ROZDZIAŁ I ZJAWISKO AGRESJI W ŚWIETLE LITERATURY 1. Pojęcie agresji w warunkach społecznych 2. Przyczyny zachowań agresywnych dzieci 3.

Rodzaje i formy czynności agresywnych ROZDZIAŁ II GENEZA ZACHOWAŃ AGRESYWNYCH 1. Agresja jako instynkt 2. Agresja jako reakcja na frustrację 3. Agresja jako nabyty popęd 4. Agresja jako nawyk ROZDZIAŁ III ZAŁOŻENIA METODOLOGICZNE BADAŃ WŁASNYCH

1.

Cel i przedmiot badań
1

2. Problem badawczy 3. Hipotezy badawcze 4. Zmienne i ich wskaźniki 5. Metody, techniki i narzędzia badawcze 6. Teren, organizacja i przebieg badań

2

iż "przez agresję należy rozumieć zachowanie zorientowane na zadanie krzywdy innym osobom"1. agresja.mające na celu wyrządzenie komuś krzywdy lub czemuś szkody. Środowisko rodzinne a poziom agresywności młodzieży przestępczej i nieprzestępczej.w formie otwartej lub symbolicznej .. Problem ten pełniej ujmuje Jenö Ranschburg określając agresję jako "każde zamierzone działanie . straty lub bólu"3. Jest on. Wrocław 1985. Ranschburg J.ROZDZIAŁ I ZJAWISKO AGRESJI W ŚWIETLE LITERATURY 1. między innymi "w znaczeniu specyficznego dla danego gatunku. Warszawa 1993. Wójcik określa to jako "zachowanie człowieka mające na celu wyrządzenie szkody innej osobie lub instytucji"2 Jak wynika z tych definicji zachowanie agresywne to działanie. odziedziczonego 1 2 por. gniew. s.55 por. wzorce kulturowe czy zasady postępowania. Wójcik D. s. bowiem dostosowany do celów prowadzonych w ich ramach analiz i metodologii badawczej.93. które ma sprawić innym cierpienie. natomiast D. Co ono oznacza? W jakich okolicznościach używamy tego słowa? Jakie mamy z nim skojarzenia? Natomiast po głębszej refleksji stawiamy sobie pytanie: co powoduje agresję? Jakie są jej przyczyny? A. Analizując literaturę fachową możemy się spotkać z pojęciem "agresja" interpretowanym na różne sposoby. krzywdę bądź stratę. Frączek A. etyka. Frączek uważa. Przedmiotem zainteresowania poszczególnych dyscyplin są zarówno indywidualne czynności konkretnych ludzi oraz zachowania zorganizowanych i kierowanych grup. nauki prawnicze czy filozofia. Lęk. 3 . pedagogika resocjalizacyjna. socjologia. Każda z nich prowadzi własny sposób rozumienia pojęcia agresji.. Wrocław 1977. Pojęcie agresji w warunkach społecznych Problematyka agresji jest szeroko podejmowana przez takie dyscypliny naukowe jak psychologia. Studia nad uwarunkowaniami i regulacją agresji interpersonalnej. s. W czasach coraz większej brutalizacji życia częściej zastanawiamy się nad pojęciem "agresja".6 3 por. (red).

iż autorzy zajmujący się tym zagadnieniem przytaczają wiele określeń. Autorka zwraca uwagę nie tylko na częstość występujących aktów agresji. Według tej autorki jest to "stała właściwość człowieka nabyta i utrwalona w procesie jego rozwoju na podstawie uczenia się społecznego. Pełniejszą definicję agresywności podaje Wójcik.Jasiecka określa ją jako "zachowanie. wprowadzając termin "agresywność". drugie pojęcie wydaje się definiować zachowanie bardziej stałe i uogólnione. szeroki krąg adresatów tych reakcji.7). Skorny Z. konkretne fakty o pewnych specyficznych własnościach" 6. 6 por. Psychologiczna analiza agresywnego zachowania się.141 7 por. iż chodzi tu o pewną stałość aktów agresji. stanu motywacyjnego. s. Ponadto występuje często nieumiejętność kontroli reakcji. Skorny natomiast rozróżnia między "zachowaniem agresywnym" a "agresywnym zachowaniem się". a polegająca na częstych. formułując agresywność jako "utrwalony nawyk atakowania". Socjalizacja a agresja. Określenie to nie jest zbyt precyzyjne. Frączek A. Autorka wyakcentowuje jednak reaktywność agresji.). Podczas gdy pierwsze określa jako "następujące w zachowaniu się poszczególne. Z. cechy osobowości. s. s. której doświadcza agresor. Skorny zwraca także uwagę na inny aspekt zagadnienia . (red. Mimo pewnych różnic dotyczących sformułowań wyłaniają się tu dwa zasadnicze pojęcia. por. Kubacka . nieadekwatnych do bodźców reakcji agresywnych o znacznym natężeniu. PAN t.popędu. Warszawa 1968. w jakiej znalazła się jednostka"5. Funkcjonowanie społeczne osób agresywnych i samo agresywnych.. który stosuje kiedy mamy do czynienia z zachowaniami "częstymi i licznymi". jeśli zachowania te są częste i liczne to stwierdzamy. Monografie Psych. Skorny Z. Kubacka . Zumkley H. Psychologiczna analiza agresywnego zachowania się. występującego w stosunku do szerokiego zakresu obiektów społecznych. którego celem jest zranienie innej osoby traktowanej jako źródło sytuacji frustracyjnej. jakie pojawia się w literaturze jest "reakcja agresywna" D. Jest ona odpowiedzią na frustrację. 4 .częstość i powtarzalność. nieumiejętność kontroli zachowania oraz postawę negatywizmu. Warszawa 1968. Zauważamy tu podobieństwo do poprzednich ujęć. ale także na inne czynniki takie jak: nieadekwatność reakcji. studium kliniczne. Potwierdza to Buss. Podsumowując rozważania na temat rozumienia problematyki agresji należy zauważyć. Innym pojęciem. Pierwsze 4 5 por. XV. znaczne natężenie.10. Autor rozumie je jako "zbiór zachowań agresywnych występujących u danego osobnika. jako wypełnienie społecznie przyswojonych wymagań związanych z rolą"4.205) itp. odpowiedzi na frustrację. a także wyraźne odczuwanie i przejawianie postawy negatywizmu do otoczenia"7.Jasiecka D. Należy jednak rozumieć. Jak widać pojęcie agresywnego zachowania w tych ujęciach jest tożsame z wyżej cytowanymi określeniami agresji. Wrocław 1975. s. Warszawa 1993. Z. że osobnik ten jest agresywny lub. że przejawia agresywność.

którzy uważają. działania człowieka. Sami pragniemy tak postępować. Agresywność w tym znaczeniu utożsamiana jest z przebojowością. Zaczyna ono nam imponować.. Określenia te na podstawie przytoczonej literatury można traktować jako tożsame i dlatego będą używane w tej pracy jako zamienne. Bandura A.dotyczy zachowania. Nastąpiło pomieszanie nie tylko znaczeniowe. cierpienie. szantażują. iż nowa firma. Współcześnie możemy obserwować zachodzące zmiany konotacji tego pojęcia. wydaje się nieszkodliwą formą zachowania a destrukcyjną agresją jest bardzo płynna i łatwo ją przekroczyć. Choć i tak może się zdarzyć. reakcją agresywną czy też zachowaniem agresywnym. skierowanego przeciw komuś lub czemuś powodującego stratę. czy wspomniany agent kogoś krzywdzą. gdyż każde działanie wywołujące stratę i ból można przypisać agresji. stosują przemoc. iż aspekt zamiaru wyrządzenia krzywdy jest rozstrzygający: czy nastąpiła agresja czy też nie. oszukują. Jedno stanowisko reprezentują ci. które są realizowane przez aktywność lub bierność jednostki. Działania. Przynajmniej było tak do tej pory. aktem agresji. które charakteryzują się pewną częstotliwością i powtarzalnością. Przecież zdolność radzenie sobie w trudnych sytuacjach to bardzo cenna umiejętność. agresywny" budzą zdecydowanie negatywne skojarzenia i emocje. Coraz częściej słyszymy o agresywnym zdobywaniu rynku. ale także etyczne. Nie chodzi tutaj o to. Autorzy różnią się tu przede wszystkim poglądem na celowość działania. 1968 5 . nieadekwatność relacji w stosunku do działającego i wyzwalającego je bodźca. agresywnej działalności agenta ubezpieczeniowego. permanentna wrogość wobec innych ludzi8 8 por. Osobę agresywną charakteryzują następujące cechy: • • • • wysoka częstotliwość zachowań agresywnych. Drugie pojęcie dotyczy zachowań agresywnych. zaradnością. Ale granica między tą. starającego się pozyskać klienta. Autorzy zgodnie określają tę cechę jako agresywność. Jak wynika z powyższych rozważań słowo "agresja. o których mowa są nazywane w literaturze agresją. szkodę. Poza tym tworzy szeroką skalę zachowań o charakterze destrukcyjno aspołecznym. Watters R. Zmienia się ocena takiego postępowania. nieumiejętne kontrolowanie reakcji agresywnych. Zdaniem przeciwników nie ma to znaczenia. Jak wynika z powyższych refleksji agresja jest pojęciem nie dającym się jednoznacznie zdefiniować.H.

brak konsekwencji oraz wadliwe metody i błędy wychowawcze. Kraków 1998. Coraz częściej obserwuje się >>efekt nieobecności<< jednego lub obojga rodziców.2.bezpośrednio czy pośrednio .opiekuńczych. Agresja dorastającej młodzieży jako skutek zaburzonej komunikacji w rodzinie [w:] Agresja i przemoc wśród dzieci i młodzieży oraz w instytucjach społeczno . Przyczyny zachowań agresywnych dzieci Praca byłaby niepełna gdybyśmy nie zastanowili się nad czynnikami powodującymi . s. sukcesu .zachowania agresywne u dzieci i młodzieży.co spotyka się coraz częściej .społecznej coraz większej liczby rodzin skutkuje ograniczeniem możliwości zaspokajania podstawowych potrzeb. w tym potrzeb prestiżu. zyski finansowe. które pośrednio są odpowiedzialne za zachowania agresywne młodych ludzi zaliczamy: • • • • "zorientowanie dorosłych na wartości konsumpcyjne i niedocenianie wartości egzystencjalnych i sensotwórczych. 6 . które 9 por. akcentowanie relatywizmu etycznego jako potrzeby tworzenia zasad współżycia społecznego powoduje odrzucanie norm moralnych. narastająca w społeczeństwie polskim frustrację z racji wysokich kosztów ponoszonych przez sporą część społeczeństwa na rzecz transformacji. ojcem w sytuacji zaistnienia trudności9 Do czynników. Mincakiewicz E. a także . uznania. Oczywiście jest to zjawisko złożone i w literaturze fachowej nie ma jednoznacznych odpowiedzi.136. Na pewno agresję wywołują niepożądane wychowawczo postawy rodzicielskie typu odtrącenia. unikanie. przede wszystkim tych. co skutkuje zaabsorbowaniem pracą przynoszącą wartości materialne.brak rozmowy z matką. brak zaspokojenia potrzeb materialnych i społecznych. między innymi brak zainteresowania rodziców. pogarszanie się sytuacji ekonomiczno . powodującą wzrost emocjonalnej agresji w codziennych stosunkach międzyludzkich. a jednocześnie ogranicza możliwości przeznaczenia wolnego czasu na wspólne działanie z własnymi dziećmi.

Zmagania dorosłych z wykreowaniem nowych autorytetów mają negatywny wpływ na dzieci i młodzież.• • • są niewygodne dla realizacji aktualnego celu. Niestety. Kształtuje się mylny pogląd. dysproporcję między zaangażowaniem wielu osób i mediów na rzecz uświadamiania dzieci i młodzieży o przysługujących im prawach. zadania. o ile nie stoją na przeszkodzie maksymalizacji naszych zysków. Warszawa 1988. Młodzież odrzuca dotychczasowe autorytety.jej celem jest uzyskanie jakiegoś przedmiotu lub utrzymanie jakiejś sytuacji. czas wolny jest często złym doradcą. 10 por. a w zamian nie otrzymuje poszukiwanych przez siebie wzorców pozytywnych. rozwiązywania problemów. Omawiając zjawisko agresji u dzieci możemy wyróżnić następujące jej kategorie: • • • instrumentalna (specyficzna agresja) . obowiązki. że do wzrostu agresji przyczyniło się także bezrobocie. osiągnięcia szczęścia. która z jednej strony może budzić poczucie lęku i podwyższać jego poziom oraz prowadzić do agresji obronnej. "brak napięcia.jest ona odpowiedzią na atak. Strategia działania Ministerstwa Edukacji Narodowej wobec agresji i przemocy w szkołach i placówkach oświatowych [w:] Agresja i przemoc w szkołach polskich i niemieckich. agresja ze złości . których jedynym celem jest zdobycie pieniędzy na przetrwanie dziś. radzenia sobie ze stresem. nuda. zdobycie alkoholu i zabawę połączoną z agresją i wandalizmem". że ma się prawa. totalną krytykę autorytetów. s. a zwracaniem uwagi na odpowiedzialność. obronna .nie jest ona ukierunkowana na sytuację lub obiekt. Strategia ta przyczynia się również do konstruowania obrazu świata. Ludzie dorośli swoje nierozwiązane problemy przenoszą na dzieci i młodzież. stymulację wyobraźni obrazami agresywnymi w telewizji i na kasetach wideo. mediacji. niezależnie.12-13. powszechny w skali społecznej brak umiejętności w zakresie negocjowania. poczucie bezradności jest powodem ograniczania się grup młodych bezrobotnych. Nowakowska M. spokoju.stanowić swoisty wzór zachowań interpersonalnych. Ich agresja rodzi agresję dziecięcą i młodzieżową. z której pochodzą strony. a nie ma obowiązków i w efekcie powoduje to powstawanie mechanizmu uwalniania się od swoistej odpowiedzialności"10 • Obserwując życie ludzi w ciągu ostatnich kilku lat śmiało można powiedzieć. z drugiej . w którym inni ludzie mają wartość o tyle. 7 .

s. Blokada ważnej potrzeby powoduje bardziej intensywne pobudzenie do agresji niż blokada potrzeby nie odgrywającej większej roli u danego osobnika. Związek agresywnego zachowania się z frustracją był przedmiotem badań eksperymentalnych. 8 . a intensywnością pobudzenia do agresji.Miller wprowadził do koncepcji Dollarda poprawkę. 14 Sytuacja frustracyjna powstaje w wyniku kolizji dwóch czynników: dążenia człowieka do 11 12 por.jest to agresja nasilająca się wskutek zaangażowania w walkę podczas gry11 Jasno więc wynika z przedstawionych tu kategorii. gdy w toku realizacji jakiegoś celu człowiek natrafia na przeszkodę udaremniającą tę realizację.E. Reakcjami tymi może być również fiksacja. s.Skorny: Proces socjalizacji dzieci i młodzieży.A. Zbigniew Skorny wyodrębnia następujące rodzaje agresji: agresję frustracyjną. Warszawa: WSiP 1976. Warszawa 1993. gdy czynniki powodujące blokadę umożliwiają wykonanie szeregu czynności zmierzających do zaspokojenia potrzeby. Zostały one zainicjowane przez J. Jednostka. Według niego „frustracja pobudza do szeregu różnych reakcji.Dollarda i współpracujących z nim psychologów Uniwersytetu w Yalle.212.Dollarda istnieje zależność między zablokowaną potrzebą. W sytuacji. która w przeszłości narażona była na liczne frustracje.12 Według J. 3. 13 tamże 14 tamże. pobudzenie do agresji staje się większe niż przy węższym zakresie blokady.• agresja związana z grą i zabawą . że przyczyny agresywnego zachowania nie zawsze są proste i łatwo wytłumaczalne. Z. która mówi. Hinde R. regresja czy substytucja. naśladowczą oraz instrumentalną. Socjalizacja a agresja. Z agresją frustracyjną mamy do czynienia wówczas.211. na ponowne niepowodzenia reaguje w sposób bardziej agresywny. Niektóre problemy agresywnego zachowania.13 N.13. patologiczną. że „pojawienie się agresji zawsze każe domyślać się frustracji” oraz „każda frustracja zawsze prowadzi do jednej z form agresji”. Trzeci czynnik to ilość doznanych uprzednio frustracji. Drugim czynnikiem wyznaczającym intensywność pobudzenia do agresji jest zakres blokady potrzeby. Rodzaje i formy czynności agresywnych Istnieją różne rodzaje oraz duże bogactwo ich szczegółowych form. s. Sformułowali oni tezę. jedną z ich rodzajów są niektóre formy agresji”.

by czuć się skrzywdzoną... Realizacja celu 15 16 J.16 Bronfenbrenner doszedł do wniosku. 18 Z. Może nim być zachowanie agresywne. Może stać się on pobudką do agresji. narzędzia umożliwiającego osiągnięcie celu. który U.17.Skorny: Proces socjalizacji.Grochulska: Agresja u dzieci. Mamy wówczas do czynienia z procesem modelowania. a oddziaływaniem określonych wzorów.cit.9.. która nie ma najmniejszych podstaw. do zademonstrowania swej siły czy zdobycia przewagi nad innymi. s. Motywem agresji instrumentalnej. Cz. Modelem może być zachowanie się ojca. op. które uprzednio wykonał model”. Skutkiem sytuacji frustracyjnej jest powstanie napięcia emocjonalnego. Nie we wszystkich jednak sytuacjach frustracyjnych pojawia się agresja. tym bardziej zmniejsza się napięcie frustracyjne.. Warszawa: WSiP 1993. s. Im bardziej reakcja zastępcza bywa podobna do reakcji właściwej.cit..Bronfenbrenner: Czynniki . innych domowników.Bronfenbrenner: Czynniki społeczne w rozwoju osobowości. W ten sposób nie zostaje wprawdzie osiągnięty cel. ale przykre napięcie emocjonalne jest załagodzone. Agresja odgrywa wtedy rolę instrumentu. U. kiedy występują tzw. Bronfenbrenner określa jako „wykonanie przez podmiot działania podobnego symbolicznie lub konkretnie do tego.17 Modele wpływają na zachowanie przede wszystkim wtedy. s. Dana jednostka nie uświadamia sobie. można wywołać u osoby.215. op. sposobu mówienia lub zachowania modela.4. Nie ma jej wtedy. reakcje zastępcze dzięki którym dana osoba osiąga cel nie identyczny lecz podobny do pierwotnie zamierzonego. W tej sytuacji zostaje uruchomiony mechanizm identyfikacji powodujący wystąpienie dążenia do upodobnienia się do ubioru.. z którymi dana osoba styka się w swym otoczeniu. że „[. przechodniów na ulicy bądź innych osób dorosłych. 9 . s.15 Agresywne zachowanie się dzieci i młodzieży bywa także następstwem określonych modeli zachowania się.. matki. gdy model zachowuje się agresywnie dążąc np. że zachowuje się agresywnie ani też nie zdaje sobie sprawy ze związku między własnym zachowaniem się.wykonywania pewnej czynności oraz istnienia przeszkody uniemożliwiającej jej wykonanie.] zachowanie agresywne. Wystąpienie tego rodzaju agresji stanowi wynik mimowolnego naśladownictwa modeli agresywnego zachowania się. 17 U. a po prostu miała okazję obserwować zachowanie agresywne tylko i wyłącznie w roli widza”.18 Agresja naśladowcza pojawia się wówczas. I „Psychologia Wychowawcza” 1970 Nr 1.. gdy są nimi osoby znaczące. a nawet okrucieństwo. są określone cele działania.

s. że poprzez zachowanie agresywne może osiągnąć pewne korzyści. jest złośliwe i dokuczliwe.22 Agresywnym może być również psychopata. 10 .Skorny: Proces socjalizacji .19 Jeśli jednostka kilkakrotnie przekona się..cit.Jedlewski: Pedagogika resocjalizacyjna.Skorny: Proces socjalizacji. schizofreników i psychopatów.21 Nadpobudliwość psychoruchowa występująca u dzieci nerwicowych sprzyja powstawaniu konfliktów oraz zachowań agresywnych.. to u ich dzieci kształtują się podobne postawy sprzyjające występowaniu zachowań agresywnych. że naczelnym celem działania jest dążenie do osiągnięcia osobistego sukcesu bez liczenia się z cudzymi interesami i potrzebami. W ramach bezpośredniej 19 20 tamże. Z. Agresja fizyczna jest to atak na inną osobę. Wystąpienie agresji instrumentalnej zależy od ukształtowanych hierarchii wartości.218. Formą agresji patologicznej są występujące w schizofrenii ataki szału.cit. atakuje osoby znajdujące się w jego otoczeniu lub niszczy różne przedmioty. 22 Z. agresję czynną i bierną.Czapów.działania dokonuje się za pośrednictwem właściwej strategii postępowania kształtującej się pod wpływem dotychczasowych doświadczeń życiowych.. Warszawa: PZWS 1964.53.. Dziecko epileptyczne w okresie poprzedzającym atak przejawia nieraz zwiększoną pobudliwość emocjonalną. Ponadto agresję bezpośrednią i pośrednią. Jej przyczyn należy szukać w procesach chorobowych zachodzących w układzie nerwowym. w którym atakujący posługuje się określonymi częściami ciała lub narzędziami zadając ból lub wyrządzając szkody osobie będącej przedmiotem agresji. prostą i złożoną. Nie sprowokowane napastuje inne dzieci. s. s.87. Jeżeli rodzice uważają. wygasają natomiast pod wpływem doznawanych porażek..20 Prócz omówionych wyżej trzech rodzajów agresji wyróżnić można agresję patologiczną. Warszawa: PWN 1987. Na podstawie przeprowadzonych badań stwierdzono. że zachowania agresywne mogą się utrwalać w wyniku odnoszonych zwycięstw. St. że ten ma rację kto jest silniejszy i sprytniejszy. wówczas zachowanie to ulega utrwaleniu. s.23 Ze względu na formę występowania zachowań agresywnych można wyróżnić agresję fizyczną i słowną. Bodźce wzmacniające pewien rodzaj czynności spełniają funkcję nagrody. Pojawieniu się agresji instrumentalnej może sprzyjać przeświadczenie. op.. Zanikają zaś reakcje dlań szkodliwe.219. op. Wówczas taka jednostka jest wysoce agresywna. którego cechuje niezdolność do przeżywania uczuć życzliwości i sympatii w stosunku do innych ludzi. 23 Cz. Zdaniem Kazimierza Dąbrowskiego patologiczne podłoże agresji można stwierdzić u dzieci nadpobudliwych psychoruchowo epileptyków. s.Dąbrowski: Społeczno-wychowawcza psychiatria dziecka. Pod wpływem warunkowania i wzmacniania utrwalają się czynności przynoszące danej jednostce określone korzyści.217. 21 K.

nóg) lub odpowiednich mięśni twarzy. 26 tamże.24 Agresja może mieć również formę złożonych zachowań napastliwych. 29 Z. s.26 Do pośrednich zachowań destrukcyjnych zalicza się niszczenie rzeczy stanowiących własność osoby będącej przedmiotem agresji. szkodzących lub poniżających. 11 . dokuczania. Agresja fizyczna obejmuje prócz zachowań napastliwych. Będą nimi m.. w sposób szczególnie gwałtowny lub wymyślny. wyrywanie czy szczypanie.. które wskutek ataku ulegają uszkodzeniu lub zniszczeniu. zachowania destrukcyjne. Uczestniczą w niej różne części ciała i trwają one dłużej niż zachowania proste.201. Natomiast wypowiedzi poniżające to przezywanie i wyśmiewanie. przestraszenie lub niesprawiedliwe traktowanie. s. rzucanie. która stanowi właściwy przedmiot agresji. Bezpośrednia agresja słowna przybiera formę wypowiedzi napastliwych (tj. chowania lub zamieniania przedmiotów. Może to być okrucieństwo 241 25 Z. uderzanie. szkodzące i poniżające.. skierowanych do osoby będącej przedmiotem agresji.cit.. Do pośrednich wypowiedzi napastliwych należą odgrażanie się i zachęcanie do agresji innych osób wobec osoby. 28 tamże. Do złożonych zachowań napastliwych należą bójki. 27 tamże.195. tamże.28 Formami pośredniej agresji słownej są również wypowiedzi napastliwe. Wypowiedziami szkodzącymi będą skarżenie oraz wydawanie nieprzychylnych opinii. Może ona przybierać formę przeszkadzania jej. op. uderzenia. op. pobicie.204. s.27 Inną formą agresji jest agresja słowna. zachowania agresywne powodują wyrządzenie szkody lub przykrości osobie będącej przedmiotem agresji.Skorny: Psychologiczna analiza . s. s. Proste zachowania napastliwe przybierają formę rozmaitych.209.. Są one jednak skierowane nie do osoby atakowanej ale do osób trzecich. kopanie czy wybuchy złości. szarpanie. grożenie czy straszenie). które jest szczególnie trudnym problemem wychowawczym.Skorny: Psychologiczna analiza . Występują one w jej obecności. trwających stosunkowo krótko ruchów poszczególnych części ciała (rąk. trącanie. Jest to działanie niszczące fizycznie lub psychicznie żywą istotę.cit. Są to bezpośrednie zachowania agresywne mające za przedmiot rzeczy. s.198.25 Przy agresji pośredniej natomiast.. nie przybierając jednak formy skierowanego na nią bezpośredniego ataku. Do tej grupy zaliczyć można: darcie.29 Ekstremalną formą agresji jest okrucieństwo.184.agresji fizycznej można wyróżnić proste i złożone zachowania napastliwe oraz zachowania destrukcyjne.in.

Przyczyną takiego zachowania może być chęć sprawdzenia siebie. Może to być okrucieństwo z ciekawości bądź dla zabawy. W.cit. Nienawiść ma swoje źródło w poniżeniu. Jest to niebezpieczna forma okrucieństwa występującego u młodocianych przestępców. 12 . . Red. kumulujących się napięć lub powtarzających się często frustracji.6 Encyklopedia pedagogiczna. podziwu dla zuchwałości czemu towarzyszy fascynacja własnym lękiem. U dzieci i młodzieży może ono pojawić się w postaci znęcania się nad słabszym.. Może być ona wynikiem wewnętrznych. Warszawa: Fundacja Innowacja 1993. U młodszych dzieci występuje rzadko. s. Lęk przed konsekwencjami dokonanych czynów może być czynnikiem silnie integrującym sprawców i odsuwającym ich od społeczeństwa. w stosunku do owadów czy zwierząt.31 30 31 Encyklopedia pedagogiczna.Pomykało. Chęć taka może być wyłącznym motywem okrucieństwa.. szczególnie w połączeniu z chęcią zaimponowania rówieśnikom.30 Innym rodzajem okrucieństwa jest chęć panowania nad innymi poprzez wzbudzenie atmosfery grozy. poczuciu krzywdy czy niesprawiedliwości. charakterystyczne dla dzieci w wieku przedszkolnym np.op. Kategorią okrucieństwa jest również akt zemsty realizowanej w sposób przemyślany. Istnieje też okrucieństwo dla przyjemności nazywane sadyzmem. Inną formą jest okrucieństwo z nienawiści.mimowolne. Okrucieństwo występuje także jako wyładowanie nagromadzonej agresji. u starszych częściej.

uprawianie niedestruktywnych form agresji . a nawet konieczna do utrzymania gatunku . "Przedstawiciele instynktowej interpretacji agresji przyjmują. potem jej źródło upatrywał w strukturze osobowości. Człowiek istota społeczna.313. nie wszyscy uczeni zgadzają się z tym poglądem. Natomiast w trzecim okresie swej twórczości. nabyta w toku życia."agresja w wyobraźni". kiedy opisał dwa podstawowe instynkty: instynkt życia i instynkt śmierci. walki<< i jest mu on niezbędny do życia tak. że instynkt walki jest jednym z podstawowych instynktów. Agresja. twórca psychoanalizy. Warszawa 1991. nr 10.jako napęd działania.19-20. że u osób. Człowiek rodzi się z gotowym instynktem nazywanym przez niektórych >>instynkt. Tak rozumiana agresja nie została oczywiście >>wyuczona<<. Warszawa 1982. 13 . że agresja jest przejawem popędu seksualnego. gry zespołowe.zwymyślanie osoby.. skoki.Aronson formułuje trzy sposoby rozładowania energii agresywnej: wydatkowanie energii w postaci aktywności fizycznej. 34 por. ich natężenie wyraźnie spada. gdyż owe trzy formy wyładowywania agresji mogą przynieść chwilową poprawę 32 33 por. Aronson E. a właściwie w tym miejscu należy wspomnieć. W ciągu swojej pracy badawczo . Wiedza i Życie. Reedukacja dzieci agresywnych. s. Agresja jako instynkt Jedną z koncepcji wyjaśniających zachowania agresywne jest traktowanie jej w kategoriach instynktu. marzenia o zbiciu kogoś. np.. która stała się przyczyną frustracji. Najczęściej słowo instynkt kojarzymy z walką. Freud. Niektórzy badacze zajmujący się zagadnieniem agresji uważają. s. ss. jak na przykład instynkt głodu"32 Najpełniej instynktową teorię agresji rozwinął Z.ROZDZIAŁ II GENEZA ZACHOWAŃ AGRESYWNYCH 1. to od nich uzależnił występowanie agresji 33 W związku z teorią psychoanalityczną warto zwrócić uwagę na zjawisko "katharsis". biegi. Skorny Z.7.. wyrządzenie jej krzywdy"34 Jak już wcześniej wspomniano. por. że powstała ona w drodze ewolucji i jest potrzebna. np. Grochulska J.naukowej najpierw uważał. Warszawa 1997. którym umożliwiono ujawnienie destrukcyjnych tendencji. E. bezpośrednia agresja .

Berkowitza. ukryty lub być skierowana wobec siebie. PWN. np. Kosewski – „Agresywni przestępcy”. Badania Appleya. fiksacja. objawy depresyjne. jakie mogą się pojawić to: regresja. wraz z pięcioma psychologami z Yale (Dobb. Cofera. że frustracja wywołuje szereg zachowań. kwestionuje założenie Dollarda mówiące o występowaniu po-budzenia emocjonalnego na skutek frustracji w formie gniewu. bowiem. Mowrer. Zachowania agresywne spowodują zmniejszenie pobudzenia37. 38 E. 35 36 Z. Warszawa 1999. Sergent. PWN. u podłoża. Zaistniała sytuacja wywołuje napięcie emocjonalne. Fromm – „Anatomia ludzkiej destrukcyjności”. Wiedza Powszechna. a tylko jednym z nich jest agresja. Jedni badacze twierdzą na przykład. iż uprawianie sportu (nawet agresywnych gier zespołowych) zmniejsza agresywność u jednostki. Agresja może przejawiać się w sposób bezpośredni. natomiast nie ulega zamknięciu pobudzenie do agresji na skutek doznanej frustracji. 2. które przyczyniły się do weryfikacji jej podstawowych tez. Agresja jako reakcja na frustrację Dollard. złości. Reakcje nieagresywne. W takiej sytuacji agresja służy do przywrócenia poczucia własnej wartości. zależy od instrumentalnej wartości agresji w danej sytuacji (Buss) różnic indywidualnych (Block i Martin) i od tego. Zachowanie człowieka ukierunkowane jest na jakiś cel. Miller. Kmiecik-Baran – Młodzież i przemoc. której leży gniew. 37 M. które jest źródłem agresji. Miller uważa. do którego zmierza. frustracja. nie redukując jednak wrogości. To jak człowiek się zachowa.agresja" budziła pewne wątpliwości. Warszawa 1968. Sears) stworzył koncepcję "frustracja . że frustracja zawsze prowadzi do jakiejś formy agresji i że pojawienie się agresji zawsze wywołane jest frustracją35.samopoczucia. K. inni przedstawiają zupełnie coś innego.agresja". wrogości. w której zakłada się. Mechanizmy socjologiczno-pedagogiczne”. Warszawa 1977. 14 . samo agresja. Koncepcja "frustracja . Możliwa jest zmiana normy. która powoduje poczucie zagrożenia. Millera wykazały. w jaki stopniu reakcja agresywna była wzmocniona38. Uważa. Feshbacha. że pewne formy frustracji częściej niż inne wywołują agresję. Skorny – Psychologiczna analiza agresywnego zachowania się”. Dom Wydawniczy REBIS. Poznań 1998. Jednakże mogą nastąpić zakłócenia na drodze jego realizacji36.

zarówno w stosunku do samej przeszkody. cel . Kosewski – „Agresywni przestępcy”. która uniemożliwi jego osiągnięcie mamy do czynienia z sytuacją frustracyjną. ss.iż zablokowanie potrzeb . te działania fizyczne lub werbalne. które służą osiągnięciu celu. Twórcy tej koncepcji uważali.może wywołać także obawę. Określenia frustracja używa się zresztą. poczucie niższości. działanie instrumentalne . zawstydzenie. że jednostka próbuje zignorować przyczynę frustracji i jej konsekwencje. który zmniejszy lub skończy działanie pobudki41. 15 . Według 39 40 M. niepokój. 41 por. pozbawienie i konflikt39. A.polegające na tym. Frączek wyodrębnił trzy główne elementy: • • pobudkę . czynnik wewnętrzny lub zewnętrzny. Zagadnieniem frustracji i reakcji na nią. Warszawa 1977. gdy pod wpływem doświadczeń zachodzą zmiany w zachowaniu się człowieka. osiągnięcie stanu końcowego. 2. wmawiając sobie. strach.zachodzące wówczas. Rozróżnił on trzy rodzaje sytuacji frustracji: niedostatek. t. Z.1. Warszawa 1968. Towarzyszy temu silne emocjonalne pobudzenie. Teoria frustracji [w:] Materiały do nauczania psychologii. sytuacji. iż frustracja nastąpiła na skutek zderzenia się dwóch przeciwstawnych tendencji: zamiaru człowieka i niemożności spełnienia go.gdy jednostka obciąża odpowiedzialnością za frustrację świat zewnętrzny. Z reakcjami na frustrację wiążą się zdaniem Rosenzweiga trzy typy zachowań o charakterze obronnym: 1. Z agresją jako reakcją na frustrację spotykamy się wtedy. 3.tj. Zachowania intrapunitywne . Skorny – Psychologiczna analiza agresywnego zachowania się”.tj. którzy nadaje zachowaniu kierunek. już wcześniej zajął się Rosenzweig. prowadzących do zrealizowania celu wystąpi jakaś przeszkoda. iż jeśli w trakcie podjęcia działań instrumentalnych pod wpływem pobudki. gdy jednostka ma tendencje do oskarżania siebie samego za niepowodzenia. Warszawa 1968.tzn. jak i negatywnych emocji temu towarzyszących. PWN. Zachowania ekstrapunitywne . Wiedza Powszechna. reaguje gniewem i złością wobec innych. Reakcje impunitywne .275-295. w której nastąpiło zablokowanie pewnych potrzeb człowieka. wykazując nasilone poczucie winy i wyrzuty sumienia. Frączek A. • Zwolennicy wyżej wspomnianej teorii agresji uważają. że jest to zjawisko nieuniknione40.

pochodzące z relacji z innymi ludźmi.R. ze jedynym aspektem agresywnego zachowania. Dollard J. Buss uważa. bicie.jest emocjonalna reakcja gniewu44. Stało się to teoretyczną bazą empirycznych penetracji. Jeśli reakcje te lub niektóre z nich zostaną związane z neutralnym uprzednio bodźcami sygnałowymi. Psychologowie podkreślają. w jakim człowiek wzrasta. to bodźce te będą inicjować reakcję gniewu"43. Osobowość i psychoterapia. por. Skorny Z. Kmiecik-Baran – Młodzież i przemoc. który można rozpatrywać w kategoriach popędowych . ss. Warszawa 1999. Warszawa 1991. Wiedza i Życie. nr 10. Warszawa 1967. Koncepcję tę wyjaśniają J.nich agresja służy rozładowaniu tego napięcia. Wskazuje to na wielką wagę środowiska.21. zwłaszcza te społeczne . Agresja.. 42 43 por. PWN. Mechanizmy socjologiczno-pedagogiczne”. Człowieka zaś czyni jego środowisko.. że "szarpanie. 3. W takim stwierdzeniu nie ma miejsc na "tajemnicze instynkty i emocje". bodźce. iż szczególną rolę odgrywają sfrustrowane potrzeby afiliacji. Miller podkreślając. 16 . których mu dostarcza. drapanie oraz wewnętrzne reakcje trzewne są wrodzonymi reakcjami gniewnymi na pewne sytuacje. dotyczących społecznego uczenia się agresywnych zachowań. s. Dollard i N. uznania społecznego i samorealizacji"42.R. Miller N. Agresja jako nabyty popęd Kolejna teoria wyjaśniająca zachowania agresywne interpretuje agresję jako nabyty popęd.. 44 K.142-144.

Wymienia on cztery czynniki determinujące siłę agresywności u danej jednostki: • • • częstość i intensywność doznanych napaści.20-22. czyli jak często pojawiają się następujące zjawiska: zmniejszenia gniewu po "wyładowaniu się" w postaci zbicia lub zwymyślania kogoś.. do tego stopnia. Słownik psychologiczny. Warszawa 1982. temperament każdej jednostki46 • Przedstawiona przeze mnie powyższa charakterystyka pojęcia agresji i jej przyczyn ukazuje wielką różnorodność poglądów w tym temacie. Grochulska J. "Nawyk to zachowanie dobrze utrwalone. które wzmacniają dane zachowanie . Przedstawiciele teorii traktującej agresję jako nabyty popęd oraz nawyk . że jest już zautomatyzowane i realizowane bez pełnej kontroli świadomości"45. Warszawa 1985. a agresywność może być trwałą cechą charakteryzującą całą osobowość człowieka uważa A. wyeliminowanie przykrych bodźców zewnętrznych przez użycie siły fizycznej.mogą wywołać i utrwalić agresję u człowieka. facylitacja społeczna . czy też siłowej. Szewczuk W. stopień wzmacniania agresywnego czy napastliwego zachowania. Instynktowa teoria zakłada.(red. To są bowiem warunki. Reedukacja dzieci agresywnych.mówią natomiast o wyuczalności przez człowieka agresywnego zachowania.rówieśnicy bądź członkowie rodziny dostarczają modeli zachowań agresywnych. odpowiednie warunki otoczenia. sugeruje z kolei 45 46 por.169. Agresja to nawyk napastowania. uznająca agresję jako reakcję na frustrację. Buss. które poprzedzają agresję. PWN. 17 . frustracji i przykrości. na których dana jednostka może się wzorować. ss. por.4. który w konsekwencji prowadzi do agresji. Agresja jako nawyk Inni autorzy traktują agresję jako nawyk. że człowiek rodzi się z instynktem.). s. Koncepcja.

że agresja nie jest jedyną reakcją na frustrację. Ogólnie znany jest fakt. Możemy więc śmiało stwierdzić. Coffer. H Appley – “Motywacja. Może istnieć wiele przyczyn. w których człowiek przekracza swoje uwarunkowania. Analiza badań potwierdza. czy przeżyć. Na pewno można potwierdzić poglądy dotyczące związku zachowania agresywnego z emocjami. Jedni badacze uwypuklają spuściznę genetyczną jako źródło pochodzenia agresji. że tak się zachowuje? Życie stwarza tyle trudnych i skomplikowanych sytuacji. Podobnie frustracyjna teoria agresji nie w pełni tłumaczy wszystkie aspekty problemu. a jednak reakcje jednostki mogą być różne w zależności od okoliczności. Moim zdaniem twierdzenia klasycznej psychoanalizy o istnieniu determinującego instynktu agresji należy potraktować z pewną ostrożnością. że nie determinuje ono człowieka bezwzględnie. iż nie ma prostej odpowiedzi na pytania: Dlaczego człowiek zachowuje się agresywnie? Co powoduje. N. Zdarzają się sytuacje. jeszcze inni natomiast podkreślają doniosłą rolę wpływów społecznych. PWN. Wiadomo. Warszawa 1972. Nie możemy sobie pozwolić na uogólnienia. iż czasami zablokowanie realizacji ważnej potrzeby może prowadzić nawet do konstruktywnych działań. Nie wyjaśnia to jednak w pełni jej pochodzenia. Badacze zajmujący się tą tematyką podkreślają jednak. 18 . Teoria i badania”. że ogromną rolę w powstawaniu agresji odgrywa środowisko. M. inni kładą nacisk na wcześniejsze doświadczenia. dla których jednostka przejawia agresję. 47 Ch.aktywny charakter zachowań określanych jako agresywne47.

częstotliwość kontaktów z rodzicami. W szczególności chodzi tu o takie czynniki obiektywne jak wiek. Badania nad zachowaniami agresywnymi dzieci. których efektem są początkowo trudności wychowawcze mogą przybierać w późniejszym okresie życia formę czynów przestępczych. które określają: 19 . Zastosowanie właściwych środków przeciwdziałających agresywnemu zachowaniu się dobranych na podstawie znajomości jego przyczyn jest oddziaływaniem profilaktycznym.ROZDZIAŁ III ZAŁOŻENIA METODOLOGICZNE BADAŃ WŁASNYCH 1. Cel i przedmiot badań Dokładniejsze poznanie agresywnego zachowania i stwierdzonych w nim prawidłowości może przyczynić się do skuteczniejszego ich zwalczania. Może również wpłynąć na skuteczność w ich zapobieganiu. Głównym celem badań było scharakteryzowanie zachowań agresywnych wychowanków Pogotowia Opiekuńczego i sformułowanie na tej podstawie dyrektyw psychologicznych i pedagogicznych. Zapobiega ono rozwojowi poważniejszych zaburzeń w przystosowaniu się oraz powstawaniu związanych z nimi konfliktów i trudności życiowych. płeć. które przebywają w Pogotowiu Opiekuńczym są interesujące z punktu widzenia teorii i praktyki wychowawczej. Nawyki powstałe w dzieciństwie często się utrwalają. Zachowania. Przedmiotem badań były różne czynniki mające wpływ na powstanie i przebieg agresywnego zachowania się. dlatego wyłoniono następujące cele szczegółowe badań. Tak ujęty cel badań jest zbyt ogólny i mało przydatny w zaplanowaniu i przygotowaniu procedury badawczej.

który będzie odpowiedni do przyjętych założeń badawczych. Przyjęte cele badań . aby się dowiedzieć. Jaki jest zakres agresji fizycznej i słownej? 2. a wiek wychowanków Pogotowia Opiekuńczego.1. tamże.ogólny i szczegółowe stanowią podstawę do opracowania następnych etapów procedury badawczej. coś się wie formułując problem. 20 . Czy wiek wychowanków Pogotowia Opiekuńczego wpływa na występowanie u nich zachowań agresywnych? 4. a jako taki zakłada pewną wiedzę. a jedynie taki. a czegoś się nie wie i właśnie chodzi o to. czyli aby poznać w obrębie tego. czego się nie wie”. Problem badawczy W realizowaniu celów badań pojawia się metodologiczna konieczność zebrania odpowiedniego materiału empirycznego. Czy płeć wychowanków Pogotowia Opiekuńczego wpływa na występowanie u nich zachowań agresywnych? 3. 4.pytania szczegółowe: 1.Pieter: Zarys metodologii pracy naukowej.48 Według J. 3. Nie chodzi o materiał przypadkowo zebrany. Występowanie zachowań agresywnych.184. a płeć wychowanków Pogotowia Opiekuńczego. Pietera „problem naukowy jest swoistym pytaniem. Dlatego wskazane jest sformułowanie problemów badawczych określanych jako „pytania na które szukamy odpowiedzi na drodze badań naukowych”.49 Przedkładając to stwierdzenie na potrzeby niniejszej pracy. Warszawa: PWN 1975. 2. Czy częstotliwość kontaktów z rodzicami wpływa na występowanie zachowań agresywnych u wychowanków z Pogotowia Opiekuńczego? 48 49 J. Wpływ częstotliwości kontaktów z rodziną na występowanie zachowań agresywnych. s. problem główny zawarto w pytaniu: Jakie zachowania agresywne wykazują wychowankowie Pogotowia Opiekuńczego w starszym wieku szkolnym oraz jaka jest ich częstotliwość? Mówiąc inaczej pytamy o całokształt warunków. Jakie są rodzaje agresji występujących wśród wychowanków Pogotowia Opiekuńczego. Z tak postawionego problemu głównego wyodrębniono problemy . Występowanie zachowań agresywnych. których istnienie przyczyniło się do ukształtowania się określonych zachowań agresywnych.

21 . przewidywana odpowiedź na pytanie zawarte w problemie badań.51 Według W. że istnieje szereg czynników jak płeć wychowanków. jest elementem wyboru czynników spośród całego ich bogactwa. Wychowankowie w starszym wieku szkolnym przejawiają częściej agresję słowną niż fizyczną. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk: ZN im. s. częstotliwość kontaktów z rodzicami. które mogły wpłynąć na występowanie zachowań agresywnych. Pieter twierdzi. s. że hipoteza jest „naukowym przypuszczeniem o obecności (istnieniu) danego zjawiska bądź jego wielkości. Warszawa: PWN 1978.26. o jego stosunku do zjawisk innych.52 Powołując się na definicję M.Zaczyński: Praca badawcza nauczyciela. bądź wielkości pojęciowych o znaczeniu ustalonym”.Goriszowski: Elementy procesu badawczego. co ma być przedmiotem badania. Z analiz postawionych wcześniej problemów badawczych wysunięto hipotezę główną i hipotezy szczegółowe. hipoteza to przypuszczenie. s. 53 M.Pieter: Ogólna metodologia pracy naukowej. Ossolińskich 1967. Łobockiego stwierdzamy. bądź o związku pojęć.Łobocki: Metody badań pedagogicznych. J. Hipoteza główna została uszczegółowiona i powstały następujące hipotezy szczegółowe: 1. Bielsko-Biała: IKN 1986. Hipoteza wskazuje to. ich wiek. że „hipotezy robocze są oczekiwanymi przez badacza wynikami planowanych badań”. Zaczyńskiego „hipoteza jest założeniem przypuszczalnym zależności.82 52 W.53 Zgodnie z powyższymi określeniami. s.56.50 J. jakie zachodzą między wybranymi zmiennymi”.2.15. Hipoteza główna zakłada. Warszawa: PZWS 1968. Hipotezy badawcze Bezpośrednią konsekwencją metodologiczną postawionych problemów badawczych jest przyjęcie odpowiednich hipotez. 50 51 W. o związku zależności danych zjawisk od innych.

16.54 Zmienna. Ossolineum. Tę cechę.”. Zmienne i ich wskaźniki Tworząc hipotezy. Rodzaje zaburzonego zachowania się WSKAŹNIKI 1. 3. s. co można przedstawić za pomocą ogólnego schematu: 54 55 56 W.359. dziewczęta 2. Wiek jest czynnikiem różnicującym częstotliwość występowania zachowań agresywnych. Chłopcy wykazują zachowania agresywne częściej niż dziewczęta. Wrocław 1973. Zaburzenia w zachowaniu w postaci różnych rodzajów agresji i jej nasilenia 1.2. Zaborowski – „Wstęp do metodologii badań pedagogicznych”. s. w którym w szczególności rozpoznaje się relacje między zmiennymi. której związki z innymi zmiennymi chcemy określić (wyjaśnić) nosi nazwę zmiennej zależnej. cit. która łączy zmienną niezależną z zależną.. która przybiera różne wartości nazywamy zmienną. Wiek 3. 4. różnym zjawiskom lub właściwościom przypisujemy różne wartości. tamże Z. która modyfikuje charakter zależności między zmiennymi określa się mianem zmiennej pośredniczącej. 12 – 18 lat 3. 22 .Goriszowski – „Elementy. 3. Częste kontakty z rodzicami wpływają na rzadsze występowanie zachowań agresywnych. Liczba kontaktów Zjawisko agresji poddane jest procesowi badawczemu. Natomiast zmienne.56 Z wysuniętego w pracy problemu i sformułowanych pytań szczegółowych ustaliłam układ zmiennych przedstawiony w tabeli nr 1.55 Zmienną. które na nią oddziaływają nazywamy zmiennymi niezależnymi. Tabela nr1 ZMIENNE I WSKAŹNIKI ZMIENNE I Zmienne niezależne 1. Tworzą one układ zależności sprawczej. Kontakty z rodzicami II Zmienna zależna 1.. Chłopcy. op. Płeć 2.

18. technik i narzędzi badawczych. s. s. f . odpowiednio dobrane i realizowane w ustalonej kolejności”. W.167 59 W.zachowania agresywne (zmienna zależna). monografię pedagogiczną. W.59 Z. Warszawa: WSiP 1984. Warszawa: PWN 1975. wyodrębnieniu zmiennych jest dobór odpowiednich metod..Ładoński: Jak napisać dobrą pracę magisterską. które cechują się tym. s. Metody. Wrocław: WAE im. • metodę indywidualnych przypadków.93.Skorny: Prace magisterskie z psychologii i pedagogiki.. na który składają się „czynności myślowe. op.Zaczyński: Praca badawcza.Urban. Oskara Langego 1994. Okoń określa metodę jako sposób postępowania.62 57 58 Wł.. Zaczyńskiego metody badawcze „są to określone sposoby poznawania wybranego wycinka rzeczywistości. po sformułowaniu problemu badań. Metodami badań nazywamy zespół teoretycznie uzasadnionych zabiegów koncepcyjnych i instrumentalnych obejmujących najogólniej całość postępowania badacza zmierzającego do rozwiązania określonego problemu naukowego..działanie).Okoń: Słownik pedagogiczny.cit. • sondaż diagnostyczny. hipotez. Kotarbiński ogólnie definiuje metodę jako „zespół czynności i środków zastosowany w określony sposób dla osiągnięcia określonego celu” oraz jako „sposób wykonania danego zadania praktycznego lub rozwiązania problemu teoretycznego”. Wskaźniki stanowią dane z analizy dokumentów.61 Wł.60 Podstawowym walorem metody naukowej w tym ujęciu jest możliwość zebrania materiału empirycznego oraz wyprowadzenie wniosków.znak funkcji. Z n . 60 Z. Ossolińskich 1963. op.zmienna niezależna. 5.58 Według W. s. 61 St..19. 23 . cit. według niego „metoda badania naukowego służy do bliższego poznania pewnej kategorii zjawisk”. że są one celowe.57 W.42. Skorny. obiektywne. techniki i narzędzia badawcze Kolejnym etapem pracy badawczej. praktyczne. Słowo „metoda” pochodzi z języka greckiego (methodos . pisząc o metodzie przybliża jej funkcję. s. dokładne i wyczerpujące”.126. 62 J. Puślecki wyróżnia następujące metody badań pedagogicznych: • eksperyment pedagogiczny..Pieter: Przedmiot i metoda psychologii: Wrocław-Warszawa-Kraków: ZN im. T. s.Goriszowski: Elementy. • metodę porównawczą. planowe.A = f (Zn ) co oznacza: A . W przeprowadzonych badaniach zastosowałam wskaźniki przedstawione w tabeli nr 1.

W celu zgromadzenia niezbędnego materiału badawczego wykorzystano metodę sondażu diagnostycznego. pierwsza dotyczy kierunku zachowań agresywnych. Warszawa: PWN 1974. Badanie te opierają się niemal zawsze na badaniu specjalnie dobranej próby populacji. Ankieta jest zestawieniem pytań dotyczących spraw.Goriszowski: Elementy.. s. mające znaczenie formalne i ułatwiających te badania. s.42.66 Konstruowanie narzędzia badawczego służy do ustalenia występowania i stopnia nasilenia wyodrębnionych w procesie badawczym zmiennych. 63 64 Wł.Grzegorzewskiej 1994. Skorny określa technikę jako „zespół czynności wykonywanych przy posługiwaniu się daną metodą”. Ankieta zawiera pytania dotyczące danych respondentów oraz 19 pytań dotyczących jego zachowania. obserwacje i analiza dokumentów. 68 A. wywiad środowiskowy. Metoda ta pozwala stosunkowo szybko naświetlić problematykę doniosłych dla naszego terenu i czasu zjawisk społeczno-wychowawczych przez ich rozpoznanie.. i badaniem dokumentów. Pilcha jest „przedmiotem służącym do realizacji wybranej techniki badań. Technika badań to umiejętność operowania i posługiwania się odpowiednimi metodami i narzędziami.18. op. Szczególnie użyteczne są tu techniki badań jakościowych. kierunku oraz częstotliwości występowania zachowań agresywnych u dzieci przebywających w Pogotowiu Opiekuńczym.70 Ankietą posłużono się w celu zdobycia informacji na temat rodzaju. stany świadomości. cit. aby móc udzielić pisemnie odpowiedzi w swobodnej formie albo dokonać wyboru spośród podanych możliwości. 66 Pedagogika.Urban: Jak napisać.. op.17. Problematyka badań sondażowych koncentruje się na zjawiskach społecznych typu masowego. St.49 24 ..Godlewski.69 W niniejszych badaniach posłużono się następującymi technikami: ankietą. procedura badawcza w pedagogice empirycznej W: Metodologia pedagogiki 69 Wł. A..Janowski: Badanie zjawisk pedagogicznych.]wszelkich instrumentów służących zbieraniu danych na temat poszczególnych zmiennych i rodzajów powiązań między nimi”. Zdaniem A.94. cit. Ankieta składa się z dwóch części. M.57. druga natomiast rodzaju zachowań agresywnych. technika.. opinie i poglądy określonej zbiorowości. Analiza pierwszej części ankiety dostarczyła również informacji na temat częstotliwości występowania zachowań agresywnych w zależności od rozpatrywanych czynników. s.... pozwalającymi na uzyskanie optymalnych..37.65 Natomiast narzędzie badawcze to zdaniem T. opinii i faktów. Warszawa: WSiP im. Kalisz ’80. op.Skorny: Prace magisterkie.63 Inaczej przez technikę badań rozumiemy zespół środków i sposobów pomocniczych stosowanych w badaniach. sprawdzalnych informacji. s.67 Konstruując narzędzie badawcze ustalamy zarazem technikę jego stosowania i metodę przeprowadzania badań. Łączy się ono z opracowaniem „[. s.68 Badania sondażowe obejmują wszelkiego typu zjawiska społeczne. 67 A.Kamiński: Metoda.Góralski.64 Z.. Kamińskiego metoda sondażu diagnostycznego służy do badania zjawisk społecznych.. Red. 70 Metody badań pedagogicznych. w których respondenci powinni być wystarczająco zorientowani.. cit.Technikami badań nazywamy czynności praktyczne regulowane starannie wypracowanymi dyrektywami. M. cit.Goriszowski: Elementy. s. op. To instrument służący do gromadzenia danych z badań”. s. Red. 65 Z.

powołano w Legnicy Pogotowie Opiekuńcze. W celu niesienia doraźnej pomocy małoletnim już w 1957 r.grupa I dziewczęta (od 7 do 15 lat) . bezrobocie czy też uzależnienia. Teren. której można wydawać uzasadnione sądy o przedmiotach. Jako placówka interwencyjna jest zobowiązana do wczesnego rozpoznawania zaburzonych emocji i podejmowania stosownych oddziaływań profilaktycznych i wychowawczych. finansowaną z budżetu gminy. Dokumentem w ujęciu W.. lecz ta powinna być poparta decyzją organu administracji oświatowej. 25 .grupa II chłopcy starsi (od 11—15 lat) . W przypadku niepomyślnych warunków wychowawczych w rodzinie np. op.Zaczyński: Praca badawcza.grupa III chłopcy młodsi (7-11 lat) . Do przygotowanych technik badawczych opracowano narzędzie badawcze kwestionariusz ankiety. Zaczyńskiego jest „każda rzecz mająca stanowić źródło informacji. a także na prośbę rodziców dziecko może być przyjęte do takiej placówki. które prowadzi do stwarzania dzieciom rodziny zastępczej lub opiekuńczej. który zamieszczono w aneksie. a wobec młodzieży niedostosowanej społecznie – resocjalizacyjnych. O przyjęciu dziecka do pogotowia opiekuńczego decyduje orzeczenie sądowe ( sąd wydaje takie orzeczenie w przypadkach nagłych. na podstawie.. cit. inspektorów placówek opiekuńczo-wychowawczych w celu ustalenia najkorzystniejszego dla nich środowiska wychowawczego. s. umieszczenie dziecka w domu dziecka czy pogotowiu opiekuńczym. trudności zdrowotne. wniosków dyrektorów szkół.grupa IV pełniąca funkcję grupy rotacyjnej. wymagających zapewnienia im całkowitej opieki. alkoholizm.Następną techniką badań była analiza dokumentów. Zasadniczym zadaniem pogotowia opiekuńczego jest zakwalifikowanie dziecka do odpowiedniej placówki opiekuńczo-wychowawczej lub do rodziny zastępczej oraz doprowadzenie dziecka w czasie jego pobytu do normy w zakresie wychowania.grupa przedszkolna (dzieci w wieku od 3 do 6 lat) . Placówka posiada 61 miejsc w pięciu grupach wychowawczych: . ludziach i procesach”. przeznaczona dla dzieci w wieku od 3 do 18 roku życia.71 Analizy dokumentacji dokonano w celu uzyskania ogólnej charakterystyki badanej grupy dzieci. organizacja i przebieg badań Patologie społeczne zagrażające społeczeństwu nie omijają dzieci i młodzieży. 71 W. Liczba dzieci przebywających w Pogotowiu jest płynna i wynosi około 300 rocznie.168. należy dążyć do resocjalizacji środowiska rodzinnego. które ma swoją siedzibę przy ulicy Wojska Polskiego 7. Mówi się o tzw. rewaloryzacji środowiska rodzinnego. bieda i ubóstwo. wymagających natychmiastowego zapewnienia dziecku opieki całkowitej). Pogotowie Opiekuńcze w Legnicy zgodnie z założeniami Rozporządzenia Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej z dnia 14 lutego 2005 roku jest placówką interwencyjną. w której przyjmowane są dzieci przez całą dobę.

Mniejszy stopień reprezentatywności doboru osób badanych powoduje. niepowtarzalną biografię i własne w swoisty sposób odczuwane przykre doświadczenia życiowe. które trafia do pogotowia opiekuńczego najpierw przebywa na oddziale izolacyjnym. a jedynie do pewnej ich części ( głównie starszej). Przy wypełnianiu ankiety nie byli obecni wychowawcy młodzieży. 26 . . Badania przeprowadziłam osobiście. Pogotowie opiekuńcze skupia najczęściej wychowanków wymagających zindywidualizowanych oddziaływań.25% to dzieci zagrożone uzależnieniem. że wyciągnięte na podstawie badań wnioski będą dotyczyły jedynie określonej grupy wychowanków. Badany przeze mnie problem dotyczy rodzaju występowania agresji wśród młodzieży przebywającej w Pogotowiu Opiekuńczym w Legnicy dlatego doboru osób badanych dokonałam spośród starszych wychowanków Pogotowia Opiekuńczego w przedziale wiekowym od 12 do 18 lat. Będą mniej skłonni do ukrywania pewnych faktów bądź udzielania nieprawdziwej odpowiedzi. są zaniedbane wychowawczo.). która przebywa w grupach: starsi chłopcy. Około 95% dzieci przebywających w Pogotowiu Opiekuńczym to dzieci zagrożone niedostosowaniem społecznym. Brak presji otoczenia.Każde dziecko. Z oddziału izolacyjnego dziecko jest kierowane do grupy wychowawczej w internacie.ok. na pobyt w pogotowiu reagują apatią. w tym: . Badania miały charakter anonimowy i łącznie brało w nich udział 30 wychowanków (12 dziewcząt i 18 chłopców ).10% to dzieci z zaburzeniami psychicznymi. dzieci młodsze są niedożywione. prostytucja. itp.15% dzieci dokonujące czynów przestępczych. a nie całej ich zbiorowości. Jest to młodzież.ok. Z tej grupy bezpośrednio uczęszcza na zajęcia szkolne. Jednak dobór osób badanych jedynie spośród starszej grupy wpłynie niewątpliwie na wyniki przeprowadzanych badań. Określone na ich podstawie zjawisko przemocy oraz jego wielkość i forma. dziewczęta oraz grupa izolacyjna. Pominięta przeze mnie została grupa młodszych wychowanków ponieważ miałaby liczne trudności z wypełnieniem ankiety. ponieważ mają większy bagaż doświadczeń negatywnych. seksualnej). . gdzie poddawane jest zabiegom higienicznym oraz badaniom lekarskim. Po krótkim wyjaśnieniu celu moich badań oraz zasad wypełniania kwestionariusza.ok. rozdałam wszystkim formularze z pytaniami. Dodatkowo anonimowość badań wpływa na większą otwartość i szczerość respondentów. nie będzie odnosiła się do wszystkich wychowanków.ok.ok. z kolei dzieci starsze agresją i niezdyscyplinowaniem). Jeżeli dziecko ma poniżej 7 lat wtedy trafia do grupy przedszkolnej. brak obawy przed wychowawcą oraz innych negatywnych czynników może pozytywnie wpłynąć na jakość odpowiedzi niektórych badanych. .15% stanowią ofiary przemocy (fizycznej.15% występują inne zjawiska patologiczne (włóczęgostwo. Badania zostały przeprowadzone w Pogotowiu Opiekuńczym w Legnicy wśród wychowanków w wieku od 12 do 18 lat. . Organizacja życia w internacie pogotowia opiekuńczego i podział wychowanków na grupy jest zależne od wieku dzieci ( dzieci starsze powinny być odizolowane od młodszych. opóźnione w nauce. Każdy z nich ma odrębną.

Przeprowadziłam je według planu badań ze ścisłym uwzględnieniem wybranych metod. Poddano badaniom wychowanków za pomocą ankiety. która stwarzała im odpowiednie warunki podczas wypełniania ankiety. Nie musiałam więc odpowiadać na żadne dodatkowe pytania z ich strony. Zastosowana technika nie sprawiła respondentom większych trudności. Wychowankowie znajdowali się w świetlicy. po czym wychowankowie mieli czas na zakreślenie jednej z możliwych odpowiedzi. Warunki przeprowadzenia badań były dobre. ponieważ została ona dokładnie objaśniona. technik i narzędzi badawczych. 27 . Każde pytanie było przeze mnie głośno czytane i analizowane bez sugerowania jakiejkolwiek odpowiedzi. W trakcie udzielania odpowiedzi na pytania żadna z badanych osób nie miała jakichkolwiek wątpliwości odnośnie rozdanej przeze mnie ankiety. która wyłoniła zachowania agresywne w interesującym nas przedziale wiekowym. Wypełnienie kwestionariusza zajmowało badanym około 15 minut. Etap ten przeszedł szybko i sprawnie. W pytaniach od 18-tego do 22-tego badani mieli możliwość wyboru więcej niż jedną odpowiedź.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful