństwo. kiedy to w życiu łaski podnosi nas ponad to. liturgia. Kraków 2002 104 . Zob. mozaizm. “Idźcie. poprawnie używa się dzisiaj wyrażenia: Liturgia Eucharystyczna. Zob. Zob. 1. Konferencja Episkopatu. w jaki działa wolna wola człowieka. liturgia darów uprzednia konsekrowanych. doprowadziło Smitha do opowiedzenia się za wielożeństwem.). kiedy to wielu katechumenów (dorosłych przygotowujących się do przyjęcia sakramentu chrztu św. natura. Nabożeństwa. Zob. Mormoni oczekują. Zob. Zob. Jan XXIII wysłał takie motu proprio (AAS 52 [1962] 433437). “dimissio = rozesłanie”). Msza darów uprzednia konsekrowanych. Msza katechumenów. Mówienie językami. judaizm. liturgia eucharystyczna. liturgia słowa. jakie przeżył on w roku 1843. łaska. Msza się skończyła”). który jest ponad naszymi kategoriami. gdzie zbudowali oni miasto Salt Lakę City. Wyraz ten został utworzony przez Pseudo-Dionizego Areopagitę (żył ok. Brigham Young (1801-1877) osiedlił zwolenników sekty na pustyni w stanie Utah. która w istocie rzeczy już uprzednio warunkuje sposób. Motu proprio (łac. eucharystia. Msza wiernych. millenaryzm. Kiedy został zamordowany. że Chrystus powróci i że na ziemi założy królestwo dla swoich świętych. co się należy naszej ludzkiej naturze. msza wiernych. której zadaniem było przygotowanie Soboru Watykańskiego II. jak Droga Krzyżowa albo różaniec. glosolalia. Takie pozaliturgiczne modlitwy i praktyki religijne. Sytuacja. Zob. Karl Rahner (1904-1984) wyraz ten zastosował w teologii. Wyrażenie powszechnie znane. stosowane dawniej na oznaczenie Liturgii Słowa. 500 r. Przestarzałe wyrażenie na oznaczenie drugiej części Mszy św. ale już nieaktualne i wprowadzające w błąd. “z własnej woli. Na oznaczenie tej części Mszy św. Nadprzyrodzoność. a odnosił się do Boga. i przygotowuje nas w ten sposób do życia w chwale. Osobisty list napisany przez papieża do całego Kościoła. Msza. msza katechumenów. następującej po Liturgii Słowa. różaniec. .nie tylko katechumeni . Od czasów Średniowiecza wyrazem tym oznaczano dar. jaki Bóg czyni dla nas z samego siebie. gdzie zwyczajną formułę “rozesłania” zgromadzenia pod koniec liturgii eucharystycznej było wezwanie: “Ite. modlitwa. Zob.. Wyraz “egzystencjalny” został utworzony przez Martina Heideggera (1889-1976) zamierzającego opisać sytuację.

Sobór Florencki (1439) nie nalegając. nałożenie rąk stało się wśród katolików zachodnich “materią” udzielania sakramentu święceń kapłańskich. Wyrażenie. 2. kiedy czynił cuda (np. Nadprzyrodzoność egzystencjalna jest dokładnym przeciwieństwem grzechu pierworodnego. Hbr 6. wynagrodzenie. sakrament święceń.17-18. zobowiązuje chrześcijan do podjęcia odpowiedzialności za świat i do pracy na rzecz większej sprawiedliwości i pokoju w obecnym miejscu i czasie (GS 21. Sobór Florencki. a nie tylko zewnętrznie się z nią stykają jako z ofertą zbawienia. 19. Najświętsze Serce Jezusa. 5. eschatologia. Autentyczna nadzieja chrześcijańska. Zob. W 1947 r. zaleca sieje ponadto w nowym obrzędzie sakramentu pokuty.przez nałożenie rąk. Eucharystia.41). Nałożenie rąk zawierają obrzędy chrztu i bierzmowania. DH 3858-3860. zmartwychwstaniu Pana (1 P 1. odkupienie. Zob. miłość 2. nawyki. Chociaż zanikają specyficzne formy tego nabożeństwa powszechne około 1950 r. że namaszczani są Wydawnictwo WAM. Namaszczenie. 9-11. Zob. 13). zatwierdził ich sposób święceń . ND 1705). żeby inni chrześcijanie przyjęli ówczesny łaciński obrządek i sposób udzielania święceń kapłańskich (DH 1326. zanim przyjęli lub odrzucili zbawienie. konsekracja. Nadzieja.. jak to określił Kar! Rahner (1904-1984). 2 Kor 1. symbol. W Starym Testamencie jest mowa o tym. stwarza on bowiem przeszkody. Zob. zwłaszcza kiedy udzielali Ducha Świętego (Dz 8. Najświętsze Serce Jezusa pozostaje skutecznym symbolem odkupienia. Pomazanie albo polanie olejem osób (albo czasami przedmiotów). Dzięki nadziei przekraczamy granice naszego obecnego niepełnego życia. 34. oznacza ona bowiem. przeistoczenie. oparte na wierze i wyrażające się w miłości (1 Kor 13. Zob. grzech pierworodny. Zob. Nałogi. Nakaz moralny bezwarunkowy. łaska. 19-20) i zesłaniu Ducha Świętego. które zachęcały np. 37-39. i w czym Go naśladowali uczniowie (Dz 13. 39. że wszyscy ludzie. szczególnie w wyjściu z Egiptu. Nałożenie rąk. stosowany również przez Jezusa. 14. cnoty teologiczne. 34). Zranione Serce Jezusa będące symbolem Jego miłości ofiarującej samą siebie dla dobra wszystkich ludzi (zob. Zob. którego się używa na oznaczenie Chleba i Wina po konsekracji w czasie Mszy św. usprawiedliwienie. Nadzieja odpowiada obietnicom Bożym przekazanym w dziejach Starego i Nowego Testamentu. Najświętszy Sakrament. 13. natomiast “formę” stanowią słowa określające skutki sakramentu (zob. do czynów wynagradzających i do praktyki przyjmowania Komunii św. ND 1737). 5. że zanim ludzie przyjmą łaskę. 22). nadprzyrodzoność. Czynne oczekiwanie na spełnienie przyszłych błogosławieństw (1 Kor 15). Nabożeństwo do zranionego Serca Jezusa znane było już wprawdzie w Średniowieczu. Existential iibernaturalisches na oznaczenie rzeczywistości. 1 Tm 4. 3. J 7. żeby już teraz brać pełny udział w przyszłym królestwie Bożym i w wyzwalającym zmartwychwstaniu wszelkiego stworzenia (Rz 8. 43). Małgorzacie Marii Alacoque (1647-1690). Mk 1. Kraków 2002 105 .6).Leksykon teologiczny rodny” jest faktem “egzystencjalnym”. Wyrażenie ukute przez Karla Rahnera (1904-1984). w każdy pierwszy piątek miesiąca. chrześcijanie anonimowi. imperatyw kategoryczny. 19. daleka od zachęcania do całkiem biernego oczekiwania na Bożą interwencję w dzieje. 18-25). zbawienie. żeby zmienić je same oraz ich stosunek do Boga i do wspólnoty. zanim ludzie mogą postępować odpowiednio do swojej wolnej woli. w samej istocie swojego istnienia zostali ogarnięci przez z wolnej woli darowaną (stąd: “nadprzyrodzoność”) łaskę Bożą przekazaną przez Chrystusa. 41. upowszechniło się ono jednak dopiero wskutek objawień danych św. nabożeństwa. są już do niej pozytywnie zdeterminowani. W Starym Testamencie sposób udzielania błogosławieństwa (Rdz 48).

Zob. bierzmowanie. Ideał i praktyka dążenia za Chrystusem. 1). krytyka biblijna.ok. co nam powiedzieli ludzcy pisarze. Specjalne oddziaływanie i kierowanie Ducha Świętego. Rz 8. który jest dobry dlatego. niektórzy teologowie wschodni. Zob. Pawła naśladowanie Chrystusa oznacza wyzwolenie z grzechu i zaparcie się samego siebie. 18. co Bóg miał nam do powiedzenia. 29-37) i iść za Synem Człowieczym drogą cierpienia ku chwale (Mk 8. Zwolennicy Kalwina i niektórzy inni protestanci pesymistycznie kładli nacisk na sposób. Dla św. Ga 5. 1 Sm 10. 11. Naprawa szkód. Chociaż temat “naśladowania” Chrystusa można znaleźć we wszystkich okresach teologii bizantyńskiej. 31-38). sakrament. i że dzięki temu zostają oni obdarzeni Duchem Bożym (por. 11). ponadto gotowość na to. 1656-1659). J 20. w jaki grzech całkowicie zepsuł ludzką natu- Wydawnictwo WAM. to wyrażenie można znaleźć w wielu traktatach o życiu duchowym. 7). 1. 13). co zrodzone”). I właśnie dlatego Pismo Święte można także nazywać księgą Kościoła. a także Jr 18. “to. kiedy to Bóg aktem wypływającym z Jego całkowicie wolnej woli powołał mężczyzn i kobiety do nadprzyrodzonego życia wiecznego. że stan czysto naturalny jest pojęciem abstrakcyjnym. która po reformach związanych z Soborem Watykańskim II (SC 73) zastąpiła wyrażenie “Ostatnie namaszczenie”. którzy mają przyjąć chrzest. Na Zachodzie sakramentu namaszczenia udziela jeden kapłan. wolą mówić o “prowadzeniu życia w Chrystusie” (zob. 4. tak jak Irenee Hausherr (1891-1978). bierzmowanie.Leksykon teologiczny królowie i kapłani. lecz zakłada jej istnienie i ją wywyższa. Narodzenie Jezusa Chrystusa. DV 11. jaką znaj dujemy w najstarszym dokumencie chrześcijańskim (1 Tes 1. Zob. znajduje się w tym. Ne 8. Teologia katolicka odróżnia łaskę (która do nas dociera dzięki zbawczej działalności Boga w Chrystusie) od natury (czyli od tego. który jest gotowy służyć bliźniemu w potrzebie (Łk 10. że jest człowiekiem). (łac. 1396) i Moje życie w Chrystusie ojca Jana z Kronstadtu (1829-1908). 3629. Jako sakrament nawiązuje ono do nowotestamentalnego posługiwania chorym (por. Natchnienie biblijne. Porządek łaski istniał od samego początku. by się dać przekształcić mieszkającemu w nas Duchowi Świętemu (zob. uzdalniając ich do zaczerpnięcia duchowego i fizycznego zdrowia ze zwycięstwa Chrystusa nad chorobą i śmiercią (DH 1694-1700. ND 1635-1640. Nowa nazwa. 15-16. ND 216). święcenia (na Zachodzie) albo są ustanowieni królami. a nie tylko stenotypistami kopiującymi to. 2. 2 P 1. Kraków 2002 106 . Boże Narodzenie. 2 Tm 3. Życie w Chrystusie Mikołaja Cabasilasa (ok. Wj 30. Chrześcijanie namaszczają olejem chorych oraz tych. krzyżmo. 1. 16. na Wschodzie kilku. Natura. Naśladowanie Chrystusa. przez co życie wierzących staje się podobne do ukrzyżowania i zmartwychwstania (Rz 6. Pawła łączy się ono z naśladowaniem samego apostoła (1 Kor 4. Mk 6. w listach św. 1-11). a także to wszystko. DH 3006. i oddanie siebie samego na pełną miłości służbę dla innych (1 Kor 13. bezbłędność. dzięki któremu księgi Pisma Świętego zostały ułożone i dzięki któremu mogą się one nazywać słowem Bożym (zob. 19-21. Zob. Według klasycznego stwierdzenia laska nie niszczy natury. starymi i umierającymi. 1 J 2. Ewangelie w znamienny sposób wypowiadają się o osobistym przylgnięciu na wzór ucznia. 16. Ps 2. 3. 1716-1719. hermeneutyka. 13-15) i wyraża solidarność całego Kościoła z ludźmi chorymi. wynagrodzenie. zob. Namaszczenie chorych. 25-31. Iz 45. 2 Tes 3. że jest stworzony przez Boga (Rdz 1-2). którzy są rzeczywistymi autorami. Zob. l-6). co Bóg dyktował (zob. co się człowiekowi należy dlatego. biblia. Cały wszechświat. Jk 5. Natchnienie siedemdziesięciu dwóch ksiąg Starego i Nowego Testamentu było częścią Bożego działania. J 15. 31. 6). 1.1-17. 13. To. 61. 1332 . co się rozwija i działa odpowiednio do własnych cech charakterystycznych. sens Pisma Świętego. Mesjasz. mającego na celu powołanie do istnienia Kościoła. 1). W tym drugim znaczeniu nauka chrześcijańska mówi o jednej naturze Boga i o dwóch naturach (boskiej i ludzkiej) w Chrystusie. Tutaj ważną rzeczą jest przypomnienie.

1955. Już w 1983 r. nadprzyrodzoność. pozytywizm. życie całe spędzili na nieustannym spotykaniu się z potrzebami ubogich i cierpiących. Równocześnie zrodziło się powszechne teraz przekonanie. 3. Ogólnie rzecz biorąc. Rz 12.Leksykon teologiczny rę (zob. GS 13). 14-17). broń jądrowa) i że powinna szanować inne metody stosowane w filozofii i teologii. podczas gdy wydana w roku 1963 encyklika Pacem in terris (“Pokój na ziemi”) zalecała międzynarodowy porządek społeczny oparty całkowicie na poszanowaniu praw człowieka. stworzenie 1-2. 1555. stał się symbolem zakończenia dawnego antagonizmu między nauką a religią. Kraków 2002 107 . Każda prawda. Nauka i religia. bł.podobnie jak zakony mnisze (np. Czekający nas sąd powinien nas zachęcać do zajmowania się teraz ziemskimi potrzebami głodnych. łaska. Trudności nasunęły się ze strony takich nauk. kalekich. jak sprawiedliwe wynagrodzenie i własność prywatna. Zob. chorymi i więźniami .podobnie jak dyskusja nad opracowaną przez Karola Darwina (18091882) teorią ewolucji . cudzoziemców. że to właśnie żydowskochrześcijańska wiara w Boga jako Stwórcę umożliwiła rozkwit nauki na Zachodzie. 32-5. Adolf Kolping (1813-1865).zwróciło także uwagę na problem właściwej interpretacji tekstów biblijnych. Przez całe stulecia instytucje kościelne niemal samotnie się opiekowały społecznie opuszczonymi. kreacjonizm. Św. Ten sam Sobór zachęcał do stworzenia na każdym szczeblu bardziej wyraźnego i sprawiedliwego Wydawnictwo WAM. pożądliwość. Adam Chmielowski (1845-1916) znany jako Brat Albert. ewolucja. potentia oboedientialis. “Matka i nauczycielka”) ukierunkowała społeczną naukę Kościoła na konieczność interwencji państwa w wypadku biedy. chorych i więźniów (Mt 25. prawda. bez względu na to. W wieku XX rozwój nauki i technologii stał się bardziej spektakularny. a wierzeniami religijnymi. bł. Nauka Kościoła o prawach i obowiązkach różnych członków społeczeństwa wobec wspólnego dobra.. entelechia. 12-14). 8. Sobór Watykański II w deklaracji Dignitatis humanae (1965) wypowiedział się za wolnością religijną. Nauka dwunastu Apostołów. np. benedyktyni) zajmowały się rozwojem oświaty. Św. 31-46). Ojciec Jan Beyzym (1850-1912). Dla wielu francuski ksiądz paleontolog. Wincenty a’Paulo (ok. Postęp w teorii nauki wykazał. nagich. które upamiętniało dzieło Galileusza. 27. że może spowodować odczłowieczenie życia i stać się bardzo niebezpieczna (np. siostry miłosierdzia. Pierwszym wielkim dokumentem o tematyce społecznej była wydana w roku 1891 encyklika Leona XIII Rerum novarum (łac. 1920) zwrócił na to uwagę. paleontologia. 17. 1580-1660). zajmująca się takimi zagadnieniami. i to zarówno narodowego jak międzynarodowego. Encyklika Jana XXIII Mater et magistra (łac. didache. DH 1521. Nowy Testament wykazuje to samo zrozumienie dla ludzi potrzebujących (Dz 4. bezstronnej “obiektywności”. “O rzeczach nowych”). Matka Teresa z Kalkuty (1910-1997) . Pierre Teilhard de Chardin (1881-1955). Jan Chryzostom (ok. w swym przemówieniu skierowanym do członków Papieskiej Akademii Nauk w 1992 r. fundamentalizm. Istniejące od XVII wieku napięcie między naukowymi odkryciami. Jezusowe nawoływanie do pokuty zmuszało ludzi zamożnych do tego. Hbr 13. by się troszczyli o ubogich. kulawych i niewidomych (Łk 14. 347-407) i inni Ojcowie Kościoła głosili to samo orędzie. Ambroży (ok.i wielu innych. 339-397). wszechświat. Papież Jan Paweł II (ur. psychologia i socjologia. jak astronomia. Joseph de Yeuster (1840-1889) znany jako Ojciec Damian. św. Jk 1. Zob. To wydarzenie . że nawet w naukach przyrodniczych nie można rościć sobie prawa do czystej. Czterdzieści lat później te same i pokrewne zagadnienia podniósł Pius XI w encyklice Quadragesimo anno (“W czterdziestą rocznicę”) (1931). 2. Jan Paweł II opowiedział się po stronie nowego dialogu pomiędzy oficjalnym Kościołem a nauką (ND 173). Nauka społeczna Kościoła. krytyka biblijna. św. podczas sympozjum naukowców. czy się znajduje w nauce czy w religii. Frederic Ozanam (1813-1853). ekologia. wdowami. że nauka sama z siebie nie może odpowiedzieć na pytania bardziej zasadnicze o sens życia i o wartości. fizyka. opiera się na Bogu i nigdy Mu jej nie można przeciwstawić (zob. 1 J 3. 16. biologia. w odniesieniu do przypadku Galileusza. szarytki. Bóg zapełniający luki. Proces Galileusza (1564-1642) wytworzył trwały obraz Kościoła oficjalnego jako instytucji odrzucającej nowe odkrycia naukowe i próbującej ograniczyć naukową swobodę badań. Zob. prawami i metodami. ND 1925. GS 36). 11. autonomia. sierotami. Ironicznie można powiedzieć. 1 Kor 13. grzech pierworodny.

13). metanoia. W “Trzecim Liście do Nestoriusza” (DH 252-263. Ta “droga”. 444) “o jednej wcielonej naturze Chrystusa”. nazwał nowym imieniem dla pokoju. 15. nowa prawowierność. 63-93). podzielenia Chrystusa na dwie osoby). obrzędy chrześcijańskiego wtajemniczenia dorosłych. “Postęp ludów”) Paweł VI rozwój ekonomiczny. Zob. stosując terminologię. “nowa prawowierność”). ale go nie przyjęto. “Troska o sprawy społeczne”). ekonomicznej i społecznej. Próba pośredniczenia między uchwałami Soboru Chalcedońskiego (451) nauczającego. teologia wyzwolenia. mylony czasem z Leoncjuszem z Bizancjum (obydwaj z VI w. Zob. który służy całej osobie ludzkiej. encyklika. co rzeczywiście za sobą pociąga wiara i chrzest. “natura”).w Chrystusie . czyli interpretację uchwał Soboru Chalcedońskiego w świetle terminologii stosowanej w teologii Cyryla o cierpieniu Boga. podczas gdy wady takie jak tchórzostwo są nawykami złymi. 8. Wprawdzie posłannictwo. “Poprzez pracę”) i Sollicitudo rei socialis (łac. Cyryla z Aleksandrii (zm. sprawiedliwość. Sprawiedliwość społeczna.cierpiał na krzyżu. usiłowali na nowo zinterpretować uchwały tego Soboru. do jakiego zobowiązał Chrystus swój Kościół. a tak zwanymi “monofizytami”.Leksykon teologiczny porządku społecznego (GS 9. kapłani i rodziny ukształtowane przez neokatechumenat wyruszaj ą jako wędrowni misjonarze do wszystkich części świata. Nawyki. ND 606/1-12) Cyryl podkreślał istnienie jednej boskiej Osoby w Chrystusie i rzucał klątwę na każdego. wyrażone w sposób szczególny w wydanych w latach 1981. że Sobór Chalcedoński zrobił ustępstwo na korzyść zwolenników Nestoriusza (winnych. kto by nie głosił. Sobór Chalcedoński. Sprzyjający Cyrylowi teologowie. jakiej użył Cyryl. że Bóg . celem jego jest udzielanie chrześcijanom ochrzczonym pomocy w ponownym odkrywaniu tego. Zob. zasada pomocniczości Nawrócenie. lub natur w przypadku Chrystusa. Neoortodoksja (gr. katechumenat. potępiając Nestoriusza. solidarność międzynarodowa i prawa człowieka . jak i jego natury. Powstały po Soborze Watykańskim II sposób wprowadzania w tajemnice chrześcijaństwa. chrzest. wybór na rzecz ubogich. Ludzie świeccy. Sobór Efeski. ich zdaniem. enhypostazja. Neochalcedonizm. wzywał też członków Kościoła do czynnego uczestnictwa w sprawach społecznych (AA 7. Spór toczył się wokół wyrazu “physis” (gr. prawa człowieka. którym się wtedy posługiwano zarówno na określenie konkretnego indywidualnego osobnika (czyli osoby). Zob. teologia moralna. Cnoty takie jak odwaga są dobrymi nawykami.to stałe wątki w nauczaniu Jana Pawła II. a celem jej jest albo ponowna ewangelizacja krajów tradycyjnie chrześcijańskich albo pomoc w głębszym zakorzenieniu się Ewangelii na terenach świeżo nawróconych. ND 620-623). Podczas obrad Soboru list ten czytano. Mt 4. zapoczątkowany przez Kiko Arguello (ur. Wydawnictwo WAM. żeby wejść do królestwa Bożego (Mk 1. który równocześnie ubogaca osobową integralność człowieka i dobro wspólnoty chrześcijańskiej. oficjalnie przyjęto na Soborze Konstantynopolitańskim II w roku 553 (DH 421-438. jego głównym wyrazicielem był Leoncjusz z Jerozolimy. Neochalcedonizm. W wydanej w roku 1967 encyklice Populo rum progressio (łac. mimo to wiara religijna podkreśla nasze zobowiązania wobec bliźnich znajdujących się w potrzebie (GS 42). Zob. Sobór Konstantynopolitański II. Nawrócenie jest konieczne. którzy podtrzymywali przedchalcedońską formułę św. scholastyka. 1939) i Carmen Hemandez. nie odnosi się na pierwszym miejscu do dziedziny politycznej. które wytwarzają wzory dobrego lub złego zachowania. umieszczono go w aktach. monofizytyzm. że w jednej Osobie Jezusa Chrystusa są dwie natury. W zachodniej filozofii i teologii wewnętrzne stany. Neokatechumenat. W roku 1987 otwarto w Rzymie duże seminarium diecezjalne (“Redemptoris Mater”) dla członków neokatechumenatu mających powołanie kapłańskie. ponownie wprowadza wierzących w życie chrześcijańskie. Zwrot od upodobania w grzechu do Boga w sposób. oraz Centesimus annus. cnota. Zob. Kraków 2002 108 . którzy uważali. 17). cierpienie Boga.).1987 i 1991 encyklikach Laborem exercens (łac. prowadząca ochrzczonych w ślad za sposobami stosowanymi przez katechumenat wczesnego Kościoła.

historycznych. ok. Najważniejszym przedstawicielem tego ruchu był Plotyn (205-270). scholastyka. oraz biskup Kallistos (Timothy) Ware (ur. Jacques Maritain (1895-1973). Oprócz niego wymienić trzeba Porfiriusza (ok. mająca na celu opracowanie prawosławnej syntezy teologicznej przez powrót do myśli św. jak egzystencjalizm. 303). Neoplatonizm często interpretowano panteistycznie. 1225-1274). tomizm. mnichowi antiocheńskiemu. przemianę człowieka na obraz Boży. Neoplatonizm. Teologia palamistyczna uwydatnia zarówno: a. 250-330) i Proklusa (410-485). Najsławniejszymi przedstawicielami neotomizmu byli: Louis Billot (1846-1931). tomizm. Gioacchino Pecci (1810-1903).ok. która kwitła w okresie od III do VI stulecia po Chrystusie. Neoscholastyka aż do czasów Soboru Watykańskiego II (1962-1965) ułatwiała strukturalną jasność katolickiej myśli teologicznej. Ambrose Gardeił (1859-1931). DH 3135-3140). Neotomizm. Marie-Domimque Chenu (1882-1990) oraz Ives Congar (1904-1995). Maurice de Wulf (1867-1947). Próba podjęta podczas pierwszej Konferencji Ogólnoprawosławnej w Atenach (1936). kardynał Desire Joseph Mercier (1851-1926). Niektórych najsławniejszych teologów prawosławnych tego stulecia można uznać za neopalamistów: Jerzy Florowski (1893-1979). 1925-1992). czyli psyche. a głosząca. scholastyka. Paul Evdokimov (1900-1971) i John Meyendorff (ur. 427-347 przed Chr. monofizytyzm. że zagraża pełnemu i odrębnemu bóstwu i człowieczeństwu Chrystusa. Nestorianie. Sobór Chalcedoński. apolinaryci. wiedzę i miłość. Poza i ponad wszelkim doświadczeniem jest Jedność. był jednak gotów przyjąć ten tytuł pod warunkiem. boska i ludzka. Bóg pozostaje zawsze transcendentny względem stworzeń i jest od nich odrębny. Herezja potępiona w roku 431 na Soborze Efeskim. Zob. Neoscholastyka. Tomasza z Akwinu (ok. eutychianizm. że w Chrystusie są dwie różne osoby. analiza lingwistyczna.Leksykon teologiczny Neopalamizm. że zostanie on poprawnie wytłumaczony. jak: Aloisius D'Azeglio Tapparelli (1793-1862). W wydanej w roku 1879 encyklice Aeterni Patris nakazał on nauczanie tomizmu na katolickich wydziałach teologicznych (zob. z czego powstał świat materialny przez swoistego rodzaju emanację. jak rzeczywiste odróżnienie w Bogu między istotą a energiami. Etienne Gilson (1884-1978). palamizm. liturgicznych i patrystycznych wykazał. Zob. Odrodzenie średniowiecznej filozofii i teologii chrześcijańskiej. biskup Perugii. Władimir Łosski (1903-1958). neoscholastyka. theotokos. Jamblicha (ok. chociaż w rzeczywistości szersze zakresem i metodą. 1934 r. Augustyna z Hippony (354-430) i na innych Ojców Kościoła. Ruch ten zdecydowanie popierał jeden z uczniów Tapparelliego. Ze strony filozoficznej takie nowe prądy. b. Zob. który został patriarchą konstantynopolitańskim (428-431). personalizm i rozwój myśli doprowadziły do powstania pluralizmu. Wydawnictwo WAM. Matteo Liberatore (1810-1892) i Joseph Kleutgen (1811-1893) zaczęli odnowę scholastyki. teologia antiocheńska. najwidoczniej obawiając się. często rozumiane jako jednoznaczne z neotomizmem. wykazująca braki co do istoty rzeczy. umysłu albo nous i Jedności albo hen. W Kolegium Rzymskim (zwanym później Uniwersytetem Gregoriańskim) tacy jezuici. Wznowiona i religijna interpretacja filozofii Platona (ok. Nestoriusz się sprzeciwił powszechnie stosowanemu tytułowi maryjnemu Theotokos (gr.). neotomizm. Dumitru Staniloae (1903-1995). Przypisywano ją niesłusznie Nestoriuszowi (zm. Sobór Efeski. Ale postęp w naukach biblijnych. Antonin Gilbert Sertiiianges (1863-1948). ojcowie Kościoła. gdy tymczasem jest on głęboko mistyczny. 232 . Grzegorza Palamasa (1296-1359). Wywarł on pewien wpływ na św. Zob. słowna. platonizm. tomizm. Maurice de la Taille (1872-1933). Kościół wschodni asyryjski. “Bogurodzica”). Kraków 2002 109 . Reginald Garrigou-Lagrange (1877-1964). od której pochodzimy i do której powinniśmy powrócić przez oczyszczenie. a potem papież Leon XIII. Plotyn wysuwał argumenty za istnieniem duszy. 451). które są odrębnymi podmiotami połączonymi w jedność miłości. panteizm. arianizm. Nowoczesne odnowienie myśli św. że była to czasami tylko jasność formalna. Zob. powszechnie uważanego za największego średniowiecznego filozofa i teologa.).

w którym na zawsze będą przebywać błogosławieni razem z Bogiem dzięki uwielbionemu człowieczeństwu Chrystusa (zob. głosiło ono odwieczne bóstwo Syna Bożego. ND 12). jak gubernator rzymski. Przez Nicejskie wyznanie wiary częściej rozumiemy to. Wydawnictwo WAM. który jest “współistotny” (homoousios) Ojcu (DH 125-126. Niecierpiętliwość. że chrześcijanie w niedzielę gromadzili się. Zob. życie po śmierci. 35 . 2 P 3. 16) i z którego Bóg schodzi (Wj 19. Według pierwotnego rozumienia religijnego miejsce na sklepieniu niebieskim lub ponad nim. Miłość Boża dokonała dzieła wcielenia (J 3. 27). 4). że Bóg jest obojętny i że się niczym nie interesuje. Nie oznacza to jednak. Marka lub Łukasza. powstało bowiem na Soborze Konstantynopolitańskim I (381). 10). w Hiszpanii (ok. 1 Tes 4. Jan Paweł II rozwinął temat zachowywania niedzieli jako prawdziwie dnia świętego. Niedziela. Zob. ND 4. żeby cierpieć i umrzeć w ludzkiej naturze. Pliniusz Młodszy (62-113). 13. w którym Bóg siedzi na tronie (Ps 11. 107). spór o cierpienia Boga. 611. Tylko ze wszech miar doskonały i niezmienny Bóg jest niecierpiętliwy (zob. Przy końcu dziejów zostanie stworzone nowe niebo i nowa ziemia (Iz 65. OE 15). Wyznanie wiary zatwierdzone przez Sobór Nicejski I (325). 1. Kraków 2002 110 . 613). 5). niebo się stanie wtedy “miejscem”. We wczesnej kosmologii biblijnej jest mowa o sklepieniu niebieskim wspartym na słupach (Hi 26. czytana jest Męka Pańska według św. 17. Wielki Tydzień. Niebo. 7. Pismo Święte uznaje także. W liście apostolskim z maja 1998 r. która upamiętnia wskrzeszenie Łazarza przez Chrystusa (J 11. 1 Krl 8. Sobór Konstantynopolitański I. 3. 300. raj. Jest jednym z dwunastu najważniejszych świąt kalendarza prawosławnego wschodniego. 115.4.ok. 358-359. Dies domini. To wyznanie wiary zakłada istnienie nicejskiego. W prawosławiu wschodnim święto to poprzedza “Sobota Łazarza”. 11). Ap 21. Niedzielę Palmową obchodzono w Jerozolimie. podczas Mszy św. “Dzień Pański” (Ap 1. że zmartwychwstanie Chrystusa odrodziło wszechświat. kiedy to chrześcijanie się powstrzymują od pracy. 166. i powstrzymanie się od pracy. 18-20). Mateusza. 306) prawem usankcjonował święcenie niedzieli. Jest to najpowszechniej przyjęte wyznanie wiary wśród chrześcijan. Zob. Niedziela Palmowa. Chrześcijanie wschodni nazywają niedzielę “dniem ósmym”. Wolność od możliwości cierpienia i podlegania zmianom powodowanym od zewnątrz. zob. Mówi się o niebiosach jako o miejscu. 1-22. J 14. CCEO 880-881. lub stanem. szabat. adwentyści dnia siódmego. Rdz 1. Zob. eschatologia. Na początku II stulecia zarówno św. Zob. które się właściwie nazywa Nicejsko-konstantynopolitańskim wyznaniem wiary. filioque. Synod w Elwirze. co pozwala na właściwe religijne i ludzkie pełne radości przeżycie niedzieli (CIC 1246-1247. wizja uszczęśliwiająca. że niebo i ziemia nie mogą Boga ogarnąć (zob. męka Pana Jezusa. zmartwychwstanie. Używa się go powszechnie podczas sprawowania Eucharystii i udzielania sakramentu chrztu. żeby sprawować Eucharystię (Dz 20. w którym żyją bogowie.Leksykon teologiczny Nicejskie wyznanie wiary. żeby radośnie wspominać zmartwychwstanie Chrystusa (Mk 16. a w roku 321 Konstantyn Wielki nakazał powstrzymywanie się w tym dniu od pracy. 293. który “z Ojcem i Synem wspólnie odbiera uwielbienie i chwałę” (DH 150. że chrześcijanie święcili niedzielę.. Ignacy z Antiochii (ok. apatia. prawosławie wschodnie. które upamiętnia wjazd Jezusa do Jerozolimy. Zachodnia liturgia Niedzieli Palmowej rozpoczyna się poświęceniem i rozdaniem palm oraz procesją. dwanaście świąt. ND 7-8). 1 Kor 16. 16). Prawo kościelne nakazuje w tym dniu uczestniczenie we Mszy św. żeby w ten sposób pokazać. dokładniej się jednak wyraża o Duchu Świętym. opowiadając tym. Sobór Nicejski I. stworzenie świata przez Boga i zesłanie Ducha Świętego. 1 P 1. Według relacji Egerii Pątniczki pod koniec IV w. Z Nowego Testamentu dowiadujemy się. 1-44) i jest jedyną liturgią paschalną poza okresem wielkanocnym. 2). 603/14. DH 16. współistotny. dzięki czemu Syn Boży przyszedł na świat. Skierowane przeciw arianom. kalendarz liturgiczny. niezmienność. 1-2). 17. Święto obchodzone przez wszystkich chrześcijan na rozpoczęcie Wielkiego Tygodnia.

1-29. jest nieskończona w tym znaczeniu. Tomasza z Akwinu (ok. która po prostu ignoruje tych. lecz jako Achrantos (gr. politycznym i religijnym. Piotra (zob. Dz 15. urząd nauczycielski Kościoła. ND 831-840). teologia negatywna. Kolegium biskupów w łączności z papieżem przez zwyczajne nauczanie podaje naukę nieomylną. ponieważ nie jest ograniczony ani przez przestrzeń. 1225-1274). Zob. George Bernard Shaw (18561950) twierdził. Właściwość bytu nie mającego granic ani końca. LG 25). Inaczej niż ci. W odróżnieniu od św. papieżem (zob. tylko Bóg jest w pełni i doskonale nieskończony. arystotelizm. 327). kiedy jako pasterz wszystkich chrześcijan i następca św. którzy uważają. miłość 1. LG 12) obdarzył cały Kościół. że w rzeczywistości nie znamy Boga (zob. że jakąś prawdę objawioną trzeba definitywnie i bezwzględnie uznać (LG 25). musimy odróżnić istotę definicji od sposobu jej sformułowania. Nieszpory. grup ludzi. jeżeli wszyscy jego członkowie są zgodni co do tego. Kraków 2002 111 . a nawet całych narodów. DH 800. Ściśle mówiąc. którą Chrystus przez Ducha Świętego (J 16. Jana. Zob. kolegialność. Niepojętość Boga. Zob. 18-19. “Najświętsza”). że nienawiść jest przeciwieństwem miłości. 12-15. To. wielu teologów współczesnych o nienawiści nie myślało. a w szczególności kolegium biskupów będące w łączności z następcą św. 3001. b. Wydawnictwo WAM. “Niepokalana”) i Panagia (gr. Ta wolność od możliwości popełnienia błędu w sprawach dotyczących prawd objawionych i moralności. werset wprowadzający. rzadko od papieży. że wskazuje na to kilka wypowiedzi Pisma Świętego (Rdz 3. Mt 16. hymn odpowiedni do dnia. wcześniejsza niż jakiekolwiek określenia. W filozofii arystotelesowskiej materia pierwsza albo czysta możność. że nie ma żadnej specyfikacji ani właściwości. 2. Nieomylność. Łk 22. że Bóg jako absolutna tajemnica znajduje się całkowicie poza zasięgiem ludzkiego rozumowania. Zawsze uważano. co wiemy z objawienia. Głęboka.28). Nieomylne określenia pochodzą zazwyczaj od soborów powszechnych (zob. i to od samego swego poczęcia (zob. samo święto znano przynajmniej od VII stulecia. 31-32) uroczyście ex cathedra podaje naukę o jakiejś prawdzie objawionej dotyczącej wiary lub obyczajów (DH 3065-3075. Obchodzone 8 grudnia zachodnie święto upamiętniające fakt. wieczność. święta lub okresu liturgicznego. które może być uwarunkowane okolicznościami czasu. że przeciwieństwem miłości jest obojętność. 15. Przymiot. theotokos. teologia apofatyczna. ND 19. Sobór Watykański I (1869-1870) nauczał. Przeciwstawienie miłości (i światła) nienawiści (i ciemności) odgrywa kluczową rolę w teologii św. Częściowo z powodu różnic w pojmowaniu grzechu pierworodnego chrześcijanie prawosławni nie oddają Matce Bożej czci jako “Niepokalanie poczętej”. tajemnica. Po dokonanej w roku 1970 reformie w obrządku łacińskim nieszpory mają następującą budowę: a. Chociaż dogmat ten został ogłoszony dopiero przez Piusa IX w roku 1854. Zob. DH 2800-2804. który sprawia. Sobór Powszechny. 1 Kor 15. niezmierzoność Boga. któremu wielkie uznanie dla miłości nie przeszkodziło w badaniu również nienawiści. która by ją uczyniła konkretną i ograniczoną. prawda. którzy są “inni” pod względem etnicznym. Wieczorny śpiew lub wieczorna modlitwa w Liturgii Godzin. że na podstawie jedynego w swoim rodzaju przywileju i ze względu na zasługi swego Syna Maryja z Nazaretu była wolna od jakiegokolwiek grzechu. ani przez czas i jest w sposób niezmierzony wyższy niż jakiekolwiek stworzenia. Nieskończoność. nawet od grzechu pierworodnego. ND 709). że papież jest nieomylny wtedy. Niepokalane Poczęcie Najświętszej Maryi Panny. Piotra. osoba. Zob. nienawiść przynajmniej ma do tych “innych” stosunek emocjonalny. ex cathedra. uzdalnia nas tylko do uświadomienia sobie. grzech pierworodny. Sobór Watykański I.Leksykon teologiczny Nienawiść. irracjonalna wrogość w stosunku do innych osób. DH 265. 3-11. 363-364). Łk 1. Kiedy interpretujemy stwierdzenia nieomylne.

Zob. Przymiot Boży. to tylko negatywnie (zob. w Wielkim Poście wprowadza ona Liturgię darów uprzednio konsekrowanych. 28. Zob. 3001. Chrystus jako Człowiek podlegał zmianom i śmierci. Mt 16. sprawiedliwość pierwotna. DH 3050-3052. 6. ND 19. krótkie czytanie z Pisma Świętego. Zob. by zdobyć właściwe wiadomości. Niewymowność Boga. Wskutek obecności zmartwychwstałego Pana i prowadzenia przez Ducha Świętego Kościół jako całość nie może nie spełnić tego. “modlitwa wieczorna”). że Bóg nie był i nie może być zmierzony. g. błąd. Niewrażliwość. Bóg pozostaje bytem. Rz 11. 17. Jeżeli podczas czytania w synagodze występowało imię Boga. posługiwali się nim czasami Ojcowie Kościoła. ND 818. kantyk Najświętszej Maryi Panny. dusza. krótki hymn responsoryjny. dzięki niemu będzie on trwał do końca świata (zob.Leksykon teologiczny c. uprzedzenia społeczne albo zwyczajny brak zetknięcia się z orędziem chrześcijańskim (zob. ND 19. końcowe błogosławieństwo. Brak wiedzy trwający mimo prawdziwych wysiłków. nieomylność. ND 19. Niewiedza nie do przezwyciężenia.327. życie pozagrobowe. “Pan”). W podjęciu takiej decyzji może im przeszkadzać własne wychowanie. Ps 102.mimo że ma swe Boże imiona -jest ostatecznie Istotą nie do nazwania (Wj 3. d. Zagadnienie to w szczególnie dramatyczny sposób rozwinięto w Księdze Hioba 38-42 (zob. Kraków 2002 112 . Bóg jest w sposób niewypowiedziany tajemniczy i . Jahwe. 3001. śmierć. Dar. Chociaż sam jest poza jakąkolwiek miarą. 27. J 14. Zob. jaka powstaje wskutek stopniowego wyzwalania się z przywiązań do zła i z pogłębienia zjednoczenia z Bogiem. Bóg jest miarą dla każdego człowieka i dla każdej rzeczy. przebóstwienie. Jedną z cech charakterystycznych tego prowadzenia przez Ducha Świętego jest nieomylność. h. 294. czyli Magnificat (Łk 1. J 1. Zob. Niezmierzoność Boga. cechy Kościoła. niepojętość Boga. DH 2865-2867. żeby wskazać na pogodę ducha. liturgia godzin. LG 16. W taki sposób mimo własnej sumiennej troski i bez własnej winy ludzie mogą być niezdolni do przyjęcia Kościoła i jego nauczania. DH 285. Zob. jakim Chrystus obdarzył swój Kościół. tolerancja. jutrznia. 3001. 327). wcielenie. Zob. 46-55). umartwienie. modlitwy wstawiennicze. niecierpiętliwość. przymioty Boże. Wolność od zmiany i od możliwości zmiany. 18. Nieśmiertelność. asceza. nie wymawiano go. GS 16). 18-20. 16-17). Wyraz używany przez stoików na oznaczenie braku cierpienia i wolności od wzruszeń. wobec Boga taka niewiedza całkowicie uwalnia człowieka od winy. Niewinność pierwotna. Niezawodność. którego się nie da opisać. a jeżeli już. Chociaż znany. f. 18. Wydawnictwo WAM. hezychazm. Ml 3. e. u dzieci oraz u chorych umysłowo) albo moralna (w innych wypadkach). 800. DH 800. po których następuje Modlitwa Pańska i kolekta z dnia. 327). W obrządku bizantyńskim modlitwa wieczorna zwie się hesperinos (gr. Bóg. który sprawia. LG 12). tylko Bóg ze wszech miar doskonały jest całkowicie niezmienny (zob. 14. przy czym jeden z nich jest czasem zastępowany przez kantyk biblijny. co się łączy z j ego istotnymi właściwościami i dawaniem świadectwa prawdzie objawionej (zob. Zob. Zob. Ściśle mówiąc. stoicyzm. trzy psalmy. lecz je zastępowano wyrazem Adonai (hebr. 1 Tm 1. Niewiedza nie do przezwyciężenia może być fizyczna (np. liturgia darów uprzednio konsekrowanych. 33-36). zmartwychwstanie umarłych.612). DH 800. Niezmienność.

które dotyczyło życia Kościoła. Zob. platonizm. “umysł”). że to uprzywilejowane przeżycie przechodzi przez doświadczenia. Przez Gabriela Bielą (ok. mistyka. i zmarł jako męczennik podczas prześladowania. Nowacjan konsekrował się na biskupa Rzymu. rywalizując z Korneliuszem. stanowisko może się domagać uznania dla życia. że rzeczywistość sama w sobie nie ma żadnego sensu. reformacja. a nawet nadawać mu sens kierując się własną wolą. chociaż bywają przydatne w ich klasyfikowaniu. zwłaszcza na naukę o Bogu. nomina) nadawane rzeczom. jaka powstała wokół sporu. orygenizm. które zakorzeniły się w zmęczonym wojnami stuleciu. Słowo”) stwierdził. że uważali się za “katharoi” (gr. W filozofii Alberta Camusa i niektórych innych egzystencjalistów zawierają się pewne elementy nihilistyczne. kapłan rzymski i autor całkiem poprawnego dzieła o Trójcy Przenajświętszej. w którym spotykają oni Boga. które głoszą. Noc ciemna. symfonia. “prawnik”). wyznają oni bowiem absurdalność wszechświata. W swej encyklice z października 1998 r. ateizm. że dusza Chrystusa istniała uprzednio i że umysł był łącznikiem. Zob. źródła wschodniego prawa kanonicznego. Zob. początkowo opowiadał się za polityką pojednania wobec odstępców. Jego wspólnota istniała do V wieku (zob. cechy Kościoła. Takie. Rozum albo ludzka władza rozumienia. wykluczający grzeszników (DH 127. Kraków 2002 113 . za panowania cesarza Waleriana (257-258). filozofia. Nominalizm (łac. które duszę oczyszczają od ziemskich przywiązań. później jednak stał się zwolennikiem surowego ich traktowania. 577). o usprawiedliwieniu i łasce. nazwa”). ponieważ jako młody człowiek był prawnikiem w Antiochii. nie opisują we właściwy sposób rzeczywistości. Filozofia ta wywarła wpływ na teologię. która osłabia zniewolenie zmysłowych przywiązań. która duszę odziera z duchowych pociech. “imię. który był nauczycielem Marcina Lutra (1482-1546) nominalizm wpłynął także na reformację. i “ciemną nocą ducha”. Noty Kościoła.Leksykon teologiczny Nihilizm (łac. Zob. Nomokanon (gr. chrystologia. Janem od Krzyża (1542-1591) możemy odróżnić między ciemną nocą zmysłów. Fides et ratio papież Jan Paweł II wysuwa argumenty przeciwko różnym formom nihilizmu. “Umysł. a tak zwane powszechniki (pojęcia uniwersalne) istnieją tylko w umyśle. Filozofia średniowieczna głosząca. zwanemu Scholasticus (gr. “nic”). W chrześcijaństwie wschodnim wyraz używany na oznaczenie zbioru kanonów kościelnych i prawa cywilnego. Wilhelm Ockham (ok. “prawo” plus “reguła”). W nocy świat widzialny zanika. Norma wiary. egzystencjalizm. Nous (gr. Najwcześniejszy przykład nomokanonu przypisuje się Janowi III. jak należy postępować z tymi. w istocie swej ateistyczne. Zob. Schizma. 1285-1347) był najsławniejszym przedstawicielem nominalizmu. Ewagriusz Pontyjski (346-394) w swojej chrystologii opartej na zestawieniu Nous-Logos (gr. Dla mistyków “noc” staje się miejscem uprzywilejowanym. Zob. Każda substancja jest nieodwracalnie indywidualna. egzystencjalizm. Na Soborze Nicejskim (325) zostali łagodnie potępieni za to. “czyści”) i że tworzą Kościół ze wszech miar święty. ND 1601). Później Wydawnictwo WAM. 1420-1495). Nowacjanie. Zob. tak było w wypadku Fryderyka Nietzschego (1844-1900). patriarsze konstantynopolitańskiemu (zm. “Ciemność” oznacza. nie ma natur wspólnych. reguła wiary. Za św. którzy podczas prześladowania za cesarza Decjusza (249-250) odpadli od wiary chrześcijańskiej. Powodem tej nagłej zmiany mógł być jego zawód w związku z elekcją papieża Korneliusza w roku 250. Nowacjan. ale przez to umożliwia on dostrzeżenie świata niewidzialnego. Ogólny termin na oznaczenie tych poglądów filozoficznych. w którym nastąpiło zjednoczenie odwiecznego Słowa z człowieczeństwem Chrystusa. DH 109). powszechniki. że nazwy (łac. Niektóre elementy nominalistyczne można odnaleźć we współczesnej filozofii języka oraz w egzystencjalizmie. duchowość.

które sprawia sakrament chrztu (J 3. “nowy”). odnajduje “odwieczne i Boże świadectwo” o rzeczywistości Jezusa Chrystusa (DV 17-20). Zob. dwadzieścia jeden Listów i Objawienie św. “Świętość”. W książce Das Heilige (niem. świętość. Ireneusz (ok. Nowa Ewa. Nowy Testament. zob. “numen = bóstwo” a zatem “należący do bóstwa. że jest śmiercią starego stanu grzechu. przeżycie religijne. Wydawnictwo WAM. Nowicjusze prowadzą życie wspólne w specjalnym domu zwanym nowicjatem. Wzorem proroków podkreślali nadrzędną transcendencję Boga nad grzesznym światem. 200) przedstawiali Chrystusa jako Głowę Kościoła. ślub. 1196. Jak to zauważyli Ojcowie Kościoła. 45-49. Paweł mówi w sposób równoznaczny o chrzcie. Biblia. streszczać”) w formie werbalnej odnosi się do Chrystusa. ale także na tym. 63). sakrament pokuty. marcjonizm. 1617). gdzie nieposłuszeństwo Ewy przyniosło śmierć. 17). Ewa. 1 P 1. Reinhold Niebuhr (1892-1971) i Helmut Richard Niebuhr(1894-1962). 5. stosuje się także do prac innych autorów. 165). tacy Ojcowie Kościoła jak św. Dwadzieścia siedem ksiąg Pisma Świętego następujących po czterdziestu pięciu. “tajemnica napełniająca grozą i niezwykle pociągająca”). a przede wszystkim w Ewangeliach. jaką wiarę okazała Maryja. Zob. ND 1404. Św. 14. przymierze. “zbierać w całość. jak: Emil Brunner (1889-1966). 450. mariologia. zob. Duchowe odrodzenie. Zob. 2 Kor 5. a który na różny sposób rozwijali tacy teologowie. Zob. Podobieństwa i przeciwieństwa między pierwszą Ewą. Zob. Nowe narodzenie. 10). 1 Kor 15. 893 § 3). Dzieje Apostolskie. 5. próbowali oni odkryć istotne poglądy reformacji i kładli nacisk na objawiające i sądzące słowo Boże. że są normą wiary i że należą do kanonu Pisma Świętego W “szczególny sposób” Kościół w Nowym Testamencie. a Maryją jako nową Ewą sięgają św. Justyna Męczennika (zm. życie monastyczne. odpowiadający znaczeniowo “nowej prawowierności”. “matką wszystkich żyjących” (Rdz 3. protestantyzm liberalny. z których większość mamy wspólne z Żydami (Stary Testament). chrzest. 456-459. a równocześnie nowym życiem w Chrystusie zmartwychwstałym (Rz 6. że te księgi (cztery Ewangelie. 130 . rygoryzm. Niezadowoleni z optymistycznego humanizmu głoszonego przez protestantyzm liberalny. teologia dialektyczna. Adam. też 705. Nowicjusz (łac. 1-11. 453. Napełniająca lękiem obecność Boża. Zob. Członek instytutu zakonnego będący na próbie. którego natchnieniem był Karl Barth (1886-1968). 22. natchnienie biblijne. który wypełnia Boży plan w stworzeniu i w dziejach odkupienia.Leksykon teologiczny krytykowano ich za to. W sensie ścisłym jednak jest on stosowany dla ruchu rozpoczętego i kierowanego przez Bartha. Termin “neoortodoksja”. Nawiązując do tej wypowiedzi. Numinous (z łac. fizycznej matce Chrystusa i duchowej Matce wszystkich ludzi. pierwsze wydanie niemieckie w roku 1917) Rudolf Otto (1869-1937) dowodził. Zob. Tytuł nadawany Maryi. 214. CIC 641-653. Nowe zjednoczenie w Chrystusie jako głowie. Nowa prawowierność. Tt 3. Przeciwieństwo opiera się nie tylko na wypowiedziach.20). ND 448. że Jezus jest ostatnim albo “nowym" Adamem (Rz 5. Ruch zrodzony po pierwszej wojnie światowej. Jana) zostały napisane pod szczególnym natchnieniem Ducha Świętego. 3). donatyzm. DH 901). takich jak Karol Rahner (1904-1984). zanim zostaną dopuszczeni do pierwszych ślubów. tam posłuszna miłość Maryi przyniosła życie całej ludzkości dzięki zbawczej działalności Jej Syna (LG 56. Stary Testament. że religia zrodziła się z przeżycia mysterium tremendum etfascinans (łac. mogą nosić szaty zakonne własnego instytutu i muszą odbyć kurs formacyjny trwający przynajmniej jeden rok (zob. schizma. Ewangelie dzieciństwa. Chrześcijanie uważają. życie zakonne. 211-212. który jednoczy wszystko we wszechświecie (Ef 1. że powtórnie chrzcili heretyków (DH 183. odnoszący się do bóstwa”). 1670. kanon Pisma Świętego. Kraków 2002 114 . reformacja.ok. wspólodkupicielka. Użyty w Nowym Testamencie grecki wyraz anakefaloioomai (gr.

9. 10. symbol. 14. palamizm. 14. 1-21). Zob. 11.4. czekamy tylko teraz na ostateczne. że nadejdzie zbawcze objawienie Boże (Iz 40. które nam pozwala. który nas zachęca do tego. hezychazm.Leksykon teologiczny Obecność rzeczywista. czyli procesem objawiania. Obecność sakramentalna. Obraz Boży. 13. 1-2). wreszcie treścią objawienia. które są nam dostępne bez ścisłej konieczności szczególnego nam ich przekazywania przez Boga. Nauka. rzeczywista obecność. Ignacego Loyoli (1491-1556). teofania.mężczyzna i kobieta -zostali stworzeni na obraz Boży i na Boże podobieństwo (Rdz l. Zob. Prorocy klasyczni. Stary Testament utrwalił objawienie Boga przekazane ludziom na pierwszym miejscu słowami (Jr 23. teologia janowa. 26). chrystofania. w dokonywaniu wyboru. prawda. 17). “Obojętność” może także oznaczać takie oderwanie się od wszystkich stworzeń i doznań. mówili także o tym. teologia naturalna. 1-9). byśmy Mu na to dali osobistą odpowiedź wiary (DV 2. tajemnica. jak oficjalna nauka Kościoła stały się bardziej świadome pośredniczej roli Ducha Świętego w dziele objawienia i zbawienia ponad chrześcijaństwem jako instytucją. Objawienie Chrystusa. wizje. paruzja. Podstawowe objawienie zakończyło się z Chrystusem i czasami apostolskimi. łaska. Objawienie. 6). Pismo Święte i tradycja. życie. śmierć. tak jednak. Zob. są one po prostu dwoma stronami tej samej rzeczywistości. Niektórzy Ojcowie Kościoła i późniejsi teologowie rozróżniali między (a) “obrazem Boga”. Zob. Objawienia. zwracając uwagę na “symboliczne" objawianie się Boga. braku właściwego religijnego wychowania albo osobistego zaniedbania w praktycznym wyznawaniu wiary w Boga (zob. Tak pojęta “obojętność” jest cechą znamienną duchowości św. a po drugie jako przekazanie Bożych prawd (DV 7. 18. Przez swoje wcielenie. Hbr 1. który jest właściwością ludzi będących stworzeniami obdarzonymi rozumem i Wydawnictwo WAM. 116. Dla nauki o objawieniu najbogatszą księgą jest Ewangelia św. Sobór Watykański II rozumiał objawienie po pierwsze jako ujawnienie się samego Boga. czyli jego przedmiotem. istota i energie. jak: chwała.przez świat stworzony (Ps 19. 26-27). Mdr 13. które ludzie “przeżywają” w wierze. światło. a szczególnie od czasów Oświecenia prawdy objawione zaczęto przeciwstawiać prawdom poznanym przez rozum. 2. Zob. Dzieje zbawienia i dzieje objawienia są od siebie nierozdzielne. 216). a także z wyrażeniem “Ja jestem”. oświecenie. Zob. apatia. Objawienie Boga. kierować się tylko wolą Bożą.17) Chrystus stał się szczytem Bożego objawienia (1 J 1. Pod kątem takich twierdzeń ustawione było nauczanie Soboru Watykańskiego I (DH 3004-3007. chwalebne objawienie powtórnego przyjścia Pana. znaki. Teolog rumuński Dumitru Staniloae (19031995) wiele rozważał na temat prawosławia jako religii objawienia rozumianego jako udzielenie Bożych energii. Jana i jej terminologia z wyrazami takimi. Słowo Boże. 1 J 3. dogmat. co przedtem było nieznane. depozyt wiary. Ujawnienie przez Boga tego. sekularyzm. a na drugim . Brak zainteresowania sprawami religijnymi wynikający ze zeświecczenia. Zarówno teologia katolicka. Obojętność. Sobór Watykański II uznał z istoty swej zbawczą i sakramentalną naturę objawiania się Boga za pośrednictwem wydarzeń (dzieł) i słów (DV 2. Jr 31. 1-11. samym objawieniem. Zob. Po Soborze niektórzy uczeni rozwinęli teologię objawienia. wyznanie wiary. logos. przeżycie religijne. świadectwo. że równocześnie był podmiotem objawiającym. 2. zgodnie z którą ludzie . 30263028. 18. czyli paruzję (Tt 2. ND 113-114. Kraków 2002 115 . zmartwychwstanie i zesłanie Ducha Świętego (DV 4. DH 2915-2918). 22) i wydarzeniami w dziejach (Wj 15. DV 4). a przede wszystkim z teologią Wcielonego Słowa. 31-34). Od czasów Średniowiecza. dzieje zbawienia. wielcy pośrednicy i przekaziciele Bożego objawienia. rzeczywista obecność.

Kolejność jest taka. 10-14. 2-6. chrzest. upadek. Teodor Studyta (759-826). chrześcijaństwo koptyjskie. Sposób sprawowania obrzędów religijnych albo udzielania sakramentów. Obrządek. Nauka o obrazie Bożym przyczyniła się do rozwinięcia poczucia godności i praw człowieka. 6. że posługiwanie się obrazami w celu przedstawienia Chrystusa albo innych świętych postaci jest koniecznym skutkiem wcielenia. Zob. napotyka na opór. chrześcijaństwo etiopskie. ND 1251-1252). które utracone przez grzech . Wprowadzone niedawno (1972) przygotowanie dorosłych. Sobór Nicejski II. kandydaci otrzymuj ą pouczenie o wierze i obowiązkach chrześcijan. bierzmowania i Komunię św. 29). jaką stosują Kościoły wschodnie podczas chrześcijańskiej inicjacji Wydawnictwo WAM. to znaczy z określonym dziedzictwem liturgicznym. chrześcijaństwo ormiańskie. W tym znaczeniu “obrządek” zbiega się z tradycją określonego Kościoła. który przeciwstawiał się używaniu obrazów w kulcie chrześcijańskim i powodował niepokoje w cesarstwie bizantyńskim w latach od mniej więcej 725 do 843. Żeby zakończyć cały spór.można odtworzyć przez łaskę chrztu i przez życie wiary. Wciągnięci na listę katechumenów. według którego mają być kształtowani mężczyźni i kobiety (Rz 8. Podczas sprawowania liturgii Wigilii Wielkanocnej otrzymują oni sakramenty chrztu. W drugiej fazie tego kryzysu (814-843) ikony tolerowano jako pomocne przy nauczaniu prawd wiary. uważano jednak za niewłaściwe publiczne oddawanie im czci i dlatego usuwano je ze świątyń. Prąd. Po przyjęciu obrazoburstwa przez heretycki synod w miejscowości Hiena (753) powszechny Sobór Nicejski II (787) przywrócił obrazy i ich kult (DH 600-603. ortodoksja. liturgia św. oraz (b) “podobieństwem Bożym”. duchowym i dyscyplinarnym (CCEO 28 § l). Zob. skażenie ludzkiej natury. judaizm. praktykowane przez niektórych chrześcijan koptyjskich i etiopskich. Wczesny Kościół zrezygnował z obrzezywania nawróconych mężczyzn. Kpł 12.Leksykon teologiczny wolną wolą i który przez grzech może być tylko zaciemniony. ich szczególną duchowość i urządzenia prawne. Nowy Testament uznaje. chrześcijaństwo etiopskie. łaska. jak prawosławnych . czyli Kościół autonomiczny (CCEO 27). etiopski. 5. Na Zachodzie takie obrządki. Kraków 2002 116 . Zob. że Chrystus jest prawdziwym obrazem Bożym (Kol 1. Obcięcie napletka u dziecka płci męskiej na znak przyjęcia go do wspólnoty religijnej. Obrzędy chrześcijańskiego wtajemniczenia dorosłych. ustanowiono Święto Ortodoksji. Jana Chryzostoma. tradycja zachodniosyryjska. Obrzezanie. ambrozjański w Mediolanie. 675 ok. ale także cały sposób życia poszczególnych Kościołów. Na Wschodzie istnieje obecnie siedem takich większych obrządków: ormiański. Ga 5. Te siedem obrządków znajdujemy zarówno w tradycjach katolickich. Wśród katolików wschodnich “obrządek” oznacza nie tylko znaczne różnice w liturgii. koptyjski. Jan Damasceński (ok. Wj 12. W pierwszej jego fazie niszczono ikony jak bożki pogańskie nie mające nic wspólnego z wiarą chrześcijańską. Obrzezanie dziewczynek. Obrazoburstwo. 3). 15. bizantyński. grzech pierworodny. wschodnio-syryjski (zwany czasami asyryjsko-chaldejskim) i zachodnio-syryjski (albo antiocheński). 48. stworzenie. przebóstwienie. Saby w pobliżu Jerozolimy św. islam. 2532. Wyrazu tego można też używać na oznaczenie całego zespołu obrzędów zachowywanych w poszczególnych Kościołach. którą posiada “ecclesia sui iuris”. Od samego początku obrazoburcy prześladowali. sławny reformator monastyczny. bo ten jest tylko katolicki. asyryjski Kościół wschodni.oprócz obrządku maronickiego. 15) i że jest wzorem. jak np. obraz Boży. Żydzi z tego obrzędu uczynili podstawowy znak ich przymierza z Bogiem (Rdz 17. teologicznym. chrześcijaństwo koptyjskie. Święto Obrzezania Dzieciątka Jezus obchodzimy 1 stycznia. Z klasztoru św. a czasem nawet zabijali mnichów. a dające zgorszenie Żydom i muzułmanom. różnią się od zwyczajnego obrządku łacińskiego tylko pomniejszymi liturgicznymi szczegółami. którzy chcą przyjąć chrzest i wejść do Kościoła. ponieważ obrzęd ten został zastąpiony chrztem (Dz 15. maronici. dzieje się to zazwyczaj w okresie Wielkiego Postu. Koi 2. 28-29. 11-15). Zob. które jeszcze teraz obchodzą Kościoły wschodnie w pierwszą niedzielę Wielkiego Postu. Wielkim obrońcą obrazów był św. 749) dowodził. maronicki (albo syryjsko-maronicki).

pokucie i prośbie. 25). usprawiedliwienie. przymierze. katechumenat. zielonoświątkowcy. cnota pokuty. uroczyste obwieszczenie.45. 43. Od czasów Nowego Testamentu przez odkupienie rozumie się nie tylko uwolnienie z ucisku (l Kor 15. 23. Zob. 9-10) i przynosi nowe przymierze przyjaźni z Bogiem (Mk 14. 24. Odnowa życia. 25-26. religia obywatelska. egzystencjalizm. 25). mamy udział w kapłańskim dziele Chrystusa dla naszego dobra (SC 7). 17-18) i miłość. metodyści. Zob. 5. w którym uczestniczy się dzięki wierze (Rz 3. 20-28. pod względem stosowania tytuł ten jest synonimem tytułu “Zbawiciel”. zamysł Bultmanna był pozytywny: chciał on mity wyjaśniać egzystencjalnie. Adoracja Boga. mit. 30). Rz 5. hiperdulia. co on sam nazwał mitologią biblijną. 54. kapłani. krzyż. Osobiście można oddawać cześć Bogu gdziekolwiek i kiedykolwiek (J 4. zielonoświątkowcy. Odnowa charyzmatyczna. Oddając cześć Bogu. a oznacza on ostateczny owoc procesu odkupienia: stać się Wydawnictwo WAM. zadośćuczynienie. Zob. pojednanie 1-2.Leksykon teologiczny dzieci. ale także oczyszczenie z winy (1 Kor 6. Obwieszczenie uroczyste. Kraków 2002 117 . 1-21. Oddawanie czci Bogu. dziękczynieniu. 18-21) Chrystus wyzwolił nas spod władzy grzechu i zła (Kol 1. Zob. 25. baptyści. bierzmowanie i Komunię św. odpokutowanie. 14-10. Odkupiciel. mit”) Upowszechniona przez Rudolfa Bultmanna (1884-1976) próba przełożenia na język współczesny tego. 21-23. 11. Zob. Systematyczne próby rozbudzenia nowego życia wśród niedbale lub tylko nominalnie wierzących przez pełne entuzjazmu przepowiadanie i spontaniczną modlitwę mającą na celu wywołanie powszechnej religijnej odpowiedzi. które podczas tego samego obrzędu otrzymują chrzest. Triduum Wielkanocne. zbawienie. 44. Zob. 1 Kor 11. Hbr 2. Chociaż pochodzenie jego jest inne. Zob.24-30). 21-24). rękopisy z Qumran. adoracja. życie. Odpokutowanie. 8. liturgia. Uwolnienie z niewoli babilońskiej także ukazało pełną miłości wierność Boga jako Zbawcy (Iz 41. Swoją śmiercią i zmartwychwstaniem (Mk 10. ofiarowaniu samego siebie. Zob. Chociaż sam wyraz zakłada usuwanie pewnych rzeczy. 1). Odmitologizowanie (z gr. Wielki Tydzień. 8). 14. hermeneutyka. Wyzwolenie z ucisku w Egipcie było wydarzeniem. przymierze. która się wyraża w uwielbieniu. Odkrycia w Qumran. Chrześcijańską publiczną formą oddawania czci Bogu jest liturgia. pietyzm. 13. opowiadanie zmyślone. Tytuł nadany Jezusowi (nie przez Nowy Testament) dlatego. Ruchy takie powtarzały się od XVIII stulecia w Stanach Zjednoczonych. 1 P 1. 24. śmierć. co nas nakłania do prowadzenia ofiarnego życia na każdy dzień (rz 12. Odkupienie. zbawienie. 56-57). która zmienia ludzkie serca (Mk 7. Taki żywiołowy sposób sprawowania kultu jest znamienny dla Armii Zbawienia założonej w roku 1865 przez Wiliama Bootha (1829-1912). które w Starym Testamencie stało się przykładem zbawczej działalności Boga (Wj 15. ofiara. Wyrazu tego często się używa jako synonimu dla wyrazu “odkupienie” (a czasem przez niedbałość jako synonimu dla “ekspiacji”). zmartwychwstanie i zesłanie Ducha Świętego uwolnił nas od grzechu i od wszelkiego zła. Ef 1. 14. który jako najwyższy arcykapłan złożył w naszym imieniu ofiarę nowego przymierza (Hbr 4. Działanie Boże mające na celu wyzwolenie nas z niewoli grzechu i zła. Zob. a które się wypełni w przyszłym zmartwychwstaniu (Rz 8. 18). kadzidło. Rz 4. Zob. liturgia godzin. Obywatelska religia. 13-14) przez zbawienie. Ef4. ukierunkowana na Chrystusa. na Wyspach Brytyjskich i w wielu innych krajach. ruch liturgiczny. charyzmatycy. Pwt 7. którego w odniesieniu do Jezusa użyto w Nowym Testamencie szesnaście razy. modlitwa błagalna. 54. “mythos = baśń. 5. 7. 24. Ef 5. że przez swoje wcielenie. l J 4. ekspiacja.

krew Chrystusa. 18-19. 18. którzy przez złożenie ofiary oddają cześć Bogu (Iz 1. pascha. Zgodnie z Nowym Te- Wydawnictwo WAM. Zob. Odrzucenie (łac. Mt 25.Leksykon teologiczny jedno z Bogiem (od którego przedtem byliśmy odłączeni) i w ten sposób uczestniczyć w Bożym życiu. Zachowując ten chrześcijański zwyczaj. 550) Officium Divinum nazywał opus Dei (łac. 19.22-24. Zob. przeznaczenie. podkreślając pierwszeństwo “miłosierdzia” nad ofiarą (Mt 9. jak cząstkowy może być ofiarowany za dusze w czyśćcu cierpiące. piekło. Ps 51. że składający ofiarę niczego z niej nie zabierze ze sobą z powrotem. przepisane dla obchodu Jom Kippur. Uważano. Ofiarowanie jakiegoś daru Bogu. Zob. To zmazanie kary czerpie Kościół ze skarbnicy nieskończonych zasług Chrystusa i z uczestnictwa świętych w Jego męce i chwale. a nawet bezużyteczne. “dzieło Boże”). kalwinizm. 22). ekspiacja. liturgia godzin. wspierać modlitwy wstawiennicze. holokaust. jak poza nią do samej natury i rzeczywistości ofiary należy obecność kapłana składającego ofiarę w obrzędzie kultowym. zakonnicy i inni ludzie (SC 83-101). Liturgia Godzin albo modlitwy oficjalne (przeważnie psalmy). Oz 6. odpusty zupełne mogą być pomocne w zmazaniu całej należnej kary.i skazuje ich na karę wieczną (zob. przede wszystkim oznacza on różne obrzędy w Starym Testamencie (np. 6. 36-39). grzech śmiertelny. dziękczynienia i skruchy okazywane Bogu. Wyraz ten może również wskazywać środki ułatwiające usunięcie winy i pogodzenie grzeszników z Bogiem. odkupienie. mogą też wynagradzać za grzechy (Hbr 9. W XVI stuleciu gorszące nadużywanie odpustów przyczyniło się do wybuchu reformacji. ND 1685/17. żeby Mu w ten sposób oddać chwałę (Rdz 4. 15-17). Benedykt z Nursji (ok. 21-26. jeżeli im nie towarzyszy właściwy stosunek do Boga i do bliźniego (Iz 1. jeżeli zostaną spełnione wszystkie warunki wymagane do ich uzyskania. czyściec. jansenizm. oddawanie czci Bogu. za które już wyrażono żal i które już zostały podarowane. zbawienie. grzech. Z ludzkiej strony palenie ofiary ogniem było symbolem. “Nauka o odpustach”) wydanej w roku 1967 ograniczył ilość odpustów zupełnych i położył nacisk na konieczność osobistego nawrócenia w sercu (zob. 21-24. brewiarz. Ofiara całopalna. 13. Jom Kippur. że takie ofiary są powierzchowne. Św. Odpusty. że Bóg się ukazuje w ogniu (Wj 3. Akt. Zob. Jom Kippur. akemeci. rozgrzeszenie. ponieważ za niego nie okazali skruchy . 12. przymierze. Ps 51. Zob. Zob. nawiązujący zresztą do żydowskiego zwyczaju praktykowania modlitwy o określonej porze dnia lub nocy. która miała zadośćuczynić za grzechy i przynieść nowe i trwałe przymierze (Mk 14. Odpuszczenie grzechów. Swoją śmierć uważał za ofiarę. Prorocy i inni nauczyciele kładli nacisk na to. 7). Jezus nawiązywał do Ozeasza. Kraków 2002 118 . Zarówno w tradycji żydowsko-chrześcijańskiej. przebóstwienie. 2-31. którym Bóg wyklucza ze zbawienia ludzi będących po śmierci w stanie grzechu śmiertelnego. Ofiara. Odpuszczenie kary doczesnej za popełnione grzechy. usprawiedliwienie. 4-8) i umacniać więź między Bogiem.szczególnie prorocy . pieczętować przymierze (Wj 24. DH 1467. eucharystia. Ofiary mogą wyrażać akt chwały. Jr 7. sakrament pokuty.kładł nacisk na właściwą intencję i prawe życie tych. 1 Kor 11. ekspiacja. Kościół oddaje cześć Bogu i wyprasza zbawienie dla świata. Paweł VI w konstytucji apostolskiej Indulgentiarum doctrina (łac. 480 ok. CIC 929-997). 41-45). Stary Testament . kapłan. Inaczej niż odpusty cząstkowe. które odmawiają kapłani. “reprobatio”). 11.2326). Mk 12. Zarówno odpust zupełny. Prawo udzielania odpustów jest w zasadzie zastrzeżone Stolicy Apostolskiej. “powinność wobec Boga”). a Jego czcicielami. 33). W Starym Testamencie ofiara całkowicie trawiona przez ogień. zasługa. Officium divinum (łac. 2-5). czyli dla dorocznego Dnia Pojednania) oraz śmierć i zmartwychwstanie Chrystusa w Nowym Testamencie. Am 5. W Kościele pierwotnym wstawiennictwo chrześcijan oczekujących na śmierć męczeńską mogło zmniejszyć ciężką pokutę nałożoną na skruszonych grzeszników.2. 1 Krl 18.

ND 1545-1563). Zob. 25. Zob. Oglądanie Boga. ekumenizm. Fi-loteusz Bryennios opublikował w roku 1883 tekst. że w każdej świątyni odprawia się tylko jedna Msza święta na dzień. Ignacego Antiocheńskiego (ok. Od VI stulecia patriarchę Konstantynopola zaczęto nazywać patriarchą ekumenicznym w tym znaczeniu. Ta interpretacja opiera się na błędnym rozumieniu niektórych wypowiedzi Nowego Testamentu (np. 14). 13). którzy prawdopodobnie nie byli bezpośrednio związani z apostołami. zwracając np. 8. oraz fragmenty Papiasza z Hierapolis (ok. których sposób myślenia nie przylega ściśle do Nowego Testamentu. LG 3. Msza święta. Klemensa Rzymskiego (zm. powszechnie zaczęto jej używać za Janem Chrzcicielem Cotelierem. że jest ona “ucztą wielkanocną” albo “ofiarnym posiłkiem” (SC 47). Rz 3. Świat zamieszkały albo cesarstwo rzymskie. dopełniło i przewyższyło wszelkie inne ofiary (Hbr 10. ofiara. Ojcowie apostolscy. Uobecnienie w Eucharystii ofiary doskonałej. Kwadrata Wydawnictwo WAM. czyli “Naukę”. zadośćuczynienie. Wielki Piątek i w Niedzielę Wielkanocną. Ofiara Mszy świętej. 1-10). Ignacego Antiocheńskiego. św. którzy mówili o Morzu Śródziemnym (z łac. wynagrodzenie i ofiara) trzeba bardzo jasno odróżnić od wyrazów związanych z przebłaganiem. Ojciec Święty. 60-130). św. 1). Klemensa Rzymskiego. Kraków 2002 119 . Dzięki temu wyraz “ekumeniczny” zaczął oznaczać tyle. że odpowiada całemu światu (zob. chociaż wcale nie jest odrębną ofiarą. Eucharystia. Sobór Powszechny. 155). 3. że jest ośrodkiem świata. Tradycja bizantyńska jedyność ofiary Chrystusa podkreśla przez to. Do Ojców apostolskich zaliczaj ą oni tylko św. o którym mówiono (z przesadą). 69 . papież. pism św.Leksykon teologiczny stamentem posłuszeństwo Chrystusa. 19. ekspiacja. liturgia godzin. że ofiarna śmierć Chrystusa łagodzi gniew Boży. Wyjaśnienie odkupienia przez ukazanie. 107). Łk 2. odkupienie. anamneza. Zob. najstarszego pomnika literackiego tego gatunku. albo tych. Ofiara przebłagalna. czyli za cały świat cywilizowany. który samego siebie złożył w ofierze. 21. apologię chrześcijaństwa. judaizm. Listu Barnaby (z pierwszego wieku). Oficjum kapłańskie. Sobór Trydencki (1545-1563) kładł nacisk na ofiarny charakter Mszy świętej. uwagę na to. podczas której w sposób bezkrwawy dla dobra wszystkich ludzi odtwarza się ofiara złożona na Kalwarii (zob. który j ą zastosował w opublikowanym w roku 1672 wydaniu tzw. co “powszechny". ale ortodoksyjnych pism i pisarzy chrześcijańskich. istnieje jednak tylko jedna Ofiara. ofiara. autokefaliczny. Hbr 10. a także św. “ziemia zamieszkała”). odpokutowanie. “znajdujący się w środku ziemi”). Zob. 96). Ci. Polikarpa ze Smymy (ok. który może być najstarszym w tej grupie. jest codziennym ofiarowaniem “na pamiątkę” (Łk 22. 4. 24-25) i uobecnieniem tego wszystkiego. Ga 3. św. Polikarpa i Papiasza. a także jego Męczeństwa. DH 1738-1759. ok. Odprawia się wprawdzie wiele Mszy świętych. tylko kraje dziedziczące kulturę grecką uważali za “oikoumene”. zwłaszcza w takich wyrażeniach jak “sobór ekumeniczny”. wizja uszczęśliwiająca. Niektórzy nowocześni uczeni chcą wykluczyć z tej grupy tych autorów. którymi się wielu autorów katolickich i protestanckich posługiwało aż po wiek dwudziesty. Zob. Wyrazy we właściwy sposób odpowiadające pojednaniu (np. Zob. Pisma te rzucaj ą bezcenny snop światła na czas przejścia od Kościoła nowotestamentalnego do chrześcijaństwa poapostolskiego. 2 Kor 5. W roku 1765 Andrea Gallandi dodał do tego zbioru List do Diogneta. że ma on prymat w chrześcijaństwie bizantyńskim. mianowicie anonimową Didache.ok. Pasterza Hermasa (II wiek) i listu św. 35 . 12. 25. co się wydarzyło w Wielki Czwartek. Zob. 25. Msza święta. Oikoumene (gr. SC 7.ok. Sobór Watykański II pozostawił bogatszą naukę o Mszy świętej (PO 2. Nazwa przyjęta na oznaczenie najstarszych niebiblijnych. 1 Kor 11. jaką była śmierć i zmartwychwstanie Chrystusa (Rz 3.28).

Określenie ex cathedra. przyczynowość. Grzegorza z Nazjanzu (329-389). ojcowie Kościoła. ND 627/10-16). w drugim . Według Instrukcji wydanej w roku 1989 przez Kongregację do spraw Wychowania Katolickiego “każdy z nich w różny sposób i w różnym stopniu” stał się klasykiem “kultury chrześcijańskiej”. Bóg jest jedyną przyczyną wszystkiego. Ojcowie kapadoccy. Zob. Dzięki powtarzaniu ośmiotygodniowych cykli w pięćdziesięciu sześciu oficjach własnych . Bazylego Wielkiego (ok. że istnieje taka przyczynowość. których nauka oraz osobista świętość zasłużyła na powszechne uznanie w Kościele. ojcowie kapadoccy.następnej i tak dalej. Ołtarz (z łac. “osiem tonacji”). 510-520. Wyrażenie stosowane głównie do trzech świętych pochodzących z Kapadocji. Okazjonalizm (łac. Amfilochiusza (ok. “przypadek.ok. Jana Damasceńskiego (ok. didache. W teologii tendencje okazjonalistyczne prowadziły czasami do odrzucenia rzeczywistej przyczynowości sakramentalnej. 62). Prąd filozoficzny. ponieważ ich jednogłośną zgodę uważa się za argument decydujący (zob. DH 271. Grzegorza (ok. a na Wschodzie ze śmiercią św. Stało się zwyczajem. okoliczność”). 675 . który był biskupem Cezarei Kapadockiej i organizatorem życia monastycznego na Wschodzie. eunomianizm. trzej teologowie. Ogólnie przyjęta nazwa na oznaczenie pewnych wczesnych pisarzy chrześcijańskich piszących w języku greckim. Pierwotnie posługiwano się nim tylko w niedziele. rzeczy stworzone . później rozszerzono go także na dni powszednie i został nazwany “Wielkim Oktoechosem” lub “Parakletike”. 394). Księga liturgiczna używana w Kościele greckim podczas sprawowania liturgii własnych w ruchomym okresie od pierwszej niedzieli po Zesłaniu Ducha Świętego (kiedy to w Kościele greckim przypada uroczystość Wszystkich Świętych) do pierwszej niedzieli przedpościa. 330-379). 749). 560-636). była powszechnie Wydawnictwo WAM. pentekostarion.każdy tydzień ma osobne .ok. ex cathedra. Okres ten się pokrywa z łacińską liturgią “czasu zwykłego”. apologeci. łacińskim. Zob. Zob.także umysł ludzki . triodion. że okres Ojców Kościoła na Zachodzie skończył się ze śmiercią św. Podwyższenie. który odrzuca przyczynowe działanie wszystkich stworzeń. Nazwa Oktoechos nawiązuje do ośmiu tonacji: w pierwszym tygodniu po zesłaniu Ducha Świętego używa się pierwszej tonacji. 3541. 335 . Oktoechosu używa się razem z Triodionem. Ojcowie Kościoła. Oktoechos (gr. w klasycznej postaci pojawił się jako odpowiedź na pytanie wywołane przez dualizm Rene Descartesa (1596-1650): w jaki sposób umysł może przyczynowo wpłynąć na materię? Okazjonalizm Arnolda Geulincxa (1624-1669). Utożsamienie ołtarza ze stołem zostało zakwestionowane przez Piusa XII. św. 2856. biskupa Nyssy i teologa o wielkiej mistycznej głębi. który około roku 124 skierował do cesarza Hadriana najstarszą apologię wiary chrześcijańskiej. Sobór Konstantynopolitański I. Zob. do jego brata. na którym składana jest ofiara. Czasami do Ojców Kapadockich zalicza się kuzyna św.Leksykon teologiczny (II wiek). św. wreszcie do św. że uczestnicy sporów teologicznych odwołują się do zachodnich i wschodnich Ojców Kościoła. a szczególnie Nicolasa Malebranche (16381715). ojcowie kościoła. Uważa się. istota i energie. Od czasów Soboru Watykańskiego II (1962-1965) Msza św. biskupa Ikonium. a potem chwilowo biskupa Konstantynopola podczas Soboru Konstantynopolitańskiego I. który chciał przez to podkreślić ofiarną wartość Mszy św. najpierw biskupa Sasimy. (Mediator Dei. mianowicie do św. dopóki ta ostatnia księga nie zastąpi go całkowicie w Niedzielę Palmową i w Wielkim Tygodniu. patrystyka. patrologia. sprowadzały bowiem sakramenty zaledwie do “pretekstów” dla daru łaski Bożej. po prostu przeczył. co się dzieje. Grzegorza z Nazjanzu.w każdej z ośmiu tonacji powraca on przez większą część roku liturgicznego. chociaż wcześniej głoszony przez muzułmanów i innych niektórych myślicieli średniowiecznych. syryjskim i ormiańskim. Zob. Okazjonalizm.nie działają. Kraków 2002 120 . dają one po prostu Bogu okazję do niezliczonych interwencji. “wywyższony”). 340 ok. Zob. Izydora z Sewilli (ok. 395). stworzenie. nie ma żadnych rzeczywistych przyczyn drugorzędnych.

Przekonanie. Opcja na rzecz ubogich. Nauka o koniecznych prawdach bytów pojmowanych jako byty istniejące. a także wszystkich i wszystko do siebie pociągający Bóg kieruje naturą i dziejami świata oraz biegiem życia poszczególnych ludzi (zob. kościoły prawosławne mają tylko jeden ołtarz. Augustyna z Hippony (354-430). nad którymi kontrolę sprawują moce diabelskie. niedokładnie rozwiązywali oni rolę poznania zmysłowego i ograniczoną naturę naszego poznania Boga w tym życiu (zob. Po użyciu antimension nie pierze się. Wczesne ołtarze. W jego ślady poszedł Antonio Rosmini-Serbati (1799-1855). W roku 1861 Watykan potępił kilka stwierdzeń ontologistów jako mętne (zob.2). filozofia. wiedza uprzednia. 1033-1109) i św. że Eucharystię sprawowano w domach prywatnych. kult świętych. że mamy bezpośrednią wrodzoną wiedzę o Bogu.Leksykon teologiczny rozumiana jako zarówno ofiara. Tradycja chrześcijańska przyjęła rzeczywistą możliwość opętania diabelskiego. gdzie jeden kościół może posiadać wiele ołtarzy. Ołtarze kamienne weszły w użycie. Jest ona klasycznym wyrazem tzw. na którym w danym dniu sprawowana jest tylko jedna Liturgia Eucharystyczna. przyczynowość. Książeczka o dążeniu do doskonałości wewnętrznej przez naśladowanie Chrystusa. Chrześcijańska nauka o Opatrzności przyjmuje zarówno wolną wolę człowieka. Zob. Niektórzy tomiści transcendentalni. że jakaś wcześniejsza obecność Boga w naszej wiedzy jest logicznym warunkiem każdego dalszego poznania. 29-31). Łk 11. 25-34. którzy dowodzili. Stąd w rzymskim Kościele katolickim relikwie stały się dla konsekrowanych ołtarzy obowiązkowe. św. Zob. słowo”). ze względu na to. Świętość ołtarzy gwarantowała bezpieczeństwo zbiegom. że nawiązują do Platona (427-347 przed Chr. 1 J 3. 14-20. Bonawentury (1221-1274). kiedy obrazoburcy zbezcześcili ołtarze. devotio moderna (łac. 10. Niestety. Wyraz “ontologia". Zob. O naśladowaniu Chrystusa. augustynianizm. Terminu tego użył po raz pierwszy Vincenzo Gioberti (1801-1852) w wydanym w roku 1840 Wstępie do studium filozofii. że wszechmądry. “byt” plus “nauka. wybór na rzecz ubogich. dedykacja kościoła. W odróżnieniu od Zachodu. ponieważ nabożeństwa odprawiano na grobach męczenników. Szalony. Bernard Lonergan (1904-1984) i Karl Rahner (1904-1984) zachowali w umiarkowanej postaci pogląd ontologistów dowodząc. były drewnianymi stołami. 1-20. czy ołtarze były konsekrowane. jak i posiłek (SC 47). Dziewiętnastowieczna epistemologia. który jest naszym wzorem. francuskich i włoskich.23-28. wizja uszczęśliwiająca. 5. wywarła ona ogromny wpływ na życie wierzących. metafizyka. Zob. Anzelma z Canterbury (ok. 18. Mt 6. wolna wola. stąd często na obrazach przedstawiano ich trzymających się kurczowo kolumn ołtarza. Opętanie diabelskie. konsekracja. “nauka o bycie”). Zob. prawosławni używaj ą antimension (gr. 13-16). Jeżeli nie ma konsekrowanego ołtarza. DH 2841-2847). “pobożność nowoczesna”). Dz 19. jak tajemnicze drogi Boga. teizm. 1380-1471). obrazoburstwo. Zob. kochający wszystkich i wszystko. św. scientia media. zaczęto z czasem stosować bez względu na to. epistemologia. który “może pisać prosto na liniach krzywych”. lub drewna i na ogół przedstawia obraz pogrzebu Chrystusa. Z odrobiną słuszności ontologiści rościli sobie prawo do tego. pobożność. Antimension. przeznaczenie. będącej odmianą głęboko rozmodlonej i osobistej pobożności. Zazwyczaj się ją przypisuje Tomaszowi a Kempis (ok. W Nowym Testamencie jest mowa o takim opętaniu i o uwolnieniu z niego przez zbawczą moc Chrystusa (Mk 1. Równocześnie wiele jego rzekomych przyczyn można wyja- Wydawnictwo WAM. czy nie. deizm. który jest wykonany z płótna. który był konieczny. J 1. ofiara Mszy świętej. wprowadzony do powszechnego użytku przez Krystiana Wolffa (1679-1754). która pod koniec XIV stulecia powstała w Holandii i upowszechniła się w pozostałych krajach Europy.). Ontologia (gr. często jest synonimem “metafizyki”. Ontologizm (gr. wszechwiedza. Kraków 2002 121 . argument ontologiczny. popierana przez wielu katolickich myślicieli belgijskich. Opatrzność. lecz pali. gwałtowny lub plugawy stan ludzi. np. “zamiast ołtarza”).

w której ujawnia się ostateczne zbawcze dzieło Boga i Jego dar zbawienia w śmierci i zmartwychwstaniu Jezusa (Rz 16. wstawiennictwo. błogosławieństwa. właściwe postępowanie. ostatecznie zakończył się kryzys spowodowany obrazoburstwem. a przede wszystkim z przykładu i nauki Chrystusa. 1-11. Zob. Wiara i nauka uznana przez Kościół za rzeczywiście opartą na Bożym objawieniu w Jezusie Chrystusie. Zob. 2 Tm 1. którzy . Zob. 6-9). Powszechnie przyjęta etymologia wyrazu “ortodoksja” łącząca go z “właściwym oddawaniem czci”. W Synodykonie. Takie współczesne prądy biernego oporu czerpią natchnienie z myśli hinduskiej. a skończył jako chory psychicznie przez dwadzieścia lat. W późniejszych księgach Nowego Testamentu odnajdujemy echo podobnego oddania sprawie nauczania tego. 21. 3-5). Zob. jak głęboko rozumiał on konieczność utrzymania prawdziwego objawienia i nauki. 2.Leksykon teologiczny śnić raczej zaburzeniami psychicznymi niż rzeczywistym zniewoleniem przez diabla. Zob. Teoria i praktyka tych. nestorianie. 21-22. Tt 1. “właściwe postępowanie”). Ewangelie zawierają to orędzie w sposób szczególny. orirntalne Kościoły prawosławne. 9. GS 78). demony. innowiercy. 9-40. Wj 32. 3-4. “właściwy sąd. Mt 7. 3-11. 2. Kiedy w 842 r. 1. 6. zob. Stary Testament posługiwał się rozmaitymi kryteriami. duchowny. dogmat. Jud 3). Zob. 15-20). 15-17. których on może wyznaczyć. 15. Orędzie. żeby odróżnić prawdziwych i fałszywych proroków (Pwt 13. Kraków 2002 122 . Zob. pokój. 13-14. jak bardzo wielki wpływ ma liturgia na prawdę i żywotność nauki w Kościołach wschodnich. wskazuje. wyznanie wiary. szczególnie z błogosławieństw zawartych w Kazaniu na górze (Mt 5. prawowierność”). Podstawowy zarys Dobrej Nowiny. 1. Ordynariusz (łac. Iz 61.25. jakie czytano tego dnia. prawo. Do osławionych wypadków należy przypadek jezuity. co jest zgodne z pierwotnym objawieniem i co jest mu wierne (1 Tm 1. kazanie. Ortodoksja (gr. (np. poprzedza ono szczegółowe nauczanie o Chrystusie oraz o chrześcijaństwie. czyli skrócie postanowień soborowych. Pawła wskazują. Mk 1. 29. ustalono na Wschodzie na pierwszą niedzielę Wielkiego Postu Święto Ortodoksji. tradycja. który się wybrał z egzorcyzmami do klasztoru urszulanek w Loudun. Kościoły wschodnie.jak Mohandas Gandhi (1869-1948) i Martin Luter King (1929-1968) – pracują na rzecz przywrócenia sprawiedliwości politycznej i religijnej bez uciekania się do ataków skierowanych przeciw ludziom i bez otwartej wojny. 4. Kościół lokalny. diabeł. prowincjał lub ktoś stojący na czele prowincji) ma “zwyczajną” jurysdykcję nad tymi. wybitnego pisarza z zakresu duchowości. homilia. biskup. herezja. 9. Ga 1. depozyt wiary. 3-5. l). Na Wschodzie oznaczano nim Kościoły zachowujące łączność z Konstantynopolem i Rzymem w przeciwieństwie do oderwanych Kościołów nestoriańskich i monofizyckich. 5) albo natchnioną wypowiedź proroka (zob. a w szerszym znaczeniu także jego wikariusz generalny i wikariusz biskupi. czyli właściwym sprawowaniem kultu. którzy podlegają jego władzy. diecezja. Biskup diecezjalny (=ordynariusz miejscowy). nastawione są bowiem na głoszenie dobrej nowiny (np. duchowieństwo. Jr 23. “orędzie”) może oznaczać oficjalne obwieszczenie dokonane przez kapłana (zob. egzorcyzm. Ortopraksis (gr. prawosławie. z poparcia Henryka Dawida Thoreau (1817-1862) dla obywatelskiego nieposłuszeństwa wobec niesprawiedliwego prawa. 18. zob. Jana Józefa Surina (1600-1665). wszyscy oni mają zwyczajną jurysdykcję w diecezji i całkowicie odpowiadają za Kościół lokalny (CIC 134). 1 Kor 1. 1 Kor 11. “porządkowy”). W Septuagincie wyraz kerygma (gr. co wielu uznało za diabelskie opętanie. obrazoburstwo. 1-7. 14). monofizytyzm. Orędownictwo. W kleryckich instytutach zakonnych przełożony wyższy. Wydawnictwo WAM. Wyraz “ortodoksja1 wszedł do terminologii Kościoła podczas wielkich sporów chrystologicznych i trynitarnych w III. Listy św. litanię prawowiernych nauczycieli i świętych przeciwstawiano wykazowi wyklętych heretyków. 1-7. Opór bierny. septuaginta. 28. jurysdykcja. 17. jaką on sam razem z innymi przekazywał (Rz 16. 15. IV i V stuleciu.

musimy uwzględnić tych Ojców Kościoła. bronił wolności i praw człowieka. którzy byli nim zachwyceni. osoba. niezbywalne prawa i godność. 8. Syn Boży. Osoby Trójcy Przenajświętszej. modalizm. Zob. który powstał w XVII stuleciu w Europie (i dotarł do Ameryki Północnej). 254). Trudno w tej sprawie wypowiedzieć się ostatecznie. Niemniej jednak nie jest rzeczą jasną. personalizm. “coś. a następnie zastosowane w odniesieniu do istniejącej. by przezwyciężyć pojmowanie osób jako autonomicznych jednostek. patripasjanizm. wolność. 353. ponieważ jego pisma zostały w znacznym stopniu zniszczone. którą ktoś odgrywa na scenie lub w życiu. Ojciec. Ostatnie przyjście Chrystusa. apokatastaza. często woleli posługiwać się wyrazem hipostasis (gr. Sobór Chalcedoński (451) używał słów hipostasis i prosopon jako równoznacznych. czym powinna być osoba: zależności (relacje). Zob.ok. w jaki osoby są między sobą powiązane. alegoria.ok. Bazylego Wielkiego (ok. Oświecenie. teologia aleksandryjska. 519. 185 ok. Definicja ta użyta w stosunku do Trójcy Przenajświętszej może sugerować trzy racjonalności. Syn i Duch Święty. którego natchnieniem był Orygenes z Aleksandrii (ok. Ruch. Tendencji tej przeciwstawiał się Karl Barth (1886-1968). Kraków 2002 123 . W sprawach Wydawnictwo WAM. hipostazja. Osoba. mówiąc o Osobach Bożych. Zob. paruzja. w jakim stopniu błądził sam Orygenes. Przeciwstawiał się autorytetowi i tradycji. św. i na ich stosunek do innych osób i do otoczenia. 330-379) i św. egzegeza. Osoby Trójcy Przenajświętszej. w jakim stopniu przeprowadzał on badania nad różnorodnością punktów widzenia i w jakim stopniu fałszywe opinie przypisano mu po śmierci. sens Pisma świętego. Grzegorza z Nazjanzu (329-389). Były także kłopoty z łacińskim wyrazem persona. Według Immanuela Kanta (1724-1804) osoba ludzka jest bytem absolutnym i nigdy nie można jej użyć jako środka. rozumnej jednostki. Duch Święty. wyłączność. lecz zawsze trzeba j ą traktować jako moralny cel sam w sobie. co kłóci się z ortodoksyjną wiarą w jedność trzech Osób Boskich. Zob. Jeżeli jednak chcemy uczciwie osądzać Orygenesa. którzy mają udział w jednej i tej samej naturze Bożej oraz istnieją we wzajemnej zależności od siebie. Ojcowie greccy. prosopon. teologia Trójcy Przenajświętszej. Boecjusz (ok. Ostatnie namaszczenie. “twarz. relacje między osobami boskimi. świadomość samego siebie.Leksykon teologiczny Orygenizm. W ciągu stuleci wyjaśniono albo dodano różne aspekty tego. moralne i alegoryczne Pisma Świętego. Atanazego z Aleksandrii (ok. logos. Ostatecznie cesarz Justynian II doprowadził do potępienia orygenizmu na synodzie w roku 543. a potem na Soborze Konstantynopolitańskim II w roku 553 (zob. żeby zwalczyć modalizm Prakseasza. oblicze”). mówiąc o “trzech sposobach bycia” oraz Karl Rahner (1904-1984). a jeszcze bardziej hipoteza o ostatecznym zbawieniu wszystkich stworzeń (apokatastasis). 480 . 433. św. a do rozstrzygania spraw dochodził przez użycie rozumu. np. DH 298. ousia. hipostaza. 524) dał klasyczną definicję osoby: rationalis naturae individua substantia (łac. stosując terminologię uwzględniającą znaczenie literalne. Jako pierwszy wielki przedstawiciel systematycznej teologii chrześcijańskiej kładł nacisk na obrazy (w widzialny sposób symbolizuje niewidzialny świat duchowy) i na nasze przebóstwienie dzięki łasce. “pojedyncza substancja rozumnej natury”). namaszczenie chorych. chociaż Tertulian (ok. Obecnie. 220) zastosował ten wyraz po to. o uprzednim istnieniu dusz ludzkich (łącznie z duszą Chrystusa) i widoczne podporządkowanie Syna Ojcu spotkało się z powtarzającą się krytyką i sprzeciwem. 403-411. Rozwinął on hermeneutykę biblijną. co istnieje indywidualnie”) niż prosopon (gr. obowiązki. niektórzy podkreślaj ą sposób. platonizm. bo ten ostatni wyraz nasuwał na myśl czysty modalizm (“Trzy Oblicza Boga”). Zob. 618/2-3). zachęcał do stosowania metod empirycznych w badaniach naukowych. ja i ty. 296373). Trójca immanentna. Bóg jako ojciec. czyli nauce o “trzech Bogach”. Nauka i kierunek filozoficzny. Jego umiłowanie alegorii. Słowo używane pierwotnie na oznaczenie roli. mówiąc o “trzech odrębnych sposobach istnienia”. tryteizm. 160 . ND 401/1. Współczesne społeczne modele Trójcy Przenajświętszej często skłaniaj ą się ku tryteizmowi. hermeneutyka.

Synteza teologiczna Grzegorza Palamasa (1296-1359). ale inny synod (w sierpniu 1341 roku) nakazał obydwu milczenie. “coś. Wyrażenie.ok. cud. Jan Paweł II użył tego określenia w odniesieniu do posłannictwa Ducha Świętego. który się zbyt łatwo kojarzy z greckim wyrazem hypostasis (gr. Romano Guardini (1885-1968) i inni. Sobór Konstantynopolitański III. Sobór Konstantynopolitański II. Palamas jest świętym greckiego Kościoła prawosławnego i uważa się go za największego średniowiecznego teologa bizantyńskiego. na temat Ducha Świętego. Immanuel Kant (1724-1804). co się znajduje pod czymś drugim”). Zob. ND 12-13). uznając pełną prawowierność Palamasa. Wskutek sporu z Barlaamem (ok. lecz naturalne szczęście. Sobór Nicejski I. ale musiał się borykać z krytyką ze strony mnicha Gregoriosa Akindynosa (ok. bez naruszania Bożej transcendencji. Kraków 2002 124 . 1359). osoba. mnicha z Góry Athos i obrońcy sposobu modlitwy zwanej hezychazmem. czyli “otchłań przeznaczona dla dzieci”). synod zebrany w Konstantynopolu (w czerwcu 1341 roku) potępił Barlaama. 1300-1349). John Locke (1632-1704). gdzie czekali na Jego przyjście. że uczestniczymy w Jego Boskim życiu. żeby pokazać sposób. Moses Mendelssohn (1729-1786). Zob. współistotny. życie pozagrobowe. W swej encyklice z 1986 r. ND 620/1). którego użył Sobór Nicejski I (325) na oznaczenie tego. W roku 1347 jednak synod w Konstantynopolu potwierdził jego prawowierność i konsekrowano go na arcybiskupa Tesaloniki. ale nie zaciągnęły jeszcze osobistej winy (“limbus puerorum”. Do wybitnych przedstawicieli Oświecenia należeli: Denis Diderot (1713-1784). które jednak daleko odbiega od pełni błogosławionego szczęścia wizji uszczęśliwiającej. czyli w “otchłani przeznaczonej dla ojców”. który z dawnego przyjaciela stał się jego wrogiem. którą praktykowano na Świętej Górze. Wprawdzie Oświecenie wznieciło fałszywe nadzieje co do społecznego postępu i zachęcało do antydoktrynalnego racjonalizmu. idealizm. racjonalizm. “istota”). a także Sobór Watykański II (DV 6). Ousia (gr. przebóstwienie. grzech pierworodny. w jaki Bóg samego siebie ukazuje i daje w procesie objawienia i obdarowywania łaską. “istota”). autonomia. które wprawdzie zmarły w grzechu pierworodnym. Gotthold Ephraim Lessing (17291781). wizja uszczęśliwiająca. Dominum et Vivificantem. Oznajmienie i ujawnienie samego siebie. Dusze ludzi sprawiedliwych. że w otchłani nie ma żadnych kar. wolność religijna. znajdowały się w “limbus patrum". Benjamin Franklin (1706-1790). David Hume (1711-1776).Leksykon teologiczny religijnych wielu przedstawicieli tego ruchu popierało krytykę biblijną. Synod zebrany w Konstantynopolu w roku 1351 potępił Gregoriosa Akindynosa pośmiertnie. ale także przez substantia (łac. Sobór Konstantynopolitański III (553) nauczał wyraźnie. Zob. “osoba”). deizm. autorytet. że ludzie autentycznie mogą się do Boga upodobnić przez przebóstwienie. Żeby utrzymać twierdzenie. którym się posługiwali Friedrich David Emst Schleiermacher (1768-1834). Zazwyczaj teologowie byli zdania. 1290-1348). Otchłań. lub VI stulecie). postmodernizm. Przypuszczalne miejsce pobytu dzieci nie ochrzczonych. Trzeci atak nadszedł ze strony humanistycznego filozofa Nicefora Gregorasa (ok. łaska. Sobór Konstantynopolitański I. wprowadził rozróżnienie między niedostępną Bożą istotą a energiami. mnichem z Kalabrii i znawcą Pseudo-Dionizego Areopagity (V. W roku 1368. mimo to spowodowało wyłonienie się zdrowego poszanowania dla rozumu ludzkiego i dla wolności religijnej. którzy zmarli przed narodzeniem Chrystusa. objawienie. czyli Voltaire (1694-1778). a Nicefora Gregorasa uciszył. Herman Schell (1850-1906). Palamizm. czyli w dziewięć lat po śmierci. Sobór Konstantynopolitański I (381) głosił naukę o bóstwie Ducha Świętego (DH 150-151. ND 7-8). zstąpienie do piekieł. a jest to wyraz. W roku 1344 Palamas został nawet wyklęty za głoszenie herezji. W języku łacińskim wyraz ousia tłumaczono nie tylko przez essentia (łac. że wszystkie trzy Osoby Boskie mają udział w tej samej ousia (DH 421. Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) i Francois-Marie Arouet. Wyraz. że w jednej i tej samej naturze Bożej mają udział Bóg Ojciec i Syn Boży (DH 125-126. Zob. objawienie. Palamasa kanoni- Wydawnictwo WAM. przez które Bóg się nam daje poznać i sprawia. odrzucało specjalne objawienie Boże i cuda i mogło się bardzo silnie przeciwstawiać głównym zasadom głoszonym przez chrześcijaństwo. w tym Karl Rahner (1904-1984). 1294 .

Chociaż sam wyraz pojawia się po raz pierwszy dopiero w roku 1709. który utożsamia Boga z wszechświatem. “wszystko Bogiem”). “Wszechwładca. monizm. 2901. papieża rzymskiego. natura. System rozwinięty na różne sposoby przez takich filozofów. od najdawniejszych czasów papież darował paliusze arcybiskupom na znak łączności. Państwo i Kościół. Głowę Kościoła katolickiego. teizm. hinduizm. teokracja. sensus fidelium. Królewskie przedstawienie Chrystusa jako najwyższego Pana wszechświata. że wszystko się w Nim znajduje. idealizm. papież. Zob. posługiwanie Piotrowe. czyli arcybiskup. Niektórzy wyjaśniają bóstwo na sposób naturalny (panteizm naturalistyczny). Zob. Góra Athos. Jego święto obchodzi się dwa razy: w drugą niedzielę Wielkiego Postu i 14 listopada. inni znowu naturę wyjaśniają na sposób boski (panteizm emanacyjny): jest to pokusa typowa dla myślicieli mistycy żujących i neoplatońskich. Paliusz (łac. Na Zachodzie tytuł ten stosowano na określenie wybitnych biskupów. ateizm. panteistyczne (lub na pozór panteistyczne) systemy myśli są przynajmniej tak stare. wszechmoc. które wyolbrzymia Piotrowe posługiwanie papieża z zaniedbaniem roli innych biskupów i tego. Friedrich Wilhelm Joseph von Schelling (1775-1854) i Francis Herbert Bradley (1846-1924). trancendencja. Benedykt Spinoza (1632-1677). Stanowisko wobec Kościoła nauczającego i wobec życia. Zob. Zakłada go tylko na terenie swojej własnej diecezji. 411/1. Papizm (od łac.Leksykon teologiczny zowano. Kierunek filozoficzny. że chociaż Bóg zawiera w sobie wszechświat. 810 . immanencja. “płaszcz. Wstęga z białej wełny. hezychazm. czyli haftowaną szarfę. Zob. panteizm. 416). do którego się przynajmniej zbliżają tacy idealiści. Zob. 2843. W przeciwieństwie do panteizmu. a niektórym biskupom jako dowód uznania. ND 141-142.o to. “wszystko w Bogu”). “ojciec”). ale obecnie stosowany tam także do kapłanów ze względu na ich duchowe pokrewieństwo.ok. także DH 285. 722. Kościół i państwo. zgodnie z którym Bóg do tego stopnia przenika wszechświat. Papież (gr. teologia rozwoju. ultramontanizm. Sobór Watykański I potępił panteizm (DH 3023. jak hinduizm. Dwa słynne przykłady znajdują się w kościele Apostołów w Konstantynopolu i w kościele Bożej Mądrości w Kijowie. musi prosić o paliusz w ciągu trzech miesięcy od swej nominacji. Zob. emanacja. Współczesne postaci panteizmu interpretuj ą Boga jako wielkie “Ja”. 976-977. panenteizm głosi. jak Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831). Jan Skot Eriugena (ok. nazywa się też wikariuszem (zastępcą) Jezusa Wydawnictwo WAM. można się w nim jednak dopatrywać uwięzionego teizmu. że Bóg i wszechświat do tego stopnia się utożsamiają. jest ponad nim. Pseudo-Dionizy Areopagita (ok. Papież go zakłada jako symbol swojej apostolskiej władzy. istota i energie. ale i wtedy tylko w okolicznościach przewidzianych przez liturgię. Pan wszystkiego”). czego może uczyć cały Lud Boży. kolegialność. Friedrich Heinrich Jacobi (1743-1819) i Charles Hartshorne (ur. jest to pogląd. neopalamizm. że w ich przemyśleniach zawiera się panteizm. 500). W Kościele wschodnim podczas liturgii biskupi zakładają omoforion. 1260-1327). “papa = papież”). arcybiskup. Pantokrator (gr. kardynał Mikołaj Kuzańczyk (1401-1464). zazwyczaj z rękami uniesionymi do błogosławieństwa. papież. Obecnie metropolita. Giordano Bruno (1548-1600) oraz Jakub Boehme (1575-1624) byli oskarżani . ozdobiona sześcioma fioletowymi krzyżami z dodanymi dwoma szlaczkami (paskami). Panenteizm (gr. 1043. która odpowiada paliuszowi. że wszystko jest Bogiem. ale od XI stulecia został on zastrzeżony dla biskupa Rzymu. Kraków 2002 125 . 406/26-27. jak: Kari Christian Friedrich Krause (1781-1832). przepaska”). 3201-3216. panenteizm. np. który utrzymuje. Wprawdzie panteizm często uważa się za formę ateizmu. teizm. Pierwotnie tytuł zastrzeżony na Wschodzie tylko dla biskupa Aleksandrii. a jeżeli zostanie przeniesiony do nowej diecezji metropolitalnej.słusznie lub niesłusznie . musi prosić o nowy paliusz. Zob. Królestwo Boże. Mistrz Eckhart (ok. przebóstwienie. Panteizm (gr. zob. 877). 1897). neoplatonizm. ikona.

Pozbawiona bojaźni otwartość. Ośrodkiem życia parafialnego jest sprawowanie Eucharystii i głoszenie Słowa Bożego (zob. przyjście. rękopisy z Qumran. 17). Paweł “doradza” załodze miotanego burzą okrętu w drodze na Maltę (Dz 27. CD 32). 14. Zob. Dz 2. 1 Kor 15. Pawła) albo skierowana na poszczególne sprawy (1 Kor 11. Wspomożyciel”). który zostanie zesłany. Zob. na to Jego pojawienie się chrześcijanie oczekuj ą cierpliwie (Jk 5. “wezwanie na pomoc. Kraków 2002 126 . Zob. pojawienie się”). posługiwanie Piotrowe. 4. Parafia (gr. 1-37. Paweł ukazuje tę otwartość w postępowaniu ze wspólnotami (2 Kor 7. Papirusy znad Morza Martwego. teologia moralna. Partenogeneza (gr. z jaką apostołowie głosili publicznie orędzie ukrzyżowanego i zmartwychwstałego Chrystusa mimo więzienia i grożącej im kary. żeby sądzić świat (Mt 24. 22). Parabola (gr. Zob. Ponieważ biskup nie może występować w każdym miejscu w diecezji. “Orędownik. nieomylność. pasterz. 16. diecezja. “sąsiadować. On sam. AG 37) i otacza się troską chorych. 515-552). Pareneza (gr. 7). Wyraz używany na oznaczenie Jezusa jako tego. 23. 15. 1-4. Św. Rz 12. 14) i w oczekiwaniu na dzień sądu (1 J 2. 22). 13. Synoptycy łączą oczekiwanie na koniec świata z zachętą do czuwania (Mt 24. Duch Święty. odbywają się prace misyjne (AA 10. 20). 1 J 2. 8). upomnienie”). 12. liturgia godzin. 2931. Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny. konklawe. Wzorem chrześcijańskiej parrezji jest sposób. Rz 6. 31). jurysdykcja. “zachęta. Zob. Część diecezji mająca swego własnego proboszcza i ciesząca się pewnym stopniem samodzielności pod jurysdykcją miejscowego biskupa (zob.26. kolegialność. 1-21) albo wad (Rz 13. Zob. Bamaba “zachęcają” różnych słuchaczy (Dz 2. 40. 1 Kor 5. Oficjalna wizytacja dokonywana przez naczelnika lub przywódcę.Leksykon teologiczny Chrystusa i patriarchą Zachodu. kapelan. 1-4). 4. Chrześcijanie powinni się odznaczać podobną odwagą w stosunkach z Bogiem (zob. 28. 15. 11. w którym pojawia się to słowo.31. prymat.26. W jedynym miejscu w Nowym Testamencie. 9. 36-25. 25. Paraklet (gr. Paruzja (gr. w jaki Jezus otwarcie głosił swoje orędzie wrogo usposobionemu światu (J 7. Parrezja (gr. 2734). Zob. 14. 2 P 1. “dziewicze narodzenie”). J 3.29. Kol 3. Zob. cnoty kardynalne. “obecność. naznacza proboszczów i ustanawia parafie (SC 42. a nawet śmierci (zob. 26. czasami jako wykazy uczynków cnotliwych (np. św. św. dziewicze porodzenie. 23) przez wyraz “paruzja” rozumiano powrót Chrystusa w chwale pod koniec dziejów. “porównanie”). W Ewangelii św. biskup. W parafiach ludzie włączają się w Kościół przez chrzest (CIC 858). Małe oficjum o Najświętszej Maryi Pannie. kiedy to Chrystus “drugi raz się ukaże” (Hbr 9. który się wstawia u Ojca niebieskiego za grzesznikami (1 J 2. odmawiane w obrządku bizantyńskim przez piętnaście dni poprzedzających święto Koimesis. 18. 7-8. młodzież otrzymuje religijne wychowanie. biskup. 4). Parakleza (gr. 4. Przepowiadanie mające na celu zbudowanie wspólnoty przez praktyczne zalecenia lub ostrzeżenia. Parenetyczne ustępy pojawiają się w listach św. by działać w uczniach i prowadzić ich przez dawanie świadectwa o Jezusie i o Jego nauce. 1-2). Jana wyraz ten jest stosowany do Ducha Świętego jako Wspomożyciela (J 14. 28). jako Ducha Prawdy. Zob. Łk 21. Pareneza może być ogólna (jak to bywa pod koniec większości listów św. Wydawnictwo WAM. 3. prośba”). 31-46). CD 30). ordynariusz. Mk 13. 13. 16. 5. 28). 13). mieszkać w pobliżu”). W najdawniej szych dokumentach chrześcijańskich (1 Tes4. 16. przypowieść. “odwaga w mówieniu”). Piotr i św. 17-22. 29. Pawła (zob. 21. potrzebujących i podeszłych w latach. 28. czyli Zaśnięcia Matki Bożej (obchodzone 15 sierpnia). kapłani. 7-8. Będzie to “dzień Pana”(1 Kor 1. CIC 374.

Pascha (prawdopodobnie z hebr. że Chrystus przyjdzie w chwale sądzić żywych i umarłych (zob. Jana jest mowa o zmartwychwstaniu. W filozofii arystotelesowskiej przypadłość bytu przeciwstawiona akcji i oznaczająca “podleganie zmianom”. 1 P 2. Jeżeli idzie o Ostatnią Wieczerzę. 8. 3-7). 150. Wzywa on innych do tego by byli pasterzami Kościoła. Za Karlem Rahnerem (1904-1984) możemy powiedzieć. tego wieczoru podczas paschalnego posiłku spożywa się chleb przaśny z pieczonym barankiem. Pastor (łac. kapłan. 10. 20. CIC 519). 11. zbiegła się z Paschą i towarzyszącemu jej trwającemu przez cały tydzień świętu chleba nie kwaszonego (Mk 14. Nazwa nadawana Abrahamowi. Pasja (łac. Pasterz. 40-42. Chrystus został posłany do opuszczonej trzody Izraela (Mt 10. że Jezus umierający i zmartwychwstały miał wypełnić pierwotne wyjście i jego wspomnienie podczas świąt Paschy. W Ewangelii św. 19. Pwt 16. Ps 23. Patriarcha (gr. 28). eschatologia. Aleksandrii. Wśród protestantów ministra wyświęconego. 15. Jako Dobry Pasterz daje On życie swoje za owce (J 10. Sobór Chalcedoński (451) w 28 kanonie (którego papież Leon I nigdy nie zatwierdził) rozszerzył to stwierdzenie i uczynił Konstantynopol drugim po Rzymie tylko w sprawach jurysdykcyjnych. piekło. ponieważ paruzja jest tylko ostatecznym następstwem pierwszego Jego przyjścia przez wcielenie. Sobór Konstantynopolitański I (381) nadał Konstantynopolowi “honorowe pierwszeństwo po Rzymie. 12). Zob. 76. 13-17. 8-9. obsługującego Kościół miejscowy. “pasterz”). Chrześcijaństwo wschodnie bardziej niż zachodnie kładzie nacisk na zbiorowy charakter tego przyszłego dopełnienia. Męka Pana Jezusa. 7. parafia. zazwyczaj uważany przez katolików za ósmy sobór powszechny. zob. pasterz. 1 -2. 12-16). Antiochii i Jerozolimy. Ci patriarchowie mieli szeroki zakres władzy w takich dziedzinach. ponieważ jest on drugim Rzymem” (kanon 3). 25). niebo. Wyraz. Toteż chrześcijanie szybko zrozumieli. 9-10. 50. Wielki Tydzień. wieczerza pańska. 1-31. 54. Męka Pana Jezusa. po której nastąpiło ukrzyżowanie Jezusa i Jego zmartwychwstanie. lud Boży. Niektórzy teologowie współcześni wolą nie mówić o “drugim” przyjściu Chrystusa. 1 Kor 5.4). 24. urząd duszpasterski. 1 P 5. Sobór Nicejski I (325) uznał tę funkcję dla Rzymu i przyznał Aleksandrii pierwszeństwo przed Antiochią. Hbr 7. 2. Wielkanoc. 39-40. 30. Zob. podobnie w niektórych krajach niemieckich postępują katolicy (zob. Łk 15. 1-4). Zob. Zob. 1-28. którego ofiara wyzwalająca usunęła grzech świata (J 1. 29.Leksykon teologiczny 5-36). Jakubowi. szafarz. Począwszy od VI wieku. Pasterski urząd. to bez względu na to. 44. którego w Starym Testamencie używano na oznaczenie przywódców (Jr 2. “pesah = przejście”) Żydowskie święto rodzinne obchodzone w czasie wiosennej pełni księżyca i wspominające wyjście z Egiptu (Wj 12. 29. Sobór Konstantynopolitański IV (869-870). Wielki Piątek. 24). “ojciec. 15) i Boga jako Dobrego Pasterza (Ez 34. Opis męki Pana Jezusa czytany w Niedzielę Palmową i w Wielki Piątek. że to raczej świat przyjdzie do Boga podczas paruzji niż Chrystus do świata. Zob. kiedy Bóg będzie “wszystkim we wszystkich” (1 Kor 15. tytuł ten został nadany biskupom Rzymu. które nastąpi “w dniu ostatecznym” (J 6. czy była ona posiłkiem paschalnym (synoptycy) czy nie (Jan). Hbr 13. 1-4). 6. ND 2-7. 11-16. Wydawnictwo WAM. Po południu 14 Nisan ofiaruje się paschalne baranki. DH 6. Konstantynopola. zmartwychwstanie Chrystusa. Dz 2. zmartwychwstanie Chrystusa. 125. który rządzi”). 7). 1-8). Zob. dwunastu synom Jakuba i Dawidowi (Rdz 12. 15-17. ale lud pozostaje Jego owcami (J 21. Izaakowi. biskup. Wielki Tydzień. “cierpienie”) 1. 3. Kraków 2002 127 . W rozmaitych wyznaniach wiary spotykamy sformułowania. nazywa się pastorem. jak mianowanie biskupów większych diecezji i wydawanie wyroków w wypadku odwołania się do ich jurysdykcji. 3. Upatrywano w Nim baranka paschalnego. sąd ostateczny.

Patrologia (gr. które zachowują łączność z Rzymem (OE 7-10). prawosławie orientalne. rezydujący w Kairze. Serbia. że ludzie mogą osiągnąć zbawienie dzięki swoim wytrwałym wysiłkom. a ukrzyżował Boga Ojca. którego patriarcha rezyduje w pobliżu Chicago. Zalecił on. a przede wszystkim pozostawił nietknięte naturalne używanie wolnej woli. Kościoły wschodnie. kościół wschodni asyryjski. Pozostałe patriarchaty prawosławne obejmują dwie grupy: te. W grupie pierwszej cztery Kościoły korzeniami sięgają czasów Soboru Chalcedońskiego. modalizm. Zob. wśród których “pierwsze miejsce zajmują Kościoły Patriarchalne” (UR 14). prawosławie orientalne. Zob. żeby tam. który-najpierw w Rzymie. cierpienie Boga.katolikos Wschodu (zwany również Katolikosem Apostolskiego Tronu św. Jerozolima (uznana jako patriarchat na Soborze Chalcedońskim. Studium nad teologią Ojców Kościoła. Antiochia. “cierpienie Ojca”). Patrystyka (łac. etiopskim . ortodoksja. oikoumene. zob. którą nazywamy modalizmem. Kościoły wschodnie. Pelagianizm. że to Bóg Ojciec się narodził. Indie). Zob. Kraków 2002 128 . rezydujący w Ecthmiadzin w Armenii. Wyraz wymyślony w wieku XVII na oznaczenie nauki o Ojcach Kościoła. koptyjskim patriarcha (zwany również papieżem). twierdził znowu. 200). które uznają Sobór Chalcedoński (451 r. Antiochia. “studium Ojców Kościoła”). że wypędził Ducha Świętego. Sobór Watykański II uznał tradycje. gdzie to będzie potrzebne. papież. 400). Aleksandria i Jerozolima).uczył. monarchianie. W wydanej w roku 1989 instrukcji watykańskiej Kongregacji do Spraw Nauczania Katolickiego odróżnia się “patrologię” jako studium historyczne i literackie nad Ojcami Kościoła od “patrystyki” będącej studium ich myśli teologicznej. mnich z Brytanii lub Irlandii.Leksykon teologiczny uznał prymat Rzymu i wyliczał patriarchaty w tej kolejności (według godności): Rzym. 220) na oznaczenie tej odmiany monarchianizmu. 200). Ojcowie Kościoła. prymat. prymat. z którego kpił. natomiast Malankarskim Prawosławnym Kościołem Syryjskim . pentarchia.patriarcha. Tomasza). Wśród orientalnych Kościołów prawosławnych ormiańskim kieruje katolikos wszystkich Ormian. prawa. Często tego wyrazu używa się niewłaściwie jako synonimu patrologii. Patripasjanizm (łac. Zob. rezydujący w Addis Abebie. zapoczątkował ją Pelagiusz (ok. rezydujący w Kottayam (Kerala. Aleksandria. Sobór Laterański IV (1215) i Sobór Florencki (1438-1445) powtórzyły tę samą listę patriarchatów i w tym samym porządku (DH 811. oraz te. prawowierność.ok. Wydawnictwo WAM. które go nie uznają. Rumunia i Gruzja). a później w Północnej Afryce . a które określa się jako prawosławne orientalne. Herezja głosząca błędną naukę o łasce. “patriarcha powszechny”). przywileje i jurysdykcję tych Kościołów wschodnich. a potem umarł na krzyżu. Grzech pierworodny sprowadził on w najlepszym razie do złego przykładu danego nam przez Adama. Termin używany przez Tertuliana (ok. Sobór Watykański II ustalił także ogólne wskazania co do nowej unii z Kościołami wschodnimi odłączonymi od Rzymu (UR 13-18). ND 809). Patriarchaty prawosławne. prymat. Najstarszym z nich jest Asyryjski Kościół Wschodni.) i są znane jako prawosławne wschodnie. Sobór Chalcedoński. ten zły przykład nie wyrządził żadnej wewnętrznej szkody potomkom Adama. Sobór Powszechny lub papież ustanawiał nowe patriarchaty (OE 11). Konstantynopol. 160 . patriarcha. Zob. 1307-1308. Tertulian walczył wtedy z Prakseaszem (ok. patrologia. którego używają patriarchowie Konstantynopola od szóstego stulecia. DH 661). autokefaliczny. a nawet wcześniejszych (Konstantynopol. natomiast pięć jest późniejszych (Bułgaria. Zob. Autonomiczne Kościoły prawosławne kierowane przez patriarchów. Ojcowie Kościoła. Patriarcha ekumeniczny (gr. Pelagiusz zachęcał do prowadzenia ściśle ascetycznego sposobu życia i popierał konieczność istnienia Kościoła dla moralnej elity. jest to propozycja wysuwana przez wielu teologów w związku z przyszłym zjednoczeniem siostrzanych Kościołów z Rzymem. Inny medalista. Tytuł. patrystyka. Rosja. Sprowadzając łaskę do dobrego przykładu danego nam przez Chrystusa. “nauka o Ojcach Kościoła”). Noetos (ok.

a niektórzy protestanci “pierwszymi pięcioma księgami Mojżesza”. Wzajemne przenikanie się boskiej i ludzkiej natury Chrystusa.Leksykon teologiczny Jego uczniowie. Jeśli idzie o te księgi. Liczb. na podstawie których po prostu mianoby napisać księgi Pentateuchu. “persona = osoba”). Personalizm (z łac. “rządy pięciu”). Mikołaja Bierdiajewa (1874-1948). według której człowiek jest przedmiotem badań naukowych i można go zinterpretować po prostu. że od niego pochodzi natchnienie dla wielu opowiadań i dla dużej części prawodawstwa spisanego w Pentateuchu. zanurzenie. 1331. Przyjęta wśród katolików i prawosławnych nazwa na oznaczenie pierwszych pięciu ksiąg Pisma Świętego (Rodzaju. Martina Bubera (1878-1965). mianowicie Kodeksu Kapłańskiego (P). Teoria szczególnie popularna w pierwszym tysiącleciu. patriarcha. “rządy czterech”). E. konstantynopolitański. której się używa w obrządku bizantyńskim podczas obrzędów liturgicznych od Niedzieli Wielkanocnej po Niedzielę Pięćdziesiątnicy włącznie. skupiający się na niepowtarzalnej wartości osoby ludzkiej. Julius Weilhausen (1844-1918) wprowadził tezę innego jeszcze źródła. Obecnie zwrócono większą uwagę na tradycję ustną i na inne czynniki i wskutek tego złagodzono czystą teorię o czterech istniejących wcześniej dokumentach (J. E. Zob. Zob. tora. Wyjścia. potępiły ją też dwa synody w Pomocnej Afryce (DH 222-230. DH 112-113. 323. “chodzić dookoła”). Pentekostarion (gr. D). które Żydzi nazywają Tora.S. Zob. Kierunek filozoficzny. Personalistami można nazwać wielu (raczej różnorodnych) myślicieli. Zob. Sobór Florencki. Zob. Okresowa księga liturgiczna z oficjami własnymi. Zob. Biblia. Sobór Powszechny. Wydawnictwo WAM. unia hipostatyczna. Z drugiej strony prawdziwy personalizm wyklucza jakikolwiek samolubny indywidualizm. Pentateuch (gr. Ferdynanda Ebnera (1882-1931). Stary Testament. Kapłańskiej i Powtórzonego Prawa). grzech pierworodny. “przez zanurzenie”). Sobór Chalcedoński. schizma. kodeks prawa kanonicznego dla Kościołów wschodnich. Pentarchia (gr. Zob. Emmanuela Mouniera (1905-1950) i Michała Polany'iego (1891-1976). Z jednej strony przeciwstawia się on ideologiom totalitarnym (które podporządkowują dobro jednostek dobru zespołu). prymat. 1301. Opierając się na pewnych przemyśleniach Jana Astruca (1684-1766). a w roku 431 Sobór Efeski (DH 267-268). 326). Kraków 2002 129 . Augustyn z Hippony (354-430). ND 301-303. Johann Gottfried Eichhom (1752-1827) wysunął postulat. “pięcioksiąg”). augustynianizm. semipelagianie. Od czasu schizmy między Wschodem a Zachodem (ostatecznie dopiero od czasu odrzucenia Soboru Florenckiego) greckie Kościoły prawosławne mówiły o tetrarchii (gr. aleksandryjski. 115. Pozostają one wprawdzie nietknięte i nie zmieszane jedna z drugą. ND 501-502. Brightmana (1884-1953). Celestiusz (V w.) i Julian z Ecianum (ok. Per intinctionem (łac. 386-454) rozwinęli pelagianizm jako system. wcielenie. pięćdziesiątnica. oktoechos. spoglądając na jego funkcje i reakcje. według której rządy nad jednym i niepodzielnym Kościołem chrześcijańskim sprawować będzie pięciu patriarchów: rzymski. Wielkanoc. pleroma. do którego później dodano źródło deuteronomistyczne (D) . aby przyjęto jako źródła Pentateuchu dokument jahwistyczny (J) i dokument elohistyczny (E). szukający poparcia dla swoich własnych “interesów” kosztem innych. antiocheński i jerozolimski. P. 1901-1906). osoba.i tak powstała teoria czterech źródeł. mesalianie. “pięćdziesiątnica”). np. Idei pentarchii nigdy całkowicie nie zarzucono i zakłada ona pewne możliwości ekumeniczne. Pełnia. Perychoreza chrystologiczna (gr. Zob. behawioryzmowi i każdej psychologii. to tradycję o autorstwie Mojżesza trzeba rozumieć w takim znaczeniu. istnieją jednak razem bez rozdzielenia i bez podziału (zob. Herezji tej zdecydowanie sprzeciwił się św.

w Fatimie w Portugalii i na Jasnej Górze w Polsce oraz wyspa Tinos w Grecji. Wielki Tydzień. 28. Zob. Wydawnictwo WAM.Leksykon teologiczny Perychoreza trynitarna. tj. ale też nie skonkretyzowany bliżej “ogień” (poena sensus. “tendencja do spodziewania się najgorszego”). poruszony katastrofalnym trzęsieniem ziemi w Lizbonie.praktyka wspólna chrześcijanom i wyznawcom innych religii na świecie. odnajdują nadzieję w życiu łaski i oczekują na ostateczne zwycięstwo podczas powszechnego zmartwychwstania (Rz 8. antychryst. ND 1409). Nauka Kościoła idzie w ślad za Nowym Testamentem (Mt 13. hermeneutyka. 8-25. Itinerarium Burdogalense. 36-43. Jana Damasceńskiego (ok. eschatologia. eschatologia.780. przynajmniej na krótką metę. zatwardziałość serca. w którym wiecznie cierpią złe duchy. polega na pozbawieniu możliwości oglądania Boga (tzw. napisał sztukę pt. luteranizm. na której prawosławni w szczególny sposób świętują zaśnięcie Matki Bożej. ból utraty. że “ten świat jest najlepszy z możliwych”. którzy trwając w dobrowolnym. Spowodowana pobożnością podróż do miejsc świętych . Kandyd (1759). Ta wieczna kara. czytanie Pisma Świętego. Niedziela Palmowa. protestanci. tajemnica zła. Inne tradycyjne i współczesne miejsca pielgrzymkowe to: Santiago de Compostela w Hiszpanii. Zob. że grzech i inne nieszczęścia rzucają cień na ludzkie położenie i zadają mu rany. różniąca się odpowiednio do popełnionych grzechów (zob. 1-4). relacje miedzy osobami Boskimi. odmawiaj ą okazywania miłości Bogu i bliźnim. przeżycia religijne i prowadzenie zaangażowanego życia chrześcijańskiego w małych wspólnotach. czyli właściwe potępienie) i na powodowaniu bólu przez nigdy nie gasnący. Zob. Pesymizm (łac. grzech pierworodny. Pielgrzymka. jak Fryderyk Daniel Emst Schleiermacher (1768-1834). formalnej prawowierności Kościoła oficjalnego) kładł nacisk na modlitwę. apokatastaza. Piekło. Voltaire (1694-1778). Zob. Nie oznacza to jednak. Wyrażenia tego użył św. 749). Perykopa (gr. Zob. “filozofia wieczysta”). Ogarniająca wszystkich zbawcza miłość Boga pozostaje nadal podstawową i skuteczną siłą (1 Kor 15. Po nawróceniu się cesarza Konstantyna Wielkiego w roku 312 nasiliły się pielgrzymki do Ziemi Świętej i do grobów męczenników w Rzymie. ND 2307). filozofia wieczysta. że znamy ilość potępionych. Pogląd na świat podkreślający w szczególny sposób obecność zła i liczący się z tym. 675 . przenikanie się albo współistnienie Trzech Osób Trójcy Przenajświętszej (DH 1331. homilia. Miejsce albo stan. ND 326). ND 2309). metodyści. Najstarsza istniejąca relacja z pielgrzymki do Ziemi Świętej. Philosophia perennis (łac. że właśnie ono odniesie zwycięstwo. czyli kara zmysłów. Zob. Przeciwko optymizmowi Gottfrieda Wilhelma Leibniza (1646-1716)ij ego twierdzeniu. Zob. męczennik. sanktuarium maryjne w Lourdes we Francji. Kraków 2002 130 . została napisana około roku 333 przez anonimowego podróżnika z Bur-digali (obecnie Bordeaux) w Południowej Galii. któremu kształt nadał Phlipp Jakob Spener (1635-1705) i który (na przekór powszechnej. Chrześcijanie. Fragment z Pisma Świętego czytany w kościele. pentateuch. Do znanych nazwisk znamiennych dla tego ruchu należą: hymnograf Paul Gerhardt (ok. Trójca immanentna. chociaż uznają. Pietyzm (łac. Pięcioksiąg Mojżesza. DH 443. Zob. a techniczne znaczenie otrzymało ono u św. Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny. “pobożność”). oraz grzesznicy. 31-46) i kładzie nacisk na możliwość kary piekła dla tych. 1607-1676). albo podczas badań naukowych. 25. Odrodzeniowy ruch w protestantyzmie. Ap 21. poena damni. protestanci liberalni. Nikolaus Ludwik Graf von Zinzendorf (1700-1760) i mistyk Garhard Tersteegen (1697-1769). egzegeza. DH 1306. Pietyzm ułatwił powstanie metodystów i wpłynął na takich teologów. “wybrany fragment”). którzy nie okazali żalu za grzechy (DH 1002.ok. Wzajemna obecność. Grzegorz z Nazjanzu (329-389). zob. 1 Tm 2. 3-6). łaska. lub analizowany w homilii.

Piotra skierowanego do mieszkańców Jerozolimy i do pielgrzymów. prawdopodobnie dzień . Pięć dróg u samych podstaw zakwestionowali: Dawid Hume (1711-1776). Sobór położył nacisk raczej na rozwój jednej (pojedynczej!) tradycji niż poszczególnych tradycji (czyli nauczania lub praktyk w poszczególnych Kościołach). w które pierwotnie świętowano zbiory zboża. że od Wielkanocy aż do pierwszej niedzieli po Pięćdziesiątnicy zakazany jest post.Leksykon teologiczny Pięć dróg. Jako święto chrześcijańskie Pięćdziesiątnica nawiązuje do zesłania Ducha Świętego na uczniów. Pięćdziesiątnica.w którym nowo ochrzczeni ubierali się na biało). Pismo Święte.może ostatni? . Zob. jego nauka jednak wielu katolików skłoniła do opracowania teorii dwóch źródeł. pascha. że objawienie jest przede wszystkim żywym przekazaniem się samego Boga (DV 2-6) a nie tylko zespołem objawionych twierdzeń “zawartych" w Piśmie Świętym lub w innych źródłach. Pismo święte i tradycja. Stosunek zachodzący między spisanym i natchnionym Słowem Boga z szerszą rzeczywistością Kościoła. według której niektóre prawdy objawione mogą się zawierać w tradycji. Pięć dowodów na istnienie Boga. Sobór mówił wprawdzie o jednym źródle (“Dobra Nowina”). Zob. Przeciw zasadzie zwolenników reformacji sola Scriptura (łac. że “Dobra Nowina” jest “źródłem wszystkich zbawczych prawd i normą postępowania”. celowość. że tę planowość można wyjaśnić tylko celowym działaniem Bożego Planisty. że we wszechświecie istnieją tylko ograniczone stopnie doskonałości. 1-42). które do nas dotarły” (DH 1501. Po święcie Paschy (przypadającym pięćdziesiąt dni wcześniej) i obchodzonym w jesieni Święcie Namiotów trzecie większe święto żydowskie. ale nie w Piśmie Świętym Sobór Watykański II uważał. Zawiera się ona nie tylko w “księgach spisanych”. życiu i kulcie” i przekazuje “wszystkim pokoleniom to wszystko. W obrządku bizantyńskim Pięćdziesiątnicę obchodzi się przez dwa kolejne dni: w niedzielę świętuje się dopełnienie objawienia Trójcy Przenajświętszej (w obrządku łacińskim to święto się obchodzi w niedzielę po Pięćdziesiątnicy. że istnieje “pierwszy motor nieporuszony”. argumenty na istnienie Boga. teologia piękna. przyczynowość. argument teleologiczny. do przemówienia św. 1225-1274) pt. Biblia. czym on jest. W dwudziestym kanonie Soboru Nicejskiego I (325) jest mowa o Pięćdziesiątnicy w takim kontekście. Immanuel Kant (1724-1804) oraz inni filozofowie. która nie jest skutkiem żadnej przyczyny. a potem nadanie Prawa Mojżeszowi na Górze Synaj. i kończy się oświadczeniem. w jaki Tradycja i Pismo Święte są jednolite co do pochodzenia (=objawienie). a mówiąc tylko o Piśmie Świętym jako o Słowie Bożym. Druga droga prowadzi od naszego doświadczenia. Z faktu istnienia zmian (ruchu) na świecie wnioskuje on. W Polsce powszechnie się przyjęła nazwa “Zielone Świątki" pewnie od zwyczaju zdobienia domów gałązkami drzew i krzewów. a modlitwy z wielokrotnie powtarzanym “Alleluja” odmawia się stojąco. W obszarze anglojęzycznym Pięćdziesiątnica zwana jest także Whitsunday (ze staroangielskiego: “White Sunday = Niedziela Biała”. zwrócił też uwagę na sposób. Czwarta droga zaczyna się od stwierdzenia. że w Ziemi Świętej chrześcijanie to święto obchodzili już w IV stuleciu. Z Konstytucji Apostolskich i z opisu pielgrzymki Egerii wiemy z całą pewnością. kiedy to około trzech tysięcy ludzi przyjęło jego orędzie i zostało ochrzczonych (Dz 2. Piękno. które znajdują się w dziele św. w co wierzy” (DV 8). Tomasza z Akwinu (ok. Zob. Na piątej drodze autor każe się najpierw przypatrywać planowej organizacji świata i dowodzi. ciągle jednak jeszcze dają one wartościowy wkład w naszą (ograniczoną) wiedzę o Bogu. pentekostarion. Summa Theologiae. i to. a w poniedziałek zesłanie Ducha Świętego na apostołów. ale także w “nie spisanych tradycjach. uznawał rolę tradycji w wyja- Wydawnictwo WAM. ND 210). “tylko Pismo Święte”). że istniej ą przy czyny powodujące skutki. Kraków 2002 131 . Duch Święty. Zob. że musi istnieć Przyczyna Nieograniczona. funkcji i celu (DV 9). która się nam jawi “w nauce. Droga trzecia wychodzi z faktu przypadkowości naszego świata i dochodzi do “pierwszej przyczyny koniecznej”. do stwierdzenia istnienia Przyczyny Ostatecznej. Sobór Trydencki (1545-1563) nauczał. zwaną Niedzielą Trójcy Przenajświętszej).

Augustyna z Hippony (354-430). na Wschodzie panował platonizm wśród humanistów takich jak Michał Psellus(ok. pluralizm przyjmuje różne postaci kulturalne. Dusze nasze istniały wcześniej niż świat i cieszą się wiedzą wrodzoną. a także platoników z okresu Odrodzenia. augustynianizm.ok.jako coś rozrywającego prawdziwą jedność wiary i teologii . Pawła wyraz ten odnosi się do pełni Boga (Ef 3. 215) i Orygenes (ok. urząd nauczycielski Kościoła. dobroci. która sprawia. Zob. że każdy człowiek się rodzi albo platonikiem. kenoza. 1900) i innych coraz więcej protestantów zaczęło przyjmować. idealizm. na jego następców.dopóki nie została zamknięta przez cesarza Justyniana I (panował w latach 527-565) w roku 529 po Chrystusie. Tradycja jest istotnym środkiem umożliwiającym zrozumienie objawienia. luteranizm. Słowo Boże. 469-399 przed Chr. do pełnej miary bóstwa Chrystusa (Kol 1. Początkowo na Ojców Kościoła wpływ wywierał “platonizm średni”. pięknie i o innych zagadnieniach związanych z naszym zmiennym i widzialnym światem będą uzasadnione. Przeciwko zdecydowanej jednolitości Sobór Watykański II poparł prawdziwą różnorodność w tradycji chrześcijańskiej i w kulcie (SC 37. “pustka. który kładł nacisk na absolutną transcendencję Boga. tradycja. prawdzie. Klemens z Aleksandrii (ok. Platonizm. 254) wiele zawdzięczają Platonowi. reformacja. 9).chociaż niekoniecznie samego platonizmu . DH 403-404).miłość”). przebóstwienie. sola scriptura.Leksykon teologiczny śnianiu i aktualizowaniu objawienia (DV 8). w wątpliwych . który nie usiłuje sprowadzić wszystkiego do jednej ostatecznej zasady. Zob. 185 . Kierunek filozoficzny. polityczne lub religijne. Biblia.) prowadził dyskusje z sofistami i innymi filozofami. partii politycznych lub wyznań religijnych. arianizm. teologia aleksandryjska. Pleroma (gr. 150 . w którym Syn Boży został wysłany (Ga 4. a we wszystkich . “więcej”). czyli “demiurga”. UR 14-17). powszechniki. do Kościoła jako dopełnienia Chrystusa (Ef 1. gdzie ostatecznie większą lub mniejszą przewagę zdobył arystotelizm. że niemożliwe jest odwoływanie się do samego tylko Pisma Świętego. którzy teorię przebóstwienia wyjaśniali platońskim pojęciem współudziału. natomiast Pismo Święte odgrywa szczególną rolę w osądzaniu i reformowaniu Tradycji. Hansa Georga Gadamera (ur. W kilka miesięcy po ogłoszeniu 25 stycznia 1959 roku zamiaru zwołania Soboru Watykańskiego II Jan XXIII przywołał klasyczną maksymę: In essentialibus unitas. Matthew Arnold (1822-1888) twierdził. wystarczalność Pisma Świętego. któremu początek dał Platon (427-347 przed Chr. aby stworzyć świat. że wszystkie kierunki filozoficzne są tylko przypisami do Platona. która przez całą serię emanacji przygotowuje na przejście do kenomy (gr. Alfred North Whitehead (1861-1947) zaś przyznał pierwszeństwo mistrzowi Arystotelesa twierdząc. demiurg. 1912). 19). całkowicie transcendentalny Bóg potrzebował pośrednika. “pełnia”). 1019-1078)i wśród teologów. Dzięki odbytemu w roku 1963 posiedzeniu Komisji Wiary i Ustroju Światowej Rady Kościołów i wpływowi Ivesa Congara (1904-1995) Gerharda Ebelinga (ur. Ojcowie Kościoła. w których Platon pokazuje.wolność. jeżeli je można będzie “uogólnić”. którą czerpią z uprzedniego oglądania idei. Pluralizm (łac. Kraków 2002 132 . Gnostycy zaliczyli pleromę do przymiotów Syna. in omnibus caritas (łac. Słynne Dialogi. takich jak Marsyliusz Ficino (1433-1499). Neoplatonizm oddziaływał na św.ok. W przeciwieństwie do Zachodu. neoplatonizm.od “wielokształtności”. czy się przyjmuj e różnorodność kultur.4). emanacja. Niektórzy odróżniają “pluralizm” . albo arystotelikiem. protestanci. Zob. ogołocenie”). że wiara chrześcijańska wyraża się na różne spo- Wydawnictwo WAM. W pewnym sensie spory ariańskie oznaczały kryzys tej postaci platonizmu. Każdy pogląd filozoficzny. a Orygenes od niego zaczerpnął naukę o uprzednim istnieniu dusz ludzkich (zob. arystotelizm. W listach św. Duch Święty. 2. Dokumenty soborowe na temat ekumenizmu (UR 14-17) oraz Kościołów wschodnich (OE 5-6) wyrażają sposób w jaki Tradycja (duża litera) jest przekazywana poprzez tradycję (mała litera). in dubiis libertas. 19. gnostycyzm. Akademia Platońska pozostawała ośrodkiem nauczania . a to wskazuje na istnienie wyższego świata odwiecznych i nie podlegających zmianie uniwersalnych idei. orygenizm. Odpowiednio do tego. “w rzeczach istotnych jedność. w jaki sposób Sokrates (ok. 23) i do pełni czasu. zmierzają do jednego podstawowego zagadnienia: wypowiedzi o sprawiedliwości.).

Duch Święty. jak o tym dobrze wiedzą chrześcijanie wschodni.Leksykon teologiczny soby. “nauka o Duchu Świętym”). Kościół i państwo. W Starym Testamencie goim (hebr. w jaki Druga i Trzecia Osoba Trójcy Przenajświętszej pochodzą od Ojca. daje natchnienie modlitwie. “narody”) to ci. przekazując własną naukę o Kościele (LG 3-4. Mt 5. żeby w nas umocnić obraz Syna Bożego. kończy się drugim albo mniejszym podniesieniem. Uniesienie do góry konsekrowanej Hostii i konsekrowanego Kielicha. ND 12. żeby zachęcić zgromadzonych do adoracji Chrystusa obecnego właśnie w sposób eucharystyczny i żeby wyrazić nasze ofiarowanie się Bogu. raczej przenika całą teologię i życie. przebywa w Kościele. Trójca immanentna. że wierzący z głębi serca odpowiadają na to. 9-17). Poganie (z łac. Zob. Kościół. W obrządku ambrozjańskim. pokój. Modlitewne i uczuciowe oddanie. Nauka o Duchu Świętym. duchoburcy. subordynacjonizm. wyjaśniał zrodzenie Syna Bożego jako akt poznania samego siebie przez Ojca. a w Mszy łacińskiej przed “Baranku Boży” i Komunią św. 1. To “zaniedbanie” odpowiada temu. które sprawia. zwany także Modlitwą Eucharystyczną. że się nie prowadzi osobnych studiów nad Duchem Świętym. którzy mieszkali we wsiach i stali się chrześcijanami później. możemy powiedzieć. ponieważ głoszono im Ewangelię po zewangelizowaniu ludności miejski ej. relacje między osobami boskimi. który objawia nam Boga. 20). Pneumatologia (gr. czego Bóg od nich chce. łacińskim i w obrządku mozarabskim kanon mszalny. religijność. Pobożność. teologia Trójcy Przenajświętszej. filioque. Gałąź teologii zajmująca się Duchem Świętym. “paganus = mieszkaniec wsi”). a pochodzenie Ducha Świętego przez wzajemną miłość Ojca i Syna. Podniesienie. umożliwia wiarę. rzeczywista obecność. monizm. 23-24). Pochodzenie Syna od Ojca zwie się też “zrodzeniem”. niż ogranicza się do jednego określonego działu. Kraków 2002 133 . Wyrazu tego pierwotnie używano na oznaczenie tych mieszkańców cesarstwa rzymskiego. w którego ślady poszli średniowieczni scholastycy. 675 . że Duch Święty podobnie jak autor w swoich dziełach “Jest wszędzie. Jan Damasceński (ok. Zob. w liturgii anglikańskiej) pocałunek pokoju wymienia się. obrządek. Zob. scholastyka. kanon. chrystologia. który przychodzi anonimowo. Zob. Termin teologiczny wyrażający sposób.318). co św. Posługując się powiedzeniem Gustawa Flauberta (1821-1880). wolność religijna. ukazuje. Pozdrawianie się wzajemne podczas liturgii Eucharystycznej jako znak miłości i jedności. “pusty. Zob. 1-27. podczas gdy pochodzenie Ducha Świętego od Ojca i Syna zwie się także “tchnieniem” (zob. 1-11. w jaki sposób myśli chrystologiczne i pneumatologiczne są sobie wzajemnie niezbędne i jak się wzajemnie uzupełniają. Św. 749) nazywa kenotyczną (gr. Kościoły wschodnie. którzy nie uznawali jedynego prawdziwego Boga (Pwt 7. Augustyn z Hippony (354-430). DH 150. Naukę tę ożywił na nowo Władimir Łosski (1903-1958). lecz w łączności z innymi ważnymi zagadnieniami. Komunia święta. liturgia. Stary Te- Wydawnictwo WAM. obdarza wspólnotę różnymi charyzmatami i działa na rzecz dopełnienia wszystkich rzeczy w Chrystusie (Rz 8. kiedy to kapłan unosi do góry równocześnie Hostię i Kielich. Zob. Wśród prawosławnych pocałunek pokoju ma miejsce bezpośrednio przed odmawianiem wyznania wiary. Ga 4. 12. Pochodzenie osób Boskich. Ps 147. Podporządkowanie osób boskich. ogołocony”) cechą Ducha Świętego. Zob. Pneumatomachowie (gr. 1 Kor 2. Pawła świadczą o roli Ducha Świętego. Na Wschodzie oraz w niektórych obrządkach zachodnich (np. “walczący z Duchem Świętym”). gdy dary chleba i wina są przynoszone do ołtarza (zob. a jeżeli idzie o szczegóły. 10-16. Często bywa tak. Pocałunek pokoju.6). łaska. takimi jak: Trójca Przenajświętsza. świadomość klasyczna. adoracja. Na przykład Sobór Watykański II. tchnienie. łaska i sakramenty. teologia Trójcy Przenajświętszej. Listy św. Zob. dualizm. postmodernizm. 804. nie ma Go nigdzie”.ok.

że jest bytem.w domu zmarłego. Abraham został wezwany. Wielki Piątek. Zob. Znamiennymi cechami dla różnych ceremonii . 2 Kor 5. które następują po wspomnieniu śmierci Chrystusa w Wielki Piątek są potocznie znane jako “pogrzeb Chrystusa”. którym się posługiwali scholastycy na oznaczenie tych właściwości. 2. LG 11. 1225-1274) wylicza tylko trzy pojęcia transcendentalne: jedność. 18-20). Msza św. Zbiór ceremonii związanych z pożegnaniem zmarłego chrześcijanina od chwili śmierci aż po pogrzebanie lub kremację ciała (zob. 6. ewangelizacja. lecz fioletowe lub białe. 7. animizm. Uroczyste złożenie do grobu martwego ciała ludzkiego. prawda. Pojęcia transcendentalne. co dla ludzi świeckich. wkorzenienie w kulturę. 1-3). co dla kapłanów. 1 Kor 7. które jeszcze nie ukończyło siódmego roku życia. wielobóstwo. 9. jak pogan (Rz 3. jak “pogaństwo” i raczej mówi o “narodach” (gentes). Tomasz z Akwinu (ok. Paweł stosuje na oznaczenie pełnej miłości zbawczej inicjatywy Boga i naszej potrzeby przyjęcia tego. że istnieje. sakrament pokuty. czy osoby dorosłej świeckiej. obrzędy pogrzebowe dla zmarłych biskupów są te same. Zob.te same. dobroć. a dla diakonów . 6. Wydawnictwo WAM. Jon). 19-20). cmentarz. Zob. Zgodnie z instrukcją Soboru Watykańskiego II (SC 81). modlitwy za zmarłego oraz nadzieja na zmartwychwstanie. jedność. Łk 2. by był pośrednikiem w przekazywaniu Bożych błogosławieństw całej ludzkości (Rdz 12. że Bóg pragnie zbawić zarówno Żydów. Ponowne stworzenie stanu przyjaźni po sytuacji. która powstała wskutek jakiegoś sporu i odłączenia się od wspólnoty z kimś innym. Św. 49. czy też kapłana. 5. Pogrzeb 1. śmierć. czuwanie. Wielkanoc. CIC 1176-1185). bałwochwalstwo. na trzeci. (2) Ponieważ sakrament pokuty sprawia pojednanie z Bogiem i Kościołem. rzeczywistość. 3. Zob. czy jest to pogrzeb dziecka. jak Melchizedek. Centrum tych uroczystości jest podobny do grobu mebel. zob. odkupienie. prawdę i dobroć. czas i przestrzeń). “grób”). Zazwyczaj zapala się paschał i stawia z przodu trumny. Kraków 2002 134 . mimo to świadczył także o Bożym planie zbawienia pogan (Iz 2. 4. Pojednanie. że się jest czymś. królowa Saby. 8-12. często się go nazywa “sakramentem pojednania” (zob. dziewiąty i trzydziesty dzień po jego śmierci. W chrześcijaństwie bizantyńskim obrzędy pogrzebowe znacznie się między sobą różnią zależnie od tego. 11). kremacja. istota. Wyrażenie. Sobór Watykański II. 60. byt. W greckim Kościele prawosławnym ceremonie. (l) Wyraz “pojednanie”. Am 9. 29. właściwość. chrześcijanie anonimowi.są szacunek dla ciała ludzkiego.Leksykon teologiczny stament wprawdzie potępiał ich bałwochwalstwo. świece. Scholastycy często dodawali czwarte tj. Sobór Watykański II unika zarówno wyrazu “poganin”. Paweł ogłasza. Szaty liturgiczne kapłana nie są już koloru czarnego. zmartwychwstanie umarłych. fakt. Św. zbawienie. 1-4. św. czyli naszego przez Niego pojednania z Bogiem (Rz 5. w jego zwykłym “świeckim” znaczeniu (zob. Pogrzeb 2. nad grobem lub w krematorium . które są przynależne bytowi tylko dlatego. Bytem jest to wszystko dlatego. Zabobonom jeszcze istniejącym wśród nawróconych na chrześcijaństwo przyklejono także etykietkę “pogański”. 1-3. które trzeba ewangelizować. 24. zwany epitaphion (gr. PO 5). żałobna zdecydowanie wyraża radosną wiarę w zmartwychwstanie Chrystusa. 15. Wyznawców niektórych religii niechrześcijańskich nazwano poganami (w znaczeniu ujemnym). Ostatecznie wylicza się sześć pojęć transcendentalnych: 1. 29-32). piękno. 8-11. Następnie często odprawia się specjalne nabożeństwo za zmarłego. i które przekraczają kategorie pozwalające klasyfikować rzeczy (np. zwane panichidą. w kościele. co się dzięki Chrystusowi wydarzyło. Hiob i Rut. W szerszym znaczeniu wyraz “pojednanie” oznacza skutki odkupienia na całym świecie (Kol 1. Stary Testament ukazuje takich “świętych pogan”.

2237. 52). Mt 10. zaproponowali sposoby pogodzenia wiary o istnieniu grzechu pierworodnego z poligenizmem. 20. Zob. Pokuta (1) Zob. Próba nakłonienia kogoś do grzechu (Jk 1.15. chociaż kuszony podobnie jak my. lecz od wielu. 12-19). Jakiego świat dać nie może” (J 14. Pwt 6. miłości i prawdzie. szczególnie zbawczy pokój związany z epoką mesjańską (Iz 9. Jezus nazwał błogosławionymi tych. Hans Urs von Balthasar(1905-1988) domagał się jednak pierwszego miejsca dla piękna. Wydawnictwo WAM. 17-19) oraz że pozwolił na to. 8. chwała. 38) i trudne okoliczności (Łk 8. Augustyn z Hippony (354-430) nazwał go “uspokojonym stanem rzeczy”.Leksykon teologiczny skłonni jednak byli mówić. scholastyka. 13-18) zrodzoną z Jego śmierci i zmartwychwstania (Kol 1. Mk 1. bo nie jest rzeczą jasną. pokój ten pociąga za sobą nową solidarność (Ga 3. Zob. jakim Bóg nas pociąga do siebie w Jezusie Chrystusie. Kol 3. 1-7. W tym samym czasie jednak biologowie zaczęli utrzymywać. że rodzaj ludzki nie pochodzi od pierwotnej pary przodków. Populorum progressio (łac. Iz 2. 32. ND 1936-1937). Hbr 11. 2241-2253. zbawienie. kiedy się domagają znaków (Mt 12. wolności. wojna sprawiedliwa. wielożeństwo. Rz 10. 39) i kiedy narzekają na swoje położenie (Wj 17. Szalom (hebr. Łk 4. 27. Pawła (Rz 5. 1-7. Mesjasz. 36.1-2. zob. pozostawił nam pokój. W wydanej w roku 1963 encyklice Pacem in terris (łac. Poligamia (gr. (2) Zob. 11. Św. 8-10). 8. nie popełnił grzechu (Hbr 4. 4.15). Zob. Sobór Watykański II opowiedział się za większym wysiłkiem w popieraniu pokoju i poczucia wspólnoty między narodami (GS 77-90). 2192. 1-11. 19. Po roku 1950 cieszący się poważaniem i prawomyślni teologowie. lecz od jednej. asceza. opierając się na udoskonalonej egzegezie i na dokładniejszej interpretacji wypowiedzi św. jest ono bowiem pierwszym sposobem. doxa. 9. że jest ono tylko harmonijnym funkcjonowaniem jedności. “Rodzaj ludzki”) Pius XII ostrzega przed poligenizmem. Ps 95. 1-13). 3. Zob. 14-15). 16. sakrament pokuty. Kraków 2002 135 . Mt 26. opór bierny. Zob. 13. sarks. prawdy i dobra. że nasz rodzaj ludzki nie wywodzi się od wielu rodzin. transcendencja. 20). 28. by Hiob był “kuszony” (Hi 1. Łk 11. 1-9. jak to twierdzi monogenizm (gr. “Rozwój narodów”) rozwój nazwał nowym imieniem dla pokoju (14). 33. Ludzie mogą zgrzeszyć przez “kuszenie” Boga. DH 1533-1535. czy się da on pogodzić z nauką o grzechu pierworodnym i o jego przejściu na wszystkich potomków Adama i Ewy (DH 3897. Podobnie jak Chrystus i modlitwa. Obowiązkiem Jego uczniów jest głoszenie pokoju jako orędzia zbawienia eschatologicznego (Dz 10. którą nam dał na czas ciężkiej próby (Mt 6. grzech pierworodny. 12-13). Jezus jednak. Mi 4. W wydanej w roku 1950 encyklice Humani generis (łac. Stolica Święta przez własną Komisję do spraw Pokoju i Sprawiedliwości oraz na wiele innych sposobów usiłuje popierać pokój międzynarodowy. Królestwo Boże. Ale zgodnie ze słowami Williama Butlera Yeatsa (1865-1939) “pokój nadchodzi powoli jak deszcz”. Poligenizm (gr. Ef2. Zarówno dla Starego Testamentu. “wiele początków”). 9). 1-19. 15-20). próbował Chrystusa doprowadzić do grzechu przede wszystkim podczas Jego pobytu na pustyni po chrzcie (Mt 4. ND 420). jak dla Nowego pokój to coś więcej niż wolność od wojny (zob. 15). 13. Kościół nauczający uznaje naszą słabość w zetknięciu się z pokusą i poleca modlitwę i ascezę jako środki zaradcze (zob. “zdrowie. 21. Wielki kusiciel. Hbr 3. pokój”) to wszechstronny dobrobyt będący wynikiem zjednoczenia z Bogiem. 32. że “kusił” albo “wystawił na próbę” Abrahama (Rdz 22. Papież Paweł VI w encyklice z 1967 r. modlitwa. 22. “wiele małżeństw”). Powstawszy z martwych. Pokój. grzech. 13) mogą nas prowadzić do złego. stworzenie 1. 2224. 12). 2217. W Stanach Zjednoczonych Konferencja Narodowa Biskupów Katolickich wypowiedziała się proroczo w dokumencie zatytułowanym Wyzwanie pokoju: obietnica Boża i nasza odpowiedz (1983). ewolucja. “którzy wprowadzają pokój” (Mt 5. O Bogu powiedziano. Słabe ciało (Mk 14. sprawiedliwość. 4). tolerancja. Pogląd. “jeden początek”). “Pokój na ziemi”) Papież Jan XXIII wyraził nadzieję na międzynarodowy pokój w ustroju społecznym opartym na sprawiedliwości. 106. diabeł. cnota pokuty.

w którym święci Piotr i Paweł ponieśli śmierć męczeńską. 601 i 618). 26. 24. Flawiana. epikleza. Eucharystia. 598. 17-19. 10).ok. jakim jest grzech.Leksykon teologiczny Politeizm (gr. Zob. W Kościele chrześcijańskim najwyższym aktem czci jest sprawowanie Eucharystii. Ludzie (np. całkowicie przeciwstawiona nieposłuszeństwu. Piotr i jaką kontynuują jego następcy. jaką pełnił św. przywódcy kościelni wobec wiernych) w różnym ograniczonym stopniu mają udział w autorytecie Bożym. rodzice wobec dzieci. papież. filioque. Św. W swej encyklice z 1995 r. Zob. 1-4). apostoł. jak konkretnie wykonywać to posługiwanie Piotrowe. teologia Trójcy Przenajświętszej. 8. 26). Ireneusz z Lyonu (ok. 590. kolegialność. Wydawnictwo WAM. 20. Kapłani diecezjalni winni są szczególne posłuszeństwo papieżowi i swoim biskupom (PO 15. 16. Wiara. dając nam przykład pełnego miłości posłuszeństwa (J 15. biskupi Rzymu. 27). gallikanizm. 5. 22-36) i pełnienie z miłością obowiązków pasterskich (Mt 16. 200) za kryterium pozwalające rozpoznać praw dziwa wiarę uznał następstwo apostolskie w ogólności. 21. czyli list papieża św. Zob. Posługiwanie Piotrowe oznacza dawanie świadectwa zmartwychwstaniu Chrystusa (Łk 22. ofiarnego i duchowego Pokarmu danego nam przez Jezusa Chrystusa w Jego męce i zmartwychwstaniu (wraz z darem Ducha Świętego). a szczególnie następstwo apostolskie biskupa Rzymu. dzięki temu możemy uprzedzać Jego ostateczne przyjście i składając dziękczynienie. Posłuszeństwo. CIC 273). Chrystus stał się “posłuszny aż do śmierci” (Flp 2. życia i jedności. autorytet. protestanci. Tylko Bóg ma najwyższy i bezwzględny autorytet. Ut unum sirt (nr 96) Jan Paweł II zaapelował do zwierzchników i teologów innych Kościołów o nawiązanie z nim na temat posługiwania Piotrowego “braterskiego i cierpliwego dialogu”. życie zakonne. apropriacja. nie ma jednak jeszcze zgody co do tego. 15-19. Akt wysłania (albo “pochodzenia”). 4-6). Posiłek kultowy. wielobóstwo. Posługiwanie Piotrowe. jurysdykcja. koncyliaryzm. W gotowości pełnienia woli swojego Ojca. 107) nazwał Kościół rzymski “przewodzącym w miłości”. 130 . przy czym sama natura tego poddania się zakłada zależność od stopnia wykonywanej władzy (LG 25. reformacja. Św. jednoczyć się z Bogiem. Kraków 2002 136 . prawosławnym i protestanckim wskazuje na narastające poczucie potrzeby istnienia jakiegoś kościelnego urzędu centralnego. ND 818-840). Zob. 8). 31-32. 21. J 14. katolicyzm. Zob. którzy z następcą Piotra i pod jego przewodnictwem ponoszą odpowiedzialność za cały Kościół (LG 22). CIC 573. pochodzenie osób Boskich. Kiedy na Soborze Chalcedońskim (451) odczytano Tomus.ok. zob. urząd nauczycielski Kościoła. sukcesja apostolska. Hbr 5. J 21. Drugiej i Trzeciej Osoby Trójcy Przenajświętszej przez Ojca niebieskiego w wieczności i czasie (zob. Msza święta. Ostatnio dialog ekumeniczny z Kościołem anglikańskim. kiedy to papież Jan Paweł II odwiedził Konstantynopol w roku 1979. Ignacy Antiocheński (ok. Gotowość wypełnienia praw i nakazów albo przyjęcia za prawdziwe stwierdzeń pochodzących od kogoś obdarzonego autorytetem. miasta. pentarchia. 1 P 5. państwo wobec obywateli. zdanie to powtórzył patriarcha Demetrios. którzy się związali ślubem zakonnego posłuszeństwa. wykonywanej razem ze wszystkimi innymi biskupami. “wiara w wielu bogów”). Dz 2. Rz 1. nieomylność. w życiu zakonnym mają obowiązek okazywać posłuszeństwo swoim przełożonym i konstytucjom swojego instytutu zakonnego (PC 14. Leona I (440461) do patriarchy konstantynopolitańskiego. Sobór Watykański I (1869-1870) wyraził to posługiwanie Piotrowe w słowach określających powszechną jurysdykcję i nieomylność papieża (DH 3050-3075. febronianizm. Ga 4. 35 . który byłby widzialnym znakiem chrześcijańskiej jedności w wierze. św. Ojcowie soboru wykrzyknęli: “Piotr przemówił ustami Leona”. Posłannictwo Boże. ofiara Mszy świętej. Szczególna służba na rzecz wiary chrześcijańskiej. Posiłek. podczas którego i dzięki któremu wierni czciciele przyznają się do swego bóstwa i z nim się utożsamiają. W Kościele wszyscy powinni okazywać pełne szacunku posłuszeństwo papieżowi i biskupom. 34. Ci. oznacza posłuszeństwo Bogu i Bożym przykazaniom (Mt 7. Sobór Watykański II jasno określił kolegialny charakter tej posługi.

podobnie jak do Bożego Narodzenia . przygotowanie do Bożego Narodzenia. krytyce literackiej. zniechęconej do rozumu. sędziowie i królowie byli pośrednikami między narodem a Bogiem. egzegezie biblijnej. 1215). wstrzemięźliwość.przygotowują się czterdziestodniowym postem.23). rzeczywistość ludzkiego istnienia. Zob. 3370. racjonalizm. będąc Bogiem i Człowiekiem. Jon 3. Zob.była to myśl. 2-3). filozofii. który powstał na Wschodzie. Mojżesz (Rdz 32. Michel Foucault (1926-1984). Hbr 8. która była zachętą dla teologii świeckiej. jak to robili faryzeusze (Mt 11. Powstrzymywanie się od spożywania pokarmów oparte na motywach religijnych. Chrystus pościł na pustyni (Łk 4. 9. Pośrednictwo. święci i ludzie żyjący obecnie na ziemi też się wstawiają za innymi (1 Tm 2. Pośredniczka. np. 12. 7) albo przygotowanie się do szczególnego zadania (Mt4. Deesis (gr. 16-18. Łk 18. 1929) oraz inni pisarze sprzeciwiali się postmodernizmowi jako dziwacznemu. 12). a grzeszną ludzkością (1 Tm 2. Wielki Post. Jacques Derrida (ur. Andrzeja z Krety (zm. podczas gdy chrześcijanie wschodni do Wielkanocy . ND 712). zob. za wyjątkiem wody i lekarstw (CIC 919. 7-14) i inni prorocy. suche dni. DH 1526. a od lat siedemdziesiątych XX w. Zob. W Starym Testamencie Abraham (Rdz 18. Wkroczenie kogoś trzeciego w celu pogodzenia dwóch skłóconych ze sobą stron i doprowadzenia w ten sposób . On sam znowu krytykował tych. Post może być ilościowy (jeżeli się ogranicza ilość przyjmowanych potraw) albo jakościowy (jeżeli się zupełnie wyklucza pewne potrawy. 14. Zob. oświecenie. zazwyczaj towarzyszy mu modlitwa (Dz 14. Pod koniec I wojny światowej Oswald Spengler(1880-1936) pisało “schyłku Zachodu”. Określenie po raz pierwszy użyte w 1946 r. Jean-Francois Lyotard (ur. czyli uzależnionymi od zasług Jezusa Chrystusa (zob. że nie pościł tak. Przed przyjęciem Komunii świętej wierni powinni powstrzymać się przynajmniej przez godzinę od jedzenia i picia. odkupienie. 5. 740). 16-33).przez jakieś nowe porozumienie .do osiągnięcia wspólnego rozwiązania lub dobra. hermeneutyka. post jakościowy nazywamy też abstynencją). a nawet dla teologii “śmierci Boga”. ale podczas działalności publicznej krytykowano Go. Właściwe postępowanie. Takich podporządkowanych pośredników nazywa się czasami “pośrednikami w znaczeniu względnym”. takich jak: skrucha (J 1 1. szkoła frankfurcka. kapłani. oznacza to. a nawet zranioną. omówiona przez Piusa XII w takich encyklikach jak Mystici Corporis (1943) i Mediator Dei (łac. Podczas II wojny światowej Dietrich Bonhoeffer (1906-1945) snuł rozważania na temat świata. Maryja może się wstawiać za innymi swoimi dziećmi (J 19. Kraków 2002 137 . mięso. Postępowanie właściwe. zbawienie.2). metod naukowych i wiary w postęp. 3916. l) i na swój sposób przekazuj ą jako pośrednicy Boże błogosławieństwa. przez Arnolda Toynbee. odkupiciel. Trendy postmodernistyczne można znaleźć w architekturze. którzy z postu uczynili praktykę pełną obłudy (Mt 6. 6. czyli przed 15 sierpnia (CCEO 882). 1930). 26). 713 § 2). 24).Leksykon teologiczny Post. Ponieważ jest tak bardzo związana z własnym Synem. Wielki Tydzień. 1924) i inni analizowali ułomną. Nadawany Matce Bożej tytuł. a ponadto zachowują post od niedzieli po Zesłaniu Ducha Świętego do wigilii uroczystości świętych Piotra i Pawła oraz przez dwa tygodnie przed Zaśnięciem Matki Bożej. prace Andy Warhola [1930-1987]). 15. Dz 13. literaturze. 18-19). DH 3320-3321. że wiek współczesny dobiegł końca. a jego pierwsze pewne potwierdzenie na piśmie pochodzi od św. podczas wykładów głoszonych w Monachium i Tybindze. jest w pełni i ostatecznie Pośrednikiem. Postmodernizm.2. który “osiągnął dojrzałość” . ND 712. CCEO 707 § 1. Jlirgen Habermas (ur. W tradycji obrządku łacińskiego katolicy zachowują post ilościowy obowiązkowy w Środę Popielcową i w Wielki Piątek. 3820. “mo- Wydawnictwo WAM. Romano Guardini (1885-1968) dowodził. sztuce (np. powszechnie stosowane w odniesieniu do kultury zachodniej. Wkrótce po zakończeniu II wojny światowej. że jest On ostatecznym Mediatorem między Bogiem. “Pośrednik Boży”) z roku 1947 (zob. nierozważnemu porzuceniu racjonalnego myślenia. jest to podstawowa prawda wiary chrześcijańskiej. oraz innych dyscyplinach. Aniołowie. teologia śmierci Boga. Jezus Chrystus. 3370. to wstawiennictwo liczy na nieskończone zasługi Jej Syna.

według których tylko byty indywidualne są rzeczywistością. hierarchia. Henri de Lubac (1896-1991) i inni posługiwali się tym wyrażeniem. Poświęcenie. które można sprawdzić doświadczalnie. Zob. metafizyka. Aniołowie Stróżowie. Sobór Powszechny. konsekracja. pantokrator.). “zdolność do uległości”). święcenia. zazwyczaj towarzyszy mu znak krzyża. często spotykana kompozycja ikonograficzna na środku ikonostasu. Zob. będą cierpieć wieczne męki w piekle. który jest przedstawiony jako Pantokrator. filozofia. Potępienie. 1225-1274) i bł. Ogólne pojęcia takie. rzecz w tym. Zob. jak: róża. Platon (427-347 przed Chr. wstawiennictwo. ale są oparte na rzeczywistej naturze rzeczy. nazwy powszechne są mniej lub więcej umowne. W okresie międzywojennym logicy o zabarwieniu pozytywistycznym. Wydawnictwo WAM. Piotra z Tarantaise (ok. odrzucenie. Poglądem przeciwnym jest nominalizm Williama Ockhama (ok. że wieczne. Kierunek filozoficzny upowszechniony przez Augusta Comte'a (1798-1857). oparty na czymś. tomizm. istniejące same z siebie idee w wyższym świecie służą jako wzory powszechnych nazw. którzy umierają bez żalu za popełnione grzechy ciężkie. że pojęcia ogólne istnieją w naszym umyśle. uzasadniony”). Zob. “władza święceń”). Poświęcenie kościoła Zob. ikonostas. widzialnym świecie. Zob. nominalizm.). mariologia. Jest to zwyczaj stosowany w Kościołach chrześcijańskich. 1225-1274) głosi. “positivus = dodatni. jurysdykcja. że pełne znaczenie mają tylko twierdzenia tautologiczne. Potestas ordinis (łac. Teologia potrydencka często interpretowała tę ludzką otwartość statycznie. piekło. wzywania albo przydzielania Bożego uznania i łaski. Los tych ludzi. że samo to ich twierdzenie ani nie jest tautologiczne. dowodził. Zob. dowodzili. dom. Extra ecclesiam nulla salus. Tomasza zAkwinu (ok. Kraków 2002 138 .31-46). będący znakiem oficjalnego stwierdzenia. Zob. Potentia oboedientialis (łac. Powszechniki. 1224-1276). sprawiedliwość. Kard. ukazuje Matkę Bożą i św. Zob. co możemy dostrzec zmysłami. który twierdził. że znamy tylko to. 1420-1495). jakie nadajemy rzeczom indywidualnym w naszym zmiennym. łaska. Wyrażenie sięga czasów św. żeby wykazać. sakramentale. kult świętych. odrzucał twierdzenia teologiczne i metafizyczne i chciał zorganizować społeczeństwo oparte na zasadach naukowych. ani możliwe do sprawdzenia doświadczalnie. Powątpiewanie. nauka i religia. Alfred Julius Ayer (1910-1989). sąd ostateczny. dedykacja kościoła.Leksykon teologiczny dlitwa”). Jana “Zwiastuna” (jak Jan Chrzciciel jest często nazywany na Wschodzie) wstawiających się u Chrystusa. Poza Kościołem nie ma zbawienia. który jest znany także jako Innocenty V (papież w 1276 r. Potentia idrisdictionis (łac. hierarchia. “władza jurysdykcyjna”). 1285-1347) i Gabriela Bielą (ok. Natura ludzka otwarta na łaskę Bożą. “positivisme” z łac. Zob. albo takie. stworzenie. metanoia. beraka. jurysdykcja. Zob. kierując się pewną odmianą przesadnego realizmu. w jaki sposób ludzie są dynamicznie ulegli inicjatywom Bożym. Pozytywizm (fr. materializm. grzech śmiertelny i powszedni. Umiarkowany realizm Tomasza z Akwinu (ok. Powszechny Sobór. wątpliwość. Ponieważ całkowicie odrzucili Boga i bliźnich (Mt 25. święcenia. platonizm. Zob. np.

polska Konstytucja Trzeciego Maja (1791) oraz Deklaracja Narodów Zjednoczonych o Prawach Człowieka (1948) . 66). 989). małżeństwa. teologia feministyczna. Wydawnictwo WAM. 28) życie chrześcijańskie nadal było odkształcane przez niewolnictwo. Wielka Karta Wolności (1215). Amerykański kierunek filozoficzny. w jaki sposób rzeczy istnieją. ND 512). Prawa Kościelne. Praeambula fidei (łac. kardynała Henryka Edwarda Manninga (1808-1892). Daniela O'Connella (17751847). W znaczeniu bardziej specyficznym wyraz ten się odnosi do nieuporządkowanych pożądań. Cecha znamienna wiedzy. W szczególności Dewey wywarł głęboki wpływ na myśl amerykańską! na amerykańskie wychowanie. Równocześnie przez wiele stuleci mnisi i inne ugrupowania w Kościele niemal osamotnieni zapewniali ludziom wykształcenie oraz otaczali opieką chorych. 6-21) zapewniało regularny odpoczynek ubogim pracownikom i niewolnikom. Pragmatyzm (gr. obraz Boży. pracy. ponieważ zostali stworzeni na obraz Boży i na Boże podobieństwo i powołani do życia wiecznego z Bogiem. Iz 5. Zob. Pwt 5. modernizm. Obejmują one uczestniczenie we Mszy świętej w niedziele i święta obowiązujące (CIC 1246).to postęp w nauce Kościoła przygotowany przez teologa amerykańskiego. Są to: wolność sumienia i prawo do życia. Ogólnie rzecz biorąc. kardynała Stefana Wyszyńskiego (1901-1981) oraz papieży. Trzecie przykazanie dekalogu (Wj 20. Prawda. który ogłosił przełomową encyklikę Rerum novarum (1891). Kraków 2002 139 . biskupa Wilhelma Emmanuela Kettelera (18111877). 19). filozofia. Williama Wilberforce'a (1759-1833). którzy walczyli o prawa człowieka. “nastawienie na rzeczy konkretne”). amerykańska Deklaracja Niepodległości (1776). uciemiężenie kobiet. b. dekalog. 14. które są następstwem grzechu pierworodnego i pozostają po chrzcie (por. teologia afroamerykańska. Wiedza jest prawdziwa. św. a rozwinięty przez Williama Jamesa (1842-1910) i Johna Deweya (1859-1952). Wbrew tej zasadniczej równości wszystkich ludzi w Chrystusie (Ga 3. bytu i działalności: a. Sobór Trydencki. poczynając od Leona XIII (1810-1903). Szkoła ta przez to. Szczegółowe przykazania wiążące wszystkich członków Kościoła katolickiego. jeżeli czyjeś sądy są logicznie spójne i odpowiadają temu. opuszczonych i umierających. prawdziwość twierdzeń sprawdzała ich praktycznymi wynikami. Alberta Adama Chmielowskiego (1845-1916). Pragmatyzm wpłynął także na Georga Tyrrella (1861-1909) i na innych modernistów. 1-12. Zob. do których posiadania ludzie są uprawnieni na mocy sprawiedliwości. małżeństwo. Martina Lutra Kinga (1829-1968). Wiele przepisów prawnych Starego Testamentu i wiele wypowiedzi proroków o niesprawiedliwości (2 Sm 11. Prawo Kanoniczne. Dobra. Wśród wielu chrześcijan. Zob. Sobór Watykański II poparł pełny zakres praw człowieka (GS 27. jeżeli jest wewnętrznie poznawalna i poznana przez Boga. wyznanie grzechów ciężkich i przyjęcie Komunii świętej przynajmniej raz w roku (CIC 920. Stary Testament wielokrotnie domaga się opieki nad sierotami. przesłanki wiary. antropologia. wdowami i obcokrajowcami (Pwt 24. grzech pierworodny. Piotra Skargę (l 536-1612). W szczególności jeden cały dokument (Dignitatis humanae) został poświęcony prawu osób i wspólnot do społecznej i obywatelskiej wolności w sprawach religijnych . że kładła nacisk na doświadczenie. zachowanie postu i wstrzemięźliwości oraz branie udziału w działalności Kościoła i w udzielaniu pomocy ubogim (CIC 222). wykształcenia i własności. upamiętnioną przez Jana Pawła II (ur. wolność religijna.oto ważniejsze oświadczenia wyrażające ogólną świadomość praw ludzkich i zachęcające do ich przestrzegania. 2-17. 17-22. musimy wspomnieć Bartłomieja de las Casas( 1484-1566). Prawa człowieka. Zob. 27. Każda rzeczywistość jest prawdziwa. antysemityzm i inne karygodne wykroczenia. 1920) w encyklice Centesimus annus (1991).Leksykon teologiczny Pożądliwość. “przesłanki wiary”). DH 1515. jakakolwiek żądza. Zob. 29. zawdzięczający swe powstanie Charlesowi Sandersowi Peirce'mu (1839-1914). 23) jest związanych z podstawowymi prawami człowieka. Johna Courtneya Murraya (1904-1967).

15. Zob. Szczególnie odnosi się to do Kodeksu Prawa Kanonicznego ogłoszonego przez Jana Pawła II w 1983 r. dekalog.Leksykon teologiczny c. Zob. że staliśmy się wolni dzięki zasługom Chrystusa miłosiernie nam przypisanym i że w ten sposób uczestniczymy przez wiarę w sprawiedliwości Chrystusa. 29). źródła Wschodniego Prawa Kanonicznego. do których przestrzegania są zobowiązani wszyscy katolicy zarówno jako jednostki. by “czynić prawdę” (J 3. a także samego życia. będąc doskonałym objawieniem Ojca. Nowy Testament natomiast rozumie prawdę w sposób głęboko osobisty . Prawomyślność. przypisywanie. tora. autonomia. Zob. Prawo Kanoniczne. usprawiedliwienie. 21) odnosiło się do chrześcijaństwa. O Bogu się mówi. Duch Święty. który zastąpił kodeks z 1917 r.21. ortodoksja. Pojęcie “prawa i Ewangelii”. choć było zamierzone jako podstawowe prawidło interpretacji całego Pisma Świętego. Przeciwstawienie. heteronomia. pojęcie transcendentalne. bezowocne wysiłki w celu zapewnienia sobie zbawienia dzięki własnym osiągnięciom religijnym. która reguluje zasady działania Kurii Rzymskiej. GS 79. kodeks prawa kanonicznego. Prawo Kanoniczne Wschodnie. DHu 2). rzeczywistości i działalności). amen. prawo i Ewangelia. Filozofia interpretuje “prawdę” jako właściwość (wiedzy. Nasze słowa i czyny są prawdziwe. Zbiór skodyfikowanych ustaw i postanowień prawnych. wzmaga naszą świadomość. oraz konstytucji apostolskiej Pastor bonus (obowiązującej od 1 marca 1989 r. jest rzeczywistą Prawdą (J 14. np. 8. 497-406 przed Chr. które pochodzi z samej tylko wiary.. prawo naturalne. Rz 2. Wierzący zostali wyzwoleni po to. że nasze teorie się sprawdzają praktycznymi następstwami. które stało się ciałem i było “pełne łaski i prawdy” (J 1. prawo. jeżeli żyjemy odpowiednio do naszych wierzeń i jeżeli stwierdzamy. Corpus Iuris Canonici. zob. Prawo. 36-40) wywodzi się ze Starego Testamentu. 14). to wyrażenie Starego Testamentu odbija się echem w Janowym opisie Słowa. otrzymało ono jednak nową moc przez to. nomokanon. tora. które powstały w obrębie Kościoła. Powtarzające się prawidło w sposobie działania ludzi i innych stworzeń (np. 6. 6). Powszechne prawo moralne dane przez Boga w samym akcie stworzenia istot ludzkich i możliwe do poznania w świetle rozumu (zob. b. Ps 177. Pismo Święte (np. reformacja. Literatura klasyczna. hesed. 34. Sobór Trydencki. prawa historii i prawa fizyki). Zob. 13). na które kładł nacisk Marcin Luter (1483-1546): a. fragmenty Antygony Sofoklesa (ok. Wyraz “Prawo” może też oznaczać religię żydowską (Dz 23. z Ewangelii będącej “mocą Bożą ku zbawieniu każdego wierzącego” (Rz 1. że jest “bogaty w łaskę (hesed) i wierność” (Wj 34. Kodeks Prawa Kanonicznego dla Kościołów Wschodnich. 1213). Prawo i Ewangelia.w kategoriach Chrystusa. że jesteśmy niewolnikami grzechu. W tym układzie prawo. czasami prowadziło do zbyt mocnego przeciwstawienia Starego Testamentu Nowemu. zachodnia tradycja prawna. Prawo miłości (Mt 22. luteranizm. Zesłany przez Niego Duch Święty poprowadzi nas do wszelkiej prawdy (J 16. usprawiedliwienie. Słowo Boże zwiastuje nam. Prawo naturalne.). W znaczeniu normatywnym prawo uznaje i reguluje uprawnienia i obowiązki obywateli albo wierzących. Zob. jeżeli wiernie przekazujemy to. jak jako rozmaite grupy. żeby umożliwić trwanie wspólnego dobra w społeczeństwie i Kościele i aby je uwydatnić. Kodeksu Prawa Kanonicznego dla Kościołów Wschodnich ogłoszonego w 1990 r. które wskazuje ludziom właściwą drogę postę- Wydawnictwo WAM. 32). Hebrajski wyraz oznaczający prawdę (emet) jest spokrewniony z wyrazem amen i wskazuje na żywą wierność. nawet nadane przez Boga Prawo Mojżeszowe. antynomizm. co wiemy. podobnie jak wyrażenie “święte przykazanie” (2 P 2. 2). Chrystus. Kraków 2002 140 .). Ducha Świętego i wierzących. że uosobiło się w Chrystusie (J 13. 14-15) i inne wypowiedzi dowodzą istnienia prawa naturalnego. wiara i uczynki. Zob. objawienie. 16). Prawo Kanoniczne.

254) do przypuszczenia. 7). prawo. teologia moralna. Kol 1. patriarchaty prawosławne. Najświętszej Maryi Panny. a używanie lub nadużywanie przez nie wolnej woli sprawia. 14. Predestynacja (łac. Zob. 14. diakon.6. Sobór Chalcedoński.ok. modlitwa eucharystyczna. nestorianie. grzech. Wprawdzie przedchrześcijańska myśl żydowska przyjmowała istnienie istot pośredniczących między Bogiem a światem. jak: stosunki międzynarodowe. starsi. monofizytyzm. “przedmowa”). przeznaczenie. albo wreszcie duszami zamieszkującymi w ludzkich ciałach. W przedchrześcijańskiej myśli żydowskiej Mądrość i Logos to tylko żywe metafory Bożej działalności i Bożych przymiotów. 35 . liturgia.4). Zob.) dowodził istnienia odwiecznych idei. 15-17. 1 Kor 8. 5-11. Siedem Soborów Powszechnych. Tt 1. chrześcijaństwo ormiańskie. Platon (ok. Ta teoria skłoniła Orygenesa (ok. chrystologia odgórna. Kościoły wschodnie. Preegzystencja (łac. Początkowo wyraz presbiteroi wydaje się być synonimem wyrazu episkopoi (gr. że Jezus z Nazaretu był/jest osobowo identyczny z Synem Bożym. Zob. sprawiedliwość społeczna. Zob. dekalog. 23). 444) i skapitulował wobec dyofizyzmu (gr. 2 Kor 8. orientalne prawosławne Kościoły autokefaliczne nie mają takiego punktu oparcia dla jedności. demiurg. “istnienie uprzednie”). “starszy”). Podczas gdy wschodnie prawosławne Kościoły autokefaliczne uznają patriarchę konstantynopolitańskiego za symbol swojej jedności. Prefacje się zmieniają zależnie od okresu liturgicznego (np. że stają się albo aniołami. kapłani. “dwie natury”) nestoriańskiego. “przeznaczenie”). Prawowierność. Cyryla Aleksandryjskiego (zm. ortodoksja. Wielkanoc czy Zesłanie Ducha Świętego). która występowała po “nadzorcach” (czyli po biskupach). 185 . Wyrażenia tego używano na oznaczenie urzędników synagogalnych. Hbr 1. a także od różnych świąt (np. Zob. Współczesne wyrażenie na oznaczenie tych Kościołów wschodnich. nie mamy jednak możliwych do udowodnienia poprzedników pojęcia w pełni osobowej preegzystencji Chrystusa jako Syna Bożego i Logosu. wolna wola. które były wzorem dla Demiurga kształtującego świat. Dz 11. 4. Przekonanie. żeby się objawić w dziejach ludzkich (J 1. Flp 2. 6. biskup. Te Kościoły przyjmują trzy pierwsze sobory powszechne . ale przed diakonami. które odrzuciły uchwały Soboru Chalcedońskiego (451) uważając. W świetle samego tylko prawa naturalnego trudno osiągnąć moralną pewność co do określonych rozwiązań w takich dziedzinach. które przyjmuje pierwsze siedem soborów. 1. 427-347 przed Chr. 5. inne na Wielki Post. Sobór Nicejski I.ok. Sobór Efeski. Dekret Soboru Watykańskiego II o kapłanach nosi tytuł Presbyterorum ordinis (1965). że zdradził on myśl św. Prawosławie orientalne. Zob. Prefacja (łac.inaczej niż prawosławie wschodnie. którzy przewodzili pierwotnym gminom chrześcijańskim (zob. wieczność. W Kościele jerozolimskim prezbiterów łączono z apostołami (Dz 15. Flp 1. anafora. 2. zob. główne jego sformułowania wylicza Dekalog. Zob. który “zstępuje” na ziemię.22-23. który istniał od wieków i który przyszedł na świat. Prezbiter (gr. 1-9). “nadzorca”. Grzech utrudnia rozpoznanie prawa moralnego i podporządkowanie się mu (Mt 19. a także tych. Kraków 2002 141 .Leksykon teologiczny powania wolnego i odpowiedzialnego. logos. eucharystia. Sobór Konstantynopolitański I. literatura mądrościowa. Wydawnictwo WAM. wcielenie. W czasach św. apostołów i męczenników). obyczajowość w sferze seksualnej. Odpowiadająca prefacji część w liturgiach wschodnich poprzedza bezpośrednio anaforę. 30. 9. inne są na Adwent. 2-3). 16. autokefaliczny. Modlitwa wprowadzająca w Modlitwę Eucharystyczną w mszy łacińskiej i wyliczająca powody skłaniające nas do wysławiania Boga. że Bóg stworzył istoty duchowe. 107) prezbiterzy (albo kapłani) to grupa. Ignacego Antiocheńskiego (ok. albo diabłami. członków żydowskiego sanhedrynu albo najwyższej rady w Jerozolimie.

14) połączone z wysławianiem i dziękczynieniem. Zob. 28-30. prorok. 1-2. 15. Nowy Testament wielokrotnie zauważa. charyzmaty. 29. którzy rzeczywiście zostali upoważnieni do przemawiania w imię Boże (1 Krl 22. 1 Kor 12. kapłani. 35). starsi. 8. 27). Kraków 2002 142 . mają udział w proroczej funkcji Jezusa Chrystusa (LG 12. że był. 29). 26). 4-19. Nowy Testament poświadcza istnienie podobnych problemów w badaniu proroctw i wydawaniu o nich sądu (1 Kor 14. Proklamacja (łac. Zob. Stary Testament. Kierunek w teologii moralnej. Konflikty między prorokami wskazywały na konieczność stwierdzenia tożsamości tych. Prorok. 14. którego zasadą znamienną jest to. przemawiali na podstawie głębokiego poznania Boga. że to. Ez 1. Kościół Szkocki jest jedynym Kościołem prezbiteriańskim będącym jednocześnie Kościołem państwowym. zgodne z prawem będzie oparcie się na opinii prawdopodobnej. w jaki sposób wszyscy ochrzczeni. zostało wypełnione w Jezusie. 32) i późniejszemu Kościołowi. homilia. czy jest czymś więcej niż prorocy. który się dzisiaj powszechnie przyjmuje (zob. 1 . 40. doksologia. orędzie. chociaż umieszczał samego siebie w szeregu proroków (Mt 13. “uprzedzenie. Jr 27-28). czyli od rządów biskupich. przekazywali słowo Boże narodowi. 1505-1572). 15-21. Kierunek ten. Sposób sprawowania rządów w Kościele. według którego wolno się kierować tylko tymi opiniami. 57. Człowiek natchniony przez Ducha Bożego do szczególnego mówienia lub działania. nawet gdyby opinia przeciwna. uprzedzenie.3. czyli od rządów wspólnoty. ewangelizacja. na co oczekiwali prorocy Starego Testamentu. Jezus. został podważony przez probabilioryzm. Jana Knoxa (ok. wyjaśniający wydarzenia dawne i obecne i zapowiadający te. była bardziej prawdopodobna.15-18. popierany przez jezuitów i innych moralistów. czyli w obwieszczaniu Świąt Wielkanocnych. Jr 1. Zob. Mt 12. 7. różny z jednej strony od episkopalizmu. poświęcone osoby i miejsca w Starym Testamencie (np. “presbiter = starszy”). 18). twierdził. założyciel redemptorystów. Prorocy Starego Testamentu. “pochodzenie Boże”). dzięki temu. Może się to dziać podczas ewangelizowania ludzi “stojących na zewnątrz”. 28). DH 2725-2727). anamneza. kazanie.Leksykon teologiczny Prezbiterianizm (od gr. teologia kongregacyjna. Privilegium paulinum Zob. 19-21). Łk 13. “głosić przed kimś. 37-40. królowie. Processiones divinae (łac. kościół episkopalny. laksyzm. teologia moralna. z drugiej strony . 34). Zob. Wezwani przez Boga (Iz 6. sprzyjająca ściślejszej interpretacji prawa. Św. kierunek przyjęty przez dominikanów w roku 1656. poprzez swój zmysł wiary i dawane świadectwo. aż przyjdzie” (1 Kor 11. 28) i Ewangelii (1 Kor 9. Wydawnictwo WAM. “prawdopodobny”). w Exultet. Jezus Chrystus. 6. które miały nadejść. Prezbiterianie są związani z tradycją Jana Kalwina (1509-1564) i szkockiego reformatora. Jezus uznany za jednego z proroków (Mk 6. że zajął stanowisko pośrednie. w którym uczestniczą wybrani przedtem reprezentanci: ministrowie i starsi. 13. 1-13. kiedy to “głosi się śmierć Pana. Prolepsis (gr. islam. 14. jansenizm. głosili wierność przymierzu i przeciwstawiali się czysto zewnętrznemu zachowywaniu Prawa. Zob. Są to rządy sprawowane przez cały szereg urzędników aż po zgromadzenie ogólne. albo podczas sprawowania obrzędów liturgicznych. antycypacja”). obwieszczać”). Dar prorokowania dany był także wspólnotom Nowego Testamentu (Rz 12. 1 Tes 5. Głoszenie Chrystusa (Kol 1. a także podczas Eucharystii. Sobór Watykański II położył nacisk na to. Probabilizm (łac. Łk 11. 41-42). rygoryzm. Pwt 18. które mają bardziej oczywiste dowody na swoją korzyść. przemawiał i działał profetycznie (Mk 11. kalwinem. czyli nie będących chrześcijanami. pochodzenie osób Boskich.od kongregacjonalizmu. np. Zob. a wręcz za proroka w najściślejszym słowa znaczeniu (J 6. przywilej Pawłowy. że jeżeli mimo usiłowań dojścia do pewności pozostaje obiektywna wątpliwość co do istnienia prawa lub co do jego zastosowania. udzielił poparcia probabilizmowi. Alfons Liguori (1696-1787). 15.

sola gratia. na który wielki wpływ wywarła filozofia Oświecenia. 319). utrzymywał. protestanci. modernizm. Kościół. w których zaatakował różne nadużycia związane z nauczaniem. wyraźnym przykładem takiej postawy jest Adolf von Hamack (1851-1930). filozofię i postęp spowodowała. sakrament pokuty. usprawiedliwienie. sola fide. Zob. skażenie ludzkiej natury. ND 19. że liberałowie kładli nacisk na religię Jezusa historycznego wyrażoną w Kazaniu na Górze i ujmowaną jako solidarność ludzi kierowanych przez Boga. Pierwsza wojna światowa i wyłonienie się teologii dialektycznej przyhamowały na jakiś czas protestantyzm liberalny. 1880. Ludzie. 3001. kalwinizm. że teologowie głęboko się powiązali z europejską kulturą mieszczańską i jej politycznymi przywódcami. DH 297. sprzeciwiać się”). 615). W znaczeniu moralnym prostota się odnosi do nieskomplikowanej czystości intencji. Emst Troeltsch (1865-1923). sola scriptura. 302. 805. którego się powszechnie uważa za twórcę tego ruchu. którą Duch Święty połączył w jedną całość. Prostota. Niektórzy. zob. tak by odsłonić prawdziwą historię. Friedrich Schleiermacher (1768-1834). później wyraz oznaczający osobę. maska. ok. powaga samego tylko Pisma Świętego i powszechne kapłaństwo wiernych. Od początku lat sześćdziesiątych przeżywa on pewne odrodzenie. prezbiterianizm. Początkowo maska noszona na scenie. którą się kieruje człowiek prawdziwie religijny (zob. Kraków 2002 143 . purytanie. przypisywanie. że normą wiary jest doświadczenie religijne i wewnętrzna świadomość Boga. Zob. słowo prosopon oznaczało to wszystko. 451). osoba. Różni jego następcy dążyli do uwolnienia Pisma od legendarnych i mitycznych naleciałości. reformacja. niezmienność. Za symboliczną datę początków protestantyzmu przyjmuje się dzień 31 października 1517 roku. 24. Wiara we współczesną wiedzę. Dla Nestoriusza (zm. teologia kongregacyjna. eschatologia. podawali w wątpliwość jedyność objawienia chrześcijańskiego. Niektórzy greccy Ojcowie Kościoła mówili o trzech prosoponach Trójcy Przenajświętszej i o jednym prosoponie w Jezusie Chrystusie (zob. a samo chrześcijaństwo pojmowali jako coś niewiele większego niż uderzające zjawisko w historii religii. który cenił określenia “postać/zewnętrzny przejaw” z Listu do Tesaloniczan 2. Będąc duchowo i całkowicie samym sobą. Wyraz “protestant” pochodzi od niekatolickiej mniejszości. często sprzeciwiający się dogmatom Kościoła i nastawiony na rozwój naukowego podejścia do Pisma Świętego. theologia crucis gloriae. 1. czyli z szesnastowieczną reformacją. oświecenie. 2. Mt 10. Wyraz ten często się utożsamia z wyrazem “ewangelik”. co stanowi czyjś “wygląd zewnętrzny”. Protestanci (łac. zwinglianizm. DH 250. teologia dialektyczna. system teologiczny i urządzenia związane w jakiś sposób z protestantyzmem. a nie przez uczynki. nestorianie. głoszeniem. rola w dramacie”). wiara i uczynki. Bóg jest prosty w tym znaczeniu ontologicznym (J 4. Kierunek w dziewiętnastowiecznej i dwudziestowiecznej teologii protestanckiej. “publicznie oświadczać. Protestantyzm liberalny. ND 604. która zebrana na zwołanym przez cesarza sejmie w roku 1529 w Spirze zaprotestowała przeciw religijnej polityce katolickiego władcy. teologia dialektyczna. husyci. 6-7. 800. kiedy to Marcin Luter ogłosił swoje dziewięćdziesiąt pięć tez o odpustach. luteranizm. cierpienie Boga. W duchowości wschodniej cechowała osobę. Cecha znamienna bytu niepodzielnego i niezłożone-go z różnych części (simplicitas). albo publiczne “ukazanie się”. a także praktykowaniem sakramentu pokuty. np. Wielkie zainteresowanie etyczne (które przyćmiło eschatologię) sprawiło. ewangelicy. Wydawnictwo WAM. nowa prawowierność. Jezus historyczny. roztropność. Karola V.16). baptyści. Częściej jednak na oznaczenie osoby czyli jednostki rozumnej posługiwali się oni wyrazem hipostasis. prawo i Ewangelia.Leksykon teologiczny Prosopon (gr. protestantyzm liberalny. metodyści. hipostaza. Zob. Zob. “twarz. Wśród powszechnie przyjętych przez protestantyzm zasad znajdują się: nauka o usprawiedliwieniu przez samą tylko wiarę. czasami wyraża on też pewien sprzeciw wobec katolicyzmu.

tytułem zatem czcigodnym. Zob. Wspólnoty religijne i świeckie wiele razy potępiały tę odmianę prozelityzmu. 13. Prozeuci (gr. ponieważ pierwotny plan Boży staje się jasny przez swoje pełne rozwinięcie pod koniec dziejów. związana z Hiszpanem Pryscylianem.ok. W roku 386 Pryscylian mimo protestów św. nie pociąga on jednak ze sobą żadnej władzy poza własną diecezją lub krajem. DHu 4). Ewa. chrześcijaństwo ormiańskie. patriarcha Demetrios I powitał go słowami św. Marcina z Tours (zm. nawrócenie. Protokanoniczny (gr. określając Stolicę Apostolską jako “przewodzącą w miłości”. Dzisiaj jednak prozelityzm ma niemal zawsze znaczenie ujemne i oznacza zmuszanie ludzi lub manipulowanie nimi tak. eschatologia. 3059-3060. jurysdykcja. Zob. sprawiedliwość pierwotna. synod.Leksykon teologiczny Protoewangelia (gr. 107). Mt 23. ND 804. Wyraz stosowany do 39 ksiąg Starego Testamentu uważanych przez wszystkich za natchnione i kanoniczne. Ewangelie dzieciństwa. DH 875. Prymat może być powszechny. apokryfy. “pierwsza ewangelia”) Opowiadanie o dzieciństwie Jezusa zawarte w apokryficznym utworze Jakuba. W dialogu ekumenicznym z Kościołami wschodnimi prozelityzm jest jednym z zagadnień umieszczonych w oficjalnym programie. “Syna” i “Ducha Świętego" pojmowała jako wyłącznie trzy sposoby ukazywania tej samej rzeczywistości. 15. Protologia odpowiada eschatologii. jak to jest w wypadku arcybiskupa Canterbury we wspólnocie anglikańskiej. Wyraz ten stosuje się także do tradycyjnej interpretacji wypowiedzi o kobiecie depczącej głowę węża (Rdz 3. przodujący”). którzy zachowywali tylko część prawa żydowskiego (zob. Prymat (łac. Zob. księgi deuterokanoniczne. upadek. grzech pierworodny. DHu 13-15). ewangelizacja. Prozelityzm. a za sabelianizmem poszła w tym. kaznodzieją! przez jakiś czas biskupem Avili. a nie inną wiarę. Pryscylianie Herezja powstała w IV stuleciu. “przełożony ogólny”). “pierwszeństwo”) Stanowisko pierwszego biskupa albo prymasa w Kościele lokalnym i należne temu stanowisku poważanie. Zob. Wielu prawosławnych uznaje honorowy prymat papieża. 43). Zob. wśród Kościołów prawosławnych orientalnych. Poganie nawróceni na judaizm (zob. “znajdujący się w kanonie na pierwszym miejscu”). Prymat honorowy oznacza przewodniczenie na synodach i konferencjach. Dz 10.15) jako pierwszej obietnicy zbawienia i roli. czyli trzy sposoby patrzenia na tego samego Boga. diecezja. 3074. Rzeczywiście. Zob. ale nie jego rzeczywistą jurysdykcję. patriarcha Aleksandrii cieszy się prymatem honorowym wobec Kościołów etiopskiego i erytrejskiego. 10). którzy się nawrócili”). który w wyznaniu wiary używał wyrażenia Filioque (łac. stworzenie. “ci. Ewangelie apokryficzne. Dz 2. biskup. 839). który wskazuje na pasterskie posługiwanie całemu Kościołowi. 825-826. jaką w tym dziele odegrała Matka Boża. unici. Kiedy jednak w roku 1979 Jan Paweł II odwiedzał Konstantynopol. że “Ojca”. 397) został stracony przez władze państwowe w Trier i tym samym stał Wydawnictwo WAM. sens Pisma Świętego. Reakcja na tę herezję przyspieszyła rozwój doktryny trynitarnej. “pierwszy. 3063-3064. a także “bojący się Boga”. Ignacego Antiocheńskiego (ok. wolność religijna. Kraków 2002 144 . autorytet. Sobór Watykański II stwierdził prawo Kościoła do prowadzenia pracy ewangelizacyjnej i do zdobywania konwertytów (AG 7. I tak. 2. żeby przyjęli taką. Protologia (gr. lub regionalny. Adam. a Hiszpania stała się pierwszym krajem katolickim. Kościół wschodni asyryjski. 829-830. 35 . “nauka o rzeczach pierwszych”). W Kościele ormiańskim i syryjskim prymasa zwie się “katolikosem” (gr. Prymas (łac. “i Syna”). Ta dualistyczna herezja wiele zapożyczyła z gnostycyzmu i manicheizmu. wystąpił przeciwko niej także Sobór Watykański II (AG 13. kanon Pisma Świętego. Prymat jurysdykcyjny papieża oznacza jego rzeczywisty autorytet w rządzeniu pasterskim w całym Kościele (zob. prymat. papież. Nauka o początku świata i ludzi. W przeszłości prozelityzm był często synonimem ewangelizacji.

Według św. chociaż postaci chleba i wina pozostają. 1-18).2135).1-12.ok. Przebaczenie grzechów. “zmiana. Biblia. 1531). chrzest. 2-5). 47. Łk 9. Zob. epikleza. W czasach reformacji Ulryk Zwingli (1484-1531) patrzył na Eucharystię zupełnie symbolicznie i twierdził. zob. Podstawowe przekonanie w żydowsko-chrześcijańskim pojmowaniu miłosiernego postępowania Boga z nami (Ez 18. które całkowicie prze- Wydawnictwo WAM. przemiana”) albo metousiois (gr. 2. Ireneusza z Lyonu (ok. Łk 7. Kraków 2002 145 . gnostycyzm. który odrzucał przeistoczenie i nie zgadzał się z rzeczywistą obecnością (DH 700. św. W Nowym Testamencie tradycja podtrzymywana we wspólnocie. Jakub i Jan zobaczyli Go promieniującego chwałą w towarzystwie Mojżesza i Eliasza (Mt 17. 130 . 4. żeby umożliwić udzielanie Komunii św. 16-19). 33. 6) albo szczególne wielkiej wagi tradycje (1 Kor 11.12. Najświętszy Sakrament. Przemienienie. Atanazego Wielkiego (ok. Ciało i Krew Chrystusa stają się obecne dla wierzącego. 29-35. Ojcowie Kościoła. “zmiana istoty”). “Przekazem” może też być ogólnie przyjęta nauka chrześcijańska (2 Tes 3. że podczas konsekracji chleb i wino zostają przeistoczone w Ciało i Krew Chrystusa i że powinny być adorowane (DH 1651-1654. Przemiana serca. łaska. Chrześcijanie prawosławni oraz niektórzy anglikanie również przechowuj ą konsekrowane Hostie w celu komunikowania chorych. 14).782. chorym i odbywanie adoracji Najświętszego Sakramentu przez wiernych (CIC 934-944). Pogląd ten głosił wcześniej Berengariusz z Tours (ok. którzy wobec nas zawinili (Mt 5.Leksykon teologiczny się pierwszym heretykiem straconym przez chrześcijańską władzę (zob. Zob. ND21. l-9. ND 1526-1529. Mk 1.cel wcielenia. obecność rzeczywista. 296373) oraz innych Ojców Kościoła . tradycja. 1656. Zob. ale tak naprawdę przedmiotem dyskusji z Kościołem katolickim jest moment konsekracji. 2-10. Jezus odpuszczał grzechy (Mk 2. sakrament pokuty. “z istotą”). Świecąca się lampka w pobliżu tabernakulum wskazuje na obecność Najświętszego Sakramentu. kiedy to na górze (prawdopodobnie na górze Tabor blisko Nazaretu) Piotr. Przekaz. Zob. 2 P 1. 7-23. adoracja. Można też mówić o religijnych tradycjach żydowskich (Ga 1. Ludzie już stworzeni na obraz i podobieństwo Boże (Rdz l. Zmiana (wskutek wypowiedzenia przez kapłana słów konsekracji) substancji chleba i wina w Ciało i Krew Chrystusa. 1502. Marcin Luter (1483-1546) utrzymywał. Przebóstwienie. przypadłość. reprezentujący odpowiednio Prawo i proroków. Zob. 12-18. 1-13). konsubstansacja obecność rzeczywista. Odpuszczenie grzechów przez chrzest (Dz 2. Sobór Laterański IV. 18. Wj 24. W mistyce wschodniej “światło Taboru” stało się synonimem najgłębszego przeżycia Boga.1642. wcielenie. konsekracja.2 8-36. manicheizm. 283-286. 38) i innymi sposobami domaga się od nas żalu za grzechy oraz dobrowolnego przebaczenia tym wszystkim. widzieli chwałę Bożą (zob.21-28. Łk 15). Grecki Kościół prawosławny zamiast wyrazu “przeistoczenie” stosuje wyraz metabole (gr. 23. 22-23). Mk 9. DH 188-208. Mojżesz i Eliasz. 6. Sobór w Konstancji. Sobór Laterański IV (1215) użył czasownika transsubstantiare (łac.23-24. 200). 451-464). l Kil 19. Praktyka przechowywania w tabernakulum konsekrowanych Hostii. J 20. że nie było żadnej zmiany. że chociaż pozostają substancje chleba i wina. 3-4). nawet przewrotnych i domagających się naprawy (Mk 7. 26-27) dzięki łasce mogą mieć udział w życiu Bożym (2 P 1. Ten pogląd nazwano konsubstancją (łac. Zob. “zmieniać istotę”) w eucharystycznej części swego wyznania wiary (DH 802. Eucharystia. Wydarzenie z życia Chrystusa. Zob. 34. ND 1501).14-15. patripasjanizm. modalizm. zwinglianizm. Sobór Trydencki w nauce o Eucharystii ponownie przedstawił prawdę wiary. Przechowywanie Najświętszego Sakramentu. dualizm. metanoia.36-50) i Kościołowi swemu dał władzę dokonywania tego samego (Łk 24. 999-1088). 15. Przeistoczenie.1519).

DH 621. Zob. por. 39. 2) bizantyński mistyk św. 29. 2. 23. odrzucając powszechną wolę zbawczą Boga. Zob. CIC 1073-1094. 33. Przepowiadanie. 3-6). 3484. przyjmował podwójne przeznaczenie: niektórzy ludzie są wybrani przez Boga do zbawienia wiecznego. by modlitwa spowodowała w nas “odczuwanie i smakowanie wewnętrzne” rzeczy Bożych. którego wieczna chwała objawiona przez cierpienie wspiera doczesną pielgrzymkę chrześcijan ku Bogu. Święto Przemienienia kładzie nacisk na Chrystusa jako na Syna Bożego z samej natury. 28-30. W drugiej adnotacji do ułożonych przez siebie Ćwiczeń duchownych św. opatrzność. ścisłe pokrewieństwo (zob. jak zwyczajne . jakoby Bóg wybierał (z “mnóstwa grzechów”. Wybranie do zbawienia wskutek uprzedniej wiedzy i woli Boga (zob. Grzegorz Palamas (1296-1359) dostrzegał Boże energie w działaniu. Ps 34. 254). Zob. Rz 8. łaska. 1 J 1. jeżeli pozwalamy Bogu zmienić nasze życie (2 Kor 3. Ignacy Loyola (1491-1556) nawiązał do tradycji sięgającej do Orygenesa (ok. Zob. rubryka. ND 1967). jakim jest rodzaj ludzki) tylko niektórych ludzi do zbawienia wiecznego. kaznodziejstwo. 13. 685. Przesłanki wiary. W 1457 r. analiza wiary. a ostatecznie do św. a oni osiągnęli dojrzałość. mistyka. Augustyna z Hippony (354-430) pewne skrajne stwierdzenia. 11. papież Kalikst III ustanowił to święto dla całego Kościoła. Z drugiej strony człowiek. 2. 185 . Chociaż przeznaczenie występuje w obronie pierwszeństwa łaski Bożej. które stoją na drodze do zawarcia związku małżeńskiego nazywamy przeszkodami zrywającymi. kiedy mówił o oczekiwaniu na to. pelagianizm. Należą do nich: niedostateczny wiek. nie może ono jednak doprowadzić ani do zaprzeczenia powszechnej woli zbawczej Boga (1 Tm 2. wolna wola.ok. która jest naszą własną. 19-20. który przyjmuje Boga dającego samego siebie w Chrystusie. Właściwości lub osobiste okoliczności. Bezpośredni i osobisty kontakt z Bogiem i z Bożymi sprawami (Wj 24. Mt 20. szczególnie w swoich najgłębszych pokładach może sprawić. palamizm. zasługa. Ef l. Przeszkody małżeńskie. hezychazm. przekreślają one bowiem ważność małżeństwa. Kraków 2002 146 . już istniejące ważne małżeństwo. Pogląd ten. Zob. że akt wiary jest także rozumnym działaniem ludzkim. wiara. Z jednej strony doświadczenie ludzi. CCEO 790-812). a inni znowu są przeznaczeni na wieczne potępienie. Na przykład. 21). które pozwalaj ą na jasne ukazanie.zarówno o wielkim natężeniu. J 10. Jana (J 1. 1567. był wielokrotnie potępiany (zob. 1-3. Jan Kalwin (1509-1564). żeby podziękować Bogu za zwycięstwo nad Turkami odniesione rok wcześniej pod Belgradem. W tym upodobnieniu do Bożej chwały przez oczyszczenie (zob. ważność. Grecy obchodzili to święto przynajmniej od IV stulecia. zakłada pewne posiadanie znajomości Boga. Przeżycie religijne. ani do odrzucenia ludzkiej wolnej woli (zob. co się w szczególny sposób odnosi do przeżyć dramatycznych i mistycznych. starożytni messalianie mylili poczucie (psychologię) łaski z Wydawnictwo WAM. molinizm. od której całkowicie zależymy. Przeznaczenie. Przepisy liturgiczne. 9). wiedza uprzednia. Hbr 11. ponieważ zmieniły się ich oczy. Te założenia wiary chrześcijańskiej. 6) i ziemskiej historii Jezusa. 18). celu ludzkiego życia (zob. Cechą przeważającą jednak nie był (i nie jest) konieczny wysiłek. DH 3033. usłyszą je i w nie uwierzą. 3-14). teologia. 1 J 3.Leksykon teologiczny mienia nasze życie po stromym wspinaniu się na górę (nasza asceza). Trzej uczniowie zobaczyli Chrystusa w nowym świetle. ND 1921-1922). DV 8. zbawienie. lecz coraz większa chwała. chwała. ND 127. DH 396-397. święcenia. ratum et consummatum. głoszony wcześniej przez mnicha Gottschalka (ok. Spór z pelagianami wywołał u św. kalwinizm. Zob. Przeżycie religijne . że otworzą się na słowo objawione. publicznie złożone śluby wieczyste. Rz 1. 14). a upowszechniło się ono na Wschodzie około roku 1000. apokatastaza.musi być badane i wyjaśniane w obrębie Kościoła i pod kierownictwem Ducha Świętego (1 Tes 5. 15. wszechwiedza. 23. impotencja. 804-869). 15-18.

zwiastowanie.17. Ga 4. które przypisujemy Bogu. Zob. 18. Wpływ. Duch Święty. 1-17. 24. ponieważ tylko dzięki całkowitej zależności od Boga mogą one wywierać na siebie wzajemny wpływ. Przygotowanie do Bożego Narodzenia. modlitwa. niezmienność) albo na objawieniu zawartym w Piśmie Świętym (np.niewyrażalną istotę Boga. Ich przybranie zostanie dopełnione przez zmartwychwstanie ciał (Rz 8. kontemplacja. Cecha charakterystyczna bytów i wydarzeń. Układ przyjaźni Boga z ludzkością reprezentowaną przez Noego (Rdz 9. Zob. Ga 4. z którego byt się kształtuje. a stali się przybranymi dziećmi Bożymi. Nowe i wieczne przymierze zostało opieczętowane Krwią Chrystusa (Łk 22. oznaczaj ą wyrazem subára (syr. Przyczynowość. Przybranie za dzieci Boże. Hbr 7. 5-7). Zob. Właściwość. modernizm. 8. opierając się na przemyśleniach filozoficznych (np. trwaniu i działaniu. wierność). messalianie. materia i forma. odkupienie. Przymierze. przebóstwienie. który z samej swojej natury jest Synem Bożym. zmartwychwstanie umarłych. i dziedzicami (Rz 8. Kraków 2002 147 . 20. czyli przyczynami drugorzędnymi. która tkwi w substancji i niezależnie od niej istnieć nie może. Przypadłość. rozeznanie duchów. Prorocy więksi zapowiadali. wyrażają one . Przyczyna formalna nadaje bytowi kształt i go organizuje. sama w sobie jednak nie jest istotną właściwością tej substancji. Przyczyna materialna jest “tworzywem”. 8-13). zwanym czasami postem Filipowym. który istnieje koniecznie.w granicach analogii . 1-8). Ojcze” (Rz 8. od której w ostatecznym rozrachunku nie różnią się realnie. recepcja. 21-25). jaki jeden byt lub jego część wywiera na drugi. kalendarz liturgiczny. Wszyscy Syryjczycy obchodzą w tym okresie uroczystość Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny i narodzin św. 5-6. Wschodni Syryjczycy własny okres przygotowania do Bożego Narodzenia. powodując przez to. że Bóg będzie ofiarodawcą i sprawcą świętości wewnętrznej (np. berith. palamizm. które nie istnieją z konieczności ani się z konieczności nie zdarzają. Przyczyna sprawcza powoduje skutki w bycie już istniejącym albo powołuje nowy byt do istnienia. stworzenie. arystotelizm. 31-34). Właściwości. Pawłowy sposób wyrażania nowych powiązań z Bogiem ludzi odkupionych przez Chrystusa. Jana Chrzciciela. Przymioty Boże. Zob. analogia. dla którego byt został utworzony. 1 Kor 11. Przyjęcie.25.ostatecznie w zależności od Boga. ontologizm. W tradycji bizantyńskiej ten okres przed bożonarodzeniowy rozpoczyna się 15 listopada i jest połączony z czterdziestodniowym postem. Zob. 1-22).22. post. nowe narodzenie. łaska habitualna. Boga nazywamy causa prima. Przyczyna celowa jest celem. Przypadkowość. 8-17) oraz z Abrahamem i jego potomstwem (Rdz 15. adwent. Żeby wskazać. Filipa Apostoła.7) razem z Chrystusem. mistyka. jedynego Bytu. liturgia. Stworzenia nazywamy causae secundae.Leksykon teologiczny samą łaską. 7-8). Wierzący przestali już być niewolnikami grzechu. Przyczyna wzorcza służy podczas wykonywania jako model albo wzór. że działanie ludzkie odbywa się na innym poziomie niż działanie Boże. Jr 11. analogia. ponieważ się rozpoczyna nazajutrz po święcie św. dekalog. Syryjczycy zachodni tym samym wyrazem oznaczaj ą okres sześciu niedziel przed Bożym Narodzeniem. Pwt 5. Zob. Zob. czyli “przyczyną pierwszą”. czym jest. 17. lecz tylko w jakiejś zależności . argumenty na istnienie Boga. które wołają “Abba. że jest on tym. a dekalog streszczał odpowiednie obowiązki Izraela (Wj 20. “zwiastowanie”). obejmujący cztery niedziele przed tą uroczystością. Filozofia arystotelesowska zna dziewięć klas przypa- Wydawnictwo WAM. 15. Jr 31. Okres ten na Zachodzie nazywa się Adwentem. 1-21. ponieważ wszystkie inne rzeczy zależą od Boga w powstawaniu. Na górze Synaj Bóg zawarł przymierze z Hebrajczykami za pośrednictwem Mojżesza (Wj 19.

ambonę oraz (w katedrze). jeżeli chcą publicznym aktem kultu uczcić Pana Boga albo się prywatnie pomodlić. Wydarzeniem przełomowym w rozwoju wiedzy o Starym Testamencie było studium Hermana Gunkela (1862-1932) nad Psalmami z uwzględnieniem ich form literackich (zob. Przykładem na to są utwory niekanoniczne. małżeństwo. a katolickim (według którego Bóg rzeczywiście sprawia. ilość. relacja. Zob. 1-14. Zob. krytyka biblijna. alegoria. Pseudoepigrafy (gr. Zob. “pieśni”). Ewangelie synoptyczne zawierają wiele przypowieści. egzegeza. uczta weselna u Mt 22. że ich niechrześcijański małżonek albo się chce oddzielić. Nowsze dyskusje jednak zmierzają do złagodzenia jakiejkolwiek ostrej różnicy między poglądem protestanckim (według którego Bóg tylko oświadcza. żalu. Św. Psalmy (gr. Pieśni religijne Starego Testamentu. Porównanie wzięte z natury (np. przypisana (raczej niż udzielana). usprawiedliwienie. skruchy. jakie przeżywaj ą poszczególni ludzie i cały naród. jakoby niewinność Chrystusa została nam. prawdopodobnie jednak tylko niektóre ze 150 Psalmów od niego się wywodzą. wierności i innych uczuć. Przypowieści znajdujemy wprawdzie w Starym Testamencie (2 Sm 12. Prawne zaliczanie komuś winy lub niewinności kogoś drugiego. Utwory przypisywane komuś innemu niż ich rzeczywistemu autorowi z myślą o tym. Stałe lub ruchome podwyższenie. o synu marnotrawnym. w szczególny sposób charakteryzują one jednak naukę i przepowiadanie Jezusa. Prawo do ponownego zawarcia małżeństwa przez osoby.). ambona. Księga Henocha i Wniebowzięcie Mojżesza. dziękczynienia. 1-19) oraz o winnym krzewie i latoroślach (J 15. którą lepiej by było nazywać przypowieścią o miłosiernym ojcu. że to sam Chrystus przemawia. 1-7). że grzesznicy się stają sprawiedliwi). apokryfy. 30-32) albo z życia ludzkiego (np. Adolf Jülicher (1857-1938). albo im nie pozwoli w pokoju wypełniać praktyk religijnych (CIC 1143). przeistoczenie. które już były związane związkiem małżeńskim. ok. Zob. Charles Harold Dodd (1884-1973) oraz Joachim Jeremias (19001979) wzbogacili nasze rozumienie Jezusowych przypowieści. przebóstwienie. by podnieść ich powagę. 1-14) i opowiedziane jako historia w celu uzmysłowienia i wywołania pewnego religijnego albo moralnego poglądu. Przez długi czas pulpity w praktyce nie istniały jako oficjalna część wyposażenia kościelnego. luteranizm. przeszkody małżeńskie. Sobór Watykański II przyczynił się do powrotu pulpitów podkreślając. jakimi się Jezus posługuje. przez tron biskupa. przestrzeń i czas. Nie są one alegoriami. substancja i przypadłości. w których każdy szczegół niesie w sobie zamierzone znaczenie. Paweł pierwszy sformułował ten przywilej (1 Kor 7. “fałszywe tytuły”). protestanci. Pulpit (łac. chociaż wypowiedź o dobrym pasterzu (J 10. nasienie gorczycy u Mk 4. 1-8) wykazuje jasno elementy przypowieściowe. a wśród nich jakość. potem przeszły na chrześcijaństwo i stwierdzają. Ewangelia św. Chrześcijanie na całym świecie używają tej żydowskiej księgi liturgicznej. Jana nie zawiera żadnej przypowieści w ścisłym tego słowa znaczeniu. 11-32) mogą ukazywać pewne znaczenie także w podporządkowanych szczegółach. Przywilej Pawłowy. odpowiednia dla nich część świątyni była zajęta przez ołtarz. Kraków 2002 148 .Leksykon teologiczny dłości. sens Pisma Świętego. DH 3521-3528). grzesznikom. 970 przed Chr. Zob. Wprawdzie tradycyjnie przypisuje się je królowi Dawidowi (zm. Zob. Przypowieść podkreśla jeden punkt. Zob. kiedy się w kościele czyta Pismo Święte (SC 7). Wydawnictwo WAM. u Łk 15. których autorzy wypowiadają Bogu ze wszech miar świętemu akty adoracji. chociaż przypowieści dłuższe (np. krytyka biblijna. że grzesznicy są sprawiedliwi). przy którym się w kościele czyta lub śpiewa. wzywając swoich słuchaczy do ostatecznego uznania prawa Bożego i do podjęcia zgodnej z nim decyzji. Przypowieść. 12-15). hermeneutyka. Przypisywanie. Jakość i ilość nazywane są przypadłościami absolutnymi i wewnętrznymi. Katolicy na oznaczenie takich żydowskich ksiąg przypisywanych fałszywie innym autorom posługują się wyrazem “apokryfy”. Jest to najważniejsze pojęcie w protestanckim spojrzeniu na usprawiedliwienie. “drewniane podwyższenie”). pozostałe względnymi i zewnętrznymi. a może Iz 5.

któremu winniśmy okazać posłuszeństwo wiary (DH 3004-3005. baptyści. kalwinizm. 1 Kor 15.Leksykon teologiczny Punkt omega (gr. żeby odrzucić objawienie. św. 365-425) oraz inni wybitni chrześcijanie doznawali przemiany duchowej. 6. 347-407). 15-20). 550). 118). Jezus stawiał czoła pokusom diabelskim. pustynie bardziej bezpośrednio stawiają ich twarzą w twarz z siłami dobra i zła. Jan Chryzostom (ok. Na Wyspach Brytyjskich niektóre elementy pierwotnego purytanizmu odziedziczyli anglikanie z “Low Church” (ang. który w poszukiwaniu prawdy . jak również wielu tych. Zob. Później św. Benedykt z Nursji (ok. czyli że jego rozwój zmierza ku szczytowi w Chrystusie kosmicznym (zob. to jednak przeciw racjonalistom twierdził. Jałowa ziemia pozbawiona wody. źródło). Palladiusz (ok. Kraków 2002 149 . Niektóre ze współczesnych ruchów i ugrupowań duchowych. W swoich książkach Lephenomene humain (Zjawisko ludzkie). Qumran. W czasach wczesnochrześcijańskich na pustynię masowo uciekali spragnieni Boga mnisi. które przeciwstawiając się religijnym rozstrzygnięciom królowej Elżbiety I (lata panowania 15581603) i kierując się teologią kalwińską. ND 113-114. gdy przez czterdzieści dni modlił się i pościł na pustyni. 480 . Zob. Niski Kościół). sentencje ojców. 8. 3008. Quelle lub “Q” (niem. ostateczna meta (zob. 22. inni doszli do tego. eschatologia. chociaż przeciw fideistom uznawał zdolność rozumu ludzkiego do poznania Boga ze świata stworzonego. Racjonalizm (z łac. lecz jego wejście do Ziemi Obiecanej zostało poprzedzone czterdziestoletnim błądzeniem po pustyni. 3-10. kongregacjonaliści. 28. W ostatecznym rozrachunku wielu purytanów odrzucało rządy biskupie w Kościele. takich jak Mali Bracia i Siostry Jezusa. paruzja. miały na celu oczyszczenie Kościoła z niebiblijnych naleciałości. Ap 1. Pierre Teilharda de Chardin (1881-1955). Pustelnicy. Niektórzy jego przedstawiciele posługiwali się rozumem po to. Sobór Watykański I (1869-1870).ok. Pozbawiając ludzi ich normalnych warunków życia. Purytanie kładli nacisk na kaznodziejstwo. Rękopisy z Qumran. “purus = czysty”). baptyści. Zob. “ratio = rozum”). źródło “Q”. Wśród czołowych postaci anglikańskiego purytanizmu znaleźli się: Thomas Cartwright (1535-1603). 21. Według myśli francuskiego jezuity i paleontologa.także prawdy religijnej daje pierwszeństwo rozumowi. reformacja. Ef 1. asceza. wspólnota anglikańska. gdy udawali się na pustynię. Le milieu divin (Środowisko Boże) i innych zestawił on wiarę chrześcijańską z danymi naukowymi i doszedł do wniosku. Najbardziej znaczącym teologiem wśród purytanów w Nowej Anglii był Jonathan Edwards (1703-1758). Purytanie (z łac. Pojemne określenie tych wpływowych grup w Kościele anglikańskim. chrystocentryzm. “omega . 13) rozwoju i dążenia wszechświata. Wyprowadził lud Boży z niewoli.ostatnia litera alfabetu”). że istnieje “nadprzyrodzone” Boże objawienie. Pustynia. lord protektor Oliver Cromwell (1599-1658) i poeta John Milton (1608-1674). Zob. prezbiterianie oraz kwakrzy. Kol 1. Jednakże chrześcijanie wschodni Wydawnictwo WAM. teologia kongregacyjna. episkopat. protestanci. życie monastyczne. dla których inspiracją jest postać Charlesa de Foucauld (1858-1916). eremici. Bardzo mocne nastawienie racjonalistyczne było cechą Oświecenia. św. System. Mojżesz zbierał siły wewnętrzne. prezbiterianizm. którzy pragnęli uniknąć kłopotów z prawem lub prześladowań. ścisłe zachowanie niedzieli oraz na bardzo surowy kodeks moralny. pracując na pustyni Madian. krzewią kontemplację ascetyczną poprzez doświadczenia na pustyni. Obecnie racjonalizm nie jest już w tak dużym stopniu jak dawniej używany jako synonim ateizmu i agnostycyzmu. że odrzucali jakiekolwiek religijne przekonania. entelechia. kwarkowie. W początkach wieku XVII uchodźcy purytańscy założyli w Massachusetts Bay Colony. Zob. że świat coraz bardziej złożony będzie się stawał coraz bardziej ludzkim i chrześcijańskim. Zob.

Zob. życie zakonne. nowe zjednoczenie w Chrystusie jako głowie. eschatologia. Nazwa nadana przez Willi Marxsena (ur. 14). protestantyzm liberalny. Recepcja (łac. racjonalizm. liberalni protestanci i racjonaliści. Sobór Powszechny. 7. “przywrócenie. 1810. 15. do którego św. CIC 1061). 3911. Małżeństwo jest nierozerwalne. jakimi się kierowali autorzy. Zob. Paweł został kiedyś porwany w ekstazie (2 Kor 12. jeżeli jest zatwierdzone i dopełnione. sensus fidelium. Zob. Zob. że wiara w Boga jest “tylko” odbiciem ludzkich pragnień i aspiracji. 22. dostosowuje i interpretuje cały Kościół. Redaktionsgeschichte (niem. przyjmowanie”). W ten sposób filozof może ogólnie utożsamić rzeczywistość z dostępnymi bezpośrednio danymi zmysłowymi. Kraków 2002 150 . Rady ewangeliczne. celibacie i posłuszeństwie ze względu na nadchodzące królestwo Boże (por. zanim oświadczenia soboru powszechnego zostaną poznane. jeżeli jest tylko zatwierdzone. zredukować”). Sobór Watykański I. Proces. krytyka biblijna. 1919) pracy ostatecznych redaktorów lub autorów naszych tekstów biblijnych. wskutek ruchu koncyliarystycznego i wskutek skandali związanych z papie- Wydawnictwo WAM. jakie wprowadzili. zrozumiane i przyjęte przez Kościoły miejscowe i ich przywódców. jakie chcieli przekazać swoim czytelnikom (zob. ND 1817. 3. “trzecie niebo” nad ziemią. 31. Redukcjonizm (z łac. Wyrażenie. doskonałość. oraz orędzie. urząd nauczycielski Kościoła. małżeństwo. “zatwierdzone i dopełnione”). dzięki któremu oficjalne nauczanie i oficjalne decyzje przyjmuje. DV 19). zmiany. liberalizm. fideizm. celibat. gdzie błogosławieni będą jeść z “drzewa życia” (Ap 2. zwracając się do ludzi swego pokolenia. CIC 573. Zob. kiedy to równocześnie było dwóch albo trzech papieży (1378-1417). kiedy wydawali wcześniejsze materiały. gdy zachodzą słuszne przyczyny. objawienie. posłuszeństwo. którym się posługuje prawo kanoniczne na oznaczenie małżeństwa ważnie zawartego i dopełnionego stosunkiem seksualnym w sposób godny człowieka i ukierunkowany na zrodzenie dzieci (zob. królestwo Boże. Zob. ubóstwo. Ludwik Feuerbach (18041872) w opublikowanej w roku 1841 Istocie chrześcijaństwa dowodził. Każda próba wytłumaczenia lub wyjaśnienia złożonych danych rzeczywistości przez odwołanie się do jednego tylko jej aspektu. Zob. Reformacja (łac. 35). Ratum et consummatum (łac. Objawienie obiecuje życie w “raju Bożym”. LG 44). sobornost’. “Raj” zaczął także oznaczać miejsce pobytu błogosławionych po śmierci (Łk 23. deizm. można je rozwiązać. słyszano wołanie o “reformę głowy i członków”. odnowienie”). Deiści. 13. Wołania te się wzmogły podczas “niewoli babilońskiej” papieży w Awinionie (1305-1374). często nadmiernie upraszczali i rozwodniali chrześcijańskie objawienie. dzięki któremu każde pokolenie przyjmuje Boże objawienie przekazane w Piśmie Świętym i w Tradycji (DV 8-9). Ez 28. depozyt wiary. które polegają na dobrowolnie przyjętym życiu w ubóstwie. 23-24. podczas wielkiej schizmy zachodniej. septuaginta. 8-10. Odrzucenie wiary w Boga przybiera zazwyczaj pewną postać redukcjonizmu. Przynajmniej od Soboru w Vienne (1311-1312) w Kościele. 43). 8. “sprowadzić do mniejszej miary. oświecenie. w którym Adam i Ewa kiedyś żyli i z którego po grzesznym upadku zostali wypędzeni (Rdz 2. Według Septuaginty (LXX) jest to “ogród w Eden”. egzegeza. ważność. “dzieje redagowania”). Zob. W znaczeniu szerszym wyraz “recepcja” oznacza cały proces. Recapitulatio. Raj. 2-4). DH 1087-1094.Leksykon teologiczny często łączą racjonalizm z zachodnim indywidualizmem. Krytyka redakcyjna (Redaktior geschichte) bada pobudki. Trzy radykalne ideały dla wyznawców chrześcijaństwa. “przyjęcie. 1-2. 36. niebo. Potrzeba często czasu. który rozluźnia więzy z prawdziwym środowiskiem wiary jakim jest wspólnota. którego życie na wszystkich szczeblach naznaczone było poważnymi nadużyciami.

Regeneracja (łac. którego celem było oczyszczenie życia Kościoła i oparcie życia chrześcijańskiego na Piśmie Świętym (UR 21). Sobór Watykański II uznał tę nieustanną potrzebę odnowy. przyczyniły się do tego także sprawy gospodarcze. Na tym samym tle trzeba patrzeć na reformację protestancką. by unowocześniły różne reguły (PC 3-4. współpracownik Lutra w Wittemberdze. gdy kobieta może być płodna oraz stosunek przerywany. gnostycyzm. Różne próby reformy wewnątrz Kościoła katolickiego nabierały siły i ostatecznie osiągnęły cel podczas Soboru Trydenckiego (1545-1563). prezbiterianizm. “prawidło. wspólnota anglikańska. 15001555). Reguła fidei (łac. działają uprzednio. Reguła wiary. baptyści. dostępne tylko dla elity. modlitwę. Sobór Viennejski. objawienie. do której Chrystus wzywa swój Kościół (UR 6). Zob. Zob. “ponowne wcielenie”). Środki antykoncepcyjne (“zapobiegające poczęciu”). Ireneusz z Lyonu (ok. Powstające wyznania wiary. wyznanie wiary. Zob. by zapobiec możliwości poczęcia. Reformacja angielska zaczęła się od spraw małżeńskich Henryka VIII (1491-1547) i niepowodzenia kardynała Tomasza Wolseya (ok. Ludzie świeccy stowarzyszeni z zakonami żyją czasem według uproszczonej reguły konkretnego zakonu. Zob. nowe zjednoczenie w Chrystusie jako głowie. często jednak był to głęboki i szczery ruch religijny. mający na celu obudzenie lub pogłębienie życia duchowego poprzez milczenie. anabaptyści. biskup Hugh Latimer (ok. języki narodowe. nowe narodzenie. Zob. protestanci. Do środków naturalnych należy powstrzymywanie się od stosunków seksualnych. Zob.Leksykon teologiczny stwem renesansowym. Św. Odrzucono autorytet papieski i zniesiono klasztory. norma wiary”). gdy mogło już dojść do poczęcia poprawnie nazywają się środkami poronnymi. streszczenie”). a także Wydawnictwo WAM. tradycja. Reguła (łac. purytanie. Do wiodących reformatorów w Anglii należeli: arcybiskup Tomasz Cranmer (1489-1556). “reguła. Rekolekcje. polecając głębokie wartości miłości małżeńskiej i odpowiedzialnego rodzicielstwa. luteranizm. Zob. “odrodzenie”). Humanae vitae Paweł VI (papież w latach 1963-1978). Rekapitulacja (łac. Spisany i zatwierdzony sposób życia mężczyzn i kobiet związanych ślubami. potępił bezpośrednią sterylizację oraz odrzucił sztuczne środki regulacji urodzeń jako pozbawione ładu wewnętrznego (DH 4470-4479. Zob. koncyliaryzm. Sobór Watykański II wezwał instytuty zakonne. 130 . CIC 578. a dla drugiego pokolenia Jan Kalwin (1509-1564). Reinkarnacja (łac. Regulacja urodzeń. aborcja. 587). i Filip Melanchton (1497-1560). Innymi czołowymi postaciami reformacji byli: Ulryk Zwingli (1484-1531). Sobór Trydencki. Wśród środków sztucznych te. życie zakonne. że istnieje szczególne objawienie. nauczał. W swej encyklice z 1968 r. “ponowne zebranie. reformator z Zurychu.ok. lub sztucznych środków mających na celu zapobieżenie poczęciu podczas stosunku seksualnego. husyci. reguła wiary. Używanie naturalnych. W samym sercu tego ruchu stał Marcin Luter (14831546). często nazywaną reformacją właściwą. że każdy akt seksualny musi pozostać otwarty na poczęcie. Norma wiary jako publiczne kościelne kryterium umożliwiające stwierdzenie prawdziwości objawienia przekazanego Kościołowi przez Jezusa Chrystusa. 1485-1555) i biskup Mikołaj Ridley (ok. waldensi. wyrażając treść reguły wiary. przejęły jej rolę. wędrówka dusz. Kraków 2002 151 . kalwinizm. Niewątpliwie szerzeniu się reformacji pomógł nacjonalizm. 1474-1530) w uzyskaniu dlań rozwodu. ND 2220-2225). pigułki i środki mechaniczne. przepis”). np. zwinglianizm. które działają po stosunku. nominalizm. 200) odwoływał się do tej normy odpierając twierdzenia gnostyków. kontrreformacja. którzy należą do jakiegoś instytutu zakonnego. wyznanie augsburskie. zob. Indywidualny lub grupowy wyjazd (zazwyczaj do domu zakonnego przeznaczonego do tego celu).

kulturalne i religijne warunkuj ą pój ecie znaczenia i prawdy. pochodzenie Osób Boskich. mitraizm). w których żadna religia nie ma zdecydowanej przewagi. Znamy cztery takie relacje: ojcostwo. którą to długość spopularyzował św. tchnienie czynne i tchnienie bierne. przez kultury. w dekrecie Soboru Watykańskiego II o działalności misyjnej Kościoła (Ad gentes) i w jego deklaracji o stosunku Kościoła do religii niechrześcijańskich (Nostra aetate). Łagodniejsza odmiana relatywizmu kładzie nacisk na fakt. Trójca immanentna. dialog. modernizm. Systemy wierzeń w bóstwo i dawanych mu odpowiedzi. obejmujące także księgi święte. chrystologia.o Duchu Świętym. odpowiednio. albo nawiązują do podstawowego wyznania: “wierzymy w Boga”. kiedy na przykład przywódcy polityczni się odwołują do “oczywistego przeznaczenia” narodu. W Stanach Zjednoczonych na przykład religia obywatelska to zlepek odziedziczony z tradycji żydowsko-chrześcijańskiej przejawiający się w różny sposób. a ich bohaterskie czyny świętuje się przez takie akty kultu. Jeżeli idzie o określenia dogmatyczne. hinduizm. “relativus = odnoszący się do czegoś. kładą rękę na Biblii. tchnienie. względny.oparte są na mitycznej interpretacji zjawisk przyrodzonych. Taka hierarchia Osób Boskich między sobą. Zob. Relatywizm (z łac. że stanowią one Trzy Osoby w jednym Bogu. Tchnienie czynne jest wspólne Ojcu i Synowi i nie tworzy nowej Osoby. Obecnie od kilkudziesięciu lat w niektórych rekolekcjach wykorzystuje się azjatyckie metody ascezy i modlitwy. a katolicy w sposób szczególny. drodze życia. synostwo o Synu Bożym. Religie te . synostwo. zostali wezwani do prowadzenia życia w ciągłym napięciu między ewangelizacją a dialogiem. co jest wyrażone. Kościół i państwo. które się opierają na Bożej interwencji w dzieje świata . ewangelizacja. Relatywizujący sposób podejścia Ernesta Troeltscha (1865-1923) zmusił współczesnych teologów do lepszego wyjaśnienia. Relacje między Osobami Boskimi. a przede wszystkim płodność. na czym polega “absolut” Chrystusa. zen. teologia Trójcy Przenajświętszej. takich jak: zmiana pór roku. orfizm) albo wschodniego (np. składając przysięgę przed objęciem urzędu. Zob. to trzeba odróżnić historycznie uwarunkowane sformułowania od trwałych prawd. krytyka biblijna. religijność. Zob. w których obrzędy były często tajemne i zastrzeżone dla wtajemniczonych. tak by ukazać. wegetacja. Często można skorzystać z kierownictwa mężczyzn lub kobiet. obrzędy kultowe i życie etyczne jej zwolenników. którzy prowadzą rekolektantów ku rozeznaniu woli Bożej na ich obecnej. dogmat. że nie ma żadnych absolutnych prawd ani wartości i że wszystko jest zdeterminowane przez poszczególne okresy dziejów. Zob. Pogląd głoszący.inaczej niż judaizm i chrześcijaństwo. Ignacy Loyola (1491-1556). chrześcijaństwo 2. Zob. Zob. Chrześcijanie ogólnie. Ojcostwo stanowi o Ojcu. modlitwa. judaizm. świadomość klasyczna. Czysty relatywizm (“wszystkie roszczenia i prawdy są względne”) jest sam w sobie sprzeczny. warunkowy”). a czasem nowej. duchowość. jak obmycia oczyszczające lub posiłki ofiarne . chrześcijanie anonimowi. pluralizm. Długość rekolekcji waha się od trzech do trzydziestu dni. które są przedmiotem nauczania. idealizm. Kluczowe role przypisuje się bóstwom męskim i żeńskim. Religie. społeczeństwa i osoby. jak i rachunek sumienia. Religie pochodzenia greckiego (np. Religia żydowska. Religia i nauka. buddyzm. Religia obywatelska Wykorzystywanie tradycji religijnych w celu podtrzymania działalności publicznej w krajach. że jest On w sposób ostateczny i niezrównany pełnią Bożego objawienia i zbawienia dla wszystkich narodów i wszystkich czasów. islam.Leksykon teologiczny ćwiczenia. nauka i religia. Zob. filioque. teologia misyjna. judaizm. patron ćwiczeń duchowych.zewnętrznie podobne do sakramentów chrze- Wydawnictwo WAM. Kraków 2002 152 . a tchnienie bierne . Religie tajemne. animizm. że założenia historyczne.

esseńczycy. które zresztą. religijność.). ich obrazów i relikwii z podstawowym okazywaniem czci Bogu (SC 111. tajemnica. Ap 6. np. Nauka. Można się zastanawiać. którą trzeba odróżnić zarówno od sacramentum tantum (łac. LG 51). Teksty religijne w języku hebrajskim. mit. “odrzucenie”). chrześcijanie anonimowi. “związanie. że należały one do znajdującej się w sąsiedztwie wspólnoty żydowskiej. święty. w którym się narodziło chrześcijaństwo.) i niezniszczalne znamię. Jest to rzeczywistość nadprzyrodzona. Od czasu Soboru Trydenckiego (DH 1821-1823. religie świata. Resztki ciała pozostałe po świętych. Sobór Trydencki. lub stworzone w latach między 20 przed Chrystusem a 60 po Chrystusie i odnalezione w roku 1947 (i później) w jaskiniach koło Qumran. szczątki”). adoracja. Wyprawy krzyżowe spowodowały powstanie handlu relikwiami. sfragis. Te religie. które wzbudzają zainteresowanie światowe ze względu na wiek. Moralna cnota religijności wyraża siew adoracji i wielkodusznej służbie okazywanej naszemu miłującemu Bogu. Zob. Religioznawstwo jako takie nie wypowiada się o względnych zasługach i ostatecznej prawdzie religii.z niemal wszystkich ksiąg Starego Testamentu i innych utworów religijnych. Religie świata. Stąd znane są również jako rękopisy znad Morza Martwego. Wydawnictwo WAM. Zob. Reprobacja (łac. chrześcijaństwo.czasem bardzo obszerne . Zob. Religie tajemne cieszyły się wielkim uznaniem w okresie od pierwszego stulecia przed Chrystusem do czwartego po Chrystusie. “tylko znak”). “resztki. judaizm. dialog. buddyzm. islam. CIC 1190) i powiązać ogólnie kult świętych. Karl Barth (1886-1968) przeciwstawił wiarę (opartą na Słowie Bożym i całkowicie zależną od łaski Bożej) “religijności”. zob. biblia. Komunia święta. odkupienie. Relikwie (łac. stworzenie 1. Wydaje się. jakieś 13 kilometrów na południe od Jerycha. tuż obok Morza Martwego. łaska. Religioznawstwo. odrzucenie. wyprawy krzyżowe. jak rzeczywista obecność Chrystusa w sakramencie Eucharystii (a nie tylko przez łaskę Komunii św. taoizm. czyli od łaski. bierzmowanie i święcenia kapłańskie. Stary Testament. którą sakrament oznacza i sprawia. hinduizm i taoizm. “tylko rzecz oznaczana sama w sobie”). oddawanie czci Bogu. “rzecz oznaczająca i jej znak”). oznacza ona takie trwałe rzeczywistości. Religijność (łac. 9). miłość 2. islam. charakter. którą odrzucał jako zupełnie bezwartościowy wynik ludzkich dążeń. a także przedmioty ściśle z nimi związane (np. To odkrycie miało ogromne znaczenie dla badań nad Starym Testamentem i nad środowiskiem. Zob. przywiązanie”). która się rozwinęła pod koniec XIX stulecia i zajmuje się studiami nad podobieństwami i różnicami w wierzeniach i życiu religijnym wyznawców różnych religii. Zasadnicza postawa ludzi wobec Boga jako ich Stwórcy i Zbawiciela. Od najwcześniejszych stuleci otaczano czcią groby i relikwie męczenników i innych świętych. Res et sacramentum (łac. czy lista jest kompletna. judaizm. ikona. Zob. symbol. Na Zachodzie relikwie męczenników i innych świętych zazwyczaj się umieszcza pod stałymi ołtarzami (CIC 1237. odnowa życia Rękopisy z Qumran. obrazoburstwo. a zawierają fragmenty . od chleba i wina przeznaczonych do sprawowania Eucharystii. Zob. ich ubrania. buddyzm. religijność. ND 1255-1257) nauka Kościoła oficjalnego próbowała naprawić nadużycia związane z relikwiami (zob.często były fałszywe. hinduizm. Zob.sprowadzane do Europy . jakie pozostawia chrzest. Zob.Leksykon teologiczny ścijańskich. listy itp. Revivalizm. Kraków 2002 153 . ale do tych religii trzeba przynajmniej zaliczyć chrześcijaństwo. szkoła historyczno-religijna. “Res et sacramentum” to rzeczywistość przekraczająca łaskę sprawioną bezpośrednio przez sakrament. Zob. jak od res sacramenti tantum (łac. aramejskim lub greckim przepisane. Sobór Nicejski II. wielką ilość zwolenników oraz przemyślaną naukę. kult świętych. które są przedmiotem jego badań. sakrament.

zwłaszcza chrztu. udzielają go także kapłani. można udzielić rozgrzeszenia ogólnego (CIC 961. lecz “sakramentale” Zob. CCEO 720 § 2). Diadochowi z Photike (połowa V wieku). Myśl o rozeznaniu duchów zawdzięcza wiele Orygenesowi (ok. 1649). J 20. 1-6). Roztropność chrześcijańska to coś więcej niż przenikliwość. sakrament. J 8. CIC 967. odpuszczenie grzechów. CCEO 722 § 4). Modlitwa myślna. Rozgrzeszenie jest istotną częścią sakramentu pokuty i nawiązuje do Chrystusowej posługi przebaczania (Mt 18. lecz że jest także aktem prawnym (DH 1685. stopniowo ćwiczenie się w nim powinno doprowadzić do wyższego i prostszego stadium kontemplacji. 18. schizma. której celem jest zjednoczenie z Bogiem i wglądnięcie w wolę Bożą przez zastanawianie się nad zagadnieniem poruszanym w Piśmie Świętym lub nad innym zagadnieniem duchownym. że człowiek staje się zdolny do odróżniania Bożych charyzmatów od całkiem naturalnych uzdolnień i wpływów złego ducha (l Kor 12. Podkreślał on potrzebę dokonywania wyborów w kontekście Kościoła i jego sakramentów. czyli stwierdzeniem. laksyzm. 7. Mk 2. że przy najbliższej nadarzającej się sposobności powinni się wyspowiadać indywidualnie. czy konkretne wydarzenia lub stany pochodzą od Ducha Świętego. 19. Kraków 2002 154 . 1-10. roztropność. wielu Ojców Kościoła i późniejszych autorów obmyśliło różne zasady albo sposoby. jurysdykcja. Rozgrzeszenie na początku Mszy św. 15. Rozproszenie. 185 . sakrament pokuty. którzy w ten sposób przystąpili do tego sakramentu. i Syna. epikleza. Zob. Zob. Rozgrzeszenie może być wyrażone w formie orzekającej (np. przebaczenie grzechów. który pojednał świat ze sobą przez śmierć i zmartwychwstanie swojego Syna i zesłał Ducha Świętego na odpuszczenie grzechów. DH 1323. Rozluźnienie obyczajów. trzeba powiedzieć.ok. Pierwsza cnota kardynalna. charyzmaty. niech ci udzieli przebaczenia i pokoju przez posługę Kościoła.Leksykon teologiczny Rodzice chrzestni. DH 1673). Rozgrzeszenie. ordynariusz. Łk5. Rozgrzeszenia udziela biskup zarządzający diecezją. spowiedź. 254) i jego nauce o pięciu zmysłach duchowych oraz św. czy też od ducha złego i wprowadzającego w błąd (1 J 4. 21-35. dająca możliwość wprowadzania w życie ogólnych zasad i ideałów. Ojciec miłosierdzia. kontemplacja. 19.1-12. że rozgrzeszenie jest nie tylko deklaracją. Wschodnie formuły rozgrzeszenia mają zazwyczaj postać modlitewną (np. W obrządku łacińskim formuła rozgrzeszenia brzmi tak: “Bóg. 17-26. “Niech Bóg ci przebaczy”). Zgodnie z Kodeksem Prawa Kanonicznego z roku 1983 mają oni wtedy prawo słuchania spowiedzi na całym świecie. chrzestny. którzy od biskupa otrzymuj ą upoważnienie do słuchania spowiedzi (por. umożliwiająca przewidywanie Wydawnictwo WAM. Zob. sakramentale. “Niech Bóg wszechmogący zmiłuje się nad nami i odpuści nam nasze grzechy”). ND 1628. Wypowiedzenie nad skruszonymi grzesznikami formuły przebaczenia grzechów osobistych przez Chrystusa (zob. 1-32. 18. Rozmyślanie. Rozłam w Kościele. diaspora. diecezja. i Ducha Świętego”. Zob. 3-11). a także do władzy “związywania” i “rozwiązywania”. 36-50. Sobór Trydencki (1545-1563) określił. Ponieważ rozmyślanie jest odmianą modlitwy dla początkujących. Tym jednak. 10). takie jak te. Roztropność. i podczas Liturgii Godzin nie jest sakramentem. 22-23). jaką pozostawił On Kościołowi (Mt 16. ND 1612). Zob. 1709. “Ja tobie odpuszczam grzechy”) albo modlitewnej (np. 15-17. Zob. Jeżeli zagraża niebezpieczeństwo śmierci albo jeżeli ze względu na wielką ilość chcących przystąpić do sakramentu pokuty niemożliwa jest spowiedź indywidualna. Aby można było odróżnić. które napisał św. Ignacy Loyola (1491-1556) dla udzielających ćwiczeń duchownych. chyba że biskup innej diecezji wyraźnie im tego zakaże na terenie swojej diecezji (por. I ja odpuszczam tobie grzechy w imię Ojca. Szczególny dar sprawiający. doświadczenie religijna. Rozeznanie duchów.

Pociąga ona za sobą ćwiczenie praktycznej wyobraźni. że całe życie moralne człowieka staje się rozumne. Rozwój wiary. Postęp w przeżywaniu i rozumieniu wiary chrześcijańskiej. “ruber = czerwony”). które punkt szczytowy osiągnęło w Jezusie Chrystusie. 5-13). Wskazówka w księgach liturgicznych wydrukowana czerwonym kolorem obok głównego tekstu (drukowanego w czarnym kolorze). Upowszechnili go jednak dominikańscy kaznodzieje. w jaki sposób człowiek pojmuje objawienie. “to. uświęcenie. Rozwój nauczania w Kościele od czasów apostolskich (DV 8). John Henry Newman (1801-1890) przeszedł na katolicyzm. quod ab omnibus creditum est” (łac. 11). Pius V. Wincentego regułę wszechobecności. a papież-dominikanin. Oficjalna nauka Kościoła głosi. a kończy się Jego śmiercią na krzyżu. Składa się ona z piętnastu tajemnic. Rozwój dogmatów. przekształca się bowiem z dziecka w człowieka dorosłego. Św. Paweł pisze. Powszechnie przyjęta na Zachodzie modlitwa. wtajemniczenie. oficjalnie różaniec poparł w roku 1569. Rozwój moralny. Wincenty z Lerynu (zm. z których każda przypomina jakieś wydarzenie z życia Jezusa lub Maryi. a mimo to zawsze pozostaje tą samą osobą. a oryginalnym depozytem wiary albo objawieniem. 2-12). który mimo zmian zachowuje tożsamość. tradycja. Wspólnoty chrześcijańskie mają obowiązek tworzyć warunki sprzyjające rozwojowi ku odpowiedzialności moralnej w pełnej wolności. nabożeństwa. że się wyzbył tego. modlitwa Jezusa. Zob. w co wierzą wszędzie. a kończy się udziałem Matki Bożej w zwycięstwie Jej Syna. których się nie chce. zawsze i wszyscy”) jako zbyt abstrakcyjną! opracował siedem oznak. że nasze życie z wiary nieustannie się “zmienia”. Mimo takiej tradycji. 18). “quod ubique. i dodaje. Rozwój. Różaniec (łac. Skrytykował on podaną przez św. stajemy się podobni do obrazu Chrystusa (2 Kor 3. że dziecko osiąga “wiek posługiwania się rozumem” około siódmego roku życia i że od tego czasu zaczyna działać jako odpowiedzialna osoba ludzka. cnoty kardynalne.Leksykon teologiczny trudności i unikanie konsekwencji. które nadążałoby za rozwojem intelektualnym człowieka. doskonałość. W obręb jednej tajemnicy wschodzą: Modlitwa Pańska (jeden raz). Dominik (1170-1221). ale także regularnego pogłębiania znajomości objawienia chrześcijańskiego. Współczesna psychologia jednak ukazała. “ogród różany”). będąca wyrazem nabożeństwa do Matki Bożej. teologia moralna. Zob. Pięć tajemnic bolesnych zaczyna się od konania Chrystusa w Ogrodzie Oliwnym. różańca najprawdopodobniej nie wprowadził św. rozwój wiary. lub kryteriów rozróżniania pomiędzy rozwojem wiernym. W zmaganiu się z zagadnieniem rozwoju wiele zależy od tego. by mogły rozpocząć działalność jako wolne i odpowiedzialne osoby ludzkie.identyczności między nową nauką. Rubryka (z łac. św. ewolucja. Św. Autentyczny rozwój domaga się zachowania -mimo zmian . co dziecięce (1 Kor 13. rozwój moralny. wytrwałej modlitwy i uczynków miłości okazywanych bliźnim będącym w potrzebie. co sprawia. Dojrzewanie w wierze domaga się nie tylko pełni życia sakramentalnego. Zob. tak że “coraz bardziej jaśniejąc”. Doświadczenia sprawdzają i udoskonalają wiarę (Jk 1. katecheza. Zdrowaś Maryjo (dziesięć razy) i Chwalą Ojcu (jeden raz). Zob. przed rokiem 450) rozwój dogmatów porównywał do rozwoju człowieka. że dzieci często działają pod przymusem i że moralne zasady tylko powoli docierają do ich wnętrza. Zob. doktryna. gdy kończył pisać O rozwoju doktryny chrześcijańskiej (1845). Kraków 2002 155 . Pięć tajemnic radosnych skupia się na narodzeniu i dzieciństwie Chrystusa. quod semper. Pięć tajemnic chwalebnych zaczyna się zmartwychwstaniem Chrystusa. Zob. który się śpiewa lub czyta podczas Wydawnictwo WAM. powszechności i jednomyślności. Wzrastanie w człowieku świadomego poczucia odpowiedzialności i odpowiadające mu dojrzewanie osobowej wolnej woli. odpowiedni do etapów ludzkiego dojrzewania. a zniekształceniem. Z powodu powtarzania się tej samej modlitwy różaniec czasem nazywa się zachodniokatolickim odpowiednikiem “Modlitwy Jezusa”. neokatechumenat. rozumienie i interpretację. depozyt wiary. a “karność” powoduje wzrost w świętości (Hbr 12.

Wielki Tydzień. Romano Guardini (1885-1968) i Joseph Jungmann (1889-1975) wspierali nie tylko studia akademickie nad liturgią. “Wysoki Kościół”) a nie Kościoła Niskiego czy ewangelicką. który się zaczął wśród katolików. W ostatnim stuleciu wiele wspólnot anglikańskich i niektóre Kościoły protestanckie rozpoczęły reformę i popieraj ą rozwój kultu sakramentalnego. która ukazała. John Henry Newman (później kardynał) (1801-1890) i Edward Bouverie Pusey (1800-1882). Rygoryzm (z łac. “rozprawy okolicznościowe”) w latach 1833-1841. ikonostas. Nowożytny ruch. który w wypadkach. Zob. a komunia częstsza. liturgia. Inspirowany raczej tradycją High Church (ang. języki narodowe. Wielkorusini. jak przyjęcie kalendarza gregoriańskiego. Protestantyzm zrodził się jako ruch reformatorski. “Biblioteka Ojców”). w XIX stuleciu nazwa ta została rozszerzona na Ukraińców mieszkających w dawnej Galicji na Podkarpaciu i na Bukowinie. kładzie nacisk na prawo z uszczerbkiem dla wolności. Inicjatorem tego ruchu był opat Prosper Gueranger (1805-1875) i benedyktyńskie opactwo w Solesmes. opierał się wpływom liberalizmu. Nazwa nadawana plemionom wschodniosłowiańskim na Rusi (Białorusini. Na jego czele stali: John Keble (1792-1866). Ruch liturgiczny. Ruch Oksfordzki wydawał Tractsfor the limes (ang. pracował na rzecz ubogich i zachęcał do tworzenia męskich i żeńskich wspólnot zakonnych. kładł nacisk na apostolski i sakramentalny charakter Kościoła i na jego znamię kapłańskie. “Narodowe odstępstwo” (1833). obrządek. szczyt osiągnęły one w przywróceniu obrzędów Wielkiego Tygodnia i w pracach Soboru Watykańskiego II. W ostatnich dziesięcioleciach ruch ekumeniczny wsparł szerzenie reformy liturgicznej w wielu wyznaniach chrześcijańskich. Dla prawosławnych liturgia miała zawsze miejsce centralne. liberalizm. Małorusini). Newman i Pusey zaczęli wydawać Library ofthe Fathers (ang. opowiadał się za obniżeniem. kalendarz gregoriański. ale także jej rozwój w duszpasterstwie. jak Pius Parsch (1884-1954). a za jego koniec zazwyczaj uważa się wstąpienie Newmana do Kościoła katolickiego (1845). Ojcowie Kościoła. kiedy to Pius X podjął kroki prawne zachęcające do częstszego przystępowania do Komunii św. System teologii moralnej. surowość. popierał katolicką tradycję w sprawach kultu. Rubryki wskazują. Żeby promować swoją sprawę. kiedy zachodzi wątpliwość. i umożliwiające skuteczną reformę muzyki kościelnej. Rosyjski prawosławny Ojciec Jan z Cronstadt (18291908). kult. Zob. a nawet usunięciem ikonostasu. który wprowadził języki narodowe do liturgii i zreformował obrzędy. Rusini. “Pośrednik między Bogiem a ludźmi”) wprowadziła pewne reformy. a nawet do schizm. że ich natchnieniem był powrót do Ojców Kościoła. w jaki sposób można lub trzeba sprawować obrzędy liturgiczne.Leksykon teologiczny zgromadzeń liturgicznych. nawet jeżeli opowiedzenie się za swobodą ma większy stopień prawdopodobieństwa. Początek ruchu wyznacza mowa Keble'a pt. czasami prowadziły do protestów. “rigor = sztywność. ruch oksfordzki. Był to pierwszy okres anglokatolicyzmu. którego ośrodkiem był Uniwersytet Oksfordzki. Nawet mniejszej wagi reformy. nieugiętość”). Ruch w Kościele anglikańskim w latach 1833-1845. Encyklika Piusa XII Mediator Dei z 1947 r. śpiew gregoriański. (łac. żeby Eucharystia stała się rzeczywistym ośrodkiem ich życia wspólnotowego. wspólnota anglikańska. spośród których rozprawa Newmana Tract 90 (1841) spowodowała dużą dyskusję ze względu na jej prokatolicką orientację. ruch ten miał na celu reformę anglikanizmu. Ruch oksfordzki. aby liturgia stała się przez to bardziej przystępna. Zob. Kraków 2002 156 . Katolicy ruscy są zazwyczaj członkami Kościoła Bizantyńsko. ewangelicy. Oficjalne jego poparcie pojawiło się w roku 1903. Taki sposób myślenia tłumi Wydawnictwo WAM. Zob. który zakładał wprowadzenie języka miejscowego do liturgii i podkreślał znaczenie Liturgii Słowa kosztem Eucharystii. Kościoły wschodnie. a który popiera czynny udział wszystkich członków Kościoła w oficjalnym kulcie i prowadzi do tego. który zasłynął jako autor żywota Chrystusa. ale wkrótce rozszerzył się także na inne wyznania chrześcijańskie. starowiercy. życie zakonne. W Europie benedyktyni tacy. jak Lambert Beauduin (18731960) i Odo Casel (1896-1948) z innymi. Od roku 1836 Keble.Ukraińskiego. anglokatolicyzm.

Rytuał (z łac. jak: woda. Te części składowe naszego przeznaczenia. jest On obecny z Ciałem. Sakrament (łac. oczyszczeniu w czyśćcu i o dwóch naszych ostatecznych możliwościach. czyli takich elementów. Rzeczy ostateczne. zmartwychwstanie umarłych. jak ostateczny całej ludzkości). ND 1514. 1305). 1767. Wspaniały wkład do nauki o sakramentach wnieśli: św. publicznego składania ślubów. i inni saduceusze mieli własne powody polityczne i religijne. duszą i bóstwem pod postaciami Chleba i Wina (zob. “zastaw. 18-27. Tradycyjnie uważa się ich za potomków kapłana Sadoka (2 Sm 8. Ryt (łac. Eucharystię. Rzeczywista obecność. Augustyn z Hippony (354-430). Ustanowiony przez Chrystusa znak widzialny. 1 Krl 1. który jest Alfą i Omegą. Wiktora Wydawnictwo WAM. 17. List Kongregacji Doktryny Wiary z roku 1979 zwraca uwagę na naukę Kościoła o zmartwychwstaniu całej osoby ludzkiej. 1717). Zob. prawdopodobnie od imienia własnego Sadduk). 1410. 1319. “rzeczywistość ukryta. teologia moralna. ND 2317. prowadzenia pogrzebów. Od II wieku przed Chrystusem ta arystokratyczna grupa kapłańska odgrywała bardzo ważną rolę polityczną i ekonomiczną. “sadduki”. DH 1620. Dz 23. Kraków 2002 157 . ND 2009/3). dlatego nie można ich powtórzyć (zob. faryzeusze. niebo lub piekło. czyli słów. Pseudo-Dionizy Areopagita (ok. małżeństwo. Oficjalna księga liturgiczna zawierająca modlitwy i opis czynności przepisanych podczas udzielania sakramentów. 1. sąd ostateczny. Zob. 1651-1654. Wśród wielu sposobów obecności Chrystusa zmartwychwstałego na naszym świecie jest to obecność jedyna w swoim rodzaju (SC 7). tajemnica. Protestanci powszechnie uznają dwa sakramenty: chrzest i Eucharystię. ND 1308.Leksykon teologiczny wolność postępowania na korzyść pewności. 1526-1528). DH 1637. z konieczności za naszego życia osłonięte tajemnicą. ND 28. 1313. chleb. niebie albo piekle (DH 4650-4659. laksyzm. Krwią. W Kościele katolickim i prawosławnym przyjmuje się siedem takich sakramentów: chrzest. Początkiem i Końcem (Ap 22. wino lub olej -używanych w czasie ich sprawowania.obrządek”). Po zburzeniu Jerozolimy w roku 70 po Chrystusie saduceusze jako grupa przestali istnieć. konsekracja. dokonanego przez Boga nieskończenie miłosiernego. Opierając się na Torze. 8). przysięga wojskowa na wierność. 5. 1517-1518. DH 781. ND 1673). saduceusze odrzucali tradycję ustną. tora. Eucharystia. sąd (zarówno szczegółowy pojedynczego człowieka. Kajfasz. Trzy sakramenty (chrzest. żeby ułatwić Poncjuszowi Piłatowi wykonanie wyroku śmierci na Jezusie (zob. także Dz 4. DH 680. 1609. punkt szczytowy osiągają w samym Chrystusie. Zob. Najwyższy kapłan. Chrześcijanie wschodni mówią o sakramencie jako o mysterion (gr. piekło. Piotr Lombard (ok. 500). monarchianizm. czyściec. Zob. namaszczenie chorych i pokutę (zob. Sabelianizm. 1710. przeistoczenie. modalozm. 17). Zob. niebo. wizja uszczęśliwiająca. wyraz ten jednak sam w sobie nadaje się do bardziej ogólnego użycia (zob. został on potępiony w roku 1690 (zob. To powszechnie przyjęte wyrażenie odpowiada temu samemu. 13). probabilizm. CIC 840-1165). zobowiązanie”). Po dokonaniu konsekracji podczas Mszy św. apokatastaza. co oznacza grecki wyraz ta eschata i łaciński novissima. który wskazuje i przekazuje łaskę. epikleza. patripasjanizm. 6-8). bierzmowanie. i “materii”. czyli śmierć. Saduceusze (hebr. Bez zajmowania wyraźnego stanowiska w sprawie współczesnych dyskusji o oczyszczeniu w chwili śmierci i o możliwości zbawienia wszystkich ludzi. DH 2303. Przy sakramencie pokuty czyny penitenta uważa się za “Jakby materię” tego sakramentu (zob. “forma. zmartwychwstanie umarłych oraz istnienie aniołów (Mk 12. 1310. aniołowie. 1100-1160). śmierć. Zob. Od czasów Średniowiecza często analizowano sakramenty odpowiednio do ich “formy”. bierzmowanie i kapłaństwo) pozostawiaj ą trwałe znamię na duszy. tajemnica”). 1774. konsekracji kościoła i innych obrzędów religijnych. Hugo od św. 16401641. obrządek”). “ritus =. kapłaństwo. obrządek.

Sakrament wyciskający na przyjmującym szczególne znamię i nadający mu możliwość uczestniczenia w kapłańskim posługiwaniu Chrystusa przez nauczanie.taką wizję życia sakramentalnego mieli: Otto Semmeiroth (1912-1979). Tomasz z Akwinu(ok. sakrament święceń. 36-50. 1096-1142. ustanowiony przez Kościół. (b) o ustanowionym przez Niego Kościele jako o sakramencie podstawowym (“Grundsakrament”). a słowa odpuszczenia jego formą (zob. Ten sakrament odpowiada na głęboką potrzebę wyznawania grzechów. którzy popełnili grzechy ciężkie (zob. post. zanim biskup ponownie przyjął ich do świętej wspólnoty. nd 1612). LG 7 i 11). bierzmowanie. Niedziela Palmowa. św. 32. 18. Sobór Trydencki (1545-1563) ponownie stwierdził sakramentalny charakter pokuty (dh 1667-1693. sfragis. Eucharystia. Sakramentale. gotowość wypełnienia pokuty nałożonej przez kapłana. rządzenie i przewodniczenie w sprawowaniu obrzędów liturgicznych na stanowisku biskupa. Sakrament święceń. dh 1323. palmy rozdawane w Niedzielę Palmową) lub praktyk (a taką jest np. łaska. sakrament pokuty. Wschód podchodzi “terapeutycznie” do tego sakramentu. Marcin Luter (1483-1546) uznawał pokutę za sakrament. surowej i publicznej pokucie czasowej. 1-25. Znak święty. “pokój z Kościołem odpuszcza grzechy”) (zob. jałmużnę lub jakieś inne dobre uczynki) ma na celu ułatwienie nawrócenia od grzechu do Boga. Warunkami do owocnego przyjęcia tego sakramentu są: rzeczywisty żal za grzechy. Łk 7. podobny do sakramentów oraz oznaczający i sprawiający duchowe skutki za wstawiennictwem Kościoła (SC 60. ex opere operantis. Zob. 1914) (zob. że wyznanie grzechów jest materią sakramentu. Środa Popielcowa. 36-50) i dającego swoim uczniom władzę odpuszczania grzechów (J 20. skrucha mniej doskonała. Wielki Tydzień. teologia symboliczna. Na przykład ludzie świeccy mogą posypywać głowy popiołem w Środę Popielcową albo . Mk 1. skrucha doskonała. modlitwę. spowiedź. W każdym z tych Wydawnictwo WAM. że tylko chrzest i Eucharystia są sakramentami. namaszczenie chorych. chrzest. ustanowiony przez Chrystusa na odpuszczenie grzechów popełnionych po chrzcie świętym. a pokuty nadawane penitentom stawały się nieco łagodniejsze. która może przyjmować różne postaci (np. ND 1608). następujący jednak po nim reformatorzy uważali. Tę pojednawczą funkcję sakramentu pokuty podsuwa wypowiedź św. prawdziwy zamiar niepowtarzania grzechów i unikania jakichkolwiek okazji do grzechu. 4-5. 9-14). ex opere operato. Matthias Joseph Scheeben (1835-1888) i Odo Casel (1886-1948). otrzymania przebaczenia od Boga i pojednania się ze wspólnotą zranioną naszymi grzechami (2 Sm 12. Sakrament pokuty. symboliczna analiza rzeczywistości zbliża go do teologii wschodniej). wyznanie przynajmniej wszystkich grzechów śmiertelnych. zaparli się wiary lub byli winni cudzołóstwa. Ewangelie przedstawiaj ą Chrystusa jako odpuszczającego grzechy (Mk 2. Ta pokuta.Leksykon teologiczny (ok. Zob. kapłana lub diakona. Jeden z siedmiu sakramentów. Dawniej uprawnionymi szafarzami sakramentaliów mogli być tylko duchowni. ordynariusz. ważność. nd 1615-1634). a potem za to wszystko żałowali. 1225-1274). res et sacramentum. SC 27. grzech. którzy popełnili morderstwo. 15. sakrament pokuty. odmawianie różańca) na znaki ogarniające wszystko. donatyzm. sakrament. 5-11. szafarz. Ps 51. Pax cum Ecciesia dimittit peccata (łac. Karl Rahner (1904-1984) i Edward Schillebeeckx (ur. którego celem miałoby być uleczenie ludzi z ran i złych skłonności. Sobór Laterański IV (1215) nakazał spowiedź przynajmniej raz w roku dla tych. Rozszerzając definicję sakramentaliów z rzeczy (a takimi są np. Sobór Florencki (1438-1445) oświadczył. Współczesna teologia mówi (a) o Chrystusie jako o prasakramencie (“Ursakrament”) albo o znaku skutecznym łaski Bożej. różaniec. DH 812. małżeństwo. 19-23). Augustyna z Hippony (354-430).jako rodzice . który się konkretnie urzeczywistnia w życiu siedmioma sakramentami . pojednanie. musieli poddać się długiej. sakrament. Sobór Watykański II wskazał. CIC 1166). Łk 7. We wczesnym Kościele ochrzczeni chrześcijanie. CIC 1168). że można w życiu wszystko uświęcić. Kraków 2002 158 . Od VI wieku misjonarze irlandzcy i inni upowszechnili praktykę powtarzanej prywatnej spowiedzi kapłanowi. przebaczenie grzechów. Zob. PO 5). 11.przewodniczyć różańcowi odmawianemu przez dzieci. Obecnie ludzie świeccy mogą udzielać niektórych z nich na podstawie decyzji biskupa miejscowego i zgodnie z księgami liturgicznymi (SC 79. Zob. Sakrament pojednania. charakter.

przed Chr. Powodem schizmy nie są na pierwszym miejscu sprawy doktrynalne. J 1 2. Sarks (gr. Schizma.Leksykon teologiczny wypadków w obrzędzie święceń stwierdza się najpierw. 16-18. Najpoważniejsza schizma w chrześcijaństwie powstała między katolickim Zachodem a prawosławnym Wschodem. ND 2308-2309). 1 Kor 1.47-50). 28-29). 12. 36-43). Am 5. Kościół anglikański. 376 r. zwany też czasami pyrronizmem. Grecki teolog prawosławny Christos Androutsos (1867-1935) sprzeciwiał się katolickiej wierze w sąd szczegółowy. który jakoby czynił zbędnym sąd ostateczny. “podział. ciało. Zob.) utrzymywali. jest oczywiście sam w sobie sprzeczny. Ewangelia św. Nie zawsze da się jasno odróżnić schizmę od herezji. wyrządza szkodę życiu i jedności Kościoła. “badać. wyrażonego w czasie uroczystości 7 grudnia 1965 r. że kandydat został wybrany i powołany. 18-19). Mimo to . Sceptycyzm względny ogranicza się do pewnych dziedzin wiedzy. 6-22. której obrazem jest odnotowany w Starym Testamencie rozłam między Północnym. paruzja. żeby sądzić żywych i umarłych (zob. 26) i moce cielesnego istnienia prowadzące do grzechu i przeciwstawione życiu według Ducha (Ga 5. Jana podtrzymuje wprawdzie przekonanie o sądzie ostatecznym (J 5.. a pszenica zachowana (Mt 13. których nie mogą wykonywać ludzie nie mający święceń. DH 10. Sardyka. Ponowne przyjście na świat Chrystusa przy końcu dziejów. 31). że oprócz sądu ostatecznego przy końcu świata istnieje także sąd szczegółowy nad pojedynczymi ludźmi po śmierci (zob. herezja oznacza wykroczenie przeciw wierze przez dobrowolne odrzucenie prawdy objawionej. wątpić”). Schizma (gr. teologia Janowa. ryby dobre zostaną oddzielone od złych (Mt 13. 270 przed Chr. 3).jeżeli się weźmie pod uwagę społeczną naturę ludzi i ich odkupienie . kiedy się objawi wola Boża. kapłaństwo. ciało ludzkie (Dz 2. 43. Ewangelie synoptyczne.) i Pyrron z Elidy (ok. “żywe ciało”). Gorgiasz (zm. święcenia. Ciało zwierząt i ludzi (1 Kor 15. synod w Sardyce. 18. DH 1304-1306. relatywizm. duchowieństwo. lecz różnica zdań co do autorytetu i ustroju w Kościele. nawiązując często do starotestamentalnych obrazów sądu ostatecznego. Sąd ostateczny. 21. 28-3. że już obecnie się odbywa sąd nad ludźmi. Sobór Florencki naucza. Sceptycyzm (gr. przed Chr. z jednej strony.ok. natura. 76. 11. naturalne właściwości życia (1 Kor 1. rzeczy ostateczne. mówią o tym. a z drugiej przez dłuższy czas nie odczuwali jej szeregowi chrześcijanie po obu stronach. wreszcie wśród różnych modlitw wkłada na niego ręce biskup udzielający święceń. podkreśla jednak fakt. ND 2-3.). katolicki i prawosławny utrzymuje. 14). 25). 39). człowieczeństwo (J 1. którym Wydawnictwo WAM. lub być może 926 r. Podział na przeciwstawne sobie grupy (J 7. Za datę tego rozłamu przyjęto wprawdzie umownie rok 1054. kąkol zostanie spalony.powszechny sąd ostateczny pozostaje wydarzeniem najważniejszym. charakter. biskup. diakon. kapłani. 10-13. 150. poprzedzały ją różne wcześniejsze napięcia. Zob. rozłam”). Zob. do prawd religijnych lub moralnych. następnie prosi się Ducha Świętego o skuteczne wykonywanie obowiązków przez nowego sługę. Prorocy Starego Testamentu zapowiadają nadejście “Dnia Pańskiego”. Pomimo pojednania między Rzymem i Konstantynopolem. narody zostaną osądzone i udzielona zostanie obfitość Bożych błogosławieństw (Iz 2. np. namaszczenie. zrywając łączność z innymi członkami Kościoła. że święcenia kapłańskie są ustanowione przez Chrystusa i że upoważniaj ą one wyświęconych do reprezentowania Chrystusa w pewnych posługach. że dopiero na sądzie ostatecznym definitywnie rozstrzygnie się los wszechświata. ziemskie pochodzenie (Rz 1. 17). to schizmatycy wykraczają przeciw miłości. Kraków 2002 159 . 24-30. że ludzie nigdy nie mogą mieć pewności o czymkolwiek. sakrament. podobnie jak inni chrześcijanie prawosławni twierdził. adwent. duch. w rzeczywistości jednak. myśleć. 18-20). a Południowym Królestwem po śmierci Salomona (931. Zob. Zob. 16-26). że przy końcu świata pszenica zostanie oddzielona od plew (Łk 3. Wątpienie w możliwość poznania czegoś jako rzeczy pewnej. chrystologia “logos-sarks”. Można jednak powiedzieć tak: podczas gdy rzeczywista. 17). Taki absolutny sceptycyzm. którzy uwierzyli w Chrystusa albo którzy Mu odmówili wiary (J 3. 360 . 13-14. 12. Jr 17.

Z Williamem Ockhamem (1285-1347) scholastyka przekształciła się w pusty nominalizm. Ludwika de Molinę (1536-1600). filozofia. który przynosi ze sobą wyłączenie spod kontroli i spod celów sakralnych czegokolwiek. scholastyka zaczęła się naprawdę ze św. że jest On homoousios (gr. Boecjuszu (ok. szkoły teologiczne. nominalizm. filozofia wieczysta. Począwszy od lat siedemdziesiątych XX w. “wiedza pośrednia”). co się wydarzy. prymat. kupcy i inni dla celów wyłącznie świeckich. kiedy to majątki i budynki. filioque. Zob. Zob. że Chrystus jest tylko pierwszym wśród stworzeń. która się posługiwała filozofią arystotelesowską i platońską. ale niekoniecznie w sposób antyreligijny.Leksykon teologiczny przewodniczył Paweł VI (papież w latach 1963-1978) w Watykanie i Atenagoras Konstantynopolitański (patriarcha w latach 1948-1972) w Stambule. 1932 r. Sekularyzacja (łac. która przekreśla wierzenia i wartości religijne. nie popierali jednak prawowiernej nauki o tym. posługując się terminologią z tego świata. Duns Szkot (1265-1308). będące przedtem własnością klasztorów. dialog. molinizm. Na przykład: zniesienie klasztorów w szesnastowiecznej Anglii. Sekularyzm (z łac. żeby zrozumieć. “szkolny”) Akademicka i monastyczna tradycja. Alvin Plantinga (ur. Scientia media (łac. Po Piotrze Abelardzie (1079-1142) i Piotrze Lombardzie (ok. a różnica jednej tylko litery “i” stworzyła podstawę do dialogu i ułatwiła wielu semiarianom powrót do prawowiemości. św. że to łaska jest niezbędna do zbawienia. Pogląd wywodzący się od św. Jana Kasjana z Marsylii (ok. Sobór Watykański II uznaje istnienie podziałów (Ur 3.) i inni ożywili zainteresowanie tą teorią i wzniecili nową dyskusję na jej temat. systematycznie wytłumaczyć i przemyśleć prawdy wiary. Anzelmem z Canterbury (ok. homoousios. Twierdził on. który chciał pogodzić rzeczywistą wolną wolę człowieka z Bożą uprzednią znajomością tego wszystkiego. przywłaszczyli sobie ludzie możni. laicyzacja. Wyraz ten odnosi się do każdego społecznego lub historycznego procesu. Ideologia ateistyczna lub agnostyczna. Nazywali oni Syna Bożego homo-i-ousios (gr. “wiara szukająca zrozumienia”). przed 450) i innych mnichów z południowej Francji. w jakiej mogłyby się znaleźć. światowy”). Scholastyka (gr. Zob. Wincentego z Lerynu (zm. do dnia dzisiejszego schizma ta nie została jeszcze w pełni zażegnana. czyli od postawy nachylonej ku temu światu i ku jego sprawom. agnostycyzm. przemiana z duchownego na świeckie”). 1100-1160) największymi jej przedstawicielami byli: św. Zob.ok. nigdy jednak nie posługuje się wyrazami “schizma” ani “schizmatyk”. ponieważ jest to poznanie większe niż poznanie samych tylko możliwości. Trzeba ją odróżnić od “świeckości”. Semiarianie. Opierając się na św. “czas wolny”. Semipelagianie. platonizm. mniejsze jednak niż widzenie przyszłych wydarzeń. wiedza uprzednia. 13). Bonawentura (1217-1274) oraz bł. odrzucali oni pelagianizm. Molina nazywał to wiedzą “pośrednią”. Zob. nigdy też zresztą nie mówi o “herezji” ani o “heretykach”. arystotelizm. Sobór Watykański II. a wyjaśnia wszystko. Tomasz z Akwinu (1225-1274). Zob. herezja. “podobnej natury”) z Ojcem. summa. wpływ Rewolucji Francuskiej na samą Francję i na politykę Napoleona Bonaparte (1769-1821). ateizm. Sobór Nicejski I. Augustynie z Hippony (354-430). “saecularis = pogański. Sobór Florencki. “zeświecczenie. tomizm. neoscholastyka. neotomizm. jakie stworzenia rozumne podjęłyby z własnej woli w jakiejkolwiek sytuacji. Teoria po raz pierwszy opracowana przez jezuitę. według którego ludzie mogą zrobić pierwszy krok ku Bogu bez pomocy łaski Bożej. 480 . łac. że Bóg zna i bierze pod uwagę decyzje. czy też w Niemczech. “współistotny”) z Ojcem. Nie szli oni w ślady arian głoszących. mimo to twórcy semipelagianizmu (tak ten ruch nazwano pod koniec XVI wieku) czynili tak przynajmniej częściowo z powodu swego sprzeciwu wobec krańcowej od- Wydawnictwo WAM. ekumenizm. Wprawdzie uważając. 1033-1109) i jego programowym zdaniem fides quaerens intellectum (łac. Kraków 2002 160 . arianizm. 360-435). Nauka biskupa Bazylego z Ancyry (Ankara w Turcji) i innych głoszona po Soborze Nicejskim I (325). Wyraz ten był neologizmem. 524) i innych. św.

Żeby odkryć . sobornost’. którym jest obdarzony cały Kościół (LG 12. ND 373-378. Duch Święty. Sens “dosłowny” to znaczenie zamierzone przez pierwotnego autora. Jest to bezcenne źródło do poznania początków życia monastycznego i życia duchowego chrześcijan.podobnie jak różne inne teksty .) zbiór opowiastek i powiedzeń egipskich Ojców pustyni i innych łącznie z św. oświeca jednostki i całą wspólnotę i ułatwia im odnalezienie znaczenia tych tekstów i zastosowanie ich do współczesnego życia (zob. niestety dokumenty tego synodu. Odnosi się do tekstów Pisma Świętego. Augustyna (zob. zamierzone przez Autora głównego (Boga) wynurzyło się w świetle późniejszych wypadków w kierowanym przez Boga dziele zbawienia. Sensus fidelium (łac. który był pierwszym źródłem natchnienia podczas spisywania tekstów biblijnych.Leksykon teologiczny miany przeznaczenia głoszonej przez św. 251-356). między innymi może ona trzymać na wodzy niekontrolowane fantazjowanie subiektywnej interpretacji. jakie mogą nieść ze sobą biblijne teksty. sens Pisma Świętego. DV 8). Zob. fundamentalizm. pełniejsze”). 2618. Do tych. laikat. teologia antiocheńska. sensus plenior. znaczenie.ok. 1989/4-5). wnoszą do tego dialogu swoje własne zagadnienia i sprawy. egzegeza. cenobici. którzy ułatwili opracowanie tego pojęcia. hierarchia. alegoria. a także z nich korzystają podczas modlitwy. że całe Pismo Święte jest ukierunkowane na Chrystusa i że w Nim znajduje swoje znaczenie. Instynktowne wyczulenie na sprawy wiary. św. nigdy nie poparła jego interpretacji przeznaczenia. natchnienie biblijne. Takie znaczenie. 2004-2005. Wyczucie to jest źródłem consensus fidelium (łac. Oficjalna nauka Kościoła. Antonim Opatem (ok. Różne znaczenia. którzy słyszą i czytają teksty biblijne. hermeneutyka. teologia aleksandryjska. przeznaczenie. antropologia. 2620. sensus plenior. Po napisaniu jednak tekst biblijny . Synkletyką (IV wiek) i Pojmenem (V wiek). DV 12. Równocześnie Duch Święty. W ciągu stuleci ci. 20. łaska. “zgoda wierzących”) i w niej się ono ukazuje. wiara. Może on przekazywać i wywoływać znaczenia wychodzące daleko poza to.a często także ustalić (przynajmniej częściowo) . dzięki temu mogą odkrywać nowe zakresy znaczeń. Sentencje Ojców. Zob. życie monastyczne. które mają znaczenie wykraczające poza sens dosłowny (czyli poza znaczenie bezpośrednio zamierzone przez oryginalnego autora ludzkiego).zaczyna żyć własnym życiem. 396397. Ostatecznie semipelagianizm został potępiony na Drugim Synodzie w Oranges (529). istotna pozostaje krytyka biblijna. 185 . pelagianizm. 21-25). Wydawnictwo WAM. która wydaje odpowiednie owoce. Ich oceną objawienia i trafnością sądu w tych sprawach kieruje Duch Święty (J 16. Kraków 2002 161 . 254) do papieża Benedykta XV (18541922) i później wierzący dawali swoje świadectwo o przekonaniu. Trzeba go odczytywać i interpretować w zupełnie innym kontekście niż ten. Od czasów Orygenesa (ok. W dokumencie z 1993 roku “Interpretacja Pisma Świętego w Kościele” Papieska Komisja Biblijna przedstawiła dosłowne i duchowe znaczenia Pisma Świętego (ND 273-276). DH 370-397. Pomijając niektóre przesadne wypowiedzi i wydarzenia. przez wieki zapomniane. Zob. chociaż w poglądach na łaskę szła śladami św. Augustyna z Hippony (354-430).sens dosłowny. Sens Pisma Świętego. Matthiasa Josepha Scheebena (1835-1888) i Johanna Adama Möhlera (1796-1838). utwór odznacza się mądrością i roztropnością. który pisał dla szczególnego odbiorcy w konkretnych historycznych warunkach i posługiwał się szczególnymi formami literackimi. łaska. jest ono bowiem przyczyną. Zob. niezawodność. Zob. 1 J 2. typologia. “sens pełniejszy. krytyka biblijna. co zamierzał oryginalny autor. Sensus plenior (łac. Sens pełniejszy. w którym został pierwotnie napisany. zaliczamy: Johna Henry'ego Newmana (1801-1890). orygenizm. Zob. Analogiczne zbiory przetłumaczone na łacinę znane są pod nazwą Verba Seniorum (“Słowa starszych”). anachoreci. “wyczucie wierzących”). 13. 27). Spisany w języku greckim przez anonimowego autora (koniec V w. poznano znowu dopiero pod koniec XVI wieku.

Zob. Siedem Soborów Powszechnych. Wypowiedź ujmująca krótko przekonanie luterańskie. Serce. jak przez prawosławne Kościoły wschodnie. którego w świeckim języku greckim używa się na oznaczenie urzędowej pieczęci (np. apokryfy. Grzegorza Wielkiego (ok. gniew i lenistwo.. często posługują się raczej Septuagintą niż oryginałem hebrajskim. Łk 6. żeby tłumaczyć Septuagintą na współczesną grekę trzeba było mieć pozwolenie Świętego Synodu. 12) i narzędziem wiary (Rz 10. Zgodnie z tradycją żydowską dokonanie tłumaczenia zlecił król Egiptu Ptolemeusz Filadelf (285-246 przed Chr. Sobór Chalcedoński. Do czasu uchwalenia konstytucji greckiej z 1978 r. Sobór Nicejski II. Syracha i Barucha). Duch Święty działa w sercach usprawiedliwionych (Rz 5. charakter. ukończony został jednak prawdopodobnie później . modlitwa Jezusa. Sobór Nicejski I. dary Ducha Świętego. Wprowadzono do niego również księgi. Serce jest źródłem dobrych i złych myśli (Mk 7. Według Pisma Świętego najbardziej wewnętrzne źródło wiedzy człowieka. zazdrość. Wielu Ojców Kościoła uważało Septuagintę za wzorcowy przekład Starego Testamentu. do niektórych ksiąg dodano dodatkowe fragmenty (np. Estery). Siedem grzechów głównych. jest to temat przewodni w rozważaniach Ojców Kościoła i główna idea w antropologii wschodniej. Ich lista. Stary Testament. Zob. Wprawdzie przekład wydaje się być dziełem wielu tłumaczy. uważają “serce” za zbyt nieścisłe i wolą się posługiwać wyrazami oznaczającymi władze duszy (rozum. Łk 12.żadnego z nich jednak nie uznano za powszechny. “równocześnie sprawiedliwy i grzesznik”). 21.od Nicejskiego I (325) do Nicejskiego II (787) uznawane za powszechne zarówno przez katolików rzymskich. “siedemdziesiąt”). Kraków 2002 162 . może być siedliskiem mądrości (1 Krl 3. Zob. Sobór Konstantynopolitański III. 540-604) i innych.) dla swej sławnej biblioteki w Aleksandrii. Sobory Powszechne . wola. scholastyka. przy czym nawet wtedy tekst oryginalny musiał być wydrukowany na sąsiedniej stronie. chciwość. Wprawdzie prawosławni zwołali później ważne sobory . “pieczęć”). hezyhazm.chyba około roku 132 przed Chrystusem. Najważniejszy grecki przekład Starego Testamentu.Leksykon teologiczny Septuaginta (gr. obojętność lub niechęć wobec spraw duchowych. Siedmiorakie dary. Sobór Efeski. żeby wskazać. 14. Jr 24. Biblia. księgi deuterokanoniczne. 10). Katolicy rzymscy normalnie liczą dwadzieścia jeden soborów powszechnych aż do Soboru Watykańskiego II włącznie. 45). Sobór Konstantynopolitański II.taki jak Konstantynopolitański w roku 1351 i Jerozolimski w roku 1672 . iż jesteśmy grzesznikami. ustalona przez Ewagriusza Pontyjskiego (346-399). co Ojcowie łacińscy nazywaj ą charakterem sakramentalnym. choć cenią sobie biblijne znaczenie tego wyrazu. Wyraz “lenistwo” jest niedokładnym tłumaczeniem greckiego wyrazu acedia (“obojętność”) oznaczającego apatię. 19. kiedy przytaczają Stary Testament. ilekroć spogląda- Wydawnictwo WAM. też Ap 5. Wyraz. których po prostu nie ma w Biblii hebrajskiej (np. Sfragis (gr. Grecki Kościół Prawosławny uznaje Septuagintę za księgę natchnioną. zwane przez protestantów “apokryficznymi”. Scholastycy zachodni. według której tłumaczenia dokonało siedemdziesięciu (albo siedemdziesięciu dwóch) uczonych działających niezależnie od siebie. kanon Pisma Świętego. Poważnie różni się on od Biblii hebrajskiej. Mądrości. wulgata. uczucia). obżarstwo. pieczęci cesarskiej) albo znaku wskazującego na właściciela jakiejś rzeczy (zob. św. Zob. Te dodatkowe księgi i uzupełnienia. czytanie w sercu. “Sfragis” oznacza także to. 6. Sobór Powszechny. że należą oni do Chrystusa. jego uczuć i postanowień (Iz 65. Grzechy tradycyjnie uważane za źródło wszystkich innych grzechów. 7. Simul iustus et peccator (łac. Tobiasza. antropologia. W języku greckich Ojców Kościoła wyraz ten oznacza krzyż znaczony na czołach katechumenów podczas udzielania im sakramentu chrztu. 19). 5). wygląda następująco: pycha. Zob. Sobór Konstantynopolitański I. chrzest. że powinniśmy zawsze wyznawać. znany w nauce pod skrótem “LXX” z powodu legendy. Mają one szczególne znaczenie podczas każdego dialogu między Wschodem a Zachodem. katolicy i prawosławni uważają za “deuterokanoniczne”. 1-12). Autorzy Nowego Testamentu. rozwiązłość. Judyty.

Wydawnictwo WAM. 1644). “kontekst życiowy”). że istoty ludzkie wskutek popełnienia grzechu zostały w samej swojej istocie zepsute. skażenie ludzkiej natury. przypisywanie. z powodu ogromnych zdolności do spekulacji nazwano go doctor subtilis (łac. upadek. szkoły teologiczne. Oksfordzie. “miejsce w życiu”. “haec = ta”. scholastyka. i w świetle naszych naturalnych możliwości. że nasze szczęście wieczne w niebie polegać będzie przede wszystkim na naszym umiłowaniu Boga (raczej niż na oglądaniu Go). metanoia. kalwinizm. Zob. Zob. uczony wnikliwy”). wcielenie. DH 1451-1465. skrucha mniej doskonała. że pojedyncze byty stają się osobnikami dzięki haecceitas (łac. Skotyzm. luteranizm. opracowany przez franciszkanina. ND 1624). jej skutki stają się dzisiaj dostępne (zob. pierwszeństwo dawał miłości i woli (a nie wiedzy i rozumowi) i dlatego był przekonany. Skrucha doskonała jest konieczna do ważności sakramentu pokuty (zob. 9-14. Zob. 11-32. Szkot różnił się też od Akwinaty tym. Kraków 2002 163 . co “toż-samość” poznawalna do pewnego stopnia). Zob. bł. 1225-1274). Zob. Sitz im leben (niem. Sformułowanie używane przez zwolenników kalwinizmu na wyrażenie poglądu. sakrament pokuty. Termin łaciński attritio. Szczery smutek z powodu popełnionych grzechów. Skrucha. które nas oskarża. który pochodził ze Szkocji. Niepokalane Poczęcie Najświętszej Maryi Panny. a dokonana na Kalwarii. Zob. Skarb wiary. Łk 15. wymyślony w wieku XII na oznaczenie żalu za grzechy (a) będącego raczej wynikiem zawstydzenia i bojaźni przed karą niż miłości do Boga (b) czasami nazywanego “żalem za grzechy niedoskonałym”. Zob. a więc mniej więcej tyle. obrzędowo wyrażona podczas Ostatniej Wieczerzy. System filozoficzno-teologiczny. że wcielenie było nie tylko zorganizowanym ku naszej pomocy działaniem z powodu upadku. Równocześnie jednak powinniśmy się uważać za rzeczywiście usprawiedliwionych. jeżeli ją ożywia nadzieja przebaczenia i postanowienie unikania nowych grzechów (por. Zob. 1704. Ps 51. sakrament pokuty. grzech. że bronił Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny. upadek. ND 16221624). gdy wierzymy w Boże obietnice o przebaczeniu i miłosierdziu za sprawą Chrystusa. tomizm. Dunsa Szkota (ok. ale że i tak byłoby do niego doszło. 2 Kor 11. Sobór Trydencki (1545-1563) naucza. że skrucha mniej doskonała wystarczy do owocnego przyjęcia sakramentu pokuty. Inaczej niż św. 1265-1308). wizja uszczęśliwiająca. DH 1678. Jak to przyznawał Jan XXIII (papież w latach 1958-1963). protestanci. 23-26. któremu towarzyszy postanowienie. jeśli zaglądniesz w swoje sumienie. depozyt wiary. zgorszenie. Skażenie ludzkiej natury. a także jego spekulacje o “możliwościach” wywarły pewien wpływ na Martina Heideggera (1889-1976). Zob. Eucharystia. Skrucha doskonała. Skandal (łac. Twierdził także. Paryżu i Kolonii. Tomasz z Akwinu (ok. Przekonanie Szkota. Zob. wkorzenienie w życie. 18. DH 1740-1741. “zgorszenie”). kapłana i lud podczas oddawania ofiary Bogu. Podczas sprawowania Eucharystii jest uobecniana (ale nie powtarzana!) ofiara Chrystusa. ND 1546). zauważysz grzesznika”. Skład Apostolski. że nie będzie się już grzeszyć (zob. a wykłady prowadził w Cambridge. ND 1614/5-14. Skrucha mniej doskonała. ofiara.Leksykon teologiczny my na siebie w świetle prawa. “doktor. Apostolskie wyznanie wiary. skrucha doskonała. Składanie ofiary. DH 1676-1678. Czynność ofiarna obejmująca ofiarę. Zob. usprawiedliwienie.

św. co w wyrażeniu “Kościół katolicki” oznacza wyraz “katolicki”. to św. którego użył Jurij Samarin (1819-1876) w rosyjskim przekładzie pisanych po angielsku i francusku dzieł Aleksego Chomjakowa (1 804-1860). sakrament. natchnienie biblijne. 5. 3. 8. preegzystencja. czyli osobowym samoukazaniem się Boga. 254) połączył słowo i symbol w swojej teologii o istniejącym od wieków i wcielonym Słowie. monoteletyzm.wolność bez jedności. 23. Jezus głosił słowo Boże (Łk 5. Od wieku XI wyrazu soborny w słowiańskim przekładzie wyznania wiary używa się na oznaczenie tego. 17). symbol. zwołany w roku 649 przez papieża św. katolickość. Augustyn z Hippony (354-430) mówił o sakramencie jako o słowie widzialnym. Jana. że sobornost’ 'jest cechą charakterystyczną Kościoła prawosławnego: jest to pełna miłości współpraca wiernych i hierarchii w życiu. które “stało się Ciałem” (J 1. 21). 2 P 1. a popierany przez wielkiego teologa wschodniego. że katolicy mają jedność bez wolności. prorok. Zob. 18. co “zgromadzenie. DV 11). Zob. Słowo Boże. który się odbył w mieście zwanym obecnie Kadi-Koy (Turcja). 2.położyła jednostronny nacisk na słowo kosztem znaku i sakramentu. jego naukę i życie. synod. Jana słowa (J 3. 2 P 1. Odwieczny Syn Boży jest Słowem. 16. by się zająć monofizycką herezją Eutychesa (ok. 15-17. Wyraz ten odpowiada wyrazom koncyliaryzm i kolegialność (rosyjski wyraz sobór to mniej więcej tyle samo. 11. które w Kościele łacińskim uchodzą za powszechne.wolność w miłości. “pisarze”). 4. który tak się przeciwstawiał istnieniu dwóch natur w Wydawnictwo WAM. 13. Słowo Boże jest twórcze (Rdz 1. 1-2. 1. 185 .ok.szczególnie w tradycji kalwińskiej . Sobór został zwołany. donatyzm. które oświetla i żywi liturgię Kościoła. W pierwszym tysiącleciu wszystkie sobory powszechne. Orygenes (ok. Zob. 14. że przekazują “prawdę” (objawienie) i “życie” (zbawienie). Dowodził on też. 4. które nam ukazuje Ojca. podobnie Jego apostołowie (Dz 13. 24. 34. Kościoły wschodnie.nie przez samo słowo. symbol i (albo) wydarzenie. jednak niektóre synody laterańskie cieszyły się pewnym znaczeniem. napisane pod szczególnym natchnieniem Ducha Świętego (Rz 15. Objawienie się Boga w dziejach (DV 1-5. Reformacja . Maksyma Wyznawcę. synod. 2 Kor 2. wierze i kulcie. 4) i skuteczne (Iz 55. Pierwszy został zwołany przez Konstantyna Wielkiego przeciw donatystom i odbył się w roku 313 za pontyfikatu papieża Milejadesa. 18. a prawosławni . l). 20-21. 5. Sobór Watykański II zrozumiał objawienie się Boga jako Jego przyjście . Marcina I. napisane i wcielone. która się równocześnie objawia i zbawia (Rz 1. 1. 378-454). leżącym na przeciwległym Konstantynopolowi brzegu Bosforu. Cała seria synodów i soborów. Czwarty sobór powszechny. DV 2. Sobór Powszechny. 31. “zebranie. 26) jako Słowo wypowiedziane. lecz przez harmonię słów i wydarzeń (zob. Zob. protestanci . obradowały na Wschodzie.Leksykon teologiczny Skrybowie (łac. 1 Tes 2. 14-16). 4. 3. W Ewangelii św. Przeciw monoteletom odbył się inny sławny synod. 17. Zob. Bóg przemawiał przez proroków (Hbr 1. logos. 1 Kor 1. objawienie. rzeczywistości. Sobory laterańskie. ani przez samo znamienne wydarzenie. Pismo Święte. zgromadzenie”). zob. którzy ich naśladowali w prawdziwym przepowiadaniu “Ewangelii Bożej” (1 Tes 2. jest słowem Bożym. synod”). 10-11). 2 Tm 3. Sobór Laterański I-IV. 15. ortodoksja. 3) i znaki (J 2. Sobornost' sprowadza się do kolegialności wszystkich członków Kościoła. Sobór Chalcedoński. Sobornost' (ros. która jest katedrą biskupa Rzymu. Słowo Boże i odpowiadający mu znak. Wyraz. W Średniowieczu odbyło się na Lateranie pięć soborów. które się odbywały w pałacu na Lateranie przyległym do bazyliki św. uczeni w piśmie. rosyjskiego prawosławnego teologa świeckiego. Chomjakow uważał. 54) Chrystusa zgadzają się w tym. 14). kolegialność. 9). objawienie. Jeżeli idzie o słowo i symbol w życiu chrześcijańskim. Kraków 2002 164 . słowo i sakrament. 13) oraz ci. 2. Słowo i sakrament.

Ta w pierwszym rzędzie chrystologiczna nauka utorowała drogę do sformułowań Soboru Chalcedońskiego (451). chociaż należą tylko do jednej Osoby. którego akta soborowe posiadamy. Ojcowie soboru potępili Eutychesa. eutychianizm. że Chrystus ma tylko jedną naturę. W dniu 6 lipca 1439 roku podpisano bullę o nawiązaniu jedności z Grekami. na bezpośrednie oglądanie Boga po śmierci przez tych. że Maryja jest Matką Boga. fi- Wydawnictwo WAM. theotokos. Zob. nestorianizm. 444) 22 czerwca 431 roku otworzył obrady soboru. co papież wyraził w słynnym Liście do Flawiana. Zob. Sam Dioskor (zm. który go wcześniej popierał. która powstała z pierwotnych dwóch. Kraków 2002 165 . papież Leon odmówił jednak uznania dwudziestego ósmego kanonu. by doprowadzić do jedności z Kościołem greckim. Pan. Został zwołany przez wschodniego cesarza. Jerozolima stała się piątym patriarchatem. częściowo na skutek obawy inwazji tureckiej. trzy rozdziały. Sobór ogłosił dogmat o dwóch naturach w Chrystusie. Ósmy kanon Soboru Efeskiego uznawał autokefaliczność Kościoła na Cyprze. za sprawą której miliony Słowian przystąpiły do Kościoła katolickiego. ND 2308-2309). 449). ok. jednakże Sobór Florencki posłużył za platformę dla Unii Brzeskiej (1595-1596). Sobór Efeski nie uchwalił żadnej nowej formuły dogmatycznej. Syn Jednorodzony” został poznany w tych dwóch naturach. mianowicie boską. Pierwotnie zwołano go po to. Powszechnie się go uważa za siedemnasty sobór powszechny Kościoła rzymskokatolikiego. a 22 listopada tego samego roku doszło do unii z Ormianami. Jerozolima. “Bogurodzica”). 451). który był mężem siostry zmarłego cesarza św. Sobór Konstantynopolitański II. cesarz Marcjan. zrobił to także Dioskor. Sobór Konstantynopolitański II. sobór zebrał się najpierw w Ferrarze (14381439). “nowemu Rzymowi”. oraz o jednej Osobie. wszyscy byli ze Wschodu oprócz trzech legatów papieskich i dwóch biskupów z Afryki. Nie czekając na legatów papieskich ani na biskupów syryjskich. patriarcha Antiochii (zm. a czasami jego początek datuje się na rok 1431. albo trzecią. Sobór Efeski. że “jeden i ten sam Chrystus. bez podziału i bez rozłączenia”. patriarchy Konstantynopola (zm. który miał zastrzeżenie co do powszechnie przypisywanego Maryi tytułu “Theotokos” (gr. monofizytyzm. którzy nie popełnili grzechu po chrzcie świętym albo się z niego oczyścili. Eutyches został potępiony na synodzie lokalnym w Konstantynopolu w roku 448. bez zmiany. Kiedy Teodozjusz II spadł z konia i zmarł. Sobór doprowadził do unii z Kopiami i Etiopczykami (4 lutego 1442 roku) i z kilkoma innymi Kościołami wschodnimi. 1310-1327. Ogłaszając. Leon I (papież 440-461) napiętnował synod w Efezie (449) jako latrocinium (łac. który naukę Nestoriusza potępił. trzy rozdziały. 454) został usunięty ze stanowiska. “łotrostwo”). ponieważ stosowana na nim przemoc i brak zachowania procedury kanonicznej pozbawiła go prawa do wyrokowania. potem się przeniósł do Florencji w roku 1439. Ponadto Sobór ogłosił 27 kanonów dotyczących spraw dyscyplinarnych. Teodozjusza II (panował w latach 408-450). Cyryl Aleksandryjski (zm. że Jezus Chrystus jest Jedną i tą samą” Osobą Bożą. Sobór Efeski. ND 604-606). a wreszcie do Rzymu w roku 1443. św. ponieważ pierwsza część Soboru w Bazylei była przygotowaniem Soboru Florenckiego. stwierdził raczej. Jedność osiągnięta. że drugi list św. Sobór Florencki kładł nacisk na wyrażenie Filioque (ale nie nalegał na Greków. Trzeci sobór powszechny. którym przewodził Jan. ponieważ ośmielił się ekskomunikować papieża Leona. Cyryla do Nestoriusza zgadza się z Nicejskim wyznaniem wiary (325) (zob. ale już w roku następnym został zrehabilitowany na zwołanym przez cesarza Teodozjusza II (panował w latach 401-450) synodzie w Efezie. DH 250-268. sobór uznawał. żeby je włączyli do odmawianego wyznania wiary). które bez uszczerbku dla ich właściwości nadal istnieją “bez pomieszania. nie trwała długo. Zob. aby zakończyć spór wywołany przez Nestoriusza (zm. w porozumieniu z papieżem zwołał nowy sobór do Chalcedonu. a nie do dwóch (DH 300-302. a zarazem pierwszy. Podkreślono wtedy szczególnie. Kościoły wschodnie. Kiedy legaci greccy przybyli. apolinaryści. a po wcieleniu stała się tylko jedną. ND 613-615)). na prymat papieża (chociaż wyrażono to bardzo ogólnie) i na istnienie siedmiu sakramentów (DH 1304-1308. boskiej i ludzkiej. a jego samego obłożył klątwą. że wpadł w błąd przeciwny i twierdził. trisagion. 441). patriarcha Aleksandrii. Sobór Florencki (1438-1445).Leksykon teologiczny Chrystusie (nestorianie). daleko idące uprawnienia jurysdykcyjne jako drugiemu po starym Rzymie. który przyznawał Konstantynopolowi. Sobór Chalcedoński. Pulcherii (399-453). tak jak to miały uczynić inne grupy wschodnie. Zebrało się na nim 500 do 600 biskupów. patriarchę Konstyntynopola. Sobór Konstantynopolitański I.

Zob. Zwołany został przez cesarza Teodozjusza I w celu wzmocnienia jedności w wierze po długo trwających sporach ariańskich. monofizytyzm. 300. który ogłosił Nicejsko-konstantynopolitańskie wyznanie wiary (por. DH 550-559. Sobór Konstantynopolitański II (553). Synod Quinisextum. 458) oraz Ibasa z Edessy (435-454) za poglądy nestoriańskie. pochodzenie Osób Boskich. Kościoły wschodnie. Sobór Konstantypolitański I potwierdził i rozszerzył Nicejskie wyznanie wiary. który rozwiązywał długotrwałą walkę o inwestyturę między Kościołem. zwołany przez cesarza Justyniana I (panował w latach 527-565). DH 421-438. a w rzeczywistości 146-ciu. który później został przywrócony na stolicę i znowu złożony ze stanowiska. monoteletyzm. Papieża Agatona reprezentowali trzej delegaci. dh 710-712). czynił to sam cesarz. Damazego I (papieża w latach 566-584). a cesarstwem. pentarchia. ale przez prawosławie uznany został za świętego. duchoburcy.ok. Żeby odnieść zwycięstwo nad monofizytami.Leksykon teologiczny lioque. który zwołał cesarz Konstantyn IV (Pogonatus) (cesarz w latach 668-685) w celu rozwiązania sprawy monoteletów. Duch Święty.do chwili złożenia rezygnacji . Sobór ponownie zatwierdził chalcedońskie wyznanie wiary i jako konieczny wniosek z obrad ogłosił naukę.ok. 895). Potwierdził on prymat jurysdykcyjny Rzymu. Sobór Laterański I (1123). Zwołany został przez Kaliksta II (papieża w latach 1119-1124) w celu ratyfikowania Konkordatu Wormackiego. że Chrystus ma dwie odrębne wole (boską i ludzką). tylko biskupi ze Wschodu. obrazoburstwo. przeciw pneumatomachom (duchoburcom) ogłosił bóstwo Ducha Świętego. monoenergizm. które jednak współpracują ze sobą w pełnej harmonii moralnej (zob. zgodnie z planem. Melicjusza z Antiochii. Sprawą do rozstrzygnięcia było prawo cesarza i książąt do wręczania biskupom oznak władzy oraz do odbierania od nich przysięgi lojalności. Zob. apolinaryści. ani żadnego z biskupów Zachodu. ND 635-637). Po śmierci pierwszego przewodniczącego soboru. neochalcedonianizm. 329 . jednak żaden z nich nie przewodniczył obradom. potępił obrazoburstwo i próbował odnieść zwycięstwo nad tymi. Zob.częściowo przez Sobór Chalcedoński. Szósty sobór powszechny. Sobór w Bazylei. 350-428). Sobór opowiedział się przeciwko nadawaniu inwestytury przez władze świeckie i próbował przeprowadzić reformę duchowieństwa. sobory laterańskie. trzy rozdziały. Zob. koncyliaryzm. Sobór Chalcedoński. 389). ogłaszając dwadzieścia kanonów (zob. Później został uznany jako drugi sobór powszechny . Justynian zachęcił 165 biskupów obecnych na Soborze (praktycznie wszyscy byli ze Wschodu) do potępienia Teodora z Mopsuestii (ok. prymat. przez jakiś czas . macedonianie. ND 1253). św. W kościele katolickim uważa się go za dziewiąty sobór powszechny. a przeciw apolinarystom podtrzymał pełne człowieczeństwo Jezusa Chrystusa. Sobór Konstantynopolitański I (381). Stolicy w Konstantynopolu dawał drugie honorowe miejsce po Rzymie. ND 12). sakrament. 810 .przewodniczył mu św.ok. według tradycji 150-ciu. Nie było na nim oficjalnego przedstawiciela papieża św. nestorianie. Mimo poważnych wątpliwości papież Wigiliusz (papież w latach 537-555) złagodził swoje negatywne nastawienie co do procedury i zatwierdził ostatecznie uchwały soboru (zob. 393 . Teodoreta z Cyru (ok. synod quinisextum. Nektariusza (zm. 397) na przewodniczącego i równocześnie na biskupa Konstantynopola. Wydawnictwo WAM. żeby zaprowadzić pokój w Kościele wschodnim. W opracowanym przez Sobór kanonie dwudziestym pierwszym papież Hadrian II (papież w latach 867-872) po raz pierwszy uznawał pierwszeństwo Konstantynopola nad Aleksandrią (por. Sobór Chalcedoński. złożonego ze stanowiska patriarchy Konstantynopola. ND 620-623). Kraków 2002 166 . Wzięli w nim udział. DH 650-664. Sobór Konstantynopolitański IV (869/870). Przez katolików rzymskich jest uważany za ósmy sobór powszechny. nicejskie wyznanie wiary. Grzegorz z Nazjanzu (ok. Piąty sobór powszechny. a po jego rezygnacji sobór wybrał św. schizma. Sobór Kontantynopolitański III (680/681). którzy popierali Focjusza (ok. DH 150.

zwołany przez papieża Innocentego III w czasie największej doczesnej potęgi Kościoła. reformacja. Zob. przeistoczenie. Zwołany przez papieża Juliusza II (1443-1513) w celu załatwienia spraw spornych związanych z odradzającym się koncyliaryzmem i niektórymi poglądami. Sobór Laterański IV. wreszcie złożył z urzędu cesarza za herezję i za to. chodziło o potępienie antypapieża Anakleta II (zm. Jego celem było utwierdzenie bezpieczeństwa powszechnej społeczności chrześcijańskiej. Zob. Zakładając. 12001280) i św. albigensi. ND 1309. “posłanie na mocy prawa kanonicznego”). inkwizycja. jak Fryderyk I Barbarossa (cesarz rzymski 1152-1190) poparł trzech antypapieży. Sobór Lyoński I (1245). domagano się corocznej spowiedzi (zob. Zaproszo- Wydawnictwo WAM. Sobór potępił także niektóre poglądy Joachima de Fiore (zm. koncyliaryzm. waldensi. Sobór nakazał Grekom. Brali w nim udział wielcy teologowie. zgody z Grekami. Kraków 2002 167 . dh 717-718). mało jednak zdziałano. a Fryderykiem II (cesarzem rzymskim 1215-1250). DH 715-716) i potępił tych. co on sam we wstępnej homilii nazwał “pięcioma ranami Kościoła”: gorszący sposób życia prowadzony przez wielu duchownych i świeckich. Przyjęto kilka bardzo pożytecznych projektów reform. 317-320. a dominikanów zmusił do przyjęcia istniejącej reguły. Podejmując kroki przeciw albigensom. Katolicy uważają go za jedenasty sobór powszechny. ponadto wyjaśnił kilka spraw związanych z sakramentami i czyśćcem (zob. którego wybór spowodował schizmę. 1202). którzy zmieniali sakramenty albo je całkowicie odrzucali (zob. Skutek był taki. który chciał: zorganizować wyprawę krzyżową (w celu wyzwolenia Ziemi Świętej spod panowania Saracenów). Sobór zwołany przez Aleksandra II (papieża w latach 1159-1181)w celu zapewnienia wolności Kościołowi po tym. Po śmierci Juliusza II obrady prowadził Leon X (1475-1521). aleksandryjski. jurysdykcja. Katolicy uważają. Brała w nim udział jakaś reprezentacja ze Wschodu. Zob. 1138) i jego zwolenników. Sobór Lyoński II (1274). Najważniejszy zachodni sobór powszechny w Średniowieczu. missio canonica (łac. 1608-1609). którego pogrzeb odbył się w ostatnim dniu Soboru. Zwołany został przez Innocentego II (papieża w latach 1130-1143). konflikt między Kościołem. Sobór Laterański IV ustanowił następujące patriarchaty: konstantynopolitański. Sobór ten ogłosił także dekrety o nierozerwalności węzła małżeńskiego i o formie chrztu (zob. zdobycie Jerozolimy przez Saracenów. Katolicy uważają go za trzynasty sobór powszechny. wyprawy krzyżowe. 1103. katarom i waldensom. 1217-1274). 1923). Sobór zabronił tworzenia nowych zakonów. które zdawały się przeczyć indywidualności i nieśmiertelności duszy. że Sobór Laterański IV był dwunastym soborem powszechnym. by je wprowadzić w życie. o której marzono w związku z najnowszym utworzeniem cesarstwa rzymskiego i patriarchatu w Konstantynopolu (1204-1263). że Kościół stanął nieprzygotowany wobec rzeczywistego zagrożenia. żeby omówić to. DH 830-839). Sobór Laterański III (1179). wyprawy krzyżowe. Katolicy uważają go za dziesiąty sobór powszechny. zagrożenie greckie wobec cesarstwa łacińskiego w Konstantynopolu. ND 19-21. DH 1451-1492. czyli tzw. że się skończył rozłam między Wschodem a Zachodem. Bonawentura (ok. dh 751-758). tacy jak: św.Leksykon teologiczny Sobór Laterański II (1139). by mieli specjalne zezwolenia od biskupa. które się pojawiło w roku zamknięcia Soboru: w roku 1517 Marcin Luter (1483-1546) ogłosił 95 tez (zob. Wyrazu “przeistoczenie” zaczęto używać na oznaczenie zmian dokonanych wskutek konsekracji podczas sprawowania Eucharystii. że naruszał prawa Kościoła. Sobór Laterański IV (1215). na mocy którego do wyboru papieża wymagana jest większość dwóch trzecich głosów kardynalskich. by się dokładniej dostosowali do obrządku łacińskiego. Katolicy Sobór Laterański V uważają za osiemnasty sobór powszechny. antiocheński i jerozolimski. DH 800-820. inwazję Mongołów na Węgry. Zwołany przez Grzegorza X (papieża w latach 1271-1276). Sobór ten ogłosił także kanony przeciw lichwie i symonii (zob. Sobór Laterański V (1512-1517). Zwołany przez Innocentego IV (papieża w latach 1243-1254). luteranizm. Albert Wielki (ok. Od tych. Najbardziej znamiennym postanowieniem soboru był dekret. 12011202. Od kaznodziejów zaczęto się domagać. reformy Kościoła. którzy popełnili grzech ciężki.

Leksykon teologiczny

no też św. Tomasza z Akwinu (ok. 1225-1274), który zmarł w drodze, zdołał jednak ukończyć studium W sprawie błędów Greków. Pomimo podatku nałożonego na dochody duchowieństwa wyprawa krzyżowa nigdy nie doszła do skutku. Legaci greckiego cesarza Michała VIII Paleologa (panował 1259-1282) podpisali ugodę zjednoczeniową, którą uroczyście świętowano 6 lipca, kiedy to trzykrotnie odśpiewano Filioque. Unia, której celem było częściowo uśmierzenie obaw, że Karol Andegaweński (1220-1285) będzie próbował odnowić cesarstwo łacińskie w Konstantynopolu, okazała się efemeryczna. Prawodawstwo dotyczące reformy Kościoła zniosło niektóre nowe zakony i ustaliło ścisłe zasady, którymi się mieli kierować kardynałowie zebrani w celu dokonania wyboru nowego papieża. Uważano, że zasady te są potrzebne, gdyż przez trzy lata (1268-12710) nie zdołano wybrać papieża. Katolicy uważali zazwyczaj Sobór Lyoński II za czternasty sobór powszechny, ale w roku 1974 Paweł VI (papież w latach 1963-1978) mówił o nim jako o “powszechnym soborze Zachodu”. Zob. filioque, konklawe, wyprawy krzyżowe, Stolica Święta. Sobór Nicejski I (325). Pierwszy sobór powszechny, zwołany przez cesarza Konstantyna Wielkiego (zm. 337), który obradował w Nicei (obecnie Iznik w Turcji) i zajmował się herezją ariańską, grożącą rozbiciem jedności Kościoła i cesarstwa rzymskiego. Kapłan aleksandryjski, Ariusz, głosił, że Chrystus, będąc daleki od tego, by być w pełni naprawdę Bogiem, był tylko pierwszym z Bożych stworzeń. W odpowiedzi sobór nauczał, że Chrystus był Jednorodzonym” Synem Ojca niebieskiego i homoousios (gr. “współistotny, z tej samej istoty”) z Ojcem (zob. DH 125-130; ND 7-8). Sobór uznał także prawa patriarsze arcybiskupów Aleksandrii, Antiochii i Rzymu, a wszystkim nakazał przyjęcie aleksandryjskiego rozwiązania co do terminu obchodu świąt Wielkanocy. Podczas obrad soboru wschodziła także gwiazda św. Atanazego, późniejszego biskupa Aleksandrii (zm. 373), który jako archidiakon towarzyszył swemu biskupowi, św. Aleksandrowi z Aleksandrii (zm. 328). Zob. arianizm, nicejskie wyznanie wiary, patriarcha, Sobór Powszechny, współistotny. Sobór Nicejski II (787). Sobór zwołany przez cesarzową-regentkę, Irenę, i patriarchę konstantynopolitańskiego, św. Tarazjusza (zm. 806). Łącznie z delegacją z Zachodu wzięło w nim udział około 350 biskupów. Patriarchaty: aleksandryjski, antiocheński i jerozolimski mogły wysłać tylko po dwóch mnichów, znajdowały się bowiem pod panowaniem muzułmańskim. Potępiając herezję obrazoburstwa, sobór opowiedział się za listem Hadriana I (papież 772-795) i wprowadził rozróżnienie między proskynesis (gr. “oddawanie czci, okazywanie szacunku”) obrazom dlatego, że przedstawiają Boga i świętych, a latria (gr. “adoracja”), oznaczającą kult, który się należy samemu tylko Bogu. Sobór potępił także symonię i oświadczył, że elekcja biskupów dokonana przez władze świeckie jest nieważna (zob. DH 600-609; ND 206,1251 -1252). Grecy prawosławni uważają ten Sobór za siódmy - i ostatni - powszechny. Jest on streszczeniem i zakończeniem poprzednich sześciu. Zob. ikona, kult świętych, obrazoburstwo, siedem Soborów Powszechnych. Sobór Powszechny. Spowodowane odpowiednimi okolicznościami spotkanie biskupów całego Kościoła, którzy - z papieżem i pod jego kierownictwem - głoszą naukę i ustanawiają prawa jako zespół, a także mogą wypowiadać się nieomylnie w sprawach dotyczących wiary i obyczajów. Sobór Nicejski II (787), odrzucając twierdzenia obrazoburczego Synodu w Hierii (753), postanowił, że jeśli sobór ma być uważany za powszechny, muszą wyrazić zgodę papież w Rzymie i czterej patriarchowie wschodni (konstantynopolitański, aleksandryjski, antiocheński i jerozolimski). Opierając się na wykazie sporządzonym przez św. Roberta Bellarmina (1542-1621), katolicy rzymscy zazwyczaj przyjmują, że odbyło się dwadzieścia jeden soborów powszechnych od Nicejskiego I (325) do Watykańskiego II (1962-1965). Zgodnie z obowiązującymi obecnie postanowieniami prawnymi rzeczą papieża jest zwoływanie soboru, przewodniczenie mu osobiście lub przez swoich delegatów, określanie programu obrad, rozszerzenie wysłania zaproszeń do tych, którzy nie są ściśle uprawnieni do uczestnictwa, wreszcie zatwierdzenie dekretów soborowych. Jeżeli papież umrze podczas obrad soboru, obrady muszą być zawieszone, a sobór musi być po-

Wydawnictwo WAM, Kraków 2002

168

Leksykon teologiczny

nownie zwołany przez następcę (CIC 337-341). Zob. koncyliaryzm, konferencja episkopatu, oikumene, recepcja, siedem Soborów Powszechnych, Sobór Nicejski II, synod biskupów. Sobór Trydencki (1545-1563). Zwołany przez Papieża Pawła III, żeby wyjść naprzeciw poważnej potrzebie reform, zebrał się w północnowłoskim mieście Trydent; katolicy uważaj ą go za dziewiętnasty sobór powszechny. Sobór Trydencki, wielki sobór kontrreformacji, wyjaśnił naukę Kościoła i odnowił jego dyscyplinę. Dzieli się go na trzy okresy. Podczas pierwszych ośmiu sesji (1545-1547) omawiano zagadnienia zaatakowane przez reformację, np. stosunek między Pismem Świętym, a Tradycją; grzech pierworodny; usprawiedliwienie i sakramenty. Napięcie między cesarzem Karolem V, a papieżem Pawłem III doprowadziło do zawieszenia obrad Soboru; zostały one wznowione za papieża Juliusza III - i to był drugi okres Soboru (1551-1552). Do osiągnięć sesji IX-XIV należy zaliczyć dekrety o Eucharystii, o sakramencie pokuty i ostatniego namaszczenia, zwanego obecnie namaszczeniem chorych. Kiedy rozmaici książęta zbuntowali się przeciw cesarzowi Karolowi V, obrady Soboru Trydenckiego znowu zawieszono. Ostatecznie zebrał się on w trzecim okresie (1562-1563) za pontyfikatu papieża Piusa IV. Podczas sesji XV-XXV zdefiniowano naukę o Eucharystii, o sakramentach kapłaństwa i małżeństwa oraz o czyśćcu. Wśród spraw dyscyplinarnych znalazły się takie, jak: “forma” małżeństwa, odpusty, konieczność indeksu książek zakazanych oraz szereg reform Kościoła. Dekrety Soboru Trydenckiego, zatwierdzone przez Piusa IV w roku 1564, doprowadziły do powstania solidnej i jasnej podstawy pod późniejszą katolicką naukę, teologię, reformę instytucjonalną i duchową odnowę. Zob. anabaptyści, chrzest, Eucharystia, forma sakramentu małżeństwa, kalwinizm, kontrreformacja, luteranizm, łaska, namaszczenie chorych, Pismo Święte i tradycja, protestanci, reformacja, sakrament, sakrament pokuty, sola fides, sola gratia, sola scriptura, usprawiedliwienie, zwinglianizm. Sobór Vienneński (1311-1312). Sobór, który został zwołany przez papieża Klemensa V (1264-1314) i zebrał się w Vienne w południowej Francji. W roku 1309 papież - z pochodzenia Francuz - przeniósł swoją rezydencję do Awinionu w południowej Francji; papieże przebywali tam do roku 1377, co nazywano “niewolą awiniońską”. Chcąc zdobyć własność templariuszy, zakonu rycerskiego założonego przez Hughes de Payens w roku 1119, Filip IV Piękny zmusił papieża i sobór, żeby ich potępili na podstawie zmyślonych zarzutów o niemoralność i herezję. Sobór potępił beginki, siostry prowadzące półzakonne życie wspólne, oraz ich odpowiednik męski, begardów, za twierdzenie, że każdy człowiek może zobaczyć Boga dzięki naturalnym wysiłkom (zob. DH 891-899). Sobór zarządził podatek na zorganizowanie wyprawy krzyżowej, ale zebrane pieniądze znalazły się w końcu w kieszeniach Filipa IV. Nie wymieniając nazwiska Piotra Oliviego (ok. 1248-1298), przywódcy franciszkanów “spiritualnych”, sobór potępił całą serię przypisywanych mu wypowiedzi i uczył, że Chrystus rzeczywiście cierpiał, ponieważ miał pełną ludzką naturę, że dusza jest formą ciała, i że chrzest dzieci jest konieczny do ich zbawienia (DH 900-904; ND 405). Zob. Sobór Powszechny, wizja uszczęśliwiająca, wyprawy krzyżowe. Sobór Watykański I (1869-1870) Zwołany przez Piusa IX (który był papieżem w latach 1846-1878), zamierzał się zająć wieloma zagadnieniami, także Kościołami wschodnimi (patriarchowie wschodni zostali zaproszeni na Sobór, ale nie przybyli). Obrady zawieszono, kiedy wojska włoskie zajęły Rzym we wrześniu 1870 roku. Do tego roku sobór uchwalił dwie konstytucje: Dei Filius (łac. “Syn Boży”) o Bogu Stworzycielu, o objawieniu, o wierze i o związkach zachodzących między wiarą a rozumem oraz Pastor aeternus (łac. “Odwieczny Pasterz”) o prymacie papieża i o jego nieomylności. Przeciwko fideizmowi i tradycjonalizmowi konstytucja Dei Filius uczyła, że z dzieł stworzenia można z całą pewnością poznać Boga. W Starym i Nowym Testamencie znajduje się “nadprzyrodzone” objawienie Bożych prawd i tajemnic. Dogmatyczne ogłoszenie nieomylności papieskiej wywołało schizmę “starokatolików”; skorzystał też z tego w złym znaczeniu “Żelazny Kanclerz” Niemiec, Otto von Bismarck (1815-1898), który w swej polityce Kulturkampf (niem. “walka o kulturę”) próbował podporządkować Kościół władzy cywilnej (zob. DH 3112-3117; ND 841). Sobór Watykański I wzmocnił wiarę katolicką i powagę papieską, a jego nauka o objawieniu i nieomylności została udoskonalona nauką Soboru Watykańskiego II odpowiednio o

Wydawnictwo WAM, Kraków 2002

169

Leksykon teologiczny

osobistej odpowiedzi wiary na objawienie się Boga i o kolegialności biskupów. Zob. fideizm, nadprzyrodzoność, nieomylność, objawienie, prymat, racjonalizm, starokatolicy, tradycjonalizm, ultramontanizm. Sobór Watykański II (1962-1965). Zwołany przez papieża Jana XXIII (papież w latach 1958-1963) i uważany przez katolików za dwudziesty pierwszy sobór powszechny. Zebrany na jednej sesji pod przewodnictwem papieża Jana XXIII i na trzech sesjach pod przewodnictwem papieża Pawła VI (papież w latach 1963-1978), sobór miał na celu dostosowanie życie Kościoła oraz jego doktrynalnych sformułowań do współczesnych czasów. Zamiast definiować dogmaty, sobór chciał przekazać naukę duszpasterską i rozbudzić sprawę jedności chrześcijańskiej i ogólnoludzkiej. Niespotykana dotąd ilość uczestniczących biskupów nieeuropejskich doprowadziła Karla Rahnera (1904-1984) do podzielenia historii chrześcijaństwa na trzy okresy: a. Kościół i jego początki w chrześcijaństwie judaistycznym, b. Kościół określonej kultury, hellenistycznej albo łacińskiej (europejskiej), który trwał przez stulecia, c. Kościół wszystkich narodów zapoczątkowany przez Sobór Watykański II. W soborze wzięło udział ponad dwa tysiące biskupów katolickich i niekatolickich obserwatorów ze wszystkich wyznań chrześcijańskich, co podniosło jego wartość jako platformy dialogu i punktu odniesienia dla innych. W dniu 7 grudnia 1965 roku papież Paweł VI i prawosławny patriarcha Konstantynopola wydali wspólne oświadczenie wyrażające żal z powodu dziewięciowiekowego podziału i nadzieję na przyszłe pojednanie. Pierwszym z szesnastu dokumentów soborowych była ogłoszona 4 grudnia 1963 roku konstytucja Sacrosanctum Concilium (łac. “Święty Sobór”), czyli Konstytucja o liturgii, która poparła reformę przez: a. powrót do wcześniejszych i prostszych form b. zastosowanie języka narodowego lub miejscowego. Dekret Inter mirifica (łac. “Spośród podziwu godnych”) wydany 4 grudnia 1963 roku zwrócił uwagę na rolę środków komunikacji społecznej. Druga sesja przyniosła konstytucję dogmatyczną o Kościele Lumen gentium (łac. “Światłość narodów”), jedno z większych osiągnięć soboru. Została ona zatwierdzona tego samego dnia (21 listopada 1964 roku), co Dekret o wschodnich Kościołach katolickich Orientalium Ecclesiarum (łac. “Z Kościołów wschodnich”) i Dekret o ekumenizmie Unitatis redintegratio... promovenda (łac. “Przywrócenie jedności”), czyli deklaracje zobowiązujące Kościół do pracy ekumenicznej, która miała wydać owoce w późniejszych nieoficjalnych i oficjalnych dialogach. Podczas czwartej sesji ogłoszono Dekret o pasterskich obowiązkach biskupów Christus Dominus (łac. “Chrystus Pan”), dokument, którego celem była także odnowa synodalnych struktur Kościoła. W tym samym dniu (28 października 1965 roku) Sobór ogłosił dwa inne dekrety: Oplatam totius (łac. “Upragniona [odnowa] całego [Kościoła]”) o formacji kapłanów oraz Perfectae caritatis (łac. “Doskonałej miłości”) o odnowie życia zakonnego, a także dwie deklaracje: Gravissimum educationis (łac. “Najważniejszy [obowiązek] wychowania”) o wychowaniu chrześcijańskim oraz Nostra aetate (łac. “W naszym wieku”) o pozytywnych stosunkach Kościoła z religiami niechrześcijańskimi. W dniu 18 listopada 1965 roku sobór zatwierdził dwa dalsze dokumenty: Dei Verbum (łac. “Słowo Boże”), będący znaczącym wkładem w naukę o Bożym objawieniu, a zajmujący się równocześnie wiarą. Pismem Świętym, Tradycją, prawdą biblijną, interpretacją Ewangelii i rolą Pisma w odnowie całego Kościoła; Apostolicam actuositatem (łac. “Apostolska działalność”), czyli dekret o posługiwaniu ludzi świeckich. W dniu 7 grudnia 1965 roku Sobór wydał ostatnie cztery dokumenty: Dignitatis humanae (łac. “Ludzkiej godności”), czyli Dekret o wolności religijnej, Adgentes (łac. “Do narodów”), czyli Dekret o działalności misyjnej Kościoła, Presbyterorum ordinis (łac. “Kapłańskiego urzędu”), czyli Dekret o posługiwaniu i życiu kapłanów, wreszcie najdłuższy tekst Soboru Watykańskiego II, Konstytucję duszpasterską o Kościele w świecie współczesnym Gaudium et spes (łac. “Radość i nadzieja”). W dniu 7 grudnia 1965 roku, podczas ceremonii odbywających się jednocześnie w Watykanie i w rezydencji patriarchy ekumenicznego w Konstantynopolu, Kościoły katolicki i prawosławny zdjęły nałożone na siebie nawzajem ekskomuniki. Następnego dnia sobór, będący największym

Wydawnictwo WAM, Kraków 2002

170

Leksykon teologiczny

wydarzeniem w Kościele katolickim dwudziestego stulecia, zakończono uroczystą liturgią. Zob. chrześcijaństwo bizantyńskie, dogmat, języki narodowe, schizma, Sobór Powszechny, synod, synod biskupów. Sobór w Bazylei (1431-1449). Sobór ten, zwołany przez papieża Marcina V (1417-1431), a później przez Eugeniusza IV (1431-1447), miał nadal na sobie plamę koncyliaryzmu poprzedniego Soboru w Konstancji (1414-1418). Częściowo z tego powodu, a częściowo dlatego, że przedstawiciele Kościoła greckiego zgodzili się wziąć udział w soborze powszechnym w Ferrarze, papież Eugeniusz IV nakazał, żeby sobór przeniósł się do tego miasta w roku 1437. Mniejszość zebranych w Bazylei podporządkowała się temu zarządzeniu, większość jednak została i wybrała antypapieża Feliksa V. Wydarzenie to wystawiło na próbę cierpliwość zachodnich chrześcijańskich narodów, które okazały wierność papieżowi Eugeniuszowi, podczas gdy zwolennicy Soboru w Bazylei stali się schizmatykami. Feliks V abdykował w roku 1449. Oprócz niemożliwych do przyjęcia poglądów koncyliarystycznych Sobór w Bazylei zaplanował całą serię reform w Kościele (zob. DH 1445). Zob. koncyliaryzm, Sobór Florencki, Sobór w Konstancji. Sobór w Konstancji (1414-1418). Na ogół uważany przez katolików rzymskich za szesnasty sobór powszechny, zebrał się, żeby położyć kres wielkiej schizmie (1378-1417), której ostatni okres był znamienny dlatego, że panowało aż trzech papieży roszczących sobie prawo do domagania się posłuszeństwa od chrześcijan: Jan XXIII, który pod wpływem cesarza niemieckiego Zygmunta zwołał sobór i podczas jego obrad został zdjęty z urzędu; Grzegorz XII, który sam złożył rezygnację; wreszcie Benedykt XIII, który też został złożony z urzędu. Na ich miejsce wybrano Marcina V. Sobór potępił Jana Wycliffe'a (ok. 13291384)1 Jana Husa(ok. 1369-1415) (por. DH 1151-1195,1201-1279; ND 807-808, 1303, 1610), a także ogłosił dogmat, że w Eucharystii cały Chrystus jest obecny pod postacią chleba i cały pod postacią wina (DH 1198-1200; ND 1506). Zob. husyci, koncyliaryzm. Society of friends. Zob. kwarkowie. Socynianizm. System religijny odrzucający istnienie Trójcy Przenajświętszej i bóstwo Jezusa Chrystusa. Nazwę zawdzięcza Włochowi, Leliuszowi Franciszkowi Marii Sozini (1525-1562) i jego siostrzeńcowi, Faustowi Pawłowi Sozzini (1539-1604; nazwisko jego pisano rzeczywiście inaczej niż nazwisko wuja) (zob. DH 1880; ND 648). Faust Sozzini ostatnią część życia spędził w Polsce i znany jest jako Socyn, założyciel Braci Polskich, zwanych także arianami polskimi. Ostatecznie wielu socynian połączyło siły, żeby stworzyć Kościół unitaryjny. Zob. teologia Trójcy Przenajświętszej, uniatarianizm. Sofiologia (gr. “nauka o mądrości”). Zob. mądrość 4. Sola fides (łac. “tylko wiara”). Główne twierdzenie Marcina Lutra (1483-1546) przekazane protestanckim reformatorom. Usprawiedliwienie otrzymujemy przez wiarę w Jezusa Chrystusa (Rz 1, 17), a nie przez wypełnianie prawa (Rz 3,28). Zob. prawo i Ewangelia, protestanci, usprawiedliwienie, wiara, zasługa. Sola gratia (łac. “tylko łaska”). Podstawowa zasada reformatorów protestanckich wyrażająca - w gruncie rzeczy - to samo przekonanie, co zasada sola fides (łac. “tylko wiara”). Usprawiedliwieni jesteśmy tylko dzięki miłosierdziu Bożemu oraz dzięki zasługom Chrystusa, do których lgniemy przez wiarę, a nie przez zachowanie prawa i zasługujące uczynki. Teologia katolicka także uczy o bezwzględnej potrzebie łaski Bożej, kładzie jednak nacisk na wagę ludzkiej “współpracy” z ogarniającą wszystko inicjatywą Bożego dzieła. Bóg i ludzie nie współzawodniczą ze sobą: Bóg jest koniecznym natchnieniem i oparciem dla każdego ludzkiego powodzenia. Zob. pelagianizm, przypisywanie, semipelagianizm, synergizm, usprawiedliwienie, uświęcenie, wiara i uczynki.

Wydawnictwo WAM, Kraków 2002

171

Ciało żywe (Mk 5. miłość 2. Towarzystwo to działa do dzisiaj i zajmuje się zjawiskami parapsychologicznymi albo nienormalnymi. Pismo Święte i tradycja. żeby zbawić grzeszną ludzkość (Mk 14. 43). Znamienną cechą spirytyzmu było często oszustwo. 1 P 1. jakie się nam jawi w Piśmie Świętym. ekspiacja.wyraz soma jest bardziej neutralny. Zob. ekonomia. 1 Kor 12. wykorzystywano go też w celach zarobkowych. teologia wschodnia zawsze rozważała razem osobę i zbawcze dzieło Chrystusa. 5. 732-736). Społeczna nauka Kościoła. tak też Jego dzieło zbawcze rozumie na różne sposoby. 25. utrzymuje również. CIC 961. 718-727. zbawienie. że wyklucza ona tłumaczącą i aktualizującą funkcję Tradycji (DV 9. 729-730. Systematyczna interpretacja zbawczego dzieła Chrystusa na korzyść ludzi i świata. 4-5. Cały sakrament pokuty albo ta jego część. J 11. Spirytyzm (z łac. 49-52. 33). co stwierdzenie Soboru Watykańskiego II. 1 Sm 28. podobnie jak stosuje różne tytuły mesjańskie do Jezusa. 23). CCEO 720 § 2-3). Rz 4. 3). 12-27) i naszego ziemskiego ciała. Może on oznaczać po prostu ciało jako element różny od duszy (1 Tes 5. współczesna teologia zachodnia próbuje skończyć z rozdarciem między soteriologią a chrystologią. gdzie nie przeważył wpływ myśli zachodniej. Zob. że dusze zmarłych mogą nawiązywać kontakt z ludźmi żyjącymi. jak gdyby dusza była uwięziona w ciele. łaska. 1 Kor 15. odkupienie. 3-25). 24). Jeszcze jedna zasada reformacyjna wywodząca się od Marcina Lutra (1483-1546) i uznająca najwyższą powagę religijną słowa Bożego takiego. że Chrystus umarł i powstał z martwych. że w traktatach soteriologicznych zajmowano się badaniem “obiektywnego” zbawienia w oderwaniu od “subiektywnego” przysposobienia przez łaskę. Pod wpływem Filipa Melanchtona (1497-1560) i innych spojrzenie na zbawcze dzieło Chrystusa dość często częściowo odrywano od chrystologii. W Listach św. urząd nauczycielski Kościoła. Soteriologia (gr. Jego Kościoła (Rz 12. 1 Kor 11. które zostanie uwielbione i “uduchowione” przez zmartwychwstanie (1 Kor 15. Bywało i tak. “nauka o zbawieniu”). Pawła . które można oznaczać całego człowieka jako ukierunkowanego na grzech . Wprawdzie próby takiego kontaktowania się ze zmarłymi były dość powszechne w przeszłości (np. zadośćuczynienie. Zupełnie inaczej niż w platonizmie i neoplatonizmie. Wpływ tych doświadczeń upowszechnił seanse z mediami w Ameryce Północnej i na Wyspach Brytyjskich. że “urząd nauczycielski Kościoła nie jest ponad słowem Bożym. w pewnych okolicznościach jednak można udzielić rozgrzeszenia ogólnego (albo rozgrzeszyć pewną grupę ludzi bez uprzedniej spowiedzi) (zob. W roku 1882 Fryderyk W. “ciało”).inaczej niż sarks (gr. Spowiedź zazwyczaj odbywa się indywidualnie. Biblia. chrystologia. H. zmartwychwstanie Chrystusa. szczególnie za pośrednictwem medium. tradycja. odpokutowanie. nauka społeczna Kościoła. Wyrazu soma używa się na oznaczenie Ciała Chrystusa w Eucharystii (Mk 14. wystarczalność Pisma Świętego. 29) albo martwe (Mk 15. kiedy to penitent wyznaje przed kapłanem swoje grzechy (CIC 959-991.35-58. 21. że zbawcza funkcja i osobowa tożsamość Chrystusa jako Syna Bożego są od siebie nierozdzielne. Tam. zmartwychwstanie umarłych. “ciało żywe”). Wszyscy katolicy. Naukowcy na ogół są przeciwni uznaniu parapsychologii za naukę we właściwym znaczeniu. Soma (gr.21). sarks. mają obowiązek przynajmniej raz w roku się Wydawnictwo WAM. 22. 16. Zob. CCEO 707. Kraków 2002 172 . 1. 24. 3. jeżeli się ją pojmuje w ten sposób. Eucharystia. W tym sensie zasada ta może stanąć w tym samym szeregu. przede wszystkim jako zwycięskie wyzwolenie. 24). pojęcie biblijne “soma” nie zawiera w sobie jakiegokolwiek zabarwienia nienawiści wobec materii. Ogólnie rzecz biorąc. “spiritus = duch”). Zob. System praktyk oparty na przekonaniu. objawienie. którzy już doszli do używania rozumu. Spowiedź. zob. 6-11. 29. jako wynagrodzenie i jako przekształcającą miłość (J 1. Flp 3. lecz jemu służy” (DV 10). Meyers stworzył w Londynie Towarzystwo Badań Psychicznych. 711. ciało Chrystusa. CIC 916. to jednak spirytyzm współczesny zapoczątkowano w roku 1848 anormalnymi doświadczeniami z Małgorzatą i Katarzyną Fox w Hydesville. neoplatonizm. Nowy Testament uznając.Leksykon teologiczny Sola scriptura (łac. platonizm. 13. w stanie Nowy Jork w Stanach Zjednoczonych. “tylko Pismo”). Zasada Lutra jest nie do przyjęcia (i nie do wykonania). Nowy Testament.

nadprzyrodzoność. Zob. 21-26) i którzy sami prowadzą życie bez skazy (Mt 5. wojna sprawiedliwa. Sprawiedliwa wojna. Sobór Watykański I. że Bóg jako Bóg nie może cierpieć. które przeszkadzają wprowadzaniu zarówno sprawiedliwości narodowej. Papież Jan Paweł II w encyklice Sollicitudo rei socialis (łac. Zob. (b) wspiera te cnoty teologalne. łaska habitualna. Zob. a odeszła ona w proteście przeciwko dogmatowi o nieomylności papieża i powszechnej jurysdykcji papieskiej. scholastyka. Sobór Laterański IV. Sprawiedliwość. Sprawiedliwość Boża objawiła się w zbawieniu. 11-24). communicatio idiomatum. Dz 7. cnoty kardynalne. Sprawiedliwość pierwotna. cnota. (1) zob. który trwał od piątego stulecia aż po Sobór Konstantynopolitański II (553). upadek. nowy kodeks mówi raczej o grzechach ciężkich. którzy z różnych powodów opuścili kościół rzymskokatolicki. Ewa. cnoty teologalne. jak międzynarodowej. Do tego kroku zachęcił ich kapłan bawarski i historyk Kościoła. jurysdykcja. ogłoszonej na Soborze Watykańskim I w roku 1870 (DH 3050-3075. dary pozaprzyrodzone. CCEO 719) -jak widać. Najznaczniejsza ich grupa posługuje się językiem niemieckim. Adam. którym obdarowani zostali ludzie wierzący w Jezusa Chrystusa (Rz 3. Zob. możemy jednak przyjąć. teologia wyzwolenia. 26-31). Zob. którzy po przybyciu do Rzymu około roku 519 oświadczyli. które przewyższają nasze naturalne władze. Johann Joseph Ignaz von Dollinger (1799-1890). Wydawnictwo WAM. zadośćuczynienie. Król mesjański przyniesie sprawiedliwość i mądrość (Iz 11. 3-5. skrucha doskonała. W roku 1889 Kościół jansenistów w Utrechcie. W Starym Testamencie sprawiedliwość Boga jest synonimem Bożej wierności i Jego nieustannej miłości (Mi 7. cierpienie Boga.jedna Osoba Trójcy Przenajświętszej za nas cierpiała w ciele” (zob. 432. Zalecana jest spowiedź z grzechów powszednich. trisagion. nieomylność. ND 617. a nie śmiertelnych. ale nadprzyrodzoną. CCEO 719). jansenizm. sakrament pokuty. że . DH 401. Zakładając.Leksykon teologiczny wyspowiadać (CIC 989. Augustyna (354-430) naśladowali jego ostrożny sposób wyrażania się: na przykład. Zob. Sprawności. Do najnowszych czasów teologowie opracowali całą serię darów “pozaprzyrodzonych” albo specjalnych. wybór na rzecz ubogich. skrucha mniej doskonała. który za nas cierpiał i umarł. Kraków 2002 173 . grzech pierworodny. ponieważ (a) przemienia ona naszą duszę i jej całkiem naturalne uzdolnienia. 52). Zob. W roku 1932 starokatolicy nawiązali pełną łączność z Kościołem anglikańskim. (2) Zachodnia scholastyka nazywa łaskę uświęcającą sprawnością stworzoną. a niejako non passe mori (“niemożliwość umierania”). łaska. ND 818-840). jakie przypuszczalnie otrzymali Adam i Ewa. zanim popełnili grzech pierworodny. 620/10). Starokatolicy. wyrzuty sumienia. pożądliwość. “Troska o sprawy społeczne”) z roku 1987 dał naświetlenie zbiorowego zła i struktur grzechu. Bezstronność i uczciwość . natomiast wszystkie grzechy ciężkie muszą być wyznane (CIC 988. ponieważ na nich się opiera właściwe ludzkie postępowanie. “głównych”). grzech. nawyki. że zjednoczenie natury boskiej z ludzką w jednej Osobie Jezusa Chrystusa usprawiedliwiało wyznanie wiary tych mnichów scytyjskich. Przez całe stulecia interpretowano to jako okres historyczny lepiej jednak rozumieć tę pierwotną niewinność jako dobroć nas samych jako istot stworzonych i uświęconych przez Boga (Rdz 1. ale zachowali wiele tych samych zwyczajów. a którego przedmiotem były stwierdzenia o Synu Bożym.cechy znamienne dla dobrego sędziego. nauka społeczna Kościoła. Spór. 6). Spór o cierpienie Boga. 8-20) i jest ściśle związana z Jego miłosierdziem (Syr 35. rozgrzeszenie. “nieśmiertelność” Adama i Ewy rozumiał on jako posse non mori (“możliwość nie umierania”). Nie wszyscy następcy św. Sobór Konstantynopolitański II. papież. roztropnością i męstwem zalicza do czterech cnót kardynalnych (łac. przyłączył się do starokatolików. Stan łaski pierwszych ludzi. Katolicy. który zerwał z Rzymem w roku 1724. Tradycja chrześcijańska sprawiedliwość razem z umiarkowaniem.

Starzec. jego zwolennikiem był Seneka (ok. “mały świat”). a dzieli się je w następujący sposób: Pięcioksiąg. 1. Szkoła filozoficzna. Żydzi stosują potrójny podział tych ksiąg: a. Biblia. który jest mikrokosmosem (gr. Mnich prowadzący życie kontemplacyjne. “nauka o Krzyżu”). c. Przysłowia. Nowy Testament. podział ten można jeszcze dzisiaj odnaleźć w Kościele reformowanym i prezbiteriańskim. 23. kanon pisma świętego. kapłan Awwakum. 7). starowiercy podzielili się na dwie grupy: jedni chcieli mieć kapłanów. Kapłańska. przede wszystkim mieszkający w wioskach. który jest makrokosmosem (gr. który przyswoił stoickie rozróżnienie między Logos endiathetos (gr. Staurologia (gr. którzy odrzucili (głównie liturgiczne) reformy patriarchy moskiewskiego. ok. że księgi Starego Testamentu są natchnione przez Boga i że należą do kanonu Pisma. 53. Stoicyzm jest przede wszystkim filozofią moralności. Księgi historyczne. W roku 1846 przyłączył się do nich złożony z urzędu biskup Ambroży z Bośni. sentencje Ojców. Prorocy. Jan Kalwin (1509-1564) odróżnia “starszych nauczających" (pasterzy wyświęconych) od “starszych kierujących" (ludzi świeckich). w sanhedrynie jerozolimskim (Mk 14. Pisma. ok. np. Ta odmiana kierownictwa jest bardzo znamienna dla rosyjskiej historii życia religijnego. Przez całe stulecia był to przeważający pogląd wśród intelektualistów w świecie grecko-rzymskim (zob. w którym Zenon nauczał. Począwszy od lat siedemdziesiątych XX wieku czyniono wysiłki na rzecz zniesienia ekskomuniki z 1667 r. Księgę Mądrości Salomona oraz Księgę Judyty. duchowość. “wielki świat”). W roku 1667 zostali oni ekskomunikowani jako raskolniki (czyli schizmatycy). 160) i niektórym innym autorom Kościół zawsze był zdania. został spalony na stosie (l 682). do których się zalicza większość ksiąg historycznych oraz proroków większych i mniejszych (oprócz Księgi Daniela). czyli od portyku w Atenach. Zob. 4 przed Chr. byli prześladowani przez państwo. Kiedy się do nich nie przyłączył żaden biskup. SC 5). inni uważali. 43. które przechowują i wyjaśniają dzieje przygotowania na przyjście Chrystusa i na powstanie Jego Kościoła (DV 16. Zob. głosi jednak także panteistyczną kosmologię. natchnienie biblijne. “Słowo we- Wydawnictwo WAM. Nikona (1605-1681). 30. Stoicy (gr. 22). prezbiter. theologia crucis. co daje czterdzieści pięć ksiąg Starego Testamentu. założona przez Zenona z Kitionu (335-263 przed Chr. Zob. aby żyć zgodnie z naturą i jej prawami. 165). Kraków 2002 174 . czyli takie księgi jak: Psalmy.) i Marek Aureliusz (cesarz w latach 161-180). laikat. do 65 po Chr. biskup. 15. Prawo albo Pięcioksiąg (czyli księgi Rodzaju. że istnieje harmonia między człowiekiem.Leksykon teologiczny Starowiercy. marcjonizm. a ich przywódca. 6. 14. 14-15). a ludzie powinni tylko sprawować kontrolę nad swoimi namiętnościami tak. “Starzec”). a wszechświatem. a w roku 1881 uzyskali oni zatwierdzenie państwowe. Dz 17. że mogą bez nich istnieć. 15. Tt 1. Kościół uznaje ponadto kilka innych ksiąg.). W Nowym Testamencie wyrazy “starszy” lub “prezbiter” wydają się być synonimami wyrazów “nadzorca” albo “biskup” (Flp 1. którzy takiego kierownika nazywają geron (gr. wokół którego gromadzą się młodzi mnisi albo inni ludzie pragnący kierownictwa duchownego. Zob. Logos (rozum lub dusza świata) kieruje wszechświatem. b. 18). “nauczający w portyku”). Stary Testament. Wyjścia. Księga Daniela. według której wszystko jest przeniknięte przez Boga i przez Boże oddziaływanie. Księgi święte. 1) i we wczesnych wspólnotach chrześcijańskich (Dz 11. Justyna Męczennika (zm. Sobór Watykański II podkreślił nieustanną wartość ksiąg Starego Testamentu (DV 11. znani są również pod nazwą staroobrzędowców. 3). Ludzie odpowiedzialni w synagodze żydowskiej (Łk 7. 5. Przeciwko Marcjonowi (zm. Wpływ tego kierunku filozoficznego na teologię chrześcijańską można już zauważyć u św. Starsi. Księga Hioba. LG 2. Ci Rosjanie. szczególnie za panowania Piotra Wielkiego (1672-1725). Stoicy głosili. nazwana tak od stoi. które Żydzi i chrześcijanie uważają za natchnione i kanoniczne (NA 4). Literatura mądrościowa i Prorocy. Liczb i Powtórzonego Prawa). a także dla Greków.

której symbolem jest jego tron. św. przypadkowość. ojcowie kapadoccy. Kraków 2002 175 .Leksykon teologiczny wnętrzne”) oraz Logos prororikos (gr. ile jego końcowym skutkiem. Subdiakon (łac. że subdiakonat jest święceniem niższym. W egzegezie biblijnej strukturalizm nie zajmuje się ani powstaniem tekstu i związanym z tym zamierzonym przez autora jego znaczeniem (czyli egzegezą historyczną).ok. Metoda ta zwraca uwagę na głębię struktur opowiadania i na symboliczną funkcję języka (np. “jedna zasada”) Boga Ojca.ok. egzegeza. Zob. św. którym Bóg całkowicie dobrowolnie powołał do istnienia z niczego i podtrzymuje w istnieniu wszystkie istoty (DH 800. Zob. Ireneusza z Lyonu (ok. który jest na drodze albo do tego. odmawiając Synowi Bożemu rzeczywistej i pełnej Bożej natury. DH Wydawnictwo WAM. prawo naturalne. prymat. ok. 336). Zob. Zob. lecz znaczeniem. Wiele też zawdzięcza stoikom chrześcijańska nauka o prawie naturalnym. Zob. Podczas gdy wszystkie stworzenia mają udział w dobroci Bożej (Rdz 1. 1. Stolica prymasowska. 150 . DH 3025). CCEO 48). 7. 185 . 3021. by się stać diakonem. sens Pisma Świętego. zob. Ciaude Levi-Strauss (1908-1995) posłużył się nią do analizy mitów tradycyjnych społeczeństw i zastosował ją w takich dyscyplinach. ani czytelnikami oraz ich próbami zrozumienia samych siebie (czyli egzegezą egzystencjalną). “diakonos” = “sługa”). Metoda stworzona przez Ferdynanda de Saussure'a (1857-1913) i zastosowana w lingwistyce. Ps 8.mężczyźni i kobiety . Oficjalna nazwa państwa watykańskiego. a potem kapłanem. Akt. “subordinare = podporządkowywać”). Stolica Święta. Prawo kanoniczne przez wyrażenie “Stolica święta" lub “Stolica apostolska" rozumie nie tylko samego papieża. ingres. Klemensa z Aleksandrii (ok. Zob.ok.jeżeli na to wskazuje kontekst . Stworzenie. krytyka biblijna. sakramentale. żeby wyjaśnić pojęcie Boga i rozwój objawienia.ok. ND 19. 215). Posługa subdiakona istniała od III wieku. “structura = budowa. 828). logos. a przede wszystkim u Orygenesa (ok. immanencja Boża. Justyna męczennika (ok. “Słowo wypowiedziane”). 160). egzystencjalizm. kosmologia. 165). a teologowie starali się usprawiedliwić i obronić monarchię (gr. jak psychologia i socjologia. apologeci. 254). To wszystko. 3001-3003. albo do tego. a funkcja subdiakona polega głównie na asystowaniu biskupowi podczas sprawowania liturgii. “sub” = “pod” plus gr. konstrukcja”). jakie obecnie niesie ze sobą tekst. 31). a także władza papieża jako biskupa Rzymu. tendencje do rozumienia Syna Bożego i Ducha Świętego jako Osób podporządkowanych całkowicie transcendentnemu Ojcu pojawiały się u św. 327. Dopóki nie została wypracowana nauka o Trójcy Przenajświętszej. ludzie .sekretariat stanu i inne urzędy administracji papieskiej (CIC 361. W Kościele człowiek. ale także . by się stać wieczystym diakonem. Iz 43. 200). Tacjana (zm. Subordynacjonizm (z łac.zostali stworzeni na obraz i podobieństwo Boże (Rdz 1. 26-27) i swoje przeznaczenie realizują przez szczere umiłowanie Boga oraz bliźnich. panteizm. w którym Ojciec wypowiada Słowo. Anusz (ok. 130 . 250 . gdzie go uważano raczej za sakramentale niż za sakrament. przyczynowość. diakon. Pismo Święte interesuje sienie tyle początkiem aktu stwórczego. Pojęcia stoickie wywarły też pewien wpływ na Ojców Kapadockich oraz na spory trynitarne i chrystologiczne. mianowicie światem stworzonym dla chwały Bożej (np. został zniesiony po Soborze Watykańskim II. obraz Boży. Strukturalizm (z łac. 100-ok. w przypowieściach). papież. hermeneutyka. panteizm. 2. Wyznaczenie niższej pozycji Synowi Bożemu w stosunku do Boga Ojca oraz Duchowi Świętemu w stosunku do Boga Ojca i Syna Bożego. Na Zachodzie. Zob. W Kościołach wschodnich uważa się. katedra 1. duchowieństwo. deizm. doprowadził subordynacjonizm do krańcowej herezji. co nie jest Bogiem i co w swoim istnieniu od Boga zależy. ewolucja. która została potępiona w roku 325 na Soborze Nicejskim I (zob.

które pierwotnie mogły być związane ze świętowaniem zbiorów i następnie tworzyły przygotowanie do święceń. “rzeczywistość. Akwinata w Summa theologiae fachowo stosował metodę dialektyczną. że Duch Święty został stworzony przez Syna Bożego. przeistoczenie. poddawać się rozluźnieniu albo być nieczule na oddziaływanie Ducha Świętego. jaki założył Chrystus za pośrednictwem apostołów. Rzeczywistość. “summus = najwyższy. czerwony kardynałom. Suche dni. a nie mogą istnieć niezależnie od niej. W Średniowieczu odróżniano summę od opusculum (łac. po Niedzieli Zesłania Ducha Świętego. przypadłość. biskup. GS 16. luźną sutannę. kto ją nosi: kolor biały przysługuje papieżowi. Sobór Nicejski I. Zob. macedonianie. ND 12). Do tych. tak że najpierw przedstawiał dwa wyraźnie sprzeczne poglądy. Substancja i przypadłości. Ciągłość ta jest wyrażana poprzez nazywanie biskupów następcami apostołów (LG 20).Leksykon teologiczny 125-126. czyli zbioru poglądów Ojców Kościoła na rozmaite tematy. Zob. Substancja (łac. ousia. główny”). “succedere = następować po kimś lub po czymś”). 12-16. czyli czarną. Przypadają one w środę. należą: św. Substancja (łac. Kolor sutanny różni się w zależności od pozycji w hierarchii tego. arianizm. teologia moralna. Sumienie. oraz od sentencji. Sukcesja apostolska (z łac. hagios. która mimo zmian pozostaje ta sama. Suplikacje (z łac. po święcie Podwyższenia Krzyża Świętego (14 września) i po wspomnieniu św. między Kościołem dzisiejszym a Kościołem. Zdolność do dokonania oceny i wyboru przebiegu działania zgodnie z prawem. które się zajmowało zagadnieniami szczegółowymi. Sobór Konstantynopolitański I (381) stwierdził. duchoburcy. Celestyn I (papież w latach 422-432) odradzał swym du- Wydawnictwo WAM. a syryjskie ściśle przylegającą do głowy kanadyjkę. 1170-1245) oraz św. scholastyka. natura. apostoł. piątek i sobotę na początku Wielkiego Postu. dotyczących wiary i praktyk religijnych. Szata do kostek noszona przez duchownych. biały misjonarzom w krajach tropikalnych. jakie Bóg zapisał w naszych sercach (Rz 2. którzy tworzyli summy. arystotelizm. przyczynek”). DHu 3). Św. trisagion. “zwalczający Ducha Świętego”) głosili podobnie fałszywy subordynacjonizm i twierdzili. o teologii. post. Ponieważ pneumatomachowie (gr. które w niej tkwią. zob. może istnieć sama z siebie. co wiemy o jakiejś dziedzinie. Zob. ousia. Sobór Konstantynopolitański I. wstrzemięźliwość. Zob. Cztery okresy postu i powstrzymywania się od pokarmów mięsnych. ponieważ może ono być nawiedzone skrupułami. zob. “supplicare” = “błagać”). fioletowy biskupom. Szczególnie w przeszłości odmienne sutanny wskazywały na członków zakonów i seminariów. DH 150. monarchianie. Tomasz zAkwinu (ok. że Duch Święty jest równy w godności z Bogiem Ojcem i Synem Bożym i że Mu przysługuje ten sam rodzaj kultu (zob. 1225-1274). Nieprzerwana ciągłość w sprawach istotnych. Sumienia nie można tak po prostu utożsamiać z prawem Bożym. współistotny. Albert Wielki (ok. Łucji (13 grudnia). czarny księżom. Widzialnym znakiem tej sukcesji i łączności każdego biskupa z osobna z innymi biskupami jest nałożenie rąk przez biskupów konsekrujących na biskupa-elekta. Kraków 2002 176 . Sutanna. “to. posługiwanie Piotrowe. która się pod czymś znajduje jako jego podstawa”). serce. podczas gdy przypadłości mogą istnieć tylko w substancji. W Grecji nosi się rason. 12001280). np. razem z walcowatym nakryciem głowy zwanym kamilafkion. Systematyczne omówienie tego. co się znajduje pod czymś drugim jako jego podstawa”). duchowieństwo ormiańskie podobną do kaptura czapkę. i cechy znamienne (często podlegające zmianie). współistotny. ND 7-8)). Aleksander z Hales (ok. teologia Trójcy Przenajświętszej. Zob. Zob. Zob. “dziełko. Summa (z łac. osoba. Inne Kościoły prawosławne mają różne nakrycia głowy: na przykład. a potem dawał własną odpowiedź na zadane na początku pytanie.

“wyznaniami wiary”) i podstawowymi prawdami wiary różnych wyznań chrześcijańskich. które się pojawiły po raz pierwszy w wieku VI przed Chrystusem. dialog. który od świętych Piotra i Jana chciał kupić władzę udzielania Ducha Świętego (Dz 8. Sobór Laterański II. jej raport z roku 1982 O chrzcie. DH 304. Św. które oznaczają ostateczne i transcendentne rzeczywistości. kardynał. “współbrzmienie”). 188 oraz 1380). kapłani. papież. Wielu uważa symbole za szczególnego rodzaju znaki. Zob. W teologii jest to systematyczne studium nad symbolami (gr. judaizm. 35. chrześcijaństwo ormiańskie. Johanna Adama Möhlera (1796-1838) oraz innych. Hebrajskim odpowiednikiem jest wyraz knesset. że Kościół i państwo powinny ze sobą współdziałać dla Chwały Boga. Wszystkie symbole są znakami. Zob. Zob. Powstała w teologii wschodniej teoria. Trwają spory na temat związku pomiędzy symbolami a znakami. Paweł i inni wcześni chrześcijanie w synagogach prowadzili dialogi i rozprawiali z Żydami (zob. trzydzieści dziewięć artykułów. 715. zwłaszcza dzięki dialogom dwustronnym (albo dialogom między oficjalnymi przedstawicielami dwóch Kościołów chrześcijańskich) oraz dzięki pracom Komisji do Spraw Wiary i Ustroju Światowej Rady Kościołów (np. życie zakonne. źródła wschodniego prawa kanonicznego. 1-2.44. rozwinięta przez Georga Callixtusa (1586-1656). że ich znaczenie jest nie do wyczerpania. Eucharystii i kapłaństwie). Symbolika. którym się obecnie oznacza parlament Izraela. syryjski Kościół prawosławny. Dz 13. Zob. toteż była ona wielokrotnie potępiana (zob. “coś zebranego. znak drogowy nie jest zazwyczaj traktowany jako symbol. możemy oczekiwać. 13. “symbol apostolski”). czytamy także o innych pobytach Jezusa w synagogach (Mt 9. Nazwa pochodzi od Szymona Maga. ogarniaj ą nasze uczucia i wpływaj ą na nasze zachowanie. W szczególności jeżeli mówimy o symbolach religijnych. Zob. lew jako symbol odwagi) albo umowny (np. gdy wychodzą z domu. 473. teokracja. 707. jakby były przeznaczone do kupna lub sprzedaży. Rozumowe wyjaśnienia nigdy nie będą odpowiadały możliwej sile znaczenia. Zob. 820. wiara i ustrój. Mk 1. prawowierni . “księga zgromadzenia”).o szkołach. liturgia godzin. Kraków 2002 177 . J 6. 925). 59). 10. Wydawnictwo WAM. Izrael. ożywiła się na nowo dzięki ruchom ekumenicznym. krzyż. Takie postępowanie z dobrami duchownymi. co w sposób “naturalny” (np. 751.Leksykon teologiczny chownym w Rzymie noszenie sutanny poza domem. to samo nakazały kanony anglikańskie z 1604 r. Kościół i państwo. Symonia. 17. były przez wiele stuleci ośrodkami żydowskiego kultu i nauczania. Zob. “zgromadzenie ludzi lub rzeczy”). biskup. Wśród Żydów współczesnych reformowani mówią o “świątyniach”. CIC 149. 10-12). 39. Sprzedaż lub kupno urzędów kościelnych lub sakramentów to grzechy symonii. Światowa Rada Kościołów. jakie wyrażają konkretne symbole. 14-43. Ta gałąź teologii. symbole wkraczają w naszą wyobraźnię. Żydowska szkoła i miejsce kultu. poskładanego”). sakrament. zalecił duchownym noszenie sutanny. 586. apostolskie wyznanie wiary. życie monastyczne. Synaksarion (gr. Synagoga (gr. Symbol (gr. flaga jako symbol państwa) oznacza jeszcze coś innego. augsburskie wyznanie wiary. mieli się raczej wyróżniać świętością życia. Oznaczając inne rzeczy. Jednakże Synod w Bradze w 572 r. 16-30). Łukasz pierwszą mowę Jezusa umieszcza w synagodze w Nazarecie (Lk 4. Św. 691-694. Zob. lecz nie wszystkie znaki są symbolami: np. Symbolum apostolicum (łac. ekumenizm. Lk4. Coś dostrzegalnego. czyli podczas porannej Liturgii Godzin. Obecnie wielu duchownych nosi sutannę zgodnie ze zwyczajami swego kraju. czytane w Kościele bizantyńskim “o brzasku”. Synagogi. wyznanie wiary. wspólnota anglikańska. Krótkie opowiadanie o życiu świętego albo nauka o znaczeniu poszczególnego święta. symfonia (gr. Czasami wskutek grzechu symonii życie Kościoła się zniekształcało.

Pierwszym człowiekiem. Wskazuje szczególną relację z Bogiem i powołanie otrzymane od Boga.może zachodzić między religiami. Ga 4. ponadto jeden raz w Księdze Daniela. Poza Ewangeliami synoptycznymi tytuł ten prawie się nie pojawia. by wskazać apokaliptyczną postać z nieba (Dn 7. a nawet wymieszania różnych . że jest “Synem” (Mt 11. chrystologia. który zajmował główne miejsce w Ewangeliach Mateusza i Jana oraz w Liście do Hebrajczyków. chrystologia. 1). 89. Mk8. Synergizm (gr. 20. kyrios. “współdziałanie”). wierze pierwszych pięciu stuleci chrześcijaństwa i apostolskim wyznaniu wiary. Próba pogodzenia. a nie uznaje. był Georg Callixtus (1586-1656). Określenie używane w Starym Testamencie w odniesieniu do aniołów. W okresie patrystycznym i później tytuł ten pojawił się na nowo tylko jako sposób na wskazanie człowieczeństwa Jezusa . Zob. Zob. a potem powstanie z martwych (np. Syn Człowieczy. filozofiami. 12-14). Podobna do synergizmu nauka luteranina Filipa Melanchtona (1497-1560) spotkała się z podobnym (nieuzasadnionym) krytycznym spojrzeniem. 38. oddawanie czci Bogu. 7.od pierwszego kroku ku nawróceniu aż po ostateczne wytrwanie w dobrem. synagoga. 31). W praktyce wyraz ten oznacza dokładnie to samo. Mk 14. “zgromadzenie”). oraz czasami do takich osób jak namaszczony król (np. 6-8. 19). Mk 8. “związek dwóch miast kreteńskich przeciw trzeciemu”). Głos z nieba podczas chrztu i przemienienia Jezusa. Syn Boży. że pomniejsza ona nadrzędną rolę Boga w całym procesie zbawienia człowieka . Zgromadzenie wiernych w celu sprawowania Liturgii Słowa. w swym przepowiadaniu i nauczaniu Kościół pierwotny preferował tytuły “Syn Boży”. przybranie za dzieci Boże. apostolskie wyznanie wiary. głównym. teolog protestancki dążący do pogodzenia luteranów. że Bóg i ludzie to walczące ze sobą strony. kalwinów i katolików. 13-14). 11. co wyraz “synagoga” (gr. Jezus nigdy sam nie nazwał się Synem Bożym.często powierzchowny i przemijający . Zob. 13.używając go nie brano wtedy pod uwagę pkt. Mt 8. Jezus Chrystus. semipalagianizm. Jezus Chrystus. by zrealizować należne Bogu sądzenie wszystkich ludzi. Sobór Nicejski I. “Pan” i “Chrystus”. tytuły chrystologiczne. Oz 11. Ga 1. Wierzący mieli stawać się przybranymi synami i córkarni w Synu (np. 3. tytuły chrystologiczne. Rz 1. 13. ale przynajmniej trzy razy dał do zrozumienia. Kraków 2002 178 . uważano bowiem. oraz 3) swego przyjścia w chwale na Sądzie Ostatecznym (np. Syn Boży. Wydawnictwo WAM. “zgromadzenie”). Mk 12. mesjasz. To krytyczne stanowisko jednak fałszywie zakłada. że Bóg i ludzie współpracują ze sobą w łasce i wolności. kyrios. Od czasów Soboru Nicejskiego tytuł “Syn Boży” stał się. możliwe. 26-27) i ludzie sprawiedliwi (ale nigdy w odniesieniu do proroków). czyli “dziećmi Bożymi" poprzez “Jednorodzonego” Syna Bożego (J 1. Synkretyzm . 25-27. 36). a mianowicie Boskiego posłannictwa Syna Człowieczego.32). najwyższym tytułem Jezusa. 2) swej śmierci i zmartwychwstania (np. który na szeroką skalę próbował doprowadzić do synkretyzmu ekumenicznego. Nauka Kościoła wschodniego o tym.zasad i praktyk. 4-7). Zob. Eucharystia. Naukę tę czasami odrzucano jako semipelagiańską. Jezus wiele razy używał tego określenia w stosunku do siebie w odniesieniu do 1) swego dzieła i życia na ziemi (np. Wyrażenie hebrajskie (oraz aramejskie) wielokrotnie używane w Księdze Ezechiela na oznaczenie “kogoś”. Ps 2. żeby swój własny kult odróżnić od kultu żydowskiego. religioznawstwo. 16) przyczyniły się do powstania tego tytułu. Narodu Wybranego (np.często niemożliwych do połączenia . opierał się on na Piśmie Świętym. kto jest słaby i śmiertelny (tzn. że to przecież łaska Boża uzdalnia ludzi do żalu i wydaje w nich owoce nawrócenia w wolności. że pierwotnie posługiwali się nim chrześcijanie. Synkretyzm (gr. przychodzącego. ekumenizm. a także wewnątrz samego chrześcijaństwa. Jego serdeczne zwracanie się do Boga jako Ojca (np. obok “Pana”. 26-27). Zob. liturgia słowa. Szkoła historyczno-religijna. 4.Leksykon teologiczny Synaksis (gr. proroka). Eucharystii albo jakichkolwiek innych funkcji religijnych. abba.

Leksykon teologiczny

Synod (gr. “spotkanie”). Zgromadzenie biskupów i innych chrześcijan zebranych w celu omówienia spraw związanych z nauką Kościoła i jego życiem. Wyraz ten stosuje się na oznaczenie każdego takiego oficjalnego spotkania - od synodu diecezjalnego aż po sobór powszechny (CD 36-38). Tradycje wschodnich Kościołów chrześcijańskich są bardziej synodalne. Zob. kolegialność, sobornost’, Sobór Powszechny. Synod biskupów. Zgromadzenie biskupów, na którym są reprezentowane wszystkie konferencje episkopatów i które się zazwyczaj odbywa co trzy lata w Rzymie w październiku. Celem jego jest podtrzymywanie kolegialnej jedności między biskupami, a papieżem przez wspieranie go poradami w sprawach wiary, obyczajów i dyscypliny kościelnej (CD 5, CIC 342-348). Synod zebrany w roku 1987 omawiał rolę ludzi świeckich w Kościele, a zebrany w roku 1990 - formację kapłanów. W celu przygotowania Jubileuszowego Roku 2000 odbyły się synody różnych kontynentów: np. 233 biskupów wzięło udział w synodzie biskupów poświęconemu Ameryce (listopad/grudzień 1997), 191 biskupów uczestniczyło w Synodzie poświęconemu Azji (kwiecień/maj 1998). Zob. kolegialność, Konferencja Episkopatu. Synod diecezjalny. Oficjalne zgromadzenie kapłanów i osób świeckich, zwołane przez biskupa odpowiedniej diecezji; celem jego jest udzielenie pomocy biskupowi w rządzeniu tą diecezją (CIC 460-468; CCEO 235-242). Zob. biskup, diecezja, ordynariusz. Synod Quinisextum. Synod zwołany przez Justyniana II (cesarz 685-711), który odbył się w roku 691/692 w Konstantynopolu, w trullusie (gr. “sala z kopułą”) pałacu cesarskiego i stąd nazywany czasami “Synodem Trullańskim”. Miał się on zająć niektórymi sprawami kanonicznymi, co do których piąty i szósty sobór powszechny, czyli Sobór Konstantynopolitański II (553) i III (680-681) nie uchwaliły żadnych kroków dyscyplinarnych. Z tego powodu właśnie synod ten zwie się quinisextum (łac. “piątoszósty”). Zagadnienia prawne dotyczyły przeszkód małżeńskich, wieku święceń kapłańskich, małżeństw duchowieństwa i ubrań duchownych. Zakazano przedstawiania Jezusa pod postacią baranka, uważano bowiem, że jest to odchylenie monofizyckie. Była to również zapowiedź nadchodzącego obrazoburstwa. Z punktu widzenia wschodniego prawa kanonicznego synod ten jest jednym z najważniejszych, mimo że spotkał się ze sprzeciwem także na Wschodzie, a jego postanowienia, ze względu na antyłacińskie nastawienie, nigdy nie zostały w pełni zatwierdzone w Rzymie. Tylko Hadrian I (papież w latach 772-795) dał jego kanonom pewną aprobatę, kiedy mu je błędnie przekazano jako kanony Soboru Konstantynopolitańskiego III. Zob. islam, monofizytyzm, obrazoburstwo, Sobór Konstantynopolitański II, Sobór Konstantynopolitański III, źródła wschodniego prawa kanonicznego. Synod w Sardyce (ok. 343). Synod, który obradował w Sardyce (dzisiaj Sofia, stolica Bułgarii), a zwołany został przez cesarza wschodniego, Konstancjusza II (324-361), i jego brata, cesarza zachodniego Konstansa (ok. 323-350), by zaradzić rozłamowi między Wschodem i Zachodem, który powstał wskutek arianizmu i kwestii prawowierności św. Atanazego z Aleksandrii (ok. 296-373). Po przybyciu na miejsce większość biskupów wschodnich pod pretekstem świętowania zwycięstwa cesarza Konstancjusza przeniosła się do pobliskiego Filippopolis (dzisiaj: Płowdiw w Bułgarii). Przedstawiciele Zachodu pod przewodnictwem Rozjusza z Kordoby stwierdzili prawowierność Atanazego, a nawet Marcelego w Ancyry (obecnie: Ankara w Turcji), który zmarł ok. roku 374. Synod ten jest ważny także dlatego, że ogłosił kilka kanonów dyscyplinarnych, które dopuszczały odwołanie się do papieża (zob. DH 133-136). Zob. arianizm. modializm, prymat. Synod Trullański (691 r.). Zob. Synod Quinisextum. Syryjski Kościół prawosławny. Jest to nazwa Kościoła, któremu pomocy organizacyjnej udzielił Sewer (zm. 538), patriarcha antiocheński i teolog, ale przeciwnik Soboru Chalcedońskiego. Kościół ten - polemicznie nazwany “monofizyckim”, ponieważ sprzeciwiał się sformułowaniu soboru o dwóch naturach w

Wydawnictwo WAM, Kraków 2002

179

Leksykon teologiczny

Chrystusie (raczej niż samym dwom naturom) - tak naprawdę zwie się Kościołem “jakobitów” od imienia Jakuba Baradeusza (ok. 500-578). Pod naciskiem cesarzowej Teodory wyświęcony na biskupa Edessy w 542 r., Jakub wędrował po świecie, głosząc Ewangelię i udzielając święceń biskupom. Żeby uniknąć pochwycenia, ubierał się w łachmany; stąd właśnie jego przezwisko “Baradeusz” (syr. “człowiek w zniszczonym ubraniu”). Z nazwą “jakobici” spotykamy się po raz pierwszy na Soborze Nicejskim II (787), ale oni sami nazywają się Syryjskim Kościołem Prawosławnym. Ich przywódca rezyduje w Damaszku i nosi tytuł: syryjski prawosławny patriarcha Antiochii i całego Wschodu. Liturgia tego Kościoła, jedna z siedmiu znaczniejszych zachowanych w obrządku wschodnim, zwie się “zachodniosyryjską” (albo “antiocheńską”). Obrządek zachodniosyryjski jest niezwykle bogaty. Ma on przynajmniej siedemdziesiąt anafor eucharystycznych i wiele tekstów zmiennych dla innych obrzędów. Główną Liturgią Eucharystyczną jest liturgia św. Jakuba, która może sięgać czasów apostolskich. Zazwyczaj liturgię sprawuje się w językach narodowych: na Środkowym Wschodzie w języku arabskim, w Indiach - w języku malajalamskim, a w Stanach Zjednoczonych - w języku angielskim. Zob. anafora, edessa, jakobici, Kościół wschodni asyryjski, monofizytyzm, tradycja zachodniosyryjska. Systematyka łask. Rozumowa próba wyjaśnienia, jak się to dzieje, że absolutnie wolna wola Boga w udzielaniu łask oraz w uprzedzaniu decyzji człowieka nie przekreśla ludzkiej współpracy i odpowiedzialności. Zob. molinizm, przeznaczenie, semipalagianie, synergizm, teologia apofatyczna. Szabat (hebr. “odpoczynek”). Sobota - ostatni dzień tygodnia, kiedy to należy oddać cześć Bogu i powstrzymać się od pracy (Wj 20,10; 31, 1317). W dniu tym wspomina się fakt, że Bóg “odpoczął” po dokonaniu dzieła stworzenia (Rdz 2, 2-3; Wj 20, 11; 31, 17) i że Naród Wybrany został wyzwolony z Egiptu (Pwt 5, 15). Chrystus, występując przeciw zachowywaniu szabatu, które się stało ściśle legalistyczne (Mt 12, 9-14; Mk 2, 23-28; Łk 13, 10-17), wywołał sprzeciw, ponieważ głosił, że “Syn Człowieczy jest Panem także szabatu" (Mk 2, 28; zob. J 5, 2-18). Adwentyści Dnia Siódmego świętują sobotę jako swój dzień święty, podobnie jak to czyni Kościół etiopski (niechalcedoński). Zob. adwentyści dnia siódmego, chrześcijaństwo etiopskie, niedziela. Szafarz. Człowiek upoważniony do wykonywania funkcji duchownych w Kościele. Odpowiadającego mu terminu łacińskiego minister, którym się posługiwano we wspólnotach nie mających biskupa, używa się coraz częściej w Kościele katolickim. “Szafarzami Bożych tajemnic” Kodeks Prawa Kanonicznego nazywa duchownych mających święcenia wyższe, które ich uprawniają do udzielania sakramentów świętych (CIC 276; CCEO 369). Szafarze słowa (=ministri verbi; zob. Dz 6, 4; Kol 1, 23) oddają się głoszeniu Ewangelii, za co nie tylko papież i biskupi są odpowiedzialni (CIC 756), ale także kapłani, diakoni i inni, którym powierzono przepowiadanie i nauczanie (CIC 757-761; CCEO 608). Zwyczajnymi szafarzami Komunii św. są biskupi, kapłani i diakoni; nadzwyczajnymi szafarzami Komunii św. są ci ludzie świeccy, którym to zostało zlecone (CIC 910). W razie konieczności człowiek świecki może zostać uprawniony do udzielania chrztu, rozdawania Komunii św., głoszenia kazań i przewodniczenia Liturgii Słowa (CIC 920). Zob. biskup, celebrans, diakon, duchowieństwo, duchowny, kapłani, laikat. Szaleni dla Chrystusa. Grupa świętych, którzy cieszyli się uznaniem szczególnie - choć nie wyłącznie w Kościele wschodnim, a którzy na serio potraktowali słowa wypowiedziane przez św. Pawła: “My głupi dla Chrystusa” (1 Kor 4, 10; zob. 1 Kor 1, 18-19. 25; 3, 18-19; 2 Kor 6, 8; Mt 5, 11). Ten rodzaj życia świętych znamy już z Sentencji Ojców (Apophtegmata patrum). W języku greckim “człowiek głupi dla Chrystusa” jest określany wyrazem salos (prawdopodobnie z syryjskiego przekładu 1 Kor 4, 10 wyrazem saklas). Wśród Greków może najbardziej ulubionym z takich świętych jest legendarny św. Andrzej z Konstantynopola (X wiek?), którego życie łączy się z wielkim wschodnim świętem Opieki Bogurodzicy (Pokrow Bogomateri), związanym z płaszczem ochronnym Maryi. Krajem świętych szaleńców z prawdziwego zdarzenia jest Rosja, gdzie “głupi dla Chrystusa” nazywa się “jurodiwij”. Dla przykładu wspomnijmy św. Izaaka Zatwornika (zm. 1090) i św. Bazylego Błogosławionego (zm. 1552). Sposobem życia,

Wydawnictwo WAM, Kraków 2002

180

Leksykon teologiczny

który może uchodzić za czystą karykaturę świętości, tacy szaleni dla Chrystusa w sposób proroczy podważaj ą przyjęte przez społeczeństwo pozorne wartości i powierzchowną religijność wielu chrześcijan. Na Zachodzie wśród świętych znanych ze świętego szaleństwa znajdujemy św. Franciszka z Asyżu (ok. 1181-1226), św. Filipa Nereusza (1515-1595) i św. Benedykta Józefa Labrć'a (l 748-1783). Sprawa świętych szaleńców była natchnieniem dla klasycznych utworów literackich, takich jak: Blanquerna bł. Ramona Lulla (ok. 1233 - ok. 1315), Don Kichot Miquela de Cervantesa (1547-1616), Idiota Fiodora Dostojewskiego (1821-1881); bywali oni także wzorami różnych postaci występujących w utworach Aleksandra Puszkina (1799-1837) i Lwa Tołstoja (1828-1910). Zob. eschatologia, krzyż, literatura mądrościowa, niewrażliwość, sentencje Ojców, świętość, święty, theologia crucis. Szatan (hebr. “przeciwnik”). Rozumiano go najpierw jako przeciwnika, który knuje przeciw komuś intrygi (Hi 1, 6-2, 10), następnie jako diabła i w najwyższym stopniu złego przywódcę upadłych aniołów, który się stara zniweczyć Boży plan zbawienia ludzkości (Mt 13, 39; Mk 1, 13; 4, 15; Łk 10, 18; 13, 16; J 13, 2. 27). Pan Jezus zganił Piotra i nazwał go “szatanem", ponieważ się sprzeciwiał Jego Męce (Mk 8, 33). Zob. aniołowie, demony, diabeł. Szekina (hebr. “mieszkanie, miejsce zamieszkania”). Pełna chwały obecność Boga wśród nas. Stary Testament, chociaż nie używa tego wyrazu, pozwala go odnieść do namiotu spotkania na pustyni, gdzie się ukazała chwała Boża (Wj 33, 7-11; Lb 11, 16-25; 12, 1-10). W Talmudzie wyraz ten może być pełnym czci omówieniem zamiast imienia Boga. Czwarta Ewangelia używa pojęcia szekina, kiedy mówi o Wcieleniu Słowa, które “zamieszkało między nami”, a my “oglądaliśmy Jego chwałę” (J 1, 14). Zob. chwała, chwała Boża, talmud. Szema (hebr. “słuchaj”). Pierwsze słowo modlitwy, która w swojej pełnej postaci została utworzona z tekstów Pisma Świętego (Pwt 6, 4-9; 11, 13-21; Lb 15, 37-41), zaś w postaci krótszej wygląda w następujący sposób: “Słuchaj, Izraelu! Pan jest naszym Bogiem - Panem jedynym. Będziesz miłował Pana, Boga Twojego, z całego swego serca, z całej duszy swojej, ze wszystkich swych sił” (Pwt 6, 4-5). Chrystus przytoczył początek tej modlitwy, kiedy odpowiadał na pytanie uczonego w Piśmie o to, które jest największe przykazanie (Mk 12, 28-30). W pobożności żydowskiej Szema zajmuje pierwsze miejsce, podobnie jak Modlitwa Pańska w pobożności chrześcijańskiej. Zob. miłość 2, modlitwa. Szeol (etymologia niepewna). Miejsce w świecie podziemnym, gdzie, według myśli wcześniejszych ksiąg Starego Testamentu, wszyscy zmarli wiodą życie cieni (Rdz 37, 35; Lb 16, 30-34; Pwt 32, 22; Hi 3, 1319; 26, 5-6; Iz 14, 9-11). Należało pragnąć długiego życia na ziemi, ponieważ zmarli już nie mogą wychwalać Boga (Ps 6, 5; 88, 3-6. 11-12; Iz 38, 18). Zob. czyściec, eschatologia, niebo, piekło. Szkoła frankfurcka. Grupa uczonych związanych z uniwersytetem we Frankfurcie nad Menem, których krytyczne spojrzenie naukowe odkryło różne powiązania między naszym sposobem rozumienia, spodziewaną korzyścią i stworzenie rozumniejszego społeczeństwa przez uwolnienie poznania od władzy i manipulacji. Wśród wybitnych członków tej szkoły (która wywarła poważny wpływ na współczesną teologię) znajdują się: Theodor Adomo (1903-1969), Jurgen Habermas (ur. 1929), Max Horkheimer (18951973) i Herbert Marcuse (1888-1979). Zob. hermeneutyka, postmodernizm, teologia polityczna, teologia wyzwolenia. Szkoła historyczno-religijna. Grupa uczonych, w większości niemieckich, wśród których znajdowali się Wilhelm Bousset (1865-1920), Hermann Gunkel (1862-1932) i Richard Reitzenstein (1861-1931). Interpretując judaizm i chrześcijaństwo oraz ich pochodzenie, dowodzili oni wielu paralelnych zjawisk i źródeł w innych przekazach religijnych na Bliskim Wschodzie. Zob. religioznawstwo.

Wydawnictwo WAM, Kraków 2002

181

Leksykon teologiczny

Szkoły teologiczne. Różne grupy teologów, którzy badają i systematycznie przedstawiają dane Pisma Świętego i Tradycji w charakterystyczny dla siebie sposób. Ich metody i kryteria są uzależnione od miejsca prowadzenia wykładów (np. od uniwersytetu, klasztoru lub seminarium duchownego), od ich słuchaczy (np. seminarzyści, szeroka publiczność lub cały Kościół) i od upodobań filozoficznych (np. od arystotelizmu, egzystencjalizmu, platonizmu). W Średniowieczu wielkie szkoły teologiczne (augustynianizm, szkoła dominikańska, szkoła franciszkańska) były przeważnie powiązane z takimi nowymi uczelniami, jak uniwersytety w Bolonii, Cambridge, Kolonii, Krakowie, Neapolu, Oksfordzie i Paryżu i z takimi wielkimi mistrzami, jak franciszkanin, św. Bonawentura (1221-1274), dominikanie: św. Albert Wielki (1200-1280) i św. Tomasz z Akwinu (ok. 1225-1274), a trochę później franciszkanie: bł. Duns Szkot (ok. 1265-1308) oraz William Ockham(ok. 1285-ok. 1347). W wieku XIX i XX szkoły teologiczne powiązały się podobnie z konkretnymi instytucjami (np. uniwersytety w Tybindze, w Chicago, Uniwersytet Gregoriański w Rzymie) lub z takimi postaciami, jak: Karl Barth ( 1886-1968), Hans Urs von Balthasar (19051988), Karl Rahner (1904-1984), Bernard Lonergan (1904-1984), Pauł Tillich (1886-1965). Zob. augustynianizm, neoscholastyka, neotomizm, nominalizm, scholastyka, skotyzm, tomizm, Tybinga i jej szkoły Sztuka umierania. Nauka rozwinięta w późnym Średniowieczu o tym, jak się powinni zachować chrześcijanie w obliczu śmierci. Książki na ten temat, np. dzieło Jana Gersona (1363-1429), cieszyły się wielkim powodzeniem i wpłynęły na przedstawianie śmierci w sztuce. Zob. śmierć. Ślady Trójcy Przenajświętszej. Zob. vestigia trinitatis. Ślub. Obietnica złożona Bogu dobrowolnie przez człowieka dorosłego, że spełni jakieś dobro, do którego nie jest zobowiązany przez Boże przykazania, prawo kościelne lub inne zobowiązania. Do wypełnienia takiego ślubu jest człowiek zobowiązany na mocy cnoty religii (zob. CIC 1191-1198). W Starym Testamencie śluby były znane (Kpł 27, 1-33; Pwt 23, 21-23; 1 Sm 1, 11), czasem je praktykowano nawet z tragicznymi skutkami (Sdz 11, 30-40). Możliwość składania ślubów podjął Nowy Testament (Dz 21, 2326). Śluby mogą być prywatne albo publiczne. Publiczne są wtedy, gdy sieje składa w obecności świadków, jak się to dzieje już podczas pierwszych (nieuroczystych) ślubów, które członkowie instytutów zakonnych składają zaraz po nowicjacie. Jeżeli śluby publiczne wiążą człowieka na całe życie, zwą się wieczystymi. Jeżeli go wiążą tylko przez pewien okres czasu, o ile nie są odnowione, nazywają się czasowymi. Śluby wieczyste uroczyste nakładają na ślubującego surowsze obowiązki, są uznawane jako takie przez upoważnioną władzę kościelną, a dyspensować od nich może tylko papież. Zob. czystość, nowicjat, posłuszeństwo, ubóstwo, życie zakonne. Śmierć. Ostateczny koniec naszego biologicznego istnienia, po którym dzieje naszego życia otrzymują wobec Boga pełny i nieodwracalny kształt (GS 18). Pismo Święte zauważa zarówno śmierć naturalną (np. Ps 49, 11-12; Iz 40, 6-7, jak śmierć będącą wynikiem grzechu (Rdz 3, 19; Rz 5, 12). Śmierć będzie ostatnim przeciwnikiem, którego trzeba pokonać przez uczestnictwo w zmartwychwstaniu Chrystusa (1 Kor 15, 26). Zob. cmentarz, dusza, pogrzeb 1, zmartwychwstanie umarłych. Śmierć Boga. Zob. teologia śmierci Boga. Śpiew. Śpiewane lub recytowane wypowiadanie poetyckich lub prozaicznych tekstów (często wziętych z Pisma Świętego) podczas sprawowania obrzędów liturgicznych. Praktyka ta jest spadkiem odziedziczonym po judaizmie. Nowy Testament przytacza chrześcijańskie hymny (np. Łk 1, 46-55; Flp 2, 6-11; 1 Tm 3, 16), które uprzedziły powstanie tych ksiąg Pisma. Hymny św. Efrema Syryjczyka (ok. 306-373) na święta kościelne i inne okazje liturgiczne zjednały mu tytuł “Harfy Ducha Świętego”. Wydaje się, że to dzięki św. Hilaremu z Poitiers (ok. 310-367) śpiew się rozszerzył ze Wschodu na Zachód. W obrządkach wschodnich liturgia jest zawsze śpiewana, a w wielu tradycjach są dozwolone co najwyżej instrumenty perkusyjne. Zob. liturgia, śpiew gregoriański.

Wydawnictwo WAM, Kraków 2002

182

Stał się on drugim przywódcą tej sekty. 15. charakteryzujący się nabożeństwem pokutnym. że wielu klasycznych odpowiedzi nie można już dłużej uważać za jedyne wyjaśnienie wiary chrześcijańskiej. paruzja. Świadomość klasyczna przez całe stulecia panowała na Zachodzie. Wyraz “świat” może też oznaczać regiony w których powinna być przepowiadana Ewangelia (Mk 6. pierwszy dzień Wielkiego Postu. Środa Popielcowa. która jest raczej opisową niż normatywną. teologia wyzwolenia. millenaryzm. jako że niedziele nie były dniami postnymi. W obrządku rzymskim dodano 5 dni od Środy Popielcowej do następnej niedzieli włącznie. pluralizm. fundamentalizm.zwany też melodią prostą. ND 19. stojący w jednym szeregu z trwałą chrześcijańską opozycją przeciwko gnostycznym odmianom dualizmu. Jego odrodzenie się w czasach współczesnych wiele zawdzięcza opatowi z Solesmes. nadal stosowanym przez archidiecezję mediolańską. 23. a swoje poglądy głosił w “Strażnicy”. nastawieni wrogo do głównych Kościołów. Zob. 9-11) i są nastawieni wrogo wobec Niego i wobec Jego naśladowców (J 8.Leksykon teologiczny Śpiew gregoriański. Szatan jest księciem tego świata (J 12. post. 14.3025. podczas którego wiernym posypuje się czoła lub czubek głowy popiołem wraz z napomnieniem: “Nawracajcie się i wierzcie w Ewangelię”. czego przykładem może być użycie materii podczas sprawowania sakramentów (zob. wysłał Syna swego na świat (rozumiany jako ludzkość). 18-20. Gaudium etspes. 17. Świadomość klasyczna. 34. Wyrażenie. ponieważ jego rytmika nie jest skomplikowana . Wydawnictwo WAM. W teologii oznacza to. 14). Zob. Bóg jednak kierując się miłością. Russel utrzymywał. Kraków 2002 183 .zamiast odgradzać Boga od ludzi .powinien być punktem pośredniczącym. którzy nie uznają Chrystusa (J l. 31.16-17). ale nadal interpretują Pismo Święte i dzieje świata w sposób osobliwy. 11). Świat . czysty poniedziałek. a która pierwotnie nosiła nazwę “Międzynarodowe Stowarzyszenie Badaczy Pisma Świętego”. Jego zwolennicy. 540-604). Środa Popielcowa i Wielki Piątek są obecnie jedynymi obowiązującymi dniami postu dla katolików rzymskich. że wkrótce nastąpi drugie przyjście Chrystusa. Świadomość klasyczna jest rozwiniętą formą świadomości przekonanej. a wywrotowe wobec władzy cywilnej. dzięki czemu stwarza atmosferę modlitwy (SC 116-117). oikoumene. gnostycyzm. benedyktynowi Dom Prosper Guerangerowi (1805-1875). w jej rozwoju od wiedzy naiwnej do filozoficznej. którą założył w Stanach Zjednoczonych Charles Taze Russell (1852-1916). w jaki sposób kultura warunkuje świadomość. chrzestny. DH 800. która przybrała nazwę “Świadków Jehowy”. Stali się oni mniej agresywni w sposobie działalności misyjnej. 16. teologia polityczna. prochem jesteś i w proch się obrócisz”.418). którego używał Bernard Lonergan (1904-1984) na oznaczenie tego. postmodernizm. Dokument ten. metody teologiczne. Świat. Wielki Post zaczyna się w poniedziałek pierwszego tygodnia po Środzie Popielcowej i pierwszy postny dzień Wielkiego Postu wypada w piątek tego tygodnia. Sekta. stwierdzał. Muzyka obrządku łacińskiego tradycyjnie przypisywana papieżowi Grzegorzowi I Wielkiemu (ok. wszechświat. sakrament. Wszechświat stworzony przez Boga (Mt 25. bronił ich Joseph Franklin Rutherford (1869-1941). często popadali w konflikt z prawem. teraz jednak ustępuje miejsca świadomości pluralistycznej. ponieważ kolejne sześć tygodni do Wielkanocy zawierało tylko 36 dni postu zamiast czterdziestu. dualizm. Świadkowie chrztu i bierzmowania. J 17. 15). Zob. Śpiew gregoriański . żeby go zbawić (J 3. Świadkowie Jehowy. dzięki któremu można ocenić inne kulturalne doznania i sposoby ich wyrażania. Zob. a nawet tych. chociaż niekoniecznie utraciły one swoją wartość. Najdłuższym tekstem Soboru Watykańskiego VII była konstytucja pastoralna o Kościele w świecie współczesnym. stosowanym na ogół na Zachodzie.znamionuje się surowym i uporządkowanym pięknem. że pewna określona kultura jest normującym i wyższym kryterium. 24). wielki post. W obrządku ambrozjańskim. że świat stworzony jest z istoty swej dobry. Zob. 5. W obrządku rzymskim. pokuta. lub “Pamiętaj. który się mógł przyczynić do jej upowszechnienia w Rzymie. Zob. śpiew. manicheizm. 30.

Ceremoniom kościelnym towarzyszy światło zapalonych świec. 41-64. wiara i ustrój. która przekształca nasz umysł. w Canberra (1991) i w Harare (1998). Na jej miejscu stoi meczet Al Aqsisa. zob. 15-19). że w Bożym świetle widzimy światło. często zapalają świece przed swym ulubionym świętym. Zob. czyli “Kopuła Skały”. sprawności. Głównym celem Światowej Rady Kościołów jest wezwanie skierowane do wszystkich Kościołów.). Świątynia Jerozolimska. 1-31). razem z trzema świecami symbolizującymi Trójcę Przenajświętszą (na ołtarzu). Pwt 12. Przeciwko błędom przypisywanym begardom i beginkom Kościół nauczający określił. 36-59). a przekształcającą Bożą energią. chociaż nie jest członkiem Światowej Rady Kościołów. do dzisiaj przypomina to oczyszczenie świątyni. 930 przed Chr. synagoga. prawosławnej i protestanckiej. należy 314 Kościołów z rozmaitych tradycji chrześcijańskich: anglikańskiej. do kościołów wschodnich zwykle znajdują się stoliki na świece wotywne. Do Światowej Rady Kościołów. które się ukształtowało wskutek zlania się “Ruchu Wiary i Ustroju” z “Życiem i Pracą” podczas spotkania w roku 1948 w Amsterdamie. Na Zachodzie na ogół interpretowano to światło jako stworzoną nadprzyrodzoną cnotę. Kraków 2002 184 . że w nowej Jerozolimie normalne światło będzie zastąpione przez światło Boże (Ap 21. zawierającym konsekrowane hostie. Zob. 31. 2 Mch 6. Ag 2. W dzień i w nocy światło. Świątynia. wizja uszczęśliwiająca. Spotkania ogólne odbyły się w Amsterdamie (1948). czyli duże lichtarze przed ikonostasem zapalane są przed Liturgią Eucharystyczną. Życie chrześcijan biegnie od świecy chrzcielnej. Ezd 3. w Evanstone w Stanach Zjednoczonych (1954). DH 895). Równocześnie Światowa Rada Kościołów uważa siebie samą za tymczasową wyrazicielkę tej jedności i jako taka jest ona forum dla spotkań i współpracy między Kościołami chrześcijańskimi. Na Wschodzie utożsamiano światło to z Bogiem. poprzez świecę pierwszokomunijną. i jedyne miejsce. Kościół 1. Herod Wielki. że bez szczególnego światła chwały rozum ludzki nie może zobaczyć Boga (zob. Śpiewa trzykrotnie “Lumen Christi!” (Światło Chrystusa) i dzieli się światłem z wiernymi. chociaż tam także uwzględniano rozróżnienie między niedostępną Bożą istotą.. palamizm. dialog. Na Wschodzie ludzie zapalają świece przed ikonami. Od roku 1965 Kościół rzymskokatolicki. Prorok Aggeusz oraz prorok Zachariasz zachęcali do budowy drugiej świątyni (520-515 przed Chr. aż do świec używanych przy pogrzebie. 970 . która ma siedzibę w Genewie. 1-6) Juda Machabeusz dokonał jej oczyszczenia i ponownego poświęcenia (l Mch 4. który panował w latach 37-4 przed Chrystusem.ok. Główna świątynia żydowska. Po raz pierwszy zbudowano ją za panowania Salomona (ok. lub bryły wosku uformowane wokół knota i dające po zapaleniu światło. Zob. którzy trzymają małe świece.5). którą zburzyli Rzymianie w roku 70 po Chrystusie. ma z nią regularne kontakty za pośrednictwem Wspólnej Grupy Roboczej. Ta świątynia została zburzona przez Babilończyków w roku 586 przed Chr. 22. zwanym narthex (gr. w Vancouver (1983). w Nairobi (1975). zbudowana w Jerozolimie. 2-7. “przedpokój”). 1 Mch 1. Światowa Rada Kościołów. 1-13. Jerozolima. w którym można było składać ofiary (zob. Wierni. tradycja w tym miejscu umieszcza Abrahama składającego ofiarę z Izaaka oraz wniebowstąpienie Mahometa. w New Dehii (1961). W Psalmie 36. Światło. hezychazm. Podczas Wigilii Paschalnej celebrans zapala paschał i wnosi do kościoła. lub dwunastoma świecami (symbolizującymi Dwunastu Apostołów) na jednym. Świece. ekumenizm. doroczne święto świateł obchodzone w połowie grudnia. by zmierzały do widzialnej jedności w wierze i w jednej eucharystycznej wspólnocie. żeby mogli w wizji uszczęśliwiającej oglądać Boga. pali się przed tabernakulum. kiedy przychodzą do kościoła. Dla muzułmanów jest to drugie najświętsze miejsce w świecie po El-Kaaba w Mekce. 23. 11. a Objawienie św.9 jest mowa o tym. w Uppsali (1968). Jana mówi nam. Zjednoczenie Kościołów. lub kilku kande- Wydawnictwo WAM. Po jej zbezczeszczeniu przez króla Antiocha Epifanesa w roku 167 przed Chrystusem (Dn 9. Walce. “Manoualia”. Zob. wybudował wspaniałą trzecią świątynię. którego potrzebują ludzie będący w niebie. Przy wejściu.Leksykon teologiczny Światło chwały. islam. istota i energie. Hannuka. 1-9. zwykle świeca.

ponieważ ich Bóg jest święty (Kpł 19. Zob. Święcenia. Łk 22. że Ostatnia Wieczerza odbyła się w pierwszy dzień święta Przaśników (Mt 26. Przykładem może być profanacja kościoła. 3). który jest symbolem jego władzy nauczania. lub “spalanie się” w służbie wspólnocie. diakon. kalendarz liturgiczny. według którego Ostatnia Wieczerza i ukrzyżowanie nastąpiły zanim się zaczęło święto Przaśników (J 13. mitrę i krzyż pasterski. 34. pascha. tylko Bóg jest święty. ikonostas. 17. dwanaście świąt.ornat. Wydawnictwo WAM. na Wschodzie zwie się ją często “Dniem ósmym” albo pierwszym dniem nowego stworzenia. Mk 14. Zob. ponieważ jest On “Tajemnicą budzącą przerażenie i zachwyt” (Mysterium tremendum etfascinans). 18. a kapłan także kielich i patenę. kapłani. następnie siada na tronie. które się zaczyna pod koniec Liturgii Słowa. Ponieważ Ewangelie synoptyczne opowiadają. Święta nieruchome albo stałe (np. Boże Narodzenie i dni poświęcone wspomnieniom świętych) zawsze się obchodzi w tym samym dniu.używają do konsekracji chleba kwaszonego. niekwaszone pieczone placki (por. kapłanami (prezbiterami) lub biskupami. “całkowicie inny” niż ludzie i święty w sposób niemożliwy do opisania (zob. Zob. że są azymitami. że zarówno chleba przaśnego jak kwaszonego można używać podczas sprawowania Eucharystii (zob. Zob. ingres. 6.oprócz Ormian i maronitów . 20. Większość Kościołów wschodnich jednak idzie za św. sakrament święceń. Można także mówić o świętości miejsc. 16-17. kradzież kielichów mszalnych albo puszek przeznaczonych do przechowywania Najświętszego Sakramentu. Przaśniki (po grecku azymoi = bez kwasu) to cienkie. a kapłan . W niedzielę wspominamy zmartwychwstanie Chrystusa. Święto Przaśników. Udzielanie tego sakramentu. by byli świętymi.Leksykon teologiczny labrach. który całkowicie spełnia cel swego istnienia i dzięki temu jest sam w sobie zjednoczony. 23. które Żydzi jedli podczas siedmiodniowego święta będącego wspomnieniem ich wyjścia z Egiptu (Wj 12. zmartwychwstanie Chrystusa. podczas którego kandydaci stają się diakonami. Obrzęd liturgiczny. 19. Zob. jak pojedynczy chrześcijanie . 6. szabat. Pawła zarówno cały Kościół. 7). Ściśle mówiąc. Iz 6. Świętokradztwo. jak Wielkanoc i Zesłanie Ducha Świętego. Komunia święta. konsekracja. Rdz 19. DH 1303. tabernakulum. Zob. czyli że używają do konsekracji chleba niekwaszonego. Z powodu fermentacji kwaszony chleb nabrał znaczenia zepsucia (Mt 16. prezbiter. Eucharystia. Najświętszy Sakrament. Janem. we Mszy świętej w obrządku łacińskim używa się chleba niekwaszonego. symonia. niedziela. triduum wielkanocne. 2. 15. miejsc i przedmiotów. 3. Dzień szczególnego obchodu liturgicznego w kalendarzu liturgicznym. Kraków 2002 185 . czyli takich. Sobór Florencki (1439) nauczał. Wszyscy chrześcijanie wschodni . l. podobnie jak katolicy na Zachodzie zabierają do domu palmy w Palmową Niedzielę. 5). wydarzeń świętych. Obydwaj otrzymują księgę Ewangelii. 18). 1 Kor 5. biskup. Święto. a także przemoc względem osób wiodących życie konsekrowane. Święta ruchome to takie. ND 1508).15. Arcybiskup Leon z Abhrydy oskarżył katolików rzymskich o to. którzy do konsekracji używaj ą chleba kwaszonego. następuje przez nałożenie rąk i wypowiedzenie przepisanej formuły. a mimo to jest On źródłem całej naszej duchowej i moralnej doskonałości. Ta różnica była jednym z pretekstów do schizmy między Wschodem a Zachodem w roku 1054. Świętokupstwo. 28. a przed Liturgią Eucharystyczną. Świętość. które nam przyniósł Chrystus. 19). których daty się zmieniają każdego roku. 26).to świątynia Ducha Świętego (1 Kor 3. Biskup po święceniach otrzymuje pierścień. czyli pastorał. Zdaniem św. W Starym Testamencie kodeks świętości (Kpł 17-26) zachęca Izraelitów. Świece z uroczystości Wielkiego Piątku są zabierane i przechowywane w domu. Sobór Florencki. 12. 7). 14). Znieważenie osób Bogu poświęconych. a znowu chrześcijanie wschodni otrzymali przezwisko prozemitów. Przymiot bytu. Świece symbolizują całkowite oddanie. ikona. Po święceniach diakon otrzymuje stułę.

chociaż została nam objawiona w Chrystusie. Święty. 9-10). a zarazem artykuł wiary oparty na najwcześniejszych wyznaniach wiary (DH 1-2. do błogosławieństwa eucharystycznego. a mimo to ukryty”). Niektórzy z nich bywają po śmierci oficjalnie uznani za wybitnie świętych (SC 8. pism. w której Arkę Przymierza. świętość. hagios. sprawiedliwość pierwotna. kult świętych. nowe Jeruzalem. Jedna z głównych cech znamiennych dla Kościoła i jego członków. czyli przenośnej świątyni. oraz do adoracji przez tych. wiatyk. konsekracaja. przymierze. 4. W wieku XIX Sobór Watykański I (DH 3015-3020. Matthias Scheeben (18351888) i inni mówili o objawieniu tajemnic i prawd Bożych (w liczbie mnogiej!). Człowiek wezwany do pełnej osobowej doskonałości lub już teraz cieszący się tym stanem w życiu wiecznym z Bogiem. Tajemnica. Ef 5. sed absconditus (łac. koinonia. 7. 41-43. 22. 2. przez Ducha Świętego i przez chrzest święty cały Kościół został uświęcony (Rz 5. którzy “nawiedzają” Najświętszy Sakrament. Świętych obcowanie. że Bóg jest niedostępny. a mimo to (z powodu wielu grzechów popełnianych przez chrześcijan) potrzebuje on stale oczyszczenia (LG 8). 2. Zob. donatyści . święty. 25. kanonizacja. chwała. Zob. 25-27). mający na celu zbawienie człowieka.zbyt mocno podkreślali świętość Kościoła jako instytucji. Zob. 2). że go nieustannie wspiera świadectwo wiary oddanych mu heroicznie niektórych członków. Kol 1. Teologia nowsza razem Wydawnictwo WAM.Leksykon teologiczny obrzędów. Zob. Niekiedy chrześcijanie . Przez Ofiarę. 4. Leon Bloy (1846-1919) napisał o życiu: “Jedyną smutną rzeczą jest brak miłości Boga i brak świętości”. 111. Paweł zwraca się do wspólnot chrześcijańskich jako do “świętych” (2 Kor 1. Wyraz ten nie oznacza sprawy po prostu niejasnej albo niemożliwej do wyjaśnienia (tak jak np. chorym i umierającym. Kraków 2002 186 . łaska. beatyfikacja. 5. w wyrażeniu “tajemnicze zabójstwo”). doskonałość. doskonałość.np. w innych w bocznej kaplicy. Pali się przed nim świeca. Jedność duchowa między Chrystusem oraz wszystkimi chrześcijanami znajdującymi się w niebie (albo jeszcze cierpiącymi w czyśćcu) lub żyjącymi na ziemi (LG 49-50). Św. 10-11. lecz Bóg obejmuje ludzki umysł. przechowywano podczas wędrówki przez pustynię. 10-39. że ze względu na obecne pielgrzymowanie Kościół stał się święty przez Ducha Bożego. 1) albo do “powołanych świętych” (Rz 1. 9. ND 1-5. 2. Kościół walczący. cechy Kościoła. ponieważ są one pobłogosławione przez Boga i Jemu poświęcone. świętych obcowanie. 3. niebo. uświęcenie. Prawosławie uprawiało swoją teologię apofatyczną. Tabernakula chrześcijańskie nawiązują do tabernakulum żydowskiego. Wszyscy ochrzczeni chrześcijanie otrzymują powołanie do świętości (LG 3942). symbolizującą Bożą obecność. Prawda polega raczej na tym. 19). donatyzm. świętość Kościoła. zajaśnieje promienistą świętością (Ap 21. Zob. którą złożył Chrystus. trisagion. Najświętszy Sakrament. Świętość pierwotna. LG 5051). świece. Zob. Ozdobna skrzynka. Eucharystia. Świętość Kościoła. 5. 1 Kor 6. religie tajemne. Niewykluczone. 9. “namiot”). 3). która kładzie nacisk na to. uświęcenie. “Bóg objawiony. lecz plan Boga miłującego. Tabliczki modlitewne. Przy końcu świata Kościół niebieski. kanonizacja. a objawiony przez Jezusa Chrystusa (Rz 16. używane do udzielania Komunii św. Teologia protestancka poszła za twierdzeniem Lutra: Deus revelatus. Tajemnicza rzeczywistość Boga. To nie umysł ludzki obejmuje myślą Boga. 1 Kor 1. święty. Ef 1. czyściec. dyptychy. prawa i przymierza. 104. trisagion. lub szafka. Tabernakulum (łac. Tajemne religie. lub przynajmniej światełko elektryczne. że pierwotnie termin ten oznaczał więź chrześcijan między sobą i z Chrystusem przy sprawowaniu Eucharystii. 11. 26-27. przekracza ludzki rozum i ludzkie pojmowanie. błogosławieństwo eucharystyczne. w której przechowywane są konsekrowane hostie. W niektórych kościołach tabernakulum znajduje się za ołtarzem głównym. szekina. ND 131-136). Zob. Zob.

natomiast Tchnienie Bierne jest inną nazwą dla Ducha Świętego. Na tle przewrotów społecznych. jakie nastąpiły podczas panowania dynastii Czou (ok. którym się posługuje nauka o Trójcy Przenajświętszej. kiedy to moce zła zostaną ostatecznie przezwyciężone (1 Kor 15. a Tchnieniem Syna. Odkupienie dokonane przez Jezusa Chrystusa.ok. Tchnienie czynne. Większość teologów Kościoła greckiego jednak odmawia Synowi udziału w pochodzeniu Ducha Świętego. haggada. Jana (J 3. odkupienie. 256 przed Chr. zob. jaki Bóg okazuje naszej stworzonej wolnej woli. c. tajemnica Boga w trzech Osobach. wtajemniczenie. w jaki Duch Święty pochodzi od Ojca i od (lub poprzez) Syna. przez inne sakramenty oraz przez całe swoje życie (SC 6-10. Zob. mianowicie od Ojca. ponieważ mogłoby to osłabić “monarchię” (gr. Tajemnica zła. Przyjmuje się. teodycea. 8). teologia apofatyczna. co jest tytułem honorowym (Mądry Starzec) dla Li. który mimo że jest nieskończenie dobry i wszechmocny. nie stanowi nowej Osoby. tajemnica wielkanocna. 10-12). zmartwychwstanie Chrystusa. który poprzez zbawcze dzieło Chrystusa i posłannictwo Ducha Świętego zaprasza nas do udziału w życiu Bożym. System wierzeń religijnych i przekonań filozoficznych. taoizm uczył. Tchnienie. Założycielem jego był Lao-Tse.ułatwił kształtowanie się chińskiej historii i kultury. w którym chrześcijanie mają udział przez chrzest. że postawy ludzi i ich prowadzenie się będą zgodne z pierwotną zasadą. Zob. w jaki ludzie powinni porządkować swoje życie zgodnie z Tao. który jest Początkiem pochodzącym od Innego. b. Dzięki temu Kościół łaciński odróżnia między Tchnieniem Ojca. że harmonię można osiągnąć tylko pod warunkiem. “jedna zasada”) albo bycie przyczyną bez przyczyny Ojca. Nowy Testament nazywa Ducha Świętego “Tchnieniem Ojca" (Mt 10. 1127 . a może nawet o wiele wcześniej. że jest wspólne Ojcu i Synowi. do szacunku. Teologia łacińska dodaje. 369-286 przed Chr. Dla Rahnera istnieje ostatecznie tylko jedna tajemnica. Kraków 2002 187 .). do chwalebnego końca naszego świata (Rz 8. System ten został później rozwinięty przez Czuang Czou (ok. Istnieją dwie wersje Talmudu: Talmud palestyński i dłuższy Talmud babiloński. 23-26). buddyzm. Zbiór przekazów żydowskich zawierający Misznę (pouczenie ustne) oraz Gemarę (rozważania dyskusyjne nad Miszną). 18-23). że jest on autorem Lao Teh Czing (chin. 3-4. “właściwa droga”). Zob. że Duch Święty jest “Tchnieniem" Obydwu i wprowadza rozróżnienie między tchnieniem “czynnym” i “biernym”. Karl Rahner (1904-1984).Leksykon teologiczny z oficjalnym nauczaniem Kościoła kładzie nacisk na jedność Boga. obydwa zostały zebrane w V stuleciu po Chrystusie. Zob. Taoizm (chin. Sobór Watykański II i encykliki Jana Pawła II sprzyjają raczej wyrazowi “tajemnica” (=mysterium) niż “tajemnice” (-mysterid) Boże. Rz 6. kiedy mówi o sposobie. który jest Początkiem bez początku i Przyczyną bez przyczyny. przede wszystkim przez Jego śmierć.). “O pierwszej zasadzie świata i o jej wpływie”). Eucharystię. chińskiego kierownika archiwum państwowego. Tajemnica Boga. GS 22). Termin odnoszący się do Ewangelii św. 6) oraz “Duchem Chrystusa” działającego poprzez proroków Starego Testamentu (1 P 1. 1 Kor 11. który żył około 600 roku przed Chrystusem. Tajemnica Wielkanocna.razem z konfucjanizmem i buddyzmem . Zob. który nam sam siebie objawia. tajemnica. że Duch Święty Wydawnictwo WAM. zmartwychwstanie i wniebowstąpienie (SC 5. w której Tao zostało uznane za jedyną drogę ostatecznej rzeczywistości -innymi słowy. Talmud (hebr. Wielkanoc. właśnie dlatego. 24-28). Mamy do dyspozycji tylko częściowe rozwiązania: odwoływanie się: a. “pouczenie”). 20) oraz “Tchnieniem Syna” (Ga 4. pozwala na tak wiele grzechów. przebóstwienie. do Chrystusowego poddania się tajemnicy zła przez śmierć na krzyżu. cierpień i innych trudnych spraw w naszym świecie. dzieje zbawienia. Na Soborze Lyońskim II (1274) i na Soborze Florenckim (1439) sprecyzowano. teologia apofatyczna. konfucjanizm. ale zawierają materiał o wiele wcześniejszy. który . za coś immanentnego w rozwoju wszechświata (zasada porządkująca ponad wszelkim życiem) i za sposób.

a “Słowo stało się Ciałem” (J 1. Równocześnie jednak wyłączny teocentryzm jest także nie do przyjęcia. 21. 34. albo tylko jedną (boską) wolę. a w najbardziej ostrej postaci pojawiło się w opuszczeniu Jezusa na krzyżu (Mk 15. W odniesieniu do chrześcijaństwa i innych religii podejście teocentryczne (które często kładzie zbyt wielki nacisk na pluralizm i jednakową wartość jakiejkolwiek wiary w Boga) często się przeciwstawia podejściu chrystocentrycznemu. doświadczenie i wartości uważa za swój kierunek i przewodnika. 9-11. Sobór Chalcedoński. “Bóg”). 9. 749) używali tego wyrazu w znaczeniu całkiem prawowiernym. że Chrystus jest Objawicielem i Zbawcą wszystkich ludzi bez względu na to. “usprawiedliwienie Boga”) Termin wprowadzony przez filozofa Gottfrieda Wilhelma Leibniza (1641-1716) w odpowiedzi na zarzuty Pierre'a Bayle'a ( 1647-1706). 6. Ewangelie opowiadają o pewnego rodzaju teofaniach podczas chrztu Jezusa i podczas Jego przemienienia (Mk 1. opowiada jednak o teofaniach. ND 321-322). pluralizm. ale także dzięki opatrzności. Często przeciwstawia się go antropocentryzmowi (gr. 1-5). 580-662) i św. “ukierunkowanie na Boga”). We Wydawnictwo WAM. W jaki sposób ludzie wierzący potrafią wytłumaczyć cierpienie człowieka niewinnego i wierzącego? Oświęcim. 12. Maksym Wyznawca (ok. Zob. Teocentryzm (gr. 18-19). 675 . w jaki sam Jezus cierpiał z nami i za nas. Ralph Cudworth (1617-1688) jest prawdopodobnie twórcą tego wyrazu. relacje między osobami Boskimi. 22). Chrystocentryzm. będących razem jedną przyczyną (DH 850. monofizytyzm. odpowiedź tymczasową możemy dostrzec w sposobie. pochodzenie osób boskich. 14. Przymiotnik utworzony przez Pseudo-Dionizego Areopagitę (ok. Zob. czy zdają sobie z tego sprawę. Teandryczny (gr. paruzja. żeby wyrazić czyny Boga-Człowieka. Jan z Damaszku (ok. Mimo wielu różnic. Immanuel Kant (1724-1804) jasno odróżniał między teizmem a deizmem. Obecnie wyrazu “teodycea” używa się często w znaczeniu szerszym. W dwóch naturach (i przez nie) oraz w dwóch wolach (i przez nie). Widzialne ukazanie się Boga. chrześcijaństwo. 9.Leksykon teologiczny jest Tchnieniem Ojca i Syna. że nikt nie może Boga zobaczyć i pozostać żywym (Wj 19. Zob. 5-9. Sobór Florencki.ok. 1-6. Drezno. Bóg. Św. communicatio idiomatum. 33. Kraków 2002 188 . żeby Boga utożsamiać ze światem. 500). jakie przeżył Mojżesz i inni (Wj 3. ponieważ Bóg stworzył człowieka na obraz i podobieństwo swoje (Rdz 1. Stary Testament wprawdzie powtarza. Teizm (gr. Przesadny antropocentryzm zapomina o Bogu albo Go nawet całkowicie usuwa. Iz 6. filioque. Zob. 2 Kor 5. 26-27). tajemnica zła. jedna boska Osoba Chrystusa dokonuje czynów bożo-ludzkich. teologia naturalna. przez cuda). że bardzo często to ludzi trzeba by posadzić na ławie oskarżonych za to. który wszystko systematycznie skupia na Bogu. 2-8). że Bóg jest nie tylko odległym Stwórcą. Mimo to pozostaje fakt istnienia tajemniczego i niezasłużonego cierpienia. jakoby Chrystus miał odpowiednio albo jedną (boską) naturę. Hiroszima i inne przykłady tajemnicy nieprawości we współczesnych czasach sprawiły. “bożo-ludzki”). islam i judaizm można uznać za religie teistyczne (NA 3-4). 20. to skąd pochodzi zło na świecie i co ono oznacza? Pytanie to jest starsze niż księga Hioba. że to pytanie odżyło. Dz 4. Niektórzy posługują się tym wyrazem w znaczeniu monofizyckim i monoteleckim. Jezusa Chrystusa. Można słusznie powiedzieć. Ponieważ czekamy na paruzję. 14). antropocentryzm. W przeciwieństwie do deizmu natomiast teizm głosi. stała się ona mianowicie synonimem teologii naturalnej. Zob. które podkreśla. Teofania (gr. 34). objawieniu i różnorodności czynów zbawczych jest On nieustannie zainteresowany naszym dobrem. cierpienie Boga. osobowego Boga. “objawienie Boga”). czy nie (J 1. 1300. Platonik z Cambridge. W przeciwieństwie do panteizmu. monoteleci. Sobór Lyoński II. które ani nie są od siebie oddzielone. 17-23. Sposób myślenia. który ludzkie istnienie. ani ze sobą wymieszane. 33. Wiara w transcendentnego. “ukierunkowanie na człowieka”). teizm nie kładzie aż tak wielkiego nacisku na Bożą immanencję. Sdz 13. Teodycea (gr. chrześcijanie anonimowi. który stwarza i utrzymuje w istnieniu nasz świat oraz działa w nim w szczególny sposób (np. że w okrutny sposób nadużyli swojej wolności. który po raz któryś tam z kolei postawił pytanie: Jeżeli Bóg jest wszechdobry i wszechmocny.

ich przykład naśladował purytański Lord Protektor Oliver Cromwell (1599-1658). lub królewskiego ślubu. teologia dogmatyczna. św.ok. Psalmy 2. nawet karę śmierci.ok. chwała. np. teologia apofatyczna. za sedno wszelkiej prawdziwej teologii uważają kontemplację Trójcy Przenajświętszej. Teologia antiocheńska. Zarówno Ulryk Zwingli (1484-1531). Pismo Święte interpretowano w niej w sposób alegoryczny i . duchowość. Rządy prowadzone przez samego Boga albo przez Bożych przedstawicieli. teologia negatywna. Wśród wielu sławnych przedstawicieli teologii aleksandryjskiej wymienia się św. Teologia (gr. chrystologia odgórna. filozofia. Klemensa Aleksandryjskiego (ok. że ich przywódcy zostali obdarzeni Bożym autorytetem. ale także w samym chrześcijaństwie. Jej zwolennicy sprzeciwiali się rasistowskiemu i wyłącznie “białemu” interpretowaniu wiary chrześcijańskiej. a w szczególności czerpie z takich dyscyplin. teologia misyjna. ale też niosło ze sobą sankcje cywilne. “panowanie Boga”). 45. objawienie. Wyraz teokracja utworzył Józef Flawiusz (ok. sens Pisma Świętego. 215). 1021 -1085). 373). teologia antiocheńska. rozwinięta przez czarnoskórych chrześcijan. Teologia jako fides ąuaerens intellectum (łac. teologia polityczna. 444). islam. z bardzo wyraźnym zabarwieniem egzegetycznym. Na Zachodzie metodyczna próba zrozumienia i wytłumaczenia prawdy objawionej. Prawo izraelskie (np. chrystologia “logos-sarks”. apologetyka. której początkiem była istniejąca pod koniec II wieku po Chrystusie szkoła katechetyczna w Aleksandrii. teologia wyzwolenia. epifania. teologia polityczna. która posuwała się poza pro- Wydawnictwo WAM. “oglądanie. Wiele narodów starożytnych wierzyło. “wiara szukająca zrozumienia”) posługuje się środkami rozumowymi. teologia fundamentalna. ok. Po śmierci i zmartwychwstaniu Jezusa teokracja się pojawiała nie tylko w nowych ruchach religijnych. teologia pastoralna. Chrześcijanie wschodni. Zob. kalwinizm. Dzieli się ona na wiele gałęzi i dziedzin. historia. Teokracja (gr. kontemplacja”). “nauka o Bogu”). związany ze wspólnotą chrześcijańską w Antiochii. takich jak islam. “Wszechpanujący”). 313-398) i św. pantokrator.ok. teologia biblijna. hermeneutyka. teologia pozytywna. symfonia. 110). popierali walkę o prawa społeczne i łączyli siły z ruchami o podobnym charakterze. orygenizm. Teokratyczne elementy można odnaleźć w reformach papieża św. a będąca następstwem kierowanego przez Martina Lutra Kinga (1929-1968) ruchu na rzecz praw obywatelskich. Kraków 2002 189 . 150 . Atanazego Aleksandryjskiego (zm. a nawet że trzeba ich utożsamiać z bóstwami. chrystologia. wtajemniczenie.Leksykon teologiczny wczesnym Kościele epifanię albo objawienie się Chrystusa poganom (Mt 2. Kładł on nacisk na dosłowne i historyczne wyjaśnianie Pisma. Zob. patrystyka. wysławiały Boże panowanie ukazywane i wykonywane przez króla (np. teologia maralna. Grzegorza VII (ok.podobnie jak w klasycznej chrystologii odgórnej . Psalmy królewskie. Zob. że Słowo stało się Ciałem. teologia systematyczna. W cesarstwie bizantyńskim na władcę patrzono jako na obraz Chrystusa Pantokratora (gr. jak Jan Kalwin (1 509-1564) usiłowali ustanowić Boże rządy odpowiednio w Zurychu i Genewie. niektóre z nich są tutaj podane. jak historia i filozofia. św. 185 . Zob. 100) i zastosował go do klasycznego przykładu. 37 . którzy cechuj ą się troską o duchowość. Kierunek teologiczny z IV w. Teologia afroamerykańska. teologia feministyczna. dekalog. Kościół i państwo. przeżycie religijne. oraz podkreślano boską naturę Chrystusa jako Człowieka. z teologią feministyczną i z rozwiniętą w Ameryce Łacińskiej teologią wyzwolenia. Dziesięć Przykazań) nie tylko wyrażało wolę Bożą. monofizytyzm. teologia katafatyczna. chrystologia oddolna. chrystofania. Didyma Ślepego (ok. Szkoła teologiczna. dążąc jednak także do teorii (gr. eklezjologia. 1-12) nazywano teofanią i tego wyrazu używa się do dzisiaj na Wschodzie. a na państwo jako na obraz porządku niebieskiego. Zob. Północnoamerykańska szkoła teologiczna.skupiano się na tym. zwinglianizm. teologia afroamerykańska. często układane z okazji koronacji. 254). Orygenesa (ok. jakim jest naród żydowski. 190). Teologia aleksandryjska. teologia feministyczna. Wobec Bożych tajemnic teologia zawsze “poszukuje" i nigdy nie dociera do ostatecznych odpowiedzi ani definitywnych spojrzeń. Cyryla Aleksandryjskiego (zm. Pantainosa (zm.

bada i przedstawia w sposób rozumowy wszystkie główne zagadnienia doktryny chrześcijańskiej. często tłumaczone jako teologia negatywna. literalne. teologia aleksandryjska. noc ciemna. znaczenie tekstu. Teologia dialektyczna. ok. teologia katafatyczna. który studiował w Edessie. 350-428) i Teodoreta z Cyru (ok. istota i energie. Jana Chryzostoma (ok. Teologia antiocheńska była narażona na niebezpieczeństwo wyrażenia zgody na dyofizyzm (gr. 330 ok. Poszczególne teologie biblijne rozwijają takie zagadnienia ze Starego i Nowego Testamentu. że Bóg w sposób nieskończony przekracza wszelkie nasze kategorie. teologia wyzwolenia. natchnienie biblijne. apologetyka. lecz domaga się zbliżenia do Boga przez moralne i religijne oczyszczenie. 395) w jego Życiu Mojżesza. 393-466). Zob. Zob. Zob. która opiera się przede wszystkim na Piśmie Świętym. chrystologia odgórna. teologia. Współczesne próby odnowienia tej dyscypliny zmierzają do ustawienia tego. rozwinął jąśw. Zob. 390). Teologia feministyczna. Grzegorza z Nyssy (ok. chrystologia oddolna. theologia gloriae. Teologia dialektyczna przez to. protestantyzm liberalny. Każda teologia. Zob. przesłanki wiary. Teologia dogmatyczna. które sprawiają. tradycja. wiara. Edessa. ponieważ jej zwolennicy w niewłaściwy sposób zestawiali w jednej Osobie Jezusa Chrystusa boską i ludzką naturę. Mający duże znaczenie ruch w teologii protestanckiej w latach dwudziestych. a szczególnie objawieniem Bożym w dziejach Izraela i w życiu Jezusa Chrystusa. 336) oraz Diodor z Tarsu (zm. Lucjan z Antiochii. wieczność i czas). Domaga się ono czasami między innymi święceń kapłańskich dla kobiet i posługiwania się językiem. który by nie uwzględniał struktur podtrzymujących męską przewagę. usprawiedliwienie. Podstawowe pojęcie w teologii Wschodu. dzięki którym wiara w Jezusa Chrystusa i przez Niego staje się rozumna. Teologia apofatyczna (gr. Teologia biblijna. sens Pisma Świętego. 347-407). lubowała się w paradoksach (np. Zob. nestorianie. Podejście do teologii (rozwinięte głównie w Stanach Zjednoczonych po roku 1968) protestujące przeciw długotrwałej przewadze mężczyzn w teologii. trzy rozdziały. ok. teologia dogmatyczna. przeczący”). teologia. Dział teologii zachodniej. a punkt szczytowy osiągnęła w nauczaniu św. że się człowiek otwiera na to objawienie Boże. męczennik (zm. że podkreślała nieskończoną jakościową różnicę między Bogiem a ludźmi. a przez uwydatnienie Jego pełnego człowieczeństwa częściowo uprzedzali współczesną chrystologię oddolną. Zob. Teologia chwały. proroctwo albo dzieje zbawienia. Wydawnictwo WAM. Wiedza o Bogu nigdy nie jest czysto intelektualna. które nie uwzględniały żadnej rozumowej syntezy. Eustacjusz z Antiochii (zm. Teodora z Mopsuestii (ok. Zazwyczaj się uważa. 312). w świetle całej historii chrześcijaństwa i zmieniających się warunków życia w naszych czasach (OT 16). który się zajmuje sprawami podstawowymi. objawienie. w co wszyscy wierzą. Kładzie ono nacisk na niewspółmierność wszystkich naszych wysiłków zmierzających do opisania absolutnej tajemnicy Boga. egzegezie i życiu Kościoła. wreszcie przekazywaniem (w tradycji Kościoła i w pismach natchnionych) doznań związanych z objawieniem się Boga.Leksykon teologiczny ste. teologia polityczna. Każde nasze twierdzenie o Bogu musi być ograniczone przez odpowiednie zaprzeczenie i przez uznanie. któremu przewodził Karl Barth (1886-1968) i który się całkowicie różnił w poglądach od przeważającego protestantyzmu liberalnego. teologia systematyczna. warunkami. “negatywny. Kraków 2002 190 . dogmat. jak przymierze. teologia negatywna. Zob. że teologii antiocheńskiej kształt nadał św. “dwie natury”). teologia afroamerykańska. która czerpiąc dane objawienia z Pisma Świętego i Tradycji. chrystologia “logos-anthropos”. by z Pisma Świętego wyprowadzić jednolite orędzie dla czasów nam współczesnych. obietnica. Główna gałąź teologii. znakami. Teologia fundamentalna. hermeneutyka. klasycznie opisane przez św.

którzy pozostali duchowo ślepi. że Słowo się stało Ciałem (J 1. podczas gdy żyjący później jezuita św. teologia. Odmiana protestantyzmu. Kościół. Kraków 2002 191 . Teologia apofatyczna jednak kładzie nacisk na to. 1-38. skończyło się powstaniem podziału między (a) tymi.Leksykon teologiczny Teologia Janowa. Pojęcie dopełniające do teologii apofatycznej. by się stali dziećmi Bożymi (J 1. znaki. Teologia kerygmatyczna (gr. pierwszy List św. jest celem pielgrzymek. woda i pasterz. której źródłem jest reformacja i której zdaniem Kościoły lokalne mają prawo do załatwiania swoich własnych spraw w całkowitej niezawisłości. teologia pozytywna. 3941) i pogrążają się w ciemnościach nocy (J 13. Po ostatniej mowie Jezusa skierowanej do najbliższych zwolenników. Język tej Ewangelii jest bogaty w słownictwo zaczerpnięte z objawienia (np. Prolog do Ewangelii (J 1. 29). co Chrystus -prawdziwy “krzew winny”. 12. czyli negatywnej. szkoły teologiczne. wewnętrznie przeżytym i trynitarnym. mimo że cechował się odwagą i szlachetnością. Teologia krzyża. 12-13). a ogólnie rzecz biorąc. 5. chleb. 9. protestanci. prawda . 19. pozostaje On dla nas zasadniczą tajemnicą. Żeby odrzucić głoszone przez doketów fałszywe rozumienie prawdy o tym. pozytywny”). Mimo że kategorie poznawcze. Robert Nobili (1577-1656) przyjął zwyczaje hinduskie. którymi się kierujemy. trzej teologowie. który przychodzi jako Boże “światło świata” (J 8. Ta próba niezupełnie się powiodła. celem jej jest rozbudzenie wiary w Jezusa jako Chrystusa i Syna Bożego (J 20. teologia apofatyczna. Patmos. nie pomija jednak tego. Franciszek Ksawery (1506-1552). Klemens XI (papież w latach 1700-1721) potępił tego rodzaju praktyki. w mniejszym stopniu z Drugiego i Trzeciego Listu św. 5. Zob. właśnie dlatego nazywane czasami “teologią pozytywną". 20. Jana. który się nam objawił w sposób niezrównany w Jezusie Chrystusie i dał się nam poznać teraz przez Ducha Świętego. jakim Go trzeba głosić. itp. nienawidzą światła (J 1. iż Bóg sam siebie nam objawił i sam siebie nam darował. podczas którego Bóg się nam objawił jako Miłość (1 J 4. Początkowe życzliwe nastawienie do Jezusa. reformacja. 9. prawda i świadectwo). W Chinach inni misjonarz jezuita. której ośrodkiem był Chrystus taki. uzasadnienia tej opinii zwolennicy tej teorii dopatrują się w Piśmie Świętym. Matteo Ricci (1552-1610) dostosował obrzędy chrześcijańskie do kultury miejscowej. Syn Boży. miejsce. scholastyka. chwała. Ewangelia św. 30). ale ustępują przed oślepiającym zwycięstwem podczas zmartwychwstania. objawienie. po złożeniu obietnicy zesłania Ducha Świętego i po modlitwie arcykapłańskiej (J 13. “przepowiadać. 9. Teologia kongregacyjna. chwała. narzucił zwyczaje łacińskie mieszkańcom wybrzeża malabarskiego. Zob.). 12. 39. a Benedykt XIV (papież 1740-1758) wymagał nawet od misjonarzy. którzy odzyskali zdrowie i widzą prawdę (J 1. Josepha Jungmanna i innych. możemy wypowiadać wiele prawdziwych twierdzeń o Bogu. Teologia nastawiona na przepowiadanie decydujących wydarzeń z dziejów zbawienia. Kościół wschodni czci św. Mimo to dzięki pracom Hugona Rahnera. 1-17. miłość nienawiść). na którym zgodnie z tradycją miał napisać Apokalipsę. Teologia katafatyczna (gr. językiem rozmodlonym. Jana kładzie jeszcze raz nacisk na rzeczywistość wcielenia (l J 4. Systematyczna nauka o tym. Zob. co spowodowało gwałtowny spór na temat “obrzędów chińskich”. doketyzm. W latach trzydziestych tego stulecia Franz Lakner na wydziale teologicznym w Innsbrucku rozwijał teologię kerygmatyczną. z którym jesteśmy złączeni jako latorośle (J 15. udzielając życia wiernym i dając im moc. bardziej kerygmatyczne podejście do teologii powszechnie zastąpiło abstrakcyjne spekulacje scholastyczne. głosić orędzie”). theologia crucis. 1-8)czyni. 2-3). 7-12). są u samych swoich podstaw niewystarczające. Jana jako teologa par excellence. Jana i z Apokalipsy. (b) a tymi. “twierdzący. 3. że nawet mimo faktu. Św. Jana posługuje się symbolami (np. Zob. 1-18) zapowiada walkę między światłością i ciemnością. 26) moce ciemności zdają się przeważać podczas męki. Teologia wyprowadzona z czwartej Ewangelii i z Pierwszego Listu św. 31). w jaki sposób cały Kościół i wszyscy chrześcijanie zostali posłani przez Chrystusa. Zob. Teologia misyjna.kłamstwo. 14). by składali Wydawnictwo WAM.46). przeciwstawnymi obrazami (np.

10). Dz 14. 2. Pawła). W czasach dawniejszych działalność misyjna ponosiła konsekwencje wynikające ze zgorszenia. 24. mogła też być częściowo odmianą duchowego kolonializmu. 17. ekonomicznych. pareneza. Znamienną cechą nauki moralnej św. Kraków 2002 192 . 22-31. liturgia. chrześcijanie anonimowi. jak On sam został posłany przez Ojca niebieskiego (LG 17). kazuistyka. a równocześnie się wzbogaciła. rozwój filozofii. Kwestie moralne dotyczące wiary rozwiązywane są przez akribeia (gr. że Kościół otrzymał polecenie upowszechniania Ewangelii na całym świecie. 1-4. Nowoczesna próba odnowienia teologii chrześcijańskiej jako teologii religii historycznej. Tybinga i jej szkoły. etyka. sprawiedliwość. W dwudziestym wieku zmianę poglądów na temat działalności misyjnej Kościoła wyrażały cztery encykliki papieskie: Maximum illud Benedykta XV (1919). 17.Leksykon teologiczny przysięgę. Od czasów Leona XIII (1810-1903) nauczanie papieskie coraz bardziej zachęcało moralistów. 1225-1274) teologię moralną często odrywano od jej dogmatycznych i biblijnych korzeni. rasowych i kulturalnych niesprawiedliwości. 1225-1274). że tego nie uczynią. Nauka zajmująca się wiedzą o Bogu dostępną tylko przy pomocy samego rozumu (zob. teologia narracyjna odnajduje swoją ojcowiznę w biblijnych i innych religijnych opowiadaniach. Tomasza z Akwinu (ok. 18-23. kiedy Wydawnictwo WAM. na Kazaniu na Górze. 4. potrzeba jej jednak krytycznych zasad umożliwiających ustalenie znaczenia i prawdy. “opowiadać”). a nade wszystko odnowa w chrystologii. gdyż dogmat to reflektująca duchowość. 14-15). Kol 3. doskonałość. Od czasów św.sprawiły. 10). 17. na Dekalogu. jansenizm. Kościół z samej swojej natury jest nieustannie wysyłany do całego świata (AG 2. Ps 19. Kościół i państwo. kształcenia miejscowego duchowieństwa (Pius XI). To systematyczne spojrzenie na życie moralne chrześcijan opiera się na Piśmie Świętym (np. Mdr 13. teologia. Podkreślając fakt. na stosunki między państwem a Kościołem i na pokój między narodami. nauka społeczna Kościoła. a duchowość to życie dogmatem. nauki świeckie. została zakwestionowana w czasach Oświecenia. Ef 4. prozelici. Teologia narracyjna (łac. i uczy ich tego. ikona. Teologia moralna. oraz przystosowania do kultur miejscowych (Jan XXIII). a zdrowa kazuistyka stawała się często pustym legalizmem. na racjach filozoficznych i na tradycyjnym doświadczeniu i nauczaniu Kościoła. zachęcania ludzi świeckich do odnawiania struktur społecznych (Pius XII). Tomasza z Akwinu (ok. “dokładność”). świętość. probabilizm. jakie niósł ze sobą podział chrześcijaństwa. 28-30. że teologia moralna stanęła przed wielkim wyzwaniem. W encyklice Evangelii nuntiandi (1975) papież Paweł VI daje katolikom wspaniałe wskazówki o naturze pracy ewangelizacyjnej we współczesnym świecie. Zob. Sobór Watykański II dostrzegał. Dział teologii. Wschodnia teologia moralna uwypukla nasze “życie w Chrystusie”. zgadzała się też na wiele politycznych. Evangelii praecones Piusa XII (1951) oraz Princeps Pastorum Jana XXIII (1959). a kwestie dotyczące praktyki duszpasterskiej przez oikonomia (gr. 49. Wśród chrześcijan wschodnich narracyjny wątek w teologii ocalał w liturgii i ikonach. 8. Powinna ona wynikać z pełnego spojrzenia na to. Rz 1. Zob. że posłannictwo Kościoła korzeniami tkwi w tym. rozwinięta przez św. Teologia narracyjna wprawdzie pożytecznie naprawia dążenia do oderwania teologii od życia i kultu. jak chrześcijanie (i inni ludzie) powinni postępować. Zob. papieże ci wskazywali na konieczność kształtowania Kościołów miejscowych (Benedykt XV). Kościół miejscowy. ale także szerzej spojrzeli na sprawiedliwość społeczną. na zaleceniach św. rygoryzm. Teologia naturalna. który się zajmuje studiami nad tym. Obecnie niemal cała teologia misyjna jest zdania. Alfonsa Liguoriego (1696-1787) była głęboka erudycja i wielkie zrozumienie dla spraw duszpasterskich. dekalog. Rerum Ecclesiae Piusa XI (1926). że troska o całościowy rozwój i wyzwolenie należy do pełnego misyjnego zadania Kościoła. eklezjologii i antropologii . “zarządzanie”). 1-9. że Chrystus posłał apostołów tak. czego się domagało pierwotne stworzenie (Rdz 1. posługując się terminologią królestwa Bożego. antropologia. 1 Kor 15. 2 Kor 5. 26-27) i na odtworzeniu człowieczeństwa w Chrystusie (Rz 6. W drugiej połowie wieku XX studia biblijne. by się zajmowali nie tylko moralnością jednostek. Teologia naturalna. wkorzenienie w kulturę. Johannes Baptist Hirscher (1788-1865) z Tybingi systematycznie przedstawiał moralność. wybór zasadniczy. która nie tylko ma coś do przekazania. Wyzwalając się od abstrakcyjnych stwierdzeń doktrynalnych. ale ma także wydarzenia do opowiedzenia.

8-11. przejście od studiowania Pisma Świętego i teologii systematycznej do przepowiadania i nauczania religii. 1 -31) w celu budo- Wydawnictwo WAM. 39) i stopniowo się przemieniają w obraz Chrystusa (Rz 8. walkę o sprawiedliwość i pokój. którzy dali swój wkład w rozwój teologii pastoralnej. 22. Sobór Watykański II ustawia poznanie Boga z rzeczy stworzonych (czyli teologię naturalną) w nawiązaniu do dziejów objawienia i zbawienia (DV 2-6. Na przestrzeni wieków wśród znakomitych ludzi. Dz 9. Zob. 16-4. które zakładają uprzednie zżycie się z odpowiedziami. literatura mądrościowa. pięć dróg.zupełnie różny od konkretnego spojrzenia na ludzkość grzeszną. “mądrość”) niż scientia (łac. 8-9). że nasze usprawiedliwienie wywodzi się z wiary i Chrystusowej łaski pojednania (Rz 5. d. Grzegorza Wielkiego (ok. Dz 22. teologia katafatyczna. dzieje zbawienia. Dz 7. Teolog prawosławny Włodzimierz Łosski (1903-1958) skrytykował zachodnią teologię negatywną za to. b. 15. teologia misyjna. teologia. Teologia Pawłowa. Flp 3. 12. praktykowanie życia liturgicznego i sakramentalnego. 3-9) zmieniło z gorliwego faryzeusza (Flp 3. 16. 5-8. tworząc równocześnie świątynię Ducha Świętego (1 Kor 3. które podkreśla. opiekę nad ludźmi w różnym wieku i w różnych sytuacjach życiowych. 15-16. 15. Pawła (zm. 67). Sobór Watykański I (1869-1870) nauczał. zob. 13-14. Jest to sposób uprawiania teologii. Paweł nauczał. 9. niż czym jest w rzeczywistości. ewangelizacja. 31). który kładzie większy nacisk na to. by korzystali z rozmaitych charyzmatów (1 Kor 12. 2.8. 29). 16) wszyscy ochrzczeni cieszą się podstawową jednością (Ga 3. oświecenie. św. jaką nam ukazuje teologia dziejów zbawienia. 1 Kor 15. prześladowcy chrześcijan (1 Kor 15. teologia dialektyczna. homiletyka. Teologia negatywna. 3-5). Teologię naturalną najczęściej uprawiają wierzący chrześcijanie. Ostatecznie teologia czysto naturalna wskazuje na abstrakcyjny i filozoficzny sposób patrzenia na ludzkość . 58 . którego powołanie będące nawróceniem ok. 6-11). 6-11). nie wskazał jednak sposobu. chorych. zdecydowanie odrzucają jakąkolwiek teologię naturalną. 1-8. Teologia rozwinięta przez św. teologia apofatyczna. Karl Barth (1886-1968) i inni przedstawiciele teologii dialektycznej. Radykalnie nastawiony na zmartwychwstanie ukrzyżowanego Jezusa (Rz 4. 1 Kor 1. 1. Zob. wymienić trzeba św. ND 113. 7. urząd duszpasterski. 17-25. Jana Chryzostoma (ok. 16-17) i Ciało Chrystusa (1 Kor 12. argumenty na istnienie Boga. e. 26-28) i są wezwani do tego. Dz 9. 12-27). podeszłych wiekiem i umierających). że raczej potrafimy powiedzieć. teologia. DV 6). 14-17). o uchodźców. “wiedza”). Jeżeli nawet pomijaj ą oni to. dowodząc. lub pozorne sprzeczności pomiędzy przekonaniami. a przez Ducha Świętego żyją nowym życiem (Rz 5. Teologia pastoralna. tajemnica. narkomanów. c. kapłaństwo. Sobór stwierdził wprawdzie możliwość takiego poznania (“można rozpoznać”). to jednak podnoszą te zagadnienia o Bogu.Leksykon teologiczny to celem ataku stała się słuszność argumentów na istnienie Boga. 34 roku (1 Kor 9. co wiedzą z objawienia. co się wyraża po łacinie słowem sapientia (łac. że grzech po prostu uniemożliwił rozumowi ludzkiemu poznanie Boga. udzielanie rad w dziedzinie moralnej i duchowej. nie rościł też sobie prawa do zapewnienia. Zob. 349-407). Kraków 2002 193 . Ga 1. 3. Podobnie jak w teologii apofatycznej podejście do Bożej Tajemnicy. katecheza. 540-604) i Karla Rahnera (1904-1984). że ktokolwiek tę możliwość zrealizował bez ukrytej pomocy łaski. Flp 2. że “z rzeczy stworzonych można z całą pewnością rozpoznać Boga przy pomocy naturalnego światła rozumu ludzkiego” (DH 3004. troskę o ludzi mających szczególne potrzeby (np. Teologia zwracająca uwagę na: a. teodycea. czym Bóg nie jest. W “nowym Izraelu Bożym” (Ga 6. Wielu uważa teologię pastoralną za synonim teologii praktycznej albo krytycznego spojrzenia na wielostronne posłannictwo Kościoła w świecie. 7. 14-15. 25. 15). 1. że szuka kompromisu pomiędzy wiarą i rozumem zamiast zaakceptować nierozwiązywalne antynomie. f. teologia. 1-2) w wielkiego apostoła narodów (Ga 1. a nie z wypełniania Prawa (Ga 2. Przez chrzest ludzie wierzący istniej ą w Chrystusie (Rz 8. 9. ok. w jaki Boga poznajemy (dowody rozumowe? intuicja? przeżycie mistyczne?).

teologia pastoralna. Zob. nie działa przez przymus. Kraków 2002 194 . politykę i sposób postępowania. podobnie jak niektóre inne filozofie. teologia fundamentalna.Leksykon teologiczny wania wspólnoty w miłości (Rz 5.przede wszystkim przez wyrażenie sprzeciwu wobec ogromu niesprawiedliwości na naszym świecie i przez położenie nacisku na solidarność z ukrzyżowanym Jezusem i niezliczonymi ofiarami dawnych i obecnych dziejów świata. które Chrystus nam objawił jako Jednorodzony Syn Ojca niebieskiego (J 1. a za swój własny punkt wyjścia uznaje “aktualne sposobności” albo byty we wzajemnym oddziaływaniu z całym wszechświatem. 16-26). czego naucza wiara chrześcijańska) i przeciwstawna teologii naturalnej. Ciało Chrystusa. mimo to poddają krytyce jego Wydawnictwo WAM. teologia Pawłowa była główną teologią nowotestamentalną i wywarła ogromny wpływ na dzieje chrześcijaństwa.ok. który współuczestniczy w cierpieniu i rozumieniu”. Niektórzy. 340) czasami się posługiwali prawdami wiary. Dokonany przez Whiteheada przekład tradycyjnej metafizyki na dynamiczną terminologię znalazł zwolenników przede wszystkim w Stanach Zjednoczonych i na Wyspach Brytyjskich. W nowszych czasach Hans Urs von Balthasar (1905-1988) na Zachodzie oraz Paweł Florenskij (1882 . teologia wyzwolenia. 14). rozwijali teologię rozwoju w nieco innym kierunku. głosząc pogląd. jest “wielkim towarzyszem. żeby określić to. 260 ok. która się zajmuje powszechnymi zasadami religijnymi znanymi z rozumu. kładzie nacisk na pierwszeństwo stawania się nad istnieniem. usprawiedliwienie. Zob. chwała Boża. Łaska. Ta teologia życia religijnego znalazła pewnego rodzaju oficjalny odpowiednik w wydanej w roku 1987 encyklice Jana Pawła II Sollicitudo rei socialis. pojęcie transcendentalne. Harmonia własnych Bożych doskonałości i współdziałania sił w dramacie zbawienia człowieka budzi zachwyt własnym pięknem. Teologia praktyczna Zob. Autorzy komentarzy uznają wprawdzie wartość nacisku. 280-337). Teologia piękna. Zob. Teologia rozwoju. niektórzy z nich . 1928) i innych. które sprawiają przyjemność. Charles Hartshome (ur. teologia pastoralna. że religia i polityka nie powinny mieć ze sobą nic wspólnego i że wiara jest prywatną sprawą sumienia każdego człowieka z osobna. wybór na rzecz ubogich. charyzmaty. Duch Święty. żeby usprawiedliwić cesarskie roszczenia. teologia biblijna. patrystyka. teologia. jej miejsce często teraz zajmuje wyrażenie “teologia historyczna”. estetyka. jaki Whitehead kładzie na kategorie osobowe. teologia systematyczna. Zob. To piękno możemy kontemplować w chwale i blasku. choć daleka od myśli o upolitycznieniu religii. Bóg dzięki temu. zjawienia zmartwychwstałego Pana. Oświecenie doprowadziło do przeciwnej skrajności. przewyższa je jednak. 1897). życie religijne. Gałąź teologii zajmująca się historycznymi przesłankami i szczegółowymi wydarzeniami (wziętymi z Pisma Świętego i Tradycji. ma na celu ukazanie wzajemnych powiązań wiary chrześcijańskiej z ustrojem społecznym i politycznym . 31-13. 13) i ukazania własnym życiem owoców Ducha (Ga 5. prawo. Razem z teologią Janową. Whitehead uważa. Teologia protestująca przeciw “prywatyzacji religii” i kładąca nacisk na społeczną odpowiedzialność chrześcijan. Teologia pozytywna. symfonia. teologia dogmatyczna. teologia moralna. ponieważ próbuje scalić to podejście do rzeczywistości z wynikami nauk przyrodniczych. że ostatecznymi zasadami rzeczywistości są raczej “aktualne byty” niż substancje. jego filozofia. 1 Kor 12. Kierunek teologiczny. np. oświecenie. że wszystko ogarnia miłością. 5. Odkąd chrześcijanie uzyskali wolność religijną dzięki odnowie dokonanej przez Konstantyna Wielkiego (ok. Teologia polityczna Johanna Baptista Metza (ur. teologia feministyczna. W estetyce piękno jest jakością albo zestawieniem jakości.tacy jak Euzebiusz z Cezarei (ok. Obecnie wyrażenie “teologia pozytywna” rzadko się pojawia w schematach zawierających podział całej teologii. teologia afroamerykańska. nie mówiąc o współczesnych “czystkach etnicznych”. Kościół i państwo. Teologia polityczna. 1943) i Paul Evdokimov (1901-1970) na Wschodzie zrobili bardzo wiele dla rozwinięcia teologii piękna. któremu początek dał Alfred North Whitehead (1861-1947). Nowe fałszywe skojarzenie ustroju politycznego i religii zachęcało nieraz do wojen i prześladowań.

Kraków 2002 195 . epistemologia. możemy powiedzieć. Teologia transcendentalna. “uosobioną” wzajemną miłość Ojca i Syna. orygenizm. natomiast teologia wschodnia miała zazwyczaj podejście bardziej syntetyczne. 19. Zob. Augustianin.). 185 . który czasem prowadził dialog ze współczesnym sobie ateizmem. Augustyn z Hippony (354-430). Może się też różnić od teologii dogmatycznej tym. może się jednak od niej różnić tym. Zob. malując na podstawie działania naszego rozumu i woli własny “psychologiczny” model Trójcy Przenajświętszej. Teologia śmierci Boga. teologia dogmatyczna. jak “Ja-Ty-My” myśli personalistycznej upowszechnionej przez Marcina Bubera (18781965). sakramenty. Przypowieści wskazują. a nawet szedł w ślady Fryderyka Nietzschego (18441900) i głosił. Sobór Nicejski II. że ma ściśle ustalony punkt widzenia i że się zajmuje sprawami związanymi z uwarunkowaniami i ograniczeniami wiedzy teologicznej.Leksykon teologiczny filozoficzne poglądy na takie zagadnienia. nie tkwią bezpo- Wydawnictwo WAM. Teologia symboliczna. który zmienia się w interakcji z ewoluującym światem. Teologia systematyczna w praktyce zazwyczaj się zbiega z teologią dogmatyczną. że Jezus we wszystkich rzeczach i w codziennych wydarzeniach upatrywał jakby okna otwarte na Boga i zaproszenie. gdy się zastanawiamy nad ludzkim podmiotem. sakrament. metoda teologiczna. Syn Boży i Duch Święty (Mt 28. że poświęca więcej uwagi metodologii i terminologii. że jest to teologia prawdziwego symbolu.ok. Zob. sakrament pokuty. że mianowicie istnieje jeden Bóg w Trzech odrębnych Osobach: Bóg Ojciec. Augustyn z Hippony (354-430) w symbolizmie filozoficznym i w interpretacji Pisma Świętego podsunął świeży bodziec do symbolicznej interpretacji rzeczywistości. Św. Teologia cholastyczna. filozofia. łaskę. Karla Rahnera (1904-1984). teologia fundamentalna. Orygenes (ok. że może w sobie zawierać także zagadnienia moralne. Próba przedstawienia w sposób logiczny i naukowy zasadniczej nauki chrześcijańskiej. jak jego pojęcie “skończonego Boga”. Zob. że pokuta to nie tylko obiektywny obowiązek. Posługując się przykładem Rahnera. metody w teologii. Zob. Wiktora (ok. itd. Hugo od św. na które czekamy. 1096-1141). Próby zrozumienia i wyjaśnienia choć w niewielkim stopniu głównej tajemnicy wiary chrześcijańskiej. Wszystkie te podejścia do Trójosobowego Boga mogą być pomocne. że Bóg poniósł śmierć z rąk ludzi. Prąd teologiczny . Zob. że się posługuje zasadami filozoficznymi. 13). postmodernizm. 254) opracował teologię zdecydowanie symboliczną. Teologia systematyczna. Św. Ponieważ jednak zostały one zaczerpnięte ze stworzonej ludzkiej rzeczywistości i z powszechnego doświadczenia. albo przyjmowali inne analogie z przeżyć i filozofii takich. Platon (427-347 przed Chr. Pogląd głoszący.rozwinięty głównie w Stanach Zjednoczonych. podczas gdy miłością samego siebie wyjaśniał pochodzenie Ducha Świętego. wyjaśniał zrodzenie Syna (albo Słowa) przez analogię do ludzkiego poznania samego siebie. scholastyka. We wschodniej teologii ikon mamy przede wszystkim do czynienia z podejściem symbolicznym. 2 Kor 13.popularny w latach sześćdziesiątych . Teologia Trójcy Przenajświętszej. ale także cnota skłaniająca podmiot do zmiany postępowania. Pyta ona o możliwość odpowiedzi. ikona. Teologia systematyczna zachodnia często tłumaczyła analitycznie różne zagadnienia (chrystologię. Przez całe stulecia teologowie szli w ślady Augustyna. panenteizm. który trzeba wypełnić. Każde obiektywne pytanie ma subiektywny aspekt rzucający nowe światło na poruszane zagadnienia teologiczne. mówi: “Czas jest ruchomym obrazem wieczności”. pisząc w dialogu Timajos o początku i układach świata.). Hugo Rahner (1901-1968) mawiał o teologii swój ego brata. Kierunek teologiczny podobny do filozofii transcendentalnej i związany w sposób szczególny z Karlem Rahnerem (1904-1984) i Bernardem Lonerganem (1904-1984). by odpowiedzieć na Boże działanie. że świat widzialny jest obrazem świata niewidzialnego. innym razem przedstawiał świat jako porzucony przez Boga. na wszystko we wszechświecie spoglądał jako na pewnego rodzaju sakrament Bożych rzeczywistości.

zrodzony a nie stworzony. Niemal powszechnie przyjęta hipoteza. Jej cechą znamienną jest prymat tego. filioque. scenę zatem. Bóg jako ojciec. a przez to ze zbawczymi dziejami Chrystusa. który sam siebie wyraża “w okazywaniu miłości i posługiwaniu bliźnim”. która w jego słownym sformułowaniu znalazła oficjalne poparcie. Ojcowie Kościoła. Ewangelie synoptyczne. dla której ostatecznym autorytetem jest wola Boża ukazywana za pośrednictwem naszego stworzonego rozumu oraz wolnej woli. jak została ona podana przez Ducha Świętego. teologia polityczna. teologia antiocheńska. tchnienie. które szczyt osiągnęło w Tajemnicy Wielkanocnej. c. Teoria dwóch źródeł. a szczególnie Gustavo Gutierrez (ur. tradycja. Teologia wyzwolenia. “gościnność”) Abrahama z trzema aniołami siedzącymi przy stole (Rdz 18. 2. Kielich na stole wiąże tę tajemnicę z Eucharystią. źródło “Q”. Słynna ikona. trzej teologowie. Pismo Święte i tradycja. Zob. W teologii Trójcy Przenajświętszej . szaleni dla Chrystusa. by się troszczyć o sprawiedliwość. autonomia. ukazuje scenę filoksenii (gr.podobnie jak gdzie indziej . objawienie. teologia aleksandryjska. Łącząc harmonijnie naukę Kościoła. duchowość bowiem uważa się za żywy dogmat. chwała. znajdująca się obecnie w galerii w Moskwie. Pismo Święte odczytuje na tle całkowitego wyzwolenia. relacje między osobami Boskimi. liturgia. Powszechnie utrzymywany pogląd od wieku XVI do Soboru Watykańskiego II. “prawo Boże”). namalowana przez św. która chrześcijanom podsuwa niepojętą tajemnicę Trójcy Przenajświętszej. osoba. którego książka pt. pochodzenie osób Boskich. teologia apofatyczna. życie monastyczne. Zob. 1. Teologia wyzwolenia (wydanie pierwsze w roku 1972) dała temu ruchowi początek. tajemnica Wielkanocna. 1360-1430). modalizm. zwłaszcza najuboższym (nr 46). Do jego czołowych przedstawicieli należą: Juan Luis Segundo (1925-1996). Teonomia (gr. 1-15). który: a. Sobór Nicejski I. orygenizm. Sobór Powszechny. jego duchowość i dyscyplinę. zapisana w Piśmie Świętym. że teologia ma publiczne zadanie popierania zmian społecznych. Andrzeja Rublowa (ok. a dogmat za tę formę duchowości. śmiercią i zmartwychwstaniem.1928). że Jezus głosił królestwo Boże.Leksykon teologiczny średnio korzeniami w przekazywaniu się Boga w historii zbawienia. tajemnica. Duch Święty. i do faktu. Duch Święty. metody w teologii. co duchowe. z Jego męką. oddawanie czci Bogu. “Troska o sprawy społeczne”) nawoływał do ogólnoświatowego procesu “rozwoju i wyzwolenia”. Ogólnie rzecz biorąc. że istnieją dwa “materialnie” oddzielone i równie ważne “źródła objawienia”: Tradycja i Pismo Święte Zob. do nawoływań prorockich. Mateusza i św. Trójca immanentna. wybór na rzecz ubogich. Kraków 2002 196 . Wydawnictwo WAM. gdzie struktury niesprawiedliwości i ekonomicznej zależności uciskaj ą ogromne rzesze ludzi biednych. a nie odwrotnie. Etyka. Marka i źródło “Q” (zbiór wypowiedzi Jezusa). Redaktionsgeschichte.porządek zbawienia ma pierwszeństwo przed porządkiem stworzenia. heteronomia. siedem soborów powszechnych. teologia afroamerykańska. teologia wschodnia jest zaangażowana w przechowanie całej tradycji chrześcijańskiej tak. teologia symboliczna. a szczególnie przekazywana przez pierwsze sobory powszechne i wspominana uroczyście podczas obchodów liturgicznych i na ikonach. Zob. unitarianie. doksologia. Sobór Konstantynopolitański I. triteizm. Jon Sobrino (ur. b. Głęboko zainteresowani tym. zakorzenił się głęboko tam. ikona. ekonomia. Zob. Ruch szeroko rozpowszechniony w Ameryce Łacińskiej. Syn Boży. Łukasza miały dwa większe źródła: Ewangelię św. nawiązuje do wyjścia z Egiptu. Teologia rozwinięta przez greckich oraz syryjskich Ojców Kościoła. teologia Janowa. teologia feministyczna. że Ewangelie św. Ta ikona przywodzi nam na myśl główną prawdę teologii Trójcy Przenajświętszej: rozumowanie winno prowadzić od Trójcy Ekonomicznej (objawionej w dziejach zbawienia) do Trójcy Immanentnej (w czym mogą nam pomóc analogie z rzeczywistości stworzonej). przywódcy tego ruchu zawsze rozwijali duchowość wyzwolenia. metody w liturgii. Teologia wschodnia. teologia wschodnią czerpie natchnienie i ukształtowanie z liturgii i z życia monastycznego. 1928). Papież Jan Paweł II w wydanej w roku 1987 encyklice Sollicitudo reisocialis (łac.

ani w dogmatycznym nauczaniu Urzędu Nauczycielskiego Kościoła. jak je rozumiał św. chwała Boża. 30). Duże. Theologia crucis (łac. którego urodziła Maryja (ani samą tylko naturą ludzką). 1 Kor 1. teologia. Chwałę można łączyć z ulubionym przez Lutra pojęciem usprawiedliwienia. “Teologia chwały” oznacza tu teologię samouwielbienia człowieka.przez stulecia . Tytuł nadawany Matce Bożej przynajmniej od czasów Orygenesa (ok. Tiara papieska (gr. “teologia chwały”). Prawosławni czasami się posługują wyrazem theologoumenon.Leksykon teologiczny Theotokos (gr. “Bogurodzica”). jeżeli sieje pojmuje tak. Jego następca. żeby odróżnić wiążące określenia dogmatyczne pierwszych siedmiu soborów od następujących po nich niektórych wypowiedzi Kościoła rzymskokatolickiego. filioque. Pozostawianie w spokoju tych. którzy się od nas różnią wierzeniami i praktykami. 17-31). czyli jako ujawnienie się chwały Bożej w Bożym uniżeniu samego siebie. luteranizm. jest ono znamienne dla teologii scholastycznej i mistycznej. pentarchia. “element o charakterze teologicznym”). Tolerancja (tac. “zwój. Jana: “Słowo stało się ciałem i zamieszkało między nami. uchylił się od przywrócenia tiary i jakiejkolwiek uroczystej koronacji na początku swego pontyfikatu w roku 1978. jakiego nie oczekiwaliśmy . nestorianie. Zob. theologia gloriae. ND 604-606/1). że urodziła Ona Syna Bożego. siedem soborów powszechnych. Po wycierpieniu prześladowań ze strony niektórych przywódców żydowskich. W innym znaczeniu wyrażenie to jest związane z teologią wschodnią. Kraków 2002 197 . Nie był tylko człowiekiem Ten. Zob. chociaż dokładnym odpowiednikiem jest wyraz Deipara. które nie ma jasnych podstaw ani w Piśmie Świętym. ale samym Synem Bożym.ze strony władców rzymskich. które nakładano papieżowi na głowę podczas koronacji i które zakładał podczas uroczystych pozaliturgicznych funkcji. 185 .ok. Sobór Efeski (431) potępił patriarchę. cierpliwość”). urząd nauczycielski Kościoła. 14). “Boża Rodzicielka”). Wyrażenie ukute przez Marcina Lutra (1483-1546) w celu wypracowania właściwego sposobu nauczania teologii. Theologia gloriae (łac. scholastyka. Boga miłosiernego i zbawiającego poznajemy jako ukrytego w Chrystusie ukrzyżowanym i w przeżyciach cierpienia i pokus. Luter dopatruje się w tym wyrażeniu chęci poznania Boga w sposób zarozumiały przez oparcie się na naszych własnych możliwościach. 1920). Twierdzenia wielkich teologów mogą mieć status theologoumenów i w następstwie mogą w jakiś sposób wejść do nauki Kościoła. Theologoumenon (gr. papież. “wytrzymałość. a których usprawiedliwił. 254) wyrażający fakt.w niemocy i głupstwie krzyża (zob. chwała. chrześcijanie osiągnęli wolność religijną na pod- Wydawnictwo WAM. Niewiążące twierdzenie teologiczne. Wyrażenie. która kładzie nacisk na uwielbienie Chrystusa i na nasz udział w Jego chwale. Zob. Jan Paweł II (ur. 2. Siergiej Bułgakow (1871-1944) rozumiał objawienie “kenotycznie”. któremu Marcin Luter (1483-1546) przeciwstawił swoje wyrażenie “teologia krzyża". a których powołał. tych też obdarzył chwałą” (Rz 8. kenoza. a potem . Tetrarchia (gr. Papież Paweł VI sprzedał własną tiarę. których przeznaczył. W języku łacińskim. a pieniądze przeznaczył na biednych. Paweł: “Tych zaś. Sobór Efeski. teologia Janowa. tych też powołał. turban). I oglądaliśmy Jego chwałę” (J 1. mariologia. Bóg został objawiony w sposób. podtrzymując jedność Osoby Chrystusa i ogłaszając prawomocność tytułu Theotokos (DH 250252. nakrycie głowy w formie stożka. Zob. Kiedy Nestoriusz z Konstantynopola zakwestionował ten tytuł. Ta teologia czerpie natchnienie z Ewangelii św. szekina. najczęściej się ten tytuł pojawia jako Deigenitrix (łac. Zob. które wykazują nicość ludzi wobec Boga. “rządy czterech”). a nie przez pokorny akt wiary i zawierzenia Bogu. Jan Paweł I odmówił koronacji. 1. teologia naturalna. Zob. tych też usprawiedliwił. “teologia krzyża”).

stary CIC 589. edyktu mediolańskiego (313). Mówi się o św. ubogacony encyklopedyczną wiedzą swego nauczyciela. kształtowanej przez katolickich władców. neotomizm. neoplatonizm. Franciszek de Vitoria (ok. scholastyka. lektora i ostiariusza) biskup obcinał trochę włosów z głowy kandydata-w ostatnich latach tej praktyki zaledwie niewielki krąg na szczycie głowy. Filozoficzna i teologiczna nauka św. Usunięcie włosów z czyjejś głowy. religijnej i kulturalnej opartej na poszanowaniu praw ludzkich. św. że “ochrzcił” Arystotelesa (384-322 przed Chr. obejmowała ona jednak zazwyczaj tylko własne stronnictwo. których autentyczne nawrócenie na wiarę katolicką traktowano jako podejrzane. podkreślając. Równocześnie jednak Tomasz zachował pewną liczbę śladów platońskich. katolicy. pięć dróg. poparł tę decyzję. jest to symbol. chrześcijanie zaczęli wykazywać brak tolerancji wobec innych chrześcijan (których oskarżano o herezję lub schizmę). Tonsura (łac. jak cesarz Teodozjusz I Wielki (panował w latach 379-395) ogłosił chrześcijaństwo religią państwową.dla tolerancji rasowej. W Kościele katolickim tonsura została zniesiona w roku 1972 razem ze zniesieniem święceń niższych. Od roku 1300 do 1500 komentatorzy Tomasza. a szczególnie po tym. kościół i państwo.przeważnie kontemplacyjnych - Wydawnictwo WAM. PO 16. skotyzm. 75. a inny teolog protestancki. Złoty wiek tomizmu przypada na szesnaste i siedemnaste stulecie. Sylwester z Fenary (1474-1528).przynajmniej w dziedzinie religijnej . Kodeks Prawa Kanonicznego. Bardzo szybko. nowy CIC 252. “Wiara i rozum”) papież Jan Paweł II. szkoły teologiczne. Tomaszu. pojęcie transcendentalne. locus theologicus. Tomizm. Jan od św. byli zaangażowani w przeciwstawianie się skotyzmowi. Tomasza z Akwinu jako mistrza sztuki myślenia i wzór dla teologów (nr-y 43-45). W niektórych zakonach jednak . że całymi garściami korzystał on ze św. np. nadał uporządkowaną formę ogromnej ilości poglądów. co jest w pewnym sensie związane z tym. arystotelizm. nr 49). pluralizm. Pokój Augsburski (1555) z zasadą cuius regio eius religio (łac. zawsze jednak z pełnym miłości poszanowaniem praw innych ludzi (GS 28. Tomasza (1589-1644). nominalizmowi i odżywającemu neoplatonizmowi. wobec byłych Żydów i muzułmanów. jest największym osiągnięciem teologii średniowiecznej. W swej encyklice z 1998 r. Niektórzy baptyści. Dominik Soto (1494-1560) i Dominik Banez (1528-1604). Kraków 2002 198 . kiedy to pojawili się Kardynał Tomasz Kajetan (1469-1534). mimo że nie została ukończona. Oświecenie i amerykańska wojna o niepodległość stały się zachętą . by żyli Ewangelią i by ją głosili. Zob. zwłaszcza od czasów św. prawa człowieka. wyprawy krzyżowe. oświecenie. Tomasza z Akwinu (ok. aby wyrazić. pryscylianizm. Żydów. 1366). zob. Jego Summa Theologiae. Melchior Cano (1509-1560). który odnajdujemy nie tylko w chrześcijaństwie. inkwizycja. że nie ma jakiejś “oficjalnej filozofii Kościoła” (nr 76. Izabelę Kastylijską (14511501) i Ferdynanda V Aragońskiego (1452-1516). Tomasz a Kempis. augustynianizm. zaczerpnął bowiem od tego greckiego filozofa takie zagadnienia jak teoria przyczynowości. które narastały przez stulecia. Augustyna z Hippony (354-430) i PseudoDionizego Areopagity (ok. a także w Hiszpanii.Leksykon teologiczny stawie tzw. kodeks wydany w roku 1983 po prostu go zaleca jako szczególnie użytecznego (zob. Alberta Wielkiego (ok. summa. Anzelma z Canterbury (ok. o naśladowaniu Chrystusa. W czasach reformacji głoszono tolerancję. 500). platonizm. molinizm. AG 11. ale także w innych religiach. GE 10).). jak to uczyniono w praktyce w Anglii za panowania Elżbiety. purytanie i kwakrzy uciekli z Anglii poszukując wolności religijnej w Europie i w Ameryce Północnej. Zob. DG 1). Fides et ratio (łac. że jest on oddzielony od świata i całkowicie oddany Bogu. Obecnie . “strzyżenie”). 1200-1280) i tak jak on sam dominikanina. 73. przedstawił św. Teodor Beza (1519-1605). muzułmanów. 1225-1274). Sobór Watykański II zachęcił katolików. Zob. Podczas udzielania święceń niższych (akolity. zwani także “tomistami”. Jan Kalwin skazał Michała Servetusa (1511-1553) na śmierć. tego religia panuje”) tolerował w każdym kraju tylko jedno wyznanie chrześcijańskie. 14851546). w buddyzmie.na dłuższą metę . Jest on twórcą znakomitej syntezy między wiarą i rozumem.zwykła obojętność na zagadnienia prawdy i praktyk również może się podawać za prawdziwą tolerancję. Sobór Trydencki. “kto rządzi. Wydany w roku 1917 Kodeks Prawa Kanonicznego uważał. że Tomasz jest najlepszym mistrzem filozofii i teologii w seminariach katolickich (zob. wolna wola. 1033-1109). Tomasz. egzorcysty.

życie monastyczne. Tradycja zapewnia ciągłość od początków ku przyszłości. Stary Testament. sola scriptura. Pismo Święte i tradycja. maronici. a potem przekazywane w nieprzerwany sposób podczas następujących po sobie dziejów. “pouczenie. Zob. W obrządku bizantyńskim bezpośrednio po chrzcie odbywa się ceremonia zwana trichokuria (gr. “Tora” może także oznaczać naukę przekazywaną przez rodziców lub przez odpowiedni autorytet (zob. lektor. żeby pokazać. Tora (hebr. Tak więc w Tradycji zawiera się “Kościół w nauce. oświecenie. akolita. Starożytna tradycja. że jednomyślna zgoda ludzkości nieomylnie świadczy o pierwotnym objawieniu. DH 3004-3005. interpretowania i wyrażania podstawowego objawienia się Boga. popieranym przez Oświecenie. 3026. Zob. podczas której obcina się włosy na głowie w czterech miejscach. łącznie z (do pewnego stopnia) Kościołem Maronitów. “ Szkic o obojętności w dziedzinie religijnej”). ND 113115). moralnej i religijnej. Reakcja przeciw racjonalizmowi i indywidualizmowi. Sobór Watykański I (1869-1870) odrzucił twierdzenie tradycjonalistów. jest niezbędna do zrozumienia jakiegokolwiek zagadnienia. Joseph de Maistre (1753-1821). depozyt wiary. Gerhard Casimir Ubaghs (1800-1875) i Augustyn Bonnetty (1798-1879). fideizm. Louis-Eugene Marie Bautain (1796-1867). Zob. 1. Kraków 2002 199 . że autorytet Tory był (i jest) wyższy niż powaga “Proroków” i “Pism” (=inna część Biblii żydowskiej). “przekaz”). którego istnienie “przekracza” wszechświat i nie może być z nim utożsamione. Tradycje lokalne mogą zawieść w przekazywaniu Ewangelii i mogą wymagać poprawy (zob. niepojętość Boga. 10) oraz prawo Boże zapisane w ludzkich sercach (Jr 31. “przekraczanie”). De Lamennais głosił. duchowny. Wydawnictwo WAM. Zob. 4. wyrażana przede wszystkim w kulcie. Tradycja zachodniosyryjska. czym jest. teologia apofatyczna. Przez Ducha Świętego (który jest niewidzialnym Nośnikiem Tradycji) cały lud Boży został upoważniony do zapamiętania. że objawienie zostało dane ludzkości na samym początku. Zob. Zamiast przywoływać terminologię substancji i przypadłości (którą się także stosuje do bytów nierozumnych). 4. Dzięki naturalnemu światłu rozumu ludzie także mogą poznać Boga (zob. sensus fidelim. którzy próbują wyjaśnić. życiu i kulcie” przekazujący następnemu pokoleniu “wszystko. Inność Boga. 2). Tradycja (łac. święcenia. co się dzieje w Eucharystii. panteizm. Przyjęcie przez cały Kościół wskazuje. Na Wschodzie klerycy do dzisiejszego dnia otrzymują tonsurę przed przyjęciem święceń niższych. immanencja Boża. Zob. 5. kiedy chleb i wino zamieniają się w Ciało i Krew Chrystusa. Biblia. Wyrazu tego używają niektórzy teologowie. “obcięcie włosów”). Transfinalizacja (łac. saduceusze. Klasyczną jego formę wyraził Felicite de Lamennais (1782-1854) w czterotomowym Essai sur indifference en matičre de religion (fr. syryjski Kościół prawosławny. co dowodzi. Dane Mojżeszowi Prawo Boże i Pięcioksiąg. który je zawiera (Pwt 1. 24. jaka została przekazana (tradycja jako zawartość). jak i innych Kościołów. 3. 7). teologia naturalna. Tradycjonalizm. Utożsamiając i jednocząc Kościół. 8. 10. 33. 212). przeżywania. tradycja. egzorcyzm. Dla prawosławia Tradycja. wiara. teologia naturalna. Podobne poglądy głosili: Louis de Bonald (1754-1840). Samarytanie za Pismo Święte uważali tylko Pięcioksiąg. “zmiana celu”). 44).Leksykon teologiczny opat nadal dokonuje ceremonii obcięcia włosów. Mk 7. chrześcijanie malabarscy. Objawienie jest pełnym autorytetu źródłem prawdy filozoficznej. pięcioksiąg. objawienie. z której wzięły początek liturgie zarówno syryjskiego Kościoła prawosławnego. Transcendencja (łac. w co wierzy" (DV 8). Prz 1. tak jak mnisi przed wstąpieniem do monasteru. że jakiś nowy kierunek jest zgodny z Tradycją. i wszystko. racjonalizm. że wiedza o Bogu może do nas przychodzić tylko przez objawienie i przez naszą pełną wiary zgodę na nie. które się zakończyło z Chrystusem i ze wspólnotą Nowego Testamentu. 8. Proces przekazywania (tradycja jako czynność) albo żywa spuścizna. Tradycjonaliści utrzymywali. Wewnątrz całego ludu Bożego biskupi i inni są obarczeni szczególną odpowiedzialnością jako widzialni pośrednicy i interpretatorzy Tradycji. 1-23. 33. pouczenie dane w imieniu Boga przez kapłanów (Pwt 17. prawo”). Ml 2. 11. że neofita całkowicie należy do Boga.

Święty mocny. podczas której Chleb i Wino podlegaj ą głębokim zmianom znaczeniowym i wyrażają fakt. W Wielki Piątek po odczytaniu opisu Męki Pańskiej według św. Tria capitula (łac. monofizycki patriarcha Antiochii. która nam pozwoli wyznać rzeczywistą obecność Chrystusa? Zob. został on potępiony na Soborze Konstantynopolitańskim III (680/681 r. rozdaje się uprzednio konsekrowane Hostie. “trzy rozdziały”). pierwszy raz użyto Trisagionu . aftartodokeci. śpiew. W Wielką Sobotę po zachodzie słońca podczas Wigilii Wielkanocnej uroczyście się obchodzi wspomnienie zmartwychwstania Chrystusa oraz nasze zanurzenie w Jego śmierci i zmartwychwstaniu przez chrzest. ND 615). Przeciwnicy soboru. Z tym dodatkiem albo bez niego modlitwę można odnaleźć we wszystkich starożytnych liturgiach. po specjalnych modlitwach w intencji całego świata i po adoracji Krzyża następuje Missa praesanctificatorum (łac. chociaż ich od siebie nie oddzielał (DH 302. zanim zostanie odprawiona Msza święta. spór o cierpienia Boga. którym przewodził Piotr Folusznik (zm.Leksykon teologiczny spoglądają oni na dziedzinę stosunków międzyosobowych i zwracają uwagę. że te teorie mogą w najlepszym razie uzupełnić tradycyjną naukę Kościoła o przeistoczeniu. ok. 488). tajemnica wielkanocna.). że jedna natura wspólna wszystkim Osobom Boskim jest tylko intelektualną abstrakcją. monofizytyzm. liturgia darów uprzednio konsekrowanych. Święty a nieśmiertelny. zawierająca okresowe oficja własne przeznaczone do sprawowania liturgii od czwartej niedzieli przed Wielkim Postem do Wielkiej Soboty włącznie. a niektóre punkty wydają się z nianie zgadzać. Zwolennicy Soboru Chalcedońskiego odpowiedzieli na to skierowaniem tej modlitwy raczej do Trójcy Przenajświętszej niż do Chrystusa. Wiara w trzech bogów. przyjmujący trzy odrębne Osoby w jednym Bogu. która fałszywie przedstawia monoteizm chrześcijański. 565). zmiłuj się nad nami”). jak zmieniają się nasze ludzkie doznania. dodał do tego hymnu po słowach “święty a nieśmiertelny” zdanie: “który zostałeś za nas ukrzyżowany”. Msza święta wielkoczwartkowa przywołuje na pamięć Ostatnią Wieczerzę i ustanowienie Najświętszego Sakramentu przez Chrystusa. podkreślający świętość Chrystusa. że cierpiał On w swojej Bożej naturze. Triduum Wielkanocne (łac. ok. który wprowadził staranne rozróżnienie między Boską i ludzką naturą w Chrystusie. “Trzy dni”). Jana. nie posiadającymi wspólnej jed- Wydawnictwo WAM. kiedy coś przyjmuje całkowicie nowy cel. Paweł VI w wydanej w roku 1965 encyklice Mysterium fidei (łac. Liturgia światła i poświęcenia paschału wprowadza w cały ciąg czytań biblijnych. Wielki Tydzień. “trzykroć święty”). Aż do ostatnich czasów w obrządku łacińskim “Trisagion” śpiewano po łacinie i po grecku podczas adoracji Krzyża w Wielki Piątek. Triodion (gr. Sobór Chalcedoński.na Soborze Chalcedońskim (451). Jan Filoponus (zm. zazwyczaj na początku obrzędu. podczas której nie ma konsekracji. wieczerza pańska. Wielki Post.odnawia przyrzeczenia chrzcielne. Toteż niektórzy mówiąc eucharystycznej transsygnifikacji (łac. Zob. próbując pogodzić naukę chrześcijańską z filozofią arystotelesowską. Wielki Piątek.i mamy na to dowody . a kończący się nieszporami Niedzieli Zmartwychwstania Pańskiego. Obchód liturgiczny rozpoczynający się w Wielki Czwartek wieczorem. “Msza darów uprzednio konsekrowanych”). że Chrystus się nam oddaje. ale podczas Komunii św.nawet jeżeli sakrament chrztu nie był sprawowany . zmartwychwstanie Chrystusa. Jego potęgę i nieśmiertelność przeciwko tym. Czy transfinalizacja albo transsygnifikacja wskazują na zmianę w chlebie i winie. wyjaśniał. 1125). następuje chrzest katechumenów i cała wspólnota . Zob. Starożytny refren (“Święty Boże. trzy rozdziały. oktoechos. Zob. Kraków 2002 200 . Rzeczywiście. Na Zachodzie Synod w Soissons (1092 r. Zob. W tym okresie zazwyczaj podczas modlitwy porannej śpiewa się trzy pieśni albo kantyki zamiast zwyczajnych dziewięciu. “zmiana znaczenia”). Triteizm (gr. Księga liturgiczna w Kościele bizantyńskim. którzy twierdzą. który utrzymywał. które zbiera-jaw jedno dzieje zbawienia od chwili stworzenia świata po zmartwychwstanie Jezusa. że trzy Osoby Boskie są istotami odrębnymi. “trójśpiew”). katechumeni. przeistoczenie. Trisagion (gr. “Tajemnica wiary”) przestrzegł.) potępił filozofa nominalistę Roscellinusa (zm. “trzej bogowie”).

w jaki przekazywał on własne przeżycia Boga w hymnach i poematach.też w Konstantynopolu.Leksykon teologiczny nakowej substancji. Mammasa . Szymon Nowy Teolog (949-1022) wstąpił najpierw do monasteru “Studios” w Konstantynopolu. w których bronił Bóstwa Ducha Świętego. 350-428). 23. ekonomia. Teodoreta (ok. że tamta wspólnota prowadzi życie swobodne. Zob. skierowane przeciw św. biskupa Hardaskiru w Persji. oraz list. J 21. Zob. Szymon Nowy Teolog (949-1022). synem Zebedeusza (zob. uważając to za gest dobrej woli wobec monofizytów występujących przeciw uchwałom Soboru Chalcedońskiego (451). a dopełnionej w Nowym Testamencie przez wcielenie Syna Bożego i zesłanie Ducha Świętego objawił się nam Bóg w Trójcy Świętej Jedyny. które często pozwalają na nieco rozbieżne interpretacje. Trzej teologowie. Trzykroć święty. trisagion. których Justynian I (cesarz 527-565) potępił pośmiertnie. Ewangelia św. Zestaw założeń doktrynalnych przyjętych przez Kościół anglikański w roku 1571. nominalizm. 19. Św. które częściowo różnią anglikański stosunek do spraw kontrowersyjnych od Kościoła rzymskokatolickiego oraz od protestantyzmu kontynentalnego. filokalia. 26-27. osoba. Uważani na Wschodzie za teologów par excellence: św. a jego oryginalny wkład w teologię polegał na sposobie. 2. kiedy doszedł do wniosku. Jan Ewangelista. doktor Kościoła. 2) i uczniem “którego Jezus miłował” (J 13. przebóstwienie. Kraków 2002 201 . Zmuszony do przyjaz- Wydawnictwo WAM. 3. Grzegorz z Nazjanzu (329-389) i św. Zob. wspólnota anglikańska. Papież Wigiliusz (papież w latach 537-555). Według słynnego aksjomatu Karla Rahnera (1904-1984). Uważa się go za największego teologa mistycznego w Kościele bizantyńskim. teologia Trójcy Przenajświętszej. 20-24). po jakimś czasie jednak zrezygnował z tej stolicy i wrócił do Nazjanzu (w Kapadocji). Wśród jego pism znajduje się Pięć mów teologicznych. Absolutna tajemnica trzech Osób Boskich w ich odwiecznym życiu. Na Synodzie w Reims (1148) biskup Gilbert de la Porrée (ok. Trzydzieści dziewięć artykułów. pozostają jednym z ważniejszych świadectw wiary Wspólnoty anglikańskiej. Zob. Podczas soboru został mianowany biskupem Konstantynopola. Św. teologia Trójcy Przenajświętszej. Zob. początkowo odmówił podpisu pod takim pośmiertnym potępieniem oraz sprzeciwił się manipulowaniu nauczaniem Soboru Chalcedońskiego. pisma biskupa Cyru.7.ok. Artykuły te. Sobór Konstantynopolitański III. Trójśpiew. 31). Trójca immanentna. 393 . monoteizm. w roku 547 wezwany do Konstantynopola. i w Nim doświadczonej (J 20. Cyrylowi z Aleksandrii (zm. Jana jest najgłębszą spośród Ewangelii dzięki modlitewnej kontemplacji chwały Boga objawionej w Chrystusie. Synu Bożym. Potępienie dotknęło pisma i osobę Teodora z Mopsuestii (ok. Wybrane pisma trzech autorów. W ten sposób od Troistości “ekonomicznej” przeszliśmy do poznania Troistości “immanentnej”. teologia Janowa. jaki Ibas z Edessy (biskup tego miasta w latach 435-449) wysłał w roku 433 do Marisa. Trzy rozdziały. Autora czwartej Ewangelii tradycyjnie utożsamia się z Janem. 1. tridion. został jednak mnichem i przez około dwadzieścia pięć lat był przełożonym monasteru św. 2-8. 466). apolinaryzm. św. 1080-1154) został oskarżony o tak dalekie podkreślanie różnic pomiędzy Osobami Boskimi aż do uczynienia z nich całkowicie niezależnych istot. Troistość ekonomiczna jest Troistością immanentną i odwrotnie. 444). Sobór Konstantynopolitański I. oskarżonych o sprzyjanie nestorianizmowi. wiele poezji i kilka listów przeciw apolinarystom. 21. 20. Grzegorz z Nazjanzu brał udział w drugim soborze powszechnym. opuścił go jednak. Dzięki “ekonomii” (lub dziejom) zbawienia. rozpoczętej w Starym Testamencie. Konstantynopolitańskim I (381). Zob. ojcowie kapadoccy. w których nicią przewodnią było przebóstwienie.

Chociaż programy się różniły. które się utożsamia z uniwersytetem w Tybindze. 1928). Filip Melanchton (1497-1560). że we wczesnym chrześcijaństwie dialektyka żydowskiego stronnictwa Piotra i pogańskiego stronnictwa Pawła została pokonana przez pojawienie się w II stuleciu katolicyzmu. augsburskie wyznanie wiary. rozwój tradycji. Franza Antona Staudenmeiera (18001856). Zob. Wśród profesorów protestanckich wspomnieć trzeba Gerharda Ebelinga (ur. Po zwołaniu powszechnego Soboru Konstantynopolitańskiego II (553) Wigiliusz ostatecznie podpisał potępienie Trzech Rozdziałów. oświecenie. Ernsta Käsemanna (1906-1998) i Jürgena Moltmanna (ur.dostroił się do tego typicznego znaczenia Pisma Świętego. Św. Kraków 2002 202 . które realizowały objawienie i zbawienie. Albert Schwegler (1819-1857) i David Friedrich Strauss( 1808-1874). W latach 1534-1535 wydział teologiczny opanowali protestanci. Po Soborze Watykańskim II z trudem można mówić o “szkołach” w Tybindze. 28). W latach 15731581 trzej teologowie luterańscy: Jakob Andreae. oraz Johann Adam Möhler (1796-1838). “nauka o obrazach. Hbr 6. o prototypach”). który w roku 1837 przeniósł się do Fryburga. Sobór Chalcedoński. kiedy z niej odeszli Albrecht Ritschl (1822-1889) i Adolf von Hamack (1851-1930). 1-11). Hrabia Eberhard z Wirtembergi. Tybinga i jej szkoły.ok. osób i rzeczy jako “typów” zapowiadających “antytypy”. Trzeci okres zaznaczył się wykładowcami: Paul Schanz (1841 1905).wszyscy z uniwersytetu w Tybindze . w której skład wchodzili Adolf Hilgenfeid (18231907). W ten sposób Adam i Melchizedek są typami Chrystusa (Rz 5. Byli tam jednak znakomici wykładowcy: Joseph (później kardynał) Ratzinger (ur. 1912). Johann Baptist Hirscher (1788-1853). 130 . Zob. sławnego historyka soborów i biskupa Rottenburga. Dzieje Ludu Bożego podczas wyjścia z Egiptu uprzednio wyrażaj ą wyzwania.nawiązali korespondencję z Jeremiaszem II z Konstantynopola (z przerwami. 200) . Kościół jako organizm i krytyczne studia historyczne. 1933). 254) rozwinął w kierunku alegorycznym. jednakże o tyle tylko. W pierwszym okresie do wybitnych postaci tej szkoły należeli: Johann Sebastian Drey (1777-1853). późniejszy biskup Rottenburga. Mimo przyjaznej reakcji patriarchy nie osiągnięto żadnej zgody. Na początku XIX stulecia Ferdinand Christian Baur (1792-1860) założył sławną “szkołę w Tybindze”. 1934). Stosując do dziejów chrześcijaństwa i jego teologii heglowską dialektykę rozwoju (teza-antyteza-synteza). że w nauce Kościoła nie ma niczego. nestorianie. co Orygenes (ok. Karl Adam (1876-1966) i Joseph Rupert Geiselmann (18901970). 48-51). 185 .a potem szkoła aleksandryjska . 1926). Baur dowodził. oraz Karla Josepha Hefelego (1809-1893). którego nominalizm znacznie wpłynął na Marcina Lutra (1483-1546). do zagadnień wspólnych należały: królestwo Boże. Ireneusz (ok. szkoły teologiczne. Do późniejszych studentów należeli Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831) oraz Friedrich Wilhelm Joseph von Schelling (1775-1854). Na Za- Wydawnictwo WAM. Hans Kling (ur. a przeciwstawiać się uchwałom Soboru Chalcedońskiego. Eberharda Jiingela (ur. Lukas Osiander oraz Jakob Heerbrand. co doprowadziło do poważnej schizmy na Zachodzie. któremu w latach 15731574 wysłali grecki przekład Wyznania augsburskiego. Potop zapowiada chrzest (1 P 3. Sobór Konstantynopolitański II. a od 1999 r. który się później przeniósł do Fryburga. jakie przyjmują (l Kor 10. a także Walter Kasper (ur. że je “ochrzcili”. Kilka zupełnie różnych kierunków teologicznych. Szkoła Baura upadła. Mimo nieszczęśliwych okoliczności to niezwykłe potępienie można rozumieć jako zapewnienie. 14. Francis Xavier Funk (1840-1907). 20-7. sekretarz Papieskiej Rady ds. i sakramenty. Sposób interpretowania wydarzeń. a także uczony grecki Marcin Crusius . o ile mogły się one skłaniać ku interpretacji nestoriańskiej. z jakimi się chrześcijanie spotkają. co mogłoby usprawiedliwiać błędną naukę Nestoriusza. monofizytyzm. który zakładał ten uniwersytet w roku 1477. studiował w Tybindze.ok. 1927).Leksykon teologiczny du do Konstantynopola. W drugim okresie katolickiej szkoły w Tybindze spotykamy Johanna Evangelista Kuhna (1806-1887). Pod wpływem Johannesa Michaela Sailera (17511832) ci katoliccy teologowie mogli przezwyciężyć Oświecenie przez to. patriarchą ekumenicznym w latach 1572-1595). kiedy w roku 1819 przeniesiono tam katolicki wydział teologiczny z Erlangen. 1420-1495). Zastępca Lutra. a manna na pustyni uprzedza “chleb życia” (J 6. która została zażegnana dopiero około roku 689. w wydanym w roku 548 dekrecie ludicatum potępił twierdzenia Teodora. Typologia (gr. 20-21). zyskał poparcie scholastyka Gabriela Biela (ok. Katolicka szkoła w Tybindze pojawiła się. Popierania Jedności Chrześcijan.

Umożliwiają one spojrzenie na Jezusa z różnych punktów widzenia i zrozumienie. Pierwotnie kopiści i archiwariusze. a także . 30). a w jeszcze większym stopniu św. Tytuły chrystologiczne. potentia oboedientialis. 2. Zob. Ubóstwo. 8). wydatki na zbrojenia. 24-39. Zob. czyli znawcami Prawa (zob. Augustyn z Hippony (354-430).przez analogię .Leksykon teologiczny chodzie typologiczną interpretację przyjął św. Syn Człowieczy. Ultramontaniści występowali przeciw takim ruchom. Zob. Przywrócenie zakonu jezuitów w roku 1814. Rz 12. Zob. które popierały jurysdykcję Kościołów lokalnych. Ze względu na ich wkład w interpretację i zastosowanie Pisma Świętego zwano ich także “doktorami Prawa” albo “prawnikami”. tak jak wielu innych chrześcijan. alegoria. Jako rada ewangeliczna ubóstwo oznacza dobrowolne wyrzeczenie się prywatnej własności. czyli z Rzymu. anawim. 668. W czasach Jezusa wywodzili się przeważnie. Syr 38. sens Pisma Świętego. gallikanizm i jansenizm. odpowiednie zdolności i zręczność mogły im zapewnić dalszy urzędowy awans (Ps 45. którzy nadmiernie wywyższali władzę papieską i wszystkich rozwiązań oczekiwali “spoza Alp”. 17-22. Syn Boży.13. jaką się posługiwali gallikanie na oznaczenie tych wszystkich. Zob. Felicite Robert de Lamennais (1782-1854) przez część swego życia. nauczanie i gościnność (Mt 7. Ambroży (ok. zob. 6. chciwość narodów bogatych i przez inne czynniki. Syn Człowieczy. Ez 7. CCEO 460. Mesjasz. wybór na rzecz ubogich. opieka nad słabymi. żeby otrzymać odpowiedź na każde pytanie. Uczynki miłosierdzia. teologia aleksandryjska. jak: Chrystus. czyli najwyższą radę żydowską w Jerozolimie. prawa człowieka. W Nowym Testamencie takie wyrazy i wyrażenia. Kraków 2002 203 . jak febronianizm. post. śluby. Jr 8. Biblia. arcybiskup Westminsteru. jego następca kardynał Henry Edward Manning (1808-1892) i William George Ward (1812-1882). jałmużna. swobodniej służyć innym i jaśniej świadczyć o bezwzględnej wartości eschatologicznego królestwa Bożego (PC 13. 629). kardynał Mikołaj Wiseman (1802-1865). ujawniali nieludzkie warunki. 1. którzy w różny sposób są ubodzy duchowo. ubranie. 26-2. kim On był lub kim jest oraz czego dokonał lub dokonuje. tworzenie wspólnoty. błogosławieństwa. Pogardliwa nazwa. za którego pośrednictwem przeszła ona do łacińskiego Średniowiecza. żeby dokładnie naśladować Chrystusa (zob. 11. Czynności natchnione przez wiarę i Ducha Świętego. sprawiedliwość. dach nad głową. Do czołowych postaci wśród ultramontanistów należą: Joseph de Maistre (1753-1821).stan tych. Zob. Ultramontanizm (łac. 14-19) i potem. Stan pozbawienia takich istotnych dóbr. przywódcy Kościoła. LG 42). odwiedzanie chorych. 467-8. jak pokarm. 2 Kor 8. Jk 1. tora. Zob. Uczeni w piśmie. Mk 14.1-15. do których należą: modlitwa. 1. wybór na rzecz ubogich. niepokoje rewolucyjne w latach 1830-1848. Kodeks Prawa Kanonicznego krótko zbiera to. “Troska o sprawy społeczne” (zob. wiara i uczynki. długi pontyfikat Piusa IX (1846-1878) i inne czynniki sprawiły. że wielu ludzi zaczęło się rozglądać za autorytetem. choć nie wyłącznie. nauka społeczna Kościoła. nawet wbrew postępowaniu centralnej władzy w Rzymie. Louis Veuillot (18131883). rady ewangeliczne.27). Kyrios. teologia wyzwolenia. Uległość łasce Bożej. Syn Boży. Łk 7. Ubodzy. na które miliony ludzi zostało skazanych przez wojny. z faryzeuszów i razem z najwyższymi kapłanami i starszymi stanowili złożony z 71 członków sanhedryn. Od dawnych czasów aż do wydanej w roku 1987 encykliki Jana Pawła II Sollicitudo rei socialis (łac. życie zakonne.9).12. co się istotnie zawiera w praktykowaniu ewangelicznej rady ubóstwa praktykowanego w instytutach konsekrowanego życia zakonnego (CIC 600. Ruch ultramontański osiągnął szczyt w definicji nieomylności papieskiej na Soborze Waty- Wydawnictwo WAM. orygenizm. 339-397). “ponad górami”). teologia antiocheńska.

Wyraz. Zob. ND 648). Unitarianie (z łac. Raiph Waldo Emerson (1803-1882). CIC 1671-1685. W Stanach Zjednoczonych powagę naukową zyskał unitarianizm dzięki takim postaciom. Ga 5. melkici. braku zgody na jego przyjęcie albo braków w zachowaniu formy podczas sprawowania sakramentu kapłaństwa lub małżeństwa.raczej za przykład fałszywego prozelityzmu niż rzeczywistego ekumenizmu. Mimo to w oficjalnym dialogu teologicznym z prawosławiem wschodnim wyłoniono podkomisję do spraw katolików wschodnich obrządku bizantyńskiego będących w łączności z Rzymem. Jezus kładł nacisk na to. upowszechnili go bowiem Marcin Cellarius (1499-1564). gallikanizm. Zob. ND 606/1-12. sakrament święceń. Nazwa nadana Rusinom. Jednakże warunkowe określenia tej definicji w istocie zawierały w sobie krytykę rzeczy przesadnych w tym ruchu. jansenizm. 34-39).wbrew przeciwnym pozorom nigdy nie istniał z powodu pewnej przeszkody. ważność. Urzędowe stwierdzenie przez sąd kościelny. jakie otrzymujemy przez wiarę i chrzest (Rz 8. Sobór Watykański I. przyjmuje istnienie jednej tylko Osoby Boskiej.przede wszystkim małżeństwo lub kapłaństwo . 14. kto chce być Jego uczniem (Mt 10. jak: William Ellery Channing (1780-1842). 8. unitanianizm jednak jest herezją stosunkowo późną. post. Św. nestorianie. asceza. 614-615). którzy podczas synodu w Brześciu Litewskim w roku 1596 zgodzili się na pełną łączność z Rzymem. 301302. Rusini. wymagane do rozwoju nowego życia. arianizm. monofizytyzm. który odrzuca Bóstwo Syna Bożego i Ducha Świętego. Unieważnienie (zamiast “stwierdzenie nieważności”). DH 1880. 2. Umiarkowanie. 2.Leksykon teologiczny kańskim I w roku 1870 (zob. którzy żyją z Bogiem w Chrystusie (Rz 5. Unici (z łac. 1-19). czekającą tych. febronianizm. “unio = zjednoczenie”). stoicy. “kontrola siebie samego”. Sobór Watykański II (1962-1965). Kościoły wschodnie. Po ustaleniu nieważności małżeństwa obie strony mogą swobodnie ponownie zawrzeć związek małżeński. cnoty kardynalne. Zob. tradycjonalizm. który zaczął później oznaczać także innych chrześcijan wschodnich będących w łączności z Rzymem. 1096. krzyż. był używany w znaczeniu pejoratywnym i powinno się go zastępować określeniem “katolicy wschodni”. a także Charles William Eliot (1834- Wydawnictwo WAM. 24). jeżeli nie chce skończyć w rowie. Późniejsze księgi Nowego Testamentu zachęcają do umiarkowania (czasami tłumaczonego wyrazami “trzeźwość”. Prawosławni uważają często takich katolików za zdradziecką przeszkodę na drodze do jednego Kościoła. Umartwienie. przedstawione przez Platona (427-347 przed Chr. dał bardziej wyważone wyjaśnienie władzy papieskiej (LG 22-25). celem tej podkomisji jest prowadzenie studium nad zagadnieniem prozelityzmu i unii. Katolicy wschodni mają pełny udział w tym dialogu. Unia hipostatyczna. 2. stoicy uznali za cnotę fundamentalną. Rozmaite wątpliwości co do bóstwa Syna Bożego i Ducha Świętego powstały co prawda w początkach dziejów Kościoła. 13. głosząc naukę o kolegialności wszystkich biskupów z papieżem i pod kierownictwem papieża. Paweł bardzo plastycznie opisuje walkę z grzechem i mocami śmierci. DH 3065-3075: ND 831-840). kiedy “Słowo stało się ciałem” (J l. 5). która uzdalnia człowieka do powściągania swoich pożądań i do kontrolowania namiętności.) w postaci rydwanu ciągniętego przez trzy ogiery. Ćwiczenie w zaparciu się samego siebie. czystość. Jedna z czterech cnót kardynalnych. Zob. chrześcijaństwo ormiańskie. maronici. “unitas = jedność”). czyli Socyn (1539-1604) (zob. Michał Servetus (1511-1553) i Fausto Paolo Sozzini. do jakiej doszło. a dla obrony ścisłego monoteizmu. którego Chrystus pragnie . Zob. 1357-1377). którego woźnica musi mocno trzymać lejce. 1708-1712. wstrzemięźliwość. ale dopiero po potwierdzeniu wyroku przez sąd apelacyjny (por. prozelityzm. jakie koszty musi ponieść ten. Umiarkowanie. DH 252-263. Tt 1. albo “skromność”) przede wszystkim (ale nie wyłącznie) przywódców Kościoła i ludzi starszych (1 Tm 3. Kościół. Jedność między pełnym bóstwem i pełnym człowieczeństwem w jednej (boskiej) Osobie Jezusa Chrystusa. Kraków 2002 204 . Zob. zob. małżeństwo. CCEO 842. Sobór Watykański II. że sakrament . apolinaryści. Pogląd. prawo kanoniczne.

Tomasz z Akwinu (ok. Rz 6. 10. odkupienie. które się wyłoniło po niewoli babilońskiej. 1225-1274) pojmował sakramenty jako znaki uobecniające. Wolfhart Pannenberg (ur. które trzeba wyznawać bez zastrzeżeń i na podstawie definicji (jest to tzw. Kraków 2002 205 . który przez czterdzieści lat był rektorem Uniwersytetu Harvarda i zreformował Harvard Divinity School (ang. 27) oraz do pewnego stopnia zaciągnęli profetyczną odpowiedzialność za głoszenie dobrej nowiny o Chrystusie. piekło. arianizm. powszechniki. 28). Obdarzony autorytetem urząd nauczania Ewangelii w imię Jezusa Chrystusa. 1 J 2. 54. Urfa. Wielu z nich albo się stało agnostykami. Zob. 49. Zob. 12). który ogarnął wszystkie następujące po nich pokolenia i od którego dopiero Chrystus nas wybawił. np. proklamacja. kapłaństwo. Pełne życia opowiadanie o tym. wychowanie religijne i troskę o rodziny. zbawienie. Posługiwanie Ludowi Bożemu przez duchownych jako pasterzy. Biskupi najczęściej pełnią tę funkcję nauczycielską stale (są to różne rodzaje tzw. 30-32. w jaki te wydarzenia nam ukazuje zmartwychwstanie Chrystusa (l Kor 15. Wyrażenie to można zastosować do tych. 1-24. duchoburcy. laikat. Uroczyste obwieszczenie. Zob. “Harwardzka Szkoła Teologiczna”). socynianizm. którzy mają władzę oficjalnego przepowiadania i nauczania. Wyraz “uniwersalizm” oznacza też pogląd. przebóstwienie. uczestniczą w Urzędzie Nauczycielskim Kościoła. Uniwersalizm (łac. apokatastaza. I tak św. Urząd Nauczycielski przywołuje głoszoną przez Wydawnictwo WAM. W czasie chrztu świętego wszyscy wierzący zostali namaszczeni przez Ducha Świętego i są przez Niego prowadzeni (J 14. Unitarianie nie mają formalnego wyznania wiary i liczebnie zmaleli. Zasada uprzedniego udziału w wydarzeniach. eschatologia. Adam. 6. Teolog monachijski. Universalia (łac. 26). które naturę łaski i sakramentów wyjaśnia jako rzeczywisty początek naszego życia w chwale (J 6.stan grzechu. jurysdykcja. 12-18). Zob. duchowieństwo. preegzystencja. Urząd duszpasterski. Urząd nauczycielski Kościoła. mogą się wypowiadać o prawdach objawionych. nauczanie “nadzwyczajne”). Doktryna upadku uczy o tym. Zob. Upodobnienie do Boga. Izrael. Pełniąc szczególną służbę na korzyść całej społeczności. “pojęcia ogólne”). odwołuje się do zasady uprzedzenia. że za pośrednictwem Izraela zbawienie Boże zostało zaofiarowane wszystkim narodom (Iz 42. J 8. Rz 8. 6. jak to Adam i Ewa dobrowolnie okazali Bogu nieposłuszeństwo i w ten sposób utracili niewinne i idealne życie (Rdz 3. Katolicy są przekonani.Leksykon teologiczny 1926). którym biskup nałożył obowiązek szczególnego posługiwania. Zob. że ostatecznie wszyscy ludzie zostaną zbawieni. Edessa. 23-24. Zob. że ta władza nauczania jest przede wszystkim właściwością całego kolegium biskupów (jako następców kolegium apostolskiego) i poszczególnych biskupów zachowujących łączność z biskupem Rzymu (LG 20-25. 16. że to pierwsi rodzice (a nie Bóg) wprowadzili zło moralne do naszego świata . Zob. zob. Ci. “powszechny. 26. nauczania “zwyczajnego”). albo powrócili do głównych odmian chrześcijaństwa. Uprzednie istnienie. wynikająca ze sposobu. zob. Mdr 2. który jednakże “nie jest ponad słowem Bożym. subordynacjonizm. kiedy staje przed szerokim kręgiem zagadnień teologicznych i filozoficznych. Ewa. Przekonanie. wszechświatowy”). 20. Zebrani na soborze powszechnym albo reprezentowani przez papieża. Rz 5. 1928). Upadek. 13. Łk 2. 1 Kor 11. które nastąpią przy końcu świata. grzech pierworodny. 3-8. adopcjonizm. 14. 52. DV 10). historia. monoteizm. lecz jemu służy” (DV 10). Księgę Jonasza. Zob. Uprzedzenie. Zob. teologia Trójcy Przenajświętszej. monarchianizm.

Działanie Boże sprawiające. sobornost’. że dzięki obfitej łasce Bożej jest ono możliwe (zob. stworzenie.. 11). zostały one klasycznie sformułowane przez św. simul iustus et peccator. Zob. Św. W Średniowieczu teologom i wydziałom teologicznym wielkich uniwersytetów powierzano prawo wykonywania zadań pewnego rodzaju urzędu nauczycielskiego. obraz boży. Do innych takich śladów należą relacje międzyosobowe typu “Ja-Ty-My”. teologia Trójcy Przenajświętszej. a nie przez wykonywanie nakazów Prawa (Rz 3. Taka sama powaga. hierarchia. 4). ND 1933-1935). którzy byli i pozostają pierwszymi odbiorcami Bożego objawienia. 6. Trzy reguły pozwalające nam mówić o Bogu w sposób analogiczny. że w tym życiu uświęcenie jest z samej swej istoty niezupełne. negacji i wzniosłości”).Leksykon teologiczny Chrystusa zbawczą prawdę. że te dwa poglądy wzajemnie się wykluczają. Via affirmationis. będąca jego wynikiem. Wśród chrześcijan prawosławnych szczególną rolę w sprawach nauczania odgrywają synody. że Kościół powinien być wyposażony w instytucję (urząd nauczycielski) działającą w ten sposób. Zob. 16). że istnienie takiego urzędu nauczycielskiego jest wiarygodne. luteranizm. nieomylność. Vestigia trinitatis (łac. Duch Święty (1 P 1. ND 1961). kolegialność. ostatecznie zredagowana w 1997 r. DH 1530-1532. Ga 2. “ślady Trójcy Przenajświętszej”). świętość. że udziela pomocy ludziom w przeżywaniu prawd objawionych i trwaniu przy nich. Uświęcenie. która rzeczywiście przekształca grzeszników mocą Ducha Świętego (Rz 5. synod. ND 1901-1906). który się rozpoczął z usprawiedliwieniem (zob. Ślady Trójosobowego Boga. Zbawczy dar przywrócenia sprawiedliwości. 17. 28. 1 Kor 1. jednakże wszystko to. Stąd właśnie czerpiemy poważniejszy argument na to. 1999 r. Luteranie kładli nacisk na pochodzące od Boga orzeczenie o sprawiedliwości grzeszników (Rz 3. 5. łaska. sukcesja apostolska. Nadal pozostają pewne różnice odnośnie natury usprawiedliwienia: np. 4. Kraków 2002 206 . Usprawiedliwienie otrzymujemy przez wiarę w Jezusa Chrystusa (Rz 1. Prawdę . uświęcenie. DH 225-230. urzeczywistnia się wśród całej wspólnoty wierzących. papież. Sobór Trydencki kładzie nacisk na to. DH 1561. siedem soborów powszechnych. przebóstwienie. rozpoczął się międzynarodowy teologiczny dialog katolicko-luterański. które można znaleźć w świecie stworzonym. można je jednak zrozumieć raczej jako uzupełniające się niż jako ze sobą sprzeczne. Urząd Nauczycielski wywodzi się od samego Chrystusa. 2 Kor 5. żeby ją wyjaśnić i dostosować do zmian zachodzących w każdym czasie i w każdej sytuacji. 23). eminentiae (łac. przypisywanie. jest kierowany przez Ducha Świętego (ale Go nie zastępuje). 9. który sprawia. 2) nadal prowadzi i uzupełnia w uświęcaniu proces. 30-31). Usprawiedliwienie. wiara i uczynki. Wprawdzie często się uważa. mogą w większej pełni mieć udział w Bożej świętości i doskonałości. 1). Augustyn z Hippony (354-430) uważał. analogia. Międzyosobowy charakter prawdy sprawia. a dochodzi się do niego dzięki uczestniczeniu w sakramentach (zob. Podczas gdy protestanci raczej podkreślają. 6. X. Bożej łaski i wolnej woli. Zob. że Trójca Przenajświętsza odzwierciedla się w ludzkim poznaniu i miłości. 9-12. 28. W 1967 r. a szczególnie wśród ludzi. była podobnie “charyzmatyczną” podstawą działalności “nauczycieli” w Kościele Nowego Testamentu (1 Kor 12. układ rodzinny typu “ojciec-matka-dziecko” oraz ludzkie dążenie do pełni życia. Uświęcenie polega na miłości.przeżywają i podtrzymują ludzie we wspólnocie.także prawdę objawioną . “droga afirmacji. którym grzechy zostały przebaczone. Wspólna deklaracja dotycząca nauki o usprawiedliwieniu (zawierającą 44 oświadczenia traktujące o podstawowych prawdach dotyczących usprawiedliwienia) została podpisana 31. biskup. przez Kościół Katolicki i Światową Federację Luterańską. Dz 13. autorytet. depozyt wiary. znaczenia i miłości. podczas gdy katolicy (i prawosławni) podkreślają otrzymaną łaskę. ex cathedra. Zob. przebóstwienie. usprawiedliwienie. Chrześcijanie wschodni wolą mówić o przebóstwieniu (2 P 1. oparta na wartości ich osobistych obdarowań. uczynki miłosierdzia. że ludzie. Sobór Powszechny. Wydawnictwo WAM. co nie zostało zdefiniowane przez siedem soborów powszechnych (325-787) nie posiada statusu pewności i pozostaje sprawą do dyskusji. 17. że człowiek znajduje przyjęcie w oczach Boga. łaska. 30. teologia naturalna. negationis.

rozdał własny majątek ubogim i zaczął głosić Ewangelię w południowej Francji. owocne przyjęcie sakramentu oznacza. Zwolennicy Walentyna. który przekracza nasze rozumienie i nasz sposób mówienia. małżeństwo”) Sofia. Temu systemowi gwałtownie się sprzeciwił św. 130 . gnostycyzm. też DH 1341). ale w stanie grzechu śmiertelnego.również wprawie kanonicznym (zob. domagano się wyznania wiary w prawdy przez nich podważane (zob. że on się liczy. [Piotr] Valdes (zm. który wszedł do zwyczajnego słownictwa kościelnego od czasów Soboru Trydenckiego (DH 1809) i papieża Benedykta XIV (1675-1858). Wreszcie Bóg będąc samą Dobrocią. który założył jedną z najważniejszych sekt gnostyckich w drugim stuleciu. Zob. którego utożsamiano ze (złym) Bogiem Starego Testamentu. platonizm. On sam i jego zwolennicy wywoływali nieustanne napięcia. analogia. Kiedy na Soborze Laterańskim III (1179) nie udało się ich skierować na właściwą drogę. 1411. kalwinizm. jakie trzeba spełnić. Waldensi. żeby pewne czynności były ważne . transcendencja. roku 135 udał się do Rzymu. forma sakramentu małżeństwa. Fakt. a ostatecznie się wyłonił jako Kościół z kalwińskim wyznaniem wiary. “połączenie. bóstwo żeńskie. Kraków 2002 207 . Chrześcijanin. Zob. usłyszawszy zaproszenie Chrystusa skierowane do bogatego młodzieńca (Mt 19. a o czynności nieważnej można powiedzieć. Później wskutek syzigies (syr. że jest pusta i żadna. Wyraz. 21). DH 809) sprawił. synod w Weronie (1184) obłożył ich klątwą. Zob. Od waldensów. CCEO 931). Jest ich we Włoszech około 30 000 i stanowią tam najliczniejszą grupę protestancką. Przebywał tu około dwudziestu lat i na pewnym etapie najwyraźniej liczył. zawiera je ważnie. że zostanie biskupem Rzymu. który zawiera małżeństwo po spełnieniu warunków wymaganych przez Kościół. dualizm. które pierwotnie tworzyły pleromę (gr. 1703. oraz jeden z niższych eonów zrodzili Demiurga albo stwórcę wszechświata. jest dobry w sposób absolutny. Zob. przed 1219). teologia katafatyczna. 1802). 1504. Walentynianie. którą opłakuje John Milton w sonecie Na ostatnią rzeź w Piemoncie. W roku 1922 waldensi otwarli szkołę teologiczną w Rzymie bardzo blisko Watykanu. Niemiec. 640. pleroma. W roku 1174 bogaty kupiec z Lyonu. marcjonizm. Wątpienie. 1225-1274). Wydawnictwo WAM. że nic nie było. składają się z istotnych elementów i wskutek tego mogą być ważne albo nieważne. Nieważność oznacza. że odrzucali oni posługiwanie się jakąkolwiek przemocą. Warunkiem do ważnego przyjęcia innych sakramentów jest uprzednie przyjęcie sakramentu chrztu (CIC 842).Leksykon teologiczny Tomasza z Akwinu (ok. Zob. Waldensi włoscy zetknęli się z reformacją protestancką na synodzie w Chanforans (1532) i przyjęli kalwińskie wyznanie wiary. Na przykład przeżycie naszej ludzkiej dobroci pozwala nam orzekać o dobroci Boga. Polski. “pełnia”). Ważność. łaska. Czech. oprócz tego. że zażegnanie rozłamu stało się niemożliwe. Po masakrze waldensów w roku 1655. Wielu waldensów wyemigrowało wtedy do Hiszpanii. Na przykład sakramenty. pięć dróg. przeszkody małżeńskie. która dotknęła także placówki waldensów w południowej Francji. Ważne przyjęcie sakramentu oznacza. demiurg. 1301. teologia apofatyczna. że łaska została udzielona albo zwiększona. sakrament. co możemy powiedzieć o ludziach. W roku 1207 Innocenty III zorganizował krucjatę przeciw albigensom. Po roku 1848 uzyskali oni rzeczywistą wolność polityczną i religijną. ND 403. grzech. że są one przede wszystkim znakami Chrystusowej miłości wynikającej z przymierza. reformacja. którzy w roku 1207 powrócili na łono Kościoła katolickiego.ok. odmawiali składania przysięgi (DH 913) i głosili kazania bez oficjalnego zatwierdzenia ze strony Kościoła (zob. Głosił skomplikowany system eonów. CIC 124. zanim ok. teologia negatywna. nieliczne ich wspólnoty górskie otrzymały zgodę na swobodne praktykowanie własnej religii. ponieważ często atakowali zaangażowanie Kościoła w sprawy ziemskie. Prawdopodobnie urodził się w Egipcie i przewodził gnostykom w Aleksandrii. DH 790-797. Ireneusz z Lyonu (ok. Członkowie ruchu odnowy. który początkami sięga dwunastego stulecia. nie otrzymuje jednak (jeszcze) łaski sakramentu. sceptycyzm. odnosi się on do warunków. Sabaudii i Piemontu. 200) (zob. Równocześnie jednak Bóg nie jest dobry w sposób ograniczony. husyci. protestanci.

Wiatyk (łac. analogia wiary. a nie z uczynków Prawa (Rz 3. pozostając w pełni Bogiem. 8. Ga 2. według której Syn Boży. udzielana tym. Zgodnie z tym przekonaniem dusze istnieją wcześniej niż ich ciała. 1440. depozyt wiary. usprawiedliwienie. wiara. które się raz na zawsze kończy śmiercią (1 Kor 15. Przekonanie. objawienie. W pojęciu wiary teologia odróżnia aspekt obiektywny.5. Zagadnienie to podniesione już zostało w Nowym Testamencie (np. 2 Kor 5. 844. Zob. Zob. śmierć. 10). a po śmierci istnieją w stanie bezcielesnym. Wiara i uczynki. że usprawiedliwienie wynika z łaski przez wiarę. Hbr 9. Zob. Organizacja ekumeniczna. hinduizm. sola fides. Poważne zadawanie pytań i uczciwe stawianie czoła trudnościom nie stanowi grzesznej wątpliwości. Rz 10. że wierzący wydają owoce wiary (Ga 5. 16. Jk 2. 10. mająca na celu przygotowanie ich do przyszłego życia. 913. żeby chrześcijanie umierający mogli wyznać grzechy i przyjąć Komunię św. 4-5). Niedowierzanie albo zawieszenie zgody co do poszczególnych prawd wiary chrześcijańskiej. Wiara.22-23). dekalog. Zob. Sobory kościelne . 12-13). dopóki znowu nie ożywią ciała tego samego lub innego gatunku. przypisywanie. Wcielenie ponowne. Komunia św. sola fides. 27). Hbr 11. Wydawnictwo WAM. że istnieje nieokreślona seria możliwości. (zob. “posiłek na drogę”). rozumnej i całkowitej odpowiedzi (DV 4). wiara. Edynburgu (1937). Paweł podkreśla. Wiara i ustrój. 883. zanim zostanie całkowicie oczyszczona i dzięki temu wolna od konieczności przejścia w inne ciało. prawda. bardzo burzliwie rozprawiano o nim w czasach reformacji. Sobór Chalcedoński. Obecnie jest podporządkowana Światowej Radzie Kościołów. 961). Wcielenie. urządziła ona światowe konferencje w Lozannie (1927). usprawiedliwienie. 865. 20-26. ND 25) wyklucza ponowne wcielenie. 3. 5. 1). i aspekt subiektywny. 921. Eucharystia. wędrówka dusz. umarł na krzyżu pod Poncjuszem Piłatem i powstał z martwych w uwielbionym człowieczeństwie (Rz 1.odrzucały różne próby fałszowania lub zaprzeczania pełnego człowieczeństwa i pełnego bóstwa Jezusa Chrystusa. Montrealu (1963) i Santiago de Compostela (1993). albo nawet co do całości wiary. semipelagianie. zwane także metempsychozą. Mimo to Bóg sprawia (Flp 2. którzy się znajdują w niebezpieczeństwie śmierci. Wędrówka dusz. Wiara w zmartwychwstanie i oficjalne odrzucenie możliwości wcześniejszego istnienia dusz ludzkich (zob. Zob. Wiara jest możliwa przy pomocy Ducha Świętego (Dz 16. 14. doketyzm. Sobór Nicejski I. czyli osobiste zawierzenie Bogu (fides quo). 867. Prawda. Lund (1952). której celem jest studium problemów teologicznych leżących u podstaw podziałów między chrześcijanami. neoplatonizm i inni. W konkretnym miejscu na ziemi i w konkretnym momencie dziejów narodził się z Maryi Dziewicy. Św. Światowa Rada Kościołów. DH 403. 9). czyli prawdę objawioną podaną do wierzenia (fides quae). 6). analiza wiary. 854. Prawo kościelne usuwa wszelkie ograniczenia. fideizm. 14. łaska. a polega na daniu zupełnie wolnej. przez którą wyznajemy prawdę o Bożym objawieniu dokonanym ostatecznie w Jezusie Chrystusie (J 20. prawo. której wynikiem jest miłość (Ga 5. zasługa.Leksykon teologiczny Wątpliwość. 16-18). zmartwychwstanie umarłych. Zob. 16. dusza. że dusza zamieszkuje w całym szeregu różnych ciał i że może żyć wielokrotnie na tej ziemi. posłusznie oddajemy samych siebie (Rz 1. ekumenizm. stał się naprawdę w pełni człowiekiem (J 1. pomniejsza poważny charakter łaski Bożej i ludzkiej wolności realizowanej podczas jednego tylko ziemskiego życia. 2 Kor 3. 3-4). CIC 566. Zob. 14-26). tora. Sobór Konstantynopolitański III. 2. żeby zbawić świat. Nauka o reinkarnacji utrzymująca. 31. Ga 4. 20-28. reformacja. Wędrówkę dusz w różnych odmianach przyjmuje buddyzm.od Nicejskiego I (325) do Konstantynopolitańskiego III (680/681) . racjonalizm. zgoda na wiarę. Kraków 2002 208 . Zob. 26) i powierzamy naszą przyszłość Bogu (Rz 6. luteranizm.

podczas gdy chrześcijanie pochodzenia żydowskiego nadal jeszcze świętowali żydowską Paschę. będące wspomnieniem zmartwychwstania Jezusa Chrystusa. jeżeli nawet przyjęli gregoriańską reformę kalendarza. wolna wola. Chrześcijanie wschodni nazywają ją “Wieczerzą Mistyczną” (by przywołać na pamięć jej sakramentalny charakter. Wyrażenie używane przez niektórych Ojców Kościoła i powszechne wśród protestantów na oznaczenie Pokarmu eucharystycznego ustanowionego przez Chrystusa podczas Ostatniej Wieczerzy. Ponieważ wydarzenia przyszłe częściowo zależą od ludzkiego wyboru. zmartwychwstanie umarłych. Zmartwychwstanie Chrystusa. Dzień poprzedzający największe święto chrześcijańskiego kalendarza. 25-26). Ostatnio rozwój ruchu ekumenicznego doprowadził jednak do ugody między katolikami wschodnimi. wizje. Zob. Wieczność. pascha. kalendarz gregoriański. Wiedza darmo dana przez Ducha Świętego ze względu na pewne szczególne zadanie do spełnienia w Kościele. Wielka Sobota. które to święto obchodziły w następną niedzielę. Najwcześniejsze i najważniejsze święto w roku chrześcijańskim. W Nowym Testamencie wyrażenie “Wieczerza Pańska” pojawia się tylko jeden raz (1 Kor 11. agape. który po niej następował. “zwolennicy czternastego”). dzięki łasce Bóg pozwala nam jednak uczestniczyć w “życiu wiecznym” (J 11. systematyka łaska. jak agape. gdyż “mysterion” oznacza sakrament) oraz “Liturgią Eucharystyczną”. kiedy to za każdym razem przypadała Pascha żydowska (14 nisan). Wiedza i religia. Eucharystia. To musiało się stać zarzewiem zatargów. scientia media. zgodnie z długą tradycją.Leksykon teologiczny Widzenia. a innymi wspólnotami chrześcijańskimi. filozofia wieczysta. Wielkanoc świętują według kalendarza juliańskiego. scientia media. charyzmaty. Ołtarz pozostaje nieprzystrojony. Prawosławni. zwanymi “quarto-decimales” (łac. Msza święta. Wielki Tydzień. Zob. piekło. nieustanną pełnię życia. jak pogodzić Bożą wiedzę uprzednią z ludzką wolną wolą. 20) i oznacza zarówno ofiarę eucharystyczną. Zob. Wielkanoc. że początkowo obchodzono je w każdą niedzielę. Wieczysta filozofia. Zob. normalnych studiów i pracy. Wieczerza Pańska. Wiedza uprzednia. Zob. gnoza. ponieważ orędzie chrześcijańskie głosiło. Praktyka uwzględniania w każdym roku specjalnego dnia przeznaczonego na obchód pamiątki zmartwychwstania wywołała spory między chrześcijanami małoazjatyckimi. Wydaje się. niebo. które to określenie wszędzie zyskało sobie zwolenników. Przeciwstawia się j ą wiedzy nabytej. Przymiot oznaczający brak początku i końca. Kraków 2002 209 . Wiedza pośrednia. a prawosławnymi co do ustalania daty Wielkanocy co cztery lata (OE 20). Zob. I te spory trwają do dzisiaj. Zob. Niedzielę Wielkanocną. przeznaczenie. przymioty Boże. udzielona Chrystusowi i prorokom Starego Testamentu. istnieje problem. W tym dniu przygotowania liturgia łacińska nie przewiduje żadnych nabożeństw. która jest wynikiem doświadczenia. prorok. Zob. że wyzwolenie Izraela z Egiptu się wypełniło i zostało zastąpione przez zmartwychwstanie Chrystusa (1 Kor 5. W obrządku bizantyńskim rankiem w Wielką Sobotę cele- Wydawnictwo WAM. czyli braterski posiłek. a tabernakulum puste. 7). nauka i religia. Wieczność jest przymiotem Bożym. Wiedza wlana. Wiedza o rzeczach przyszłych jako atrybut Boga. Zob. łaska. którzy obchodzili to święto w tym dniu. liturgia. Wiedza. W kalendarzu gregoriańskim dzień Wielkanocy przypada między 21 marca a 25 kwietnia. Zob.

Triduum Wielkanocne. podczas której rozdziela się hostie konsekrowane w Wielki Czwartek. Eliasza (1 Krl 19. która pod koniec IV wieku odbyła pielgrzymkę z Hiszpanii do Jerozolimy. w którym Chrystus spędził ostatnie kilka dni swojego ziemskiego życia. azjatyckiej. liturgia darów uprzednio konsekrowanych.Leksykon teologiczny bruje się liturgię św.podobnie jak my . Egeria. Po niej następują modlitwy wstawiennicze za wiele grup ludzi. tak że dni postnych jest trzydzieści sześć (dawniej czterdzieści jeden). liturgia zachodnia w tym dniu rozpoczyna się od głoszenia Męki Pańskiej według św. post. że w dziejach religijnych rodzaju ludzkiego wielobóstwo prowadziło do wyższej formy jednobóstwa albo że pier- Wydawnictwo WAM. chociaż w oczywisty sposób nawiązuje do czterdziestodniowego postu Mojżesza (Wj 24. został ustalony w VII wieku. W Rzymie odprawia się każdego dnia specjalne Msze święte w poszczególnych kościołach zwanych “stacjami”.. Wielki Tydzień. Pierwszą jasną dokumentację obchodów Wielkiego Tygodnia odnajdujemy w Listach paschalnych św. Święto. greckiej. palamizm. Wielki post. która zacznie się wieczorem. wstrzemięźliwość. Niedziela Palmowa. Wielki Piątek. w trzecią niedzielę oddaje się cześć Krzyżowi św. Zob. na Filipinach i we Włoszech. a nie po pierwszej niedzieli Wielkiego Postu. że istnieje wielu bogów. 18). 34). theologia crucis. by odkupić grzeszną ludzkość. Triduum Wielkanocne.). katechumenat.. Wielobóstwo. 8). 296-373). Pierwotnie post w okresie Wielkiego Postu był bardzo ostry: dozwolony był tylko jeden posiłek pod wieczór z wykluczeniem mięsa. Specjalne wielkopiątkowe procesje i sztuki pasyjne nadal odbywają się w różnych częściach świata: na przykład w Hiszpanii. Wielka Sobota.. Komunia święta. Zob. Zob. Atanazego Wielkiego (ok. W ambrozjańskim obrządku w Mediolanie nigdy nie dodawano tych dni dodatkowych. W tradycji bizantyńskiej pierwsza niedziela Wielkiego Postu jest świętem Prawowierności. Środa Popielcowa. Wielki Tydzień. w piątek piątego tygodnia śpiewa się Akatistos. kiedy Chrystus umarł na krzyżu. Zob. Religie politeistyczne istniały i istnieją w kulturach: afrykańskiej. Czterdzieści dni przed Wielkanocą. Ta sama zasada obowiązywała na Wschodzie. Jana. Grzegorza Palamasa (1296-1359). Czas trwania Wielkiego Postu. ale postu się nie przestrzega w soboty i w niedziele. J 13. liturgia darów uprzednio konsekrowanych. co stanowi zapowiedź wigilii Wielkanocy.nazywają go Wielkim Tygodniem. rozpoczyna się on w Niedzielę Palmową poświęceniem palm i procesją. którzy są często zgrupowani wokół najwyższego bóstwa w jakiś panteon (gr. Przekonanie. odsłonięcie i adoracja Krzyża oraz Komunia św. gdzie okres Wielkiego Postu obejmuje wprawdzie siedem tygodni (dawniej osiem tygodni). rzymskiej i innych dawnych i współczesnych. a szczyt osiąga w wielkosobotnią Wigilię Paschalną. Bazylego. Na Wschodzie zwie się go Tygodniem Zbawienia. rosyjsku i arabsku . liturgia darów uprzednio konsekrowanych. “wszyscy bogowie”) o znaczeniu hierarchicznym. są oni uosobieniem różnych doznań i funkcji życiowych. kapłan ogłasza zmartwychwstanie i posypuje ludzi liśćmi laurowymi. odnalazła wysoko rozwiniętą liturgię Wielkiego Tygodnia w mieście. Wielki Piątek. akatistos. kalendarz liturgiczny. w Wielki Czwartek przywołuje na pamięć ustanowienie Eucharystii (dzień ten w niektórych krajach zwie się także Czwartkiem Przykazania. Najważniejszy tydzień w kalendarzu kościelnym. czysty poniedziałek. kiedy to w Rzymie post rozpoczynano w Środę Popielcową. Wielki Post jest okresem w szczególny sposób poświęconym na przygotowanie katechumenów do chrztu. w drugą niedzielę obchodzi się święto św. Kraków 2002 210 . a w językach romańskich przyjęła się łacińska nazwa “Hebdomada sancta”. które jest wspomnieniem dnia (prawdopodobnie 7 kwietnia 30 r. ponieważ wtedy Pan nas związał przykazaniem okazywania sobie wzajemnej miłości. kiedy to chrześcijanie przez modlitwę. tabernakulum. kiedy to wspomina się odniesione zwycięstwo nad obrazoburcami i innymi heretykami. Dla katolików jest to dzień postu i wstrzemięźliwości. post i udzielanie jałmużny przygotowują się do największego święta w roku. 13). Kościoły wschodnie zachowały niektóre elementy z tego ostrego umartwienia. a przede wszystkim samego Jezusa (Mk 1. chrześcijanie mówiący po grecku. Niektórzy autorzy dowodzili. jaką On sam nas umiłował. czyli “Tydzień święty”. Triduum Wielkanocne. ryb i zazwyczaj także produktów mlecznych.

teizm. W Starym Testamencie . 16. wizję bł. 23. Wydawnictwo WAM. Zob.przynajmniej na dalszą skalę . nieszpory. grzech pierworodny. Fakt i świadomość (albo tylko świadomość) tego. Katarzyny Labouré w Paryżu (1830). Łk 24. np. Wieloznaczność sprawia. że pewne grzechy popełnia większość społeczeństwa. są już z samego tego powodu podejrzane. podczas których się ukazują byty z innego świata. rodzinie lub jakiejś grupie. małżeństwo. Bezpośrednie i doskonałe oglądanie Boga w niebie. Wizje (łac. 19. jeżeli wizjoner otrzymuje nagle i niespodziewanie snop światła prawdy. święto chwały. Dane antropologiczne i historyczne wydają się być zbyt złożone. lub praktycznie wszyscy jego członkowie. Kraków 2002 211 . 15. monoteizm. ale również rzeczywiste przekazy od Boga (Iz 6. że dowody bywają źródłem błędu. 16. Skrupulaci mogą mieć poczucie winy nawet wtedy. 22-23. 1304-1306. że ma ona udział w takiej zbiorowej winie. jeżeli się coś widzi. Zob. wyraz “gwiazda” na oznaczenie ciała niebieskiego i wybitnego aktora). Mówimy o winie prawnej. Mimo to tylko osobista decyzja jednostki sprawia. Wielożeństwo. św. mimo że obrażają Boga i rzeczywiście wyrządzają krzywdę bliźnim. jeżeli jest nawiedzona wyobraźnia wewnętrzna (ale nie inne zmysły). Pwt 24. Sobór Watykański II potępił wielożeństwo jako zjawisko sprzeczne z prawdziwą godnością małżeństwa (GS 47). Dz 7. Bemadety Soubirous w Lourdes we Francji (1858) oraz Łucji dos Santos i jej kuzynów Franciszka i Hiacynty w Fatimie w Portugalii (1917). Pan Jezus. 31. Jana Diego.wielożeństwo było dopuszczalne (Pwt 21. będące istotą wiecznej szczęśliwości dla zbawionych (zob. popierał jednożeństwo. Wieloznaczność. że się popełniło coś złego i że się jest tego czynu winnym. zjawienia zmartwychwstałego Pana. palamizm. Domniemane wizje. Posiadanie w tym samym czasie więcej niż jednej żony (lub męża). wieśniaka azteckiego w Guadalupe w Meksyku (1531). 24). Wizja uszczęśliwiająca. Są chwile. Wina zbiorowa. 9-10). ponieważ ich ciężar jest ważny tylko dla jednego znaczenia.Leksykon teologiczny wotne jednobóstwo przekształciło się w wielobóstwo. 11. Na drugim krańcu są ludzie o sumieniu rozluźnionym. Wizje się dzielą na cielesne. “widzenia”). dzieci w La Salette we Francji (1846). Wina przypisywana całemu narodowi. intelektualne. Wigilia. które zawsze rozpoczyna się nieszporami w przeddzień uroczystości.15-17). Użycie tego samego wyrazu w dwóch (lub więcej) znaczeniach (np. Mt 7. wyobraźniowe. 10. Zob. Jr 31. Ez 18. 2930. skrucha. sumienie. nie można jej automatycznie przenosić na ludzi niewinnych (zob. które jest równoznaczne z wynikającym z niego wielożeństwem (Mk 10. wreszcie o winie religijnej . 15-20).nie wydają “owocu Ducha” (Ga 5. Zob. 12. zob. kiedy możemy naprawdę mówić o tym. Prawdziwa wizja nie dodaje niczego nowego do depozytu wiary. o winie moralnej -jeżeli przekroczono zasady moralne. grzech. co już zostało objawione w Chrystusie i dodają zachęty do naprawy życia moralnego i duchowego. jeżeli popełniono przestępstwo (obłożone sankcjami karnymi). które . odrzucał rozwody i ponowne małżeństwo. Zob. 17. Zob.w okresie patriarchów i później . 2-12). Zob. Zob.jeżeli obrażono Boga przez popełnienie grzechu. św. objawienie. mogą to być zwykłe halucynacje. depozyt wiary. którzy potrafią rościć sobie prawo do niewinności. Zamiast tego przypominają one chrześcijanom to. analogia. 9. mistyka. Niezwykłe przeżycia. żeby podtrzymać było można takie uproszczone zapatrywania. powołując się na pierwotny plan Boży (Rdz 2. gdy w rzeczywistości nie zgrzeszyli przeciw Bogu. Dzień poprzedzający uroczyste święto. ND 2305-2309). 2-4). Wina. niebo. jednoznaczność. 1-5. Kościół oficjalnie za godne wiary uznał tylko kilka wizji Matki Bożej. DH 1000-1002.

Dz 15. 21. 1-10). które Go doprowadziło do śmierci. teologia afoamerykańska. Pawłem). lecz musi się wcielić w każdą kulturę dla zbawienia wszystkich narodów (zob. ND 2-5). teologia wyzwolenia. Wyrażenie upowszechnione przez Hermana Gunkela (1862-1932) i innych przedstawicieli formizmu. żeby wejść do pełnej i ostatecznej chwały “po prawicy Ojca”. ale około roku 370 zaczęto Wniebowstąpienie obchodzić na stałe w czterdziestym dniu po Wielkanocy (Dz 1. Właściwe postępowanie prowadzi do modlitwy i do publicznego kultu i z tego czerpie pokarm. 189. Działalność samokrytyczna mająca na celu “czynienie prawdy" (J 3. Nowe wyrażenie na oznaczenie starego obowiązku. Autentyczne właściwe postępowanie sprawia. cztery kategorie. a przed napisaniem Ewangelii św. Wniebowstąpienie oznacza zakończenie zjawień Jezusa po zmartwychwstaniu (oprócz jedynego wypadku ze św. 1920 r. ponieważ prawdziwa prawowierność ujawnia się we właściwym postępowaniu. Kiedy chrześcijaństwo zapuściło korzenie w Europie. a może czasami na piśmie) o ziemskim życiu Jezusa. diecezja. Wyrażenie to (w postaci greckiej orthopraksis) od początku lat sześćdziesiątych upowszechniali: Johann Baptist Metz (ur. Marka i innych ewangelistów (30 . życie religijne. DH 10-30. pięćdziesiątnica. Ga 5. 3). zmartwychwstanie Chrystusa. Oznacza ono funkcję.) rozważają różnice kulturowe w wyrażaniu jednej wiary w nowych środowiskach. jaką stanowi Kościół obdarzony wszechświatową misją. Sobór Watykański II (1962-1965) nauczał. Wniebowstąpienie. 16-34. GS 39. wypowiedzi lub wydarzenia) mogły mieć w życiu i kulcie społeczności. zbyt ściśle je utożsamiano z kulturą europejską.). z drugiej strony jednostronny nacisk na właściwe postępowanie może je sprowadzić do czystego aktywizmu. uzdrowił chorego lub wypowiedział jakieś rozstrzygnięcie. nałożenie rąk. równocześnie jednak rozpoczyna nową obecność Chrystusa przez Ducha Świętego. wprowadzenie w życie nauki chrześcijańskiej i przekształcanie ludzkiej społeczności. Stąd pierwotnie obie te tajemnice obchodzono uroczyście razem w dniu Pięćdziesiątnicy. 21-22). Kościoły wschodnie katolickie. Św. Zob. CIC 400. papież. oderwanego od chrześcijańskiej wiary i kultu. 1928). wspólnoty podstawowe. żeby zdać sprawę ze stanu swoich diecezji (por. 58. Wkorzenienie w życie. zob. krytyka biblijna. AG 9-11. kolegialność. by orędzie chrześcijańskie i chrześcijański sposób życia dostosowywać do pojęć i sposobu życia różnych narodów i do ich różnych kultur. “odwiedziny u progu”). Nikos Nissiotis (1925-1986). 1-29.) ukształtowała się i była przekazywana tradycja (ustna. Kodeks Prawa Kanonicznego dla Kościołów Wschodnich (207) nakazuje tylko sprawozdanie co pięć lat. weszła w życie 1 marca 1989 r. LG 13. w jaki po zesłaniu Ducha Świętego. Z jednej strony czysto formalna prawowierność to nic innego. 17. Zob. Właściwe postępowanie czerpie natchnienie z Jezusowego przepowiadania o królestwie i z Jego postępowania. biskup. Zasady tych wizyt ustalaj ą niektóre artykuły (28-32) konstytucji apostolskiej Pastor bonus (ogłoszona 28 czerwca 1988 r. hymny. jaką odpowiednie fragmenty biblijne (np. Zob. że Ewangelia nie może sprawiać. szkoła frankfurcka. jak słowna zgodność ze zbiorem doktrynalnych sformułowań. Czasem uczeni mówią o “wkorzenieniu w życie Jezusa”.ok. 67 po Chr. 17. 55. teologia polityczna. że prawowierność staje się autentyczna. by jedna kultura stała się normą. List apostolski Orientale lumen (1995) oraz encyklika Ut unum sint (1995) Jana Pawła II (ur. Zob. Wkorzenienie w kulturę. teologia misyjna. czyli o historycznych okolicznościach. Wydawnictwo WAM. w których Jezus powiedział przypowieść. “Wzniesienie się” zmartwychwstałego Chrystusa do nieba. 395). Włożenie rąk. Zob. Właściwe postępowanie.. Paweł i inni wcześni misjonarze śmiało się dostosowywali do szerokich rzesz wierzących nieŻydów (por. Ga 2. prawowierność. ortodoksja. którą biskupi co pięć lat składają papieżowi. które głowa kościoła sui iuris wysyła do Stolicy Apostolskiej. Zob. 6). Światowa Rada Kościołów i teologia wyzwolenia.Leksykon teologiczny Wizyta ad limina (łac. Kraków 2002 212 . Wizyta. W Nowym Testamencie wyrażenie to oznacza sposób. 23. katolickość. pluralizm. teologia feministyczna. gdzie się wstawia za nami i korzysta ze swojej władzy nad całym światem (por. ewangelizacja.

to znaczy dobrowolnego wyboru biegu wydarzeń i pójścia w ślad za nimi. jest osobowym planem miłości dla męż- Wydawnictwo WAM. 6. Ponieważ niektórych spośród tych warunków nie da się zachować podczas wojny nuklearnej. Tomasz z Akwinu (ok. musi to być wojna obronna i powinna być odpowiedzią na niesprawiedliwą agresję. 15. mariologia. pożądliwość. Prawo każdego człowieka i grup ludzkich do wyznawania i praktykowania religii bez przeszkód ze strony innych grup. ND 1986/67. obraz Boży. mogą być celami ataków militarnych. ale jej nie zniszczył (DH 1965-1967. Zob. Wolność religijna. ich wolność religijna powinna być uszanowana i strzeżona. Kościół i państwo. wolność religijna. Do XX wieku ustalono następujące warunki usprawiedliwiające wojnę: a. że wojna jest mniejszym złem. edyktu mediolańskiego w roku 313. Po stuleciach prześladowań Kościół uzyskał wolność z chwilą ogłoszenia tzw. 337). “zaśnięcie”) Najświętszej Maryi Panny. którzy się oderwali od Kościoła. według której ludzie powinni prowadzić życie (Mt 6. ponieważ ich odstępstwo stanowi zagrożenie dla układów społecznych. by brutalizować porządek społeczny albo personel wojskowy. jakie w szczególny sposób mają mniejszości wyznaniowe (zob. prawa człowieka. oparta na nieskończonej Bożej mądrości i dobroci. kiedy w VII wieku przyjęte zostało to święto w Rzymie. Jeżeli zwolennicy poszczególnych religii nie naruszają praw innych. Augustyn z Hippony (354-430). “Wniebowzięcie” zajęło miejsce “Zaśnięcia”. dyskryminacji w imię religii panujących wielokrotnie ukazywały zło takiej nietolerancji. że katolików. Mohandas Gandhi (1869-1948) i John Courtney Murray (1904-1967). nie wolno jej także użyć po to. Zob. ale nadal dyskutuje się nad sprawą nuklearnego odstraszania (GS 79-82). Człowiek stworzony na podobieństwo Boże ma tę zdolność. pokój. chociaż opierał się on na pojęciach pochodzących od Cycerona (106-43 r. przemoc użyta nie może być środkiem samym w sobie. większość moralistów ją odrzuca. Kraków 2002 213 . NA 4-5). odtąd się cieszył tolerancją i poparciem Konstantyna Wielkiego (zm. Kiedy chrześcijaństwo było religią panującą w życiu Europy. żeby można było usprawiedliwić ofiary czasu trwania wojny. Wolna wola. antropologia. musi istnieć jakaś proporcja między moralną i fizyczną ceną działań wojennych. Zob. a nie bezbronna ludność cywilna. Wola Boża. nauczał on jednak. którą grzech osłabił. ND 713-715).Leksykon teologiczny Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny. Najwyższa zasada. DH 3900-3904. 1604-1684). Wola Boża. Przez akt odkupienia Chrystus nas wyzwolił (Ga 5. 1987/66). 1 P 2. należy do niego przywracać nawet przy użyciu siły. Wojna sprawiedliwa. 33). że takie postępowanie z niechrześcijanami byłoby grzechem przeciw naturalnej sprawiedliwości. musi być rzeczywista możliwość powodzenia akcji zbrojnej. Zob. a oczekiwanym pokojem i lepszym porządkiem społecznym po przeprowadzeniu akcji. DHu 2-8. jeżeli się ją porówna z okrucieństwem barbarzyńskich hord. jak: Roger Williams (ok. którego prawosławni czczą jako świętego. Stulecia walk religijnych. c. Kościoły wschodnie od V wieku obchodziły koimesis (gr. 10. 13. Podczas gdy Chrystus własną mocą “wstąpił do nieba”. prześladowań. Sobór Watykański II położył nacisk na prawo do wolności wykonywania praktyk religijnych. tolerancja. 1225-1274) utrzymywał. i że wobec tego okrucieństwa siła może być uzasadniona. Thomas Jefferson (1743-1826). (d) tylko obiekty wojskowe. wolna wola. Dogmat wiary ogłoszony w roku 1950 przez papieża Piusa XII stwierdzający. Najświętsza Maryja Panna mocą Bożą została “wzięta do nieba”. 18-25). Uważał on mianowicie. Twórcą teorii wojny sprawiedliwej jest według powszechnego mniemania św. grzech. przed Chr. którą można uważać za moralnie uzasadnioną. d.). b. 16) i ta wolność jest przedsmakiem naszej przyszłej wolności w chwale (Rz 8. zob. św. Wojna. Władza określania samego siebie. że pod koniec swojego ziemskiego życia Najświętsza Maryja Panna została z ciałem i duszą wzięta do wiecznej chwały (zob. dogmat. tora. Świat pamięta z wdzięcznością o takich nowożytnych obrońcach wolności religijnej.

która podkreśla znaczenie woli ludzkiej na niekorzyść umysłu. na oznaczenie Kościołów episkopalnych wraz z autonomicznymi prowincjami. teologia moralna. źródła Wschodniego Prawa Kanonicznego. na przykład w skotyzmie i nominalizmie. rozpoczął się trzeci etap. nd 1722-1728). ci członkowie kościoła anglikańskiego (w tym dziewięciu biskupów). którzy odmówili złożenia przysięgi wierności nowym władcom (Wilhelmowi i Marii) bez powodzenia prowadzili rozmowy ze wschodnimi patriarchami prawosławnymi oraz Kościołem rosyjskim (1716-1725) w sprawie połączenia. jak Sobór Watykański II mówił o “szczególnym miejscu” Wspólnoty anglikańskiej (UR 13). Poważną dyskusję na temat woluntaryzmu wszczęto w dialogu Platona pt. Wschodni asyryjski Kościół. łączności z Duchem Świętym (lub przez Niego powodowana) (2 Kor 13. Kiedy arcybiskup Geoffrey Fisher (1887-1972) złożył wizytę papieżowi Janowi XXIII w 1960 r. był nie tylko pierwszym od 1397 r. Każda doktryna. Wyraz.Leksykon teologiczny czyzn i kobiet. czy prawo dlatego jest święte. 35-36). wspólnoty podstawowe.. który zaowocował Międzynarodową Komisją do Spraw Dialogu Anglikańsko-Prawosławnego. Zob. rozpoczął się oficjalny dialog pomiędzy anglikanami i prawosławnymi. zebrała się Wspólna Komisja Wydawnictwo WAM. skotyzm. lecz również zapoczątkował szereg spotkań na szczycie pomiędzy głowami Kościołów. Wschodnie Prawo Kanoniczne. Wspólnota anglikańska. z powodu kwestii święceń kapłańskich kobiet. że jest święte. nie zawsze łatwa do odczytania w praktyce. a reformacją luterańską (zob. przebóstwienie. sumienie. opatrzność.. etyka. Zob. Po Rewolucji Angielskiej w 1688 r. wreszcie uczestnictwa wierzących w prawdziwym życiu Bożym (2 P 1. Apostolicae Curae (która odrzucała ważność święceń anglikańskich) nie przeszkodziła w ponownym rozpoczęciu dialogu anglikańsko-katolickiego podczas rozmów w Malines (1921-1925). jaka istnieje lub powinna istnieć między Kościołami złączonymi umiłowaniem Jezusa Chrystusa obecnego przez Ducha Świętego. Zob. nominalizm. Określenie używane przynajmniej od czasu pierwszej Konferencji w Lambeth w 1867 r. mającym na celu danie im pełnego i ostatecznego szczęścia. Dla systemu woluntarystycznego wola Boża albo moralne upodobanie człowieka działającego są decydujące w ustalaniu wartości moralnych. świętość. Eutyfron. jest woluntarystą. dekalog. 10). “wola”). a Paweł VI spotkał się z arcybiskupem Canterbury (Michaelem Ramsey'em) w 1966 r. kiedy to Sokrates zapytał: “Czy bogowie lubią prawo dlatego. metafizyka. Kościół wschodni asyryjski. których źródłem stała się reforma Kościoła angielskiego w XVI wieku i które uznają zwierzchnictwo arcybiskupa Canterbury. posługiwanie i wspólne życie. dhs 2885-2888. parafia. Kraków 2002 214 ... Obecnie wyrazem tym (zwłaszcza j ego greckim odpowiednikiem: koinonia) często oznaczamy jedność. Zob. 3-4). że bogowie je kochają?". Kto odpowiada pozytywnie na drugie pytanie. rozeznanie duchów. doskonałość. którym się posługuje Nowy Testament na oznaczenie uczestnictwa w cierpieniach Chrystusa (Flp 3. Drugi etap rozmów dwustronnych rozpoczął się w 1980 r. natomiast w 1989 r. gdy nowym przewodniczącym prawosławnym został biskup Jan Zizioulas. Chrześcijanie zjednoczeni przez modlitwę. może się czasami domagać bardzo bolesnej ofiary (Mk 14. 13). Po tym. 16). 2. Encyklika Leona XIII z 1896 r. życie zakonne. sobornost'. W 1973 r. wzięcia udziału w sprawowaniu Eucharystii (1 Kor 10. Arcybiskupem Canterbury. teologia moralna. Woluntaryzm odgrywał też pewną rolę w metafizyce. Woluntaryzm (łac. Zob. Wspólnota 1. wspierania znajdujących się w potrzebie (Rz 15. 3315-3319. Istnieje również Międzynarodowa Komisja Anglikańsko-Metodystyczna. Kościół. Po uzgodnieniu szeregu oświadczeń (anglikanie wyrazili w nich również gotowość do opuszczenia “Filioque” w wyznaniu wiary). dialog zawieszono w 1977 r. Wola Boża. który przyjechał do Rzymu. w 1967 r. Wspólnota pojmowała samą siebie jako Kościół sięgający korzeniami do Ojców i umieszczała się w środku między powagą papieską. 26).

żeby ożywić swój Kościół przez uprawianie praktyk religijnych. 296-373) na Wschodzie. przez Komisję Mieszaną dla Dialogu Kościoła rzymskokatolickiego i Kościoła anglikańskiego (ARCIC I). 25. Ojcowie Kościoła. który się nadal wstawia za nami w niebie (zob. Wspólnoty podstawowe. Kraków 2002 215 .. Hilary z Poitiers (ok. Wyrażenie wywodzące się z Ameryki Południowej. Chociaż pozostaje Ona ściśle podporządkowana Chrystusowi. ND 704. Dla Soboru Nicejskiego termin ten. chociaż posługiwali się nim w znaczeniu błędnym lub budzącym wątpliwości gnostycy i został on potępiony na Synodzie w Antiochii w 268 r. które mają luźniejsze powiązania z władzą kościelną. Zob. Zob. filioque. II Komisja Mieszana (ARCIC II). także się za nami wstawia (DH 1400. Kościoły wschodnie.dodawali do tego samego wyrazu literę “i”. Sobór Konstantynopolitński I. Kościół episkopalny. kościół. communicatio in sacris. nowa Ewa. zawierającą w sobie odpowiadającą j ej równość w godności. Wydawnictwo WAM. trzydzieści dziewięć artykułów. żeby pokonać arian. a św. oraz autorytetu w Kościele. luteranizm. Dyskusja nad nim trwała następne pięćdziesiąt lat. utworzona w 1983 r. mówiąc o Chrystusie. modlitwa. Zaowocowało to wspólnymi oświadczeniami i wyjaśnieniami na temat Eucharystii. liturgia. Sobór Nicejski I. Jeszcze dalej poszło Porozumienie z Poorvoo z 1992 r. wcielenie. arianizm. wszystkie te dokumenty opublikowano razem w Raporcie końcowym w roku 1982. Atanazy Wielki (ok. 712). Hbr 7. Problematyczny tytuł przypisywany czasem Matce Bożej z chęci wyrażenia Jej współdziałania w dziele zbawienia. Zob. pomiędzy Kościołem anglikańskim a ewangelickimi (luterańskimi) Kościołami niemieckimi dotyczyło wzajemnego uznania Eucharystii i kapłaństwa. Na pierwszym miejscu wstawiennictwo odnosi się do Chrystusa zmartwychwstałego.Leksykon teologiczny Przygotowawcza. Św. Modlitwa wstawiennicza jest integralną częścią wszelkiego chrześcijańskiego kultu. Ruch ten został poparty przez Konferencję Episkopatu Ameryki Łacińskiej w Medellin w Kolumbii (1968) oraz w Puebla w Meksyku (1979). metodyści. modlitwa błagalna.tacy jak: Bazyli zAncyry i Jerzy z Laodycei . Zob. 9. pośrednictwo. a mające na celu przedstawienie tych wielu miejscowych grup chrześcijan. Szkocji i Walii. podczas gdy ich oponenci . Zob. że był On homo-i-ousios. 3916. DH 3370. podobnie jak za nami orędują aniołowie i święci (DH 3320-3321). ND 1927). concursus divinus. Wyraz odnoszący się do Chrystusa i włączony do wyznania wiary przyjętego przez Sobór Nicejski I (325). ważność. Zob. Współdziałanie Boże. jego dyrektor reprezentuje wobec Stolicy Apostolskiej arcybiskupa Canterbury i prymasów Wspólnoty anglikańskiej.24. Porozumienie Miśnieńskie z 1988 r. “współistotny”). oznaczał tożsamość istoty Ojca i Syna. Irlandii. Wspólnota anglikańska posiada obecnie prawie 70 milionów członków w ponad 160 krajach. żeby je odróżnić od innych grup. 25-27) (zob. reformacja. przez wspólne studiowanie Pisma Świętego. którzy dokładaj ą starań. Współodkupicielka. Maryja. 3370. 26-38) i w zbawczej śmierci swego Syna (J 19. a luterańskimi Kościołami krajów nordyckich i nadbałtyckich (wszystkie te Kościoły są episkopalne) . purytanie. konferencje w Lambeth. teologia wyzwolenia. Jego Matka. Wstawiennictwo. 5. opracowała dokumenty dotyczące zbawienia i Kościoła oraz Kościoła jako wspólnoty. odkupienie. W wypowiedziach z Puebla jest mowa o “kościelnych wspólnotach podstawowych”. przez przeznaczenie swoich własnych uzdolnień na posługiwanie innym ludziom i przez udział we wspólnej działalności społecznej. semirianie. Współistotny. biskup. Modlitwa błagalna za innych. ma jednak swój udział we wcieleniu (Łk 1. czyli “podobny w naturze” do Ojca. który sam jeden jest źródłem łaski..Kościoły te zapraszały nawzajem swych biskupów do wzięcia udziału w święceniach biskupich. w Rzymie istnieje centrum anglikańskie. DH 1523. zastąpiona w 1970 r. wybór na rzecz ubogich. sakrament święceń. l Tm 2. pomiędzy anglikańskimi Kościołami Anglii. odpokutowanie. Od 1966 r. Ewa. kapłaństwa i święceń. 315-367) na Zachodzie byli obrońcami wyrazu homoousios (gr.3274-3275. ND 712).

od jedzenia mięsa. przez wspólnotę oddającą Mu cześć i przez sakramenty (SC 7). co się sprzeciwia innym Bożym przymiotom. chociaż różne od mistagogii. “wtajemniczających”). scientia media. 580-662) własną mistyczną interpretację liturgii nazwał mistagogią (gr. Wtajemniczenie. pantokrator. przygotowywał katechumenów do przyjęcia chrztu w Wielką Sobotę i pouczał ich jeszcze po tym wydarzeniu. że Bóg wie wszechstronnie o wszystkim. którą w sposób “racjonalny” próbowali tłumaczyć myśliciele zachodni (np. asceza. 306/12. molinizm. zwłaszcza jej greckim odpowiednikiem mistagogią. konferencja episkopatu. “wtajemniczenie”). 17). Wszechświat. co jest i może być. Jest to tajemnica. Nazwa wzięta z vulgata editio (łac. Kościół zachodni nakazuje wstrzemięźliwość od pokarmów mięsnych w Środę Popielcową i w każdy piątek roku. teodycea. że Bóg może dokonać tego. dualizm. Przymiot Boży oznaczający. 340-420) przetłumaczył Ewangelie. Powstrzymanie się od czynności skądinąd przez prawo dozwolonych. Wszechwiedza. disciplina arcani. 18. ale z perspektywy wieczności). na oznaczenie katechezy i teologii tkwiącej korzeniami w głębszym przeżyciu Boga i na upowszechnienie takiego przeżycia ukierunkowanej. Hieronim nauczył się języka hebrajskiego i sam także zaczął przekładać Stary Testament. że Bóg jest nieskończenie pełen potęgi (2 Kor 6. Cyryl Jerozolimski (ok. tajemnica zła. Ap 1. katecheza. Wszechobecność. Zob. panteizm.Leksykon teologiczny Wstrzemięźliwość. katechumenat. Około roku 404 ukończył tłumaczenie (albo rewizję istniejących przekładów) całego Pisma Świętego. 441. Konferencje Episkopatów mogą jednak dostosowywać te przepisy do potrzeb Kościoła miejscowego (por. Przymiot Boży oznaczający. że Wulgata jest “autentycznym” łacińskim przekładem Pisma Świętego (zob. Wydaje się. czas. że inne Osoby Trójcy Przenajświętszej są także wszechmocne (zob. że podstawowe kursy teologiczne. Obecnie niektórzy posługują się tym wyrazem. przeżycie religijne. Przeciwnicy istnienia Boga wszechmocnego. Św. wieczność. natomiast chrześcijanie wschodni przyjmowali jaz modlitewnym uwielbieniem i szacunkiem. Zob. obrzędy chrześcijańskiego wtajemniczenia dorosłych. wykonać koło kwadratowe). W Kościele wschodnim. 315-386) w katechezach mistagogicznych (gr. wolna wola. Wielki Post. przez Pismo Święte. ND 16. 169. tajemnica. Św. Karl Rahner (1904-1984) twierdził. Pouczenie o tajemnych obrzędach i tajemnicach jakiejś religii. Zob. przymioty Boże. przeistoczenie. Zob. Kraków 2002 216 . np. W wyznaniach wiary wszechmoc zazwyczaj “przypisuje się” Bogu Ojcu. wszechdobrego i wszechmądrego powołują się często na tajemnicę zła i na jej podstawie kształtują zarzuty. Bóg. św. Kościoły wschodnie katolickie cztery kategorie. np. przymioty Boże. że Boża znajomość przyszłości podważa korzystanie z ludzkiej wolnej woli. “wydanie popularne”) na oznaczenie powszechnie używanego łacińskiego przekładu Pisma Świętego. DH Wydawnictwo WAM. W roku 1546 Sobór Trydencki oświadczył. przeznaczenie. Kiedy zaistniała potrzeba nowego ogólnie dostępnego przekładu w Rzymie. kosmos. gdzie zwyczaj ten zależy od prawa każdego Kościoła sui iuris. Dz 17. wyznaje się jednak. Przymiot Boży oznaczający. 164. przywłaszczenie. albigensi. 173. 8. albo tego. szczególnie w piątki Wielkiego Postu. Wszechmoc nie oznacza jednak. przez ludzi. 4. DH 29. 7-12. ale jest też obecny na wiele innych sposobów. post. 8). 75. Zob. Bóg jest wszędzie obecny jako stwórcze źródło wszystkich rzeczy. jakie głosił podczas Wielkiego Postu i okresu świąt wielkanocnych. Bóg zna przyszłe wydarzenia w czasie. stworzenie 1. dni wstrzemięźliwości są o wiele częstsze i z reguły utożsamiane z postem. że Bóg jest wszędzie obecny (Ps 139. muszą być jej bliskie i muszą rzucać światło na osobiste doświadczenie łaski. Maksym Wyznawca (ok. 2428). co jest logicznie niemożliwe (np. Zmuszony do opuszczenia Rzymu. Hieronim (ok. Wszechmoc. apropriacja. a jeśli chodzi o pozostałą część Nowego Testamentu zrewidował istniejącą już Vetus Latina. Wulgata. CIC 1249-1253). Zob.

tak czy inaczej John Wordsworth (1843-1911) i Henry Julian White opublikowali (1889-1911) krytyczne wydanie Nowego Testamentu Wulgaty. teologia wyzwolenia. który podkreślał papież. którzy są pozbawieni właściwego wyżywienia. 47). Poprawione wydanie tekstu zostało ogłoszone za pontyfikatu Sykstusa V (1590). teologia moralna. osoba. Zob. Wybór zasadniczy. Ignacego Loyoli (1491-1556). szczególnie do narodów bogatych. W roku 1908 rozpoczęto prace nad nowym wydaniem całej Wulgaty. 67). która odrywa go od konkretnych czynów człowieka. Wynagrodzenie. 58. 10-20) oraz z przepowiadania i postępowania Jezusa (Łk 6. Nowa wspólnota wierzących skupia się dzięki wybraniu przez Jezusa Chrystusa (J 15. szczególnie jeżeli jest oparty na zasadach podawanych przez Ćwiczenia duchowne św. W encyklice z 1993 r. zakończyły się one jednak wydaniem w 1995 r. który czasami używał (po francusku) określenia “wybór zasadniczy”. jak i Nowy objawiaj ą Boga jako otaczającego ubogich miłością uprzywilejowaną. To szczególne zrozumienie dla wyzyskiwanych. Wybranie. Ogólny kierunek życia lub konkretna bardzo poważna decyzja. Linia postępowania Kościoła w życiu. przeznaczenie. W Starym Testamencie Izrael był świadomy tego. Właśnie w ubogich się objawiła Boża obecność i działalność w sposób szczególny. W nabożeństwie do Najświętszego Serca Pana Jezusa. Karl Rahner (1904-1984). 1-17). Iz 41. 17. elekcja. Zarówno Stary Testament. która określa nasze istotne moralne i religijne nastawienie do dobra i zła. zatrudnienia i innych podstawowych praw człowieka. 32-40. Sprawa ta była przedmiotem obrad biskupów Ameryki Łacińskiej od czasu ich drugiej konferencji w Medellin w roku 1968. Naprawa szkód powstałych wskutek wykroczenia przeciwko komuś drugiemu. nauka społeczna Kościoła. chociaż nie wyłączną. bronił związku pomiędzy wyborem a czynami. Zob. usług lekarskich. Wybór na rzecz. 43. 19-31. Zob. Takie wynagrodzenie może oznaczać wyrównanie krzywd. Poprawione wydanie Nowego Testamentu będzie wymagało ukończenia rewizji Vetus Latina. 20-21. którego twórcy spoglądali na działania moralne w oderwaniu od życia i rozwoju człowieka. 16. niesprawiedliwie zagrożona własność lub dobre imię kogoś drugiego. 88). zob. drugiej rewizji tekstu dokonano za pontyfikatu Klemensa VIII (1592). anawim. Kraków 2002 217 . mieszkania. upowszechniona przez zwolenników teologii wyzwolenia i nalegająca na chrześcijan. Sobór Watykański II zwrócił się do wszystkich chrześcijan. Badania nad wyborem zasadniczym rozwinęły się w odpowiedzi na legalizm. Biblia. W swej ekshortacji apostolskiej z 1999 r. 11-19). Dokonany przez Boga zupełnie dobrowolny wybór jednostek lub grup. ostatniego (osiemnastego) tomu poprawionego samego Starego Testamentu. bezbronnych i zepchniętych na margines społeczny czerpie natchnienie z proroków Starego Testamentu (np. ekskomunika. jeżeli została np. które jest dobre do dzisiaj. wykształcenia.Leksykon teologiczny 1506. W teologii ascetycznej wyrazem “wybór” oznacza się wybór stanu życia albo poprawę czyjegoś sposobu postępowania. 2. że jest “wybranym ludem Bożym” (Pwt 4. Zob. Iz 1. 1920) krytykował taką interpretację wyboru zasadniczego. by w sprawie ludzi ubogich byli bardziej sprawiedliwi i pełni większej miłości (GS 69. to wynagro- Wydawnictwo WAM. błogosławieństwa. Ecclesia in America jeszcze raz podkreślił “preferencyjny wybór na rzecz ubogich” (55. którą można okazać w konkretnej działalności na szczeblu lokalnym (nr-y 42. Wyklęcie. ubóstwo. aby w szczególny sposób pracowali nad doprowadzeniem do zapanowania sprawiedliwości społecznej wśród tych wielu milionów ludzi. nawrócenie. Veritatis splendor Jan Paweł II (ur. grzech. 8-16). ubogich. wolna wola. Wybór 1. W roku 1987 Jan Paweł II w encyklice Sollicitudo rei socialis wezwał do solidarności z ubogimi i do okazywania im uprzywilejowanej miłości. Zob. ND 214).

krzyżowcy przywieźli na Zachód księgi Arystotelesa. spowodowały jednak złe następstwa. Stan sumienia spowodowany uświadomieniem sobie własnych grzechów.Leksykon teologiczny dzenie oznacza modlitwy odmawiane i dobre uczynki pełnione w celu odpokutowania za grzechy przeciwko miłości Jezusa ukazanej w darze Najświętszego Sakramentu i w męce. 1115) zaczął głosić potrzebę pierwszej wyprawy krzyżowej. Zob. składa się z dwudziestu j eden artykułów zawierających ogólny zarys doktryny luterańskiej oraz z sied- Wydawnictwo WAM. ikona. Kraków 2002 218 . Wyrzuty sumienia. Wyprawy wojenne podejmowane przez chrześcijan zachodnich w celu oswobodzenia spod panowania muzułmańskiego kraju. skrucha doskonała. estetyka. teologia piękna. Od roku 1096. Najświętszy Sakrament. jest rzeczą trudną dać odpowiedź na pytanie co do materialnej wystarczalności Pisma. którzy przyjmują materialną wystarczalność Pisma. Pismo Święte samo z siebie wystarcza do przekazania objawienia podstawowego. aby tworzyć. ekspiacja. arystotelizm. aktualizacji i zastosowaniu Pisma Świętego. coraz więcej myślicieli współczesnych dostrzega jej pozytywną rolę w życiu duchowym. czy ich w sobie “nie zawiera”. w wykładni. depozyt wiary. Odkąd chrześcijanie zaczęli pojmować objawienie jako przede wszystkim zespół prawd ujawnionych przez Boga. jakie nam tu i teraz podrzucają zmysły. skrucha mniej doskonała. czy mianowicie “zawiera” ono w sobie wszystkie prawdy objawione. Wyprawy krzyżowe. Staranne ćwiczenie wyobraźni prowadzi do wiedzy i wspiera nas w pojmowaniu. że nasiliły się kontakty kulturalne: np. Twórcza zdolność przechodzenia poza bezpośrednie dane. chrześcijaństwo bizantyńskie. łącznie z pogłębieniem rozdarcia między chrześcijaństwem wschodnim a zachodnim. kanon Pisma Świętego. Czwarta wyprawa krzyżowa w roku 1204. Pierwsza wyznaniowa deklaracja Kościoła luterańskiego. przywoływać na pamięć i wiązać ze sobą pojęcia i przedmioty. objawienie. w którym według powszechnego mniemania zakończyła się ostatnia krucjata śmiercią św. zadośćuczynienie. odrzucają jego wystarczalność formalną. tradycja. Jeżeli objawienie oceniamy jako wydarzenie międzyosobowe. które syryjskojęzyczni chrześcijanie uratowali od zniszczenia. Pismo Święte i tradycja. to jednak już nie uchodziło za stosowne mówić o tej żyjącej Rzeczywistości. Najświętsze Serce Jezusa. Powinien on prowadzić raczej do zdrowego żalu za grzechy i osiągnięcia przebaczenia Bożego niż do chorobliwych skrupułów wypływających z popełnionych przez siebie błędów.nawet w Piśmie Świętym. Ułożona głównie przez Filipa Melanchthona i przedstawiona Karolowi V na posiedzeniu sejmu w Augsburgu w roku 1530. przez którą nas odkupił. sakrament pokuty. cnota pokuty. Wyobraźnia. kiedy to Piotr Pustelnik (ok. Chociaż niektórzy więksi filozofowie i teologowie odrzucali wyobraźnię ze względu na jej niebezpieczny i powodujący zniekształcenia wpływ. Odgrywa ona istotną rolę w przekazywaniu wiary. Wystarczalność Pisma Świętego. w którym Jezus żył i poniósł śmierć. że jest w czymkolwiek “zawarta” . do roku 1270. W późniejszych stuleciach organizowano wyprawy przeciw Turkom. Zob. Wyprawy krzyżowe stały się natchnieniem dla pisarzy i malarzy. Chociaż bowiem Sobór Watykański II mówił o objawieniu jako przede wszystkim o osobistym ukazaniu się nam Boga Trójjedynego (DV 2-6). odpokutowanie. Zob. 1050-ok. urząd nauczycielski Kościoła. sola scriptura. na pytanie o wystarczalność Pisma zaczęto patrzeć z podwójnego punktu widzenia: Czy Pismo Święte “zawiera” w sobie wszystkie te objawione prawdy (=wystarczalność materialna)? Czy jest “formalnie” wy starczającą wykładnią samego siebie? Uznając rolę tradycji (i urzędu nauczycielskiego) w zaliczeniu do kanonu. maronici. w sposobie myślenia i sprawowaniu kultu. Wyznanie augsburskie. Zob. interpretowaniu i scalaniu prawdy. które swoją bezwzględną i nieprzekraczalną pełnię osiągnęło w Chrystusie i Kościele Nowego Testamentu. schizma. Zob. tak. praktycznie przypieczętowała schizmę między Rzymem a Konstantynopolem. Ludwika IX. odbyło się pięć poważniejszych wypraw. nawet katolicy. Równocześnie jednak krucjaty sprawiły. kiedy to krzyżowcy splądrowali Konstantynopol i ustanowili w tym mieście cesarstwo łacińskie i rzymski patriarchat (1204-1261).

25). W większej części zostało ono ułożone przez Dozyteusza (1641-1707. spowiedź. w odpowiedzi na kalwińskie tendencje Cyryla Lukarisa. Zob. Zwięzły zarys podstawowych prawd wiary chrześcijańskiej. jaką jest grzech. Chrystus (i tylko Chrystus) dzięki swojej bezgrzeszności. że Chrystus dobrowolnie przyjął śmierć i w naszym imieniu naprawił zło spowodowane znieważeniem czci Bożej. Wyznanie wiary Soboru Nicejskiego. Wyznanie wiary Dozyteusza. atanazjańskie wyznanie wiary. ekspiacja. skrucha doskonała. Syna i Ducha Świętego. 1651-1655). ortodoksja. To wyznanie wiary wywarło pewien wpływ na teologię prawosławną. wynagrodzenie. kalwinizm. Zob. a napisane przez patriarchę Konstantynopola Cyryla Lukarisa (1572-1638). Wyjaśnienie wcielenia i odkupienia w taki sposób. Zależność między osobami Boskimi. że tłumaczy odkupienie bez uwzględnienia zmartwychwstania (zob. którego źródłem był grzech. Kościoły wschodnie. Dyskusje na te tematy oraz błędy heretyckie zmuszały Kościół do dalszego wyjaśniania nauki i wyrażania jej w wyznaniach wiary. Wyznanie wiary Lukarisa. odkupienie. Rz 4. wcielenie. Piotra Mogiłę (1597-1646). teologia wschodnia. że Wyznanie Augsburskie wyraża podstawowe prawdy naszej wspólnej chrześcijańskiej wiary. a w roku 1643 przez większość patriarchów prawosławnych. Zob. luteranizm. 1033-1109) opracował klasyczną wersję tego poglądu i zdobył wielu naśladowców w Średniowieczu. 1711-1715. nicejskie wyznanie wiary. Teorię św. relacje między osobami Boskimi. “Zadośćuczynienie” to także trzeci etap (po żalu i wyznaniu grzechów) sakramentu pokuty. Kościoły wschodnie. Wydawnictwo WAM. W 450 rocznicę (1980) tego wydarzenia papież Jan Paweł II dołączył się do biskupów niemieckich w uznaniu. sakrament pokuty. Św. Wyznanie wiary. Zob. Zob. odpokutowanie. najwybitniejszego teologa w prawosławnym Kościele wschodnim od czasu upadku Konstantynopola (1453). prawosławny patriarcha Jerozolimy od roku 1669). ND 1630-1634. Jest to najbardziej zbliżony do Kościoła rzymskiego dokument przyjęty przez prawosławie. który się przeciwstawił wpływom protestanckim w Kościele bizantyńskim. Wyznanie wiary świętego Atanazego Wielkiego. Zob. Anzelm z Canterbury (ok. mająca na celu naprawienie w jakimś małym stopniu szkód spowodowanych przez grzech i otrzymanie od Boga dalszej uzdrawiającej łaski (DH 1689-1693. dialog. Wyznanie wiary zatwierdzone przez synod w Jerozolimie w roku 1672 i uznane jako obowiązujące we wschodnim Kościele prawosławnym. Jej rzeczywistą słabością jednak jest to.Leksykon teologiczny miu artykułów skierowanych przeciw nadużyciom w Kościele rzymskim. Wyznania wiary rozwijały się w związku z udzielaniem sakramentu chrztu jako odpowiedzi na pytania dotyczące Ojca. Wyznanie wiary ułożone przez prawosławnego patriarchę Kijowa. Zadośćuczynienie 1. Anzelma niesłusznie krytykowano za podkreślanie elementów prawnych i karnych. Wyznanie wiary Piotra Mogiły. a szczególnie nauce Cyryla Lukarisa. chociaż w Kościele wschodnim było wielokrotnie potępiane. Kraków 2002 219 . Wyznanie wiary wykazujące ukierunkowanie kalwińskie. Zob. W zmodyfikowanej postaci to wyznanie wiary zostało zatwierdzone przez synod w Jassach (w obecnej Rumunii) w roku 1642. 2. jest to nałożona przez kapłana pokuta. człowieczeństwu i bóstwu mógł w odpowiedni sposób zadośćuczynić w naszym imieniu za tę bezmierną obrazę Boga. w okresie reformacji i później.

W ich liturgiach znajdujemy nie tylko modlitwy do aniołów i świętych. Po Tertulianie (ok. mimo to przymierze na górze Synaj i jego skutki zawiera- Wydawnictwo WAM. Sobór Watykański II odwołał się do zasady pomocniczości. którzy się nie chcą otworzyć na wiarę w Jezusa Chrystusa i na Jego orędzie (Mt 13. czyli zasługę opartą wyłącznie na odwoływaniu się do sprawiedliwości. a św. że są Jego własnymi darami” (zob. 25. 6 nauczał. Grzeszna odmowa upatrywania Bożej dłoni w działaniu. ND 1935). zwanego popularnie dominikanami. Za tą nauką stało wiele wypowiedzi Pisma Świętego wskazujących na to. Pascha przypomina wyzwolenie przez wodę (Wj 12. Zasadniczy wybór. że są zasługami. 14. 10) albo stawienia czoła ludzkim nieszczęściom poprzez udzielenie pomocy potrzebującym (Pwt 15. 6. czyli naszą sytuację przed Bogiem. nawiązując do Rz 11. 388. W życiu społecznym i obywatelskim oznacza to na przykład. w Kościołach wschodnich jest to ogólnie obowiązująca praktyka. W taki sposób Chrystus jest założycielem chrześcijaństwa. Zob. dobre uczynki.ok. nie powinny być podejmowane ani wykonywane na szczeblu wyższym. 4. usprawiedliwienie. Sobór Trydencki. Dominik (1170-1221) założycielem zakonu kaznodziejskiego. Dobro zawarte w jakimś czynie. że każde stworzenie zawdzięcza swoją wielkość tylko miłosierdziu Bożemu. Mk 16.48. Wyraz o znaczeniu ogólnym oznaczający wyzwolenie od osobistego lub zbiorowego cierpienia i zła. kiedy się zajmował współpracą międzynarodową w sprawach gospodarczych (GS 85-86) i kiedy wskazywał na granice odpowiedzialności państwa za wychowanie (GE 3. Św. 1-5). Kraków 2002 220 . społeczna nauka Kościoła. kiedy jest mowa o ludziach. który wprowadził ten termin. Zob. wychowanie. Komunia święta. chociaż nie zawsze w praktyce. uświęcenie. które człowieka upoważnia do odebrania nagrody. Sobór Trydencki. 21. 220). Ten. 14). 8-22). W akcie zbawienia ludzie mają swój udział. 31-46. Zatwardziałość serca. 19. Zasługa. 1-21. Zasada stale popierana przez społeczną naukę Kościoła: decyzje i czynności. 3-12. że centralne władze państwowe nie powinny bez konieczności interweniować w działalność szczebli niższych. Jednak usprawiedliwienie dzięki nieskończonym zasługom Jezusa Chrystusa dokonuje wewnętrznej zmiany w człowieku. co nam Bóg uprzednio dał: “Bóg nie nagradza twoich zasług dlatego. że usprawiedliwiony może wydawać owoce Ducha (Ga 5. chrześcijaństwo. lecz dlatego. stosowana w wielu posoborowych reformach. ale zadanie decydujące wykonuje sam Bóg (Wj 15. Iz 2. Zob. że Bóg dobre czyny nagradza. co wskazuje. które z natury rzeczy przynależą niższemu stopniowi władzy. oraz meritum de congruo. 28-29. Mt 5. 1-28. któremu groziło narodowe wyniszczenie (Wj 1. 76). 1 Kor 3. Ap 22. DH 248. Jeden z głównych sposobów udzielania Komunii świętej pod dwoma postaciami. Ps 46. Wewnątrz Kościoła zasada pomocniczości była teoretycznie. ale także za nich. 1315. skażenie ludzkiej natury. Nowy Testament posługuje się podobnym sposobem mówienia. Spór z czasów reformacji o zasługach niemal nie dotknął Kościołów wschodnich. w której jest rzeczą właściwą nagradzanie dobrych uczynków usprawiedliwionego (albo jeszcze nie usprawiedliwionego). ND 1914). łaska. Zasada pomocniczości. Stary Testament może uwydatniać naturę tego zbawienia jako “z tego świata” (Pwt 33. przebóstwienie. że nie możemy sobie wysłużyć pierwszej łaski usprawiedliwienia i towarzyszącej jej wiecznej nagrody (DH 1532. 22-23). Zob. a złe karze (Wj 23. że wszelkie nasze “roszczenia” wobec Boga opierają się tylko na tym. Zbawienie.Leksykon teologiczny Założyciel. która sprawia. tak jak to miało miejsce w przypadku faraona (Wj 11. wybór zasadniczy. Zanurzenie (intinctio) Zanurzenie konsekrowanego Chleba w konsekrowanym Winie podczas rozdawania Komunii świętej. teologowie średniowieczni odróżniali meritum de condigno. 12). Kościół i państwo. Augustyn z Hippony (354-430) podkreślił. 6). życie zakonne. 15-31) ludu.7). Zob. kto jest twórcą jakiegoś ruchu albo instytucji i kto temu nadaje kształt przez sformułowanie przynajmniej ogólnych zasad lub wskazówek. Zob. przypisywanie. 8. 160 . 20-22.

1 Kor 12. Mesjasz. “gorliwi”). Syn Maryi otrzymał imię Jezus (= “Bóg jest zbawieniem”). Miało to symbolizować krew i wodę. które szczyt osiągnie “w czasie ostatecznym” (Rz 5. Może najpiękniejszą biblijną modlitwą dziękczynną za zbawcze interwencje Boże jest kantyk Benedictus (Łk 1. Zob. 1-14). grzech. Nie ma żadnego pewnego dowodu na to. Zob. modlitwa. Przydomek “zelota” zastosowany do Szymona. 25. którą powinni charakteryzować się przystępujący do Komunii św. 1-34. eschatologiczne (Iz 43. 8). odkupienie. Zesłanie Ducha Świętego. że zeloci działali w czasach Jezusa. przymierze. zmartwychwstanie umarłych. Nowy Testament uwydatnia wyzwolenie z niewoli grzechu i śmierci (Mk 1. Czysto abstrakcyjne wyrażenie zgody na jakąś prawdę bez zrozumienia i odczucia jej rzeczywistości. udokumentowany od 1230 r. eschaton. kontemplacja. którym tę ciepłą wodę się nalewa. chociaż uznaje. Początek zawdzięcza najpewniej Bodhidharmie. zawiera ono w sobie osobiste oddanie się Chrystusowi jako Panu (np. zob. Zen (sanskr. że zeń może wesprzeć medytację chrześcijańską. odnosi się prawdopodobnie tylko do jego żarliwości religijnej (zob. Rz 5. 14). Żydowscy bojownicy o wolność. 18-25. uzdalnia człowieka do przyjęcia chrztu i do wejścia do Kościoła. 5. 1925) i Makibi Enomiya (Hugo Lassalle 1898-1990) . która kwitła w środowisku buddyjskim.próbowało wykazać. Kraków 2002 221 . Ga 1.ma coś do powiedzenia o zbawieniu. 13. buddyzm. 14). którzy walczyli z Rzymianami na początku pierwszego stulecia po Chrystusie i potem podczas wojny. Zgoda wiary. skażenie ludzkiej natury. że metodę zeń (bez buddyjskiego wyznania wiary) można pogodzić z chrześcijaństwem. Hbr 2. “ciepły”). Wyznanie. Pociąga za sobą takie ceremonie. Wielu chrześcijan . która doprowadziła do zburzenia Jerozolimy w roku 70. 5) i wyraźnie apokaliptyczne (Dn 12. które wypłynęły z boku Chrystusa przebitego na krzyżu włócznią (J 19. że przyszłe zbawienie nadejdzie od Boga. Zob. Zeloci (łac. dodawania tuż przed Komunią ciepłej wody do konsekrowanego wina. Zeon (gr. Corpus Iuris Canonici. 5).Leksykon teologiczny ją w sobie duchowe elementy “nie z tego świata” (Ez 36. Dz 4. “Panowanie Boże” i “królestwo Boże” to pełne czci omówienia na oznaczenie zbawienia Bożego. Zepsucie natury ludzkiej. odpokutowanie. że nadejdzie kiedyś zmartwychwstanie (Rz 6. chrześcijaństwo bizantyjskie. 11. literatura apokaliptyczna. 12). Ten dobrowolny i w pełni rozumny akt. pascha. Hbr 9.np. Rz 10. Słowo to oznacza również małe naczynie. Ogłoszony przez Kongregację do Spraw Doktryny Wiary w roku 1989 list. pojednanie 1-2. 22-32). wiara. Zob. pięćdziesiątnica. 67-79). 8-10. Zbiór przepisów prawa kanonicznego. 5-44. Wydawnictwo WAM. Zob. 28. Zob. Odmiana medytacji. faryzeusze. Ez 37. ostrzega jednak przed nadużyciami i niebezpieczeństwami. co jest sposobem na osiągnięcie spokoju duszy przez “zagubienie się” w rzeczach. liturgia. Prorocze (Jr 31. 12-7. 8. że Bóg w zbawczy sposób objawił samego siebie w ukrzyżowanym i zmartwychwstałym Jezusie (np. Zob. rozmyślanie. “rozmyślanie”). W liturgii bizantyńskiej zwyczaj. Zob. łaska. Duch Święty. chrzest.. jezuici: William Johnston (ur. 14-18). jednego z Dwunastu (Łk 6. Słowa wypowiadane przez kapłana podczas dodawania wody nawiązują do żarliwości ducha. Zgoda pojęciowa. Rz 1. usprawiedliwienie. teologia. Obecnie ten sposób medytacji jest związany głównie z Japonią. 3) i pełne nadziei zawierzenie. 9). 17. jak picie herbaty i sztukę strzelania z łuku. możliwy dzięki mocy Ducha Świętego. 1-3) obietnice wskazywały. soteriologia. królestwo Boże. Praktycznie każda stronica Pisma Świętego pośrednio lub bezpośrednio . paruzja. Zob. ponieważ “zbawi On swój lud od jego grzechów” (Mt 1. mnichowi hinduskiemu przebywającemu w Chinach. 15). 5. J 2. uczeni w piśmie. o jego naturze i o jego przekazywaniu.21. 1 P 1. saduceusze.

1722 oraz 1727). 695-696. 703. O tym. 990. Zob. Zob. 16. 1 Kor 6. 1 Kor 15. cud. zjawienia zmartwychwstałego Jezusa były przeżyciami przeznaczonymi dla pierwszych świadków. a zgodą czysto pojęciową. Zob. a równocześnie nakłada sankcje karne na tych. 5-8. 7.W Nowym Testamencie wyraz “zgorszenie” może także oznaczać coś dobrego.). wiara. Gal. pięćdziesiątnica. 12. 22-24. posłużył jako Wydawnictwo WAM. Łk 24. 17). 5). 1. 7. jak wielu ludzi tylko pojęciowo przyjmuje do wiadomości rzeczywistości przekazywane przez konkretne prawdy językiem objawienia chrześcijańskiego. Zgorszenie. nauka Kościoła i wyznania wiary (J 10. Zob. a także całym grupom. Piotr (1 Kor 15. jakim było na przykład przywrócenie do życia córki Jaira (Mk 5. Zielonoświątkowcy. 35-43). 1 Kor 15. tajemnica zła. CIC 277. Zmartwychwstanie Chrystusa. Zło. że to On wskrzesił Jezusa z martwych (Rz 1 O. zob. Zob. 15). 539. 9-10. Kraków 2002 222 . charyzmaty. glosolalia. 1 Kor 1. 140). Niektóre wspólnoty chrześcijańskie. Mt 28. ale przejście Jezusa przez śmierć do Jego ostatecznie przekształconego życia (Rz 1. Późniejsze przekazy Nowego Testamentu. 42-50). 1 P 1. Mk 16. 326. który własną mocą powstaje z martwych. J 20. żeby służyć całemu Ludowi Bożemu. którzy są powodem poważnego zgorszenia (zob. takie jak: uzdrawianie. że Maria Magdalena (prawdopodobnie z innymi towarzyszącymi jej kobietami) odkryła pusty grób. 22-24. 23). mówienie różnymi językami (1 Kor 14. Szczególna seria spotkań z Jezusem zmartwychwstałym. lecz ma na celu udzielanie pomocy wszystkim ochrzczonym w przeżywaniu nowego życia w Duchu Świętym. pierwsi uczniowie dowiedzieli się z Jego objawień (1 Kor 15. 17-18. Zob. które zapoczątkowało końcowe zmartwychwstanie ludzi i ich świata (1 Kor 15. 61-62. że Jezus zmartwychwstał. 42) i przed narażaniem się na “zgorszenie” (Mk 9. Zmartwychwstanie Chrystusa. DH 359. J 20. 1 Tes 1. przede wszystkim “Jedenastu” (np. Pełna zgoda na prawdę. 36. 1455. 1132. ta odnowa nie tworzy odrębnych ugrupowań. apostoł. 3-4. 13. Od początku lat sześćdziesiątych pojawiło się wiele grup charyzmatycznych w Kościele katolickim i w innych głównych Kościołach chrześcijańskich. które kładą nacisk na chrzest w Duchu Świętym i na specjalne dary. 1560. 1211. Jak wynika z 1 Kor 15. 16-20 itd. 23. Wydany w roku 1983 Kodeks Prawa Kanonicznego uwrażliwia nas na sposoby unikania i dawania zgorszenia. 1 Kor 15. posługiwali się wyrazami wskazującymi. rozpowszechnił rozróżnienie między zgodą rzeczywistą. 1. Zob. 11-18). 1-11). 5. Mk 16. 14 Ga 1. 43-47). Wniebowstąpienie.Leksykon teologiczny Zgoda rzeczywista. Zjawienia Zmartwychwstałego Pana. co jednak u innych powoduje niezadowolenie i sprzeciw (J 6. nowe zjednoczenie w Chrystusie jako głowie. Te ugrupowania powstały w Kansas i w Kalifornii w pierwszych latach XX wieku. Dz 9. 1184. Inaczej niż u zielonoświątkowców. 4-11). 32-33. 34) i Paweł (1 Kor 9. Ta podstawowa prawda wiary kształtowała pierwotne chrześcijańskie przepowiadanie (Rz 2. 1-19). 8. Chrystus ostrzega przed dawaniem zgorszenia innym (Mt 16. szczególnie zaś na prawdę konkretną a nie abstrakcyjną. Ukazał się Jezus takim ludziom. Jakiś czyn lub słowo skłaniające innych do grzechu (Rz 14. w praktyce bowiem ilekroć chrześcijanie mówili o Bogu (Ojcu). którzy przepowiadaniem i posługiwaniem rozpoczęli głoszenie chrześcijańskiego orędzia i zakładanie Kościoła. 903. Są one otwarte na odnowę w Duchu Świętym i na posługiwanie się charyzmatami (1 Kor 12. 291 innych wypowiedzi Nowego Testamentu (np. prorokowanie. proroctwo. 1 Kor 15. Fakt. Zjednoczenie w Chrystusie jako głowie. 8). 16-20. Mk 9. 9-10. prawo kanoniczne. Duch Święty. dzięki którym pierwsi chrześcijanie poznali. 9. grzech. ND 634) mówiły o Chrystusie (jako Bogu). 20-28). Kardynał John Henry Newman (1801-1890) widząc. że On powstał z martwych. Mt 28. Nie jest to zwyczajny powrót do ziemskiego życia. 16. Zielone Świątki. jak: Maria Magdalena (Mt 28. 10.

Święto wspominające uroczyście orędzie o poczęciu Chrystusa. GS 14. na nowo ukształtowane. 46) do nadziei na chwalebne. Boże Narodzenie. tajemnica wielkanocna. Kol 1. Zob. Nauka Soboru Nicejskiego I (325) o tym. Zginął. próbował w Zurychu wprowadzić teokrację. J 20. zob. 26-38). co ikonografia bizantyńska wyrażała często. adwent. Wniebowstąpienie. 14. Mszę św. które jest datą tradycyjną. Zob. dusza. Pawła na ciało “duchowe”. świadczy. Wyjaśnienia natury tego zmartwychwstania zmieniały się od obrazu fizycznego przywrócenia do życia (2 Mch 7. Wielkanoc. Zwinglianizm. 18. Zrodzony a nie stworzony. ND 1512-1536). że to wywodzące się z Bizancjum święto od VII wieku obchodzono w Rzymie. eschatologia. Wprawdzie w Starym Testamencie wiara w powszechne zmartwychwstanie pojawiła się późno. Ap 1.Leksykon teologiczny drugorzędny. sprawiedliwym i wszechmocnym Panem życia. wspólistotny. Odrzucając autorytet papieża. Toteż na Tajemnicę Wielkanocną trzeba patrzeć nie tylko jako na samo wydarzenie. 22-23. jako ofiarę. w jaki Jezus odrzucał zarzuty saduceuszów. nadziei i miłości. któremu początek dał Ulryk (albo Huldreich) Zwingli (1484-1531). 9. 1-8. ale nie tożsame z nim (1 Kor 15. że Bóg jest wiernym. Łk 11. że jest to tylko zupełnie symboliczna obecność. Zob. 11. zjawienia Zmartwychwstałego Pana. wprowadzając reformację w Zurychu. Wydawnictwo WAM. Jego interpretacja Eucharystii. Zmartwychwstanie ukrzyżowanego Jezusa łącznie z zesłaniem Ducha Świętego. Sobór Nicejski I. Zob. wynikała ona jednak ze starodawnego żydowskiego przekonania. świętych obcowanie. które anioł Gabriel przyniósł Najświętszej Maryi Pannie (Łk 1. 18-27. potwierdzający fakt zmartwychwstania (Mk 16. Zstąpienie do piekieł. triduum wielkanocne. doprowadziła do bezowocnej dysputy z Marcinem Lutrem (1483-1546) w Marburgu w roku 1529. Zmysł wiary. arianizm. zwycięstwa. Kraków 2002 223 . Ruch wśród protestanckiej reformacji. apostolskie wyznanie wiary. ponieważ jest szczytem objawienia Bożego (DV 4. Ostateczne życie po śmierci dane mocą Bożą całej istocie ludzkiej (czyli i ciału i duszy). negatywny znak. Zwingli na nowo zwrócił uwagę chrześcijan. 51. 12. 44-45. Wymieniona scena jest rzeczywiście znamienna dla ikon przeznaczanych na Wielkanoc i nazywa się ją także anastasis (gr. podobne do oczekiwania św. liturgia apokaliptyczna. pascha. b. “zmartwychwstanie”). Tradycyjne sformułowanie (występujące w apostolskim wyznaniu wiary. paruzja. nicejskie wyznanie wiary. 22). zstąpienie do piekieł. mimo że nie został On przez Niego stworzony (zob. wiary. 1 -2). sensus plenior. Zob. odkupienia. 1-42. 1 Kor 15. Zmartwychwstanie umarłych. przedstawiając uwolnienie Adama i Ewy. Zwiastowanie. Rz 14. 17). DH 1635-1661. że Eucharystia jest także wspólnotowym posiłkiem (zob. Dzień 25 marca przypada na dziewięć miesięcy przed Bożym Narodzeniem. Sposób. że Jego zdaniem zmartwychwstanie umarłych zawierało w sobie nową postać życia (Mk 12. życie (Dn 12. Wydaje się. 35-54). Orędzie Jezusa o powszechnym królestwie Bożym zakładało powszechne zmartwychwstanie (Mt 8. DH 125. w jaki sposób Syn Boży odwiecznie pochodzi od Ojca niebieskiego. 5) w świecie odnowionym i na nowo ukształtowanym (zob. ale także jako na tajemnicę objawienia. ale nie w Nicejskim) na oznaczenie: a. niebo. Zob. pobytu Chrystusa wśród zmarłych po Jego śmierci na krzyżu. Mk 9. ale historycznie niepewną. 43-48. ikona. dziewicze poczęcie Jezusa. 1-4). 31-32). nabożeństwo do świętych i celibat księży. narodzenia Jezusa. zawiera w sobie wszystkie prawdy wiary chrześcijańskiej. jakie odniósł On nad śmiercią. wieczność. Znaczenie pełniejsze Zob. LG 48-49. eschatologia. sensus fidelium. ND 7).

Bazyli Wielki (ok. Sposób życia chrześcijan. inną niż życie ściśle kontemplacyjne (zob. jak będzie wyglądało życie pozagrobowe. franciszkanie i inne zakony czynne stworzyły odrębną możliwość życia monastycznego. Życie pozagrobowe. Zob. przeistoczenie. życie zakonne. luteranizm. Chociaż Kościół naucza. jak Życie św. protestanci. ale ma na celu jej sprawdzenie przez przekształcenie społeczeństwa. wszyscy ochrzczeni są powołani do pełni życia chrześcijańskiego i do doskonałej miłości (LG 3942). Zob. wizja uszczęśliwiająca. Wydawnictwo WAM. niebo.Leksykon teologiczny niosąc sztandar. Na początku odbywaj ą oni nowicjat. Palestyny i Syrii dawało drugą heroiczną możliwość wyboru. Zob. 397) i św. na które głęboko wpłynął św. szkoła frankfurcka. Marcinie z Tours (zm. oficjalna wiara chrześcijańska nie mówi szczegółowo. otchłań. obecność rzeczywista. Kontrolująca samą siebie działalność. Życie zakonne. ułatwiło rozwój zachodniego życia monastycznego dzięki takim pismom.prowadzi do niego i z niego się rodzi. Kraków 2002 224 . ubóstwa i posłuszeństwa i prowadzą życie wspólne pod kierownictwem przełożonego. kanonicy regułami (np. mimo że je dotknęła śmierć biologiczna. Góra Athos. 19. czyli życiu wspólnotowemu. Pod koniec epoki prześladowań rzymskich życie ascetyczne na pustyniach Egiptu. Zob. Ruch zrodzony wśród ochrzczonych wiernych. 480 . Norberta [ok. kartuzi i cystersi). które dzięki mocy Bożej nadal żyją. czyli życiu pustelniczemu. Na Wschodzie jednak istnieją głównie zakony mnisze. akojmeci. ale nie powrócili do życia po prawdziwej śmierci. kalwinizm. że ostatecznie wszyscy mężczyźni i wszystkie kobiety znajdą się albo w niebie. W Egipcie św. jak i duchowni po święceniach. metanoia. Życie religijne. Opowiadania tych ludzi. czyściec. Atanazego z Aleksandrii (ok. cenobici. czystości i posłuszeństwa oddają się życiu modlitwy. chociaż wpływy łacińskie przyczyniły się do powstawania zgromadzeń typu zachodniego. Przynależność do chrześcijaństwa domaga się życia religijnego. Życie monastyczne. liturgia godzin. 251-356) i św. która się nie zadowala samą tylko teoretyczną walką o prawdę. 48.dalekie od zaciemniania publicznego kultu Kościoła . benedyktyni. Instytuty życia zakonnego założone niedawno nazywamy zgromadzeniami zakonnymi. Jana Kasjana (ok. Po św. właściwe postępowanie. Świadome i osobowe życie istot ludzkich. albo w piekle. 330-379). Augustynie z Hippony (354-430) św. że: a. Wschodnie życie monastyczne. Życie zakonne prowadzą zarówno ludzie świeccy. którzy praktykują rady ewangeliczne czystości. Benedykt z Nursji (ok. anachoreci. UR 15. sąd ostateczny. nie doświadczyli też we właściwy sposób życia. dusza.ok. Na Zachodzie zatwierdzone formy życia zakonnego prowadzą zakony mnisze (np. mimo że uważano ich za umarłych. którzy odpowiadają na wezwanie Chrystusa do dążenia do doskonałości (Mt 5. śmierć. 290-346) wsparli swoich zwolenników w organizowaniu sposobu życia i duchowego prowadzenia i w ten sposób przygotowali drogę dwom podstawowym odmianom życia monastycznego: “anachoretyzmowi”. których członkowie składają śluby uroczyste). premonstratensi założeni w wieku XII przez św. które nadejdzie. założeni w XVI wieku jezuici i teatyni). Dominikanie. jeżeli ich członkowie składają śluby proste (inaczej jest w zakonach. a złożone przez nich śluby reguluj ą ich sposób życia. w czasie wojny Zurychu przeciw katolickim kantonom. i “cenobityzmowi”. zamiast męczeństwa. wieczność. 550) własną regułą nadał ostateczny kształt późniejszemu życiu monastycznemu na Zachodzie. 360-435). którego ogniskiem jest Jezus i które . Żal. Sobór Watykański II uczył. ortodoksja. teokracja. hezychazm. Zob. Pachomiusz (ok. Antoni Opat (ok. zakony żebrzące (np. czyli nie wyświęceni na kapłanów lub diakonów. Ludzie ci byli wprawdzie bliscy śmierci. 1080-1134] i dlatego znani także jako norbertanie). zmartwychwstanie Chrystusa. 296-373) i Konferencje z Ojcami św. PC 9). nie mogą podać niezawodnych informacji o życiu pozagrobowym. którzy powrócili do życia. Antoniego napisane przez św. założeni w XIII stuleciu franciszkanie i dominikanie) i klerycy regułami (np. teologia polityczna. sprawują wspólnie służbę Bożą i wzajemnie sobie usługują. reformacja. 16-26) w ten sposób. piekło. że przez zachowanie ubóstwa.

Nikodem z Góry Athos (1749-1809) próbował dokonać takiej kompilacji i dodał do niej komentarz zwany Pedalion (gr. by się z większą swobodą mogli poświęcić pełnej miłości służbie Bogu i ludziom (LG 43-47. ślub. posłuszeństwo. czyli świętość. mnisi i zakonnicy różnią się od osób świeckich tylko sposobem dążenia do świętości. teoria dwóch źródeł. jak to się często nazywa. Zob. synod quinisextum. 337) zostały skodyfikowane w zbiorze oficjalnie obowiązującym od roku 439. pozostaje wspólny. “pierwszy zarys prawa kanonicznego”. a duchowością oraz wzajemne przenikanie prawa i dogmatu. Przypuszczalny. w którym dogmaty i tradycja to belki oraz odeskowanie okrętu. celibat. judaizm. wiosło”). Od chwili oficjalnego uznania Kościoła przez państwo. Obraz ten nawiązuje do rosyjskiego prawa kanonicznego. “ster. ubóstwo. w Braterstwie Chrystusowym (Christusbruderschaft) w Niemczech i we wspólnocie ekumenicznej w Taize. wyjaśnia ona bowiem wiele ścisłych podobieństw między Mateuszem a Łukaszem. Zob. cenobici. rady ewangeliczne. Corpus Iuris Canonici. Kodeks Justyniana zmierzał do ustanowienia tzw.to oficerowie okrętowi i załoga. “księga nawigatora”). harmonia”) i synallelei (gr. PC 2. które powoływano do życia od czasów drugiej wojny światowej. Zgodnie z prawem wydanym w roku 1962 przez państwo Izrael Żydem jest człowiek. przejrzany w roku 534. są odmianą życia konsekrowanego. eremici. że ten ster kieruje łodzią Kościoła powszechnego. doskonałość. 102 kanony ustanowione podczas Synodu Quinisextum (691-692) tworzą. CCEO 563. “surowość”). CIC 573-709). zwanego Kormcaja Kniga (ros. wywodzące się zazwyczaj z soborów powszechnych i synodów. Dzieło św. kapłanów lub jednych i drugich. apostołowie zaś i duchowieństwo . np. ewangelie synoptyczne. a jeszcze bardziej w Kodeks Justyniana. Nikodema odzwierciedla ścisłe powiązanie między prawem. co zostało w praktyce uznane przez patriarchę konstantynopolitańskiego. “zgoda. Kościół i państwo. życie monastyczne.Leksykon teologiczny b. Źródła wschodniego prawa kanonicznego. Kodeks Justyniana umożliwił wyłonienie się prawa kanonicznego na Zachodzie w późniejszych wiekach średnich. PC 1). Jednakże kodyfikacja Wschodniego Prawa Kanonicznego była sprawą dalekiej przyszłości. Sobór wezwał także instytuty zakonne do dokonania odnowy przez powrót do pierwotnego ducha swych założycieli i założycielek (zob. Dwa wyrazy streszczają ducha Wschodniego Prawa Kanonicznego: nie tylko akribeia (gr. Tacy teologowie prawosławni jak Pauł Evdokimov (1901-1970) mówią o “monastycyzmie duchowym”. Źródło “Q”. “wzajemna niezawisła współpraca”) między dworem cesarskim a przywódcami kościoła dzięki temu. Do trwałych osiągnięć Ruchu Oksfordzkiego należy też odnowa życia zakonnego we Wspólnocie anglikańskiej. nawigator . przepisy kościelne stały się automatycznie prawem dla cesarstwa i weszły w Kodeks Teodozjusza. zagubiony dokument. jak i na Zachodzie. ruch oksfordzki. nomokanon. że cesarz stał się wykonawcą prawodawstwa kanonicznego. symfonia. złożony przeważnie z wypowiedzi Jezusa (zwanych z grecka logiami). czyli stowarzyszenia osób świeckich. który się urodził z matki Żydówki albo przeszedł na judaizm. by wyrazić powszechne wezwanie do świętości. władanie”). Przepisy o sposobie postępowania członków Kościoła i jego pasterzy. symfonii (gr. zbioru praw drukowanego po raz pierwszy w roku 1653. czystość. Za panowania cesarza Teodozjusza II (401-450) wszystkie powszechnie obowiązujące prawa wydane od czasów Konstanty . “Instytuty świeckie”. Żydzi. same z siebie jednak nie są odmianą życia zakonnego (CIC 710-730. Wydawnictwo WAM. Zarówno na Wschodzie. filokalia. anachoreci. Uważano.na Wielkiego (zm. Św. Zob. W roku 529 cesarz Justynian I (panował w latach 527-565) ogłosił nowy kodeks. który święci Mateusz i Łukasz mieliby potraktować jako główne źródło swoich Ewangelii. że zakonnicy prowadzą swój własny sposób życia po to. Kraków 2002 225 . Ludzie pochodzenia hebrajskiego lub wyznający judaizm. hebrajczycy. surowe przepisy prawa muszą być równoważone duszpasterską troską o dobro ludu. ale również oikonomia (gr. ekonomia. cel. Do podobnego ożywienia życia zakonnego doszło wśród protestantów.to Jezus. Bardzo wielu uczonych przyjmuje tę hipotezę. Zob. “zarządzanie. 566).

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful