Aby rozpocząć lekturę, kliknij na taki przycisk , który da ci pełny dostęp do spisu treści książki.

Jeśli chcesz połączyć się z Portem Wydawniczym LITERATURA.NET.PL kliknij na logo poniżej.

SZYMON STAROWOLSKI

POLSKA ALBO OPISANIE POŁOŻENIA KRÓLESTWA POLSKIEGO Z JĘZYKA ŁACIŃSKIEGO PRZEŁOŻYŁ, WSTĘPEM I KOMENTARZAMI OPATRZYŁ ANTONI PISKADŁO

Tytuł oryginału: Simonis Starovolsci Polonia sive status Regni Poloniae descriptio Wydanie I: Coloniae, apud Henricum Crithium, Anno M. DC. XXXII.

2

Tower Press 2000 Copyright by Tower Press, Gdańsk 2000

3

l. przypis 200 a). Romana Pollaka. Przekład Gołębiowskiego jest zresztą wielce niedoskonały nie tylko w swej formie językowej. O tym. 1656. penna depictum. Klimat sarmackiej ideologii i obyczajowości. często informacji ważnych. ex epistola Eminentissimi Cardinalis. choć same W rozprawie Działalność naukowa Szymona Starowolskiego („Studia i Materiały z Dziejów Nauki Polskiej”. będzie niewątpliwie interesującą odpowiedzią na to pytanie. jak my ją widzimy z perspektywy trzech stuleci? Lektura Polonii Szymona Starowolskiego. Dokonał go Wincenty Franciszek Gołębiowski. że w jego czasach. ante triennium fere. jedna z 1734 wespół z Sarmatiae bellatores i Scriptorum Polonicorum hekatontas– pod wspólnym tytułem Tractatus tres. Epoka oświeconych wszakże dopiero nadchodziła. A jak widzieli Polskę siedemnastowieczni? Czy tak. Prawie pełną. z 1652 roku. cumque Tibi non ingratum fuisse. (Por. ale przede wszystkim ze względu na liczne opuszczenia. lecz nie szczegółową. barwne epizody z życia braci szlacheckiej. że tłumacz nie wziął pod uwagę (przy ustalaniu tytułu) uzupełnień wprowadzonych przez Starowolskiego w drugim wydaniu książki. seria A. 1652. Kierował się w swym przedsięwzięciu być może tym. oryginalny tekst Polonii mogli czytać tylko oświeceni. wojny. a nie kompletność informacji. budziły zainteresowanie czytelników. nepotis Tui. wydany w Wilnie w roku 1765. sprawdzonych wydań Polonii znane są edycje z lat: 1632. a więc żywej relacji z epoki. z. Mamy więc współczesny obraz tamtych czasów. niestety. potęga państwa i bezradność królów. Warszawa 1957. Franciszek Bielak podaje jako datę pierwszego wydania Polonii rok 1627. jak w wiekach poprzednich. Pater Beatissime misissem. Franciszek Bielak podaje też jeszcze w cytowanej rozprawie (na ss. o czym świadczy poważna liczba wydań2. ponieważ jednak w literaturze bibliograficznej można znaleźć powtórzenie tego błędu ( Nowy Korbut. doczekało się dziełko Starowolskiego przekładu na język polski w roku 1765. kiedy znajomość łaciny przestała już być tak powszechna. a nie autorski (jak wynikałoby z tekstu towarzyszącego mylnej informacji). zapładniały wyobraźnię pisarzy. et militiae rationem quodammodo perspexeris. 1662. 4 1 . oprać. intellexissem. dwie edycje z 1733. dochowało się niewiele egzemplarzy zarówno oryginalnych. Już sam tytuł przekładu: Opisanie Królestwa Polskiego za czasów Zygmunta III dowodzi. dziełka wydanego po raz pierwszy w roku 16321. s. że pierwsze wydanie Polonii wyszło w roku 1632 (u Henryka Crithiusa w Kolonii). t. a nawiązujące do wydanej trzy lata wcześniej (i również dedykowanej Urbanowi VIII) książeczki Eques Polonus (Wenecjal628): „Cum ad Te Venetiis. quodnimirum ex eo Nobilitatis nostrae genium. 283). Prawdopodobnie jest to błąd drukarski. praerogativas. wyjąwszy zasadniczą część książeczki– „przewodnik” po kraju– choć i tu przez szczegółowość rozumieć wypadnie charakter opisu. sejmy i sejmiki. Niezwykle poczytne w XVII i XVIII wieku. Bibliografia literatury polskiej. oraz przekład polski Wincentego Franciszka Gołębiowskiego pt. bo obejmującą większość problemów. pod red. Do naszych czasów.5. 300–301) wątpliwe edycje Polonii z lat 1669 i 1761. zajazdy. Francisci Barberini. kontrasty społeczne. Warszawa 1965. skróty oraz przekształcenia niezgodne z duchem i treścią tekstu oryginalnego. jak nawet przekładu. Opisanie Królestwa Polskiego w czasów Zygmunta III.296.WSTĘP O siedemnastowiecznej Polsce napisano wiele. III: Piśmiennictwo staropolskie. przeto należy go sprostować. s. nec improbaveris studia”. świadczą– prócz braku wcześniejszych egzemplarzy– już pierwsze słowa dedykacji w Polonii. 2 Z pewnych. Interesującą i chyba obiektywną. Eguitem Polonum. przykuwały od dawna uwagę historyków. skierowane przez Starowolskiego do papieża Urbana VIII. 57– pierwsze zdanie dedykacji). przekład. łacińskich wydań dziełka.

Chritium) wystawiała obraz Polski za Zygmunta III. prócz odmiennej szaty edytorskiej. które za króla Władysława pozachodziły. Polszczyzna jednakże czysta względnie powszechnego zepsucia języka w czasie. tak w drugiey przez Autora pomnożoney (1652 w Gdańsku nakładem Jerzego Färstera) zmiany. myśli poopuszczane. a często i sprostowanie informacji podawanych przez Starowolskiego. u Jerzego Förstera). i dla ułatwienia sobie pracy. 94. z odesłaniem w odpowiednich miejscach tekstu).). uzupełnione pewnymi informacjami jeszcze przez samego autora. myśli lub zdania Całkowite opuścił (autor Historyi Literatury Polskiey T. że częstokroć trafnych Starowolskiego Uwag tłomacz wcale nie zrozumiał. tłumacz nie znał ani języka. Przy tłumaczeniu wykorzystano dwa egzemplarze pierwszego wydania: z Biblioteki Narodowej w Warszawie i Biblioteki Kórnickiej oraz egzemplarze drugiego i trzeciego– z Biblioteki Narodowej w Warszawie. że jak pierwsza Edycya tego dzieła (1632 Coloniae ap. Komentarze do tekstu oryginalnego. Kraków 1643. t. l. w części opisowej tekstu ograniczonych nierzadko np. Henr. i Franciszka M. skreślona co najmniej przed stu pięćdziesięciu laty. Zresztą przekład ten tak jest lichy. Stąd nazwiska miast są poprzekręcane. a język najlichszy3. tłumaczenie tekstu głównego opierając na wersji jaką miał on za życia autora. Zauważył to zresztą już Stanisław Kostka Potocki. stanowić mają uzupełnienie. Sobieszczańskiego). s.. k. nie wniosły już do oryginalnego tekstu żadnych zmian. wystarczająco usprawiedliwiają podjęcie nowego przekładu. W przekładzie starano się zachować jak najdokładniejszą wierność wobec oryginału. XXIV. nie unikano jednak nawiązania– poprzez pewną stylizację– do osobliwości stylu czy może raczej klimatu staropolskiej składni. Orgelbranda). Dokonano go w oparciu o pierwsze (z roku 1632. Drobne uzupełnienia wprowadzone w trzecim wydaniu (Wolfenbüttel 1656) zamieszczono w komentarzach (oczywiście. zainteresować winna zarówno profesjonalistów– historyków. Równie niepochlebnie ocenił przekład Gołębiowskiego Franciszek Maksymilian Sobieszczański: Przekład z pierwszej edycji bardzo niedokładny. informacji zwięzłych. w Gdańsku. lecz zasługująca bez wątpienia na przypomnienie. Już choćby tylko opinie: Stanisława Kostki Potockiego. Piękna książeczka Starowolskiego. Warszawa 1867. II. t. wciągnione zostały. historyków sztuki –jak i każdego czytelnika nieobojętnego na przeszłość Polski. s. w Kolonii. kiedy Tłomacz dzieło przekładał. 5 3 . przezierającej z łacińskiego tekstu. Sobieszczańskiego. O. Orbis Polonus. Uczynił Encyklopedya Powszechna (S. u Henryka Crithiusa) i drugie wydanie Polonii (z roku 1652. wydanym w Krakowie w roku 16434. ani swego kraju. Wszystkie następne. a więc posługiwał się obydwiema edycjami. prawie zapomniana od przeszło dwustu lat. potraktowane niekiedy dość szczegółowo. formatu książki (dwa pierwsze wydania w maleńkim formacie kieszonkowym) i not wydawniczych. sprzed ponad stu lat. M.uzupełnienia przełożył. do wyliczania obiektów. Żywot i dzieło „polskiego Lipsjusza” Zaszczytnym tym przydomkiem ozdobił nazwisko Starowolskiego Szymon Okolski w drugim tomie swego herbarza Orbis Polonus. który na karcie kontrtytułowej własnego egzemplarza przekładu Gołębiowskiego (znajdującego się w Bibliotece Narodowej w Warszawie) zanotował : Nie uważał Tłomacz. 5 (hasło: Starowolski– artykuł F. 4 Szymon Okolski.

Ostrogskich. Poświęca je– przez całe życie– przede wszystkim Polsce.. Od około 1608–1609 do 1612 roku widzimy już Szymona Starowolskiego w poczcie dworzan towarzyszących młodym książątkom Konstantynowi i Januszowi Ostrogskim w ich podróży „dla nauk” po Europie. Rychło też zdał sobie Starowolski sprawę z konieczności umiejętnego pozyskiwania możnych dla swych celów. i z tego. Krępowały więc. obrał inną drogę. t. Niełatwy miał start piąty. Janowi. najmłodszy z synów Bazylego i Zofii Starowolskich. trwała jednak krótko: w połowie roku 1605 wielki Zamoyski umiera. jeśli miał je osiągnąć. własnym uporem. w akademickim Zamościu. Podtrzyma też w przyszłości zadzierzgnięty kontakt z synem hetmańskim. Jana Zamoyskiego. 7 Jako plebejusza schlebiającego szlachcie określił Starowolskiego Kasper Siemek W Civis bonus (Kraków 1632). też cytowaną rozprawę Franciszka Bielaka. jaskrawiej wolałby akcentować nierówność społeczną. i przypomni się jego wnukowi. Trudno o lepszy początek. M. Genealogiczny wywód klejnotu Adamowiczów Starowolskich oparł Okolski zapewne na relacji samego autora Polonii. ubogich i nieherbowych– jak już dowiedziono6– bojarów z województwa brzeskiego-litewskiego. (wydanie Jana Nepomucena Bobrowicza. Nie wiadomo. s. Chodkiewiczów czy Wolskich prowadziła jego droga ku znanemu nazwisku i godziwej egzystencji. on jeden. choć raczej zbyt wysokie porównanie. Bez klamki pańskiej obejść się nie mógł. Tomaszem. nie bez goryczy.. szczerym. O ile bowiem wśród nosicieli „Leliwy” trudno byłoby doszukać się Starowolskich. o który zaczepił.. lecz przecież nie sprzedaje pióra wyłącznie na ich prywatne usługi. Aleksander i Hieronim– poświęcili się żołnierskiemu rzemiosłu. wiedziony prawością charakteru. a wreszcie i upragnioną. 201. ale zarazem znanego już ogółowi z licznych publikacji. nie unika ich. u wielu szacunek. Henryk Barycz. 8 Por. VIII. s. Pobyt z paniętami w Lowanium– głośnym ośrodku uniwersyFranciszek Bielak. por. 82 oraz przedruk w: W blaskach epoki Odrodzenia. zgubne skutki „złotej wolności” czy niereligijne zgoła cele wyższego duchowieństwa. wady ustroju politycznego. Pochlebnie wspominać o nim będzie Starowolski w swych pracach nieraz. czego mu zresztą w złośliwych wycieczkach nie pominięto7. nie zawsze zresztą stałym. s. choć dopiero pod koniec życia. lecz to. Przyszedł na świat najpewniej w roku 15888. Warszawa 1968. talentem. Dzieła literackie Jana Brożka. cytowany artykuł F. 219–220. a już z pewnością nie zawsze gorliwym. Gościna na pokojach pierwszego w Polsce i głośnego w Europie mecenasa. kanonię krakowską– osiągnął niestrudzoną pracą. s. Na razie jednak musi Zamość opuścić. choćby w Declamatio contra obtrectatores Poloniae (Kraków 1631) czy właśnie w Polonii. Czterej starsi bracia– Samuel. Jan. Być może. a i dojrzały wiek nie bez trudów. A jednak nie przemilcza tych spraw. op. cit. lecz w owej dobie innej drogi dla plebejusza być nie mogło. „Pamiętnik Literacki”. 381.to dla męża niewątpliwie znanego sobie osobiście. W Herbarzu Polski Kaspra Niesieckiego S. gdzie rozpoczął naukę. s. Prawda. Sobieszczańskiego w Encyklopedyi Powszechnej. że zaciągane długi wdzięczności– tak hojnie później spłacane dedykacjami krępować będą nieraz jego pióro. snadź najzdolniejszy. nie zapomina wymienić przychylnie ich nazwisk na kartach swych książek. choć przecież i jaśniejsze chwile się zdarzały. przez pokoje Zamoyskich. co osiągnął– jako pisarz szeroką popularność. zachowuje wdzięczność. bez wątpienia.) zamieszczono również informację łączącą Szymona Starowolskiego z herbem „Łodzią”. XLV. 1954. porównania z Lipsjuszem podpowiadać mu już nie musiano. przypis l. gorącym patriotyzmem. Protektorom. Lipsk 1841. 6 5 6 . ss. J. ale pierwszym domem pańskim. jak to przekonująco podaje Franciszek Bielak5. był dwór kanclerza i hetmana wielkiego koronnego. 500. l. o tyle płodna twórczość naszego polihistoria mogła nasunąć twórcy herbarza efektowne.

a w efekcie stworzyć warunki do realizacji zamierzeń twórczych. podtrzymuje je i będzie podtrzymywał nadal. Łagodność rektorskiego wyroku. późniejszego wybitnego matematyka i astronoma. ogłasza w Krakowie De rebus Sigismundi I Poloniarum Regis et gestis libri IV– z nadzieją przypodobania się Zygmuntowi III i może wciśnięcia się do kancelarii królewskiej. a wypomnienie. lecz prawdopodobnie go nie odbywa. niemniej przysłuchiwał się zapewne wykładom. Miał też okazję nieraz usłyszeć niepochlebne czy uszczypliwe uwagi o Polsce i Polakach. nieco poszerzony. przeciwnie. Zygmunta Starego. zwłaszcza w obliczu rozpoczynających się długich zmagań Akademii Krakowskiej z dążeniami jezuitów do utworzenia własnej szkoły akademickiej w Krakowie i tym samym wytrącenia uniwersytetowi jego głównej roli w kraju w dziedzinie szkolnictwa. orzekającego tylko konfiskatę nakładu. w kilka miesięcy później odbywa obowiązujące dysputacje o Politykach Justusa Lipsjusza. który wtedy właśnie został sekretarzem królewskim. który oddał tylko 22 egzemplarze dzieła (twierdząc. Akademii polecono przeprowadzić sąd. niestety. że ów nie przyjął ofiarowywanej mu przez Szwedów korony. Bystry. dostatecznie udokumentowany. młody umysł. Było więc co porównywać: odmienności obyczajów.. rozumiał. Podróż objęła prawdopodobnie Niemcy. Chyba już wtedy właśnie postawił sobie za cel przyszłej działalności twórczej obronę dobrego imienia Polski. że tylko studia mogą mu utorować drogę do lepszej egzystencji. zaprawią goryczą i– utwierdzą patriotyzm. urządzeń państwowych. Wyższych tytułów naukowych nie osiągnął. co umożliwi mu wkrótce podjęcie pracy pisarskiej i publikację własnych dzieł. zaledwie 28 egzemplarzy. Wryją mu się one głęboko w pamięć. T. Po powrocie do kraju wpisuje się dwudziestoczteroletni już Starowolski. Kariera akademicka w owym czasie nie rokowała zresztą zbyt frapujących nadziei. iż od zwykłego gubernatora wywodził swój splendor monarszy. gdy był jeszcze scholarzem. Wspominała też o tym. i postawa wydawcy. że resztę nakładu. Nie były to oficjalne studia. (Życiorys ten. W każdym razie studia krakowskie zajęły mu pełnych pięć lat.teckim– wykorzystał z pożytkiem dla podniesienia swej wiedzy. a zarazem umiejący zjednywać sobie ludzi. Książeczka chwaliła dziada po kądzieli panującego monarchy. wziął sam autor). a przede wszystkim uczył się sam. Jędrzejowczyka. Liczył przy tym na znajomość z kanonikiem krakowskim. Kontaktów z kolegami i uczonymi Almae Matris nie zrywa jednak. latem tego roku ogłasza wykład o składni. Wszak Zygmunt III przez całe życie walczył o szwedzka koronę. wzmocniony przecież dwukrotnym związkiem małżeńskim z domem cesarskim. było tylko dopełnieniem królewskiego gniewu. publikacja przyniosła autorowi więcej niż klęskę. poczucie godności narodowej. między innymi za to. zamieszczony w drugim wydaniu M. w grudniu 1612 roku. Przedsiębiorczy. włączył później Starowolski do Scriptorum Polonicorum hekatontas) . nawiązuje też znajomości z krakowskimi drukarzami. w Album studiosorum Akademii Krakowskiej. dzisiejszą Belgię. do Jakuba Viteliusa z Przeworska– wykładowcy w Szkołach Nowodworskich. Na rok 1612 przypada również jego debiut literacki: życiorys Jana Kochanowskiego. Dostatecznie już świadomy realiów. skonfiskować nakład książki. rzutki. w roku 1619 objaśnia Salustiusza. że w wyniku odmowy Szwedzi oddali koronę Gustawowi– zwykłemu gubernatorowi– dziadkowi Zygmunta III. Zbliża się do Jana Brożka.. Miast sukcesu. kultury. zauważyć. w jakich żyć mu przyszło. wyciągnąć wnioski na przyszłość. W Reformacji obyczajów polskich (pierwsze wydanie prawdopodobnie w 1650 roku) wspomni później o tej nauce. do Wawrzyńca Śmieszkowica– późniejszego fundatora kolegium i bursy swego imienia. dowodzi 7 . Przebieg studiów Starowolskiego nie jest. W 1616 roku. Ciceronis Aratus ad Graecum exemplar expensus et locis mancis restitutus. i na tym właściwie kończy się jego bezpośredni udział w życiu Akademii. W początkach 1618 roku uzyskuje bakalaureat sztuk wyzwolonych. Hiszpanię i Włochy. Francję. otwarte oczy i ciekawość pozwoliły mu tez niejedno dostrzec. mając na myśli przede wszystkim troskę o własny kraj. Jędrzejem Lipskim.

dające duże doświadczenie i wiedzę. Będzie to już chyba podróż czysto prywatna. Wolskiego przepiękny klasztor i kościół kamedułów na podkrakowskich Bielanach. otrzyma za to złoty medal z wizerunkiem papieskim. W 1625 roku wydaje we Frankfurcie n. przypuszczalnie na dwa lata. Zjednuje go sobie zresztą sam opublikowanymi w Krakowie w 1623 roku mowami pochwalnymi. Wyniesione doświadczenia wykorzysta z czasem w swych pracach o tematyce wojskowej: między innymi w książkach: Eques Polonus (Wenecja 1628). Dwudziestego czwartego września 1621 roku stary hetman umiera w twierdzy chocimskiej. Dopiero w latach 1652–1653 wyprawi się znów za granicę– po raz ostatni– do Włoch. (Książka ta została nie- 8 . na który powołuje się później Starowolski w Polonii. tak zresztą niekiedy określane. w oblężonym Chocimiu. Znów musi Starowolski szukać protektora. Równocześnie jednak nie zaniedbuje prawdopodobnie samokształcenia i zbierania materiałów do swych kolejnych publikacji. Odwiedza Włochy. Lata podróży.niewątpliwie przychylności wobec Starowolskiego. Menem Scriptorum Polonicorum hekatontas– poważne dzieło zawierające omówienie życia i twórczości pisarzy polskich. pozwoli sobie bez zabiegania o wsparcie magnatów. przy czym sąd się nie dopytywał. pozostanie w nim. Być może dopomogły mu w dostaniu się pod opiekę sławnego wodza kontakty z domem Ostrogskich. Nie zaniedbuje zarazem nawiązania kontaktów z uczonymi i wydawcami włoskimi. Po powrocie z drugiej podróży odnawia dawniej zadzierzgnięte więzy z możnymi rodami. które mogłyby mu w kraju ułatwić drogę do wyższej kariery. dedykuje następnie Votum o naprawie Rzeczypospolitej (1625). Być może ta pierwsza poważna porażka przekreśliła na zawsze szansę kariery na dworze królewskim. W 1619 roku przez pewien czas przebywa Starowolski w klasztorze cystersów w Wąchocku. w imieniu papieża skieruje do autora list z podziękowaniem. Wyjeżdża do Lowanium. Karola Chodkiewicza. Ma tu okazję przyjrzeć się bliżej sprawom wojskowym. On sam zresztą zniknął na czas pewien z Krakowa. mentorując młodemu Aleksandrowi Koniecpolskiemu. Po powrocie i krótkim pobycie w Polsce Starowolski wyjeżdża w 1635 roku po raz czwarty za granicę. Bardzo pochlebnie wspomni też o nim właśnie w Polonii. Z przychylności pana na Krzepicach korzysta zapewne aż do jego śmierci w 1630 roku. W każdym razie znanemu już w Polsce pisarzowi zależało z pewnością na tej prezentacji i na jak najważniejszych kontaktach. gdzie prowadzi wykłady dla kleryków. gdzie by mógł się znajdować. znanemu mecenasowi. a może także Francję i Hiszpanię. technice i taktyce wojennej. Teraz zaś trzeba było myśleć o innych możliwościach utrzymania się przy życiu. spokrewnionych z Chodkiewiczami. Być może dzięki Zamoyskim dostaje się na dwór marszałka wielkiego koronnego Mikołaja Wolskiego. dedykowanej również Urbanowi VIII. Wraz z hetmanem przebywa Starowolski. W 1632 roku rozpoczyna trzecią podróż zagraniczną. kardynał Francesco Barberini. jako kantor tarnowski. odbywa kolejną podróż zagraniczną. a synowiec Urbana VIII. znawcy sztuki. jakby pierwszą historię literatury polskiej. Przedtem jednak. sławiącymi ufundowany przez. Niewykluczone. Pobyt we Włoszech prawdopodobnie wykorzystuje także na studia prawnicze. Temu magnatowi. bo nadal pozbawiony stałego zajęcia. Nauczyć też musiała Starowolskiego większej ostrożności na przyszłość. Wróciwszy do kraju. prawdopodobnie w charakterze mentora młodego Krzysztofa Sapiehy. zahacza też niewątpliwie o Antwerpię i Kolonię. W 1628 roku zadedykuje Urbanowi VIII książeczkę sławiącą rycerstwo polskie (Eques Polonus). najpewniej w latach 1624–26. od trudności życiowych odżegnać się nie może. na którą. że z okazji pobytu królewicza Władysława we Włoszech Starowolski przedstawiony zostaje papieżowi Urbanowi VIII. tym razem jako opiekun Piotra Potockiego. przez wiele lat. wypełnia mu zarazem niestrudzona praca pisarska. gdzie ogłasza w tymże roku Polonię. Ale już w roku 1620 widzimy go w charakterze sekretarza lub pisarza przy osobie hetmana wielkiego litewskiego. Institutorum rei militaris libri VIII (Kraków 1639). głównie w Krakowie.

wreszcie w 1655 roku. wstęp Franciszka Bielaka i Jerzego Starnawskiego). cz. że mało o nas w świecie wiedzą. a potem dopiero się bada winę? [Przekład Franciszka Bielaka]11. s. Oczywiście. Wyprawa i wyjazd wojska z Konstantynopola sułtana Amurata na wojnę do Korony Polskiej. Kraków 1618. l.. Setnik pisarzów polskich (przekład i komentarze Jerzego Starnawskiego. Angażował się żywo w sprawy zabezpieczenia południowowschodnich granic Polski przed napadami Tatarów i najazdami tureckimi ( Pobudka abo rada na zniesienie Tatarów perekopskich.. Zdecydowanie polemiczna Declamatio contra obtrectatores Poloniae oraz w rok później wydana poważna. (Kraków 1645) i Arkę Testamentu. Szydercze uwagi o sądownictwie odpiera natomiast zręcznie wskazując na zwyczaje niemieckie: Czy to lepiej– pyta– gdy w Klagenfurt najpierw wiesza się podejrzanego o kradzież. stanowią dzieła odmienne w ujęciu. odpowiada między innymi: . 286. Kraków 1970. Wielkiego Turka listy. do dziś ceniony materiał epigraficzny dla historyków (zbiór inskrypcji z nagrobków. przeto nic dziwnego. poruszał kwestie nierówności społecznej. [. w odpowiedzi na niepochlebne opinie autorów europejskich: Declamatio contra obtrectatores Poloniae i Sarmatiae bellatores.. opinii o nieudolności militarnej Polaków. w roku 1653 w Rzymie Breviarium iuris pontificii. napisany w roku 1648. wymienione tu dzieła nie wyczerpują bynajmniej całego dorobku pisarskiego Szymona Starowolskiego. stałość za dziki upór. ». jedynie dla zachowania pokoju. Pańską. dzikości. odwagę za brak rozwagi..dawno pięknie przetłumaczona przez Jerzego Starnawskiego i z jego komentarzami oraz wstępem Franciszka Bielaka i tłumacza wydana przez Wydawnictwo Literackie9)... braku rycerskiego męstwa u Polaków. W pierwszej z tych publikacji umiejętnie i celnie zbija oszczercze dla Polski wywody zawarte w wydanej w 1613 roku książce profesora z Tűbingen. 287. Trudna jednak rada.. będąc już księdzem.. 2. cz. opinii redagowanej zresztą przez działającego właśnie na terenie Niemiec „Lwa Północy”. niedługo przed śmiercią.]. Na zarzuty anarchii. głównie w Niemczech. 10 Fragment przekładu zaczerpnięty z cytowanej rozprawy Franciszka Bielaka. Kraków 1618. epitafiów i napisów architektonicznych często już nie istniejących)– Monumenta Sarmatarum.. Teodora Lansiusa. wyda w Krakowie najobszerniejsze swe dzieło. [Przekład Franciszka Bielaka] 10. od Mieszka I poczynając– miało przeciwstawić się rozpowszechnianej w Europie. W latach czterdziestych. (Kraków.. reklamującego swe niedawne sukcesy wojskowe nad Polską w Prusach.. 1648. 1649). lecz jednemu służące celowi: obronie i dobrej prezentacji Polski na arenie europejskiej. Sarmatiae bellatores– dziełko przedstawiające sławnych wodzów polskich na przestrzeni dziejów. Gustawa II Adolfa. spokojna w tonie i w miarę obiektywna Polonia uzupełniają się wzajem.] Wojny nasze prowadzimy nie dla podboju albo z żądzy panowania. 11 Jak wyżej. gdy narody przewrotne naszą prawość i prostotę biorą za głupotę [. opublikuje jeszcze Starowolski pokaźne zbiory kazań: Świątnicę. Kraków 1634). niewątpliwie więcej u nas dzielności w czynach niż umiejętności w ich rozgłaszaniu.. Consultatio de principatu inter provincias Europae. Reformacja obySzymon Starowolski. oraz drugie wydanie Penu historicum (pierwsze w 1620). W 1631 roku ogłasza dwie książeczki broniące dobrego imienia Polski. 9 9 . niewolniczego traktowania chłopów przez możnych (Robak sumienia złego człowieka.

którego uczyniono rządcą katedry i skarbca. do Rzymu w latach 1652–1653 (gdzie może zabiegał także o względy Stolicy Apostolskiej)– otrzymuje wreszcie Starowolski upragnioną kanonię krakowską. którego bronił Czarniecki. a wiarę tę mogła podsycić w nim– na kilka zaledwie miesięcy przed śmiercią (w kwietniu 1656 roku)–wiadomość o mężnej obronie Jasnej Góry. a fortuna zmienna”). Piękne i prorocze słowa. Osiemnastego października szwedzki monarcha wjeżdża na Wawel. Cóż. bo był gorącym. Przed grobowcem Łokietka. o czym już wspomniano. Piotrem Gembickim. cennych pamiątek. Jego dochody z obu beneficjów przekraczają uposażenie niejednego z profesorów Akademii Krakowskiej. One . a zapewne i w efekcie ostatniej podróży zagranicznej. czyniąc aluzję do ucieczki niedawnego pana Polski na Śląsk. grobowców. lecz ten zręczny manewr tarnowskiego kantora (bo wszak on sam podał Okolskiemu biografię własnego rodu) nie wzbudzał zapewne pełnego zaufania. Wróćmy jednak na chwilę jeszcze do życia „polskiego Lipsjusza”. szukał sposobów poprawy sytuacji gospodarczej. Starowolski oprowadza go po katedrze. że Jan Kazimierz tu już jednak nie powróci. Wierzył w zwycięstwo. Marzył jednak– przez wiele przecież lat– o kanonii krakowskiej. bo zbyt był doświadczonym.czajów polskich) . Interesował się więc wszelkimi sprawami dotyczącymi ojczystego kraju. Miał już wówczas uczony mąż blisko 70 lat. który tyle lat tułał się poza granicami ojczyzny. z początkiem 1639 roku nasz pisarz przyjmuje święcenia kapłańskie i obejmuje kantorię tarnowską. szczerym patriotą. Teraz już o materialną stronę życia pisarz martwić się nie potrzebuje. by nie rozumieć przyczyn błyskotliwego sukcesu najeźdźcy i okoliczności chwilowej klęski Rzeczypospolitej. mimo szerokiego już rozgłosu i podeszłego wieku. pełnej wspaniałych pomników. Gdy nadarzyła się okazja objęcia kantorii tarnowskiej po śmierci księdza Jakuba Śliwskiego. Na przeszkodzie stał brak klejnotu szlacheckiego. awans ten przychodzi właściwie u progu śmierci. i to o poważnych w przeszłości koneksjach z królewskim rodem. Mimo podeszłego wieku gorliwie podejmuje powierzoną sobie przez kapitułę pracę– zinwentaryzowanie skarbca katedralnego. między innymi z następcą Zadzika na krakowskim tronie biskupim. „Quis scit?– odpowiedzieć miał godnie sędziwy kanonik– Deus potens et Fortuna variabilis” („Kto wie? Bóg potężny. Przed zajęciem Krakowa opuszcza stolicę wyższe duchowieństwo. Kraków 1645). 10 .. w którym niejednej zaznał goryczy. „czyni” wprawdzie Starowolskiego szlachcicem.. na początku 1655 roku. i po wejściu Karola X Gustawa. Po wielu trudach dzięki licznym znajomościom. Lecz o miejsce w kapitule krakowskiej trudno było i teraz. W tej chwili chyba już nie ze względu na beneficjum. i wierzył. Okolski w Orbis Polonus. a zapewne i Katarzyny z Ostrogskich Zamoyskiej. nie dożył pracowity mąż chwili wolności ojczyzny. na relację Starowolskiego o tym mężnym królu. Po czwartej swej podróży zagranicznej pięćdziesięcioletniemu już Starowolskiemu udaje się wejść w bliskie kontakty z dworem biskupa krakowskiego Jakuba Zadzika.też największą zjednały u potomnych cześć dla Szymona Starowolskiego. a zwłaszcza podniesienia wartości i stabilizacji monety polskiej (Dyskurs o monecie. Nieco przedtem biskup protektor powierza mu również altarię w katedrze krakowskiej. w której ręku spoczywała dyspozycja kandydata na kantora kolegiaty tarnowskiej (przypomnijmy tu związki Starowolskiego z obu magnackimi domami). Ciężka funkcja w dniach oblężenia. Nadchodzi lato 1655 roku i najazd Szwedów. by wrócić do niej w chwale i ukoronować się. z kanoników kapituły pozostaje tylko Starowolski. Wieść o odstąpieniu od klasztoru wojsk generała Müllera pod koniec 1655 roku z pewnością doszła do Krakowa dość wcześnie. a jeszcze cięższe dni po kapitulacji miasta. Karol Gustaw odpowiedział. ale dla samej ambicji. Sterany trudami życia. za sugestią Zadzika. choć wierzył podobno w zwycięstwo do ostatniej godziny.

Postaci tej poświęcono też wiele miejsca w drobnych artykułach i rozprawach problemowych. też prawda). skazańcy wieszać się muszą sami.. 12 Jw.. ss. jak patrzy się na panoramę z takiej odległości. niekiedy firmowane poważnymi nazwiskami i wydawane przez najgłośniejsze oficyny. między innymi w znacznym stopniu na Polonii. –nie masz więzi potężniejszej nad miłość ziemi ojczystej. Działalność naukowa Szymona Starowolskiego. niestety. które urabiał sobie na podstawie rozpowszechnianych na Zachodzie opinii. szczegółowiej omówione zostały między innymi w obszernej rozprawie Franciszka Bielaka pt. 11 . [Przekład Franciszka Bielaka]12. Niejednokrotnie zetknął się z określeniami „głupi Sarmaci”. żadna sprawa ludzka nie może jej zerwać. Przewidziana była przede wszystkim dla zagranicznego odbiorcy. Starowolski w kilku podróżach wiele lat spędził poza granicami Polski. że w końcu jeśli w ogóle jest u nas coś dobrego. których treść przynosiła szkodę Rzeczypospolitej. z której kontury pewnych szczegółów mogą być nieostre. l. z. lecz nic w niej z męstwa i rycerskości (mamy 150 tysięcy szabel na zawołanie. Ale nie tylko „mówione” opinie o Polsce były właśnie takie. a nie umiemy wyprzeć z granic Gustawa II Adolfa. Wystarczy przytoczyć wzmiankowaną już książkę Lansiusa Consultatio de principatu inter provincias Europae z 1613 roku. zamieszczonej w „Studiach i Materiałach z Dziejów Nauki Polskiej” (seria A. inne zaś nawet uchodzą z pola widzenia. a nadmierne przywileje szlachty doprowadzają nierzadko do absurdalnych wręcz sytuacji. Dlatego też bardziej szczegółowe omawianie życia i twórczości Starowolskiego nie wydaje się w tym miejscu uzasadnione. s. bogactwem tradycji. często niepochlebnych. jak Encyklopedia Powszechna (S. szlachta mieni się stanem rycerskim. gdyż nie mamy godnych jej we własnym narodzie. w której Polsce poświęcono około 40 stron. garstka magnatów skupia większość dóbr i wpływów. a nie królestwa (niestety.Po Bogu i religii– pisał przecież w Breviarium iuris pontificii. Polonia służyć miała przede wszystkim celom –jak byśmy dziś powiedzieli– propagandowym: miała ukazywać państwo równorzędne poziomem cywilizacyjnym. przykra w znacznej mierze prawda). kupczymy koroną. mieszkamy w nędznych szopach bez jakichkolwiek wygód. jeśli patrzeć nań. to tylko dzięki Niemcom. opierały się bardzo często tak poważne w XIX i początkach XX wieku wydawnictwa. w której król nie ma prawie żadnej władzy. obraz taki traci jednak wiele ze swej wierności. 201–330) i niedawno przypomniane przez tegoż biografistę oraz przez Jerzego Starnawskiego we wstępie do wspomnianego już przekładu Scriptorum Polonicorum hekatontas. koleje jego życia i twórczy dorobek. Więcej natomiast uwagi godzi się poświęcić omówieniu Polonii. można się dowiedzieć z cytowanej lektury. Prawdziwy obraz Rzeczypospolitej „Prawdziwy”. Orgelbranda) czy Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Ukazywały się też prace. iż panuje u nas rozwiązłość moralna. Warszawa 1957. Pobieżnie skreślona tu sylwetka Szymona Starowolskiego. z zarzutami– niestety. tworząc państwa w państwie. uniemożliwiających jakiekolwiek reformy ustroju politycznego i społecznego. Na informacjach z jego prac. stanem gospodarczym i sytuacją polityczną innym krajom Europy. w znacznej mierze słusznymi– o nierządzie politycznym w swej ojczyźnie. to. zbrodniarze wykupują się pieniędzmi... który z jej lektury miał wynieść inne mniemanie o Polsce niż to. Niewybredne znaleźć tam można uwagi o naszym kraju i jego mieszkańcach: a więc pomijając już krytykę ustroju politycznego– oligarchii.

Książka protestanckiego autora znalazła się rychło na indeksie librorum prohibitorum, co nie miało przecież żadnego znaczenia, bo cieszyła się popularnością i była wznawiana. Nie była też jedyną publikacją ukazującą nasz kraj w fałszywym świetle. Oto w 1627 roku, w książce poświęconej Polsce [Respublica sive status Regni Poloniae, Lituaniae, Prussiae, Livoniae et diversorum aliorum), zawierającej zbiór kilku prac różnych autorów (między innymi naszych: Kromera, Gwagnina i Krzysztanowica), a wydanej w znanej oficynie Elzewirów w Antwerpii, zamieszczono Joannis Berclaii iudicium de Polonia et ingeniis Polonorum. Czegóż tu o nas nie napisano! Naród to z urodzenia skłonny do dzikości i swawoli, co oni nazywają wolnością [...]. Nienawidzą nie tylko samego słowa „niewola”, ale również słusznej i sprawiedliwej władzy królewskiej. Króla przymuszają do zachowania praw ojczystych przemocą i wojskiem. Szlachta obdarzyła siebie naprawdę przykrymi przywilejami, na podstawie których może sobie wzajemnie a bezkarnie zadawać szkody. Władca zaś nie ma tyle prawa, by sam karał winowajców. [...] Każdy zawzięcie dbały o chwałę własnej rodziny, szczególnie gdy napada na obcych i ubogich. Raczej skłonni do okrucieństwa niż do oszustwa, ale sami znaczą więcej przez intrygi niż istotną siłę. [Przekład Franciszka Bielaka]13. Oczywiście, znów trudno powiedzieć, by nic z prawdy w tych słowach nie było. Ale czy w innych krajach Europy istotnie sytuacja wyglądała, nieporównanie lepiej? Pod pewnymi względami tak: znaczenie gospodarcze i polityczne miast było niewątpliwie większe; do roku mniej więcej 1620 trwa też jeszcze na Zachodzie pomyślna koniunktura gospodarcza w ogóle. Od rozpoczęcia się wojny trzydziestoletniej następuje jednak i tam poważny kryzys, który odbije się bardzo niekorzystnie na stosunkach gospodarczych i bilansie handlowym Polski14. A jak wyglądały problemy polityczne, ustrojowe na Zachodzie? W Hiszpanii, Anglii, a przede wszystkim we Francji umacnia się absolutyzm władzy monarszej. Chwilowo system ten jest, oczywiście, korzystniejszy dla jedności i zewnętrznej siły państw, ale doprowadzi nieuchronnie do późniejszych kataklizmów politycznych, do rewolucji: w Anglii już w 1640 roku. Jeśli dodamy do tego intrygi i walki dynastyczne, nieustanne spory graniczne, wyczerpujące wojny, zwłaszcza religijne, otrzymamy obraz stosunków politycznych w Europie zachodniej bynajmniej nie piękniejszy od tychże stosunków w Polsce. U nas zresztą kryzys ustrojowy przybierze rozmiary klęski dopiero około połowy XVII stulecia, w czasach Jana Kazimierza. Pierwsze ćwierćwiecze, a więc czasy przedstawione właśnie przez Starowolskiego w Polonii (uzupełnienia w wydaniu z 1652 roku obejmują wyłącznie dane o nowych budowlach), jest jeszcze jakby kontynuacją pomyślnego trendu gospodarczego, a zwłaszcza handlowego, poprzedniego stulecia, kiedy to Polskę nazywano spichlerzem Europy. Również polityczna zwartość państwa i znaczenie władzy królewskiej nie jeszcze w fazę ostrego kryzysu, choć pojawiają się już jego symptomy. Podejmując obronę Polski, Starowolski nie musiał więc kierować się –jako Polak– tylko wolą obrony w imię dumy narodowej, obrony „za wszelką cenę”, nawet wbrew prawdzie. Jego poczucie obowiązku patriotycznego nie kłóciło się z uczciwością intelektualną. W Declamatio contra obtrectatores Poloniae zbija więc zręcznie oszczercze argumenty Lansiusa i innych. Mówiąc o władzy politycznej, o prawach obywatelskich, podkreśla, że nie zależą one w Polsce od samowoli królewskiej, lecz służą pożytkowi powszechnemu (powtórzy to stwierdzenie również w Polonii); nie było u nas nigdy– formułuje dalej swe kontrargumenty– królobójców, co na Zachodzie jest bardzo częstym zjawiskiem; nie ma u nas proJw., s. 295. Antoni Mączak, Problemy gospodarcze– szkic w pracy zbiorowej: Polska XVII wieku. Państwo. Społeczeństwo. Kultura pod red. Janusza Tazbira, Warszawa 1969, s. 85.
14 13

12

stytucji i wielożeństwa; nie ma wiarołomstwa; koroną nie kupczymy, mieliśmy własne dynastie dziedziczne, a jeśli liczni cudzoziemcy zabiegają o nią, to dlatego, że król polski dysponuje wielkimi bogactwami; znaczna liczba Niemców w naszym kraju– konkluduje również– dowodzi tylko tego, że w Polsce znaleźli lepsze warunki życia, że znęciła ich tu nasza gościnność i perspektywa łatwego wzbogacenia się; nie zapomina też odeprzeć opinii o twardych i przykrych dla ucha dźwiękach mowy polskiej : Bo przecież któryż język dorówna włoskiemu w miłosnych zalotach, któryż ma mniej męskiej siły niż francuski, któryż więcej tchnie próżnością niż hiszpański? Niemiecki jak żaden inny pełen twardych, niemiłych dźwięków, a węgierski barbarzyński. I reprezentanci tych języków mają czoło zarzucać naszej mowie, że twarda, że przykro razi ucho, a przecież bogata ona we wszystkie wdzięki mowy– i jak się ją spisuje, tak się też wymawia. [Przekład Franciszka Bielaka]15. Odprawa oszczercom Polski była istotnie „odprawą”, polemiczną odpowiedzią na negatywne opinie o Polsce. W rok później pisze Starowolski Polonię, by– tym razem już nie polemicznie, z doraźnym celem– ugruntować na trwałe rzeczywisty obraz swej ojczyzny. W Declamatio wyraził swój protest: Nie taki mój kraj, jakim go nieżyczliwi przedstawiają. W Polonii przedstawił go sam: Oto jak wygląda Polska. Z satysfakcją wypadnie też dodać, że owego wyglądu Polski pisarz nie sfałszował, nie objawił tendencji wybielania ciemniejszych stron ówczesnej naszej rzeczywistości. Poglądy na niektóre problemy, na przykład gospodarcze, z pewnością nie odznaczają się wybitną ich znajomością, ale trudno mieć za złe Starowolskiemu, że nie jest autorytetem we wszystkich dziedzinach. Nie można również za ujmę brać mu takich czy innych drobnych potknięć merytorycznych przy podawaniu faktów, bo któż się czasem nie myli? Pomyłek zresztą w Polonii nie ma chyba wiele. Można by co najwyżej wskazywać na niedopowiedzenia, oczywiście, w sensie niewyczerpania do końca pewnych problemów. Ale przecież to książeczka niewielka– zagadnienia ogólne: polityczne, społeczne, obyczajowe, moralne są tu ukazane wyłącznie syntetycznie. Dwie trzecie tekstu to jakby „przewodnik” geograficzny po kraju, opis miast, miasteczek, innych miejscowości, opis czy może nawet tylko zasygnalizowanie istnienia ciekawych budowli: pałaców, zamków, kościołów, klasztorów, wskazanie rzeczy osobliwych, godnych widzenia. Z pewnością książeczka miała też służyć między innymi za „przewodnik” dla przybywających do Polski cudzoziemców. Ale zarazem urabiać właściwy stosunek do naszego kraju, przedstawiać Rzeczpospolitą taką, jaką mniej więcej była. Stąd po „katalogu” topografii i zabytków mamy uwagi ogólne o ustroju, obliczu politycznym, bogactwach naturalnych, sile i tradycjach militarnych, o usposobieniu i obyczajach Polaków. Poczucie godności narodowej, nie tylko o zabarwieniu sarmackim, nie pozwala Starowolskiemu na ukazywanie ojczyzny i jej mieszkańców jedynie w złym świetle. Widział w naszej zróżnicowanej społeczności także wiele walorów, a przy tym znał dość dobrze Europę, by i tam umieć dostrzec niejeden anachronizm społecznopolityczny. Gdzie trzeba, nie unika jednak wskazania cieni, wytknięcia błędów ustrojowych, wad i przywar Sarmatów. Te ujemne strony nie przesłaniają mu wszakże widzenia Polski jeszcze silnej, jeszcze kryjącej w sobie ogromny potencjał wartości– organizm wielonarodowościowy pełen sprzeczności i komplikacji, ale pulsujący życiem, godny nawet podziwu dla swojego istnienia mimo tychże właśnie komplikacji przeciwstawnych zjawisk. Widział Starowolski szlachecką Rzeczpospolitą tak, jak zobaczy ją w 250 lat po nim i jakże trafnie oceni wybitny badacz kultury siedemnastowiecznej Polski, Władysław Łoziński:

Antoni Mączak, Problemy gospodarcze– szkic w pracy zbiorowej: Polska XVII wieku. Państwo. Społeczeństwo. Kultura pod red. Janusza Tazbira, Warszawa 1969, s. 85. 13

15

Ale nie bójmy się cieni na obrazie przeszłości. Nie zgaszą one światła, a dadzą wypukłość. Wygląda to na paradoks, a przecież tak jest: Miarą wysokich przymiotów polskiego społeczeństwa są jego przywary. Miarą jego żywotności jest jego anarchia. Miarą jego światła są jego cienie. Bo gdzie drugi naród, co by tak, jak Polska, bez rządu, był potężnym państwem, bez stałego żołnierza odnosił wielkie zwycięstwa, bez wewnętrznej zgody zdobywał się na taką jedność w patriotyzmie? Sarmatorum. virtus veluti extra ipsos. Cnota Polaków poza Polakami. Patrząc z osobna i z bliska na pewne epoki i objawy przeszłości zda się nam, że to prawda, że nie ma w nich ani światła, ani chwały. Obejmując jednak całe horyzonty wieków16, widzimy, że jest i światło, i chwała. Jest jakby poza Polakami, a przecie z nich, od nich i przez nich, jest w rasowym geniuszu, w zbiorowej duszy, w dziejowej emanacji narodu. Tekst Polonii, o czym już powiedziano, składa się jakby z dwu części. Pierwsza, obszerniejsza, to opis położenia geograficznego, klimatu, a przede wszystkim miejscowości z obiektami godnymi widzenia, a więc swego rodzaju „wademekum” turystyczne, ale zarazem ukazanie krajobrazu radującego oczy pięknymi budowlami, często nowoczesnymi, wzniesionymi „podług geometrii włoskiej”, włoskimi ogrodami renesansowymi i wczesnobarokowymi, ba!– nawet niekiedy drogami „wytyczonymi pod sznur”. Zatem nie kraj dzikich ludzi mieszkających w szopach, choć mówi pisarz także o całych miastach drewnianych czy miejscowościach „lichych”, ale kraj– jak inne europejskie– ucywilizowany, znający te same urządzenia i wygody co Zachód. Druga część, skromniejsza objętościowo, mówi o „umysłach” i usposobieniu mieszkańców, o ustroju politycznym, prawach, bogactwach naturalnych, handlu, religii i wojsku. Tu też ujemnych spostrzeżeń znaleźć można najwięcej. Zapewne świadomie pisarz przyjął tę koncepcję układu treści: najpierw opis geograficzny, na zakończenie zaś wizerunek społeczno-polityczny kraju. Czytelnik, obejrzawszy całą Polskę, zwiedziwszy miasta, pałace, kościoły, oszołomiony rozległością terytorium i nierzadko wspaniałością budowli, inaczej– obiektywniej i z wyrozumieniem– musiał potraktować informacje o urządzeniach politycznych, prawach, zwyczajach i charakterze mieszkańców. My jednak w tym wstępie odwróćmy kolejność: zacznijmy od uwag ogólnych o królestwie Sarmatów, by następnie podjąć wycieczkę po rozległych jego obszarach i obejrzeć dzieła przodków.

Wizerunek Sarmaty
Warto może zaznaczyć, że o niższych warstwach społecznych, o chłopstwie i mieszczaństwie, w Polonii są tylko wzmianki. Częściej już wspomina Starowolski o Kozakach, których traktuje z wyraźnym ciepłem, zawsze tam, gdzie mówi o sprawach wojskowych. Zapewne, sam chcąc uchodzić za szlachcica, o czym już powiedziano, unikał drażliwej kwestii położenia chłopstwa w feudalnej Rzeczypospolitej: choć znał ciężkie położenie ludu i niewątpliwie sympatyzował z nim (mocniej podkreśla to w Robaku sumienia złego człowieka; w Świątnicy Pańskiej nie zawahał się stwierdzić, że w kapitułach tylko plebejusze reprezentują element wykształcony), wyraźnie deklarować się nie chciał ze względu na własną karierę. „Naród szlachecki” był zresztą warstwą absolutnie dominującą, jedyną korzystającą z wszelkich praw i przywilejów, jedyną też, której charakterystyka była w zasadzie charakterystyką osobowości Polaka, tworzyła konterfekt Sarmaty.

Władysław Łoziński, Prawem i lewem. Obyczaje na Czerwonej Rusi w pierwszej połowie XVII wieku, wyd. 5., t. I, Kraków 1957, ss. 4–5 (wstęp). 14

16

por. Przed gościem– sąsiadem czy choćby najdalszym. boć blisko sto lat wcześniej i Rej w swym Zwierzyńcu pisał: Polak nad wsze narody jest w tym osobniejszy... Musiała to być dawno utarta już cecha Sarmatów. a zwłaszcza gościnności polskiej. Starowolski wspomni zresztą i o zwadach. op. ale nie ukrywa i tego. Odpowiadając przy okazji cudzoziemskim autorom na zarzuty niewiedzy czy nawet głupoty Polaków. zręcznie i chyba zgodnie z prawdą wyjaśnia. zgadza się to z dość powszechną na Zachodzie opinią o Polakach i z wieloma naszymi źródłami z epoki. na drodze i na każdym miejscu [. szczerości. Gdy jednak mówi o otwartości. skory do zwady i „siekania”. że wyjeżdżając na studia za granicę. 231. stąd też pierwszym lepszym przykładem uwieść się dają20. który w swym dziele Relazioni universali (Wenecja 1598) tak właśnie ujmuje swą opinię o Polakach. alić on tak chodzi. s. s. 19 Por. śpiąc. a szczególnie modę. także cudzoziemcem– otworem stał cały dwór szlachecki. sami raczej dać się oszukać. w łaźni.] mścić będzie i na gardle jego usiędzie”21. a to raczej przymiot niż wada charakteru człowieka. spiżarnia. Życie polskie w dawnych wiekach. są skłonni. 17 18 Władysław Łoziński. Powołuje się w tym miejscu na poważny autorytet włoskiego geografa Giovanniego Botero. 21 Władysław Łoziński.. Gdy zaś podejmowanemu przedmiot jakiś do gustu przypadł. a zwłaszcza suto omszałymi gąsiorkami wypełniona piwniczka. jedząc. A więc na przykład to. Odmowę poczytywano za obrazę i dyshonor. 14. ale także czupurny. więcej!– musiał nawet uważać go już za własny. skarbczyk. w zatargu sąsiedzkim. mógł. z którymi po łacinie tak swobodnie mógłbyś mówić”18. o niesubordynacji pospolitego ruszenia. Wytyka przecież Starowolski i wady osobowości Polaka. że łatwo naśladowano wszelkie obyczaje cudzoziemskie. bo owa gościnność sarmacka nakazywała zaraz darowywać miły przedmiot. Był więc nasz szlachcic „haniebnie poczciwy” –jak się o Janie Chryzostomie Pasku wyraził ongiś wojewoda miński. życie polskie w dawnych wiekach. na polu. „bardziej tam przykładają się do gruntownego przyswajania cudzych wynalazków. | Charakter Polaków jest otwarty i szczery– pisze Starowolski– i oni. lecz łagodny i spokojny. 121. 121. bo nieraz asan asana. Toż u nas ukuto powiedzenie: „siedm biesiada. niż oszukać kogoś innego. Iż ukaż mu jakiś kształt. krótkie– odpowiadają w pełni wizerunkowi znanemu z innych źródeł epoki i ze współczesnych opracowań. 20 Por. zwłaszcza ich biegłość w łacinie: „bodaj że i w środku Lacjum –jak pisze– tylu nie znajdziesz.Jakiż był zatem ów konterfekt? Uwagi Starowolskiego o zdolnościach i naturze Polaków– oczywiście syntetyczne. 205. że nazwać by to należało tylko naiwnością i łatwowiernością. 121. Uwieść dawali się na pewno. lecz z tą łagodnością bywało różnie. Cóż dopiero mówić o zwadach i awanturach na sejmikach czy przy kielichu. toż opiniami przybywających do Polski cudzoziemców. choćby najcenniejszy. ale w rozdzialiku dotyczącym spraw politycznych i wojskowych– o zwadach w obozach wojskowych. Postawą i ubiorem każdemu dogodzi. i bynajmniej nie jest gwałtowny albo uparty. wyd. s. Ten i następne cytaty z zamieszczonego tu przekładu Polonii. niż do wynajdywania czegoś samym”19. dziewięć zwada” albo: „w dużej kupie się bić. iż się na nim „w domu. Autor Polonii podkreśla uczoność i zdolności wielu swych rodaków. s. groźnym karteluszem ostrzegał. Ujrzysz go trzeciego dnia. 15 . by też najdziwniejszy.. jako Jan Boterus w swych relacjach mówi. w kościele. l. Krzysztof Zawisza 17– był nad wyraz gościnny. cit. Kraków 1869. a w małej jeść”.

z jednych i drugich natomiast kapłani do służby Bożej powstają24. dochodzili nawet. Zaczęło się od przywileju koszyckiego z 1374 roku. acz formalnym tylko podziałem. ozdobach. przepych. wydziela. jeszcze w średniowieczu. I nie tylko ze wstydem dla rodowego splendoru.. mieszczan i plebejów określając jako pospólstwo. z niezmierną hańbą i wstydem dla przodków swoich23. nie odgrywało właściwie żadnej roli politycznej. zwłaszcza tzw. chęć olśniewania bogactwem i wspaniałością już nie tylko wśród możnych. a zwłaszcza magnacki. 16 . oraz pospólstwo. prezentacji. jak właśnie Starowolski. za Starowolskiego. w którym król Ludwik Węgierski. 126. nieuchronnie nadchodzącą. 124-125. choć można ujrzeć naokoło. 22 23 Por. Wskazując na wszelkie objawy rozrzutności– w strojach. Oczywiście. rzecz jasna. Pochodzenie społeczne duchownych bywało różne. a zatem i anarchię polityczną– ze zgubą dla całego państwa. kolonialne. że „magnaci największą część swoich dochodów na wonne korzenie i wina obracają”22. zwolnił szlachtę od niektórych obowiązków na rzecz państwa (między innymi od podatku poradlnego. naturalnie. Niektórzy. s. choć ze świadomym może wyolbrzymieniem pisząc. pożywieniu. s. w celu zapewnienia tronu jednej ze swych córek. czyli szlachtę. słusznie chyba. oburzają go zresztą najbardziej. Tym sprawom. bo –jeśli do zbytku życia dodać zbytek przywilejów. wielu duchownych z „pospólstwa” się wywodziło. Mówią o tym dość często siedemnastowieczne przekazy– pamiętniki. relacje cudzoziemców. Przywileje szlacheckie i urządzenia polityczne Przy słabym rozwoju naszych miast i dominującej pozycji szlachty mieszczaństwo. Toteż Starowolski sprowadza swój podział do dwóch zasadniczych stanów. nadmiernym przywilejom szlacheckim i nierządowi politycznemu. duchowieństwo: Naród Polski najpierw dzieli się na stan rycerski. poświęca jednak Starowolski osobne rozdziałki. zobowiązał się do obsadzania urzędów starościńskich tylko przez Polaków i do przestrzegania innych jeszcze nadanych przywilejów. co prawda z ogromnym trudem.Może najostrzej wytyka jednak rozrzutność. Przejdźmy więc do nich. lecz na długo przed nim. biesiadach– pesymistycznie konkluduje: . Owe z zagranicy sprowadzane produkty. s. prawa jednak od zbytku sejmy Rzeczypospolitej nie uchwalają nie wiedzieć z powodu jakiego złowrogiego fatum. pospólstwu rolnictwo. jak z tego nadmiernego zbytku najznaczniejsze poniekąd rodziny do całkowitego później ubóstwa przychodzą. handel i rzemiosła. jako całkiem niepotrzebny zbytek. podobnie jak chłopi. 123. dalej na stan duchowny i świecki. 24 Por. Wyższe jednak godności w hierarchii kościelnej w zasadzie osiągalne były tylko dla szlachty. od pomocy przy budowie zamków obronnych).. Nie mniejsza wystawność cechowała również i stół szlachecki. ale i wśród zwykłej szlachty. zgodnie z przyjętym wówczas. Podkreśla to i Starowolski. Ta wyjątkowa– pod każdym względem– pozycja szlachty w narodzie nie narodziła się. do prebend w kapitułach. Por. Szlachcie rządy oraz obrona ojczyzny w udziale przypadają.

Szlachta stała się jedynym panem kraju. Kariery takich rodów. monarcha tym samym zmieniał ich status majątkowy. Stanisław Stadnicki? pod Sandomierzem w 1606 roku. 17 s. jak i możnowładztwo. Bo przecież wywdzięczając się uboższym „urodzonym” nadaniami ziemskimi i tytularnymi. Istotnie. ograniczy częściowo wpływ magnatem i senatu na rzecz szlachty i posłów ziemskich. Warszawa 1893. Lubomirskich. w obawie przed oligarchią możnych. Wiśniowieckich czy Ostrogskich. a tymi właśnie ludźmi? W rzeczywistości były więc różnice. o coraz szersze przywileje. przestawał być wówczas prostym szlachcicem. brzeskim (1425). jedlneńskim (1430) i krakowskim (1433) rozszerzy uprawnienia szlachty. Por. pomijając doraźne osiągnięcia. bo dziedzic był już wówczas naprawdę „panem absolutnym” na swych włościach). Sapiehów. właśnie od czasów Staro-wolskiego. warckim (1423). ludzi tylko herbowych. jest tylko awans jednych rodów do szeregu możnowładców. 88. dochodzić do olśniewających fortun. zapewni też szlachcie wyłączne prawo do piastowania wyższych godności kościelnych. I nie tylko formalnie. uwolni ją od obowiązku udziału w wojnach poza granicami państwa itd. Wiek XV i XVI to nieustanne walki drobnej. od pańskiej klamki uzależniających swój byt czy pozycję. („Niech każdy szlachcic w swej majętności absolutus dominus będzie”25– wołał osławiony „diabeł łańcucki”.. choć nie był to przecież postulat. czynił magnatami. gdy na ich usługach pozostawały rzesze drobnych domów szlacheckich. czerwińskim (1422). dowodzą. Po stronie obozu szlacheckiego stają niekiedy królowie. Tak więc można by mówić tylko o „rotacji” w ramach jednego stanu. jak Kazimierz Jagiellończyk czy Zygmunt August. Kazimierz Jagiellończyk. Nie oddzielono tu dotąd z określenia „szlachta” magnaterii. na korzyść magnaterii. Ale ostatecznym efektem tej walki. O przynależności do niego decydował klejnot rodowy. w 1496 roku) wyłącznej woli dziedziców. utwierdzi demokrację szlachecką. A powiększać się one zaczną.Jagiełło będzie już zmuszony iść wytyczoną przez poprzednika drogą. rycerski. Olbracht powierzy los chłopów (w Piotrkowie. jak Ossolińskich czy Zamoyskich. pakta konwenta. Tyle że. Nihil novi Aleksandra (1505) potwierdzi wszystkie dotychczasowe przywileje. 126. W przywilejach: piotrkowskim (1388). obejmował zarówno drobną i średnią szlachtę. w chęci umocnienia własnej pozycji. 26 . a we własnych posiadłościach rządziła się całkowicie samowładnie. Nie sposób ustosunkować się do takiej wypowiedzi jednoznacznie. Jego syn. że i prostemu szlachcicowi udawało się sięgać po najwyższe godności w państwie. Podkreśla to i Starowolski: Jest zaś godnością równa sobie cala polska szlachta i żadne starszeństwo czy tytuły hrabiów albo książąt różnicy nie czynią26. A. zapewni jej nietykalność majątkową. oczywiście. a zwłaszcza średniej szlachty o zmniejszenie wpływów magnaterii. Potem przyszły jeszcze wolna elekcja. Jakżeż jednak nie widzieć różnicy między potęgą i wpływami Radziwiłłów. s. Rokosz Zebrzydowskiego. Rembowski. w jej ręce złoży wybór kandydatów– tylko spośród szlachty– na urzędy ziemskie i wszelkie godności. wyrzeknie się w Nieszawie (1454) prawa do powoływania pospolitego ruszenia i ustanawiania nowych praw bez zgody sejmików szlacheckich. a degradacja drugich do rzędu zwykłej szlachty. Materiały historyczne. Od XVII wieku stopniowo narasta jednak przewaga 25 Por.. Wedle ówczesnego prawa bowiem zamożność różnicy w przywilejach nie czyniła: stan szlachecki. osadzał na senatorskich krzesłach. szlacheckie urodzenie z prawnego punktu widzenia dawało każdemu– uboższemu czy bogatemu –jednakowe szansę i możliwości. zakazem skupiania kilku urzędów w jednym ręku zabezpieczy ją przed dominacją możnowładztwa. artykuły henrycjańskie.

ogranicza się do uwag ogólnych. zdawałoby się. tworzą się olbrzymie fortuny. s. Owo „nabrały mocy” (invaluere) jest –jak się wydaje– eufemizmem Starowolskiego na określenie stopniowych i wielorakich sposobów wymuszania i przywłaszczania sobie przywilejów i przewagi w państwie. Te ogólne uwagi dostatecznie jednak informują o wszystkim. znakiem rodowym są obdarowani albo którzy teraz sami męstwem swoim klejnot uzyskali i publicznie. Jest to zrozumiale ze względu na szczupłą objętość książeczki. Kliencki stosunek zwykłej szlachty do wielkopańskich rodzin a zarazem konserwatyzm i oportunizm wobec władzy centralnej i porządku społecznego powiększają tylko obraz anarchii. 129. trzeba było wylegitymować się szlachectwem przynajmniej od trzech pokoleń. s. 126. s. informuje o podziale tych akt na statuty. 126. 29 Por. do służby wojskowej i stanu szlacheckiego są wpisani. Dodaje przy tym natychmiast: Za znakomitsze jednak uważane jest szlachectwo z urodzenia niż nadane 29 .magnaterii. ustawy „nowszymi i naszymi już czasy– przez samą szlachtę na sejmach. Już na wstępie rozdziałku poświęconego przywilejom szlacheckim podkreśla wagę. Starowolski nie poświęca zbyt wiele miejsca w swej Polonii tym i podobnym problemom. których. co najważniejsze. wszak żeby wejść do kapituły krakowskiej. trafnie ją określa. których przodkowie. pozytywny. lecz są to słowa ważkie i celne: [Szlachta] cieszy się licznymi a poważnymi przywilejami. Homines novi pogardliwie traktowani byli przez szlachtę „z urodzenia” i nie przed nimi otwierały się możliwości kariery. Starowolski dobrze o tym wiedział i sam na sobie doświadczył. Nie ukrywa pisarz bynajmniej niepokojących skutków „złotej wolności”. I klejnot nie wystarczał. rodząca się właśnie w czasach Starowolskiego ideologia sarmatyzmu. które po części szczodrością królów i władców zostały jej zapewnione. za męstwo do tego stanu wprowadzeni. wynosząca szlachtę do rangi klasy panów w na27 28 Por. Dziejom kształtowania się praw i przywilejów szlacheckich poświęca niewiele słów. zwłaszcza na ziemiach wschodnich. i na konstytucje. po części w drodze zwyczajów i tradycji nabrały mocy27. Por. za postanowieniem senatu Królestwa. jakim szacunkiem go darzono i jak strzeżono tej nieomal świętości: Zaliczani zaś do szlachty ci tylko być mogą. streszcza je. Tak też i było. pierwszym dawcą był Kazimierz Wielki. Mówiąc o przywilejach i aktach prawnych potwierdzających je. jaką przywiązywano do rodowego klejnotu. a libri chamorum stały się lekturą nader pilnie czytywaną. do czego przyczyniła się między innymi unia z Litwą w 1569 roku– akt dla siły i jedności państwa. jeśli nie był „zaśniedziały”. 18 . Owo przeświadczenie o wyższości „szlachetnego” urodzenia. jako dokumentów spisanych. W miarę wzrostu wpływów możnowładztwa na politykę zewnętrzną i wewnętrzną Rzeczypospolitej tysięczne rzesze zwykłej szlachty nie tracą jednak swych przywilejów. acz za aprobatą króla i senatu uchwalone”28. jak trudno było wkupić się do uprzywilejowanego stanu.

rodzie. kanclerzy. oczywiście. że silne wojska zaciężne mogłyby być przez króla i magnaterię wykorzystane do ograniczenia jej przywilejów. 160 i n. Na takie wyjątkowe zaciągi „kwarta”. do przemocy i utrwalenia absolutyzmu. stały się prawdziwym sacrum. bo instytucji aresztu wobec niego przed rozprawą sądową wówczas nie znano. ani przymierza w imieniu państwa z kimkolwiek zawrzeć. dotyczącej spraw Rzeczypospolitej. Por. dochodami korony zarządza i starostwa rozdziela.. ułatwiającym zachowanie i zarazem rozszerzanie jej wyjątkowej pozycji w społeczeństwie. wojny sąsiadom wypowiadają. ani podatków czy danin nowych ustanawiać.. przyrzeczenie złamać.. Czegóż więcej trzeba? Szlachcie wprawdzie „obrona ojczyzny w udziale przypada”. s. ani odstępować komu cokolwiek z dóbr Królestwa. Nietrudno wywnioskować. wszyscy równym prawem i wolnością się cieszą. podskarbich i wodzów wojska.]. 2000–4800 żołnierzy.. cit. acz tylko na krótki okres32. nie może ani wojny jakiejkolwiek wypowiedzieć [. op. dopóki sejm. Sam natomiast zupełnie biskupów i opatów mianuje. s. zwane u nas kwarcianymi. ani praw nowych spisywać albo monetę bić. w wyjątkowych tylko sytuacjach (wojny z Turcją. nie wystarczała. Wojsko– szkic w pracy zbiorowej: Polska XVII wieku... do czego sprowadzała się rola monarchy w szlacheckiej Rzeczypospolitej. sejmy zwołuje. później nieco więcej. 127.. s. skoro tak wyjątkowe– w mniemaniu szlachty– były walory jej postawy: ... Zatem nikt nie może „urodzonego” kazać uwięzić– nawet król– przed wyrokiem sądowym. Obawiała się przy tym stale. nawet jeśli w zupełnym ubóstwie pozostaje. na wszystkie urzędy i na sędziów wyznacza. wszyscy co do jednego razem króla sobie wybierają. marszałków. Państwo. lecz cóż to była za siła? W latach 1600–1617 liczyły one po 1500–1700 żołnierzy. stanu wojennego nie ogłosi. a szlachcie niespieszne było do nadwerężania własnej kiesy. prawa na sejmie przez swoich posłów ustanawiają. pierwszą bowiem szlachcica zasadą– przypomina Starowolski– jest uczciwość. od 1563 roku. 31 30 19 . wojewodów i kasztelanów. Społeczeństwo. Szwecją) liczba zaciężnego żołnierza przekraczała 20000 czy 30000. i ma w ręku wszelkie sposoby wynagradzania i obdarowywania dobrami. iż własną piersią kraj przed nieprzyjacielem obroni. daje ono przecież wystarczające wyobrażenie roli szlachty w państwie: . przymierza z nimi zawierają. Jakżeż nie miała być ona wyjątkową. podatków na potrzeby kampanii nie ustanowi. świadomie podtrzymywanym. Kultura. lecz nie wyruszy ona na wojnę. kogokolwiek zechce33. 33 Por. podatki ustalają. 32 Por. Jan Wimmer. ani podnosić kogokolwiek do stanu szlacheckiego. Moskwą. Były wprawdzie i stałe. Zdradzić. przez kilka tygodni zazwyczaj obradujący. kłamać jest hańbą i niesławą30. 130-131. zaciężne wojska. s. do którego to momentu szlachcic-przestępca pozostawał na wolności. sposób bicia monety zalecają i całą zupełnie Rzeczypospolitej administrację w rękach swoich dzierżą31. Słowem– wszystkie w Rzeczypospolitej godności sam. Wolała więc szermować hasłem. wedle swej woli i upodobania rozdaje. Por. fałszywie przysięgać. ani rozstrzygać rzeczy jakiejś ważniejszej. wici nie roześle. Bez zgody senatu i posłów szlacheckich . choćby nie-nieprzyjaciel był już w granicach państwa.126–127. Jakimi tedy konkretnymi przywilejami cieszyła się klasa panów? Starowolski wymienia je właściwie w jednym zdaniu.

podsunęli złe przykłady. senat. w 1609 roku sejm długo debatował nad podjęciem uchwały o utworzeniu dodatkowej komory składowej soli wielickiej w Kamionnej. obranych w wolnym głosowaniu każdej prowincji. nie z dziedzictwa. Większość drobnych nawet spraw miała więc swój epilog w sejmie. 181–182. podkomorzowie. bo w terenie unikano decyzji. Oczywiście. widział w ustroju politycznym Polski analogie z tezami Arystotelesa o trzech formach stanowiących jedną sprawiedliwą władzę. a więc każdy niesprawiedliwy wyrok był publicznie znany. 130. możliwy do napiętnowania.. umiłowanie swobód obywatelskich. Podobnie rzecz miała się z sądownictwem. i senatu nadmierny autorytet ograniczają34. Krótko.. w oparciu o równość praw. jakoby trybunów jakichś. ale dostatecznie jasno przedstawił rażące anachronizmy społeczno-politycznego oblicza kraju. którzy i władzę króla.]. Były to jednak godności bardziej tytularne niż rzeczywiste. izbę poselską. Ale przecież– o paradoksie!– u podstaw tych nierozsądnych form działalności administracyjnej i prawnej leżało poszanowanie prawa. Któż zresztą umiałby to wówczas uczynić? Przyczyny anarchii. lecz w drodze elekcji kreowanego [. nie umie on jeszcze wskazać konstruktywnych sposobów naprawienia sytuacji. miał działać sprężyście? Oto w 1598 roku sejm zajmował się na przykład roztrząsaniem sprawy budowy mostu na Styrze w Łucku i oczyszczeniem tej rzeki. Mamy posłów sejmowych. cudzoziemców do nas przybywających. ziemskich.]. Oczytany w literaturze starożytnej. ss. poważnymi kompetencjami. sędziowie. 20 . kasztelanowie. Owszem. Feliks Koneczny. Jak zatem ten najwyższy organ władzy. wojewodowie. albo kilku. a więc najwyższy organ administracji państwowej. że były to zasady właściwie bardzo demokratyczne. Dzieje administracji w Polsce w zarysie. Zaiste. kiedy sejm. piękne. Takie i podobne drobiazgi trafiały na forum sejmowe. choć teren ten należał do Ostrogskich i oni sami– wszak w ich interesie leżało zbudowanie tamy– powinni byli się tym zająć. kierujące się praworządnością. Wilno l924. Nie potępia też samych zasad ustrojowych. którzy nauczyli nas rzekomo tendencji do bogacenia się. Ale jednocze34 35 Por..... utopiony w powodzi drobiazgowości. przydawały splendoru i korzyści ich nosicielom. sprawiedliwe formy i zasady obowiązywały polskie władze centralne– monarchę. Rozumiał. Cóż.Trudno zarzucić Starowolskiemu brak obiektywizmu czy stronniczość. i nic w tym chyba dziwnego u człowieka tamtych czasów. niezależne od władzy. był w praktyce właściwie jedynym organem władzy na cały obszar Rzeczypospolitej (prawie l min km2)! Administracja terenowa właściwie nie istniała. Były też jawne. Trudno odmówić mu cech dobrych: sądy były w pełnym tego słowa znaczeniu niezawisłe. czyli wszystkich do pewnego stopnia. między innymi Niemców. które zakładają rządy albo jednego. jak inni. Sędziów wybierała społeczność szlachecka danego terenu– król tylko ich zatwierdzał. Por. albo wielu. szanujące wolę ogółu (oczywiście. a wyznaczonych do uchwalania na sejmie praw. Władza w Polsce– pisze– składa się z trzech podstawowych i prostych form republiki. grodowych i dworskich godności było wiele: starostowie i podstarostowie. w jej pogoni za bogactwem.. w 1601 roku podjęto uchwałę o budowie tamy królewskiej na Bugu w Krelowie. ale nie dysponowały realnymi. niemocy sądów i bezradności władzy widzi w postawie moralnej szlachty. do której podjęcia nikt nie czuł się uprawomocniony. Gotów też tłumaczyć to zjawisko wpływami Zachodu. przez ogół rozumiemy tu klasę panującą).. do której by sól wolno było przywozić z drugorzędnego magazynu w niedalekim Sochaczewie35. Mamy tedy króla. Mamy senat ze znaczniejszej szlachty wybrany [. Tradycje narodowe miewają długi żywot. w jej ograniczaniu się do strzeżenia własnych interesów. s.

jak i utrwalenie się tradycji stawania przed sądem „z wolnej stopy” (oczywiście. przynajmniej nie zawsze. Możliwości miała Polska poważne. a co więcej– musiał sam przyprowadzić czy skłonić do stawienia się oskarżonego! Jeśli nie uczynił tego w ciągu roku i sześciu tygodni od chwili zajścia wypadku. nie przyjął jego z kolei oskarżenia i żądań o wymierzenie sprawiedliwości wobec kogoś innego. cały czas mowa o szlachcie). częścią duchownymi. W ostatnich rozdziałkach. mogli nic sobie nie robić z wyroków sądowych. a właściwie silnymi oddziałami wojskowymi. rzeczywisty obraz Rzeczypospolitej pierwszej połowy XVII stulecia. Nie zapomina też Starowolski podkreślić. Decydował o tym zarówno brak więzień (głównym więzieniem Rzeczypospolitej. w czym tkwią przyczyny pogarszającego się stanu politycznego i gospodarczego kraju. Poszkodowany sam musiał wnieść sprawę do sądu. zgłaszania się samemu do odbycia kary. czyli szlachectwa i dobrej sławy. Por. W praktyce zatem osądzony najczęściej zgłaszał się rzeczywiście sam do odbycia kary. odebrać zaś nikomu go nie można. 36 37 Por. stara się pisarz znaleźć odpowiedź na pytanie. oczywiście. Otóż jeśli osądzony nie zgłosił się sam do odbycia kary. a nawet wyjaśnienie historyczne pochodzenia niektórych urzędów. gdyż w ten sposób odzyskiwał cześć i wszystkie przywileje. widzi niesprawność urzędów. z określonymi honorami i godnościami związany. bo żaden sąd i tak nie wziąłby go w opiekę. chyba że po jego całkowitej lub połowicznej zmianie stanu. choćby szło o zbrodnię! Nie na tym koniec. dysponujący własnymi strażami. przestępcy nie groziło już nic. Wytyka Starowolski śmiało przywary Polaków. Znajdziemy też krótką informację o innych godnościach i urzędach ziemskich tudzież o ich znaczeniu. szkodliwość nadmiernych przywilejów szlachty. jak łakomy kąsek stanowiło senatorskie krzesło: Stały też i dożywotni jest to urząd. nie były nimi. Tak istotnie było. Nie było. były podziemia twierdzy w Kamieńcu Podolskim).śnie nie było instytucji zwanej dziś prokuraturą. obliczanym na 200 osób. Wszak honor szlachecki zobowiązywał do poszanowania postanowień sądu. jak już wcześniej wspomniano. Mimo to z lektury Polonii rzuca się w oczy obiektywny. 136. albo też jeśli kto osiągnie inną wyższą godność. Tak jednak było przede wszystkim ze zwykłą szlachtą. s. częścią świeckimi. zwyczaju. I choć takie zasady wydawać by się mogły zupełnie absurdalne. wtedy bowiem tej pierwszej trzymać prawnie nie może36. Nic też sobie z nich nie robili. a nawet możliwości zastosowania tymczasowego aresztu wobec przestępcy. o bogactwach i sile państwa. szczegółowe wyliczenie wszystkich godności senatorskich. bywał „wyjęty spod prawa”. zasad ustroju jednak nie podważa. Ta formalna z pozoru klauzula miała ogromne znaczenie: osądzonego można było wówczas nawet zabić (oskarżyciel prywatny dobrze o tym wiedział!). to jest po utracie wolności obywatelskich. W rozdziałku o władzach administracyjnych znajdziemy. Siła i słabość Rzeczypospolitej „Ani wielkie są. ani też nie do pogardzenia bogactwa Polaków”37– umiarkowanie stwierdza na wstępie rozdziałku Szymon Starowolski. lecz wykorzystać ich nie mogła ż winy istniejącego porządku społecznopolitycznego. 21 . a nawet już po wyroku. z podaniem kolejności. Magnaci. s. Scharakteryzujmy pokrótce i te uwagi naszego polihistoria. 131. w jakiej senatorowie zasiadali w sejmie i oddawali swe wota.

gdyby mogła wprowadzić skromność życia właściwą starożytnym Lacedemończykom. Wspomina pisarz o ustawie sejmowej z 1563 roku (nie wyszczególniając. Autor słusznie wskazuje tu na sprzężenie rozwoju gospodarczego z handlem zagranicznym. czy raczej nie podkreśla. gdyby rzeczywiście każdy „urodzony” poczuwał się do obowiązku służby wojskowej. wywołuje kryzys w całej Europie. W celu utrzymania pospolitego ruszenia w większej gotowości. i mądrym na koniec zarządzaniem gospodarką znacznie nas przewyższają38. wreszcie na skutek niszczących wojen. mówi o wzroście nominalnej wartości pieniądza w swoich czasach i o zjawisku fałszowania rzeczywistej jego wartości przez zmniejszanie wagi lub domieszkę pośledniejszych kruszców w monetach. któremu hetmani z wojskami zaciężnymi nie byliby w stanie stawić czoła. a zatem i rzemiosła. lecz niepełną. przeznaczone w zasadzie do obrony południowo-wschodnich granic Rzeczypospolitej. jak niemożliwością liczenia na pospolite ruszenie. jest prawdą. 22 . z powodzeniem obeszłaby się [bez nich] ojczyzna nasza. okazująca większe zainteresowanie cenami zboża w Gdańsku niż tatarskimi zagonami na Dzikich Polach czy marszem Turka pod Chocim. Kryzys gospodarczy zapoczątkowany w pierwszej ćwierci 'XVII wieku pociągnął za sobą również kryzys monetarny.. w czym tkwi polityczna i wojskowa słabość Rzeczypospolitej. szwedzkich czy moskiewskich. w jakich obróciła się już w czasach Starowolskiego szlachta polska. ale niezdolne do powstrzymania regularnych. Wyliczając towary. Gdybyśmy przeto więcej towarów naszych wysyłali poza granice Królestwa. Wojna trzydziestoletnia wprowadza nowy bezład gospodarczy. która tradycyjnie była przecież główną powinnością szlachcica.Główną winę za nie najlepszy stan gospodarczy upatruje Starowolski w niewłaściwie prowadzonym handlu. pustoszących pogranicze watah tatarskich. tzw. s. W braku silnej władzy centralnej. Były to naprawdę siły znikome. wedle których Polska zbyt wiele sprowadza z zagranicy towarów luksusowych. powołującej stałe wojska zaciężne. to dobrze wie. które i ilością towarów. i różnych rzemieślników. I gdyby nie owe niewzruszone zasady demokracji szlacheckiej: sejmowanie i sejmikowanie.. jej nazwy i daty). wobec czego nasz bilans handlowy jest ujemny. To co mówi. Jak prezentowała się siła i liczebność wojsk kwarcianych. i obfitością kruszców. konkluduje: . samowolę i niesubordynację. samowoli magnackiej. co raczej zbytkownych– sprawiłoby to. wystarczające do odpierania corocznych prawie. jak najazd wroga. Wspomina o decyzji sejmu jako konieczności spowodowanej niczym innym. potężnych wojsk tureckich. niż sprowadzamy zagranicznych– zwłaszcza nie tyle koniecznych. które sprowadzamy. 137-138. oczywiście. Skoro nie mieliśmy bogato rozwiniętych miast. anarchię. Mogliśmy– teoretycznie– dysponować olbrzymią liczbą rycerstwa. że nie uważano by nas za całkiem ubogich w porównaniu z innymi krajami europejskimi. To ostatnie przewidywano już tylko na sytuacje wyjątkowe. Jeśli w gospodarczych aspektach sytuacji Polski pisarz nasz nie jest zbyt kompetentny i nie daje oceny wyczerpującej. było już powiedziane. Starowolski tych aspektów nie widzi. zaprawienia 38 Por. Starowolski podkreśla i ten problem. Pogarsza się więc i bilans handlowy Polski. w nadmiernym rozszerzeniu przywilejów szlacheckich powodujących nierząd. Od około 1618 roku zmniejsza się na Zachodzie zapotrzebowanie i na zboże. a wreszcie i gnuśność właściwa właścicielom ziemskim. kwarciane. Powtarza tu zresztą ogólnie rozpowszechnione wówczas poglądy. najistotniejszej przyczyny nikłości tego rozwoju: słabości gospodarczej miast polskich i zaznaczającego się ich stopniowego upadku na skutek wzrostu przywilejów szlacheckich. w odniesieniu do Polski nie zauważa jednak. co mogliśmy oferować zagranicy? Toteż podstawowym towarem wywozowym pozostawało nadal zboże i produkty leśne.

którzy powietrza naszego cierpieć nie mogą i albo uciekają. a mianowicie skarbowość: Już zaś co do pieniędzy. rysopisowi Sarmaty. s. czego Starowolski nie ukrywa. o czym niżej). poglądami na sztukę. obiektywizm relacji. 145. jak się wydaje). a męstwem wojennym i spraw żołnierskich znajomością : żadnej w świecie nacji nie ustępują”40. s. Wytyka Starowolski także inny podstawowy błąd polityki polskiej. podkreśla i bitność rycerstwa. jej wspaniałymi budowlami. albo umierają39. przejdźmy teraz do tych spraw. jakimi chwalebnymi czynami odznaczają się w wojnach.szlachty do rygoru. oglądaliśmy. niż dostarczać rekruta (tak potrzebnego jej na folwarku!). Oczywiście. które „w swych obozach mają dyscyplinę starożytnych Rzymian. gdyż szlachta wolała składać opłatę na utrzymanie wojska (co nie dawało rezultatów. że między rozwojem samej sztuki a jej recepcją w Polsce musiała istnieć wyraźna dysproporcja. Polonia atlasem architektonicznym Rzeczypospolitej Licznym stosunkowo pracom naukowym poświęconym historii sztuki w Polsce w dobie odrodzenia i wczesnego baroku odpowiada nikły raczej stan badań nad poziomem świadomości estetycznej. które zajmują prawie dwie trzecie tekstu Polonii: zapoznajmy się z pięknością ziemi. które nigdy zapewne nie da się całkowicie obalić. być może jednak pozwolą spojrzeć na za39 40 Por. syntetyczność ujęcia są w tym świetle. nie kwestionując samej zasady ustroju. złożonych z polskich chłopów: A przecież widzieliśmy na żołd zaciągniętych. Rzadkie. Przy okazji podkreśla wartość bojową owych pieszych oddziałów. konieczne dla zakończenia wojny41. moim zdaniem. Lecz i ta ustawa nigdy nie była realizowana należycie przez opieszałość szlachty. usiłuje też wytłumaczyć naszą sytuację polityczno-wojskową tym. Por. 41 Por. okazowania. tych w skarbie nigdy gotowych nie ma. Pisząc o ojczyźnie z przywiązaniem. czyli przeglądy szlachty danej ziemi czy województwa. ustanowiono tzw. Nie przesłania to przecież rzeczywistego obrazu anarchii i politycznej niemocy. Uchybienia merytoryczne (zresztą– nieliczne. nie ukrywa przecież żadnej jego wady. jak głód. 23 . gdy sejm postanowi wojnę. 145. że nie prowadzimy wojen zaborczych. przytacza znamienite zwycięstwa oręża polskiego. pragnienie. 146. uzbrojenia i sprawności rycerskiej. na prowincje nakładany jest podatek i la ustanawiane daniny doraźne. Piętnuje Starowolski również to. Uwagi w tej części wstępu. miastami i ogrodami. poczuciem odrębności stylowej ówczesnej sztuki. Nawiązuje też zaraz do Kozaków. W tym właśnie wielka zasługa pisarza. nie podważą zbytnio tego przekonania. wojsk równie chłopskich. lecz 'jedynie obronne. a przy tym mało znaczące wypowiedzi na ten temat w naszej literaturze XVI i pierwszej połowy XVII wieku ukształtowały na ogół przekonanie. s. ograniczone do analizy Polonii Szymona Starowolskiego. Przyjrzawszy się wizerunkowi szlacheckiej Rzeczypospolitej. lecz wtedy dopiero. że z winy szlachty nie istnieją właściwie zaciężne wojska piesze. upal i prace obozowe znoszą z większą wytrwałością ducha niż Węgrzy czy Niemcy. rzeczą zdecydowanie drugorzędną.

Jest przede wszystkim rodzajem kompendium obejmującego w skrócie wszystkie ważniejsze wiadomości o współczesnej autorowi Polsce. nie podkreśla jednak jego cech szczególnych: tego. choć bardzo wąskim świetle. opisowej części tekstu.gadnienie rozumienia sztuki w naszym kraju w pierwszej połowie XVII wieku w korzystniejszym nieco. że niezupełnie słusznie. 300. zaskoczonych niezwykłym powodzeniem militarnym Szwedów. moribus. Kronika wszystkiego świata (1551) Marcina Bielskiego. które poprzedziły Polonię Starowolskiego. choć nie tylko) pod względem stylowym. (wydanie pierwsze w 1517 r. województwami. II. Opublikowana z inicjatywy Hermana Conringa– znanego polihistora i profesora prawa w Helmstedt. Sarmatiae Europeae descriptio (1578) Aleksandra Gwagnina. t. Odrodzenie w Polsce. że krótkie. w którym różnorodne informacje. na co zresztą już wcześniej zwrócono uwagę43. w pracy zbior. Drugie wydanie (1652) ukazało się jeszcze za życia autora i zostało przez niego uzupełnione aktualnymi informacjami. w Kronice polskiej (1597) Joachima Bielskiego czy Polonia (1606) Stanisława Krzysztanowica. skondensowane informacje o poszczególnych obiektach zawierają jednocześnie charakterystykę ich walorów plastycznych. układ zasadniczej. krótki opis. różnicują budowle (bo Starowolski mówi głównie o architekturze. i to w momencie.. Odchodząc od szczegółowego porównywania wymienionych publikacji– należy podkreślić. Trudno z taką klasyfikacją polemizować. należą m. 2. Ale być może taki właśnie charakter książki. cit. magistratibus et Republica Regni Polonici libri duo (1575) Marcina Kromera. Trzecie (1656.. oczywiście. cytowany już Franciszek Bielak zaznacza wprawdzie w swej rozprawie o Starowolskim. Geografia polska w okresu Odrodzenia.. wieku. s. Jest to niewątpliwie praca geograficzna. Mówiąc o opisie miejscowości w Polonii. populis. iż opis ten jest bogatszy i dokładniejszy niż na przykład u Kromera42. choć nie można jej pozostawić bez zastrzeżeń.. uspokojeniu sąsiadów Polski. s. W zestawieniu z wcześniejszymi publikacjami o treści geograficznej Polonia. przyczynił się do jej wielkiej popularności w ciągu prawie półtora. w znacznym stopniu niegeograficzne. Do polskich publikacji o treści głównie geograficznej. Polonia swe de situ. i tego. wyrażają stosunek autora do dzieła sztuki i zdradzają pewną jego znajomość terminologii z tego zakresu.in. cz. podającej najważniejsze informacje z różnych dziedzin. op. dotyczącymi głównie nowo wzniesionych obiektów architektonicznych.) Macieja z Miechowa. Descriptio veteris et novae Poloniae (1585) Stanisława Sarnickiego. Franciszek Bielak. 43 42 24 . jeśli idzie o schemat konstrukcyjny. Materiały sesji naukowej PAN 25–30 października 1953 roku. że Polonia Starowolskiego tylko w swym ogólnym charakterze nawiązuje do schematu uprzednio wyliczonych dzieł. Pod tym względem jest raczej pracą słabszą.: Tractatus de duabus Sarmatiis. że jest to przede wszystkim– uchwycony w schyłkowym okresie odrodzenia i początkach baroku– obraz architektury polskiej. co łatwo zauważyć nawet przy pobieżnym ich zestawieniu. W sensie obfitości i szczegółowości (bo nie zawsze prawdziwości) informacji nie dorównuje może nawet wcześniejszemu o około 180 lat znakomitemu dziełu Jana Długosza Chorographia Regni Poloniae. Warszawa 1956. nie prezentuje najwyższych walorów. a w każdym razie zbyt szablonowo zalicza się ją do rzędu popularnych w XVI i XVII wieku w Polsce (i nie tylko w Polsce) opisów typu geograficznego. podawane są jakby w trakcie „wędrówki” po kraju: systematycznej –prowincjami. Por. a zarazem wiernego rzecznika polityki Karola Gustawa– służyć miała celowi propagandowemu. Dotychczasowe pomijanie Polonii w publikacjach z zakresu historii sztuki tłumaczyć należy chyba tym. 349. Wolfenbüttel) dowodzi niemałej popularności dziełka także za granicą. Bolesław Olszewicz. Edycja PoloPor. gdy prawie cała Rzeczpospolita znalazła się w rękach Szwedów. licząc od pierwszego wydania (1632). ziemiami.

nii miała być. że dziś jeszcze Polonia ma pewne znaczenie dla nauki. chęć sławienia ludzi wybitnych i dzieł przez nich stworzonych idą tu w parze z troską autora o przekazanie informacji krótkich wprawdzie. op. obfite wiadomości o naszym kraju. Stąd też sądzić można. 25 . zwłaszcza o tych obiektach. klient. w zamierzeniu wydawcy. zawiera na ogół dokładne. cit. polskim. Jeśli sugeruję. Litwę. przeciwstawia Zachodowi kraj o równie wysokiej cywilizacji. że książeczka Starowolskiego. zachowuje pewną wartość dla nauki jeszcze i dziś. Padają natomiast nazwiska fundatorów. dzieląc każdą prowincję na województwa. ale istotnych. Małopolskę. Pomorze.. jako. 44 Szymon Starowolski. obiektywnych. które obecnie już nie istnieją lub znajdują się w stanie zaawansowanych ruin. na przykład na Polonię Kromera. ale– co bardzo ważne– roztacza przed czytelnikiem wspaniały obraz architektoniczny i urbanistyczny Polski. niekiedy powołuje się także. Żmudź i Inflanty. Maleńkich rozmiarów książeczka nosi wszelkie znamiona rzetelnej pracy naukowej. Na wcześniejszą literaturę. posiadały najwięcej obiektów godnych uwagi. ukazuje Polskę przed najazdem szwedzkim i wojnami drugiej połowy XVII wieku. podane żywym. jej bogactwach naturalnych. a więc bezstronnym głosem popierającym sławny propagandowy „list” Conringa. trudno jednak zaprzeczyć. pozwalają w pełni zorientować się w rozmiarach i charakterze budowli. Wiadomości o poszczególnych obiektach są– jak już wspomniałem– krótkie: nie padają w nich nazwiska artystów. 39. jak w przypadku willi w Woli Justowskiej. mogący pochwalić się licznymi. Przede wszystkim dlatego. mówi o położeniu geograficznym Polski. usprawiedliwiający zabór Polski i przekonujący europejskiego czytelnika o pozytywnych dla Zachodu skutkach tego aktu. a tym bardziej dla przybywających do Polski gości zagranicznych. a nawet czasie powstania. Najlepszym dowodem długo trwającej aktualności dziełka jest zresztą fakt. niekiedy bogactwie wystroju. Układ treści odpowiada siedemnastowiecznemu podziałowi terytorialnemu państwa: Starowolski omawia w kolejnych rozdziałach Wielkopolskę. Proporcje tekstu są więc na ogół obiektywnie wyważone. Zmieniała się tylko każdorazowo forma edytorska. Niewątpliwie te części kraju znane były autorowi najlepiej. na niejednym dworze magnackim. Informacji o innych mógł zasięgać od licznych przyjaciół i znajomych. ziemie i powiaty. Najobszerniej potraktowane zostały Małopolska i Ruś. utrzymywał żywe kontakty z wieloma znakomitymi mecenasami. Wiele informacji. w ich stylu. że było ono wielokrotnie wznawiane w ciągu prawie półtora wieku– w oparciu o uzupełniony tekst drugiego wydania– bez istotnych zmian w treści. w całości murowanymi miastami i wspaniałymi budowlami. zwłaszcza dla czytelników spoza naszego kraju. że Conring zdecydował się na wydanie Polonii w tak szkodliwym dla nas zamiarze. przebywających stale lub przejazdem w różnych częściach kraju. narodowość budowniczych. wzniesionymi często według najnowszych wzorów architektonicznych. Mazowsze. a lapidarne. po których wiele znakomitych obiektów nigdy już nie podniosło się ze zniszczenia. Setnik pisarzów polskich. choć niekiedy podana jest. Starowolski bardzo często podróżował po kraju. nie ma także konkretnych dat budowli ani szczegółowych opisów ich wyglądu. nigdy jednak w interesującym nas tutaj kontekście. zwięzłe informacje. ustroju społecznym. opublikowana po raz pierwszy w roku 1632 i rzetelnie uzupełniona przez autora w drugim wydaniu z roku 1652 informacjami o nowo powstałych w tym czasie budowlach (wyłącznie tymi informacjami). że te właśnie krainy były najlepiej zagospodarowane. to współcześnie autorowi wartość jej musiała być z całą pewnością poważna. na ogół rzetelnie sprawdzonych. bywał. literackim językiem. że wiele miejscowości i znaczniejsze budowle znał z autopsji. s. Ruś. Odpowiadające duchowi epoki poczucie patriotyzmu. To. świadczy o obiektywnym charakterze i znacznej popularności dziełka Starowolskiego44.

jak i zasobami wszelakich rzeczy tyczących się sposobu życia i zewnętrznej oglądy. zamek we Włocławku grupujący „ceglane domy”: i wiele innych. kościołem kanoników i kolegium jezuitów. prywatnych i publicznych. Ponadto wymienia nie wchodzące w obręb miast zamki (między innymi Melsztyn. Kcynia. na przykład w Tyńcu. że Kostrzyn. Wschowa. Bydgoszcz– „miasto murowane”. ale najwięcej miejsca poświęca Akademii Lubrańskiego. była miastem drewnianym. Ogrodzieniec. Kazimierz (dziś Kazimierz Biskupi) oraz Kórnik „murami są ozdobione i dość ludne”. kolegiatę w Tumie pod Łęczycą. kościół romański w Kruszwicy– „z kwadratowych kamieni zbudowany” i inne. Biecz– „miasto piękne i w miejscu obronnym położone”. Obrze. wzniesioną– jak zaznacza– „w miejscu całkiem nie do zdobycia. Szydłowiec „piękne budowle” mający. Z miast wielkopolskich poza województwem poznańskim (niektóre z wyliczonych wyżej niesłusznie zresztą Starowolski umieszcza w województwie poznańskim. jak i wygody użytkowników odpowiednio zbudowane”. zamek Radziejowskich w Radziejowicach– „ogrody. komentarze 26. kościół katedralny we Włocławku. Na terenie województwa krakowskiego. oczywiście. Po uwagach ogólnych o położeniu geograficznym. Gidlach. wyłączywszy należące do niego księstwa Oświęcimskie. gdyby je chociaż trochę sztuką architektoniczną ufortyfikować”. Tenczyn. Lanckoronę. Najwięcej miejsca poświęca. z województwami: krakowskim. sandomierskim i lubelskim. i 27. Paradyzu (dziś Gościkowie). Wymienia następnie godniejsze budowle miasta. Nie wspomina natomiast ani słowem o ratuszu przebudowanym przez Jana Baptystę Quadro. wśród nich katedrę i kolegiatę NPM. zaników i bogatych klasztorów. Lipowiec) i klasztory „tak co do obronności. Pyzdry. Wiśniczu. Wieluń– „piękne domy ceglane” mający. Olkusz obwarowany -murami 26 . Iłżę– „wyróżniającą się domami ceglanymi”. rzeźbie terenu j podziale administracyjnym prowincji. z kilkoma klasztorami. Zatorskie i Siewierskie oraz starostwo spiskie– dolicza się Starowolski dziewięćdziesięciu trzech miast ozdobionych kościołami. Rawa (dziś Rawa Mazowiecka) natomiast. przez biskupa Jędrzeja Lipskiego ufundowaną. fontanny i sady urocze” posiadający. Słupca. Książ. wreszcie Nieszawę– „całą murowaną” i Brześć Kujawski– „wałem. Konin.Opis Wielkopolski. klasztor w Ołoboku– „przebogaty i pięknie na kształt zamku zbudowany”. na podkrakowskich Bielanach. klasztorami i zamkami. ale dość piękne i słynące z handlu z Niemcami. Z godniejszych uwagi miast i miasteczek małopolskich wyróżnia Starowolski między innymi Tarnów. otwiera przegląd poszczególnych prowincji. Lubiniu. murem i fosą otoczony i domami ceglanymi pośrodku ozdobiony”. Kalwarii Zebrzydowskiej. na przykład w Lądzie. Przemęcie. który tak wspaniałością i obronnością budowli. Rabsztyn. Po Wielkopolsce następuje opis Małopolski. Wągrowcu. arcybiskupie zamki w Skierniewicach i w Łowiczu– ten ostatni „piękne budynki” mający. Z ważniejszych obiektów architektury sakralnej na terenie Wielkopolski wylicza Starowolski między innymi kolegiatę w Choczy. Mogilnie. Wyliczając następnie ważniejsze miasta województwa poznańskiego. oprócz kościołów. opisowi Krakowa. Miechowie. choć ludna i mająca murowany zamek. Trzemesznie. por. przechodzi Starowolski do omówienia ważniejszych miejscowości. autor zaznacza. Poznań w ocenie Starowolskiego to wprawdzie miasto małe. zamki „najświeższej architektury” w Gołuchowie i Bykach oraz takiż pałac w Kruszynie. a także obfitością zagranicznych towarów i liczbą tudzież uprzejmością mieszkańców łatwo się równać może ze sławnymi miastami Niemiec i Włoch.) szczególnie wyróżnia Kalisz– miasto „otoczone murem ceglanym z basztami”. Częstochowie. jako historycznej kolebki naszego państwa. Z godniejszych uwagi budowli świeckich ówczesnej Wielkopolski wymienia autor zamek w Odolanowie. wszystkie inne zaś „obywają się bez jakichkolwiek obwarowań i składają się jedynie z drewnianych budynków”. Mogile. Piotrków Trybunalski– „miasto niebrzydkie”.

Żółkiew. że podobnego Polska nie ma”. tamże most na Niemnie przez Zygmunta III wybudowany– „drewniany wprawdzie. w Brześciu na koniec „pałac królewski nowej architektury poza miastem z wypielęgnowanymi ogrodami”. Zbaraż. Czartków. lecz tak samo pięknej budowy. w Kłobucku pałac „stosownie do prawideł sztuki zbudowany”. „ładny zamek” w 27 . Zasław. Międzyrzecz. w Pilicy na wzgórzu „wielce warowne fortyfikacje podług teraźniejszej geometrii odmierzone”. fosami. w którym „najbardziej łaźnia przez poetów jest sławiona”. ale obok tych okazałych i najnowszych wymienia Starowolski także między innymi Ogrodzieniec– „zamek na skale bardzo stary” (czyżby nie wiedział o jego renesansowej przebudowie w pierwszej połowie XVI wieku?) i Drzewicę godną uwagi „dla zamku starożytnego”.. że spotyka się w niej wiele „zamków i wznoszonych nowym sposobem budowli nie tylko w miastach. obydwa zamki: Górny „staroświeckiej budowy”. umocnieniami. wałami. warownych zamków. Litwa potraktowana została przez Starowolskiego skromniejszą liczbą miejscowości i obiektów. „zamek przepiękny” w Tenczynie. bo też i mniej ich miała w porównaniu z Małopolską czy Rusią. które pisarz wymienia. Wiśniowiec. Jednakże i o tej prowincji pisze autor. Z długiego szeregu małopolskich obiektów architektonicznych. sumptem Mikołaja Wolskiego wzniesiony „dokładnie według proporcji geometrycznych w sztuce budowlanej obserwowanych”. „zamek bardzo wytworny” Koniecpolskich w Nowo-polu (Koniecpolu). wreszcie panów możnych pałace– mniejsze. „pałace przepiękne” w Morawicy. ufortyfikowane i wzmocnione zamkami Czerkasy. Do ciekawszych obiektów architektonicznych tej prowincji zalicza Starowolski między innymi „zamek przepiękny” w Żółkwi i tamże „ogrody przyjemne”. Suchej.i posiadający piękne ceglane domy. Satanów– nieźle obwarowane i zamkami umocnione. Tarnopol. W samym Wilnie wylicza między innymi kaplicę Św. w Jarosławiu klasztor panieński „z królewską zaiste wspaniałością zbudowany”. Dolny zaś „podług proporcji geometrycznych i dostatecznie dla dworu królewskiego okazale wzniesiony”. „pałac przepiękny” Radziwiłłów w Białej Podlaskiej. zbudowany podług symetrii włoskiej”. Zakliczyn „przepięknym rynkiem wpadający w oczy”. zespół klasztorny kamedułów na podkrakowskich Bielanach.. Wspomina też o myśliwskim dworze królewskim w Rudnikach koło Wilna jako o budowli niezwykle ozdobnej.. wreszcie Kazimierz nad Wisłą– „miasto [. przepięknymi malowidłami ozdobione”. „zamek niebrzydki” w Grodnie. wreszcie Zamość. „marmurami najwyborniejszymi ozdobioną”. kościół Św. równie obronne. „okazały pałac z obwarowaniami” w Łańcucie. kościołów. „co powszechne jest wszystkim magnatom Sarmacji”– znacznie przewyższała Litwę Ruś. w Krzepicach „pałac nowej architektury”. w Kielcach pałac biskupi „marmurami ozdobiony. „bardzo wytworną” willę w_ Woli Justowskiej. przede wszystkim zaś okazałych pałaców i ogrodów.] najwarowniej ufundował. Przeważają jednak na Litwie miasteczka i wsie o zabudowie drewnianej. w którym są piękne świątynie. który Jan Zamoyski „we wsi swej dziedzicznej [. lecz także w dobrach ziemskich”. Lublin.. w Pińczowie pałac przepyszny. Białocerkiew. Z godniejszych miast wymienia tu Starowolski między innymi Lwów. Szydłów „murem staroświeckim opasany”.] przepięknie zbudowane”. mającej równie piękne ogrody i zwierzyniec. Kaniów. Liczbą miast. lecz tak podług prawideł sztuki zbudowany. Jarosław sławny w całej Polsce z jarmarków. Podhajce „murem i wałami otoczone”. lecz „dostatecznie warowny”. z zamków ziemi przemyskiej „pałac świeższej fabryki” w Krasiczynie. zamek z obwarowaniami i klasztor karmelitów bosych w Wiśniczu Nowym– „obydwa nowoczesnej architektury. Balicach. Kazimierza „włoskiej architektury”. a także fortyfikacjami podług sztuki współczesnej geometrii otoczył”. Kazimierza przy katedrze. w Tarłowie kościół „spośród nowych budowli najwspanialszy”. Ze znaczniejszych obiektów architektonicznych na Litwie wymienia zamek w Trokach– „stary” wprawdzie. żadnemu prawie miastu w całej Polsce nie ustępujący. Przemyśl. ze wspaniałym pałacem pośrodku i ogrodem na sposób włoski urządzonym. warto dla przykładu przytoczyć „zamek bardzo warowny” w Lubowli. Olesko.

by porównać niektóre miasta.] zbudowane”. paląc z ogrodami i fontannami w Podhorcach. który– jak pisze Starowolski– „w środku Sarmacji Italię nam urządził”. domy ceglane i zamek „pięknie zbudowany”. liczący cztery tysiące domów oraz Szkłów i Bychów. przedstawione są stosunkowo najskromniej. Zacytowane przeze mnie przykłady nie wyczerpują długiej listy miejscowości i obiektów. wytwornością wnętrz się odznacza. dachy. w Brzeżanach „kościół piękny i pałac okazały jako też dobrze umocniony”. w Sokalu klasztor i kościół bernardynów pięknymi malowidłami ozdobiony. s. które takiej prezentacji są godne. lecz także świątynie i klasztory podług nowej architektury [. wchodzącego bowiem w podziw wprawiają posadzki. ściany. Szeroko omawia też wspaniałość Gdańska. który zmarłemu Zygmuntowi III. 115. z drogami wytyczonymi prosto „jakby pod sznur”. Jest wreszcie ów pomnik. w której wymienia zamek królewski. Tworzą one w sumie interesujący obraz architektoniczny i urbanistyczny Rzeczypospolitej przed połową XVII wieku. Szczególną uwagę zwraca Starowolski między innymi na Toruń– „żadnemu nawet z niemieckich miast pięknością i bogactwem nie ustępujący”. z miastami włoskimi i niemieckimi. Z pojedynczych obiektów wylicza tu Starowolski „pałac przepiękny” i obwarowania „podług nowych pomiarów” wybudowane w Lachowiczach. obraz na ogół obiektywny. zamek w Kamieńcu Podolskim „tak z natury miejsca. wysadzanymi drzewami owocowymi. w Pułtusku zwraca jego uwagę „wspaniała” kolegiata. wśród których pierwsze miejsce zajmuje kościół (dziś katedra. Nie pomija okazji. Pochlebnie pisze o płockiej bazylice katedralnej– „wytwornego budowania”. Jana– „malowidłami i sprzętami kościelnymi z królewską wspaniałością ozdobiony”. Dorpatu i innych miast. zresztą już nie ta) Św. „obszerny. a nie zbudowany) oraz liczne wspaniałe świątynie. świeżo przez Miłościwego Króla Zygmunta III wielkim kosztem zbudowany” (co prawda pięcioboczny i rozbudowany. na przykład Kraków czy Toruń. kasetonowe stropy. Żmudź i Inflanty. współczesną architekturą” wybudowany. Z białoruskich miast za najgodniejsze uważa pisarz między innymi Mińsk doskonale ufortyfikowany. ale spośród nich Villa Regia. świeższą architekturą między bagnami w miejscu obronnym wzniesiony. które– zresztą całkiem słusznie– traktuje jako przykłady 45 Por. niedawno ufundował45. 28 . z poczuciem patriotyzmu stara się jak najkorzystniej zaprezentować te przykłady. „jakiego drugiego nigdzie nie ujrzysz. kunsztownie i pomysłowo przez włoskich artystów zbudowane. w których są nie tylko obwarowania „podług nowszej sztuki uczynione. podkreśla obronność Malborka. tak iż niczego już nie brak doskonałości architektury”. o których pisze Starowolski w Polonii. w Inflantach Rygi. Smoleńsk niezwykle mocno obwarowany. Najciekawsza wzmianka dotyczy jednak okolic Nieświeża. „zamek wielce warowny” oraz niezwykle ładny kościół kolegiacki w Ołyce czy „świeższej architektury” katedra i zamek w Krasnymstawie. choć pisarz świadomie. którą Władysław IV świeżo zbudował. Prowincje nadbałtyckie: Pomorze. wspaniałe budowle w Różanie i wiele innych. Elbląga. W drugim wydaniu Polonii dorzuca pisarz informacje między innymi o Kolumnie Zygmunta i o sławnej Villa Regia: Są i na przedmieściach liczne pałace magnatów. Witebsk. nie wypaczony sarmacką dufnością. Przy opisie Mazowsza najwięcej miejsca poświęca Starowolski Warszawie.. są tylko wyborem informacji najciekawszych. w Tykocinie z zachwytem wymienia „wytworny” pałac. zamek Potockich w Paniowcach „nową architekturą zbudowany”.. swemu ojcu. w którym pośrodku rynku stoi ratusz „bardzo piękny”. jak i sztuką rąk ludzkich silnie obwarowany”. wreszcie „zamek przepiękny” w Białymstoku. pałac w Nieświeżu przez Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła „w miejscu nader obronnym. Inicjatorem tego dzieła był wspomniany Mikołaj Krzysztof Radziwiłł „Sierotka”. kwadratowy.Rzeszowie.

. obyczajach i ustroju społeczno--politycznym. czyli między pierwszym a drugim wydaniem Polonii. wspomina Starowolski z reguły przy okazji wzmianek o osobistościach wybitnych w ówczesnym życiu politycznym i kulturalnym. które powstały między 1632 a 1652 rokiem. że wiele miast i miasteczek polskich owych czasów tworzyły wyłącznie lub prawie wyłącznie zabudowania drewniane. lecz jako równie ogólny opis miast z najważniejszymi budowlami. Starowolski nie zapomina tu i ówdzie dorzucić jakiejś szczególnej informacji. Brak w nich dat. nie biorę tu pod uwagę konfrontacji z dzisiejszą literaturą naukową. (Oczywiście. Prawdziwość podawanych informacji na ogół nie budzi zastrzeżeń. choć wiadomości o poszczególnych obiektach są nader szczupłe. lecz pożytecznego i ciekawego dziełka– pomijając w nim sferę zagadnień dla historyka sztuki mniej istotnych– uwagę przykuwają trzy aspekty: – wartości informacyjne Polonii (mam. Nie ukrywa też. Inne dziedziny sztuki potraktowane zostały zupełnie słabo. większość informacji formułowanych jest bardzo ogólnie. którego wielce wysławia. O malarstwie (wyłącznie ściennym lub obrazach zdobiących wnętrza świątyń i klasztorów) wspomina bardzo rzadko (na przykład mówiąc o Wiśniczu). co przede wszystkim mogło się przyjezdnemu rzucać w oczy– a więc szczególnie o miastach i budowlach. niekiedy mogącej stanowić dla nas wiadomość bardzo cenną. zajmują w Polonii wzmianki o ogrodach typu włoskiego. Pisarz mówi o tym przy stosunkowo szerokiej analizie fundacji Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła „Sierotki”. jakiemu miała służyć– dziełko było przeznaczone głównie dla czytelnika zagranicznego (po to też napisane zostało po łacinie). oczywiście. choć tej drugiej nie należy rozumieć dosłownie. Drugie miejsce po architekturze. że pisarz nie unika przykładów mało atrakcyjnych. lecz z dostosowania Polonii do celu. wspomina i o takich miejscowościach lub obiektach. a więc na przykład o nagrobkach Ostrogskich w katedrze tarnowskiej. a ściślej architekturze). w sensie obfitości przykładów. Do takich należy niewątpliwie pełna zachwytu wzmianka o drogach wytyczonych prosto „jakby pod sznur” (może i o trwałej nawierzchni?). a nierzadko także w oparciu o przytoczone przez autora nazwiska fundatorów. o rozległości i zamożności kraju. Pierwszy aspekt został już w zasadzie omówiony. O rzeźbie. jakimi je Starowolski określa. porównując oba wydania książki (przekład tu zamieszczony uwzględnia zresztą obydwa wydania zarazem). które o pięknie i europejskości naszych miast czy budowli świadczyć nie mogły. w dzisiejszym znaczeniu terminu. łatwo w przybliżeniu uchwycić. na przykład „niedawno” lub „świeżo wybudowany”. co eliminuje domysły. czasem na podstawie dodatkowych wyjaśnień. Można też domyślić się przybliżonych dat wielu nowszych obiektów na podstawie cech. na myśli informacje o sztuce. o tym. o tym. o jego ludziach. obsadzanych drzewami owocowymi. Dodam więc tylko. Takąż samą konkluzję da się wysnuć z opisu poszczególnych obiektów w Polonii. Zresztą. w komentarzach zamieszczono wyjaśnienia uzupełniające lub uściślające). podkreślając piękno obiektu zdobionego polichromią. brak nazwisk artystów i wyczerpujących opisów.odniesienia. Przy lekturze tego niewielkiego. – stosunek Starowolskiego do sztuki. ale za to z całą pewnością z pobudek estetycznych. zwłaszcza tych. zwłaszcza nagrobkowej. Takich porównań– zgodnie ze stanem rzeczywistym– nie używa jednak często. mając informować go o naszym kraju najogólniej. co wynikło chyba nie tyle z braku wiadomości autora na przykład o rzeźbie (zwłaszcza nagrobkowej) i malarstwie w Polsce czy z jego ignorancji tych dziedzin sztuki. Jakkolwiek w przeważającej części tekst Polonii mówi o architekturze. – stopień jego rozeznania w sprawach sztuki oraz znajomość terminologii z tego zakresu. tak szeroko rozpowszechnionych u nas w dobie renesansu i baroku. choćby dlatego.Daty nowszych obiektów. że Polonia stanowi pod tym względem przebogaty materiał. Najpełniej reprezentowana jest w Polonii architektura i urbanistyka. W okolicach Nieświeża. co w nim jest najgodniejszego uwagi. 29 .

z licznych podróży. skutecznie zbijać je i popierać swoje weto rzeczowymi argumentami. 42–-43. mieszkańców Północy. gdyż przyroda jest rodzicielką wszystkich zarówno. Starowolski o dodatkowych ciekawych zjawiskach wspomina z reguły przy okazji omawiania zasług wybitniejszych magnatów. nawet bliscy sąsiedzi: lecz oświeceni tym samym słońcem. niekiedy wybitniejsze przykłady rzeźby i malarstwa– choć Starowolski.. choć mieszkamy w pobliżu mroźnego bieguna. 30 . Na przykłady wło46 Szymon Starowolski. pisząc o nich z pobudek patriotycznych. Propagowaniu dobrego imienia Polski. barbarzyńcami. Przez owe pomniki miał Starowolski na myśli głównie dzieła literackie. Rozumiał jednak jej znaczenie w kulturze narodu. co inni. cit. również nie jest wykluczone– dla pozyskania ich protekcji czy wywdzięczenia się za wcześniej okazaną przychylność lub wsparcie materialne. ss. tym bardziej że miał stale przed oczyma wspaniały przykład Italii. Zresztą do zajmowania się sztuką wyłącznie z estetycznego punktu widzenia na pewno nie czuł się powołany. jako kraju ludzi wykształconych. nie zawęża treści do analizy artystycznej poszczególnych obiektów (głównie architektonicznych). op. A więc i my także. wspaniałe ogrody. jak to opacznie sądzą o nas niektórzy. oburzał się na negatywne niekiedy (bo przecież nie zawsze) opinie Zachodu o umysłowości. jednakowo wszystkim wszczepiła zarzewie wad i iskierki cnót i wszystkim dała pragnienie wiedzy. których wyróżniał bądź to z szacunku dla ich przedsięwzięć. a co więcej. pomnikami są już dzieła sztuki– obiekty architektury. którzy– z wielkim naszym podziwieniem– nie tylko nazywają nas. Temu celowi służyły między innymi wcześniej niż Polonia wydany po łacinie Setnik pisarzom polskich i późniejsze Monumenta Sarmatarum. Nie pisze zatem jak estetyk. W dedykacji Setnika pisarzów polskich. czy pod chłodnym mieszkają niebem [. Gorący patriota. Jest to z pewnością zuchwale i barbarzyńskie mniemanie. gdyż myślą przewodnią jest tu dla niego ukazanie kulturalnego i politycznego oblicza całego kraju. że na innych terenach ówczesnej Rzeczypospolitej również istniały tak sarno starannie wytyczone trakty. którą niekiedy określa się jako pierwsze w naszym piśmiennictwie opracowanie historii literatury polskiej. podporządkowuje swoje relacje właśnie celowi sławienia kraju.Nie jest wykluczone f choć domysł ten jest bardzo trudny do potwierdzenia). tak jak dobrze znał również miasta wielu innych krajów europejskich. Setnik pisarzów polskich. nie jesteśmy tak dalece pogrążeni w mrokach niewiedzy. temu przede wszystkim celowi służyć miała również Polonia. czy pod gorącym. jak wytrawny znawca zagadnień sztuki (takim zresztą nie był). jak mało kto przed nim dbał Starowolski o miejsce kultury polskiej wśród przodujących na tym polu w jego czasach krajów europejskich. propagowaniu kultury ojczystej poświęcił Starowolski wiele miejsca w swej obfitej twórczości literackiej i naukowej. które odbył. utrwalające chwałę i zasługi godnych w przeszłości mężów Rzeczypospolitej. wybitnych mężów i mecenasów. lecz także uważają nas za zupełnie obcych wszelkiej kulturze. Tu mógł kierować się chęcią uszanowania– jako gorliwy katolik– konwersji Radziwiłła z „heretyckiej” wiary na łono katolicyzmu. skierowanej do Stefana Bonifacego Sobieskiego (stryja Jana III). mamy pośród siebie niezliczone przykłady znakomitych cnót. którą znał dobrze. gdyż. W Polonii. bo też dedykacja nawiązywała do treści książki. o czym już szerzej wspomniano. pisał między innymi: Bowiem wśród narodów o wysokiej kulturze wielu jest ludzi. sławienia ich przedsięwzięć. też mającej służyć sławieniu ojczyzny i jej zasłużonych obywateli. a także czcigodne pomniki pozostawione przez ludzi wielkiego umysłu46. W Monumenta Sarmatarum pomnikami tymi będą zebrane z ogromnym nakładem pracy inskrypcje na epitafiach. bądź– co .]. jak wspomniałem.. umiał zwalczać takie sądy.. zdolnościach i dorobku kulturalnym Polaków.

szaty.. Z szacunkiem dla Starowolskiego przypomnieć tu warto. czy ze zwyczaju. lecz podnosi potrzebę popularyzowania w Europie naszych osiągnięć w dziedzinie kultury. W przedmowie do czytelnika. augustiori structura (przepyszną strukturą wykonany). bardziej miłujących przepych i wystawność niż wyrafinowane piękno. Stąd widzimy.skie. stosunek do sztuki. jej znajomość i myśl estetyczna są o wiele trudniejsze do uchwycenia. że opatrzony z dziełami renesansowymi. z jakiej my dziś patrzymy na tamte czasy. że w przeciwieństwie do rozwoju samej sztuki renesansowej i wczesnobarokowej w Polsce. wina lub pachnidła.. Starowolski. że brak nam było uczonych czy pisarzy. elegantia fabricae (wytwornej budowy). zwłaszcza na sławne ogrody. 49 Jw. reprezentację i wygody niż o sławę u potomnych. oceniając przy tym trafnie przyczyny mniejszego zainteresowania kulturą i sztuką wśród Polaków..]47. A dalej dorzuca: . aniżeli na to. którego słuszności– jak już wspomniano– nie da się chyba nigdy w zupełności obalić. takie jak na przykład: affabre facta (zbudowany według prawideł sztuki). nie absorbowały snadź nazbyt Polaków– znanych wprawdzie z wykształcenia i erudycji w całej Europie. bardziej dbających o blask. a niekiedy wręcz zachwytu określenia. Te celne. s.. do rozwijającego się wówczas mecenatu artystycznego. choć na pewno nie dotyczące wszystkich spostrzeżenia. czy przez pomyłkę– nasi okazują się bardzo niedbali: wolą raczej. uznając ją za miernik piękna. niż chwalić to. munitissima et ornatissima (bardzo warowna i bardzo ozdobna). tak jak w Polonii treścią całej książeczki dowodzi. konie. 31 . w skrzyniach magnatów. co uczynili. ale mogłyby dotyczyć i stosunku do sztuki. mówiąc o tym jako o zjawisku aktualnym. że znakomite pisma przodków w bibliotekach klasztornych. pełne aprobaty. zamieszczonej w cytowanym już Setniku pisarzów polskich.. gdy im to na myśl przyjdzie. 43. w przekazywaniu potomnym swej pamięci– nie wiem. nie twierdzi przecież. dotyczą głównie stosunku polskiej magnaterii do dzieł piśmiennictwa. tę właśnie nowoczesną dlań sztukę (przede wszystkim– architekturę) cenił Starowolski najwyżej. by „pilniej na przyszłość przykładali się do nauki i sztuki”49. Jw. a także już barokowymi we Włoszech i innych krajach europejskich. spełniać chwalebne czyny. sygnalizując kształtujący się już wówczas sarmatyzm. kiedy nawołuje rodaków. lecz uważających się bardziej za podopiecznych Marsa niż Apollina. pragnie. w księgozbiorach uczonych często toczy robactwo [. Starowolski pisze między innymi: . że pisarz. co mogłoby imię jego utrwalić po wszystkie wieki i wszystkie pokolenia48. powołuje się niejednokrotnie w Polonii. Stąd przy wszystkich bez wyjątku obiektach wzniesionych lub gruntownie przebudowanych w XVI i pierwszej połowie XVII wieku w Polsce. by nie poprzestawać jedynie na przedsięwzięciach podejmowanych w imię blasku i przepychu. służbę.każdy z naszych magnatów woli wydawać pieniądze na psy. pulcherrime 47 48 Jw.. lecz także interesować się żywiej kulturą dla niej samej. że nie brak nam było również wspaniałych pomników architektury i innych dzieł sztuki. Dziś przeważa pogląd. a więc nie z perspektywy trzech stuleci. Lektura Polonii pozwala z łatwością zauważyć. wysnuł podobny wniosek.. porównując do nich często ogrody przydające piękna polskim zamkom i rezydencjom magnackim.

Przypisywanie Starowolskiemu. Pilicy). vetustissimae lub veteris fabricae. określane mianem vetustae. z największą pielęgnacją uprawiony czy urządzony. recentioris fabricae (najświeższej. Lwowie. Przy obiektach cieszących. Polonia nie jest traktatem o architekturze. Określa je tylko wyraźnie jako budowle „starożytne” czy „staroświeckie”. Są to więc takie określenia. na przykład zamek w Drzewicy jako castrum antiquum. Szczególnie podnosi rangę obiektów najnowszych. Brzeżanach i wielu innych). Bodzentynie. augustiori structura– wykonany okazałym. budowania) . że dane obiekty są piękne. Pułtusku. jak na przykład przy zamku Myszkowskich w Pińczowie. Pilźnie. Solcu. Sandomierzu. zróżnicowana w zależności od walorów artystycznych. arx lub palatium pulchrum czy pulcherrimum– zamek lub pałac piękny czy przepiękny.. na przykład willę w Woli Justowskiej. pictura pulcherrima– przepiękne malowidło (w kościele bernardynów w Sokalu). Kłobucku. w tamtych czasach. a więc renesansowych. że rozumiał Starowolski znaczenie sztuki w dziejach kultury (a przynajmniej rozumiał je z patriotycznego punktu widzenia) i że znał się– przynajmniej na architekturze– w takim stopniu. choć szczególną sympatią darzy Starowolski obiekty swojej 32 . excellentissimas picturas– najznakomitsze. budowania). kościół kanoników w Wieluniu –fabricae antiquae (starożytnej roboty. Morawicy. używa Starowolski wymiennie. willa w Woli Justowskiej. Kazimierza. Pułtusku.exstructo (przepięknej budowy. na jej podstawie. a więc dla niego nowoczesne. dodaje jednak. Uchaniach. Łowiczu. sławnym ze wspaniałych ponoć łaźni. Oceniając w superlatywach obiekty renesansowe i wczesnobarokowe. a także pulchra aedificia czy pulchre fabricata– piękna budowa. zamek „Krzyżtopór” w Ujeździe). Żółkwi. Czemiernikach. Przeciwnie. czyli Koniecpolu. Żółkwi. wspaniałym sposobem budowania (w odniesieniu między innymi do Akademii Lubrańskiego w Poznaniu) . Suchej. chętnie odwołuje się nawet do tradycji literackiej. przepyszne malowidła (w zespole architektonicznym w Nowym Wiśniczu). niemal katalogowo. manierystycznych bądź wczesnobarokowych. dałoby w efekcie sąd błędny. bez obawy o popełnienie błędu. Rzeszowie. bo dotyczy ratusza toruńskiego.. najgustowniejszej budowy (na przykład zamki w Baranowie. można chyba powiedzieć. w jakim powinien był znać się w Polsce. na przykład przy zamkach i pałacach w Ujazdowie. dotyczące bardzo licznej grupy obiektów. wybitnej znajomości sztuki i właściwej terminologii z tego zakresu byłoby niesłusznym sprowadzaniem wyrwanych z kontekstu pojęć do-z góry upatrzonej konkluzji. elegantis lub elegantissimae fabricae (także: operis. kościołów w Kielcach. a zarazem najczęściej i od czasu powstania budowli czy dzieła rzeźby. Krzepicach. budowania) czy inne obiekty. najnowocześniejszej budowy) itp. na przykład fortyfikacje typu nowowłoskiego w Pilicy czy fortyfikacje i budowle Zamościa. w Wilnie czy warszawską Villa Regla. Grodnie. Łobzowie. zaznaczając tylko. między innymi zamków lub pałaców w Tenczynie. robota (określenie najczęściej używane. lub nierzadko z uzupełnieniem italicum cultissimum (najczęściej w odniesieniu do ogrodów typu włoskiego. dotyczących prawie zawsze budowli nowszych lub najnowszych. Nie wyczuwa się jednak w tych określeniach zabarwienia ujemnego. humanista bliżej nie związany z kręgami artystycznymi. a nawet romańskiej. structurae)– eleganckiej czy pełnej smaku. się powszechnym rozgłosem. pisząc na przykład o zamku w Iłży jako obiekcie veteris fabricae (staroświeckiej budowy). nie odnosi się jednak Starowolski bynajmniej negatywnie do architektury dawniejszej– gotyckiej. Wolborzu. że jest on satis auguste exstructa (z dostateczną okazałością zbudowany). Nowopolu. Jednakże. perfectio architecturae– doskonałość architektury (określenie godne szczególnej uwagi. godne uwagi. Balicach. humanista jego miary. Wyróżnia zdecydowanie obiekty noszące znamię wpływów architektury włoskiej lub wzniesione czy przebudowane przez artystów włoskich. Radziejowicach. lecz tylko opisem obiektów charakteryzowanych najogólniej. kościół Św. Przemawia za tym stosowana przez niego przy charakterystyce obiektów terminologia. nowoczesne. Ołyce. jak: amoenissimus– bardzo uroczo położony. zamek w Zborowie– antiqui operis (starożytnej budowy. Większość tych określeń. cultissimus– najstaranniej. zbudowanych na planach regularnych.

używa jednak określeń specjalnie wyróżniających. a więc przed wczesnobarokową przebudową w latach 1638–1645. że stać go na estetyczny stosunek do dzieła sztuki: wyróżniał je ze względu na istotne walory. ze względów literackich. fortyfikacje w Pilicy: propugnaculum ad praesentem geometriam dimensum– według współczesnej geometrii odmierzone . okazały czy błyszczący przepychem pałac (słowa te dotyczą zamku w Brzeżanach). nowoczesnych. Mikołaja Wolskiego. kościół w Jedlińsku. a co więcej. Kilka obiektów określa Starowolski jako italicae architecturae– włoskiej architektury. Poza obiektami obronnymi podobne określenia stosuje też Starowolski do niektórych obiektów sakralnych i świeckich. Określona zatem została przez Starowolskiego trafnie i z całą pewnością świadomie. stosowane są– jak sądzę– z wyjątkiem między innymi przykładu z ratuszem toruńskim. że pisarz orientował się dobrze w kryteriach wartościujących. rozbudowany w 1534 roku. różnice ich sensu są niewielkie. bliżej nie wyszczególnione. dwa pierwsze natomiast są określeniami stylu obiektów. z jakiego ją wykonano. Tak więc obwarowania Zamościa wzniesione zostały ex arte prae-sentis geometriae– według sztuki współczesnej geometrii czy sztuką współczesnej geometrii. Ligneum aedificium (budowla drewniana). jak na przykład antiqui operis (dawnej. Są i inne jeszcze terminy. spotykane w tekście Polonii najczęściej. domus latericia (budynek ceglany). również jeszcze w stylu późnogotyckim.epoki. Tak pochlebna ocena pałacu w Kłobucku mogła być po części ukłonem w stronę jego fundatora. Wczesnobarokowy pałac Denhoffów z 1630 roku. te jednak dotyczą informacji konkretnych. zastanawia natomiast taka sama ocena zamku w Uniejowie– został on wymieniony już w pierwszym wydaniu. Starowolski charakteryzuje więc określeniem arx affabre facta zamek gotycki. a nie tylko ze względu na wiek i styl. włoskiego sposoby budowania (na przykład pałac Denhoffów w Kruszynie i kościół Św. wymiennie. co– obok przykładu z ratuszem toruńskim– przemawia za tym. bazylika Św. Budowla ta jednak wyróżnia się szczególnymi walorami architektonicznymi. według pisarza najznakomitszych. jest już barokowy– określenie odpowiada więc jego architekturze tym bardziej (został przez pisarza wymieniony w drugim wydaniu. oraz przede wszystkim Villa Regia). Kazimierza w Wilnie fundacji Zygmunta III i również wczesnobarokowy pałac kielecki fundacji biskupa Jakuba Zadzika z lat 1636– 1642 (wymieniony w drugim wydaniu) mogły być rzeczywiście dla pisarza wyjątkowymi przykładami budowli w pełni regularnych. 33 . opartych o najnowsze na polskim gruncie koncepcje architektoniczne. zbudowany w roku 1645. palatium splendidum– wspaniały. najnowszą sztuką. obwarowania zamku w Lachowiczach na Białorusi zbudowane ex recenti dimensione– zgodnie z nowszymi pomiarami. Te zasługują na szczególne zainteresowanie. Proportiones geometricae (proporcje geometryczne) cechują między innymi założenie klasztorne kamedułów na Bielanach pod Krakowem oraz renesansowy Zamek Dolny w Wilnie. umie docenić dzieło gotyckie– co prawda rozbudowane i upiększone w stylu manierystycznym na początku XVII wieku. Dla pewnej grupy obiektów. pałac (palatium) w Kłobucku oraz kościół (templum) w Jedlińsku. Uwagami o regularności i symetryczności najchętniej jednak opatruje Starowolski coraz częściej w jego czasach powstające w Polsce nowożytne założenia fortyfikacyjne. Ostatni przykład mówi o narodowości budowniczych. starożytnej budowy). znalazłyby się w każdym innym tekście czasów Starowolskiego. Kazimierza w Wilnie). Zwrotem affabre facta czy factum (zbudowany według prawideł sztuki) określone zostały między innymi zamek (arx) w Uniejowie. wyjątkową regularnością założenia. ad symmetriam italicam– według zasad symetrii włoskiej (pałac biskupi w Kielcach) lub solerti artificum Italorum ingenio exstructa– biegłym talentem artystów włoskich zbudowane (warszawskie pałace magnackie. wreszcie fortyfikacje w Szkłowie i Bychowie na Białorusi wzniesione recentiori arte– najświeższą. wieku budowli lub materiału. a przy tym rzeczywiście wysokiej klasy). z 1652 roku). znanego mecenasa sztuki i zarazem protektora Starowolskiego. Przytoczone zwroty.

że jest sane Phido opere sculpta– zaiste Fidiaszowym dziełem. Wnikliwe i rzetelne przejrzenie bogatej literatury tamtych czasów pozwoliłoby też może spojrzeć na zagadnienie estetyki w Polsce XVI i pierwszej połowy XVII stulecia trochę inaczej. Przedsięwzięcie takie dałoby jednak bez wątpienia pełniejszy od dotychczasowego obraz tego problemu. polskie piśmiennictwo XVI i pierwszej połowy XVII wieku kryje jeszcze niejedną z takich niespodzianek (jeśli tekst Polonii stanowi niespodziankę). Ostatnia grupa przykładów obiektów. niektóre pałace na Litwie (nie wyszczególnione konkretnie) oraz zamki i pałace w Paniowcach. tu zasygnalizowanych tylko. Być może. a przede wszystkim architektura. Bardziej optymistycznych konkluzji nie można wprawdzie formułować w oparciu o tekst Polonii. bardziej jeszcze pozytywne. Tak wzniesione zostały lub przebudowane. gospodarki. Do nich więc należałaby szczegółowa. Krzepicach. niezbyt imponującego stanu badań nad kwestią stosunku Polaków odrodzenia i wczesnego baroku do sztuki. jest zwrot recentioris architecturae czy recentioris fabricae– nowszej. a w każdym razie na pewno nie była dlań zagadnieniem obojętnym. choć przecież nie zajmował się nim specjalnie w swej działalności pisarskiej i naukowej. między innymi pałac i katedra w Krasnymstawie. Starowolski pisze o nim. że sztuka. charakteryzowanych określeniami szczególnie wyróżniającymi je od wszystkich innych. Solcu. najnowszej czy lepiej może: najświeższej architektury. stylu)– w odniesieniu do kościoła w Białymstoku. sposobu budowania (między innymi w odniesieniu do kościołów i klasztorów w wymienionych już wyżej Szkłowie i Bychowie oraz pałacu królewskiego w Brześciu Litewskim). ale w kontekście dotychczasowego. ich poglądów na sztukę oraz ich znajomości sztuki– analiza dziełka Starowolskiego (z uwzględnieniem oryginału) rzuca nieco cieplejsze światło na ten zespół zagadnień. ad modernam elegantiam exstructum– zbudowany według współczesnego smaku (piękna. sposobu budowania [między innymi w odniesieniu do zamku i klasztoru w Wiśniczu oraz pałacu w Nieświeżu). wojskowości. Krasiczynie czy Tykocinie. najnowocześniejszego sposobu budowania. Gołuchowie. analiza poszczególnych aspektów dziełka Starowolskiego. według Starowolskiego. najświeższego. ANTONI PISKADŁO 34 . choć na rewelacyjne efekty takiej pracy liczyć nie można. przekraczających kompetencje tłumacza. pozwala sądzić. dotyczy manierystycznego nagrobka Ostrogskich w katedrze tarnowskiej.Do innych obiektów z pierwszej ćwierci XVII wieku stosuje Starowolski z reguły określenia: novae architecturae– nowej architektury. Bardzo podobnym określeniem. jak mi się wydaje. potraktowanych jako wprowadzenie do tekstu Polonii. mającym jednak. kultury i sztuki w Polsce pierwszej połowy XVII stulecia. nie była dla Starowolskiego zagadnieniem obcym. Ostatni przykład. administracji. modernae architectwae– współczesnej architektury. * Wstęp ten nie pretenduje do opracowania krytycznego w pełnym tego słowa znaczeniu. ciepłe zabarwienie. interesować one mogą historyków specjalizujących się w dziejach polityki. Polonia traktuje o wielu różnorodnych problemach. jaki zacytuję.

Życzący zdrowia po ucałowaniu stóp świętych2. 135–38). przez Urbana VIII. przejęty z tytulatury starożytnej. Barwny opis tej ceremonii (z przyjęcia królewicza Władysława. BARBERINIEMU. Kapłanowi po trzykroć Najwyższemu1. SZYMON STAROWOLSKI. późniejszego króla Władysława IV.SZYMON STAROWOLSKI POLSKA ALBO OPISANIE POŁOŻENIA KRÓLESTWA POLSKIEGO W KOLONII U HENRYKA KRITHIUSA ROKU 1632 URBANOWI VIII. a zatytułowanym Obraz dworów europejskich na początku XVII w. „Kapłan po trzykroć Najwyższy” (Pontifex ter Maximus).. . (ss. 19 I 1625) podaje Stefan Pac. a ściślej „Kapłan Najwyższy” (Pontifex Maximus)– to tytuł papieży. 35 1 . w swym dzienniku z podróży Władysława po Europie. wydanym we Wrocławiu w 1854. pisarz i referendarz litewski.. tak zwał się w starożytnym Rzymie przełożony kolegium kapłańskiego– najwyższej władzy religijnej. 2 Całowanie stóp papieskich należało do ceremoniału audiencji.

Warszawa 1957. i upewnić zarazem. dobrze zorientowany zarówno w bieżącej sytuacji politycznej. W tym mniemaniu Twoją uprzejmością utwierdzony.za to. Jesteśmy bowiem szanowani . jak to wynika ze wzmiankowanego (nie znanego mi) listu kardynała Franciszka Barberiniego do autora. Rycerz polski (Eques Polonus) wyszedł drukiem w Wenecji w 1628. przed trzema blisko laty wysłałem skreślonego piórem Rycerza polskiego i gdy nie został on przez Ciebie niewdzięcznie przyjęty. jak i w stosunkach panujących w Watykanie. 36 3 . jak też i z racji sympatii. a nadto wydanej zaledwie w kilka lat po zmaganiach z Turcją pod Chocimiem (1621). z dumą wyprowadzającej pochodzenie stanu szlacheckiego od starożytnych Sarmatów. Tobie pragnę ofiarować. sądzę przeto. jest zrozumiale i wiarogodne w świetle zainteresowań Urbana VIII (troska o potęgę własnego rodu i państwa papieskiego. w swym dziele De chorographia– miłującego wolność i nieujarzmionego. OJCZE ŚWIĘTY. sięgające starożytności tradycje historyczne Polski– służyła dobrze celom propagandowym. a przede wszystkim tuż po ciężkiej wojnie (zresztą definitywnie nie zakończonej) ze Szwecją w Inflantach i Prusach– mogła być papieżowi również nieobojętną. informację o medalu podaje Franciszek Bielak w rozprawie Działalność naukowa Szymona Starowolskiego („Studia i Materiały z Dziejów Nauki Polskiej”. Nie znaczy to. Ptolemeusza. ta ostatnia nazwa– mająca wskazywać zagranicznemu czytelnikowi na bogate. Twego synowca3. seria A. którego podział Sarmacji na Europejską (na zachód od Donu) oraz Azjatycką (na wschód od tej rzeki) wprowadza już na wstępie książki i w rozdziale o ziemiach ruskich. patriotycznym. powodem dumy szlachty polskiej była też świadomość. Znać też musiał dobrze dzieła starożytnych. in. książeczkę dedykował Starowolski również Urbanowi VIII. wyrażony w tej skromnej książeczce. zajmowała mu nie mniej czasu niż sprawy kościelne). Jest to zrozumiałe w kontekście rozwiniętej już wyraźnie w czasach Starowolskiego megalomanii narodowej. A3). Tę niewielką .. pisząc Eques Polonus umiał wykorzystać odpowiednią porę. jaką darzył papież królewicza Władysława Wazę. wyjaśniając. że nie odrzucisz i tej pracy. pisarz rzymski z I w. l. któremu Ty przewodzisz. k. a przy okazji liczył zapewne i na pozyskanie dla siebie przychylności możnego protektora. przede wszystkim Sarmacji4 naszej dobroć i łaskę wyświadczasz. by zainteresować Rzym sprawami polskimi. Pomponius Mela. 222). Panegyris lyrica Simonis Starowolski. z. Życzliwe jej przyjęcie przez papieża. Starowolski bez wątpienia świadomie używa tu wymiennie pojęć „Królestwo Polskie”. Meli. że Polska. że jest to pogląd starożytnych. 4 Termin „Sarmacja” na określenie Rzeczypospolitej przewija się w Polonii często.). in. jak wnoszę z listu Najjaśniejszego Kardynała Franciszka Barberiniego. w znanych i wydawanych w dobie renesansu i baroku dziełach antycznych pisarzy (m. Niejasność informacji dotyczących terenów zajmowanych przez starożytnych Sarmatów. ale i za cały świat chrześcijański5. że kiedy Ty dniem i nocą czuwasz nad bezpieczeństwem całego chrześcijaństwa.Gdy do Twej Wenecji. s. „Rzeczpospolita” i „Sarmacja”. Treść książeczki– traktującej o walorach bojowych rycerstwa polskiego. opierając się na relacji Bieżanowskiego (Stanislaus Bieżanowski. 5 Prócz przekonania o swej sarmackiej genealogii. o budowę fortec i odlewanie armat. Kraków 1656. nie przeszkadzała szlachcie polskiej żywić głębokie przekonanie o swej sarmackiej genealogii. Pliniusza Starszego). z której w jakiejś mierze poznasz charakter naszej szlachty.. a zwłaszcza Geografike hyfegesis Ptolemeusza (II w. by Starowolski sam nie był przekonany o sarmackim pochodzeniu Polaków. ludu wojowniczego –jak podaje m. jej przywileje i żołnierski tryb życia. całej ojczyzny mojej i spraw naszych zarys. stanowiła jakby pierwszy mur przed najazdami pogan (w tym przypadku głównie Turków)– „przedmurze chrześcijaństwa”. że ustawicznie walczymy z barbarzyńskimi narodami nie tylko w obronie własnych ognisk. Starowolski. położona na rubieżach chrześcijańskiej (właściwie katolickiej) Europy. Otrzymał też prawdopodobnie za tę właśnie książeczkę złoty medal z wizerunkiem papieża (może wraz ze wzmiankowanym listem od Franciszka Barberiniego?).

Za nas tedy. co powagą swoją jest równa jakby apostolskiej.otrzymawszy od Boga władzę zastępczą. winieneś. 37 . OJCZE ŚWIĘTY. na długo w zdrowiu zachowa. I niech zwłaszcza Ciebie Wielki ten Bóg. modlić się bardziej. którzy się bardziej trudzimy dla nienaruszalności i zachowania innych. który Cię dla dobra swego Kościoła i dobra naszego powołał.

Relatiae powszechne abo nowiny pospolite. Pomorzu oraz Inflantach pisali.. moribus. do Wielkopolski zaliczano jednak w interesującym nas okresie –jak twierdzą historycy– Prusy Królewskie i Mazowsze (pomijając już Kujawy– co jest pewne). z obcych m. i Białą– wchodzącą do Wielkiego Księstwa Litewskiego. Prusach. prawami. Aleksandra Gwagnina– Sarmatiae Europeae descriptio. Wenecja 1598 (przekład polski P. aerario. już to postronni7. Mazowszu. XVII w. jak i w toku opisu. populis. jednakże Wielkopolskę i Małopolskę wymienia właściwie jako jedną prowincję („.: Jana Krasińskiego– Polonia. Kolonia 1577. sposobem życia natomiast. Podział przyjęty w Polonii pozwala sądzić..SZYMONA STAROWOLSKIEGO POLSKA albo opisanie położenia Królestwa Polskiego Polska. Imperiorum mundi catalogus et descripti cum eorum regali censu. Litwie. zarówno we wstępnym wyliczeniu na początku książki. Kraków 1578. przez starożytnych Sarmacją Europejską nazwana. Bolonia 1574. aby zacny Czytelnik zachowania się^ dotąd Sarmacji... dwie podstawowe jednostki polityczno-terytorialne Królestwa– Koronę (nazwy tej nie wymienia) i Wielkie Księstwo Litewskie.”). że nomenklatura powyższa nie musiała być w l. Marcina Kromera– Polonia sive de situ.: Giovanniego Botera– Relazioni universali. Moguncja 1606. finibus et forma regiminis. Małopolskę. in.. armis. Żmudzi. magnitudine. Prusy. tak w szczegółach jak w ogólności. razem tworzące Koronę. doznają nowego uszczuplenia albo powiększenia– w jakim więc stanie znajduje się teraz Ojczyzna nasza? jakie obyczaje zachowują narody połączone pod jej koroną? jakie są między nimi stosunki? jakie ich siły? osiągnięcia? rząd? religia? jakich wreszcie i jak silnych mają sąsiadów? To właśnie postanowiłem przekazać potomnym w tej skromnej książeczce. Warszawa 1969. Mazowsze. 7 Z polskich dziel wymienić tu należy m. 521–24) przyjmuje się podział Królestwa Polskiego po Unii Lubelskiej na trzy główne prowincje. oraz Wielkie Księstwo Litewskie. Godny podkreślenia jest inny fakt. 5. Dotychczas w literaturze przedmiotu (choćby w Małym słowniku historii Polski. Starowolski wydziela. Rusi.. magistratibus et republica regni Polonici libri duo. a do Małopolski wszystkie województwa ruskie należące po Unii Lubelskiej do Korony. 38 6 . ss. jaką odziedziczyliśmy po przodKilka wierszy niżej wylicza Starowolski nie osiem. ale wszystkie prowincje pod względem etnicznym wyraźnie wyodrębnia.Wielkiej i Malej Polsce. a ponadto Inflanty z lennymi księstwami Kurlandią i Semigalią. liczni uczeni mężowie już to nasi. Ruś z podziałem na Czerwoną– przez którą rozumie wszystkie województwa należące do Korony. Łęczyckiego pt. teraz. lecz dziewięć prowincji. to jest o Wielkiej i Małej Polsce. nie tylko takiej. 'przywilejem wolności i dostępowania zaszczytów w Rzeczypospolitej wszystkie bez wyjątku są równe i prawami pokrewieństwa wzajemnie związane. Stanisława Krzysztanowica– Polonia seu brevis descriptio status Regni Potoniae. powszechnie uznawaną. łączy pod jednym berłem osiem prowincji6. co pokolenie. przez najmędrszego Króla Zygmunta III rządzona. stanowiące jakby czwartą prowincję. o Kurlandii i Semigalii mówi przy Inflantach. poł. które po części różnią się obyczajami. przekład łaciński pt. Skoro jednak ziemskie rzeczy ustawicznej ulegają przemianie i nawet najpotężniejszych państw taki jest los nieuchronny. Pomorze oraz Inflanty. oczywiście. w osobnych rozdziałach omawia Wielkopolskę. Kolonia 1613). Żmudź. niewątpliwie świadomie oddzielając w ten sposób tereny etnicznie polskie od innych prowincji wchodzących w skład Rzeczypospolitej. wyd. Wielkopolskę i Małopolskę.. in. językiem. Litwę. Kraków 1609. potentia.. O każdej z nich z osobna. że niemal co wiek.

ale i większa część Polski była całkiem lasami pokryta. czyli Wenedyjskiego. lecz teraz ziemia wszędzie staranniej uprawiana. Tatarów jako Scytów– podaje Starowolski za geografami i historykami starożytnymi. I chociaż klimat jest nazbyt zmienny.na którym Zbawiciel nasz zawisł]12. Im dalej jednak stąd. ćw. górami. 10 Określenia: Morza Bałtyckiego jako Wenedyjskiego lub Sarmackiego. Łysą zwana. poł. POŁOŻENIE POLSKI Królestwo Polskie z przyległymi do siebie prowincjami rozpościera się wzdłuż między 38. rozbudowany w l. na mil mniej więcej dwieście. 8 39 . to jednak po różnych stronach niemało znajBłąd. 15°16' a ok. 11 Opactwo benedyktynów z klasztorem i kościołem Św. od południowej wreszcie strony Wołoszą. W obecnym kościele– późnobarokowoklasycystycznym (ok. Inne wzniesienia w całym prawie Królestwie są raczej pagórkami niż. Węgrami i Śląskiem. na przestrzeni ponad dwustu czterdziestu mil niemieckich9. Krzyża na wzgórzu Św.–Mila niemiecka równała się 1/15 Stopnia dług. Cały niemal kraj jest równinny i słoneczny. lub zmianami redakcyjnymi wydania trzeciego (1656). dokonanymi niewątpliwie przez samego autora. stopniem8. fundacji Bolesława Krzywoustego. od Gór Karpackich aż do Morza Bałtyckiego. którego przeciwległe brzegi zamieszkują Gotowie i Szwedzi. lecz przede wszystkim Boskiej dobroci. i między ok. 9 Określenie „letni zachód” należy rozumieć jako „południowy zachód”. ale powiększonej jeszcze. 46°50' a 59°5' szer. a nie od Karpat do Zatoki Gdańskiej)– niespełna 200 mil niemieckich (dane przybliżone. płn. założyciela narodu.. Z zachodu na wschód. która swych prawdziwych czcicieli. geogr. 1781–1800)– tylko pozostałości budowli romańskiej z 3. P. w jarzyny i zboża jest płodna i w łąki obfituje. Obszar Rzeczypospolitej w czasach Starowolskiego (uwzględniając najkorzystniejsze zmiany terytorialne w ciągu całego jego życia) zamykał się między ok. geogr. Przez Łysą Górę rozumieć należy pasmo Łysogór w Górach Świętokrzyskich. Pośrodku Małej Polski sterczy jedna tylko góra. z południa zaś na północ (od Zaporoża po Inflanty.. XVII w. od wschodu Moskwą i opustoszałymi stepami Scytów10.kach naszych. geogr. Celem przytaczania takich nazw mogła być wyłącznie chęć podkreślenia starożytności ziem Polski i jej sąsiadów. zapewne Ptolemeuszem. żyźniejsza i lepiej uprawiona. wedle swego miłosierdzia nietkniętych zachowuje i od czasów Lecha. od letniego zachodu po zimowy wschód. 12 Teksty ujęte w kwadratowe nawiasy są uzupełnieniami z drugiego wydania Polonii (Gdańsk 1652). wszerz natomiast. lecz nawet ościennym ludom prawa przymierza dyktować. chociażby się w paszczękach najstraszliwszych nieprzyjaciół znajdowali. 36°44' dług. XII w. oprócz górzystych i porosłych lasami terenów przylegających do granic węgierskich.. po dzień dzisiejszy dozwala nam rozkwitać w wolności i nie tylko nie znać obcego jarzma.). Krzyż w paśmie Łysogór. Od zachodu otoczone jest Marchią Brandenburską i tamtejszym Pomorzem. między najdalej wysuniętymi punktami granic było niewiele ponad 200 mil niemieckich.42 km. czyli 7. W dawnych czasach nie tylko Litwa. od północy Morzem Wenedyjskim i Sarmackim. Tacytem. „zimowy wschód” jako „północny wschód”. klasztor późnogotycki z poł. XV w. a 54. z własnego wyliczenia–A. nie przypisywał żadnej mądrości ludzkiej (zwyczajem współczesnych polityków) albo potędze ogromnego królestwa. Melą. na której wznosi się klasztor sławny imieniem i drzazgą Krzyża Świętego11 [. wsch. tym gleba jest równiejsza.

op. rawskie i ziemię wieluńską14. a więc ołowiu. San. czy Atlas historyczny Polski pod red. inowrocławskie (dwa ostatnie województwa powszechnie Kujawami są nazywane). mapka między s. jezior. brązu. Wieprz. rysi. W wielu miejscach spotyka się też i winną latorośl. zajęcy. pigwy. od których Wisłą jest odgraniczona. 20–21)– województwo rawskie zaliczano w XVI–XVII w. aż po rzekę Wisłok. które wielością odmian i smakiem nie ustępują węgierskim czy włoskim. żubrów. W. wyder i bobrów.. oprócz pewnej tylko części Kujaw. z Gór Karpackich wypływając. brzoskwinie. Wrocław 1967. skoro się ustoi. a mianowicie jeleni. która jest pagórkowata. Ruś Czerwoną od Polski oddziela i cztery mile za Rzeszowem wpada do Sanu.. a mianowicie na województwo poznańskie (do którego należy również ziemia wschowska). której grona niezłe są wprawdzie do jedzenia. Maty słownik historii Polski. która. Dunajec. Wg współczesnych prac historycznych i kartograficznych (np. WIELKA POLSKA Cała w ogólności Polska rozpościera się wzdłuż na dziewięćdziesiąt mil niemieckich. poczynając od Marchii Brandenburskiej na zachodzie. Noteć. 64 a 65) dla XIV–XVI w. lisów. 521. s. stawów. melony. saren. Bug. Warta. kóz. Por. Prut. Niemen. kaliskie. jak wygląda każda prowincja z osobna ze swymi właściwościami. Wielka jest także obfitość ptactwa i drobiu. figi. dzikich osłów. Ale przyjrzyjmy się dokładniej. dalej zaś bydła różnego rodzaju i dzikiej zwierzyny. o czym w odpowiednich miejscach będzie mowa. Spośród rzek atoli ważniejsze są: Wisła. Całe terytorium Wielkiej Polski dzieli się na osiem województw. Boh. Czaplińskiego i T.. zwłaszcza gdy dopisze im letnia i jesienna pogoda. wilków. do której zalicza tylko województwa poznańskie i kaliskie. też komentarze 6 i 47. od zachodu Brandenburgię i tamtejsze Pomorze. Szerokości natomiast ma mil pięćdziesiąt: od wymienionych Gór Karpackich aż do miasta Parczewa położonego na pograniczu z Litwą13. Dniepr– wszystkie niemal do żeglugi sposobne. używa określenia „Wielkopolska właściwa”. Berezyna. jabłka. srebra i złota. kawony. Dzieli się zaś na Wielką i Małą. morwy. tenże w pracy Urzędnicy wrzodu lokalnego w późno średniowiecznej Wielkopolsce (Poznań 1970. sieradzkie. ryż. Podobnie ryb wszelkich. rosomaków. Nie brak również metali i kruszców kopalnych. turów. miedzi. albowiem nader tu wiele rzek. lecz wyciśnięte z nich wino jest nazbyt cierpkie.duje się sadów rodzących gruszki. od której oddziela się granicą dokładniej nie ustaloną. Prypeć. Dniestr. cit. do prowincji mazowieckiej. niedźwiedzi. dzików. Starowolski włącza jednak województwo rawskie do Wielkopolski. żelaza. Od południa ma Śląsk. czereśnie i orzechy. Antoni Gąsiorowski iv pracy Powiat w Wielkopolsce XIV–XVI wieku (Poznań 1965. brzeskie. Rosną także na polskiej ziemi kasztany. Wielka Polska leży od zachodu i cała niemal jest równinna oraz rzekami poprzecinana. od północy część Prus i Mazowsze. przebiegającą nad rzeką Pilicą. łęczyckie. mapka na ss. szafran. Narew Drwęca. jakie tylko wymienić można. 3. migdały. od wschodu zaś Małą Polskę.. Dźwina. zioła i kwiaty różnego rodzaju oraz inne ogrodów włoskich rozkosze a ponęty smakowe. 14 13 40 . s. Ładogórskiego. s. Odległości podawane przez Starowolskiego– tylko przybliżone. 7) dodaje jeszcze do „Wielkopolski właściwej” ziemie wschowską i nakielską. śliwy. żbików.. wiewiórek. wzniesienia te są jednak łagodne i wyróżniają się żyznością.

w którym młodzież chciwą wiedzy kształcą. Por. 3. troszczył się o szpitale i szkoły. w 1572 założył kolegium jezuitów przy kościołach Św. Polski słownik biograficzny. biskup tutejszy. gdyż szlachta zjeżdża się tam jakby na wyścigi. Była to jedna z pierwszych szkół humanistycznych w Polsce. Toteż. położone na terenie wielce sposobnym do fortyfikacji. oraz za rektorów Tomasza Bedermana i Grzegorza z Szamotuł. na soborze w Konstancji. wsch. W 1780 Komisja Edukacji Narodowej zlikwidowała Akademię. 20 Tytuł prymasa (arcybiskupa– zwierzchnika nad Kościołem katolickim danego kraju. Samo miasto było też niegdyś stolicą Królestwa. 13. oraz inni dobroczyńcy w 1612 wspomogli materialnie podupadającą Akademię Lubrańskiego. ss. retorykę. by słuchać wykładów nauk matematycznych i prawa. Od tej pory znaczenie jej na kilkadziesiąt lat wyraźnie zmalało. Odtąd tytuł ten przysługuje już stale metro41 15 . i 52°25' szer. którego arcybiskup jest prymasem polskiego Kościoła i pierwszym książęciem całego królestwa20. Pierwsza faza jej świetności trwała do ok. Prócz matematyki. gmach dawnej Akademii Lubrańskiego. 447–49. Gmach Akademii zbudowany został w latach 1518–30. Jan Lubrański. Samo miasto.. znaczenie szkoły ponownie wzrosło (stąd zapewne pochlebna opinia Starowolskiego wyrażona również w czasie teraźniejszym). ma obszerne przedmieście na kształt miasta. gdzie jest i kościół katedralny z kolegium kanoników. biskup poznański od 1499. z. 1520). Gertrudy w Poznaniu. lecz dosyć piękne i handlem z niemieckimi rynkami rozsławione. wspanialszą architekturą ozdobił18. zakładając w Poznaniu Szkołę Wydziałową. Najwyższy poziom i rozgłos prezentowała Akademia Lubrańskiego w okresie reform Hegendorfera. Adam Konarski. a hrabia Rozrażewski większymi dochodami wzbogacił19. w 1417. Kwitną i po klasztorach nauki religijne. początkowo tzw. 19 Jan Rozraźewski. zapisując temu kolegium 4 wsie z dóbr biskupich i zakupując place. zasłużył sobie na laur znakomitego męża). pałac biskupi. powszechnie zwane Waliszewemu16. założone przez biskupa Andrzeja z Bnina. faktycznie jednak od niej niezależna. Gimnazjum to wkrótce jego następca. mąż godny zaiste pamięci i sławy wieków. wybitny humanista wczesnego renesansu. kiedy jezuici założyli swoje szkoły w Poznaniu. zwane Akademią Lubrańskiego. Leży właściwie na terenie Ostrowia Tumskiego (zachowała się nazwa ulicy– Chwaliszewo). a także w Kościele anglikańskim) w Polsce po raz pierwszy uzyskał arcybiskup gnieźnieński Mikołaj Trąba. geogr. i pałac biskupi między bagnami położony. resztki zamku Przemysława II. 16 Waliszewo (dziś: Chwaliszewo)– dawne przedmieście Poznania. 1572. dyplomata. zapisując też na jego rozwój dobra Stawiszyn pod Kaliszem. poezję. położony na 39.. wprawdzie niewielkie. sufragan kujawski. słynie jednak na przedmieściu Lubrańsciańskie Ateneum. kolonia Akademii Krakowskiej. a którego imię nosi także województwo zajmujące pierwsze miejsce wśród innych województw. Stanisława i Św. publiczne tu gimnazjum za czasów ojców naszych założył. wykładającego w latach 1530–35. astronomii i teologii wykładano tu gramatykę. lecz szczególnie u braci dominikanów teologia wysoko stoi i przyciąga wielu słuchaczy: pilność równa jest u wszystkich. Poznań leży na niespełna 17° dług. płn.. 17 Jan Lubrański (zm. biskup poznański. założył w Poznaniu w 1519 sławne gimnazjum. lubo księża Towarzystwa Jezusowego w samym mieście mają swoje kolegium.Stolicą prowincji jest POZNAŃ nad rzeką Wartą. szerokość podaje więc Starowolski właściwie. stopniu długości i 52. t. powierzając je opiece profesorów z Akademii Krakowskiej 17 (którą zawsze uważano za siedzibę wszelkiej mądrości i w której sam także we wszystkich co świetniejszych naukach wykształcony. szerokości15. Siedem mil stąd leży Gniezno. Stoją tu: gotycka katedra. 18 Adam Konarski (1526–74). geogr. Wrocław–Warszawa–Kraków 1968.

ponad godności i przywileje pozostałych biskupów. Niektóre źródła mówią jednak. dla których zabezpieczenia Miłościwy Król Zygmunt III ufundował wielce kosztowną trumnę srebrną. 21 Tytuł legatus natus (pełnomocnik papieski na określonym terytorium) przysluguje ordynariuszom niektórych tylko diecezji (np. godność interreksa piastuje22. w odróżnieniu od zwyczajów innych katedr. służących oraz innych pomocników i strażników. pierwszego przywódcę narodu. Wojciecha w katedrze gnieźnieńskiej– barokowy. drugi. którym jeszcze teraz Królestwo Polskie jest oznaczane. 1219). Pragi. 24 Obecny grobowiec św. zwani prałatami. kustosz. Reims. przechowywane są ze czcią relikwie św. w grobowcu . laskę przed nim nosi. ćw.). Arcybiskupom gnieźnieńskim tytuł ten przysługuje od 1215. Rozstrzyganiem wszelkich spraw związanych tak z działalnością duchowną. Gdy tedy natrafił on na liczne w tym miejscu gniazda orłów. W metropolitalnym tedy gnieźnieńskim kościele. oprócz pewnej tylko liczby doktorów.zbudowanym przepięknie pośrodku świątyni. ze względu na splendor metropolitalnego kościoła. że tytułu legatus natus jako pierwszy używał dopiero Jan Łaski (l. szczególnie w czasie bezkrólewia. kiedy to po raz pierwszy. chociaż i przedtem zamknione były w srebrnej skrzynce. acz nie w tak mistrzowski sposób wykonanej24. niezależnymi od biskupich. scholastyk. i całym jego dworem zarządza. politom gnieźnieńskim. pełniące funkcje sakralne i administracyjne (po śmierci biskupa zarządzające diecezją. jako rada biskupia). niegdyś arcybiskupa tego miejsca. Toledo i Gniezna). zwyczajem królewskim utrzymuje dworzan. gdy publicznie prymas występuje. prebendę). Od soboru lateraneńskiego arcybiskup gnieźnieński w religijnych sprawach. który dysponował jej pieczęcią (inne funkcje ówczesnych kanclerzy kapitulnych nie są dokładnie wiadome). czyli archiprezbiter. 42 . spośród których szczególnie wyróżniają się kanclerz tudzież marszałek. Gniazdo bowiem u Słowian gniezdem nazywano. jak przed królami samymi w Polsce nosić jest w zwyczaju. a za godło wojskowe przyjął orla białego. jak i majątkową członków kapituły zajmował się sąd. I stosownie do tego jego kapituła. co należą do jakiejkolwiek kapituły katedralnej w całej niemal Polsce. kantor. Tytuł pierwszego książęcia po raz pierwszy uzyskał arcybiskup gnieźnieński Jarosław ze Skotnik. W ich skład wchodzą dostojnicy kapitulni (np. w politycznych zaś. i kanonicy. w 1360. przewodniczący polskiej delegacji soborowej. przy czym każdy członek kapituły posiadał własny majątek (tzw.jako iż założone zostało przez Lecha. i wzięło imię od szczęśliwej wróżby ptaków królewskich. szlachetnego muszą być urodzenia i ani dopuszczani są do dochodów pochodzący z plebejskich rodziców. miasto tamże założył. zm. wyznaczanej z fundacji)23. Moguncji. archidiakon. proboszcz katedralny. pokojowych. od mnóstwa gniazd Gnieznem je nazwał. sprawuje funkcję najwyższego kapłana i legatem urodzonym jest tytułowany21. kanclerz). Kolonii. XVI w. Canterbury. Z dwu ostatnich pierwszy z powagą kieruje sądami duchownymi. Takoż i sam arcybiskup. dziekan. zapewne pod kierownictwem kanclerza kapituły. które kurii arcybiskupiej podlegają. który jest jakby opiekunem dóbr i przywilejów wszystkich (wszyscy bowiem. ma kanclerza z urzędem. 23 Kapituły katedralne. jak się rzekło. Kapituły rozporządzały własnymi dobrami. stanowią autonomiczne instytucje przy katedrach. 22 Godność interreksa od śmierci Zygmunta Augusta (1572) oficjalnie i ustawowo– w czasie krótkich na ogół bezkrólewi– piastował zawsze prymas. Wojciecha. otrzymał go arcybiskup Henryk – wojewodowie – kasztelanowie – starosta żmudzki Kietlicz (Henryk I z Brenu. na IV soborze lateraneńskim.

Są i urzędnicy. Kcynia.. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. 27 Klasztory: lądecki. mogilneński i trzemeszneński– leżały w województwie kaliskim.– leżały w granicach województwa kaliskiego. Pyzdry. Ląd. pochodził z XII w. ofiarował nadto swą biskupią infułę. który tradycyjnie zasiadał po biskupach. Pyzdry. Z innych miast województwa poznańskiego liczą się: Kostrzyn. paradyski. wymieniając siedmiu kasztelanów (Kruszwica leżała w województwie brzeskimkujawskim). a przed kasztelanami (Feliks Koneczny w Dziejach admi43 . Nakło. Tatarkiewicza. 25 Henryk Firlej (1574–1626). Kazimierz (Biskupi) oraz Nakło– wg współczesnych map historycznych XVI i XVII w. 304 (hasło o H.. od 1624 arcybiskup gnieźnieński (przed śmiercią nie zjawił się w Gnieźnie i nie odbył ingresu– uroczystego objęcia arcybiskupstwa). mogilneński. kruszwicki i santocki29. Konin. Wągrowiec. wojewoda poznański i siedmiu kasztelanów : poznański. oraz starosty żmudzkiego. z lat 1478–86. Słupca. Mogilno. od 1616 biskup łucki. Trzemeszno– to klasztory benedyktyńskie. Paradyz (dziś: Gościkowo). zajmując 17 pierwszych miejsc (arcybiskup gnieźnieński brał w ogóle pierwsze miejsce przed wszystkimi senatorami). otwierając poczet senatorów świeckich jako pierwszy z nich. również srebrną trumnę ufundował Zygmunt III w 1626– została ona wywieziona przez Szwedów w 1656. międzyrzecki. 177. wysadzanych szlachetnymi kamieniami. toż niedawno zmarły Henryk Firlej. Feliks Koneczny. wszystkie. obrański. jednakże nie wykluczone. s. bledzewski. Zaliczanie senatorów-biskupów do poszczególnych województw nie jest istotne: w senacie zasiadali oni osobno. przemęcki. Dobrowolskiego i W. z wyjątkiem kościołów i kaszteli– a raczej zamków właściwych– albo klasztorów opackich bardzo bogatych. a które dawni książęta i biskupi w testamentach zapisali. oprócz innych naczyń i kosztownych szat. t. śremski. Kasztelanowie zasiadali w senacie po wojewodach. Por. Do senatorów tego województwa należą: arcybiskup gnieźnieński28. że informacja ta została zaczerpnięta właśnie z Polonii Starowolskiego. s. Warszawa 1907. Wcześniejszą. tytularnym dygnitarstwem ziemskim. ziemie czy starostwa. Konin. Obra. wyd. Z wymienionych przez Starowolskiego. od 1620 płocki. który jako jedyny spośród starostów wchodził do senatu (był bowiem najwyższym urzędnikiem nie będącej województwem Żmudzi) i zajmował miejsce po wojewodach. które i murami są ozdobione i dość ludne. 28 Gniezno w czasach Starowolskiego leżało w granicach województwa kaliskiego (w 1768 stało się stolicą osobnego województwa). wągrowiecki. z wyjątkiem kasztelana krakowskiego. s. Wilno 1924. fundowane były we wczesnym średniowieczu. biskup poznański. 11– 12 (E–F). 2. 26 Słupca. jakimi są: lądecki. srebrnych. s. Przemęt oraz Bledzew– cysterskie. W latach 1613–18 pełnił też urząd podkanclerzego. Kazimierz. Kraków 1962. Kórnik26. zarówno ziemscy jako i grodzcy. przemęcki27 i inne reguły żebraczej. Najwcześniejszy sarkofag. Por. O ofiarowaniu katedrze gnieźnieńskiej kosztownej infuły wspomina Podręczna Encyklopedia Kościelna. ufundowanej przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Jakuba z Sienna (zniszczonej podczas pożaru w 1613). 2. rogoziński. Lubin. t. Stanisława Galia). 29 Starowolski nie podaje przy województwie poznańskim podziału na powiaty. t. toż stasrebrną trumnę wykonał w 1662 gdańszczanin Piotr van den Rennen. prócz przemęckiego (założonego w 1413). l.Ma też kościół ten zaiste nieoceniony skarb w naczyniach złotych. pozostałe zaś obywają się bez żadnych obwarowań i składają się jedynie z drewnianych budynków. Historia sztuki polskiej w zarysie pod red. z wcześniejszej nomenklatury. trzemeszneński. T. z ciosu. Wschowa. szacowaną na dwadzieścia cztery tysiące florenów25. będąc przede wszystkim. lubiński. Starowolski mówi właśnie o tej i wspomina o jeszcze wcześniejszej. jednakże godność kasztelana nie pokrywała się z władzą administracyjną powiatu. Warszawa 1881. Dzieje administracji w Polsce w zarysie. Kcynia. 422.. 635. Firleju pióra ks. które kościołowi owemu darował.

od 1617 biskup łucki. Pleszew. umieszcza go na 29 miejscu. w której niedawno najprzewielebniejszy biskup krakowski Jędrzej Lipski kościół kolegiacki z prepozyturą infułacką kosztem wielkim ufundował32. Kraina ta. używania infuły i pastorału. wykształcony w Akademii Krakowskiej i uczelniach zagranicznych (doktorat praw we Włoszech). w odróżnieniu od biskupiej. podległych starostom grodowym).. Odolanów z zamkiem na bagnach położonym i Chocz. od 1581 arcybiskup gnieźnieński. 32 Jędrzej Lipski (1572–1631). jak i cała Wielka Polska. między wojewodami łęczyckim i brzeskim-kujawskim). własnym kosztem ufundował i tamże chciał być pochowany31. kasztelan. in. 30 Urzędy ziemskie dzieliły się w Rzeczypospolitej szlacheckiej na dygnitarskie (m. z 1611. cysterskie). 33 Zameczek hrabiów z Leszna (Leszczyńskich) w Gołuchowie. Poznański starosta posiada wszelako ten przywilej. podług zwyczaju jaki panuje we wszystkich prowincjach Królestwa. Koło. od 1630 krakowski. jedni z prawem sądzenia. zgromadził wielki majątek. Urzędy i sądy grodzkie reprezentowali starostowie grodzcy. zwani też generałami. od 1563 sekretarz koronny. Dobra. między bagnami położone i otoczone murem ceglanym z basztami. starostowie niegrodowi (zwani też tenutariuszami) zarządzali dobrami królewskimi. podkomorzy) i zwykłe (cześnik. najświeższą architekturą zbudowany33. z trójskrzydłowym dziedzińczykiem arkadowym. w stylu renesansowym. od 1620– po śmierci Żółkiewskiego– kanclerz wielki koronny. od 1558 referendarz koronny. 1520–1603). na mocy przywileju papieskiego. inni bez niego. in. w rocznicę nadania tytułu i poświęcenia kościoła. 1560). nie może być wykonana z cennej materii. mający pieczę nad grodami i powiatami oraz częściowo władzę sądowniczą. ziemi wschowskiej i starostwa drahimskiego. osadziwszy przy nim 6 kanoników i tyluż prałatów z proboszczem infułatem na czele. 177. w plony. również renesansowego dworu murowanego (ok. miasto nad rzeką Prosną. których przełożony nosi tytuł infułata. wojewoda. Infuła. Województwo poznańskie w czasach Starowolskiego składało się z powiatów: poznańskiego. sędzia. kościańskiego. na początku XVII w. a na pastorale winna być zawieszona biała zasłona. wałeckiego. Opatówek. Zwiernie. Grabów. z których ważniejsze są: Staw. Nieopodal stąd można zobaczyć Gołuchów. a także niezwykle wspaniałe kolegium jezuitów. które Stanisław Karnkowski. aczkolwiek tylko w swoim kościele i trzy razy do roku (wyjąwszy używanie tych oznak podczas nabożeństwa żałobnego): w dniu swego patrona. cit. od 1567 biskup kujawski. Prepozytura infułacka to tyle co probostwo lub opactwo (benedyktyńskie. Włocławku. niegdyś arcybiskup gnieźnieński. 31 Stanislaw Karnkowski (ok. posiada kilka klasztorów zakonnych oraz kościół kanoników. Kolegium jezuitów w Kaliszu ufundował w 1581. dzierżyli władzę namiestniczą w imieniu króla na obszarze całej prowincji. KALISZ. jego nagrobek w kościele kolegiackim w Kaliszu–wczesnobarokowy. s. Koźmin. ryby i bydło obfitująca. mąż tak znajomością spraw publicznych i niepospolitym wykształceniem. W 1872–85 44 . od 1622 kujawski. Wzniósł też kościoły m. z których dochody nie były przeznaczone na potrzeby grodów i urzędów grodzkich (jak w przypadku również królewskich dóbr. jak też roztropnością.rostowie grodzcy. rozbudowany został z wcześniejszego. iż nazywany jest generałem Wielkiej Polski i w kilku ziemiach swoje sądy sprawuje30. zamek hrabiów z Leszna. op. starostowie generalni. czyli prałata mającego prawo. wysoce wykształcony– autor wielu prac prawniczych. w Sławsku. po drugiej zaś stronie Krotoszyn z przepięk- nistracji w Polsce w zarysie. ma bardzo dużo mniejszych miast. nieskazitelnością i innymi przymiotami w Rzeczypospolitej sławny. starosta). W Choczy ufundował piękny kościół famy (prezbiterium 1629–34) i podniósł go do rangi kolegiaty.

arcybiskup gnieźnieński. obrazy Bogarodzicy i św. gdzie przed laty Jan Łaski. dziedzic Krotoszyna od 1570 (zm. rozpierskiego. Por. W rzeczywistości dziedzice boreccy. Łask. nigdy kalwinizmu nie przyjęli. Województwo kaliskie dzieliło się na powiaty: kaliski. szadkowski. a kilka stadiów dalej Byki. a zacni jego bracia pomnożyli wyposażenie kościoła złożeniem prześwietnych darów38. 34 Ogród ten urządził zapewne hrabia Jan Rozrażewski (tytuł hrabiowski z dóbr w Czechach). kasztelan poznański. gnieźnieński. utworzony w 1581. kcyński i ziemię nakielską. O siedem mil stąd leży Piotrków. Trybunat dla Wielkiego Księstwa Litewskiego. bogate kapy i ornaty (ze złocistymi herbami Korabiów– a więc rodziny Łaskich). kilka ogromnych aritytonarzy i psałterzy na pergaminie ozdobnie pisanych. ufundował w 1525 i w tymże roku wystarał się o godność infułata dla proboszcza oraz o rangę kolegiaty dla tego kościoła. Klasztor barokowy. 37 Podobnie jak przy województwie poznańskim. zamek hrabiów Izabela z Czartoryskich Działyńska przebudowała go w stylu francuskiego renesansu. zazwyczaj bowiem schodzą się tam tłumy ludzi pobożnych z całej Polski. czterech kasztelanów: sieradzkiego. 38 Jan Łaski (1455–1531)– od 1503 kanclerz wielki koronny. gnieźnieńskiego. oprócz wojewody. rozpatrujący odwołania od wyroków sądów ziemskich. Wartę. nie podaje Starowolski podziału na powiaty. klasztor panieński przebogaty i pięknie na kształt zamku zbudowany36. Zbierał się od 1578 dwa razy do roku: w Piotrkowie dla Wielkopolski z Mazowszem i w Lublinie dla Małopolski. by doznać szczególnej łaski Bożej. Bnińscy. Juliana. Warszawa 1880. Jest i w Ołoboku. zbierał się jednego roku w Wilnie. 310. a 45 . miasto niebrzydkie. Po Unii Lubelskiej (1569). 35 Wg tradycji szesnastowiecznej ówczesny dziedzic borecki. z miniaturami –'sprawionych przez Jana Łaskiego. a mianowicie na sieradzki. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. rozsławione cudownym obrazem Najświętszej Panny Marii35. która włączyła województwa ruskie do Korony. Warszawa 1884. fundatora. za namową predykanta kalwińskiego kazał obrazy z miejscowego kościoła spalić na rynku boreckim.nym ogrodem hrabiów Rozrażewskich34 i miasto Borek. jeden z pierwszych. dla województw ruskich ustanowiono osobny trybunat w Łucku. Barbary nie spłonęły jednak. Ufundował je Władysław Odonic w 1213. a z miast znaczniejszych: Widawę. dwie mile od Kalisza. prepozyturę infułacką z wielkim sumptem ufundował. poł. Województwo to ma swojego wojewodę i sześciu kasztelanów: kaliskiego. w 1628). mąż stanu i dyplomata. czy –jak powiada Starowolski– parlament (w znaczeniu: sąd najwyższy).. obok Zygmunta Starego. cudownie uniesione ponad ogień. tu: Trybunał Koronny. w stylu późnogotyckim (przebudowany w 1749). Obecnie oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu. s. spicymierskiego i konarskiego. t. znawca prawa polskiego. zwolennik zjednoczenia całego Pomorza i likwidacji państwa krzyżackiego. 5. na cztery powiaty województwo swoje dzieli. przeszedłszy na protestantyzm. Pabianice.. radomszczański i piotrkowski. s. 601) wymienia przechowywane w skarbcu kościoła: trumienkę srebrną z relikwiami św.. od 1510 arcybiskup gnieźnieński i prymas. Ma też. w którym raz do roku zbiera się uroczyście trybunał Królestwa. grodzkich i podkomorskich. lądeckiego. przysłaną z Rzymu. biechowskiego i kamienieckiego37. autor pierwszego wydanego drukiem (w 1506) zbioru ustaw polskich (Statuty Łaskiego). 39 Trybunał. czyli sąd39. dziedzic szczodry tego miejsca. krzewicieli kultury i sztuki renesansowej w Polsce. pyzdrski. nakielskiego. koniński. l. Wzmiankowany tu kościół w Łasku. Kościół (dziś parafialny) gotycki zbudowano w XV–XVI w. nad rzeką Wartą położony. przebudowano go w końcu XVII i 2. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich (t. SIERADZ. XVIII w. 36 Opactwo cystersek.

lecz dość ' ludna. z kościołem barokowym z 1629. wchodziła do województwa sieradzkiego. 43 Ziemia wieluńska. fundacji Kazimierza Wielkiego. na regularnym planie.). XIV w. cit. RAWA. a od 1588– 49 (3 doszło ze Żmudzi). XVII w.). z czworobocznym dziedzińcem. z ok. sochaczewska– z sochaczewskiego i mszczonowskiego. 44 Zamek ceglany. reformatów. które obejmują kilka miast (szczególnie Bolesławiec z zamkiem wielce warownym44). 42 Wczesnobarokowy pałac Denhoffów w Kruszynie. W tymże zamku najczęściej osadza się wziętych do następnego– na przemian– w Mińsku i Nowogródku. czyli razem 33. późnorenesansowy. Jest też w pobliżu znaczne opactwo witowskie41. budynek klasztorny z XVII–XVIII w. o fasadzie z poi. 40 Zamek Jaksów-Bykowskich w Bykach. Dziś z-wczesnej zabudowy zachowana tylko brama obwarowań późnogotyckich z 1470 (z nadbudową z l. z wyjątkiem Podlasia i ziemi dobrzyńskiej (w poniedziałek przed św. posiada zamek pięknie zbudowany. w Wielkim Księstwie Litewskim natomiast odbywały się one na Matkę Boską Gromniczną. nieco zaś dalej pałac kruszyński włoskiej architektury42. Sąd Trybunału Koronnego tworzyło 6 przedstawicieli duchowieństwa i 27 deputatów szlacheckich (z Wielkopolski 16. zbudowany został w 1604.111–13. Samo miasto Wieluń ma piękne domy ceglane i kościół kanoników starożytnej budowy. Bartłomiejem). op. Trybunały stanowiły w zasadzie najwyższą instancję sądową: tylko w przypadku równej liczby głosów za i przeciw (jeśli nie osiągnięto jednomyślności w dwu głosowaniach ani większości głosów w trzecim)– sprawę rozstrzygał sąd sejmowy. gostynińska– z gostynińskiego i gąbińskiego. XIX w. W 1588 do ogólnolitewskiego trybunatu przystąpiła Żmudź. obecnie zrekonstruowany po częściowym zburzeniu. przebudowywany w 1497 i 1677. Po przebudowie w 1867– zachowane z pierwszego okresu tylko 2 wieże. z Małopolski 11. W Koronie takie sejmiki deputackie odbywały się w poniedziałek po święcie Narodzenia NPM. paulinów (dziś bernardynek) –fundowany w 1393–94. Kościół na planie centralnym. z 1603–07. dziś w ruinie (częściowo re46 . przebudowany w 1630. 45 Klasztory Wielunia: augustianów (kanoników). drewnianymi wprawdzie budynkami jednostajna. lecz wszystkie przenosi ów sławny złoczewski bernardynów46. skrzydło klasztorne przebudowane w XIX w. ss. XVIII w. gotycki.tego samego imienia przepięknie zbudowany40. Są w nim i miasta znaczniejsze. po jednym lub dwu z województwa). Przed polową XVII w. aby była stała na Podolu straż przeciw napadom barbarzyńców48. rawskiego. Deputatów wybierano w miejscach tradycyjnie przeznaczonych na wybory urzędników sądowych ziemskich. jak również kilka przednich klasztorów45. Por. która ma własnych urzędników i kasztelana. poł. w XV–XVI w. w stylu późnogotyckorenesansowym. sochaczewskiego i gostynińskiego47. było ich łącznie 46. rozbudowany. 1335. 48 Zamek królewski w Rawie (Mazowieckiej)– ceglany. pochodzi z 1630. Województwo RAWSKIE ma wojewodę i trzech kasztelanów (na tyle bowiem ziem jest podzielone).. 41 Opactwo norbertanów w Witowie ufundowane zostało w 1185. tak bowiem postanowili poprzedni królowie. przez Kazimierza Wielkiego. a nadto wsie niezliczone. Do Trybunału Wielkiego Księstwa Litewskiego wybierano po 2 deputatów z powiatu. dziś ruina. gotycki– ufundowany w poi. 47 Ziemia rawska składała się z powiatów rawskiego i bialskiego. 46 Klasztor bernardynów z Złoczewic pochodzi z pocz. fundowany w 1217 (kościół gotycki po 1350. Feliks Koneczny. Dzieje administracji w Polsce w zarysie. dzieli się też na powiaty wieluński i ostrzeszowski”43. z powiatami wieluńskim i ostrzeszowskim. w którym przechowuje się czwarta część dochodów z dóbr królewskich na opłacanie żołnierzy . przy pałacu powstał także park geometryczny z pawilonami i pustelnią. obecny kościół– barokowy z 1741–84. Z tym województwem graniczy ziemia WIELUŃSKA.

z końca XVI i pocz. Tadeusz Nowak. 234–35. skąd obywatele także się handlem zajmują. P. Janusza Tazbira. z późniejszymi przebudowami. kiedy to na podstawie uchwały sejmowej utworzono stałe wojsko zaciężne w celu obrony południowo-wschodnich granic Rzeczypospolitej przed najazdami Tatarów. częściowo przebudowanych w XVIII–XIX w. [Na polach łowickich odkonstruowany). współczesna szwedzka wersja pisowni) i m. 116– 118. Pieniądze pochodziły wyłącznie z dóbr królewskich i stanowiły ich czwartą część. jako też Streiff. skąd i przyjęła się dla utrzymywanego z nich wojska nazwa kwarcianego. Sprawa północna w wieku XV I i XV II. ss. 160 i n. okres rozkwitu miasta– to XV–XVII w. admirała szwedzkiego Carla Carlssona Gyllenhjelma (1574–1650. 3. Stan liczebny wojsk kwarcianych– z powodu niechęci szlachty (dzierżawców dóbr królewskich) do ponoszenia ciężarów finansowych– był niewielki. niedawno zaś Baldisius. 47 . Renesansowy zamek arcybiskupów (dziś nie istniejący) z końca XVIw. wydani zostali w ręce hetmana Stanisława Koniecpolskiego po poddaniu się ich oddziałów zwycięskim Polakom pod Amersztynem (lub Hamersztynem. lecz na ogół nie przekraczał jednak kilku tysięcy zbrojnych. XVII w. do jakich w naszych czasach zaliczał się rodzony syn Karola króla Szwecji. Zamek arcybiskupi. podobnie też kanonicy i obywatele niektórzy. 1500–1700 „koni” i „porcji” (obrachunkowych stawek żołdu). jak świadczą zachowane ryciny i źródła archiwalne. rezydencja arcybiskupa gnieźnieńskiego. kwartę.l582) i klasztor bernardynów z XVI/XVIIw. dosyć w srebro i sprzęty kościelne zasobny: równie jak inne klasztory i świątynie51. Ducha (gotycki. Polska XVII wieku. w zamku rawskim przechowywano pieniądze na utrzymanie tych wojsk. Por. w wojnie inflanckiej z dowódcami kilku oddziałów schwytany. Warszawa 1905. nagrobek arcybiskupa Jakuba Uchańskiego z 1580–83– dłuta Jana Michałowicza z Urzędowa. dowódcy oddziałów zaciężnych zwerbowanych na terenie Niemiec na polecenie Gustawa II Adolfa w związku z wojną w Prusach z Polską. Przerębskiego z 1562–dłuta Hieronima Canavesiego. Z kościołów wymienić tu jeszcze należy kościół Św. odesłanych pod strażą do Polski i uwięzionych na kilka lat w Rawie. Dzieje oręża polskiego do roku 1793. w wojnie pruskiej pojmani49. jest tam bowiem kościół kolegiacki. od 1562–63. XVI w. Adam Szelągowski. 49 Chodzi o nieprawego syna Karola IX Sundermańskiego. Por. Warszawa 1968. z 1404. Jarmarki się tam co roku odbywają sławne. Kościół kolegiacki z XV–XVI w. (przebudowany w latach 1652–68 w stylu barokowym). Kultura pod red. Pułkownicy Jan Streiff i Maksymilian Teuffel.. Mają tu kolegium dla licznie zgromadzonych słuchaczy księża Towarzystwa Jezusowego50. Teuffel i inni dowódcy oddziałów wojskowych. cz. od 1618 nie mniej niż 2200 stawek żołdu. 50 Kolegium jezuitów w Rawie (dziś: Rawa Mazowiecka) założone zostało w 1613.. Społeczeństwo. s. arcybiskupa J. poł.niewoli nieprzyjaciół ojczyzny. Lecz o wiele ludniejszy jest Łowicz. Warszawa 1969. in. ss.. poi. w latach 1600–17– ok. Wielka wojna pruska. jeżeli są to osobistości znakomitsze. zachowuje wybitne dzieła rzeźby manierystycznej (m. Tarnowskiego i arcybiskupa Henryka Firleja z ok.ok. Jan Wimmer. XVII w. należeć musiał do wybitniejszych obiektów architektonicznych. kilka kaplic kolegiaty. 1626– prawdopodobnie dłuta Wilhelma van dem Blocke. 51 Od czasów wczesnośredniowiecznych Łowicz wchodził w skład włości arcybiskupstwa gnieźnieńskiego. dziś Czarne w Człuchowskiem) II–13 IV 1627 i następnie również uwięzieni w zamku rawskim. wieża z 1620) oraz kościół (późnogotycki. (szkic Jana Wimmera: Wojsko). Prócz kilku kanonii (z 2. pięć mil od Rawy oddalony.– l. pośród bagien położony.) zachowało się też do dziś kilka kamienic z XVI–XVII w. Gustawa króla Szwecji trybun wojskowy. czyli tzw. marszałka Jakuba de La Gardle (z pochodzenia Francuza)– pojmanych przez hetmana i kanclerza wielkiego koronnego Jana Zamoyskiego po odbiciu z rąk szwedzkich Wolmaru (w Inflantach) w 1601. in. Państwo.: O ujście Wisty. piękne budynki posiada.

ma kościół kanoników daleko za miastem. w XVIII w. po lewej stronie. który tam w zamku przez długi czas był trzymany i wreszcie. komentarz 32. jak twierdzą mieszkańcy tej okolicy. z niebrzydkim pałacem arcybiskupa gnieźnieńskiego55. jak też po prostu– terytorium. wojewody łęczyckiego tegoż imienia zamek przepiękny. ani schwytać. a miasto samo dość ludne53. zjawiają się tuż przed śniegiem i równo ze śniegiem znikają52): gdzie indziej owych ani ujrzeć. brzezińskiego. są jeszcze pewnego znaczenia Gąbin. populis.) murowany pałac i zakłada ogród oraz zwierzyniec. wpadające w oczy dla zamku piękności57. powiat. Starowolski przy obu wymienionych województwach używa określenia territoria. wielkiego księcia moskiewskiego. magistratibus et republica regni Polonici libri duo. sama Łęczyca słynie z Powołuje się tu Starowolski na dzieło Marcina Kromera Polonia swe de situ. Z rawskim województwem sąsiaduje z kolei ŁĘCZYCKIE]. przebudowaną ok.bywają się sławne polowania na szlachetne ptaszki. przywódca zwycięskiego buntu przeciw Dymitrowi I Samozwańcowi i załodze polskiej w Moskwie w 1606. 54 Właściwie Wasyl (w innym miejscu– s. [Dalej miasto Ujazd. brzezińską i orlowską58. 1487 i zrekonstruowaną po II wojnie światowej. gdyż. to województwo łęczyckie dzieliło się na trzy powiaty: łęczycki. Teren. osadzony w 1611 w monasterze Czudowo i niebawem wywieziony wraz z braćmi Dymitrem (i jego żoną Katarzyną) oraz Iwanem do Polski. mianowicie łęczycką. Tomaszowa Maz. rozbudowany i przebudowany w XVIII i XIX w. moribus. W ciągu wieków został on w toku kilku przebudów całkowicie przekształcony. brzeziński i orłowski.). W XVIII w. Sochaczew. 57 Pałac w Ujeździe (k. był bagnisty– stąd chyba słowa Starowolskiego o miejscu „nie do zdobycia”. Po klęsce zadanej jego wojskom (dowodzonym przez brata Dymitra) pod Kłuszynem przez hetmana Stanisława Żółkiewskiego– zdetronizowany. oraz Biała (posiadłość biskupa chełmińskiego). mający ogrody. w Radziejowicach zbudowano w 1606. położone blisko miasta Rawy. 55 Pałac arcybiskupów gnieźnieńskich w Skierniewicach zbudowany był w latach 1610–19. 135– mówi Starowolski: Wasyl Dymitr) Szujski (1552–1612). Biskup Jędrzej Lipski wznosi tu w 1626 (jeszcze jako biskup kujawski– por. Por. fontanny i sady urocze56.). Gostynin (sławny więzieniem Dymitra Szujskiego. łęczyckiego. którzy do senatu Królestwa wchodzą. 53 Rezydencja biskupów kujawskich w Wolborzu istniała od średniowiecza. od tegoż roku do 1610– car. 48 52 . zmarli wszyscy w ciągu 1612. brudem strawiony. które zowią śniegułami (poniekąd zwiastunami zimy można by je nazwać. też komentarz 341. pałac ten został gruntownie przebudowany. Skierniewice. wojewody łęczyckiego. na którym stanęła kolegiata i pierwotna osada. Najznaczniejsze tego województwa miasto. wydane w Kolonii w 1577. inowłódzkiego i konarskiego. pierwotny zamek był wiele razy przebudowywany i rozbudowywany. w miejscu całkiem nie do zdobycia. gdyby je chociaż trochę sztuką architektoniczną ufortyfikować59. wraz z ogrodem. co jest pojęciem nieprecyzyjnym: może oznaczać zarówno ziemię. biskupa kujawskiego rezydencja. ŁĘCZYCA. 58 O ile województwo rawskie dzieliło się na trzy ziemie. 56 Dwór renesansowy Stanisława Radziejowskiego. Oprócz wojewody ma czterech kasztelanów. z których każda składała się z dwu powiatów (por. żywota dokonał54). komentarz 47. 59 Chodzi o kolegiatę romańską z lat 1141–61 w Tumie pod Łęczycą (tu była też rozlokowana pierwotna Łęczyca). jak powiada Kromer. wzniósł Kasper Denhoff zapewne przed 1630. ma także pałac piękny nad wodą położony. podzielone podobnie jak i tamto na trzy ziemie. skąd widać Radziejowice. pałac ten popadł w ruinę. pośród bagien położona. gdzie osadzeni w zamku gostynińskim.] Wolborz.

łęczyckim i inowrocławskim. lecz przebogato wyposażony w rozmaite sprzęty. podaje jeszcze powiat radziejowski. zachowany w ruinie). (przebudowany w 1891–93). 62 Nie wiadomo mi o paulinach w Piątku. gotycki zamek– fundacji arcybiskupa Jarosława ze Skotnik. W pobliżu– mieszkania kanoników. W brzeskim jest Włocławek. na sławne tamtejsze targi. rozbudowywany w latach 1467 i 1533 (także w l. Kruszwica. wchodziła natomiast do diecezji włocławskiej. bobrownicki67 i inowrocławski. dopiero od 1717 przyłączona została do województwa inowrocławskiego. inowrocławskiego. Są też Piątek z jednej. kowalski i przedecki63. siedziba i miasto biskupa kujawskiego oraz pomorskiego. (rozbudowa późnogotycka w 1534. 68 Trzech było w Polsce kasztelanów konarskich: z Konar w województwach sieradzkim. rozciąga się tuż od jeziora Gopła i miasta Kruszwicy aż po Wisłę i do granicy Pomorza. 521. gotycki.. Później odbywały się tu sejmiki wojewódzkie. obficie zarybione. które nie tylko na własne potrzeby starczają. było tu również starostwo grodowe. szkoła i seminarium. i domami ceglanymi pośród drewnianych ozdobiony66. kruszwickiego i kowalskiego. 67 W czasach Starowolskiego województwo inowrocławskie. bydgoskiego i konarskiego68. XV w. XVIII w. 49 60 . murem i fosą otoczony. i ma liczne miasta oraz wsie. podzielone na dwa województwa. a przez pół tyle wszerz. która tam na sądy się zjeżdża60.. są spławiane. Służewo i sam BRZEŚĆ. a w tym ostatnim godny jest zobaczenia zamek nad Wartą. z lat 1324–64. brzeski. posiada domy ceglane.owiy] obejmuje. Województwo BRZESKIE ma jednego wojewodę i trzech kasztelanów. wg współczesnych map historycznych XVI–XVII w. wałem. 61 Uniejów.] Podobnie województwo INOWROCŁAWSKIE trzy [. 63 Maty słownik historii Polski. wczesnobarokowa W 1638–45). bydło i ryby plenna.. podobnie jak i miasto nad nurtem Wisły położony. stosownie do prawideł sztuki zbudowany61. jako piąty w województwie brzeskim-kujawskim. XIV w. obierające 4 posłów na sejm i 2 deputatów do Trybunału Koronnego. rozciągające się tylko po lewej stronie Wisły– jak sam zresztą pisze– składało się z dwu powiatów: bydgoskiego i inowrocławskiego. w Łęczycy odbywały się zjazdy koronne i sejmy. poł. jeziora bowiem niezliczone posiada. leżał w granicach województwa sieradzkiego. z poł.jarmarków i zgromadzeń szlachty tego województwa. Trójcy z ok. lecz także Wisłą do Gdańska. rozbudowany w XV w.. ceglany. a zatem odbywały się i sądy grodzkie.. op. w pierwszym natomiast klasztor ojców paulinów62. a także Radziejów. 64 Kościół katedralny we Włocławku– gotycka bazylika– zbudowany został w latach 1340–65. w której leżą Bobrowniki. brzeskie mianowicie i inowrocławskie. rozpościerającemu się na pięć mil wzdłuż. z wikariuszem i szkołą (zapewne parafialną). brzeskiego mianowicie. powiaty natomiast cztery. Z kolei idą Kujawy. położona po prawej stronie Wisły. [Kraina to urodzajnych pól. s. na regularnym planie. Włocławek w czasach Starowolskiego i wcześniej był jednym z piękniejszych i dobrze zabudowanych miast.. kruszwicki. bydgoski. a na inowrocławW XV w. zamek zaś sam. 65 W Raciążku był zamek biskupów kujawskich. lubo wszystkie drewniane. ozdobiony przepięknym zamkiem65. miasta arcybiskupa gnieźnieńskiego niepoślednie. a zwłaszcza naczynia srebrne64. Ziemia dobrzyńska. mająca kościół katedralny staroświeckiej wprawdzie budowy. spośród których szczególne miejsce przypada Gopłu. może chodzi o kościół parafialny Św. kraina w zboże. oprócz wojewody trzech do senatu Królestwa kasztelanów wystawia. 66 Do dziś zachowały się fragmenty murów miejskich w Brześciu Kujawskim. która należy do województwa brzeskiego. poł... cit. obfitująca we wszelakie zboża. należy do wybitniejszych zabytków architektury gotyckiej w Polsce. Uniejów z drugiej strony.. Na tym brzegu widzieć też można Nieszawę całą murowaną i nie bardzo daleko Raciążek.

w którym niegdyś król Popiel za dopustem kary boskiej został pożarty przez myszy. Mysia Wieża. Założony przez biskupa krakowskiego Jana Rzeszowskiego w latach 1471–78. a gleba żyźniejsza i lepiej uprawiona. 820. 76 Klasztor bernardynów (od 1817 bernardynek. o dwie mile stąd. klasztor późnogotycki. przebudowany w późniejszych czasach. Warszawa 1886. Ale i pośrodku Sandomierszczyzny ziemia okazuje się częściowo pagórkowata albo raczej pochyła. czyli województwa: krakowskie.]71 i ma wielką obfitość sumów. u podnóża tejże góry. kapitułę policzoną (Capitulum numeratum). która miała stałą liczbę kanoników. ma za miastem kościół Św. podobnie jak Pakość łososi72. Cały zamek (a więc i wieża). Piotra z kwadratowych kamieni zbudowany. Por. od 1569 (Unia Lubelska) województwa ruskie należały do Korony. Solec. z fundacji Rychłowskich. żądny panowania. jak Gniewkowo. tym bardziej górzysta jest i lasami pokryta. ale niesłusznie wlicza się je do Małopolski. od południa zaś z Węgrami i Śląskiem. Oczywiście. zbudowany został w poi. sławny imieniem i drzazgą Krzyża Świętego75. XIV w. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego t innych krajów slowiariskich. 75 Por. 70 Do dziś zachowała się z tego zamku tylko owiana legendą tzw. Mała Polska ma mil niemieckich pięćdziesiąt i pospolicie dzieli się na trzy prowincje. 71 Kościół jezuitów w Bydgoszczy zbudowany został w 1617 przez biskupa chełmińskiego Kuczborskiego. Wracławek.. sandomierskie i lubelskie. od zachodu z Wielką Polską. przebudowanym ok. położony we wsi Święta Katarzyna (nazwa od wezwania kościoła). Okazały kościół benedyktynów (później kolegiatę) pod wezwaniem Św. u podnóża Łysicy w paśmie Łysogór. taką. z wyjątkiem Łysej Góry. 1230. od wschodu z Rusią. MAŁA POLSKA Tak wzdłuż. określoną przez papieża. Miarodajny chyba jest w tym względzie podział Małopolski u Starowolskiego– na 3 województwa: krakowskie. gdzie znajduje się najbogatszy w całej Wielkiej Polsce klasztor panieński73. z przynależnym kolegium 24 kanoników69. kolegium. s. Kanonicy tutejszej kolegiaty tworzyli tzw. cit. na której jest klasztor benedyktynów. po 1945 przywrócono mu pierwotny wygląd– romański. trucizną na uczcie wymordował70. Piotra i Pawła w Kruszwicy. Katarzyny. 74 Mały słownik historii Polski (op. przeniesionych z Drzewicy) z kościołem Św. tzn. Przeszedł on dwie przebudowy (1586 i 1856–59). z ciosowych („kwadratowych”) kamieni. Takoż im bardziej przybliża się do granicy Węgier. i zamek ceglany na wyspie jeziora Gopła. położone w tej samej kolejności. Św. Katarzyny bernardyński76. sandomierskie! lubelskie. komentarz 6. Św. t. [sławnym z kolegium księży Towarzystwa Jezusowego. komentarz 11. ponieważ swoich licznych krewnych. ku północy i letniemu wschodowi74. ss.. z kościołem (bazyliką romańską) z lat po 1175. wzniesiono w latach 1120–40. 73 Opactwo norbertanek. im dalej zaś stamtąd odstępuje.skiego województwa granicach jest położona. oraz drugi. fundacji Kazimierza Wielkiego. 7. Bydgoszcz jest miastem murowanym. 521–24) oraz inne wydawnictwa zaliczają do Małopolski także województwa ruskie– łącznie 11. 50 69 . jak i wszerz. Por. A mianowicie od północy sąsiaduje z terenami Mazowsza i Podlasia. istniało od 1620. Są tamże i inne niepoślednie miejscowości oraz ludne dobra. 72 Obie informacje prawdopodobne: połów łososi w czasach Starowolskiego stanowił poważny procent dochodów Pakości– miasteczka nad Notecią i Jeziorem Pakoskim. tym łagodniejsze są pochyłości. Dybowo i Strzelno. w jakiej tu je wyliczono.

miast spiskich (m. zbudowane tyleż ku obronie. mająca zamek bardzo warowny. które w charakterze zastawu wróciły do Polski w 1412 (w 1108 cały Spisz oddany był Węgrom przez Bolesława Krzywoustego jako posag jego córki. geogr. in. prywatnych i publicznych. Wszystkie natomiast pozostałe ziemie tego województwa zawierają dziewięćdziesiąt trzy ludne miasta. wg projektu Jana Trwano. Poprad. t: IV ( Miasto Kraków). w latach 1628–30. że do XVII w. Św. Lecz są i klasztory. też komentarz 114. co i wygodzie użytkowników oraz nieodległymi wioskami i włościami odpowiednio uposażone. bielański. kalwaryjski. hebdowski. 267. ksiąski. wiśnicki. zawiera także trzy księstwa: Oświęcimskie. (m. a 50. z pozostałościami tzw. z północy Kleparz. bieckiej i sądeckiej). Czorsztyn. i zamek na skale jakby wchodzącej w środek Wisły. Książ. staniątkowski. z fundacji biskupa krakowskiego Marcina Szyszkowskiego. wsch. a nie odrestaurowane. mstowski i częstochowski. l.. i na 50° szer. Ogrodzieniec. Wacława i Stanisława biskupa– gotycką. oprócz swoich czterech ziem77 (krakowskiej mianowicie. jędrzejowski. z XIV w.Województwo KRAKOWSKIE. . 79 Starostwo spiskie (na południowych stokach Karpat. (Wawel). Łączą się z nim dwa miasta. miechowski. Zatorskie i Siewierskie. Wiśnicz. oprócz wsi i folwarków. Powiatów bylo więcej: krakowski. płn. tak wspaniałością i obronnością budowli. geogr. ale także okręg. z wielkim sumptem został odrestaurowany83. w dolinie górnego Popradu) tworzyło 13 tzw. Stanisława biskupa (wolno stojący grobowiec pośrodku kościoła) zostało wzniesione. między którymi najważniejsze miejsce zajmuje Lubowla. 83 Mauzoleum Św. 81 Kraków leży mniej więcej na 20° dług. Osiek. przyrowski. oraz starostwo spiskie. cit. s. w 1642). wspaniałymi budowlami ozdobiony. wreszcie za Lubomirskich w 2. jak i zasobami wszelakich rzeczy tyczących się sposobu życia i zewnętrznej ogłady. Bobrek. na które jest podzielone. I tamże bazylika Św. szczyrzycki. ozdobione kościołami. a jakkolwiek i przedtem znajdowały się tam srebrna trumna84 i liczne złote Starowolski używa terminu districtus. Por. Katalog zabytków sztuki w Polsce. położony na 42. 80 Zamek w Lubowli sięga zapewne XIII w. 1020) i II (z lat 1090–1142) katedry romańskiej oraz licznymi kaplicami gotyckimi. Pilica. klasztorami i zamkami. obejmującej dwa powiaty– ksiąski i proszowicki–lelowskiej. a obejmujące trzynaście miast79. jak Melsztyn. gidleński. ćwierci XVII w. A oprócz tych są także zamki zbudowane na wyniosłych miejscach i skałach. Lubowla. a także obfitością zagranicznych towarów i liczbą tudzież uprzejmością mieszkańców łatwo równać się może ze sławnymi miastami Niemiec i Włoch. alwerniański. sądeckoczchowski. z południa Kazimierz. In. Sobeń i inne. I (zaczętej ok. proszowski. Był jedną z potężniejszych warowni ówczesnej Polski.– Miastem koronacyjnym i nominalną stolicą państwa pozostawał aż do Konstytucji 3 Maja. szczyrzycki. co oznaczać by powinno powiat. odkupione w 1443 przez biskupa krakowskiego Zbigniewa Oleśnickiego i włączone do Polski. Rabsztyn. KRAKÓW. Judyty). Tenczyn. księstwa oświęcimskie (zhołdowane w 1454) i zatorskie (nabyte w 1494) tworzyły powiat śląski. jako tyniecki. miejscowego biskupa..) podaje. lelowski. 51 77 . biecki. stanowiło odtąd udzielną własność biskupów krakowskich. Stanisława82. renesansowymi i barokowymi. Lanckorona. sielecki. mogilski. szerokości81. pod wezwaniem Św. il. Morawica.. będące częścią Węgier. dzielnicę lub ziemię. cz. W tym wypadku należy chyba tłumaczyć to słowo jako ziemię. stopniu długości. później przebudowany został przez Jana Bonera (tutejszego starostę) w 1555. 76. Spytkowice. Warszawa 1965. stolica prowincji i metropolia całego Królestwa. Por. 82 Chodzi o katedrę wawelską. na miejscu gotyckiego (upiększonego w dobie renesansu) ołtarza tego świętego. 78 Maty słownik historii Polski (op. stanowiące części Śląska78. Lipowiec. w której jego grobowiec niedawno przez Marcina Szyszkowskiego. Biała). Księstwo Siewierskie. a w nim straż ustawiczną80.

infuła biskupa Jędrzeja Lipskiego z lat 1630–31. żona króla Stefana. srebrne części drugiej trumny z XIV w. część i strona– jak w komentarzu 83. 87 Na przykład: relikwiarz na głowę św. ufundowaną zapisem testamentowym przez biskupa Piotra Gembickiego. zlotem i szlachetnymi kamieniami. w latach 1669–71 złotnik gdański. Władysława IV]. utkana na zamówienie biskupa Piotra Tornickiego. Kaplicę Zygmuntowska przerobiła w pewnym sensie Anna Jagiellonka. Stanisława biskupa z 1504 (dzieło złotnika krakowskiego Marcina Marcińca)– ufundowany przez Elżbietę Rakuszankę. tom. Por. tam gdzie są groby królewskie. z funduszów po synu. Zygmunta z ok. A może idzie o ołtarz ze scenami z życia Marii. w takim razie popełnił błąd. Floriana (pierwotnie św. XIII w. pomijam krzyże drogimi kamieniami i perłami roziskrzone. infuła biskupa Tomasza Strzempińskiego z lat 1455–60. 85 Chodzi zapewne o wzbogacony w dobie renesansu gotycki ołtarz Św. komentarz 83. gdyż wyznaczono do tego kapłanów. gdyż te wartość niemal wszelką przewyższają i niezwykłością w tym większe wprawiają „zdumienie. infuła wiązana tradycyjnie ze św. w ofierze za duszę ojca swego. z daru wojewody krakowskiego Piotra Kmity. Stanisława biskupa. to jednak wielce je pomnożyła hojność pobożnych królów z dynastii jagiellońskiej [. która stanęła na retabulum mauzoleum Świętego (por. w domyśle– także o trumnie. Stanisława biskupa. i jeżeli w poszczególne dni odprawia się Pierwszą trumnę św. drugą– Elżbieta. Stanisława biskupa (Szczepanowskiego) ufundowała prawdopodobnie błogosławiona Kinga (żona Bolesława Wstydliwego) w 1253. ornaty i kapy z samych tylko klejnotów wykonane. Stanisława biskupa) z lat 1422–61– dar królowej Zofii Jagiełłowej. Piotr van den Rennen. siostra Kazimierza Wielkiego (tej niewątpliwie trumny dotyczą słowa Staro-wolskiego: „jakkolwiek i przedtem znajdowały się tam srebrna trumna i liczne złote naczynia”). Może jednak Starowolski ma na myśli ołtarz w tej właśnie wspaniałej kaplicy. w Kaplicy Zygmuntowskiej. komentarz 83. by w ustalonym porządku przez całą noc psalmy śpiewali. krzyż z diademami. potem dary Zygmunta III i jego syna. po przetopieniu. złotem.). relikwiarz św. zwana też Królewską. w miejscu późniejszego mauzoleum tego świętego (por. Jest Zygmuntowska pod wezwaniem Wniebowzięcia NPM. naszywana perłami. które szacuje się na tyle tysięcy złotych. 1540. Janie Olbrachcie. 52 84 . że ofiarował wiele darów w krzyżach złotych i szatach wyszywanych drogimi kamieniami. później zaś jego córka Anna. Katalog . złotem i perłami. Przemilczam w tym miejscu tyle relikwii świętych. drugi srebrny ołtarz wystawiła.. trzecią (zabraną przez Szwedów w czasie „potopu”) ufundował Zygmunt III i tę ma na myśli Starowolski. w kaplicy Zwiastowania Najświętszej Marii Panny. przypisując Annie Jagiellonce fundację ołtarza wykonanego na zlecenie Zygmunta Starego.naczynia poświęcone do odprawiania nabożeństw. wykonane w Norymberdze wg projektu Piotra Flötnera)– ufundowany przez Zygmunta Starego. I tak Zygmunt Stary prócz tego. srebrny ołtarz przy grobowcu Świętego wybudował85. kapa amarantowo-złota z lat 1523–35. Do jej wykonania wykorzystane zostały.zabytków sztuki w Polsce. srebrem i szlachetnymi kamieniami najkosztowniej ozdobionych. wykonał czwartą z kolei trumnę św. To tylko powiem. ale przeróbka ta dotyczyła tylko umieszczenia jej nagrobka. im się je dłużej i dokładniej ogląda87. srebrny ołtarz fundacji Zygmunta Starego. z pot. ufundowany przez Zygmunta Starego w latach 1531–38? 86 Nie ma w katedrze wawelskiej i nie było kaplicy Zwiastowania NPM. mówiąc ogólnie o grobowcu Świętego. haftowany ornat z ok. 1533 (dzieło Melchiora Baiera.). i przykryciem pozłacanym oratorium to ozdobiła86. czym nawet najhojniej opatrzone kościoły europejskie od tego naszego się różnią: w nim mianowicie pieśni słychać nieprzerwanie i nigdy nie nastaje cisza. zdobiona srebrem. Stanisławom biskupem (może z 1253). a w niej wspomniany na końcu komentarza 83. ornat z lat 1501–04. relikwiarz na głowę św. pomijam mitry biskupie.

między którymi pierwsze miejsce zajmuje owa sławna na Rynku Krakowskim. Bursy. Najświętszej Marii Panny90. Floriana na Kleparzu i Św. Pomijam tu zresztą pięć kościołów. Piotra i Pawła. to przede wszystkim domy przeznaczone na mieszkania studentów i niższego szczebla pedagogów. przylegała do niego 89 88 53 . biblioteki i inne pomieszczenia. założone zostało w 1449 i pomieszczone w gmachu na rogu ulic Gołębiej i Jagiellońskiej. mająca archiprezbitra infułata i bardzo liczne duchowieństwo. Kolegium Starnigielowskie. Collegium Minus in quo” („Teologowie. Spieszę już do Akademii. z pozostałymi niższego rzędu kapłanami tyleż ma w dochodach. a które własnych kanoników mają i kapituły własne89. Kolegium Większe. 90 Idzie o kościół Mariacki. ile i biskup. 92 „Kandydaci Astrei”– przyszli prawnicy. Kapituła. ich jadalnie. probostwo tej parafii miało rangę prepozytury infułackiej wyższego stopnia (por. która z 36 kanoników się składa. w którym tej nauki profesorowie mieszkają i wykładają. Biskup sam trzydziestu miast jest panem i Księstwa Siewierskiego najwyższym książęciem88. podobnie jak na zamku. czyli Bursa Oleśnickich [. w którym”). Anny. Kolegium Filozofów. zakupionym w 1400 (za 600 grzywien) z dotacji Władysława Jagiełły i za kosztowności przeznaczone testamentem przez królową Jadwigę na odnowienie Akademii. Jerzego na Wawelu (obydwa zamknięte w 1802) oraz w mieście kolegiaty: Św. Św. komentarz 32.w tej świątyni prawie sto nabożeństw. każdy we własnym domu. Kolegium Mniejsze. Kolegium Jerozolimskie.). zwane też Królewskim lub Artystów (od odnowienia uniwersytetu w 1400 zajmowane głównie przez Wydział Teologiczny. jak mieszkania profesorów. w którym teologowie. która jest całej Sarmacji najświetniejszą ozdobą. Najogólniej: przez pojęcie „kolegium” rozumieć należy budynek (lub zespól budynków) mieszczący zarówno sale wykładowe. córka Zeusa i Temidy). i Kolegium Prawnicze. wydziały i bursy do pewnego stopnia przenikały się wzajemnie. Starowolski ma tu na myśli zapewne kolegiackie kościoły Św. komentarz 78. a z tych dwie przy akompaniamencie muzyki. Kolegium Mniejsze.Kolegium Sisiniańskie niedawno wybudowane. czyli Bursa Noskowska. początkowo zwane Nowym i przeznaczone dla Wydziału Sztuk Wyzwolonych. Św. Michała i Św. Anny. Kolegium Mniejsze (Minus). najwydajniejszej kuźni uczonych wszelkiego rodzaju. co we dnie i w nocy. dokupionych za 300 grzywien w 1417. w którym filozofowie. czyli Kolegium Długoszowe. jak i w mieście. podobnie jak ongi Ateny były perłą Grecji. lekarze zaś. Do nich można doliczyć 14 szkół gramatyczPor. Św. słuchacze wydziału prawa (Astrea– w mitologii greckiej bogini sprawiedliwości. Kolegium Ubogich. w którym przebywają kandydaci Astrei92. W tym właśnie gmachu rozpoczęły się w 1400 zajęcia w na nowo otwartej przez Jagiełłę Akademii Krakowskiej. Ma ona w ogólności [jedenaście] kolegiów91. Kolegium Większe (Maius). mieszkają poza kolegium. W wydaniu trzecim usunięto słowa: „Theologi. to zwykle osiem mszy śpiewanych. 93 Podziały na kolegia. Pomijam klasztory przebogate i parafie miasta. czyli Bursa Jagiellońska. oraz w dwu sąsiednich domach. ponieważ są zazwyczaj żonaci. położonych tak na zamku. ale także Artystów i Filozoficzny) mieściło się w gmachu przy ul. w wydaniu drugim wymieniono liczebnik „octo” na „undecim” („jedenaście”) w związku z utworzeniem po 1652 trzech kolejnych kolegiów Akademii. 91 W wydaniu pierwszym zdanie to brzmiało: „Haec in universum octo collegia habet” („Ta ma w ogólności osiem kolegiów”). stąd wyraźne rozgraniczenie dyscyplin wykładanych w poszczególnych gmachach (prawie równoznacznych z określeniem „kolegium”) wymagałoby bardzo obszernej informacji. Śmieszko-wiczowskie] i Kolegium albo Wydział Sztuk Wyzwolonych93. nieprzerwanie na chwałę Bożą wspólne śpiewy odprawia. ale nie zawsze: niektóre bursy miały też rangę lub pełniły niektóre funkcje kolegiów. dalej Bursa Prawnicza.

iż nie ma prawie żadnej kościelnej.. Kazimierza Lepszego. 54 . Szkoły te (closses. były magister Akademii Krakowskiej. Poszczególne fakultety rządzą się własnymi ustalonymi prawami i nauką kierują z tak wielką starannością. by nigdy od żadnych nieBursa Bogatych.. gdyż w szerokim stopniu uwzględniały naukę języka polskiego. znana od 1442. Poznaniu (tzw. czteroklasowe). l. Bursę Jerozolimską. Artystów. wcześniejszą szkołę przy kolegiacie. w budynku zakupionym w 1403 za 700 grzywien i w domu dokupionym w 1406 za 300 grzywien. in. Poza Krakowem Akademia miała swe kolonie (o wyższym– średnim. t. Przy Grodzkiej mieściło się też Kolegium Medyków (pierwsze wiadomości o nim pochodzą z 1441) oraz Bursa Prawnicza. Sisiniańskie (przy ul. cit. Z trzech kolegiów dodanych przez Starowolskiego w drugim wydaniu Polonii. 346. Kraków 1939–47. a nawet uniwersyteckim poziomie nauki) m. Bursa Filozofów albo Noskowska– od jej odnowiciela (ok. kupując w 1409 kamienicę na rogu ulic Wiślnej i Gołębiej. komentarze 16. Kolegium Prawnicze mieściło się przy ul. ale i w odległych od Krakowa ośrodkach. z zapisu kardynała Zbigniewa Oleśnickiego (stąd zwaną też Oleśnicką). Jana). Niechaj przeto sprawi wszechmocny Bóg.nych. Grodzkiej. 270. ss.. Gołębiej) w 1588. utworzono w Krakowie (przy ul. uczyli w nich wykładowcy Akademii. koło klasztoru norbertanek)– założył w 1638 dziekan i infułat kolegiaty zamojskiej.. ówczesny rektor Akademii. 94 Akademia Krakowska rozbudowywała– od ostatniego ćwierćwiecza XVI stulecia dla przeciwstawienia się wpływom szkolnictwa jezuickiego– podległe sobie szkolnictwo średnie i elementarne nie tylko w Krakowie. zgodnie z życzeniem nowego fundatora. Starnigielowskie (też przy Gołębiej. dla 20 studentów z diecezji płockiej (z zapewnieniem im mieszkań i wyżywienia) oraz dla 20 studentów z innych stron (z zapewnieniem tylko mieszkań). por. dziś katedrze Św. Kolegium (albo Bursę) Ubogich. wkrótce po objęciu przez ten wydział (w 1468). której by nie mogli piastować ludzie u tej Matki Żywicielki wykształceni. Por.) i Warszawie (od 1612. 1608). erygowana w 1471 przez Jana Długosza. Jan Długosz rozszerzył ją. Dzieje Uniwersytetu Jagiellońskiego w latach 1364–1764. otwarł w 1436 Jan Długosz. Sztuk Wyzwolonych) początkowo mieścił się w gmachu Collegium Maius. Śmieszkowiczowskie– w 1646. Z licznych innych prac poświęconych dziejom UJ warto jeszcze wymienić: Henryka Barycza Alma Mater Jagellonica. a których głową wielmożny rektor Akademii. kolonie) zwano niekiedy gramatycznymi. oddzielny budynek. jako egzekutor testamentu fundatora. Akademię Lubrańskiego. późniejszy. zakupując jeszcze dwa domy na użytek scholarzów. op. 17. Gołębiej. 269. w Gnieźnie (od 1600. Studia i szkice z przeszłości Uniwersytetu Krakowskiego (Kraków 1958) oraz Kazimierza Morawskiego Historie Uniwersytetu Jagiellońskiego (Kraków 1900). 1558). rozrzuconych po mieście94. 19. Do rozwoju tych szkół przyczynili się następnie rektor Jakub Janidto. Dzieje Uniwersytetu Jagiellońskiego w latach 1364–1764. spłonął. Wydział Humanistyczny (albo: Artium. od którego przyjęła się też wkrótce (dla closses krakowskich) nazwa Szkół Nowodworskich. biskupa płockiego Andrzeja Noskowskiego– przeznaczona była. Gabriel Władysławski i przede wszystkim (w 1617) hojny fundator Bartłomiej Nowodworski. byłą szkołę katedralną). Historia Szkół Nowodworskich 1588– 1773. za staraniem rektora Akademii Stanisława Picusa Zawadzkiego. Ich uczniowie stanowili następnie poważny procent studentów Akademii. Obszerne studia poświęcone Akademii Krakowskiej zawiera praca zbiorowa pod red. zwane też Jagiellońskim (ta nazwa dopiero od Anny Jagiellonki). obok Bursy Jerozolimskiej) ufundował w 1641 dr teologii Akademii Krakowskiej Maciej Sisinius. Lwowie (od ok. nazywane początkowo Scholae Priuatae. jako też politycznej godności. w których zresztą magistrowie Akademii uczą i wyższych sztuk. Pierwsze takie closses (trzy-. dr medycyny Wawrzyniec Śmieszkowie. ufundował profesor Akademii Krakowskiej Jan Isnerowicz. Wawrzyniec Starnigiel. wydana na 600-lecie krakowskiej Almae Matris. 347 oraz Henryk Barycz.

jak Antoni Napachański. Święty także Jan Kanty akademik.Sebastian Nuceryn]. a przede wszystkim u Św. braćmi mniejszymi obserwantami lub skrótowo: obserwantami) z kościołem Św. Izajasza Wyznawcy u augustianów eremitów.– dworów Tęczyńskich i opatów tynieckich). Łazarza) z kościołem Niepokalanego Poczęcia NPM na Wesołej. Stanisława biskupa na Skałce. św. Uzupełnienia wymagają informacje o wymienionych przez niego kościołach i konwentach. Por. doświadczając różnych utrapień. Starowolski pisze jednak „na przedmieściu”. Anny spoczywa. Szymon Halicki i liczni inni gdzie indziej. Trójcy. statecznością obyczajów i życia nienagannego prawością wsławieni. Są i po klasztorach braci reguły żebraczej studia tak filozofii. fundowane przez biskupa Iwona Odrowąża w l. 96 Starowolski mówi tu o szkołach zakonnych przy klasztorach i kolegiatach krakowskich. jednakże kościół ten. Adam Miłobędzki. Szymona z Lipnicy. co odpowiadałoby klasztorowi karmelitów bosych (od 1788 szpitalowi Św. 55 95 . u bernardynów św. XVII w. kościół późnobarokowy z XVIII w. a z nim wielu pobożnością wyróżniających się mężów. Pawła Pierwszego Pustelnika na Skałce. klasztor franciszkanów z kościołem Św. św. u zakonników św. wczesnobarokowy. jak i mniszym życiu. mąż niepospolitą życia świętością i znakomitą celujący wiedzą. Stanisława Kazimierskiego u kanoników regularnych. Roch Poznański. jak i obserwantów. Atlas zabytków architektury w Polsce. Piotra Starszego” było uzupełnienie w nawiasie: „(ubi et humaniora iuventuti traduntur)”– „(gdzie i humaniora młodzieży są wykładane)”. Marka błogosławiony Michał Giedroyć. Franciszka Serafickiego. jak i teologii przepięknie kwitnące. Warszawa 1967. św. fundowane w 1237. a równocześnie najsławniejszych głosicieli słowa Bożego96. paulinów sprowadził tu Jan Długosz). klasztor paulinów z kościołem Św. fundowane przez Zygmunta III. poł. 102– 10. ale przede wszystkim u dominikanów w kościele Św. u Św. u karmelitów bosych na przedmieściu. W wydaniu drugim uzupełnienie to zostało usunięte dla aktualizacji stanu rzeczy. jak Stanisław Kokoszka. Obecny kościół barokowy. Pozostali. że dla wszystkich był przykładem.. Prandoty. Św. Piotra Starszego95. wywołuje miłość ku sobie i wzbudza łaskawą przychylność tak wielu. zarówno w świeckim. Piotra i Pawia (1605–19). z 2. Katarzyny na Kazimierzu.szczęść ani nieżyczliwości nie upadła sława prześwietnej Akademii. XVII w. a także u innych. którzy prócz całkowitej W wydaniu pierwszym po słowach: „od św. Bartłomiej Bątkowski. Lecz i ciała licznych świętych spoczywają w tym mieście. Michała (dziś Muzeum Archeologiczne) przy Senackiej (klasztor rozbudowany w 1611–36 z wcześniejszych– XV– XVI w. którzy z dawien dawna wyróżniali się wykształceniem i zarazem czystością życia. który cały swój wiek. być może klasztor karmelitów bosych z dawnym kościołem Św. fundowane przez kardynała Zbigniewa Oleśnickiego dla zakonników sprowadzonych tu przez św. Stanisława. Jana Kapistrana w 1453.. ss. u augustianów w klasztorze Św. św. na miejscu wcześniejszych budowli romańskich i gotyckich (obecny klasztor z poi. Katarzyny. klasztor bernardynów (odłamu franciszkanów. klasztor dominikanów z kościołem Św. Jana Grotego na zamku. u ignacjanów od św. która. Bernarda na Stradomiu. św. Trójcy. Jan Wielicki [. Łoziński. zwanych u nas bernardynami. ćwierci XIII w.. w tak wielkiej czystości i niewinności spędził. u franciszkanów tak konwentualnych. zbudowano po 1634 (Starowolski pisze o klasztorze w pierwszym wydaniu Polonii– 1632). fundowane przez Kazimierza Wielkiego w 1342. Z. i wciąż jeszcze za wykładowców mają mężów najuczeńszych we wszelakich kwestiach. Ma więc na myśli: klasztor augustianów z kościołem Św. Jacka oraz Iwona biskupa u braci dominikanów. minorytami. kolegium jezuitów z kościołem Św. a szczególnie cudami słynące: św.

dr filozofii (studiował w Akademii Krakowskiej). zwane też Bractwem Pięciu Ran Zbawiciela. ale także niesienia pomocy ubogim i upośledzonym. błogosławiony Szymon z Lipnicy (zm. Stanisław (Szczepanowski)– biskup krakowski w latach 1071-–79. in. profesor Akademii Krakowskiej (pochowany w kościele akademickim Św. 1494–1561)– sławny kaznodzieja. Stanisław Kokoszka (zm. Szymon Halicki (1576–1625)– kanonik przy kościele Św.zapewne istniało również od średniowiecza. założone przez św. błogosławiony Izajasz Boner (1380–1471)– zakonnik w klasztorze augustianów przy kościele Św. w przekładzie polskim: Kraków 1970. Sebastian Nuceryn (1565–1635)– doktor teologii. Trójcy). Bractwo Bożego Ciała w śnieżnobiałym z kapturami czerwonymi. procesji). Bractwo Szkaplerza (Szkaplerz Karmelitański). w Krakowie. [Sławne są w tym mieście i bractwa pobożnych ludzi. błogosławiony Stanisław Kazimierski (lub Kaźmierczyk. uświetniania ceremonii liturgicznych (zwł. uczeń Jana Kapistrana. kanonizowany w 1257. idą w procesjach odziane w różne kolory. Roch z Poznania (zm. Bractwo Bożego Ciała. Bractwo Włochów w śnieżnobiałym. wybitny kaznodzieja. 209 i 328– przyp. które w czasie większych uroczystości. spowiednik Zygmunta Augusta. przy kościele Św. krewny biskupa Iwona i św. s. Zygmunt III Waza. Bractwo Św.. autor rozpraw teologicznych (pisał o nim Starowolski w Setniku pisarzom polskich. Floriana w Krakowie. grzebania zmarłych (w średniowieczu'). wyd. a ściślej Arcybractwo Miłosierdzia z Bankiem Pobożnym. w Polsce najwcześniej przy kościele Bożego Ciała na Ka56 97 . błogosławiony Prandota Odrowąż (zm. to stowarzyszenia świeckich wiernych. Bractwo. błogosławiony Iwo Odrowąż (zm. mianowicie Bractwo Różańcowe idzie w czerwonym. . Jacek Odrowąż (1183–1257)– bratanek biskupa Iwona. przez generała zakonu karmelitów. Bartłomiej z Przemyśla. Bractwo Św. Franciszka Serafickiego w Krakowie. Barbary w Krakowie Piotr Skarga w 1584 (jałmużny stanowiły „Bank Pobożny”. podług dawnego obyczaju. in. Są to mianowicie święci i błogosławieni: św. Władysław IV i Jan Kazimierz). przy kościele Św. asceta. od miejsca urodzenia. w 1585. bez ścisłych reguł zakonnych. 1229)– biskup krakowski. Jacka Odrowążów. wykupywania jeńców (jak np. opisani są w księdze żywotów97. założone w 1632 w Polsce Bractwo Św. Zofii w jasnobiałym. 1596)– sławny kaznodzieja. 1266J– biskup krakowski. sierót i chorych). 1499 lub 1510)– dominikanin. Dominika w 1221. Męki Chrystusa w kolorze czarnym. Jan Kanty (1397– 1473)– filozof i teolog. Katarzyny na Kazimierzu (studiował w Akademii Krakowskiej. św.Moniki w lazurowym i tak dalej98. założył przy kościele Św.czystości życia odznaczali się także wszechstronną i głęboką wiedzą. Jan Grot ze Słupcy– biskup krakowski w latach 1326–48 (cześć świętą poczęto zmarłemu oddawać od 1522). wdów. kanonik (późniejszy biskup) Marcin Szyszkowski (należeli doń m. Trójcy w Krakowie. zaprowadził w Polsce. pierwszy przeor klasztoru dominikanów w Krakowie (kanonizowany w 1594 przez papieża Klemensa VIII). Bractwo Różańcowe. założone jeszcze na początku XIII w. 98 Bractwa religijne istniejące w Kościele katolickim od średniowiecza. profesor wymowy w Akademii Krakowskiej. Szymona Stocka. na soborze w Konstancji brał udział w dysputach jako przeciwnik husytów). za staraniem Anny Jagiellonki. Anny w Krakowie). Antoni z Napachania (ok. przeznaczony na wspomaganie ubogich dziewcząt. ustanawiane przez biskupów w celach szerzenia kultu religijnego. Bractwo Męki Chrystusa (albo: Pańskiej) założył w 1595. profesor teologii w Akademii Krakowskiej. filozof i teolog. 1433–89)– zakonnik w krakowskim klasztorze kanoników regularnych lateraneńskich przy kościele Bożego Ciała na Kazimierzu. wykładowca (m. greki) w Akademii Krakowskiej. błogosławiony Michał Giedroyć (1425–1485)– zakonnik w klasztorze kanoników regularnych w Krakowie przy kościele Św. Bractwo Św. 1482)– bernardyn. 5). Bractwo Szkaplerza w niebieskim. w Kazimierzu– dzielnicy Krakowa. Bractwo Miłosierdzia w zielonym. Marka. Anny w ciemnobiałym. św. założone w Rzymie w 1539.

szczególny rozwój obu ośrodków przypadł na wiek XVI. ale ich wydobycie na większą skalę chyba się nie rozwinęło). zimierzu w Krakowie. marmury różnych kolorów pod Sielcem– klasztorem karmelitów bosych. Tak więc ma ono prócz biskupa.]99. Sławkowa oraz Nowej Góry. Warszawa 1905. Wydobywanie soli kamiennej w Bochni i Wieliczce datuje się również od wczesnego średniowiecza. pod Olsztynem zaś huty żelaza zwykłego i naczyń szklanych102. jeśli tylko zachodzi potrzeba. XVII 57 . do dalszego opisu tego najznaczniejszego województwa postępujmy”). lecz także na ludzi stanu szlacheckiego) ma wielkiego zarządcę krakowskiego. jedno sandomierskie wyjąwszy. za żupnictwa Bonerów. że kruszce szlachetne zostały odkryte. Mało wiadomo o wydobywaniu miedzi i złota (a za-pewne i srebra) w okolicach Nowego Targu i Sącza. Bractwo Św. t. 113–28. 5–6 (B– C). wszyscy zaś winni być spośród szlachty101. sądeckiego i bieckiego. Ogółem w samej Koronie było w 2. a przed wojewodami. Por. że w l. Sam w szczególności zamek krakowski skupia dziesięciu stróżów. przywilej wspomina wprawdzie. dniem i nocą. ss. Przy ośrodkach wydobywczych istniały jednocześnie kuźnice produkujące wyroby metalowe. przystąpmy do dalszego opisu tego najznaczniejszego województwa. ss. Kuźnice sławkowskie podupadły jednak ok. a następnie Hieronima Bużeńskiego. XVI w. są tytułowani. 131–132. ad reliquam huius nobilissimae satrapiae descriptionem procedamus” („Lecz nadmieniwszy pobieżnie o czynach Świętych. w którego pieczy pozostaje utrzymanie w należytym stanie budowli zamkowych i dochodów władcy. na pocz. sól kopalną pod postacią ogromnych skał w okolicach Bochni i Wieliczki. Bractwo Św. 101 O urzędach ziemskich i grodzkich– patrz komentarz 30. Częstochowskie zagłębie górniczo-hutnicze było drugim obok świętokrzyskiego największym rejonem wydobywczym żelaza i innych metali. a mianowicie kasztelanów wojnickiego. Lwowie i innych miastach polskich arcybiskup lwowski Jan Dymitr Solikowski dla zapobiegania reformacji (należeli doń również najmożniejsi panowie. skąd jego władza sądownicza rozciąga się nie tylko na chłopów i mieszczan. XVI– poł. ale także spokoju i ładu publicznego. A oprócz innych urzędników ziemskich i grodzkich (spośród których generalny starosta krakowski jest jednym z pierwszych opiekunów i obrońców nie tylko zamku królewskiego. saletrę pod Wiślicą. oświęcimskiego. XVII w. wielkorządcą zamku wawelskiego Stanisławem Witowskim i scholastykiem krakowskim Stanisławem Skarszewskim. ćwierci XVII w. pewne jest natomiast. Anny założył w 1539 w Krakowie. prowadzono w tym rejonie poszukiwania rud metali szlachetnych i kolorowych (w 1619 Zygmunt III wydaje przywilej na prowadzenie poszukiwań spółce z sufraganem krakowskim Tomaszem Oborskim. w tym Zygmunt III). w którym koronę się przechowuje. 100 Tradycyjnie kasztelan krakowski był najwyższym dostojnikiem spośród senatorów świeckich i zasiadał w senacie po biskupach. Por. 99 W wydaniu pierwszym zdanie to brzmiało: „Nos obiter facta sanctorum mentione.Lecz my. zwłaszcza broń (jak np. tylko temu przypadło w udziale mieć wszystkie metale i minerały: ołów i srebro w okolicach Olkusza. miedź i złoto pod Nowym Targiem i w górach koło Sącza. którzy burgrabiami. poł. Nie sposób też pominąć. i zarówno w czasie pokoju. straż osobiście albo przez swoich pomocników sprawują. Marka już od początków XIII w. w jego starostwach krzepickim i olsztyńskim). Zofii istniało w Krakowie przy kościele Św. 102 Ołów w Olkuszu i Sławkowie. Podręczna Encyklopedia Kościelna. kasztelana100 i wojewody krakowskiego czterech innych senatorów wchodzących do senatu Rzeczypospolitej. który jednako we wszystkich miastach Polski jest obserwowany. że przed wszystkimi województwami Królestwa Polskiego. w kuźnicach marszałka wielkiego koronnego Mikołaja Wolskiego.. nadmieniwszy pobieżnie o pobudkach kultu religijnego. a srebro w Olkuszu i Nowej Górze (kuźnice Tęczynskich) wydobywano już od wczesnego średniowiecza. witriol pod Bieczem.. stal w okolicy Podolińca. słowem przejętym od Niemców. miedź i węgiel do podsycania ognia w okolicy Tenczyna. jak w czasie wojny.

103 Zamek w Krzepicach (pierwotny zapewne z czasów Kazimierza Wielkiego. Przychodzi kolej na Częstochowę. na wspaniałą rezydencję późnorenesansową. złocie. melony. rozbudowane zostały w stylu wczesnobarokowym na pocz. Jerzy German. 105 Klasztor paulinów na Jasnej Górze ufundował w 1382 książę Władysław Opolczyk (wg legendy– specjalnie dla uszanowania i zabezpieczenia cudownego obrazu Madonny z Dzieciątkiem. as. pełne są ogrodów nader starannie uprawionych i sadów bardzo obficie owocujących. ale zwłaszcza w podgórskich okolicach. Czas powstania ł typ 58 . Wrocław–Warszawa–Kraków 1969. wzniósł dla Wolskiego. Jakuba (obecnie parafialny) w Krzepicach. malowanego przez św. Kościół Św. poł. Wszystkie te miejscowości (że już o przedmieściach krakowskich zamilczę). Pierwotny kościół gotycki z lat 1460–63 został gruntownie przebudowany pod koniec XVII w. przebudowany został przed 1628 w stylu wczesnobarokowym przez Walentego von Säbisch. Por. gdzie kasztany. kawony oraz zioła i kwiaty wszelkiego rodzaju. a odrestaurowany przez Stanisława Wolskiego w 1558) rozbudował (po 1588). XVII w. gazeli i danieli. klasztor zaś. migdały. Ogród włoski i zwierzyniec przy rezydencji w tym samym czasie założył włoski ogrodnik Dominik. figi. wspaniałe wypielęgnowany. jak zowią. 179–82. 104 Pierwotny gotycki kościół (Św. W Kłobucku ujrzeć można tegoż najznakomitszego męża staraniem i wielkodusznością wzniesione kościół i klasztor tak samo kanoników regularnych. i później. srebrze i sprzętach kościelnych. pigwy. tysiąc sześćset samych tylko jeleni liczono103. Żupy krakowskie w XVI–XVIII wieku (do 1772 roku). Mikołaja Wolskiego. zbudowane sumptem i staraniem bardzo znakomitego niegdyś męża. morwy.. marszałka wielkiego koronnego. Nie zaspokajały one jednak w pełni popytu na wyroby metalowe i nie wyeliminowały importu rudy żelaznej. słowem– delicje włoskie znajdziesz. na pocz. później przebudowany przez Mikołaja Szydłowieckiego w 1526. włoski104. sprowadzonych tu w 1450 przez Jana Długosza z klasztoru przy kościele Bożego Ciała w Krakowie. Pawła Pierwszego Pustelnika105. XVII w. dla późniejszego marszałka wielkiego koronnego Mikołaja Wolskiego. i tamże dość liczne zgromadzenie braciszków zakonu Św. A najpierw zobaczysz w Krzepicach ogród. wstrzymywani jakimiś trudnościami. 200 kuźnic. że z najodleglejszych stron Europy pobożni ludzie tu przybywają albo. przynajmniej ślą dary ofiarne. Warszawa 1965. którego imienia i sławy czas nie zdoła w zapomnieniu pogrążyć. (przebudowany w XVIII w. dla kanoników regularnych (sprowadzonych tu w 1466). a także pałac nowej architektury. dzikich kóz. Niedaleko stąd kościół Św. Antoni Mączak. XVII w. Klasztor pochodzi z l. słynie w całym niemal chrześcijańskim świecie z cudownego obrazu Najświętszej Panienki. za miastem na Jasnej Górze położony. na miejscu wcześniejszego dworu królewskiego.dalej także innych wiele w różnych miejscowościach. Pałac i ogród włoski. miasto jest mianowicie dobrym piwem sławne. Apolonii i zamek w. Zbigniew Landau. wraz z klasztorem (z 1486–1521) był on wielokrotnie przebudowywany i restaurowany (po wojnach szwedzkich i pożarach). Utarł się bowiem zwyczaj. które nie tylko w Polsce. Łukasza Ewangelistę. W pobliżu pałacu jest zwierzyniec różnych zwierząt bardzo obszerny. Ireneusz Ihnatowicz. Benedykt Zientara. ok. i następnie klasztor oraz kościół kanoników regularnych. Fortyfikacje bastionowe typu nowowłosko-holenderskiego pochodzą z czasów Zygmunta III i Władysława IV (1620–48) i z XVIII w..). a teraz gruntownie odnowiony i ufortyfikowany. w którym naszymi czasy prócz bobrów. jak powszechnie nazywają– włoski. z pozłacanymi stropami kasetonowymi. Dlatego ujrzysz tutaj skarby niezmierne w klejnotach. Marcina i Małgorzaty) i prawdopodobnie drewniany klasztor kanoników regularnych w Kłobucku. lecz także w sąsiednich prowincjach Cesarstwa Niemieckiego rozchwytują. Antonina Keckowa. przez Walentego von Säbisch dzięki inicjatywie i wsparciu Mikołaja Wolskiego. architekt Jerzy German. a także pałac jego posiadania stosownie do prawideł sztuki zbudowany tudzież ogród. przywiezionego z wyprawy na Ruś). Dzieje gospodarcze Polski do 1939 r.

w mieście kościół kanoników posiadająca. a następnie zaniedbany. kiedy to woły miały uklęknąć przed rytym w kamieniu wizerunkiem. Obecny kościół i klasztor przebudowywano w XVII i XVIII w. 1548. 111 Murami otoczył i zamkiem umocnił Lelów Kazimierz Wielki. Malarstwo polskie. Renesans. klasztor pozostawał pod zarządem opatów wrocławskich (z klasztoru kanoników regularnych. znalezioną w 1516 przez chłopa Jana Czeczeka w czasie orki. na wzgórzu zaś wielce warowne fortyfikacje podług teraźniejszej geometrii wytyczone: wewnątrz tychże pałac bardzo okazały i ogród sposobem włoskim starannie urządzony112. w 1612 biskup Stanisław Padniewski erygował tu kolegiatę. czyli augustianów. wg tradycji (przekazanej u nas po raz pierwszy przez Jana Długosza) namalowanego przez św. XVII w. stanowi do dziś problem definitywnie nie rozwiązany. in. z czworobocznym dziedzińcem.stają przed oczyma. rozbudowany do poł. Następnie. rozbudowany z 59 . fundacji Kazimierza Wielkiego (z poł. że częstochowska Madonna i Dzieciątkiem namalowana została ok. miasto Mstów. Fundacja ta wiąże się z cudowną. Warszawa 1963.). Anny. poważnie zniszczony przez Szwedów w 1656.. od XVIII w. została całkowicie zniszczona w 1945. 107 Klasztor kanoników regularnych w Mstowie fundował w 1220 biskup krakowski Iwo Odrowąż. Dalej w kierunku ku wschodowi letniemu: kościół przyrowski Św. Michał Walicki przypuszczał. murem starożytnym silnie obwarowany111. a z prawej strony. ćwierci XVII w. 110 Rezydencja w Nowopolu (od pocz. Tu zmarł w 1358 śmiercią głodową wojewoda poznański Macko Borkowic. 8 i 291–92. w 1455. na Piasku). 108 Zamek olsztyński. pozostaje w ruinie. Następnie nad rzeką Pilicą przyciąga uwagę Nowopole. Pożary (m. przepięknie położona posiadłość. 1638) i działania wojenne w 1939 zniszczyły te obiekty. Jana Chrzciciela w Pilicy– gotycki (po 1500). zwanym Koniecpolem). a nadto braci dominikanów klasztor gidleński. Następnie Pilica. ss. podobnie Najświętszej Panny wizerunkiem cudownym przesławny106. Z kolei idzie Lelów. 109 Kościół Św. Michał Walicki. ufundowanych dla dominikanów przez kasztelanową wieluńską Annę Dąbrowską z Rusocka. 106 Barokowy kościół Wniebowzięcia NPM (1632–44) i takiż klasztor dominikanów (1640–55) w Gidlach zbudowane zostały na miejscu drewnianego kościoła i klasztoru z 1615. bardzo obszerna majętność kanoników regularnych. statuetką Matki Boskiej. zamek Olsztyn na skale bardzo wysokiej108. Dwukrotna restauracja obrazu wkrótce po uszkodzeniach– w wyniku napadu na klasztor rycerzy i łotrzyków z pogranicza śląskiego i czeskiego w 1430– utrudnia jego analizę artystyczną. stolica powiatu. budowana w latach 1603–09 (m. między lasami. z nawą barokową. XVII w. rozsławiony pobożnych ludzi ustawicznymi pielgrzymkami109.. którzy mają prepozyturę infułacką zamiast opata107. XIV w. in. Do XV w. przebudowany w XIX w. gniazdo Koniecpolskich z zamkiem bardzo wytwornym110 i tejże rodziny zamek Potok. na wcześniejszym malowidle. nad Wartą. z udziałem mistrza Piotra Blanco– komaska) dla wojewody sieradzkiego Aleksandra Koniecpolskiego i dokończona przez hetmana Stanisława Koniecpolskiego w 2. XIV w. uwięziony przez Kazimierza Wielkiego za podniesienie buntu. książąt Zbaraskich majętność. Por. pod opieką braci mniejszych obserwantów. Wczesny manieryzn. a następnie przebudowana i rozbudowana w XVIII w. wg legendy. Fragmenty z gotyckiej zabudowy zachowały się tylko w budynkach klasztornych. Gotyk. Anny z klasztorem bernardynów w Przyrowie (z przełomu XVI/XVII w.. 112 Kościół (dziś parafialny) Św. poł. ikonograficzny sławnego obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej. Zamek– regularny.. Obecnie rekonstruowana. osadzając przy niej kanoników regularnych. Łukasza.) był niejako pośrednim obiektem kultowym i miejscem wypoczynku dla pielgrzymów zdążających do Częstochowy..

115 Zamek „Lipowiec” w Babicach (w Krakowskiem)– gotycki. Lipowiec spośród nich. pochodzenie zaś od samego Lecha. gdzie pospolicie sądy się odbywają. miasto samo mury opasują. położony na górze bardzo wyniosłej. krakowskie). przez Szafrańców. XIV w.Stąd dalej ku południowi najpierw stanie przed oczyma Ogrodzieniec. s. 4– 6. 118 Zamek „Tenczyn” w Rudnie (w Krakowskiem). które kilka miast obejmuje. kupców. też komentarz 78. wyznaczono z dawna na więzienie dla występnych duchownych115. Katalog zabytków sztuki w Polsce.. przebudowany został na piękną rezydencję późnorenesansową ok.. Starowolski mówi jednak o nich w pierwszym wydaniu Polonii (1632). miasto królewskie. pierwotnie królewski. pomijając kilka miasteczek lichych– Siewierz. cit. przebudowany w stylu renesansowym ok. podobnie kopalniami srebra oraz ołowiu bogate i sławne. wymieniany jako więzienie dla księży (od l. t. Pieskową Skałę. W czasach Starowolskiego zamek należał do Firlejów) a następnie do Warszyckich i Męcińskich. XIV w. Bonerowie. ss. komentarz 102. sławnym z więzienia dla krnąbrnego duchowieństwa diecezji krakowskiej. duchownych. zamek cieszący się takim wcześniejszego gotycko-renesansowego ok. stanowi oddział Państwowych Zbiorów Sztuki na Wawelu. 1570 (przez podkomorzego koronnego Jana Tęczyńskiego) i w 1610.). chrzanowski). w częściowej ruinie. o jakie trudno nawet w samym Krakowie. a także Ojców. Obecnie restaurowany. Por. odbudowany następnie po wojnach szwedzkich. po lewej stronie. Od XVIII w. Por.. na skale wyniosłej. nadał przywileje. 117 Początek dala Olkuszowi właśnie osada górnicza. Wg Atlasu zabytków architektury w Polsce. protoplasty narodu polskiego118. Por. stolica bardzo obszernego księstwa tegoż imienia. wzmiankowana już w XIII w. jako bliższy Krakowa. Sąsiadujący z nim Olkusz. należący do starego rodu Tęczyńskich Toporczyków (stąd aluzja genealogiczna do Lecha). Warszawa 1952. a więc i wcześniej musiały istnieć w Pilicy nowożytne fortyfikacje. zapewne z pocz. dalej. dziś ruina. 116 W Sławkowie wydobywano przede wszystkim ołów. A najpierw Tenczyn. od ok. lecz do pobożności i życzliwości mimo to skłonnych. położony byt na wysepce otoczonej bagnami i moczarami. zamek na skale urwistej pośród lasów położony119. od którego Olkusz oddalony jest zaledwie o pięć mil117. przebudowany został w latach 1542–44 (może przy udziale Mikołaja Castiglione) i– gruntownie– w stylu renesansowym. chleb tu zawsze najlepszy i mięso wołowe. 119 Zamek w Pieskowej Skale. 161. l. pierwotnie gotycki Z poł. dom poprawczy dla księży). i drugim lipowieckim. z poł. 1530 i w latach 1533–74. ćwierci XVIII w. tyle klasztorów i tyle pałaców szlachty. Wielki rozkwit miasta rozpoczął się od czasów Kazimierza Wielkiego. następnie. obywateli ma wprawdzie znacznie zbytkowniej żyjących. 113 Gotycko-renesansowy zamek w Ogrodzieńcu wznieśli w latach 1530–45.. który otoczył je murem. często rozbudowywany. (pow. 1578. 60 . Por. z zamkiem dość obronnym na wyspie jednego tu tylko wielkiego jeziora114. 1610. od końca XVIII w. w ruinie. co od niego wyprowadzają swoje imię rodowe. Od XV w. 1650. panów Firlejów zamek na skale bardzo stary113. 4. op. a także w dobrych obyczajach wydoskonalonych. (woj. przez kasztelana oświęcimskiego Wojciecha Padniewskiego (później przebudowany w XIX w. i innych prac– fortyfikacje bastionowe typu francuskiego założył tu kasztelan krakowski Stanisław Warszycki ok. a piękne domy z cegieł są zbudowane. na miejscu wcześniejszego. W tymże księstwie jest Sławków. przepiękny zamek hrabiów. Na tychże pięciu mil przestrzeni ujrzysz tyle zamków. z. XIV w. też komentarz 102. 114 Zamek biskupów krakowskich w Siewierzu– pierwotnie gotycki. kopalniami srebra bardzo sławny i przez to biskupom krakowskim nader miły116. Obecnie całkowicie odrestaurowany. A że biskup krakowski najwyższym jest panem Księstwa Siewierskiego.

Zamek Tęczyńskich w Morawicy już w 1408 wymieniany był jako stary. którego opat. jest zawsze kanonikiem krakowskim126. ćwierci XVII w. poł. poł. syna Jana Firleja. na przedmieściu. Na zachód od miasta. Tę pierwszą do niedawna łączono a osobą sekretarza Zygmunta Starego. późnorenesansowy. gromadzili się w nim. Obecny kościół wczesnobarokowy (1618–22. A na szlaku ku granicom Śląska pałac spytkowicki127 nad tej samej Wisły nurtem staje przed oczyma. 121 Zamek w Rabsztynie (w Krakowskiem)– pierwotny gotycki z XIV w. gotycko-renesansowego. miejsce to rzeczywiście nazywano Srebrną Górą). jakby wiszący nad Olkuszem. Około pół mili stąd leży Tyniec.. dla marszałka wielkiego koronnego Mikołaja Wolskiego. ćwierci XVIIw. gdzie wędrowiec zdumiewa się z tej przyczyny. Balice. 61 120 . i z tyłu Rabsztyn121. poł. na miejscu wcześniejszego. z zatarciem śladów budowli renesansowej.. w Łobzowie (dziś w obrębie Krakowa) wzniósł za Stefana Batorego Santi Gucci (dokończył po śmierci monarchy za staraniem Anny Jagiellonki. w ruinie. w kierunku Krakowa. prawdopodobnie z arkadową galerią. 124 Pałac królewski. wybitni humaniści. dalej zamek bobrkowski w Księstwie Oświęcimskim128 (pominąwszy już sam Malowniczo położony zamek w Ojcowie (w Krakowskiem)– pierwotny zapewne z XIII w. na miejscu wcześniejszej. został następnie całkowicie przebudowany.). rozbudowany w l. i związać ją również z kręgiem artystów włoskich działających w Krakowie. XVII w. wielkim sumptem zbudowany. być może również renesansowej. XVI w. rozbudowany przez Kazimierza Wielkiego. z l. Kazimierz Odnowiciel lub Bolesław Śmiały. poł.. (przebudowa w XIX w. widzieć można na górze bardzo wyniosłej. Sprawa autorstwa i dokładnego czasu powstania willi.). XVI w. 125 Chodzi o kościół i klasztor kamedułów na Bielanach pod Krakowem (dziś w obrębie Krakowa. Być może Starowolski mówi o willi przebudowanej już po raz drugi. cieszył się szeroką sławą w czasach renesansu. ćwierci XVI w. Dalej wreszcie. że wszystko tu jest uczynione dokładnie według proporcji geometrycznych w sztuce budowlanej obserwowanych125. Mydlniki– pałace przepiękne122. z l. za Bonera. później należący do Firlejów i Szembeków. 127 Wczesnobarokowy pałac w Spytkowicach wzniesiony został dla biskupa Marcina Szyszkowskiego w 1630. XIV w. wojewody krakowskiego. lub pocz. zwanej Srebrną. o jedną milę. na brzegu przepływającej obok Wisły klasztor benedyktynów. 122 Nie istniejący dziś dwór w Balicach pod Krakowem. Od początku XIX w. Często gościli w nim królowie i królowe. sąsiadujący z ogrodem włoskim. w latach 90-tych XVI w. wzniesione w latach 1610–30 przez architekta Andrea Spezza.. upiększony przez Jana Bonera w l. późniejszy– gotycki z poi.). ćwierćwiecza XVII w. Mikołaja Wolskiego. pięć miast i sto wsi mający. klasztor ojców kamedułów przez wspomnianego już najznakomitszego męża. 2. Opactwo tynieckie należało do najbogatszych w Polsce. Łobzów. stanął na miejscu wcześniejszych. fundowane w 1605 przez marszałka wielkiego koronnego Mikołaja Wolskiego– wczesnobarokowe. XI w. 126 Opactwo benedyktynów w Tyńcu fundowali ok. pozwalałoby to uściślić czas przebudowy na l. i romańskiego z 2. 123 Obecną późnorenesansową willę w Woli Justowskiej (dziś w obrębie Krakowa) zbudowano w l. Dziś w ruinie. zarówno pierwszej. rozbudowany w XVIII w. W 1574 Henryk Walezy trzymał tu do chrztu Henryka. Romański klasztor przebudowywano w XV i l. Następnie. i warsztatem Berrecciego. jak obecnej. gotyckiego z XV w. wspaniały pałac królewski i ogród zawsze najstaranniej utrzymany124. poł. XI w. kunsztem mistrzów włoskich zbudowaną123. Paląc ten. Justusa Decjusza. widać Morawicę. a przed samym już miastem Wolę– willę bardzo wytworną. nie jest jeszcze wyświetlona.samy m położeniem120.

Podobnie w hrabstwie żywieckim klasztor kanoników regularnych i pałac przepiękny w Suchej130. fundowanego przez biskupa krakowskiego Iwona Odrowąża w 1225. mający w lasach łowiska rozmaitej zwierzyny [ i ogrody starannie uprawione]. malowniczo położony na wzgórzu. którą to dziedziczną jego posiadłość pobożni pielgrzymi obrali na miejsce świętych nabożeństw. tak od znakomitego niegdyś męża. XVII w. barokowy– z lat 1692–1727. w Staniątkach. a nie klarysek. staniątkowski mniszek św. pochodzą z różnych okresów (budowane były i przebudowywane w stylu wczesnogotyckim. jest premonstrantów opactwo hebdowskie136. poi. 133 Zabudowania opactwa cystersów w Mogile (dziś w obrębie Krakowa). klasztor z lat 1644–64. a następnie. 130 Klasztor kanoników regularnych w Suchej. w tymże hrabstwie góra Kalwaria. 1637). Kościół (z 1613– 14) i klasztor (z 1624–30) manierystyczno-wczesnobarokowe. XIII w. 129 Fortalicja w Osieku wzmiankowana była w 2. na wiele mil ze wszystkich stron widoczny131. lecz także z Węgier. aby przez pielgrzymów miejsce to prawnie odwiedzane być mogło. Siedmiogrodu. XIV w. poł. w Księstwie Zatorskim zaś pałac osiecki dosyć ozdobny i silnie obwarowany129. niemal naprzeciw. wojewody krakowskiego. jest dziś ruiną. nazwana. 135 Renesansowy zamek Zygmunta Augusta w Niepołomicach wzniósł w 1550–71 polski budowniczy Tomasz Grzymała (krużganki arkadowe dobudowano ok.Oświęcim między bagnami położony). 136 Opactwo norbertanów. fundowany był w 1624. A za owymi lasami. fundowany był prąci Świebodziców-Gryfitów w 1228. Kościół wczesnogotycki pochodzi z 2. za staraniem i nakładem wojewody krakowskiego Mikołaja Zebrzydowskiego. ponieważ zachowuje wszystkie podobieństwa położenia z położeniem miasta Jerozolimy. renesansowym i barokowym). wznieśli architekci Jan Maria Bernardoni i Paweł Baudarth. za Wisłą. Moraw i innych odleglejszych jeszcze krain132. uzyskawszy od papieża zgodę. Ku podgórskiej zaś okolicy postępując. Mikołaja Zebrzydowskiego. zwanej tak od sławnego grobu133. Toteż bywają tutaj ogromne tłumy ludzi. poł. Obecny. czyli kanoników regularnych premonstrateńskich albo premonstrantów (odłam franciszkanów). z wcześniejszego dworu renesansowego. Ów tedy ponadawał nazwy wzniesieniom i kaplice rozrzucone po polach przepiękne wystawił. 134 Klasztor benedyktynek. na samej zaś górze Kalwarii klasztor przewspaniały braci bernardynów zbudował. Dalej zamek lanckoroński na skale wysokiej. Śląska. W czasach Starowolskiego stał jeszcze kościół wczesnegotycki z 2. Obecny klasztor przebudowano w latach 1636–50 z wcześniejszego gotyckiego. Klary134. z późniejszymi zmianami. Po przeciwnej stronie Krakowa jest opactwo bogate oraz klasztor cystersów dosyć warowny a przepiękny w Mogile. zajmowany również przez rozbójników. w którym Chrystus Pan dokonał naszego zbawienia. z manierystycznym klasztorem (1603–09 i późniejsza rozbudowa) oraz z takimiż (w większości) Stylowo 42 kaplicami i kościółkami (1604–16. usytuowane w pobliżu legendarnego kopca (mogiły) Wandy. nie tylko z Polski albo bliższych miejscowości. 131 Średniowieczny zamek obronny w Lanckoronie. miasteczko z kopalni soli kamiennej w całej Euro- W Bobrku koło Oświęcimia był niegdyś zamek rycerski. cztery albo pięć mil od miasta. niektóre późniejsze) na okolicznych wzgórzach. 62 128 . Dalej pałac królewski nie-połomicki135. Późnorenesansową okazała rezydencja Komorowskich (później Wielopolskich) rozbudowana została w 1614 przez Piotra Komorowskiego. 132 Imponujące założenie kalwaryjne w Kalwarii Zebrzydowskiej. i drugi. ujrzysz Wieliczkę. z 1554. założyć miał w Hebdowie biskup krakowski Iwo Odrowąż w 1223.

Jest tu na przedmieściu kościół Powołuje się tu Starowolski na wzmianki o soli wielickiej u sławnego matematyka niemieckiego z l. O kopalniach soli w Wieliczce patrz komentarz 102. w rozdziałku poświęconym Kopernikowi. najpierw wpadają w oczy Dobczyce. szczególnie zaś w województwie krakowskim. i zawsze gości wielu włoskich kupców i rzemieślników. Pięć mil stąd leży Biecz. Dębowiec. jako to zwykle wszyscy górale bywają. w tenże minerał obfitującą138. następnie Lubomirskich. ma widok na Stary Sącz w odległości około jednej mili. rywalkę Wieliczki. 141 Stanisław Lubomirski został wojewodą krakowskim w 1638 (ruskim był od 1628).). 142 Zamek w Wiśniczu. niż inne. z późniejszymi przebudowami.). z czasów Kazimierza Wielkiego)– ruiny. Kościół gotycki. fundowany tu był w XIII w.. wojewody ruskiego [i krakowskiego]141 zamek bardzo warowny i ojców karmelitów bosych klasztor na jednym z pobliskich wzgórz– obydwa nowoczesnej architektury. Kościół gotycki pochodzi z 1297 i 2. podobnie jak Sącz. których praca i biegłość przy budowach jest pożytkowana. za którego staraniem ukazało się drukiem dzieło Kopernika De resolutionibus orbium coelestium. Żmigród. budowlami. dalej murami. opactwo cystersów nieliche140. pochodzi z lat 1622–34. gdyż nie tylko w miastach. tego samego. wreszcie Tuchola. a wreszcie tuż poza murami. a stąd ku wschodowi Wiśnicz. dalej Szczyrzyc pośród gór. a nie premonstrantów. Szerzej o samym Retyku wspomina Starowolski w Hekatontas. w Starym Sączu. wzniósł architekt Jan de Simon. jest położone. z końca XIV w. fundacji wojewody krakowskiego Stanisława Lubomirskiego.. przemyślnych i pracami swymi gorliwie zajętych. Rhetyk). Miasto. kościół w latach 1942–44 został w znacznym stopniu rozebrany. komentarz 102. lecz także po wsiach zbytkowniej teraz i jakoś wspanialej ludzie nasi starają się mieszkać. które i bliżej Niemiec. poi. Klasztor franciszkanów. Obecny kościół– z 1620 (przebudowany w XIX w.. barokowy. (częściowo rozebrany. gdzie mniszki premonstrantki najbogatszy w całej Polsce klasztor zamieszkują145. z lat 1601–05. podobnie jak barokowy klasztor). przebudowany został w stylu wczesnobarokowym w XVII w. matematyka bardzo sławnego. zamkiem bardzo znacznym. 143 Chodzi o Nowy Sącz. przebudowany został w stylu wczesnobarokowym i otoczony fortyfikacjami bastionowymi typu nowowłoskiego przez architekta Macieja Trapolę w latach 1615–21. Pomijam miasteczka mniej znaczne i dzieła staroświeckiej budowy. miasto z zamkiem139. 145 Klasztor klarysek. ziemi swej stolica. miasto piękne i w miejscu obronnym położone. Joachima Jerzego Retyka (inna pisownia: Rheticus. również dzieło Trapoli.pie słynne choćby z samego tylko opisania Retyka137. XIV w. sprzed 1332. 138 Por. murem otoczone. 140 Opactwo cystersów w Szczyrzycu fundowane było przez Gryfitów w 1245. nad brzegiem Dunajca w miejscu przepięknym leżące. Sącz tedy w owej podgórskiej krainie przewyższa gospodarnością inne sąsiednie miejscowości. miasto wpadające w oczy kościołem kolegiackim [marmurami ozdobionym] z prepozyturą infułacką. 139 Dziś z murów miejskich i zamku w Dobczycach (z poł. klasztor– z XVI w. ku Węgrom. przebudowany w XVIII–XIXw. na wyniosłym wzgórzu. a nie premonstrantek. z fortyfikacjami bastionowymi. Dukla i Tarnów.. XVI w. a także ludzi Merkuremu oddanych144 i nie leniwych ani prostaków. fundowała błogosławiona Kinga w 1280. Klasztor późnorenesansowy. i pocz. Kościół kolegiacki (dziś parafialny)– również gotycka. 63 137 . Po jej prawej stronie. hrabiego Lubomirskiego. XV w. do którego przylega nader obszerny zwierzyniec. pierwotny Kmitów (z XV/XVI w. poł. lecz ogładzonych. 144 „Merkuremu oddani”– zajmujący się handlem (Merkury– w rzymskiej mitologii bógopiekun kupców). pomijam wsie i dwory szlacheckie ze znajomością sztuki wykonane. Klasztor karmelitów bosych tamże. a także Bochnię. XIV w. ma opactwo premonstrantów i kościół kolegiacki143. [mające] przepiękne malowidła [i różne marmury oraz w ogrodach wodotryski kunsztownie urządzone]142.

Ziemia tu zasobna w kamień trwały. oraz klasztor gotycki z 2. Por. różnobarwnymi marmurami ozdobiony i cały zaiste Fidiasza kunsztem wyrzeźbiony146. a w kościele kanoników nagrobek Jana ostatniego księcia Ostrogskiego. 64 146 . Por. okazały maniery-styczny nagrobek Ostrogskich– dzieło Jana Pfistera i być może Wilhelma van den Blocke z lat 1612–20. 150 Kościół kolegiacki w Skalbmierzu– gotycki z XV w.. z lat 1506–34. Gotycki kościół (z 1468) i klasztor bernardynów (czyli braci mniejszych obserwantów) przebudowane zostały w XIX w.). a następnie zaniedbany i częściowo rozebrany. 1550. i gotycki z 2. przez Henryka Marconiego. Pierwotny kościół późnoromański Z XIII w. poł. klasztor zachował głównie kształt gotycko-renesansowy. poł. 1530. mając prepozyta infułata jako superiora147. i w grunta wszędzie bardzo żyzne. z lat 1585–95. architekt i rzeźbiarz królewski XVI wieku.– z wodociągami. 1582. łaźniami. Andrzej Pischinger. w stylu późnoklasycystycznym. z udziałem Santi Gucciego. przebudowany został w XIX w. przebudowany w XVIII w. fontannami– przekształcony został przez Wielopolskich po 1727.. wzniósł dla biskupa krakowskiego Piotra Myszkowskiego. 148 Kościół klasztoru augustianów (fundowanego w 1381) w Książu Wielkim. Zbigniewa Oleśnickiego. Książ ma klasztor augustianów i poza granicami miasta pałac kolorowymi marmurami przepięknie wyłożony148. jak podaje Starowolski. czynny tu był warsztat kamieniarski kierowany przez Santi Gucciego. dla zakonników sprowadzonych z Burgundii. XVII oraz na przełomie XVII/XVIII w. Koszyce. Zamek w Pińczowie (pierwotny– gotycki. ż lat 1424– 54). Santi Gucci. Pałac na Mirowie. W 4. (z pozostałościami wież romańskich z XII/XIII w. zamek piękny margrabiego Myszkowskiego151 i tegoż miasto Pińczów z pałacem przepysznym. Jędrzejów: opactwo bardzo bogate i miasto dość znaczne149. in. kaplice z 1514). W XVI–XVII w. Wreszcie Chroberz. Z murów miejskich (XIV i XVI w. zachował gotyckie prezbiterium z końca XIV w. przebudowany w l... w XIX w. Ku północy dalej postępując. architekt i rzeźbiarz królewski XVI wieku. Kapituła tej kolegiaty miała liczne grono kanoników. Kościół kolegiacki (dziś katedra) w Tarnowie. nadający się do robót budowlanych153. Znajduje się w nim m. Kraków 1969. XV w. Santi Gucci. Miechów– majętność Rycerzy Grobu Chrystusa. 152 Pińczów wchodził do województwa sandomierskiego. w którym najbardziej łaźnia przez poetów jest sławiona152.niebrzydki braci mniejszych obserwantów. późnogotycki (z XVw. Andrzej Fischinger. Kraków 1969. manierystyczny. poł. a nie krakowskiego. przekształcony został w poi. ćwierci XVI w. Bożogrobcy mieli tu wspaniałą bibliotekę. 147 Klasztor bożogrobców w Miechowie (od miejscowości zwanych także miechowitami) fundował w 1162 Jaksa Gryfita. z ok. wybitny architekt włoski działający w Polsce. 153 Kamieniołomy wapienia w okolicach Pińczowa eksploatowane są od średniowiecza do dziś. Od 1960 prowadzone są na jego terenie prace wykopaliskowe. prócz renesansowej kaplicy Grobu Św. i na pocz. XIX w. za Wielopolskich. przebudowane zostały w stylu późnobarokowym w XVIII w. XVII w. stal się ruiną. Santi Gucci. 149 Opactwo cystersów w Jędrzejowie ufundowali w 1140 Klemens i Janisław Gryfici. którzy tu klasztor licznymi dobrami opatrzony posiadają. Proszowice. Kościół gotycki z lat 1233– ok. rozbudowany na wspaniałą i sławną rezydencję renesansową przez Zygmunta Myszkowskiego pod koniec XVI w. a następnie rozbudowany przez biskupa krakowskiego Piotra Myszkowskiego ok.) zachowały się tylko fragmenty. 151 Zamek renesansowy w Chrobrzu– zbudowany przez Stanisława Tarnowskiego ok... Pińczów był doskonale rozwiniętym ośrodkiem kamieniarskim. spośród znaczniejszych miast tego województwa warto wymienić Opatówek. (wnętrze). XV w. 1293 oraz 1394–1410 (z fragmentami romańskimi) przebudowano w stylu późnobarokowym w XVIII w. Skalbmierz wyróżnia się owoców obfitością i kolegium kanoników150.

jako też odmian rozmaitość z węgierskimi i włoskimi konkuruje. Dzieje gospodarcze Polski do 1939 r. tzw. Por. gotycki. Warszawa 1965. Takoż i sady pełne owoców wszędzie tu napotkasz.. W kościele znajdują się renesansowe nagrobki Szydłowieckich. kolegium księży Towarzystwa Jezusowego dla kształcenia młodzieży i inne kolegia zakonne. hutnictwa i kamieniarstwa. bardzo znany kanclerza 65 154 . zwłaszcza jeśli sprzyja im letnia i jesienna pogoda. przebudowywany kilka razy w stylu renesansowym w XVI w. Gostomskiego. Szydłowca i gdzie indziej W różnych stronach155. Jest tam również kolegium kanoników bardzo bogate156. A więc wojewodę. wiślickiego. działa i kule). miedzi i lazurytów pod Kielcami. szable. Jeden z cenniejszych zabytków polskiej architektury średniowiecza. radomski. częściowo rozbudowywana w XVI i XVIII w.. Jan Hieronim Cacci z Bergamo) zbudowali dwa pierwsze wielkie piece hutnicze i połączyli okoliczne kuźnice w duży zakład produkujący głównie broń (hełmy. mnogością zakonników i obywateli [a nadto warownią ujazdowską świeżo zbudowaną]158. sandomierski mianowicie. a nadto rudę żelazną. opoczyński i pilzneński]154. wiślicki. tutejsze kamieniołomy marmurów. Przetłumaczono je w tym przypadku jako „powiaty”. in. sprzed poł. Nie wymienia więc powiatu korczyńskiego. w którym rezyduje starosta. 155 Rejon Gór Świętokrzyskich był największym w Polsce w XVI w. komentarz 165). które wyróżnia się podobnie kościołem kanoników157. gdyż nie ustają tam nigdy wielkie zjazdy szlacheckie z powodu mieszczących się tamże urzędów prowincji i ustawicznych procesów. miasto w miejscu żyznym i przyjemnym położone. żelaza i stali w okolicy Wąchocka. gdy się ustoi. radomski. Kolegium jezuitów. Zamek królewski. z lat 1360–82. Benedykt Zientara. Miasto nad Wisłą. jabłek. został częściowo rozbudowany w 2. Dziś zachowana tylko część dawnego zamku. przez Starowolskiego potraktowana na równi z pozostałymi częściami województwa sandomierskiego. ołowiu i srebra koło Chęcin. przebudowane zostało w XIX w. śliwek. uległ i w późniejszych wiekach przebudowom. dalej kasztelanów : sandomierskiego. fundacji Kazimierza Wielkiego. której grona smaczne są. Zbigniew Landau. radomskiego. W Bobrzy i Samsonowie włoscy hutnicy (m. ale także rudę żelazną. in. późnorenesansowe. Chęciński. zawichojskiego. lecz wino z nich wyciśnięte jest cierpkie. z lat 1605–15. zbroje. Chęciński i pilzneński oraz ziemię stężycką. choć wśród nich była także ziemia stężycka. tamże marmuru bardzo czarnego i zielonego. i w czasach Starowolskiego ośrodkiem górnictwa. cztery mile oddalony od Sandomierza.Ale przejdźmy już do województwa SANDOMIERSKIEGO. muszkiety. XII w. małogoskiego. Nad rzeką Bobrzą czynne były odlewnie dział. Potem jest Opatów. a także zamek królewski dość pięknie zbudowany. lecz najwięcej na przedmieściach samego SANDOMIERZA [i Zawichostu]. stężycki. XVII w. s. Ireneusz Ihnatowicz. opoczyński. Antoni Mączak. a także czerwonego pod Kunowem. ale głównie słynęły od XVI w. żarnowskiego. Na ogólną liczbę 200 kuźnic w Koronie ponad 60 znajdowało się w tym czasie właśnie w okręgu świętokrzyskim. W Kunowie eksploatowano przede wszystkim piaskowiec. cit. na wzgórzu wyniosłym położone. Eksploatację rudy żelaznej oraz piaskowca w Wąchocku prowadzili tutejsi cystersi (por. wiślicki. m. korczyński. poł. Gostomianum. srebro i miedź. Starowolski używa tu słowa territoria. Posiada wiele kopalni: złota. fundacji wojewody H.. Pod Kielcami wydobywano głównie ołów. 523) dzieli ówczesne województwo sandomierskie na powiaty: sandomierski. 157 Kolegiata w Opatowie– romańska. 156 Kościół kolegiacki w Sandomierzu. ss. ma przepiękny widok i obywatelami dosyć ogładzonymi poszczycić się może. brzoskwiń. czereśni oraz orzechów smak. Maty słownik historii Polski (op.. Senatorów zaś do senatu Rzeczypospolitej wchodzących ma w liczbie dziewięciu. Nie brak i winnej latorośli. pierwotny Kazimierza Wielkiego. w których gruszek. 179–82. Koło Chęcin również te metale. które dzieli się na osiem powiatów. połanieckiego i czchowskiego. Informacje Starowolskiego są prawdziwe.

budowane były w XV i XVI w. który najczęściej przebywa w swej rezydencji w Bodzentynie. 160 Gimnazjum w Jedlińsku– ariańskie w latach 1560–1630. dość ładne i opasane murem. został następnie gruntownie przebudowany. mnichów cystersów opactwo bogate. łączy w sobie zamek. posiada między innymi przepiękny kościół minorytów159. 159 Radom– stolica powiatu. Kościół i klasztor minorytów. Miasto to. też komentarz 155). do nich też należały liczne kuźnice i kamieniołomy (por. lecz dla potrzeb dworu biskupiego dostatecznie okazale zbudowany163.. morele. 162 Zamek w Solcu. Pobliski owemu Wąchock. podległe Akademii w Rakowie i wtedy właśnie sławne– od 1630 było kolonią Akademii Krakowskiej. akademickie sławne i kościół stosownie do prawideł sztuki zbudowany160. Por. też komentarz 155. W dobrach swych cystersi prowadzili rozwiniętą działalność gospodarczą.]161 Solec nad Wisłą położony. Iłża. fundacji tutejszego starosty Dominika z Kazanowa w 1468– późnogotyckie. przylega do niej zamek w miejscu bardziej wzniesionym. Krzysztofa Zborowskiego. pierwotny z XIV w. z XIII–XIV w. 165 Opactwo cystersów w Wąchocku założone zostało w 1179. Dziś– tylko pozostałości. zwłaszcza w XV–XVI w. zbudowany w latach 1647– 55 przez starostę opoczyńskiego Zbigniewa Oleśnickiego– należał do celniejszych obiektów sakralnych w ówczesnej Małopolsce. odrestaurowany i nowszą architekturą ozdobiony. w rzeczywistości– kilkanaście km na południowy zachód od Opatowa. że wspomniany zamek leżał w obrębie Opatowa. 166 Biskupi krakowscy posiadali rozległe dobra w górniczo-hutniczym okręgu Kielecczyzny. miasto biskupa krakowskiego. Tu informacja (z drugiego wydania Polonii) została wstawiona dość niezręcznie (może przez wydawcę). z płaskorzeźbioną sceną tzw. figi. Zamek 66 . Kościół późnoromańskogotycki (wystrój barokowy i rokokowy) i takiż klasztor (rozbudowany w XVII w. kościół parafialny w Tarłowie– wczesnobarokowy. in. Żelaza natomiast huty znaleźć tam można w różnych stronach po lasach i górach rozrzucone. 164 Przede wszystkim piaskowiec. Niedaleko stąd położony Kunów.) należą do wybitnych zabytków naszej architektury. które w całej Polsce są rozchwytywane165. rozbudowany został w XVI/XVII w. z przyległym ogrodem bardzo starannie urządzonym162. 158 Chodzi niewątpliwie o zamek „Krzyżtopór” w Ujeździe.. o którym mówi Starowolski nieco dalej (por. wspomniane przez Starowolskiego osełki) i rudę żelazną. in. Zamek biskupi. 163 Ośrodek garncarski w Iłży znany był. ma na swych terenach kamień do budowy najlepszy. wyróżniająca się domami ceglanymi. sugerując. czyli bernardynów. lecz szczególnie w dobrach biskupa krakowskiego. nie tylko w Polsce. w stylu późnorenesansowym. a także na osełki do ostrzenia żelaza. komentarz 155. barokowy. z marmurów różnorakich i różnobarwnych szeroko jest znany164. Kościół parafialny NPM i Św. wzniesiony w 1645 staraniem kasztelana sandomierskiego Stanisława Witowskiego. O wspaniałym ogrodzie sołeckim ilustracja z 1654 mówi.. ale i za granicą (garnki iłżeckie wywożono aż do Szwecji). cieszące się obfitością wód i wdziękiem ogrodów. spośród nowych budowli najwspanialszy. W późniejszych wiekach restaurowane i rozbudowywane. dostarcza całej Polsce pięknych garnków.Radom. Murami otoczył miasto Kazimierz Wielki. komentarz 192). murem otoczony. staroświeckiej wprawdzie architektury. Por. Stanisława biskupa. brzoskwinie. rozbudowany w XVI w. Lamentu Opatowskiego– z lat 1536–41 (dzieło Jan Ciniego). [Miasto Jedlińsk ma gimnazjum. eksploatując miejscowy piaskowiec do celów budowlanych (zapewne wyrabiali też m. Położone zaś jest jakby u podnóża Łysej Góry. Tarłów– także kościół. nad któ- Krzysztofa Szydłowieckiego. 161 Istotnie. znajduje się dziś w ruinie.. ziemi swej stolica. iż rosły w nim m. ma piękny pałac i ogrody biskupie166. przez wodza niegdyś znakomitego.

władające kilkoma okolicznymi posiadłościami172. U podnóża sławnej góry jest również klasztor Św. Zachowała się również znaczna część romańskiego klasztoru. Z XIII/XIV w. następnie królewski. in. 167 Por. a nie kruszcem kopalnym. XVII w. Starowolski wymienia ją jako „piękną” w pierwszym wydaniu Polonii. pierwotny gotycki z 2. Władysław Tomkiewicz. może więc ma już na myśli nową– wczesnobarokową. zbudowany podług symetrii włoskiej]169)znajdują się słynąć biskupa krakowskiego kopalnie miedzi. zatem przebudowa miałaby miejsce przed 1632. ołowiu. 173 Zamek późnogotycki w Drzcwicy. koło Kielc (w samym mieście piękny kościół kolegiacki [i pałac biskupi marmurami ozdobiony. dziś częściowo w ruinie. posiadająca dobre stawy rybne i liczne kopalnie żelaza. trzy mile stąd. wzniesioną na miejscu wcześniejszego kościoła. położone nad samym brze- biskupów krakowskich w Bodzentynie. gotycko-renesansowy wzniesiony z inicjatywy Mikołaja Szydłowieckiego i kościół Św. pobudzony sławą łask. Franciszka obserwantów168 [jak i inne liczne rozrzucone w okolicy]. 90) datuje kolegiatę kielecką (dziś katedra) na lata 1632–35. Był tu czynny ośrodek kamieniarski i w okolicy kuźnice rudy żelaznej. w Chęcinach zaś. i piękne budowle miejskie174. na górze stromej położony. 238. cit. poł. zbudowany został przez prymasa Macieja Drzcwickicgo w latach 1527–35. XIV w. realizacja Tomasza Poncino). przebudowany w XVw. Zygmunta z XV/XVI w. 168 Por. być może z XVI w. i lasów obfitość.rą w całej Polsce wyższej nie znajdziesz. komentarz 76. ss. 171 Zamek w Chęcinach.. należy do najwybitniejszych obiektów wczesnobarokowej architektury pałacowej w Polsce. Zamek tamże. s. 169 Atlas zabytków architektury w Polsce (op. na przejściu zaś sieciechowskie opactwo benedyktynów. renesansowych l wczesnobarokowych na uwagę zasługują m. braci św. Z kolei idzie Małogoszcz. komentarz 11. Warszawa 1971. Pałac biskupów krakowskich w Kielcach. znana jako siedziba kasztelańska. 67 . jurysdykcję nad cala tą ziemią sprawuje171.. z lat 1636–42 (projekt Jana Trevano. i później– dziś pozostaje w ruinie.: ratusz renesansowy z lat 1602–08 (dzieło Kaspra i Wojciecha Fodygów). a także marmurów różnych– królewskie170. Piękno wielorakie. Z zamku z czasów Kazimierza Wielkiego w Inowłodzi zachowały się zaledwie resztki ruin. ponieważ jest tu opactwo mnichów cystersów. Rozkwit miasta przypadł głównie na XVI– poł. Por. ma ziemię stężycką po drugiej stronie Wisły. hutach i kamieniołomach Kielecczyzny patrz komentarze 155 i 166. 240–41. Drzewicaa godna jest uwagi dla zamku starożytnego. jakby na dodatek. których tam nieprzerwanie można doznawać. spiżu i lazurytów. kilkakrotnie rozbudowywany. między którymi pewne znaczenie ma Sulejów. jest dziś ruiną. A dalej ku zachodowi. na regularnym planie. fundacji biskupa Jakuba Zadzika. Ta północna część województwa. Z ważniejszych budowli późno-gotyckich. srebra. 174 Szydłowiec należał pierwotnie do Szydłowieckich. Na samym jej grzbiecie jest opactwo benedyktynów słynne z kultu drzewa Świętego Krzyża167: lud bowiem z całej Polski gromadzić się tu ma zwyczaj dla składania ofiar. 172 Opactwo cystersów w Sulejowie (Sulejowie-Podklasztorzu) fundował w 1176 Kazimierz Sprawiedliwy. podobnie jak Inowłódz nad nurtem Pilicy położony173: obydwie te miejscowości przyćmiewa jednak Szydłowiec. gotycki. Katarzyny. Sztuka baroku. pierwotnie biskupi. książąt Radziwiłłów majętność nie do pogardzenia. Kościół późnoromański. 170 O kopalniach.. następnie– od 1548– do Radziwiłłów. Wspomniany tu spiż jest stopem. zwłaszcza w XVI i XVII w. sprzed 1232– wybitny zabytek architektury– zachował do dziś swą pierwotną szatę stylową. zamek z lat 1510–26.. i liczne inne poślednie miasteczka.

quae ibi libris passim impressis disseminatur. quae ibi conficitur. Od 1569–70 istniał tu zbór. Od 1575 rozwijał się tu jednocześnie. poł. XII w.. niż z występności herezji. XVII w. Krzyżu (por. lecz już cały katolicki.) i do nich należała. W wydaniu trzecim koniec zdania („et arce munita”– „i zamkiem ubezpieczony”) został przeredagowany na: „et insuper arce itidem munita”– „i nadto zamkiem podobnie ubezpieczony”. do 1638 był głównym ośrodkiem organizacyjnym Braci Polskich i miejscem synodów ariańskich. XII w. gdy idzie o różnowierców– mówiąc o . za staraniem zaś a troską świętej pamięci biskupa Jakuba Zadzika przyciąga uwagę świątynią wspaniałą i przy niej duchowieństwem zakonnym]179. Krzyża miasteczko dość znaczne177. murem staroświeckim opasany i [nadto] zamkiem [podobnie] ubezpieczony180. a z synagogi bezbożnych i gimnazjum– dla zarażania raczej niż kształcenia młodzieży– u swoich stronników słynne. I tak najpierw u podnóża samej góry oglądać możemy Słupię. nobis laudanda” („lecz u nas bardziej sławne z dobrego piwa. przemysł papierniczy i drukarski. po wypędzeniu bluźnierczych nauczycieli publicznym dekretem sejmu. Biskup krakowski Jakub Zadzik wzniósł w latach 1640–45 kościół wczesnobarokowy Św. gniazdo arian. związany z Akademią.mieście dość ludnym”. Z barokowych dziś budowli sieciechowskich (z XVIII w. 179 W wydaniu pierwszym– przeredagowana w drugim wydaniu– część zdania brzmiała: „sed magis a cerevisia bona. które ku południowi się mają. tzn. płynącej z południa na północ i jakby przez środek dzielącej województwo. Trójcy i sprowadził reformatów. quam ab impia haeresi. ma po jednej stronie– pominąwszy liczne inne mia- Opactwo benedyktynów w Sieciechowie (dziś miejscowość Opactwo koło Kozienic) fundowane było w l. 180 Mury miejskie Szydłowa i zamek (dziś częściowo rekonstruowane)– pochodziły z czasów Kazimierza Wielkiego. W ziemi stężyckiej natomiast pośród wszystkich szlacheckich dóbr zamek wilkowski zajmuje pierwsze miejsce pod względem wytwornej architektury. która leży na zachód od Wisły. i trochę wyżej Janowiec z nielichym zamkiem na skale wysokiej176. 176 Zamek Firlejów (następnie Tariów i Lubomirskich) w Janowcu był wielokrotnie przebudowywany. które w całej Polsce są rozchwytywane178.giem rzeki175. 177 Słupia (dziś Słupia Stara) u podnóża Łysogór była miasteczkiem założonym przez benedyktynów na Św. a od 1604 sławna Akademia ariańska. komentarz 11. przed 1638. dalej Łagów. a zbór. które tam robią. Starowolski– stronniczy. całe na katolickiego Kościoła łono za łaską i pomocą Boską jest przywrócone. Pobliski temuż Szydłów. która książkami tamże tłoczonymi naokoło jest rozsiewana”). Następnie przychodzi kolej na Raków. [niegdyś] miasto dość ludne. oraz na północ od Łysej Góry. sprzed 1600. lokowany jako miasto w 1569 przez kasztelana żarnowskiego Jana Sienieńskiego. założona przez Jakuba Sienieńskiego– centrum kulturalne i religijne na skalę międzynarodową. najciekawszą dla tej książki była przebudowa renesansowa prowadzona przez Santi Gucciego. wszystkie inne w całej tej ziemi staroświeckim sposobem są zbudowane. miasto biskupa kujawskiego sławne z wyrobu garnków. dodaje jednak w drugim wydaniu Polonii słowo „niegdyś”. Raków. W poł. 68 175 . Akademia i drukarnia– zniszczone. opactwem Św. nastąpił upadek miasta. również je niejako połowiącej– wyliczmy teraz pokrótce te miejscowości. 178 Słynny z garncarstwa Łagów należał do biskupów kujawskich od pocz. Po sądzie sejmowym nad arianami w 1638 ośrodek rakowski został zlikwidowany. Skoro tedy wyliczeniem godniejszych uwagi miejsc omówiliśmy tę część województwa sandomierskiego. [teraz jednakże.) zachowane jedynie jedno pierwotne skrzydło klasztorne– romańskie.

W 1816. ćwierci XVII w. jak akta urzędowe świadczą. a Rytwiany po drugiej stronie Szydłowa: obie miejscowości położone są na południowy wschód od Szydłowa. uczniów św. który jego fundator. zbudował architekt Wawrzyniec Senes w latach 1643–50 (barokowa fasada z XVIII w. o papieskiej ingerencji jednak nic mi nie wiadomo. Pawła Pierwszego Pustelnika w Beszowej. Stopnica. Romualda182. 183 Fundatorami klasztoru paulinów w Beszowej nie byli Tęczyńscy. 186 Zamek w Korczynie (Nowym Mieście Korczynie) wzniósł Kazimierz Wielki. został całkowicie rozebrany.). 187 Gotycki kościół kolegiacki w Wiślicy (z ciosowych kostek kamiennych) fundował w 3. przeniesione zaś gdzie indziej. Tu odbywały się często ważne zjazdy królów i dostojników. Po zniszczeniach w czasie szwedzkiego „potopu” zamek nie podźwignął się już z ruin. Stanął on na miejscu wcześniejszego kościoła. rozebrał paląc. i Wiślica na koniec. że Koprzywnica leży po jednej. Z zabudowań kolegiackich na uwagę zasługuje tzw. Zachował się dobrze (z pewnymi tylko zmianami) romański kościół z lat 1207–40 oraz takiegoż stylu kapitularz w klasztorze przebudowanym w XVI/XVII w. W literaturze dziewiętnastowiecznej są wzmianki o zaklinaniu żab. kościół przebudowano w XVII i XIX w. Kazimierz Wielki. poł. lecz infułat poznański (później arcybiskup gnieźnieński) Wojciech Jastrzębiec. w latach 1624– 1637. 185 Klasztor dominikanów w Klimontowie fundował w 1613 kasztelan J. takiż stylowo klasztor (częściowo przebudowany w XVIII w. Korczyn. a w okolicy niepoliczone mnóstwo wężów i innego robactwa. Dom Długosza (gotycki wikariat. ćwierćwieczu XIV w. które jednak wyklęte przez papieża. pośród bagien położona. XII w. z 2. zasilanym wodami Nidy i Wisły. mieszkańcom niewiele szkodzą. których było ponoć bardzo dużo w podmokłych okolicach Wiślicy. wojewody krakowskiego. 182 Z zamku Tęczynskich w Rytwianach zachowały się zaledwie nikłe ślady. zaraz zdychają187. wojewoda krakowski. położony jakby w środku między Wiślica a Korczynem. Staszów.) w latach 1620–23. z 1460. Oleśnica [0ssolin z pałacem wytwornym184 i Klimontów”. Ossoliński. od nazwiska fundatora). fundacji kanclerza Jerzego Ossolińskiego. Wczesnobarokowy klasztor kamedułów z eremem (ze stiukami Jana Baptysty Falconiego) zbudowano kosztem Jana Tęczyńskiego. prześwietny hrabia Jan Tęczyński. pod koniec XVIII w. Manierystyczny kościół kolegiacki. hrabia Antoni Ledóchowski. o czym Starowolski wspomina. mógł mieć udział w przebudowie kościoła lub w jego wyposażeniu.steczka mniej znane i wsie– przepiękne koprzywnickie opactwo cystersów181. romańskiego. Jest tam również w bliskości klasztor braci św. 69 181 . posiada obszerne zwierzyńce i stawy rybne najlepsze na całą okolicę. oblewając go sztucznym jeziorem zwanym Czartoryją. w 1407. Starowolski niesłusznie podaje. z zamkiem w miejscu obronnym między wodami186. Pacanów. ówczesny dziedzic Ossolina. Klasztor gotycki wzniesiono w latach 1407–21. w którym jest klasztor dominikanów i kościół kolegiacki z prepozyturą infułacką185]. gdzie zobaczysz kościół kanoników z kwadratowych kamieni i mieszkania duchownych dobrze zbudowane. wojewoda krakowski. po drugiej zaś stronie zamek rytwiański hrabiów Tęczyńskich i przez tychże w lasach zbudowany erem ojców kamedułów. Kościół późnorenesansowo-manierystyczny wzniesiono w latach 1617– po 1623. Opactwo cystersów w Koprzywnicy fundował Kazimierz Sprawiedliwy w 1185. ziemi stolica. 184 Pałac w Ossolinie wzniósł w 2. Zborów. jak i wymienionego kamedułów. Z. Z kolei następują inne znaczniejsze miasta: Osiek. różnymi przez swą pobożność darami ozdobił183. Jan Tęczyński. Połaniec. podskarbi koronny (później kanclerz wielki) Jerzy Ossoliński. zamek starożytnej budowy.

Lecz przejdźmy do zawiślańskiej części tego bardzo rozległego województwa, gdzie spośród miast liczą się: Pilzno, ziemi stolica, mająca piękny kościół188 z przesławnymi organami, następnie Sędziszów, Żarnowiec, Sokołów, Przecław, Zakliczyn, przepięknym rynkiem wpadający w oczy189, i Leżajsk, już to kościołem parafialnym Rycerzy Grobu Chrystusa sławny, już to za miastem klasztorem braci minorytów, do którego ludzie pobożni zewsząd się schodzą dla przechowywanego tamże cudownego obrazu Przenajświętszej Panny, czczonego przez wszystkie okoliczne prowincje190. Są też liczne zamki panów w tej ziemi dość znaczne z których trzy szczególnie się wyróżniają: Rzemień jako najwarowniejszy. Wiewiórka dla pięknego położenia i Baranów– najwytworniejszy191. [I te jednakże przewyższa świeżo przez Ossolińskiego, wojewodę sandomierskiego, wspaniale zbudowany Krzyżtopór.]192 Trzecią i ostatnią część Małej Polski stanowi województwo LUBELSKIE, do którego należy ziemia łukowska, blisko dwa tysiące domów szlacheckich licząca. A ponieważ cała Mała Polska ma jednego tylko biskupa krakowskiego, który swoją władzą obejmuje tysiąc osiemnaście kościołów (między innymi trzynaście kościołów kolegiackich), dlatego województwo lubelskie temu także biskupowi podlegające, pomimo wielu starostów miast i innych urzędników, dwóch tylko na całe swe terytorium ma senatorów: wojewodę i kasztelana lubelskiego. Sam tedy LUBLIN, położony na 45. prawie stopniu długości, a z górą 51. szerokości193, lubo nie bardzo przestrzenny, tak dobrze jednak jest zabudowany, że prawie nie ustępuje żadnemu miastu w całej Sarmacji ani przyjemnym położeniem, ani zdrowym powietrzem, ani żyznością ziemi czy obfitością wszelkich innych rzeczy, służących nie tylko do życia, ale i do splendoru i zbytku. Ma świątynie i klasztory wspaniałej budowy; ma kościół kolegiacki; ma Gotyckie kościoły w Pilźnie– parafialny z XIV w. i przy klasztorze augustianów (dziś karmelitów bosych) z XV w., ulegały kilku przebudowom. 189 W regularnie zabudowanym rynku zakliczyńskim zachowały się dziś jedynie późniejsze, drewniane domy podcieniowe z XVIII–XIX w. 190 Późnorenesansowy kościół bożogrobców w Leżajsku (pierwotnie podlegający konwentowi w Miechowie) pochodzi z lat 1610–19. Klasztor bernardynów, czyli minorytów, ufundował w 1608 starosta Łukasz Opaliński. Późnorenesansowy kościół zbudowano w latach 1618–28; klasztor w 1637 i później. 191 Zamek Tarnowskich, a następnie Lubomirskich w Rzemieniu, pierwotny późno-gotycki sprzed 1530, przebudowany został w stylu renesansowym ok. 1580 (w XIX w. przebudowany w stylu neogotyckim). Atlas zabytków architektury w Polsce (op. cit., s. 183) mówi o obwarowaniach bastionowych z ok. 1640. Informacja u Starowolskiego pochodzi z pierwszego wydania Polonii, jeśli więc pisarz miał na myśli nie same mury zamkowe, ale właśnie fortyfikacje, to ich czas powstania należałoby przesunąć na ok. 1630. W Wiewiórce znajdował się dwór Tarnowskich; zmarł w nim 15 V 1561 hetman wielki koronny Jan Tarnowski. Renesansowy (manierystyczny) zamek Leszczyńskich w Baranowie, z pięknym dziedzińcem arkadowym (zbudowany w latach 1591–1606 przez warsztat Santi Gucciego), należy do najpiękniejszych zabytków architektury polskiej z czasów Odrodzenia. 192 Manierystyczny pałac „Krzyżtopór” (od herbu Ossolińskich) w Ujeździe, z eliptycznym dziedzińcem, otoczony fortyfikacją bastionową, wzniósł w latach 1627– 1644, dla wojewody sandomierskiego Krzysztofa Ossolińskiego, architekt włoski Wawrzyniec Senes. Budowla ta (dziś w ruinie) była znakomitym i oryginalnym przykładem typu patazzo in fortezza na terenie Polski. Pałac słynął już w chwili swego powstania z przepychu dekoracji, kosztownych materiałów użytych do jego budowy (marmurowe żłoby w stajniach) i oryginalności założenia (podobno było w nim tyle okien, ile dni w roku, tyle pokojów, ile tygodni, sal– ile miesięcy, i baszt, ile kwartałów). Por. też komentarz 158. 193 Lublin leży mniej więcej na 22°35′ dług. geogr. wsch. i 51°15′ szer. geogr. phl. Szerokość geograficzną podaje Starowolski poprawnie. 70
188

kolegium księży Towarzystwa Jezusowego bardzo liczne; ma po trzykroć w roku jarmarki bardzo sławne, na które zjeżdżają się Anglicy, Szkoci, Włosi, Niemcy, Moskwicini, Persowie, Ormianie; ma roki, czyli sądy trybunalskie dla całej Polski, dlatego i szlachty zjazd tutaj ogromny194. Drugie po nim miejsce zajmuje Kazimierz, miasto nad brzegiem Wisły przepięknie zbudowane i wielu kupców mające. Z pozostałych wymienić można Opole195, Kurów, Kraśnik, Lewartów196, Urzędów, Łęczną, spośród których jednakże Czemiernikom pierwszeństwo przypiszemy ze względu na piękny pałac, przewspaniale zbudowany przez męża chwalebnego niegdyś i znakomitej wiedzy, Henryka Firleja, arcybiskupa gnieźnieńskiego, a także ze względu na piękność ogrodów. Lubo i Dąbrowica tychże panów Firlejów ma zamek niebrzydki197. LITWA Dawnymi czasy cała Litwa lasami po większej części była pokryta, lecz od czasów Zygmunta Starego aż po dzień dzisiejszy, staraniem wszystkich królów długotrwałego pokoju zażywająca, wszędzie teraz ziemię staranniej ma uprawianą, w zboża i jarzyny urodzajną, w łąki, ogrody i sady obfitującą; pełna jest folwarków, wsi, miast, zamków i wznoszonych nowym sposobem budowli nie tylko w miastach, lecz także w dobrach ziemskich. Ma liczne rzeki i w różnych stronach olbrzymie a rybne jeziora, rozpościera się zaś od granic województwa lubelskiego aż do granic Inflant wzdłuż na dziewięćdziesiąt mil niemieckich, wszerz na czterdzieści i więcej od granic Prus z zachodu do granic Białej Rusi (która do Wielkiego Księstwa Litewskiego należy198) od wschodu. Dzieli się natomiast pospolicie na te oto trzy województwa: wileńskie, trockie i brzeskie. WILEŃSKA prowincja, czyli województwo, zajmuje pierwsze miejsce w Wielkim Księstwie Litewskim. I ma biskupa (który się pisze kniaziem Iwanem199) o tak rozległej jurysdykKościół kolegiacki jezuitów w Lublinie (od 1818– katedra), wczesnobarokowy, z późnorenesansowo-manierystyczną dekoracją stiukową tzw. typu lubelsko-kaliskiego, zbudowano w latach 1586–1603; kolegium jezuickie i szkoły, zbudowane w XVI/ XVII w. i rozbudowywane do XVIII w., rozebrane zostały częściowo w 1820 i spalone w 1944. Od 1578 odbywały się corocznie w Lublinie sądy Trybunału Koronnego dla Małopolski (por. komentarz 39). 195 Dziś: Opole Lubelskie. 196 Dziś: Lubartów. 197 Późnorenesansowo-manierystyczny pałac arcybiskupa Henryka Firleja w Czemiernikach zbudowany został przed 1624. Zamek w Dąbrowicy z XVI w. (zbudowany przez wojewodę ruskiego Piotra Firleja), jest dziś w ruinie. 198 Od Unii Lubelskiej w 1569 województwa Ukrainy, Wołynia i Podlasia weszły w skład Korony, Białoruś natomiast pozostała przy Litwie. 199 Tytuł „kniazia Iwana” związał się z biskupami wileńskimi prawdopodobnie w wyniku tradycji, od czasów, gdy Zygmunt Stary osadził na biskupstwie wileńskim swego nieprawego syna Jana, znanego w historii jako Jan z książąt litewskich (kierował diecezją w latach 1519– 37; panowie litewscy i ruscy zwali go „kniaziem Iwanem”). Następcą Jana był również biskup z rodu książęcego, Paweł książę Holszański (na diecezji w latach 1537–1555)– był więc długi czas (36 lat), by przyzwyczaić się do tytułu „kniaź”, którego zresztą (tyle że w Koronie– „książę”) wobec wszystkich biskupów używano (książęta Kościoła), a Iwan (Jan) pozostał już w tradycji od imienia Zygmuntowego syna. Ooficjalnym przyjmowaniu przez biskupów wileńskich tytułu „kniaź Iwan” w momencie obejmowania diecezji wspominał m.in. Władysław Aleksander Łubieński w dziele Świat we wszystkich swoich częściach większych i mniejszych, 71
194

cji, że w całej Litwie i Białej Rusi, która się składa z tylu województw, aż do granic Moskwy tylko jego zastępcy, czyli sufragani, stoją na czele wyznawców wiary chrześcijańskiej i czuwają nad nią: nikt inny do diecezji się nie wtrąca. Ma też wojewodę oraz kasztelana, którzy do senatu Królestwa wchodzą, lecz i starostą WILNA jest wojewoda, rozciągający swą władzę na wszystkich, z wyjątkiem innych urzędników, którzy tam mają swoją siedzibę. Takoż i sejm bowiem, czyli trybunał całej Litwy, z podlegającymi jej prowincjami, tam się zazwyczaj odbywa200. Miasto wielkością nie przewyższa Krakowa, lecz ponieważ rynek ma szczuplejszy, widziana z niego ulica dalej w głąb zda się ciągnąć, mianowicie od bramy Rudnickiej201 aż do zamku niższego202, gdzie jest kościół katedralny203, a w nim ciało nienaruszone św. Kazimierza, królewicza polskiego, rodzonego brata Zygmunta Starego, niegdyś króla Polski, wielce mądrego, który u Leona X uprosił wpisanie go w poczet świętych204. Temuż, jakby dziadkowi swojemu, Miłościwy205 Król Zygmunt III sprawił niedawno tumbę srebrną, trzy tysiące funtów wagi mającą, a także ołtarz srebrny, kaplicę marmurami najwyborniejszymi ozdobioną, dzwon ogromny (podobny owemu krakowskiemu, co przez Zygmunta I ufundowany, imię jego przyjął)– jako wotum po zdobyciu Smoleńska– do którego poruszenia dwudziestu czterech silnych mężów potrzeba, na koniec, pod wezwaniem tego świętego, pośrodku rynku miasta bazylikę włoskiej architektury przewspaniale wybudował dla księży Towarzystwa Jezusowego206. Wspomniane Towarzystwo posiada kolegium dla uczniów, przez króla Stefana ufundowane, na ulicy Zamkowej, wspaniale zbudowane przy kościele parafialnym Św. Jana, nowicjat zaś w innym ma miejscu. [Kolegium to do rangi uniwersytetu podniesione zostało przez Grzegorza XIII w roku 1579, za staraniem przede wszystkim fundatorów, „Waleriana biskupa wileńskiego i króla Stefana207, oraz innych pobożnych mężów, o czym szerzej trakWrocław 1740. Por. też Encyklopedia Powszechna (S. Orgelbranda), t. III, Warszawa 1860, s. 701. 200 Por. komentarz 39. 201 Na pocz. XVI w. Wilno opasane zostało murami obronnymi z pięcioma bramami: Rudnicką, Ostrą, Trocką, Wileńską i Zarzeczną– prawdopodobnie za staraniem biskupa Wojciecha Tabora (na diecezji w latach 1492–1507). 202 O obu zamkach wileńskich patrz komentarz 209. 203 pierwsza katedra wileńska pod wezwaniem Św. Stanisława biskupa, fundowana w 1386; po pożarze w 1399 odbudowana w stylu gotyckim przez Witolda. Po kolejnym pożarze, w 1531, odbudowana w stylu wczesnorenesansowym m. in. przez Włocha Jana Ciniego w latach 1534–40. Obecna– klasycystyczna, z XVIIIw.– dzieło Wawrzyńca Gucewicza. 204 Ciało św. Kazimierza (kanonizowanego przez Leona X w 1521), złożone pierwotnie w grobie królewskim pod kaplicą NPM w katedrze wileńskiej, w 1636 przeniesione do kaplicy imienia świętego (por. komentarz 206). 205 W wydaniu pierwszym było: „Serenissimus modernus Rex”– „Najjaśniejszy współczesny Król”. 206 Zygmunt III Waza– wnuk „po kądzieli” św. Kazimierza Jagiellończyka (por. komentarz 204.), ufundował temuż wspaniałą kaplicę grobową przy katedrze wileńskiej w 1601. Budowa, kierowana przez Piotra Danckersa de Rij, trwała do 1636. Słynny wczesnobarokowy poeta Maciej Kazimierz Sarbiewski nazywał tę kaplicę „perłą katedry” (w XVIII w. Franciszek Smuglewicz ozdobił jej wnętrze znamienitymi freskami). Kościół jezuitów Św. Kazimierza w Wilnie, wraz z kolegium, fundowany przez Zygmunta III w 1604, należał do arcydzieł polskiej architektury XVII w. (później był wielokrotnie przebudowywany, stając się kolejno koszarami i cerkwią). 207 Gimnazjum jezuickie w Wilnie założył w 1570 biskup Walerian Protasewicz; w tym samym roku, na podstawie decyzji papieża Leona X, oddał on jezuitom gotycki kościół para72

nie zachowały się nawet ślady po tym wspaniałym drewnianym dworzyszczu i ulubionym przez królów miejscu łowów. Należał do wybitnych dzieł architektury renesansowej. Cztery mile od miasta są w lasach Rudniki– pałac królewski bardzo ozdobny. 212 Lida i Oszmiana były też w czasach Starowolskiego stolicami powiatów. gdy z Moskwą mieliśmy wojnę –pięknie z kamieni i cegieł budować się poczęli. zbór zamknięto (kalwiniści założyli nowy. z powiatów wileńskiego. Michała. i niższy.).]210 Najdoskonalsze tu bombardy wojenne spiżowe i kartauny mniejsze są wykonywane. pozostałe prawie wszystkie drewniane są i małego znaczenia. 209 Wileńskie zamki wyższy i niższy czy raczej– używając określeń przyjętych w dzisiejszej literaturze naukowej– Górny i Dolny.. 210 Zbór ewangelicki stanął w Wilnie w latach 60-tych XVI w. humanistyczną literaturę siedmiu]. Oczywiście. 1511 Zygmunt Stary wzniósł tu kościół i trzy oddzielne pałace drewniane z ogromnych bali sosnowych na podmurowaniu. filozofię pięciu. Są tu klasztory liczne. w miscellaneach dotyczących stanu spraw kościelnych w Wielkim Księstwie Litewskim208. lecz odznaczają się piękną budową. 1. sprowadzając z Niemiec nauczycieli swej bezbożnej nauki. Ok. Michała. całkiem zostali wykorzenieni. popadł w ruinę (dziś . oraz Birże książąt Radziwiłłów z zamkiem wielce obronnym212. m. którzy– po owym wielkim pożarze. A spośród miast szczególnie się liczą Lida i Oszmiana. całkiem już opuszczony. Innych panów pałace są mniejsze. mający piękne ogrody. poza obrębem murów miejskich). naprzeciw kościoła Św. W 1579.tuje Albert Kojałowicz. Wokół Rudnik rozpościerała się puszcza bogata w zwierzynę. tegoż uniwersytetu podkanclerzy. tak jako i rakowscy arianie. W czasie okupacji Wilna w latach 1655–61 przez wojska cara Aleksego zamek został poważnie zniszczony. ogród królewski ok. choć funkcje obronne pełnił jeszcze w XVI w.. był gruntownie przebudowany i rozbudowany w stylu renesansowym. podobnie jak i prywatne domy mieszczan. W 1639. jaki miasto całe strawił w roku 1610. poi. siódmy– liturgię. jak łacińskie. którzy tu również mieli swoje gimnazjum. [Lecz teraz już dekretem sejmu. Teologię tu wykłada sześciu profesorów. jako stolice powiatów. stanowiły razem jeden system obronny. Województwo wileńskie składało się jeszcze. Jana (wzniesiony w l. 208 powołuje się tu Starowolski (w 2. Wilno 1650). łowiska dzikiej zwierzyny i bardzo obszerne zwierzyńce211. jako że i miasto samo ma wielu rzemieślników i kupców: Niemców. Dolny od 1544 do lat 60-tych XVI w. za postanowieniem Trybunału. staroświeckiej budowy. Ostatecznym pretekstem do wystąpień przeciw kalwinistom i decyzji o zamknięciu zboru był incydent z niejakim Piekarskim– protestantem– który miał strzelać do kościoła Św. Szkotów i Anglików. Towarzystwa Jezusowego teolog. fialny Św. Górny– gotycki. przez Jana Ciniego. XV w.5 mili od Rudnik i ponadto oparkaniony zwierzyniec zwany Zgwizdą (w nim głównie łosie i sarny). Dolny zaś był przede wszystkim rezydencją. głównie Górny. 211 W 1470 Kazimierz Jagiellończyk wystawił w Rudnikach dwór myśliwski.. czterech prawo jedno i drugie. jest i zbór kalwinistów. od XVII w. wiłkomierskie73 . tak greckie.zachowana jedynie masywna Baszta Gedymina). Dwa są w tym mieście zamki królewskie: wyższy. in. poza wymienionymi. podług proporcji geometrycznych i dostatecznie dla dworu królewskiego okazale wzniesiony209. Były tu także obszerne stajnie oraz zabudowania dla dworzan i łowczych. a przed 1800 ostatecznie rozebrany. za staraniem Stefana Batorego i Waleriana Protasewicza. wydaniu Polonii) na świeżo wydane dzieło wybitnego jezuickiego dziejopisarza litewskiego Wijuka Alberta (Wojciecha) Kojałowicza. profesora teologii w Akademii Wileńskiej i jej podkanclerzego od 1650 (Miscellanea rerum ad statum Eccieslasticum in Magno Lituaniae Ducatu pertinentium collecta ab Alberto Wiiuk Kojałowicz. następnie inny także sprzęt wojskowy i broń.. kolegium jezuickie podniesione zostało do rangi akademii.

]215. Pierwsza tłumna procesja. z Wilna do Trok odbyła się w 1603. Kościół parafialny (famy). a nie trockiego. Ponieważ jednak na Litwie nie ma zwyczaju tworzenia mniejszych kasztelani!. dla odżegnania panującej zarazy. Obraz NPM w jego wielkim ołtarzu. obfigo i brasławskiego. więc po Unii Lubelskiej. mimo iż należy do niego także ziemia grodzieńska. był w następnych wiekach rozbudowywany i upiększany. następnie klasztor benedyktynów dosyć obronny. pod wezwaniem Nawiedzenia NPM i Św. malowany na blasze. 218 Z konwentów w Grodnie bernardyni fundowani byli w 1595. utworzono dopiero godności kasztelanów i wojewodów. starsza literatura powołuje się właśnie na informację u Starowolskiego. 216 Kronon albo Chronus– nazwy Niemna w dziełach pisarzy starożytnych. na przykład łosi. że podobnego Polska nie ma217. Województwo BRZESKIE.]218 Jezuici tu również nie tak dawno założyli kolegium dla kształcenia młodzieży. wojewoda wileński i hetman wielki litewski Krzysztof Radziwiłł. a ponadto gimnazjum zbudował na pocz. turów. a właściwie pałac w obrębie starego zamku gotyckiego w Grodnie. Grodno zaś. do której wchodzi jeszcze powiat wołkowyski. a ściślej powiat wołkowyski należał do województwa nowogródzkiego. a obydwa terytoria mają urzędników własnych i przewyższają rozległością samą ziemię trocką213. Terytorium. fortyfikacje miasta. wg podania miał podarować Witoldowi (a ten oddał go kościołowi) cesarz bizantyjski. grodzieńskiego. [Tu. [Wiele tu jest klasztorów i piękny kościół parafialny. lubelskim. w kościele parafialnym. i posiada zamek. zbudowany przez króla Stefana. zamek ma niebrzydki na miejscu bardziej wyniosłym. który dość chętnie tu bawił dla łowów grubego zwierza. lecz dostatecznie warowny. Samo miasto TROKI. nad rzeką Kronon216. stary co prawda.) usytuowany był na wyspie. tak jak to jest w Polsce. co i pozostałe ziemie Polski: miasta i wsie ma drewniane. 213 Województwo trockie składało się z powiatów: trockiego. które nawet przy najsroższych mrozach nie całkiem zamarzają. odległe o cztery mile od Wilna. był wielokrotnie przebudowywany. zbudował dla Stefana Batorego prawdopodobnie Santi Gucci w latach 80-tych XVI w. i wzniósł im kościół Zwiastowania NPM i Św. ustalały się one w drodze tradycji począwszy od wczesnego średniowiecza. prowadził ją biskup wileński Benedykt Wojna. Miłościwy natomiast król Zygmunt III mostem Niemen ujarzmił. leży wśród bagien nie do przebycia. drewnianym wprawdzie. czyli Niemnem położone. 217 Renesansowy zamek. znajduje się sławny z cudów obraz Najświętszej Panny. fundowany przez Witolda. fundowany przez Witolda w 1409. 74 . kowieńskiego i upickiego. dominikanie w 1633. do którego z daleka wierni przybywać zwykli powodowani pobożnością. Jana Ewangelisty w Nowych Trokach. zapewne z XIV w. W Nowych Trokach– właściwym mieście– były dwa zamki. 215 W Starych Trokach książę Witold osadził w 1405 benedyktynów (tynieckich). sąsiadujące z województwem. z których jeden (gotycki. lecz tak podług prawideł sztuki zbudowanym. dlatego każde z województw ma tylko dwóch senatorów: kasztelana i wojewodę214. Kościół parafialny (farny). a także niedźwiedzi. Co do mostu na Niemnie. Zamek warowny w Birżach. dając im na siedzibę tutejszy zamek.Województwo TROCKIE wojewodę ma tylko i kasztelana. Odtąd procesje do trockiej Matki Boskiej odbywały się corocznie i rosła sława cudowności obrazu (koronowanego w 1718 przez biskupa Konstantego Brzostowskiego). chcąc urządzenia administracyjne Litwy jak najbardziej upodobnić do koronnych. gdzie też modlących się albo składających wota przed tym obrazem Bóg wszechmocny rozmaitymi dobrodziejstwami i szczególnymi łaskami zazwyczaj obdarza. Na Litwie natomiast tradycji godności kasztelańskiej w ogóle nie było. brygidki w 1643. bernardynki w 1620. odznacza się prawie takimi samymi znamionami. Benedykta. 214 W Koronie również nie „tworzono” nowych kasztelanii. XVII w.

wszerz natomiast. od współczesnych pospolicie nazwę Moskwy otrzymuje. Gimnazjum tutejsze. lecz lasami nadmiernie pokryta i w bagnach pogrążona. Bazylego]221. a także pałac królewski nowej architektury poza miastem. kierują synagogami220. którą niegdyś Okazały pałac późnorenesansowy w Białej (dziś: Biała Podlaska) zbudował pod koniec XVI w. Rososz. Z klasztorów bazyliańskich warto wspomnieć m. A również Żydzi prowadzą tutaj swoją szkołę. jak i grodzkich urzędników mająca. ponieważ całe to imperium. Janów– przy których znajdują się zamki– Wohyń. Dzieli się zaś na Ruś Białą. Moraw. 223 Kolegium jezuitów z okazałym kościołem ufundował w Pińsku kanclerz wielki litewski Albrecht Stanisław Radziwiłł w 1635. fundując im kolegium. znacznymi przywilejami. 75 219 . w całej Europie sławną. kopiowane później przez rysowników szwedzkich na życzenie Karola X Gustawa. jaki królowi Polski podlega. Trzecia bowiem część. na dwieście mniej więcej mil. Krzyża ufundował w 1648 Kazimierz Leon Sapieha. łój oraz chmiel aż na Śląsk wysyła i do pruskiego Gdańska. biegli we wszystkich naukach219. 220 Oprócz zamku i pałacu miał Brześć (Litewski) fortyfikacje bastionowe. w którym wykładają zaproszeni z Akademii Krakowskiej magistrowie i profesorowie. lecz i dla promocji. lubo i w plony okazuje się obfita. RUŚ Cały obszar Rusi. na sto dwadzieścia. która wchodzi do Wielkiego Księstwa Litewskiego. Jezuitów sprowadził do Brześcia. Miasto Pińsk ma obywateli pracowitych i handlowi do tego stopnia oddanych. Do tegoż województwa należy i ziemia pińska222. do której zjeżdżają się z Italii. Pozostałe wszystkie są liche. a wosk. tutejsza synagoga należała do najwspanialszych w kraju. prócz samego BRZEŚCIA. było kolonią Akademii Krakowskiej. od granic Pokucia do pogranicza Inflant. Śląska. zwłaszcza za Zygmunta Starego. Kobryń. kanclerz litewski]223. z wypielęgnowanymi ogrodami. Niemiec. bardzo rozległa. jakkolwiek rozległe. Mikołaj Krzysztof Radziwiłł „Sierotka”. A że w większości należą do obrządku greckiego.tujące w bydło i plony. która właściwie zowie się Roksolanią i do Polski należy. jako że rabinami potem zostają i do swoich wróciwszy. in. nie tylko dla nauk. podkanclerzego Wielkiego Księstwa Litewskiego. [W Berezie jest klasztor kartuzów. ufundowany przez Lwa Sapiehę. rozpościera się wzdłuż. podkanclerzy litewski. 221 Wspaniały. miodu i zwierza. który nią zamek na skale. Włodawa. słynie z obfitości ryb. własnego biskupa mają. zwane Akademią. a w pobliżu kilka klasztorów unickich zakonu św. własnych tak ziemskich. że aż do Moskwy i do Niemiec bardzo często ze swoimi towarami wyjeżdżają. Żydzi cieszyli się tu. oraz na Ruś Czerwoną. gdzie jest pałac książąt Radziwiłłów przepiękny i teraz założone gimnazjum publiczne. [Tamże i jezuitom założył kolegium książę Stanisław Radziwiłł. od Małej Polski albo Litwy ku wschodowi aż do opustoszałych stepów tatarskich albo Moskwy. Są i tu szkoły jezuitów oraz klasztory mnichów dosyć zasobne. kanclerz wielki litewski Lew Sapieha. szczególnie Kamieniec. między rzekami Bugiem a Muchawcem położony. Brześć Litewski był największym ośrodkiem Żydów w Rzeczypospolitej. poza Donem i źródłami Dniepru położona. doskonale ufortyfikowany klasztor kartuzów z kościołem Św. fundowany w 1629 w samym Brześciu. od miasta i rzeki Moskwy nazywane jest powszechnie Moskwą. 222 Województwo brzeskie-litewskie składało się tylko z dwu powiatów: brzeskiego i pińskiego. przez starożytnych nazywana Rusią Czarną. Biała.

mlekiem i miodem płynąca. którą zresztą przedzielało od województwa ruskiego województwo bełskie. strzelb. wsch. do wojny skorzy. Od średniowiecza miasto otaczały solidne mury z 17 76 224 . Ma dosyć silne umocnienia i dwa zamki230. używają zbroi. jakby bardziej naturalnymi granicami225. bydła. halickiego i sanockiego. a Polskę samą właściwie Wandalią224. od południowego wschodu scytyjskie pustkowia i bardzo potężnego władcę Moskwy.. bełskie. ma też. kijowskie oraz ziemię chełmską [i halicką]226. Zresztą biskupi zajmowali w senacie siedemnaście pierwszych miejsc (kijowski na miejscu 14. gdzie z dyptamu oraz innych mocno pachnących ziół i kwiatów pszczoły go zbierają. Sarmacja (Azjatycka. 225 Informację o granicach Rusi Czerwonej (tu.także Sarmacją Azjatycką nazywano. a zwłaszcza zaś spisy myśliwskiej i sajdaka. 226 Ziemię halicką Starowolski po prostu musiał zapomnieć wymienić w tym miejscu tekstu w wydaniu pierwszym Polonii. Cały ten obszar w ogólności ma nieograniczony zasób zbóż. od zachodu zaś Małą Polskę. geogr. dzikiego zwierza. przeddnieprzańską Ruś. przemyskiego. położony na 46. Europejska) i Wandalia podaje Starowolski za geografami i historykami starożytnymi. przemyska– na przemyski i przeworski. bracławskie. od zachodu natomiast rzeczywiście dość blisko biegu Wisłoka i Wieprza. Niesłusznie przy tym wszystkie ziemie ruskie wchodzące po Unii Lubelskiej do Korony nazywa Rusią Czerwoną. halicka– na halicki. Z czterech w istocie ziem województwa niskiego lwowska dzieliła się na powiaty: lwowski i żydaczowski. 523. naszą zaś. Szlachta wszystka mężna jest i dziarska. biskupa przemyskiego [i kijowskiego]227. lwowskiego. ponieważ dzieli się również na tyle dystryktów. stopniu długości. dalej podolskie. Później byty rozbudowywane i umacniane. A łączy w sobie siedem bardzo obszernych województw: najpierw województwo ruskie. i 49°55' szer.229. Sarmacją Europejską. ryb i miodu. włóczni i innej broni. Od pomocy granica przebiegała dość znacznie na południe od Prypeci (Styr. wołyńskie.) włącza– chyba niesłusznie– do województwa ruskiego także ziemię chełmską. w ogóle w rachubę nie wchodzi). czyli ziem228. ba– nawet i chłopi. jednakże nie dosłownie wzdłuż tych rzek. płynący z południa na północ. Szerokość podaje więc Starowolski tylko z błędem niespełna jednego stopnia. oddzieloną rzekami Wisłokiem i Wieprzem. płn. jest być może pomyłką wydawcy przy wnoszeniu poprawek do drugiego wydania Polonii. 229 Lwów leży mniej więcej na 24° dług. Województwo RUSKIE ma senatorów: arcybiskupa lwowskiego. 228 Mały słownik historii Polski (op. a nie kijowskiego. wszystkich koronnych ziem ruskich) z Wielkim Księstwem Litewskim i Małopolską należy rozumieć wyłącznie w sensie geograficznym i może etnograficznym. Najznaczniejszym miastem w pierwszej z tych ziem jest LWÓW. od południa ma Węgry. szczególnie na Podolu. szerokości 49.. geogr. jak powie- Nazwy: Roksolania. sanocka– tylko sanocki. trembowelski i kołomyjski. RUŚ CZERWONA Ta wielce znakomita prowincja. odgraniczoną rzekami Styrem i Prypecią. 230 Oba zamki we Lwowie (Wysoki i Niski) istniały już co najmniej w XIV w. z północy Białą Ruś. wojewodę ruskiego oraz czterech kasztelanów. Mołdawię i Besarabię. która obejmowała tylko województwo ruskie i bełskie oraz ziemię chełmską. 227 Zaliczenie biskupa kijowskiego w poczet senatorów województwa ruskiego. między chełmskim a kamienieckim) i łączenie ich z senatorami danego województwa nie ma znaczenia. gdyż dokładnie granice te nie przebiegały bynajmniej wzdłuż wymienionych rzek. s. cit.

biskupstwo ormiańskie od 1626 (w 1630 unia z Rzymem). Podobnie inne świątynie liczne kielichy złote i liczne szaty kapłańskie perłami ozdobione posiadają. powyżej trzy wieże) swój własny: trzy pagórki i gwiazdę. aż z Persji l Grecji. dlatego też ryby owe. a w końcu stąd na całą Polskę są rozprzedawane236. od poi. założonej jeszcze w 2. których. Towarzystwa Jezusowego księża. Heretyków natomiast znikąd nie dopuścił i nie dopuszcza. XVI w. 234 Chodzi o tzw. lecz szczególnie kościół katedralny. Gimnazjum Akademickie (albo: Ruskie). w którym znajduje się mitra biskupia ogromnej wartości. Świątynie w tym mieście są piękne i w sprzęt kościelny oraz naczynia srebrne i złote dość dobrze wyposażone. błogosławionego Jana z Dukli. na które mają zwyczaj zjeżdżać najbogatsi kupcy z Węgier. już od pierwszych basztami (wspominanymi już w 1445). Skupia bardzo wielu uczonych mężów. Turcji oraz innych części świata235. Na św. Licznych zaś nauczycieli nauk humanistycznych gimnazjum miejskie sprowadza z Akademii Krakowskiej234. w czasach Starowolskiego Lwów szczycił się również silnymi fortyfikacjami. Jezuici mają tutaj kolegium dla uczniów233. 77 . ale i dominikanie. między innymi klejnotami. Agnieszkę odbywają się tu sławne targi zimowe. ani przechować z powodu ogromnej ilości nie można). biskupstwo prawosławne– od 1539 (od 1700 po unii z Rzymem– greckokatolickie).). siedzibę arcybiskupa katolickiego oraz dwóch biskupów.dzieliśmy. kocha i chętnie promuje. w ogromnych kadziach są zwożone tak do innych miast. 233 Jezuitów sprowadził do Lwowa arcybiskup lwowski Jan Dymitr Solikowski w 1584. XV w. 231 Arcybiskupstwo rzymskokatolickie istniało we Lwowie od 1412 (siedziba diecezji przeniesiona została z Halicza). w głoszeniu słowa Bożego całkiem niewyczerpanej był pracowitości. 1630 (przebudowany następnie w XVII I w. 1606. Mołdawii. a ci dopiero informowali o tym kupców miejscowych i pośredniczyli w transakcjach. in. dzięki czemu wielce był chwalony przez Sykstusa V i zaszczytami przez niego obdarowany232. było już ono kolonią Akademii Krakowskiej. z językiem wykładowym ruskim. XIV w. dopóki żył. Rada miejska utrzymywała nawet tłumaczów przysięgłych. tu zgromadzonych. burmistrz rozkazał nawet wybijać na beczkach z solonymi rybami cechę lwa (godło miasta) na znak. 232 Dokumentem z 15 IX 1586 papież Sykstus V– wynagradzając Lwów za wierność i wytrwałość w wierze katolickiej– dodał do herbu miasta (w otwartej bramie lew. poi. że są to ryby lwowskie. Kościół jezuicki Św. bernardyni i inni nauki teologiczne oraz filozoficzne najstaranniej krzewią. wśród innych świętych relikwii mają także za wielkim ołtarzem cudami słynące ciało jednego z braci swojego zakonu. z których wyławia się bardzo tłuste ryby wszystkich rodzajów. Na pocz. którym zagraniczni kupcy musieli przedstawiać listę swych towarów. powstałe z niższej szkoły miejskiej. obcym kupcom nie wolno było omijać tłumaczy. 235 przybywali też do Lwowa kupcy m. 236 Z handlu rybami słynął Lwów aż do końca XVIII w. którzy są za murami miasta i nie tak dawno zbudowali sobie świątynię przewspaniałą. posiadają ornat cały szlachetnymi kamieniami i perłami wspaniałymi wysadzany. I taka była w tym człowieku. szacowany na kilkadziesiąt tysięcy florenów. szlachetnymi kamieniami wysadzana. zimową porą zasolone (gdyż wszystkich świeżych ani zjeść. Święty ów.. Piotra i Pawła stanął w latach 1610– ok. a mianowicie ormiańskiego i ruskiego231. Kolegium ufundował im Zygmunt III ok. a nadto szeroko słynie z handlu oraz z układnych i wykształconych obywateli. franciszkanie. jak przede wszystkim w czasie jarmarków do Lwowa. Bracia zaś mniejsi obserwanci. Ponieważ zaś oprócz bardzo wielu rzek ma Roksolania ogromne stawy rybne i jeziora sztuczne prawie niezliczone.

są też w końcu liczni obywatele handlowi oddani. in. 240 Zamek przemyski (królewski)– na miejscu grodu. jak ziemskie. mająca zamek przepiękny i ogrody przyjemne238. a nawet przedromańskiego palatium– rozbudowany został z nieco wcześniejszego (XV w. (od 1596 do 1687 trwały spory między unitami a dyzunitami o greckokatolicką katedrę przemyską. zatarły częściowo jego renesansową szatę. Jest i dla kształcenia młodzieży kolegium księży Towarzystwa Jezusowego241. 1460. na specjalne życzenie Stefana Batorego. Laszki. a każdego roku odbywają się tutaj sławne jarmarki. w liście do Marii Kazimiery. z ok. źródła te badał słynny lekarz Wojciech Oczko. 238 Rezydencję późnorenesansową wzniósł dla hetmana Stanisława Żółkiewskiego. Uherce. spośród których Jaworów słynie ze źródeł ciepłych wód. zakończone zwycięstwem unitów). łaciński. są niepoślednie. Kolegium jezuitów– od 1622 (budynek dawnego kolegium– obecnie Muzeum Diecezjalne– z przełomu XVII i XVIII w). z przylegającymi do nich zamkami. m. Drugą ziemią tego województwa jest przemyska. czyli katolicki. Erazm Sykst ze Lwowa (Lwowczyk). samo miasto Przemyśl. pobożność i nieposzlakowana czystość obyczajów.lat. pałac nowego stylu nad Sanem. po kolejnym pożarze. że dawnym anachoretom być mógłby niepospolitym wzorem237. Późniejsze przebudowy w XVIII i XIX w. z powodu częstych napadów tatarskich murami i wałami obwarowane. ulegał pożarom przynajmniej dwukrotnie (m. poł. przebywającej w 1668 na kuracji u wód we Francji. Żółkiew. W 1578. wyzyskujących w pobliskiej wsi zwanej Szkłem. Jerzego Mniszcha– konsekrowanej w 1630. z XV w. jednakże i inne miasta. w 1509.. Dąbrowa.) w stylu późnorenesansowym wiatach 1612–30 prawdopodobnie przez Galeazza Appianiego. XVII w. 78 237 . Sośnica. Są tu także zakony różne obok czcigodnej kapituły kanoników. O źródłach tych pochlebnie wspomni po latach Jan III Sobieski. Zborów. in. rozpoczęto budowę nowej świątyni– z fundacji wojewody sandomierskiego i zarazem starosty lwowskiego. jak dowodzi w książce swojej wielkiego doświadczenia medyk. pod wezwaniem Św. Gródek. przebudowany został w XVIII w. Biskupstwo rzymskokatolickie– od 1375. i ruski obrządku greckiego. z zamkiem na skale położonym240. w dziele pt. na przełomie XVI i XVII w. 241 Biskupstwo prawosławne istniało w Przemyślu od XIII w. W 2. Komarna. rezydencja została częściowo przebudowana przez Jana III. O cieplicach we Szkle pod Lwowem. przez Galeazza Appianiego. ksiąg troje (Zamość 1617) inny głośny lekarz. prawdopodobnie architekt północnowłoski Paweł „Szczęśliwy”. Pierwotny kościół bernardynów. Spośród znaczniejszych miast tej ziemi są Gliniany. a spośród nich wyróżnia się Krasiczyn. a raczej w ołtarzu stanowiącym drugą stronę wielkiego ołtarza (od prezbiterium) spoczywały w marmurowym sarkofagu (później szczątki w srebrnej trumnie na ołtarzu) zwłoki błogosławionego Jana z Dukli (1414–84). są urzędy różne. jak Białoboki. o jedną albo dwie mile od Przemyśla242. 242 Późnorenesansowo-manierystyczny okazały zamek Krasickich w Krasiczynie zbudowany został w latach 1592–1614. uświetniają dwaj biskupi.. Za wielkim ołtarzem. (przed 1610). w czasie napadu hospodara wołoskiego Bogdana). Sykstus ze Lwowa239. tak grodzkie. W 1617 opisał je. zalecając żonie kurację w pobliżu ich własnego Jaworowa. Z miast zaś sławniejszych: Sambor z prze- Kościół katedralny Wniebowzięcia NPM we Lwowie– gotycki. wielce przydatnych do leczenia różnych chorób ludzkich. wcześniej franciszkanina i wychowanka Akademii Krakowskiej. Ok. Złoczów. zakonnika tutejszego konwentu. Próchnik. Andrzeja. Zobaczysz tu naokoło zamki szlacheckie dosyć obronne. 239 Źródła wody siarczanej w miejscowości Szkło (12 km na wschód od Jaworowa) –jedne z najwcześniej znanych i użytkowanych w Polsce. 1600. Na tę właśnie książkę powołuje się w swej informacji o źródłach w Szkle Szymon Starowolski..

oczywiście– obiekt odznaczał się wybitnymi walorami. 79 243 . samo zaś leży od zachodu244. Kańczuga. 246 Zamek w Rzeszowie. wdowa po Odrowążu odbudowała je. ponieważ wioski na całym tym obszarze zamieszkują potomkowie niemieckiego plemienia. Były one w środkowej Europie najsławniejsze po frankfurckich. wzięci na jakiejś wojnie przez Kazimierza Wielkiego. pałac przebudowano na pocz. aż w te okolice. choć. Wisznia. z dziećmi i żonami. Ci przeto o bydło i uprawę lnu troszczą się wielce i w porze jarmarków tak do innych okolicznych miast wymienione towary zwożą na sprzedaż. typu palazzo in fortezza (zachowała się tylko pierwotna wieża i obwarowania. Wojciecha (24 IV). Budowę kolegium ukończono w XVII w. Moskwy i Amsterdamu. i stąd cała pagórkowata. na które. Wenecji. Jezuici mają tu kolegium dla uczniów [na kształt rezydencji za miastem] i klasztor mniszek jest także. 244 Sławne jarmarki odbywały się w Jarosławiu trzy razy do roku: na Wniebowzięcie NPM. 21 IX i 21 XII. Jego fundacji jest również klasztor bernardynów. Mikołaj Ligęza.kościołami. Dawniejsza literatura cytuje tę informację głównie za Starowolskim. wspaniale zbudował. mające skład towarów węgierskich. Konstantynopola. poł. Mogli też być to osadnicy sprowadzeni w okolicznościach pokojowych. lub sprowadzeni z Saksonii.] i Rzeszów [z ładnego zamku i klasztorów]245. mający jarmarki na Wniebowzięcie Najświętszej Marii Panny w całym Królestwie Polskim bardzo sławne. księcia opawskiego. kasztelan sandomierski. oblewanego przez San od wschodu. z wyjątkiem okolic. mleka tu i płócien lnianych wielka jest zwykle obfitość. obiekty te popadły w zaniedbanie. Mościska. 17 VII. a trwały podobno po cztery tygodnie. jak przede wszystkim do Rzeszowa i Jarosławia247. Wojciecha słynący246. Jędrzeja. Przeto i obywatele tu trochę bogatsi od innych. sąsiadująca z górami Węgier i samego Siedmiogrodu. Klasztor mniszek „z królewską zaiste wspaniałością zbudowany”– to klasztor benedyktynek. zbudowano pod koniec XV w. XVII w. sprowadzanych z Persji. Następnie idzie Łańcut [. które czcigodny mąż. należy do najwybitniejszych obiektów architektury w Polsce (dziś muzeum). Trójcę (19 III). starym zwyczajem. Przeworsk. prima voto Krzysztofowa Tarnowska. miasto jest również dość znaczne budową i warownością zamku. Stanisław Lubomirski. Chociaż bowiem Węgrzy powszędy w miastach podgórskich okolic towary swoje i wina składują. Fulsztyn. fundowany w 1615 (kościół manierystyczno-wczesnobarokowy. Po spaleniu budowli przez Tatarów w 1498. i jarmarki daleko tłumniejsze bywają niż w pozostałych pobliskich miejscowościach. gdzie Krosno leży.pięknym klasztorem minorytów243. XX w. a także okazałym pałacem o bardzo silnych obwarowaniach i pięknymi ogrodami ozdobiony. Jarosław. zapewne z tego względu pisarz tak pochlebnie mówi o fundacji. do tej miejscowości jednak. Jarmarki odbywały się w Rzeszowie nie tylko na św. 247 Być może idzie o potomków osadników niemieckich sprowadzonych tu przez Kazimierza Wielkiego w czasie wyprawy na Mikołaja. żona kasztelana gdańskiego Jana Kostki. Zofia. Kolegium jezuitów ufundowała tu. Tu rów- Pierwotny klasztor i kościół bernardynów (minorytów) w Samborze. ale także na św. najwięcej przywożą. jak również z jarmarków wiosennych na św. zbudowany w latach 1629–41 przez Macieja Trapolę. lecz już w XVI w. Żydaczów. prócz innych towarów. wzniósł w l. z lat 1622–24) przez Annę Ostrogską– protektorkę Starowolskiego. króla Polski. fundacji Jana ze Sprowy Odrowąża i jego żony Beaty z Tęczyńskich. Dobromil. 245 Pałac Lubomirskich (później Potockich) w Łańcucie. zbudowany w latach 1624–29. już w 1571. wojewoda krakowski. W 1585 na nowo odbudował je wojewoda sandomierski Jerzy Mniszech. Dubiecko.). zazwyczaj spędzają ponad czterdzieści tysięcy wołów na sprzedaż i koni połowę tej liczby. Trzecią ziemią województwa ruskiego jest sanocka. w 1345. z królewską zaiste wspaniałością zbudowany. główne miasto na tym obszarze. wczesnobarokowy. Popielec i św.

na liczne księstwa rozdarta. również ogłosił się królem halickim. Do znaczniejszych miejscowości na Pokuciu liczą się Martynów. który tamże. rzeczywiście zaopatrywały w sól wschodnie obszary Rzeczypospolitej. między którymi Buczacz zamkiem warownym wpada w oczy. Zamek. W dawnych dokumentach pierwszą żonę Bolesława Krzywoustego nazywano filia regis Haliciae. W rzeczywistości Halicz był księstwem. Kołomyja następnie jest miastem dość znacznym przez soli warzonej obfitość. często zależnym od Polski.nież Towarzystwo Jezusowe ma kolegium nauk humanistycznych248. Lesko. rolnictwu się oddając. za przeznaczeniem boskim zmarły. nad Dniestrem położony. podobnie jak inne miasta na tym szlaku: Brzozów. Ujście. jest już znacznie szczuplejszy i jako miasto. gdzie warzą sól z wody wydobytej z głębokich studzien. ponieważ Wołosi urządzają tu sobie rynek. Dynów. ma pewne znaczenie. jeśliby jej stąd albo z ziemi przemyskiej nie sprowadzano. wojewodę bracławskiego. Kolegium jezuitów z kościołem Niepokalanego Poczęcia NPM fundował w 1614 Piotr z Homol Bal. potwierdzane później wielokrotnie przez następnych monarchów (wg tego prawa żadnemu kupcowi nie wolno było ominąć Krosna. co w Górach Karpackich bierze początek i spływa ku południowemu wschodowi do Morza Czarnego. spoczywa. a W 1365 Kazimierz Wielki wydał dla Krosna prawo kupi. Lecz do rzeczy naszej powróćmy. Stryj. i król nazywany był właściwie halickim. Dolin. Kazimierz Wielki włączył ostatecznie księstwo halickie do Polski. czyli Tyru: Potok. mianowicie koło Rybotyczów w ziemi przemyskiej. lubo ziemi stolica. Są zatem wioski niektóre koło Halicza. a nie handlowi250. która leży za Dniestrem. która też od soli właśnie nazwę bierze. którą stąd cała Ruś i Litwa sprowadzają. rzeką bardzo rwącą. której tamtejsi mieszkańcy używają251. niegdyś królestwa ruskiego stolica. Podobnie Śniatyn. zdobywszy zamek halicki. gdzie woda pod wpływem gorącego słońca w twardą sól krzepnie. lecz obywatele miasta niezbyt są okrzesani. gdzie się zwykle raz na rok dość głośne jarmarki odbywają. zamek atoli ma niepośledni na skale powyżej Sanu położony249. Lecz teraz ani śladu nawet tej dawnej potęgi nie widać. Wydobywa się ją w wielu miejscach tegoż ruskiego województwa. a nie Rusi (ponieważ ona cała. 80 248 . Sambora i Soli. W 1186 syn króla węgierskiego Beli III. właściwie stolica Pokucia. Sanok zaś sam. nie wystawiwszy tu wpierw swych towarów). Zamek halicki w ciągu wieków przechodził liczne przebudowy i odbudowy po zniszczeniach. i pod względem liczby mieszkańców. Rymanów. jako że im niedaleko. częściowo kształtują w bryłki i w tej postaci sprzedają. a potem ją mielą na sposób mąki albo śniegu. który ma zamek na bagnach położony. spośród których jednakże pierwszeństwo i jakby władzę zwierzchnią książęta kijowscy dzierżyli). Dobrowoda i inne liczne kasztele. A z tej strony Dniestru. od południa zaś bukowymi lasami Mołdawii. Czwartą ziemią województwa ruskiego jest halicka. miała osobnych książąt. 251 Liczne warzelnie w ziemiach: lwowskiej. przemyskiej i halickiej. podkomorzy sanocki. które z obawy przed Tatarami codziennie umacniają swoje obwarowania. gdyż niemal wszystkie tamtejsze województwa soli by nie miały. 249 Zamek królewski w Sanoku. w pobliżu Dniepru jest pewne jezioro. i jakby przez środek przedzielona Dniestrem. wybornie ozdobiony zamkiem warownym i kościołem Braci Dominikanów przez Stefana Potockiego. czyli z tamtej strony Podola. od średniowiecza wielokrotnie przebudowywany. zachowany dziś tylko częściowo (muzeum). miodu i koni najszlachetniejszych. jak o tym szerzej świadczą opisy naszych dziejów. nad rzeką Prutem położony. górami Siedmiogrodu od zimowego zachodu otoczona. 250 Książęta haliccy istotnie lubili w XI–XII w. jej część południowa. od którego ziemia nazwę bierze. koło Dobromila. I dlatego bardzo dużo sprowadzają tutaj wołów. tytułować się królami. jest powszechnie nazywana Pokuciem. Andrzej. Również na opustoszałych stepach Ukrainy. Dalej jego spadkobierców miasto i zamek Monasterzyska. Najznaczniejszym miastem jest Halicz. wosku.

sławny napadem Turków. córkę hospodara multańskiego Jeremiasza Mohyły. a drugiego dla Ormian. jednego dla katolików. znaczniejszych urzędników^. miasto ludne. stanowiły silne twierdze na pograniczu tatarsko-tureckim.także Podhajce murem i wałami otoczone oraz w pobliżu zamek Zawałów nielichy. Dzieli się zaś na trzy ziemie. „basztą ręką bożą zbudowaną”. ufundowane zostały przez wojewodę bracławskiego. była bodaj najważniejszym strategicznym obiektem obronnym dawnej Rzeczypospolitej. oddalony od Lwowa dobrych mil trzydzieści w kierunku zimowego wschodu. częścią z państwa tureckiego. Latyczów. miasto z zamkiem silnie obwarowanym tak z natury miejsca. Janów. jedną z najpiękniejszych na Rusi. 81 252 . stopniu długości i 48. Ma też marmury różne i alabaster w różnych miejscach. a także mieszkańców jakby do wojny stworzonych i Marsowi oddanych. którzy do senatu Rzeczypospolitej wchodzą. wzniósł w latach 1530– 54 wojewoda ruski Mikołaj Sieniawski. kamieniecką. położony jest na 49. sławne z nieustannych najazdów barbarzyńców i bitew. Międzybóż. czyli starszych rodu. biskupa kamienieckiego. Kolegium jezuickie istniało tu od 1606 (sprowadził wówczas jezuitów biskup kamieniecki. jak zachodnie kraje Europy. Senatorów to województwo ma trzech. w 1604. W 1621 Turcy nie mogli go zdobyć. i 48°35' szer. na koniec Brzeżany. wszystkie prawie z powodu najazdów tatarskich i niemal ustawicznych wojen. Kamieniec Podolski leży mniej więcej na 26°30' dług. mające kościół piękny. 255 Jan Potocki. Również Towarzystwo Jezusowe ma tutaj swoje kolegium. wsch. szerokości253. nieźle są obwarowane. gdzie także jezuici dla kształcenia młodzieży kolegium mają. Gródek. Renesansową rezydencję i warownię w Brzeżanach. mają zamki bardzo obronna. Dunajgród i inne liczne tego rodu miasta. a raczej potężna warownia. wojewoda bracławski. Przychodzi następnie kolej na PODOLE. szczególnie zaś konie szlachetne. kształcące młodzież w różnych naukach254. wzniósł zamek w Paniowcach w 1598. z pewnością ani Italii. Jasłów. wielokrotnie rozbudowywane i umacniane. trembowelską i latyczowską. lud ten bowiem. Nazywano twierdzę „złotym kluczem do granic Rzeczypospolitej”. Czartków. tak jako i po innych miastach Rusi. istniejąca od średniowiecza i w ciągu wieków rozbudowywana (głównie w latach 1505 i 1542–45). dla własnej korzyści najchętniej w Królestwie Polskim przebywa i towary do nas rozmaite sprowadza. Zynków. 254 Biskupstwo rzymskokatolickie istniało w Kamieńcu Podolskim od ostatniego ćwierćwiecza XIV w. Próchnicki). i jego żonę Marię. częścią z Persji. Mają też tutaj Ormianie. Satanów. jak i sztuką rąk ludzkich. Kamieniec. geogr. Tarnopol. „urbs antemurale christianitatis”. ani Węgrom żyzności i bogactw ziemi nie musiałoby zazdrościć. Zamki w Buczaczu (Buczackich). gdybyż ono upragnionym pokojem tak mogło się cieszyć. 253 Zamek. przez Jana Potockiego. znakomitego w naszych czasach wojownika. Kitajgród. I ma sam dwu biskupów. wojewodę bracławskiego. Bar przez królową Bonę niegdyś założony. wojewodę podolskiego i kasztelana kamienieckiego. połączona wspólnym systemem fortyfikacyjnym ze Starym Zamkiem w Kamieńcu Podolskim. Szerokość podana przez Starowolskiego poprawnie. Zawalowie (Makowieckich) i Podhajcach. Po zburzeniu przez Kozaków w 1651 zamek nie podniósł się już z ruin. Husiatyn. Klasztor i kościół (w którym pochowany został w 1631 fundator). Stefana Potockiego. Trembowla zaś. geograficznej płn. gdyśmy w roku 1621 mieli z mmi bardzo ciężką wojnę pod Chocimiem w Wołoszy255. Dwie mile od miasta leży zamek Potockich zwany Paniowce. którzy wierność królowi i miasta zwierzchnikowi w imieniu wszystkich uroczyście przyrzekają i za występki ludziom swoim sami wymierzają kary. nową architekturą zbudowany. a i pałac okazały i dobrze umocniony252.

przeciwnymi stolicy apostolskiej. z tamtej strony Podola. obszerne i dosyć ludne. jest przedzielone Dnieprem. tak w Azji jak i w Europie. jak powiadają. Bohusław. XI w. Białą Cerkiew. a od Unii Lubelskiej biskupi kijowscy wchodzą do senatu Rzeczypospolitej. 258 Chodzi Starowolskiemu o starożytne plemiona Scytów. i stu wsiami największymi prawnie włada. gdyż prawie wszystkie strawił czas. Stepanów. Mnisi tutejsi (reguły św. czyli podziemne lochy. prymas. i samym Rzymianom. zamieszkujące południowe. Są tu groty naturalne. Winnica stała się miejscem sądów i sejmików powiatowych.Województwo BRACŁAWSKIE. Chmielnik i sam BRACŁAW nad Bohem położony. z których jedną zajmuje archimandryta z mnichami swymi schizmatykami. wszystkich biskupów obrządku greckiego. Dopiero od XIV w. który z wojewodą i kasztelanem miasta do senatu Królestwa wchodzi260. Jest i biskup obrządku katolickiego. a i dziś jeszcze niektóre z nich można oglądać nienaruszone. ich kolegium. 259 Chodzi o metropolitów unickich. Rozciągają się owe krypty. teraz wszelako zaledwie ślady ich dawnej potęgi są widoczne. który papieżowi posłuszeństwo teraz okazuje259. podlegało Akademii Wileńskiej.. z poł. Starogród. jacy tylko są w Królestwie Polskim. Podobnie z krajem Tatarów sąsiaduje województwo KIJOWSKIE. Felsztyn. Czerkasy. na pograniczu tatarskim położone. było niegdyś stolicą swoich książąt. po podporządkowaniu części Kościoła prawosławnego papiestwu w rezultacie Unii Brzeskiej (1595–96). gdzie również księża Towarzystwa Jezusowego mają znane kolegium dla kształcenia młodzieży256. na mocy uchwały sejmowej. Jezuici sprowadzeni tu zostali w 2. czyli Sarmacją. aż do Moskwy przez kilkadziesiąt mil. z zachodu i północy do granic Litwy i Białej Rusi. i Chwastów. niekiedy aż do odległej Scytii. oraz Winnica. rozbudowywany w późniejszych wiekach. 262 Jezuici sprowadzeni zostali do Kijowa w 1620. ustala się ono definitywnie. 82 256 . mają zaś liczne klasztory na Rusi. jakby przez środek. rzeczy niszczyciel. biskupa kijowskiego rezydencję [skąd jezuici Od 1598. Jaroszów. które jednak częściowo także z Moskwą graniczy i. a i tych niewiele. wstępują w nie w czasie wielkiego postu. ma ludne i liczne miejscowości oraz zamki silnie obwarowane.. te czczone są jako święte. szczególnie zaś Kaniów. Wyróżniają się spośród nich Morachwa. 257 Powiaty zaś: bracławski i winnicki. ma też wiele ludnych i zamkami silnie umocnionych miast. Bazylego). którzy władali całą Rusią. W 1645 wojewoda kijowski Jan Tyszkiewicz ufundował im kościół i kolegium. Jest tu arcybiskup Rusinów. aby tam samotnie pokutę odprawiać261. na prawach akademickich. dziesięcioleciu XVII w. Województwo to rozciąga się szeroko. Żytomierz. Senatorowie tu są dwaj: wojewoda i kasztelan. w których niegdyś chowano ciała książąt kijowskich. którzy w Kijowie mają swoje kolegium]262. 260 Początki biskupstwa rzymskokatolickiego w Kijowie nie są dobrze znane. a potem greckim cesarzom byli uciążliwi258. którzy najsurowsze życie prowadzą. Perejasław. z których część pozostaje już w jedności z Kościołem rzymskim [nakłoniona do unii przez jezuitów. aby tam Ewangelię głosić i zdobyć palmę męczeńską. 261 Chodzi o zespół sławnej Ławry Peczerskiej w Kijowie. i ziemie województwa dwie: winnicka i żytomierska257. czyli metropolita. Miasto KIJÓW. Liczne tu znajdują się świątynie tak ruskie. największą z rzek. z południa do Morza Czarnego. jak łacińskie. wałem i fosami umiejętnie obwarowany. we włosiennicę odziani i w łańcuchach żelaznych. nadczarnomorskie tereny Ukrainy. Inni idą w step. przeniesionych tu z podupadłego Bracławia. miejsce sejmików szlacheckich i sądów deputackich.

zwłaszcza w XVII w. W samym zaś mieście biskup ruski rezyduje266. Od l. kanclerz wielki litewski. I ma trzech senatorów: wojewodę i kasztelana wołyńskiego oraz biskupa łuckiego. czynna była w Chwastowie także drukarnia. szeroko rozciągając swą władzę. Rozwinięty. jako i wsi. 266 Łuck był siedzibą biskupstwa łacińskiego od 1428. których pospolicie bernardynami zwiemy. do którego zazwyczaj schodzą się tłumy ludzi dla wypełnienia swoich ślubów i dla składania ofiar zakonnikom reguły św. w krótkim czasie nad podziw ozdobili267. poł. ozdobione jest znakomitą fortalicją. W XVII w. Ołyka– miasta wyborne i zamkami bardzo warownymi wpadające w oczy.aby większą liczbę wojska zaciągali]. które dnieli się na dwie bardzo rozległe ziemie. Aby jednak byli bardziej do służby ochotni. Ołykę. fundując im kościół (poświęcony w 1611) i klasztor na kępie Bugu. srebrnymi i złotymi naczyniami i szatami liturgicznymi. z których prawie wszyscy na zimę do domów swoich wracają. w którym również biskup Rusinów ma swoją stolicę.swoje kolegium do Kijowa przenieśli]263. biskup chełmski Stanisław Gomoliński. kasztelana krakowskiego i hetmana wielkiego koronnego. już to na Turków przez morze albo gdzie im król rozkaże. Niezbyt daleko stąd jest miasto Włodzimierz. w województwie tym miasto swoje. Z pozostałych miast wymienić należy Hrubieszów tudzież Sokal. który katedrę swą. Kolegium jezuickie– przeniesione w drugiej ćwierci XVII w. [Miasto Brody przez Stanisława Koniecpolskiego. król ma zwyczaj dawać im po każdej wojnie pewną znaczną sumę pieniędzy dla wzmocnienia siły zbrojnej [. zaciągając się do służby wojskowej za darmo. Olesko. w XVI–XVII i XVIII w. do Kijowa– od 1620. leży województwo WOŁYŃSKIE. zbiera się na wyspach Dniepru264. Brody. nadzwyczaj Rezydencja biskupów kijowskich w Chwastowie istniała od ok. Kryłów. Liczy się ich zaś do czterdziestu tysięcy. najczęściej zbliżony ikonograficznie do typu częstochowskiej Madonny z Dzieciątkiem. kościołem kolegiackim i gimnazjum publicznym. na zachód od kijowskiego. in. sławny cudownym obrazem Najświętszej Panny Marii. m. kult maryjny w Polsce znalazł swoje odbicie w bardzo licznych miejscach odpustowych. zawsze mających w swych kościołach „cudowny” wizerunek Marii. gdzie znajduje się także księży Towarzystwa Jezusowego kolegium dla uczniów. 83 263 . Takoż i książę Stanisław Radziwiłł. krzemieniecką i łucką265. Franciszka obserwantów. po przeniesieniu jej z Włodzimierza Wołyńskiego. W wydaniu pierwszym zakończenie zdania brzmiało: „ubi Ignatianorum pro iuventute instituenda collegium celebre habetur” („gdzie jezuici prowadzą sławne kolegium dla kształcenia młodzieży”). Lecz w kierunku jakby domu. 265 Na powiaty zaś: krzemieniecki. wojskowy animusz przejawia. wysadzanymi szlachetnymi kamieniami.. Dalej następują Czartorysk. Katedra na zamku była kilka razy przebudowywana. ma na zamku łuckim. ćwierćwiecza XVII w. Oni to na wyspie rzeki Bug przewspaniały kościół i klasztor silnie obwarowany z obawy przed wrogami niedawno zbudowali z jałmużny pobożnych i kościół ów cały przepięknymi malowidłami. Biskupstwo ruskie w Łucku istniało od XIII w. Niedaleko stąd zwraca uwagę pałac podhorecki z ogrodami i wybornymi fontannami. Służą Rzeczypospolitej bez żadnej zapłaty. W tym województwie i przedtem wymienionym bracławskim lud w nieustannych wojnach zaprawiony. samym „tylko łupem się kontentując. istniało tu również kolegium jezuickie (w obrębie zamku). 264 Chodzi o Sicz na Zaporożu. 267 Bernardynów sprowadził do Sokala w 1599. i tak z miast. łucki i włodzimierski. a zowią się owi ludzie Kozakami i starym zwyczajem już to na Tatarów urządzają piesze wypady. z kapitułą. łupy stamtąd przynosząc. XVI w. niewielu pozostawiając dla strzeżenia wysp przed napadami barbarzyńców.

księcia Bazylego Ostrogskiego. W 1648. po zniszczeniach w czasie buntu Stefana Chmielnickiego w 1648 nie podniósł się już z ruin. miasto bardzo warowne. założone w 1584 przez Stanisława Żółkiewskiego. ma Starowolski na myśli rok 1627. W rok później druga żona Chodkiewicza. Akademię (w 1638). klasztor ruski przepiękny.). Por. Zamek w Ołyce– od 1589 ośrodku ordynacji– wzniesiony został na przełomie XVI i XVII w.– z fortyfikacją bastionową i wspaniałymi ogrodami wzniósł hetman Stanisław Koniecpolski w latach 1635–40. Konstantynów.wsławił zamkiem wielce warownym.. Polski słownik biograficzny. Dubno. 271 Klasztor w Dermaniu fundowali Ostrogscy. a po śmierci Anny spoczęły wraz z jej zwłokami w jednej z kaplic kościoła jezuickiego. wdowa przewiozła zwłoki. Zbaraż. Bazalia270. 3. t. kasztelan krakowski.. i dzieli się bezsprzecznie na cztery ziemie: bełską. 84 268 . Anna z Ostrogskich. w którym mnisi reguły św. bardzo pięknym kościołem kolegiackim. w którym franciszkanom konwentualnym ostatni z rodu Jan książę Ostrogski. w czasie powstania Chmielnickiego. ongiś najsilniejsza warownia wołyńska. Karola Chodkiewicza. Ostrog. przewiozła je do Ostroga i złożyła w kościele parafialnym. samo zaś miasto wśród bagien (gdzie bracia dominikanie kościół bardzo starożytny posiadają). Albrecht Stanisław Radziwiłł ufortyfikował miasto. leży jakby w środku Rusi Czerwonej. z drugiej zaś strony Międzyrzecz. stolica swej ziemi. i głośną w naszych czasach akademią pożytecznych nauk. Ostróg nadto z jednej strony (lubo troszkę dalej) ma Dermań. Ale już województwo BEŁSKIE. Po powstaniu wróciły one do Ostroga. wzniósł barokową kolegiatę (1635–40) i założył tzw. również obwiedziony solidnym murem obronnym z 4-ma basztami. Po zawarciu pokoju z Turkami (14 X 1621) przeniesiono je z Chocimia do Kamieńca Podolskiego i tu złożono tymczasowo w grobowcu katedry. Ciało hetmana przechodziło po śmierci dziwne koleje losu. w sprzęt złoty zasobnym. Bazylego pod władzą hegumena271 żyją w schizmie od Kościoła rzymskiego i mają obszerne posiadłości. Województwo to ma dwóch senatorów. otoczył miasto fortyfikacjami zaliczanymi do najnowocześniejszych w ówczesnej Polsce. XVII w. który w latach 30-tych XVII w.]268. kościół i klasztor zbudował kosztem– można by rzec -– królewskim. W 1627 przeniesiono je z kościoła parafialnego do nowo wybudowanej kaplicy w kościele Jezuitów w Ostrogu. Hegumen (lub ihumen. 269 Zamek w Krzemieńcu (z XV w. w którym ze łzami złożyła kości małżonka swego. sąsiadujące z ziemią lwowską i chełmską. zbudował Jan Ostrogski na pocz. rozbudowany przez królową Bonę w XVI w. Mówiąc o kościele Jezuitów w Ostrogu i złożeniu w nim zwłok Chodkiewicza. Z kolei idzie Krzemieniec. Pałac wczesnobarokowy w Podhorcach– wybitne dzieło architektury polskiej pierwszej poł. buską. 270 Bazalia (w pobliżu Konstantynowa)– nazwa miasteczka od imienia jego założyciela (w 1570). chlubiący się zamkiem na skale bardzo wyniosłej269 . igumen)– to przełożony klasztoru we wschodnim Kościele chrześcijańskim. dalej Wiśniowiec. do Wołchowa i tu złożyła czasowo w kościele jezuickim. 367 (artykuł o Janie Karolu Chodkiewiczu. pióra Wandy Dobrowolskiej). 272 W silnie ufortyfikowanym przez Ostrogskich Międzyrzeczu (Ostrogskim) klasztor franciszkanów. każde zamek wielce warowny/ i bardzo ozdobny mające. W tym samym kościele zwłoki Chodkiewicza i Anny raz jeszcze przeniesiono do nowego grobowca w 1722. XVII w. Brody. (kościół w 1606). Natomiast w mieścić samym wnuczka jego niedawno ufundowała księżom Towarzystwa Jezusowego kolegium dla kształcenia młodzieży i kościół przewspaniały. i każde dawnych książąt ruskich stolica i gniazdo. męża w kunszcie wojennym niezrównanego272. s. wojewody kijowskiego.. Kraków 1937. Zasław. w 1610 przeszły z ręką córki Żółkiewskiego na własność Stanisława Koniecpolskiego. przez Zamość (gdzie również chwilowo spoczęły). od miasta nazwanych: wojewodę i kasztelana bełskiego.

kanclerza Królestwa... Maksymilian wyprawił się z wojskiem do Polski. ostatecznie pozostało biskupstwo prawosławne. Tu świętej pamięci arcyksiążę Maksymilian. trzymany był pod strażą276. W 1589. rezydencji Zamoyskiego. i stawy rybne od nadmiaru ryb z brzegów występujące.– początkowe XVII w. gdy równocześnie stronnictwo Jana Zamoyskiego obrało królem Zygmunta Wazę. po układzie bytomskim postanawiającym zrzeczenie się przez Maksymiliana pretensji do tronu polskiego. [Turobin. przez Jana Zamoyskiego pobity i wzięty do niewoli. 5 powiatów: bełski. 85 273 . z największej ku Bogu miłości wspaniale wzniósłszy. horodelski. Dookoła są także inne dość znaczne miasta. osadzony został na zaniku w Krasnymstawie. w celu objęcia tronu orężem. Krasnystaw nad rzeką Wieprzem położony. lubaczowski i buski. powiększając w ten sposób wydatnie liczbę profesorów i kanoników]277. Tomaszów. który tamże zostaje i świątynię swą katedralną zajmuje275. Samo miasto Chełm dwóch ma biskupów: jednego katolickiego. w ciągu kilkunastu zaledwie lat (80-te XVI w. we wsi swej dziedzicznej. kolegiaty i głośnej Akademii (założonej ok. w których jest wiele miast i wsi. Mały słownik historii Polski (op. przy czym tylko buski wymienia jako zarazem ziemię. 274 Por. po śmierci Batorego. Na przełomie XVI i XVII w. i różnych zwierząt zwierzyńce. i zamek z pałacem nowszej architektury. Zaprojektował go i wybudował od fundamentów. s.). przez pewien czas byli tu biskupi prawosławny i unicki. 275 Biskupstwo łacińskie istniało w Chełmie od 1490 (biskup rezydował w Krasnymstawie). otoczone zostało doskonałym systemem fortyfikacji. A jako największy wychowawca szlachetnych charakterów i protektor wszystkich nauk i sztuk. Ostatnie miejsce zajmuje ziemia chełmska274. 523) dzieli województwo bełskie na. Ruskie natomiast wzmiankowane było już w XI w. lecz te cztery wymienione wyróżniają się jako stolice swoich ziem. żona Tomasza Zamoyskiego. Tarnogród]. Różana. ruskiego. fosami. po Unii Lubelskiej. i także ma dwu senatorów– biskupa i kasztelana chełmskiego. we wszystek niezbędny sprzęt go opatrzył. arcyksiążę odzyskał wolność. i w różnych stronach huty żelaza. Włodawa. 277 Zamość był jednym z nielicznych w całej Europie zrealizowanym przykładem renesansowego miasta idealnego. partia Zborowskich doprowadziła do obioru na tron polski arcyksięcia austriackiego Maksymiliana Habsburga. pobity jednak przez Zamoyskiego pod Byczyną (24 I 1588) i ujęty. istniało z całą pewnością. [Dodała później kolegium kapłanów i seminarium kleryków Katarzyna Ostrogska. gdzie i ogrody najlepiej uprawione widzieć można. zuchwałością nielicznych przywołany. a także jako znaczniejsze od innych i zamkami obronnymi opatrzone. którego katedra została przeniesiona nie tak dawno do Krasnegostawu. z inicjatywy i fundacji kanclerza i hetmana Jana Zamoyskiego. Krzeszów i wiele innych. lecz także całą Ruś splendorem Muz rozsławiając. cit. prócz regularnej sieci ulic. gdy do Królestwa Polskiego z wojskiem nieprzyjacielskim przybył. A miasta znaczniejsze to sam Chełm. oraz drugiego. 276 W 1587. miasto Zamość najwarowniej ufundował.horodelską i grabowiecką273. wałami oraz fortyfikacjami podług sztuki współczesnej geometrii i w nim kościół kanoników (których dziekan jest infułatem). Miasto. otoczył umocnieniami. ratusza. Zatem na dwa dzieli się powiaty. Wołyń zaś od wschodu mająca. planowej zabudowy. gdzie jest i katedra biskupia. Tenże właśnie wymieniony Zamoyski w pobliskiej posiadłości. już nie tylko Zamość swój. chełmski mianowicie i krasnystawski. 1595). między województwem lubelskim a granicą Litwy położona. włoski architekt Bernardo Morando. lecz prawie żadne nie dorównuje bogatszemu Zamościowi. jak Szczebrzeszyn. komentarz 228. od XIII w.. grabowiecki. powołał z Krakowa mężów najuczeńszych i Akademię założył.

[Tu trzeba dodać. ryby.Podobnie także w Uchaniach. kościół przewspaniały zbudował i różnymi bardzo kosztownymi darami. 280 Por. W wydaniu pierwszym zamiast dwóch ostatnich akapitów było krótkie zdanie: „Sed nos ad Albam Russiam procedamus” („Lecz my do Białej Rusi przejdźmy”). tak domowe. częścią z tej przyczyny. Ale przejdźmy już do Rusi Białej. konopie. wosk. obydwie mają w swych granicach liczne i dość ludne miasta. jeżeli tam mianowicie wilki można widzieć w różnych stronach białe. skorośmy omówili prowincję czernihowską. do Królestwa Polskiego przyłączył i oprócz starostów miast ustanowił w tym województwie dwóch senatorów. już to Niemnem. 282 Por. komentarz 39. 86 278 . ptactwo i dziką zwierzynę. 279 Ziemia czernihowska (a także smoleńska i siewierska. sam Smoleńsk przy Polsce od 1611 do 1667) dostała się Polsce na mocy traktatu z Rosją w Polanowie 14 VI 1634 (po wojnie polsko-moskiewskiej). 281 Województwo nowogródzkie dzieliło się na powiaty: nowogródzki z Księstwem Słuckim. Bogactwa te już to rzeką Dźwiną do Inflant. zające. i patrzącemu wszystko się wydaje bielą. jęczmień. wyznaczając im miejsca w senacie Królestwa. jezuici mają swoją siedzibę]283. z których wymienić należy szczególnie NOWOGRÓDEK i Mińsk. gdzie na przemian trybunał całego Wielkiego Księstwa Litewskiego się odbywa282. prócz innych klasztorów greckiego i katolickiego obrządku. bydło. która nawet na naturalny kolor zwierząt sama zda się przechodzić. Mikołaj Daniłowicz. 283 Jezuici sprowadzeni zostali do Mińska w 2. a więc w żyto. Dalej idą Słonim. że mieszkańcy jej taką się odznaczają cerą. jak [i srebrnymi sprzętami wielce ubogacił]278. Województwo czernihowskie ustanowione zostało jednak dopiero w 1645 (z powiatami: czernihowskim i nowogrodzkim). wojewodę mianowicie i kasztelana. z których najludniejsze jest NOWOGRÓDZKIE. owies. częścią dlatego. pałacem przepięknym ozdobione i obwarowaniami po- RUŚ BIAŁA Późnorenesansowo-manierystyczny kościół w Uchaniach ukończony został ok. która do Wielkiego Księstwa Litewskiego przylega i należy do niego280. gdzie znakomity niegdyś mąż. 87 i komentarz 213). Starowolski umieszcza niesłusznie powiat wołkowyski w województwie trockim (por. niedźwiedzie. miód. Różana. czyli prowincji. podskarbi Królestwa. [W Mińsku także. łubin. Również pałac okazały można tutaj zobaczyć i bardzo piękne ogrody. Dzieli się zaś owa znakomita kraina na sześć bardzo rozległych województw. słonimski i wołkowyski. hetmana wielkiego litewskiego. za Dnieprem położone. iż pola tu dłużej niż gdzie indziej śniegami całkiem bywają pokryte. 1625. Mysz. W wydaniu pierwszym zakończenie zdania brzmiało: „argenteo cimborio decoravit” („srebrnym cyborium ozdobił”). ćwierci XVII w. podzielone na dwie ziemie: nowogródzką i słonimską281. ufundował ponadto w wielu miejscach liczne kościoły katolickie i dla kształcenia młodzieży kolegium księży Towarzystwa Jezusowego w Nowogrodzie założył. przez Litwę i Królewiec– do Prus. len. właściwie do Czarnej Rusi należącą. jak sądzimy. powszechnie nazywana jest Rusią Białą. groch. które przecież i gdzie indziej żyjąc inny zazwyczaj mają kolor. co powszechne jest wszystkim magnatom Sarmacji. komentarz 198. lisy i inne.]279 Ta Ruś. Sielec. W każdym razie dopiero w 1657 biskup smoleński Hieronim Sanguszko kupuje dla nich kamienicę w rynku na klasztor. które do życia są potrzebne. s. Kraj ten obfituje we wszystkie rzeczy. województwo CZERNIHOWSKIE. Lachowicze– przez świętej pamięci szczęśliwego niegdyś wodza Karola Chodkiewicza. na ryski rynek zbytu są przesyłane. które Władysław IV od Moskwy oderwawszy. pszenicę. jak leśne zwierzęta.

Zofią Olelkowiczówną (zm. jest tu i klasztor żyrowicki bazylianów. sprowadził jezuitów do swego Nieświeża w 1584. założył w mieście drukarnię. Wiele swych posiadłości hetman ten ufortyfikował i umocnił zamkami. a także dróg równiuteńko wytyczonych. podobnie ratusz miejski i zamek zwany Mir. Mikołaj Krzysztof Radziwiłł. typu II Gcsu.] Trzecim województwem jest WITEBSKIE. wyjąwszy kościół katolicki i pałac książęcy. lecz najwięcej ptactwa i zwierzyny leśnej. Por. w miejscu nader obronnym. 1602. 287 Na pocz. rzeką Prypecią od południa i Dnieprem od wschodu ujęte. lecz całe niemal drewniane. liczne klasztory przebogate. jakiekolwiek są w Polsce. gdzie ufundował im wspaniały kościół (pierwszy barokowy. tak jak i poprzednio wymienione. gdzie mąż ów wielce znakomity i z wszystkimi starożytnymi porównywany. lecz nie tak dawno. XVII w. bogate plony wydaje. gniazdo Sapiehów. fosy po obu stronach i drzewa owocowe im przydał. ufundował inne jeszcze kościoły i klasztory. 288 Maty słownik historii Polski (op. przeszło ze wszystkimi swoimi przyległościami do rodu książąt Radziwiłłów286. w posiadłościach ziemskich i wsiach ogrody. współczesną architekturą zbudował. [W słonimskiej zaś ziemi Różana. Miasto to niegdyś. a w pozostałych okolicznych swoich posiadłościach kościoły odbudował albo od fundamentów wzniósł. W 1617 w tutejszym pałacu podejmowano królewicza Władysława. XVII w. w Pokce) i klasztor. [Kraina ta wszędzie bądź to dzięki naturalnej żyzności. bydła takoż wszystkich rodzajów i trzody ma w obfitości. stawy rybne i drogi na przestrzeni kilku mil. obrazem Najświętszej Panny Marii w całym Królestwie sławny]287. ku Dnieprowi w kierunku południowo-wschodnim skłaniające się. katolickiego Kościoła unitów. MŚCISŁAW sam i Mozyr– pośród bagien położone. Owrucz. Leżące obok drugie województwo. jakby pod sznur najrówniej wytyczył. Mozyr należał do województwa mińskiego. Miasta zaś znaczniejsze: Kleck. komentarz 292. z bardzo obszernymi posiadłościami. pałac także książęcy w Nieświeżu. Pielgrzymem nazwany (ponieważ jako pielgrzym Ziemię Świętą zwiedził). Późniejszy wojewoda wileński– po porzuceniu kalwinizmu żarliwy katolik. kanclerz Lew Sapieha wybudował w Różanej m. słowem– w środku Sarmacji Italię nam urządził285.dług nowych pomiarów uczynionymi bardzo silnie umocnione284. dwóch także ma senatorów: wojewodę i kasztelana mścisławskiego. in.. tworzy jakby figurę trójkąta. cztery mile od miasta oddalony. 1617). jeszcze za pamięci ojców naszych. Krzyczew– zamkami przepięknymi i dobrze umocnionymi ozdobione. a dzieli się na dwie bardzo rozległe ziemie: mścisławską i mozyrską288. Dziewięć stąd mil leży Słuck. szpitale. po wygaśnięciu rodu. seminaria i kolegium księży Towarzystwa Jezusowego oraz bursy studentów z królewskim zaiste przepychem i kosztem ufundował. książąt Radziwiłłów gniazdo. całe ocienione jest lasami i wodami oblane.. miasto ze wszystkich. przez małżeństwo Janusza Radziwiłła z ostatnią z książąt słuckich. wzniósł piękny paląc obwarowany nowożytnym systemem fortyfikacji (1583–87). bazylianów sprowadził tu jednak kasztelan smoleński Jan Mieleszko dopiero w 1613. słynie z budowli przewspaniałych. 286 Na pocz. kolegium i bursę. po tron carski. Legenda datuje obraz NPM w Żyrowicach na wiek XV. miało księcia niezależnego. acz królowi Polski hołdującego.) podaje przy województwie mścisławskim tylko powiat mścisławski. s. które podobnie dzieli się na dwie obZamek-warownię w Lachowiczach wzniósł Chodkiewicz ok. Podobnie Nieśwież. największe. idącego z wyprawą wojenną na Moskwę. 524. fundował również liczne kościoły i klasztory. dalej Ostrz. zbudowane w latach 1588–93 przez Jana Marię Bernardoniego. Podobnie gospodarzył się we wszystkich swych włościach. bądź dzięki staranniejszej uprawie. 285 Z podróży swej do Ziemi Świętej (w latach 1582–84) Mikołaj Krzysztof Radziwiłł zwany „Sierotką” pozostawił interesujący diariusz. 87 284 . cit. szpital. MŚCISŁAWSKIE. Zwyczajem pozostałych województw Litwy oraz Rusi. Homel. sady.

tu naszymi czasy święty Józefat na arcybiskupstwie osadzony. Tołczyn tu również. miasto wyborne z zamkiem. tudzież mniej znanych miast. ma podwójne obwarowania. drugiego na przemian w Mińsku albo Nowogródku293. stolica ziemi należącej do tego województwa.szerne ziemie: witebską i brasławską289. Szkłów i Bychów. 524. a POŁOCK sam. niżej położoną. 292 Wg Małego słownika historii Polski (op. [Sam Witebsk ma kolegium Towarzystwa Jezusowego z fundacji Aleksandra Gosiewskiego. połockiego arcybiskupa obrządku ruskiego. komentarz 290.) województwo mińskie składało się z powiatów: mińskiego. Dalej także dwory szlachty i zamki są tu nader warowne. i oprócz tych dwu miast. z wyjątkiem samego tylko zamku królewskiego. który jurysdykcję zachował)290. a inne tej prowincji miasta i miejscowości skupiają dobra różnych konwentów i klasztorów.] Województwo MIŃSKIE zajmuje czwarte miejsce i oprócz swojej ziemi ma także ziemię borysowską292. Mają także w tym mieście księża Towarzystwa Jezusowego kolegium dla uczniów. komentarz 297. Ciało jego tu przeniesione. rzeczyckiego i mozyrskiego. Piąte miejsce zajmuje województwo POŁOCKIE. miasto bardzo obszerne. 293 Por. Kiejdany i Turek są dość głośnymi miastami. miasto pełne kupców i podwójnym obwarowaniem. jak i na Niemcy są rozprzedawane. Starowolski niesłusznie zalicza Orszę do województwa smoleńskiego. [Obfituje zaś we wszystkie plony. 291 W 1640 wojewoda smoleński Aleksander Korwin Gosiewski osadził jezuitów przy farze witebskiej. Wieliż. które z Moskwy są przywożone. później dopiero powstały ich klasztor i kolegium. nad rzeką Berezyną położony. a same miasta fosami i murami otoczone. 294 Por. pozostałe– prawie wszystkie mało znane [klasztorów jednak i pałaców magnackich pełne]. 289 88 . zazwyczaj zamkami niższym i wyższym. zostały one miastu przywrócone przez Władysława IV w 1641.. to owe za pośrednictwem tutejszych kupców tak na Polskę. ma ono Mohylew. Tak bowiem zwyczajem jest już ustalone. Całkiem niedaleko stąd leży Uświata. cit. Starowolski błędnie zalicza Mozyr do województwa mścisławskiego. prawa miejskie. komentarz 39. na mocy uchwały sejmowej. Jest to już bowiem na Rusi w zwyczaju. i dwa nieporównanego niegdyś bohatera Karola Chodkiewicza bardzo warowne miasta. ma rezydencję arcybiskupa ruskiego. że jednego roku trybunał w Wilnie się zbiera. lecz także świątynie i klasztory podług nowej architektury Województwo witebskie składało się z powiatów witebskiego i orszańskiego. przez króla Stefana założone. sławne z licznych kupców i składu towarów moskiewskich. s. że każde ważniejsze miasto podwójnym obwarowaniem bywa umocnione. a przez bezbożnych schizmatyków witebskich zamordowany.] MIŃSK ma zamek dobrze umocniony między wodami i drugą warownię. Osobliwie jeśli idzie o bardziej kosztowne futra. tak jako i Mińsk. w tym drugim atoli obywatele bardziej są ogładzeni z powodu zgromadzeń szlachty. Smolniany. Stąd i Borysów także. ponieważ ten do unii z Kościołem rzymskim nakłaniał– utracił prawa miejskie i sprowadzony został do rangi wsi. czyli zamkami silnymi umocnione. największymi cudami słynie. Por. czyli sejm całej Litwy tam się odbywa. wojewody smoleńskiego291. niemałej wagi. jako że trybunał. 290 Po zamordowaniu w 1623 połockiego arcybiskupa unickiego Józefata Kuncewicza Witebsk utracił w 1624. albo raczej jednego Brasławia (sam bowiem WITEBSK– po zamordowaniu w nim świętego męża Józefata. Starżyce. w których są nie tylko obwarowania podług nowszej sztuki uczynione. nad rzeką Dźwiną położony. do lepszego życia się przeniósł294.

przez męża owego zbudowane295. [Dalej klasztor karmelitów bosych w Głębokiem i konwent franciszkanów w Ozgach, pomijając już opactwa reguły św. Bazylego]296. Ostatnie tam i największe województwo jest SMOLEŃSKIE, które obejmuje Księstwo Siewierskie, ziemię czernihowską (w dwu ostatnich siedemdziesiąt zamków się znajduje) i powiat orszański. SMOLEŃSK, nad brzegiem Dniepru w miejscu wyniosłym położony, murem na sześć łokci szerokim i pięćdziesięcioma dwiema wieżami umocniony, ma strażnicę i warownię pośrodku miasta, na wzgórzu bardziej wyniosłym. Zawiera zaś w sobie około czterech tysięcy domów, prócz pałaców pańskich i kościołów zakonnych, tak ruskich jak katolickich, spośród których jeden, z kolegium dla kształcenia młodzieży, należy do jezuitów; jest tu również siedziba biskupa ruskiego, który w duchownych sprawach podlega arcybiskupowi połockiemu niby sufragan– obydwaj natomiast uznają zwierzchność papieża. [Katolickiego zaś biskupa, wraz z kolegium kanoników, Władysław IV ustanowił niedawno, przepędziwszy stąd bardzo liczne wojska Moskwicinów; a uczynił to, spełniając niejako wolę ojca swego, Zygmunta III, który konwent dominikanów tu ufundował. Są w tym mieście greckiego obrządku klasztory płci obojga i braci mniejszych obserwantów.] Dubrowna jest także miastem nie do pogardzenia. Tako i Orsza297, nad Dnieprem położona (w której również księża Towarzystwa Jezusowego mają gimnazjum publiczne), zawsze pozostająca pod władzą króla Polski. Smoleńsk zaś, z całym Księstwem Siewierskim, przed laty około stu zajęty został przez Moskwę, lecz Zygmunt III, król nasz [poprzedni], w roku 1611 odzyskał go drogą wojny, a ponadto wyrwał wrogowi ziemię czernihowską [,romnejską i sierpiejską] i do województwa smoleńskiego przyłączył298. PRUSY Prusy, lubo także z Polskim Królestwem złączone, sejm jednak mają własny, własne sądy, zgromadzenia, skarb publiczny i z dawnych czasów odmienne sposoby prowadzenia wojny. Kraina jest bardzo obszerna i dzięki wielu krętym zatokom wszędzie tu spotykanym, a uroczo położonym, dla portów nad Morzem Bałtyckim najlepiej jest przystosowana. Rozciąga się wszerz na pięćdziesiąt, a wzdłuż na prawie sześćdziesiąt mil. I od zachodu ma Pomorze, od południa Mazowsze, Litwę ze Żmudzią od wschodu, z północy na koniec Morze Bałtyckie, czyli Sarmackie. Ponadto wielką liczbą znamienitych miast, miasteczek i zamków, obfitymi bogactwami i majątkami mieszkańców oraz ziemi samej żyznością nadzwyczaj słynie. Kruszców wprawdzie nie posiada, lecz hojnie jest obdarzona bardzo wielką ilością bydła wszelkiego rodzaju, ryb i zwierzyny, bogactwem lasów, a wreszcie łagodnością powietrza tudzież uroczym położeniem. Towary, które z Polski, Rusi i Litwy przyjmuje, z ogromnym swoim zyskiem przez morze wysyła; i wzajemnie do Polski sprowadza wszelkie bogactwa, jakiekolwiek Europa cała i Indie rodzą, prawie wszystkie otrzymując przez wymianę ,z zamorskimi kupcami. Przeto zarazem i sytuacja szlachty jest tam powszechnie lepsza niż w poSzkłów i Bychów– dobra hetmana wielkiego litewskiego Jana Karola Chodkiewicza– obwarowane zostały potężnymi fortyfikacjami na przełomie XVI i XVII w. 296 Kościół i klasztor karmelitów bosych w Głębokiem fundował w 1639 wojewoda mścisławski Józef Korsak. 297 Województwo smoleńskie składało się z powiatów: smoleńskiego i starodubskiego; Orsza należała natomiast do województwa witebskiego. Ziemia czernihowska stała się województwem w 1645. Por. też komentarze: 279 i 289. 298 Smoleńsk zajęty został przez Moskwę w l514 i do l611 pozostawał w jej władaniu. Odpadł na zawsze od Polski w 1667 na mocy traktatu w Andruszowie. Por. też komentarze: 279 i 289. 89
295

zostałych częściach Królestwa, ubiór i mieszkania zdobniejsze, ponieważ nie tylko zachowuje się tu całą starodawną gospodarność, lecz także codziennie pomnaża. Mają zaś Prusy ważniejszych rzek dwanaście: Wisłę, która Śląsk, Polskę, Mazowsze i Prusy przepływa, Niemen z Białej Rusi przez Litwę i część Żmudzi przepływający, Drwęcę, Elbingę, Wierzycę, Pasiekę, Ełk, Pregołę, Osę, Drobnicę, Łynę i Liwę. Oprócz nich jeziora liczne, rybami wszystkich rodzajów przepełnione, z których największe jest Habus, do piętnastu mil długości, szerokości zaś dwie mile mniej więcej mające i mocno wysuniętą wyspą Neringą od morza oddzielone299; tutaj, jak i na całym pruskim wybrzeżu, występuje bursztyn, czyli elektrum (przez cudzoziemców zwany ambrą, którą, przypływem wód na brzeg wyrzucaną, ludzie rozebrani, w wodzie brodząc, małymi siatkami wyławiają; miękka początkowo, na powietrzu wkrótce twardnieje i ciemnieje, pozwalając się różnorako kształtować przy użyciu dłut). Jest i drugie jezioro, znacznie od tego szersze, nazywane Kurońskim300, lecz już w Prusach Książęcych: pozostałe prawie wszystkie są mniejsze. Dwojakie bowiem są Prusy– Królewskie i Książęce; nazywane tak, ponieważ jedne księcia Marchii Brandenburskiej, lennika królów Polski, uznają za pana, drugie zaś, bezpośrednio wcielone do Królestwa Polskiego, żadnego wyższego księcia prócz samego króla nie mają301. Książęce tedy mają bardzo dużo mniejszych, ale zadbanych i dobrze obwarowanych miast, których liczy się więcej niż sześćdziesiąt; stolica, Królewiec, sławne miasto targowe, jakby z trzech miast połączone i wyróżniające się zamkiem wspaniałym, leży na 43. stopniu długości, szerokości 54302. Akademię tu również Albrecht, z mistrza Zakonu Teutońskiego pierwszy książę, w roku 1544 założył, lecz ponieważ heretyckim profesorom zarząd nad nią powierzył, dlatego i dotąd nie jest znana, i z talentów nie słynie303. Obywatele tam również różnymi sektami skażeni, świątynie, jeszcze za czasów Lutra katolikom odebrane, swoim chwalcom do dyspozycji oddali. Przez co Miłościwy Król nasz Zygmunt III, gdy od księcia nowego w roku 1621 hołd w Warszawie odbierał, warunek postawił, aby katolikom wolno było religijne praktyki uprawiać i aby sam książę kościół im od fundamentów wybudował oraz we wszystkie potrzeby go wyposażył i księży temu kościołowi w odpowiedniej liczbie przydał. To wszystko uczynione zostało pierwszego zaraz roku, jak wstąpił na tron książęcy. Zobowiązał się też książę, co zresztą również było warunkiem, by poddanym jego wolno było apelacje w różnych sprawach do króla wnosić. Królewskie Prusy natomiast dzielą się na trzy województwa: chełmińskie, malborskie i warmińskie. Ziemia zaś michałowska znajduje się w województwie chełmińskim, które leży od południa. Warmińskie, ku północy, podległe biskupowi swemu i jego kapitule, majestat króla polskiego uznaje. Środek zajmuje malborskie, które właściwie samo jedno tylko jest pochyłą równiną; pozostałe Prusy po większej części liczne wzgórki znamionują, łagodne, żyzne i urocze. Chodzi o Zalew Wiślany. Nie jezioro, lecz Zalew Kuroński. 301 Podział na Prusy Książęce i Królewskie dokonał się w 1466 na mocy pokoju toruńskiego. Prowincja obejmująca Pomorze Gdańskie, ziemię chełmińską i Warmię przeszła pod zwierzchnictwo Polski, otrzymując nazwę Prus Królewskich; pozostałe tereny: Mazury, Sambia i część zachodnich ziem Litwy pozostały przy państwie krzyżackim, które w wyniku sekularyzacji zakonu w 1525 przeistoczyło się w lenne świeckie Księstwo Pruskie. Stąd właśnie nazywano je Prusami Książęcymi. W 1611 lenno to objęła brandenburska linia Hohenzollernów. 302 Królewiec leży mniej więcej na 20°30' dług. geogr. wsch. i 54°42' szer. geogr. płn. Szerokość podaje Starowolski poprawnie. 303 Akademia w Królewcu (Collegium Albertinum– od imienia założyciela Albrechta Hohenzollerna, pierwszego księcia Prus po sekularyzacji) nie była bynajmniej mało znaną.
300 299

90

CHEŁMNO, jak się rzekło, pierwszego województwa stolica, nad brzegiem Wisły położone, w stosunku do swej obszerności jest miastem słabo zaludnionym, a podlega biskupowi, który stąd chełmińskim się nazywa, lubo katedra jego znajduje się w miasteczku Chełmża304, o jedną milę stąd oddalonym; ma jednak Chełmno przepiękne i w kosztowne sprzęty święte wyposażone kościoły, między którymi najmniejszy jest ów panieński, lecz ze wszystkich tak co do posiadłości, jak co do ilości sprzętów kościelnych najbogatszy305: gdzie między rozmaitymi szatami, używanymi do pobożnych ceremonii, znajduje się także ornat cały ozdobiony diamentami bardzo wielkimi i drogocennymi, a obwiedziony dookoła złotym łańcuchem, który najpiękniejszymi szlachetnymi kamieniami jest wysadzany. Spośród znaczniejszych miast w tym województwie są Brodnica, Grudziądz, Radzyń, Golub, Rogoźno, Bratjan, Kowalewo, Pokrzywno, Lubawa biskupa chełmińskiego, a prawie wszystkie murami są otoczone i mają silne zamki i piękne budowle. Lecz jedno z pierwszych miejsc zajmuje TORUŃ, miasto na brzegu Wisły położone, na 41. stopniu długości, szerokości 32306, żadnemu nawet z niemieckich miast pięknością i bogactwem nie ustępujące. Liczne tu są świątynie katolickie i bardzo uczęszczane gimnazjum księży Towarzystwa Jezusowego307; kupcy jednakże i urzędnicy przeważnie są heretykami i mają własne gimnazjum, w którym humaniora najstaranniej uprawiają308, w religijnych zaś naukach zwykle kwestie kardynała Bellarmina komentują309. Mają też bibliotekę znakomicie zaopatrzoną, w której przechowują dwa listy Cycerona spisane na tablicach woskowych. Ratusz także w tym mieście jest bardzo pięknie pośrodku rynku zbudowany, jakiego drugiego nigdzie nie ujrzysz, wchodzącego bowiem w podziw wprawiają posadzki, ściany, kasetonowe stropy, dachy, tak iż niczego już nie brak doskonałości architektury310. Drugiego województwa stolicą jest MALBORK– zarówno sam murami i basztami silnie obwarowany, jak zwłaszcza zamkiem bardzo obszernym (w którym znaczniejsi spośród nieprzyjaciół jeńcy zazwyczaj byli trzymani, teraz zaś Szwedzi go obsadzają) i z ogromnej warowności sławnym– położony nad Nogatem, odnogą Wisły, sześć mil od miasta Gdańska311; obok rozciągają się żyzne Żuławy, z licznymi wioskami, dosyć zamożnymi i ludnymi, z ziemią starannie uprawianą. Są zaś Żuławy wyspą usypaną sztucznie, na bagnistym niegdyś Katedra w Chełmży– gotycka, z XIII i XIV w. (obecny wystrój– barokowy). Chodzi o kościół opactwa cystersek w Chełmnie– gotycki, z XIII w. 306 Toruń leży mniej więcej na 18°37' dług. geogr. wsch. i 53° szer. geogr. płn. U Starowolskiego obie wielkości błędne. 307 Jezuitów osadził w Toruniu, przy kościele farnym Św. Jana (odebranym protestantom), Zygmunt III w 1596. W 1600 jezuici założyli tu swą szkolę; w wyniku rozruchów religijnych zostali z miasta usunięci w 1606; w 1611 powrócili, zakładając na nowo szkołę i starając się podnieść ją do rangi uniwersytetu; w 1624 biskup chełmiński Jan Kuczborski wzniósł im okazale kolegium. 308 Gimnazjum to założone zostało przez władze miejskie w 1568; w 1594 przekształcono je w gimnazjum na prawach akademickich. W 2. poł. XVII w. wykładał tu wybitny historyk i znawca prawa polskiego, Hartknoch. 309 Roberto Bellarmino (1542–1621)– słynny teolog-jezuita, wykładowca teologii w Lowanium i Rzymie; w 1630 został kanonizowany, w 1631 uznany doktorem Kościoła. 310 Ratusz w Toruniu (dziś muzeum)– gotycki z końca XIV w., rozbudowany (piętro, szczyty, wieżyczki) w stylu manierystycznym na pocz. XVII w. przez Antoniego van Opbergen; wybitny obiekt architektoniczny. 311 Krzyżacki zamek-warownia w Malborku (od 1309 do 1457 stolicy Zakonu), gotycki, wzniesiony i rozbudowywany w latach 1308–1457. W czasie wojny polsko-szwedzkiej w Prusach w latach 1626–29 zajęty przez Szwedów, zwrócony został Polsce w 1635 (na mocy rozejmu w Sztumdorfie, czyli Sztumskiej Wsi, 12 IX).
305 304

91

którą z wielkim wysiłkiem i niebezpieczeństwem ludzie przed zalewem fal strzegą312. która do Gdańska przylega. w którym oprócz burmistrza miasta Anglicy także swoich urzędników mają315. inne warowniejsze miasta heretyckie sprowadziły nam ową tak uciążliwą wojnę. W 1288 wielki mistrz krzyżacki Meinhard podjął dzieło osuszenia Żuław przez budowę tam. powstałą w Elblągu po 1577 z inicjatywy Stefana Batorego. por. i cała teraz jest w posiadaniu [obywateli gdańskich. difficillimum illud nobis bellum pepererunt. które za zdradą heretyków w niedawno minionej wojnie w ręce ich się dostało”). tedy Gustawa wezwali do siebie ze Szwecji i sami się wszyscy pod jego władzę oddali. Większa to ta.”. komentarz 311). Akademię w roku 1542. nimium sibi tribuerent” („Miasto to teraz jest w mocy Szweda. nie wyspa. lecz w dawnych czasach większa jej część do kościoła parafialnego należała]314. cum urbe ipsa. która obok Malborka leży313. Znaczniejszymi miastami tego województwa są: Sztum. która do Gdańska przylega. W tekście tym chodzi o rozejm w Starym Targu (Altmarku). na czas trwania rozejmu. który zamierzał do tego miasta przenieść cały handel gdański. ta jednak– uczniom Lutra w zarząd oddana– do tej pory nie znaną pozostaje316. lecz nizina pierwotnie zalana wodami Wisły.. heretycy bez wyjątku. Ufundował tu Albrecht Pierwszy. dzięki finansowemu wsparciu senatu miasta (m. ufundowanie bogatej biblioteki). 313 W pierwszym wydaniu Polonii było: „Maior vocatur haec quae Marieburgo adiacet. in. W drugim wydaniu. nie chcąc zwrócić biskupowi wydartych kościołów katolickich. 315 Chodzi tu Starowolskiemu o angielską faktorię handlową. Mniejsza zaś ta. oczywiście. Nowe. między drugą tejże Wisły odnogą. et est quidem tota in possessione et libero per inducias usu civium Gedanensium nihilominus Suecus in ea munitionem ad Vistulae ripam excitavit firmissimam et praesidium in ea nunc suum habet. Orneta. „Haec urbs possidetur nunc a Sueco. użytkowaniu obywateli gdańskich. Starogard. skazani zostali dekretem królewskim za krnąbrność. i chociaż cała teraz jest w posiadaniu i wolnym. nabrała znów znaczenia po 1592. 314 W pierwszym wydaniu Polonii tekst ten był dłuższy i nieco inaczej w pierwszych słowach zredagowany: „Minor autem ea. nec vellent Episcopo erepta Catholicis templa restituere. książę Prus. z miastem samym.. majątkami znakomitych obywateli i liczebnością zamożnych kupców sławny. od słów: „i cała teraz. proscripti decreto Regio uti contumaces Gustavum ad se e Suecia evocarunt. bogaty. zdanie to zostało usunięte na skutek zmiany sytuacji (Malbork wrócił do Polski. seseque in eius potestatem totos dediderunt: quorum deinde exemplum secutae aliae munitiores urbes haereticorum. odwlekając ustalony w układzie termin usunięcia się”). W wydaniu pierwszym Polonii po tym zdaniu następowało poniższe (wykreślone w całości w wydaniu drugim). 316 Akademię protestancką ufundowali właściwie sami mieszczanie elbląscy. grobli i kanałów odwadniających. gdy bowiem jego obywatele. mimo to Szwed na niej bardzo silne umocnienia nad Wisły brzegiem wzniósł i załogę w nich teraz swoją trzyma. et est tota nunc i potestate Suecorum. inter alterum eiusdem Vistulae brachium. Żuławy Malborskie i Gdańskie to. w kształcie wysokiej i mocno wysuniętej grobli. Za ich przykładem idąc. po kilku latach podupadła. quod certo tempore ex pactis deducere tenetur” („Mniejsza zaś to ta. Gniew. która obok Malborka leży i cała teraz w mocy Szwedów pozostaje. zawarty 26 IX 1629. A jest ona dwojaka. między drugą tejże Wisły odnogą. większa i mniejsza. w wyniku wojny ze zbuntowanym Gdańskiem. Nemesi divina Polonos persequente. która trwała przez pełne 92 312 . a także uzyskali prawo pobierania ceł w Gdańsku. quod ob bellum cum Turca. na mocy którego Szwedzi zatrzymali tereny nad Zalewem Wiślanym po Pilawę i Kłajpedę oraz Inflanty po Dźwinę. feliciter gestum.rozlewisku samej Wisły. cum enim in ea omnes cives sint Haeretici. quod toto quadriennio duravit. lecz szczególnie Elbląg dobrze obwarowany. quam proditione haereticorum hoc proxime praeterito bello occuparunt” („Większa to ta. quae ad Gedanum est.

a Hosio Cardinali fundatum. malborskiego i pomorskiego. który od Wisły poczynając aż po Jutlandię do brzegu Morza Bałtyckiego przylega. Senat tedy Prus. którego przedstawicieli konsyliarzami ziem pruskich zowią. 318 Kolegium jezuitów w Braniewie. Barczewo. do tego stopnia ludne i warowne. chełmińskiego. cum urbs ipsa sit in potestate Sueci: donec aliter aut bello aut foedere ordinatum fuerit” („Kolegium jezuitów miało. których znaczenie jest niemałe. zapominając o przeredagowaniu go. elbląskiego i gdańskiego (i tych wymienionych ośmiu senatorów także do senatu Rzeczypospolitej wchodzi). chełmińskiego. 317 Do 1466 biskupstwo warmińskie podlegało arcybiskupstwu ryskiemu. lecz teraz prawie opustoszałe. którzy władzę sprawują. Prócz tych urzędników mają ponadto Prusy podskarbiego. malborskiego i pomorskiego (Pomorze bowiem tymiż co i Prusy prawami się posługuje i jakby do jednej prowincji z Prusami jest zaliczane. kapitule wprost podlegające]319. gniewem Bożym Polaków doświadczając. mające szlachtę wyjętą spod jurysdykcji urzędników królewskich. przez kardynała Hozjusza ufundowane. W traktatach z 1479 i 1512 królowie polscy uzyskali jednak wpływ na obsadzanie biskupstwa warmińskiego. czyli księstwo udzielne. samą tylko nazwą Pomorza się wyróżniając). Biskupi warmińscy skupiali całą administrację na swym terenie. sed nunc fere vacuum. Miastom tym niewiele ustępują Dobre Miasto. przez kardynała Hozjusza ufundowane318. 93 . W drugim wydaniu Polonii usunięto zakończenie zdania. ponieważ zaś w wymowie niemieckiego narodu nie używa się już tego terminu dla którejkolwiek części położonej między większymi rzekami do morza spływającymi. we Fromborku). Elbląga i Gdańska. stając się zarazem księstwem podległym Polsce. gdyż miasto samo znajduje się we władzy Szwedów. bądź na mocy ugody jego los nie zostanie rozstrzygnięty”). i z tyluż podkomorzych. bądź też wedle upodobania. trzech wojewodów. szlachta tutejsza tymże posługuje się prawem miejskim co i inni mieszkańcy Prus317. Pieniężno. Orneta. Było tam kolegium jezuitów. Najznaczniejszym miastem jest tu Lidzbark. Następnie idzie Braniewo nad Pasłęką położone. przeto właściwą nazwę krainy tej wyprowadzają bądź to od naturalnego położenia. Wojewodowie zaś.Trzecim województwem jest biskupstwo WARMIŃSKIE. było pierwszym kolegium jezuickim w Polsce. chełmińskiego. stąd czas przeszły i niedopowiedzenie. warmińskiego (który jest księciem i przywódcą innych senatorów) i chełmińskiego. W pierwszym wydaniu całe to zdanie brzmiało: „Collegium Jesuitarum habuit. ci jednak nie wchodzą do senatu. Reszel. a mianowicie Torunia. POMORZE Nazwą Pomorza zazwyczaj obejmuje się ten cały obszar. starostów zamkowych. wchodzili do sejmu pruskiego. dopóki inaczej bądź to w drodze wojny. Olsztyn. większą tu w Prusach powagą się cieszą niż w innych prowincjach Polski. że do najprzedniejszych miast pruskich liczyć się może. Właściwie natomiast Pomorzem nazywa cztery lata. siedziba biskupa (katedra jest bowiem dalej. od tej daty (pokój toruński) przeszło pod bezpośrednie zwierzchnictwo Watykanu. trzech kasztelanów. że po szczęśliwie zakończonej wojnie z Turkiem zanadto się pysznili”). a zarazem zasiadali w senacie Rzeczypospolitej (przemiennie z biskupami łuckimi). oraz z trzech na koniec przedstawicieli największych miast. murami i wałami dobrze obwarowany. składa się z dwu biskupów. mieczników i sędziów. Jeziorany [i inne miasta. założone w 1565 przez kardynała Stanisława Hozjusza. 319 W pierwszym wydaniu zakończenie brzmiało: „quae non sunt in potestate hostis” („które nie są w mocy wroga”).

Tadeusz Nowak i Jan Wimmer. 323 Chodzi o Dwór Artusa w Gdańsku (pierwotnie dom cechowy. lecz przez królewskich mężnie powstrzymany. wsch. również na przedmieściach Gdańska. 321 Gdańsk leży mniej więcej na 18°40' dług. dalsza zaś własnego ma księcia. w części lądem z różnych stron świata i rzekami. 524) podaje podział województwa pomorskiego na powiaty: gdański. których silna załoga strzeże. świeckiej. jakich wiele budowano w miastach średniowiecza). Jest tu sławne gimnazjum [luteranów]322. jest GDAŃSK. 28 XI 1627. jak i co do obfitości zysków. tczewski. zwłaszcza sprawy małżeńskie. na 41. Nadzwyczajnie prowincja ta obfituje w ryby. który rozciąga się między rzekami Odrą i Wisłą nad brzegiem Bałtyku. tucholskiej. najwięcej Wisłą. które tymiż obyczajami oraz prawami. owoce i lasy. geogr.. Także w samym porcie morskim zbudowano fortyfikacje niezwykle warowne. ale w 1657 znów odpadły od Polski na rzecz Brandenburgii. aby wszyscy heretycy różnych sekt sporne swoje kwestie rozstrzygać mogli. a którego część nam bliższą król Polski ma we władaniu. w której zwyciężyła flota polska pod dowództwem admirała Arenda Dickmanna. płn. puckiej i mirachowskiej326. linii (szczecińskiej) książąt pomorskich. które przez załogę portu są kontrolowane i składają opłatę portową. Polacy żadnego. gdzie nadto jezuici mają kościół i kolegium dla kształcenia młodzieży. i 54°22' szer. jak i książę Prus. na wysokości Oliwy. Ten książę wszelako. co i Prusy się rządzi. I chociaż województwo to własnego biskupa nie ma. nazwą tylko samą od nich się różniąc i za Wisłą leżąc. człuchowski i mirachowski. s. podobnie jak i zastępca biskupa. stracił okrętów kilka i admirała. 238–40. który także biskupem Pomorza się pisze i tu dość znaczne ma posiadłości. miasto tak co do obfitości i rozmaitości towarów. A chociaż to miasto z heretykiem całe trzyma. Dzieje oręża polskiego do roku 1793. szerokości 54. cit. ss. tucholski. zginęli natomiast obaj admirałowie: Arend Dickmann i szwedzki– Nils G. do których także przyłączone są Kraina i Kaszuby. ilością dział i sprzętu wojennego– z najznaczniejszymi miastami Europy konkurować może. położony321. Stiernskjöld. tczewskiej. żukowskiej. pucki. tu czasem jednego dnia po pięćset okrętów wpływających z towarami zobaczyć można. karmelici i mniszki w mieście samym. [Lecz lenno to teraz już do Korony Polskiej powróciło i do prowincji Prus włączone. czyli wikariusza dopuszcza. 322 W wydaniu pierwszym było: „kalwinistów”. a dzieli się na siedem ziem i tyluż ma sędziów: w człuchowskiej. którego wraz z załogą ogień strawił. pod jurysdykcją wojewody pomorskiego pozostaje]320. Morza Bałtyckiego port najsławniejszy. obszary ziemi Lębork i Bytów pozostawały dobrami lennymi od pokoju toruńskiego w 1466. zastępcę biskupa jednak. doskonałością obwarowań. 326 Maty słownik historii Polski (op. pozostałe okręty w ucieczce zostały zatopione. dominikanie zaś. plony. świecki. Szwedzi stracili dwa okręty. geogr. zwane Farum324. nowski. 94 320 . Szerokość podaje Starowolski właściwą. stopniu długości. późnogotycki z 1476–81.się teraz ten obszar. korzystający z dóbr lennych Lęborka i Bytowa. ze śmiercią Bogusława XIV. Warszawa 1968. a także zegar miejski kunsztownie wykonany i gmach pospolicie nazywany Giełdą323. siedem zaś pochwycono325. czyli kujawskiemu. z fasadą manierystyczną z 1616–17 Abrahama van den Blocke. po wygaśnięciu. w religijnych sprawach jednak całe podlega biskupowi włocławskiemu. Por. zamożnością obywateli. w części drogą morską z całego Zachodu i Północy sprowadzanych. Próbował tu był Szwed w czasie wojny podstępnie wtargnąć. Głowę Gdańską lub Wisłoujście– silną twierdzę u ujścia Wisły. a nadto pięknością prywatnych i publicznych budowli. Cesarstwu Niemieckiemu podległego. na zebrania starszych cechu. 325 Mówi tu Starowolski o morskiej bitwie w Zatoce Gdańskiej. 324 Chodzi zapewne o tzw. Stolicą Pomorza Królewskiego. z tytułu tych dobrodziejstw królowi polskiemu składał uroczysty hołd w słowach takich. do Polski włączone zostały (i weszły w skład województwa pomorskiego) w 1637. liczebnością mieszkańców i cudzoziemców.

komentarz 320). który w ostatniej wojnie sławę pewną sobie pozyskał. 327 Por. z pocz. z wyjątkiem może Amersztyna. Cudowny obraz NPM wiąże się również z imieniem fundatorki (podobno został przez nią nabyty i już od końca XV w. 329 Bernardyni (minoryci) sprowadzeni zostali do Skępego (Skępe-Wymyślin) pod koniec XV w. raciąski. Senatorów zaś ma pięciu: biskupa.. a przede wszystkim liczne jeziora rybne. sierpecki i płoński. mławską i szreńską330. klasztor rozbudowany w okresie baroku. zaczął słynąć cudami). MAZOWSZE W środku jakby Królestwa Polskiego leży Mazowsze. wielu żołnierzy swoich stracił. Gniew. które pospolicie Skępe nazywają. s. leży województwo PŁOCKIE.nie do pogardzenia: w pierwszym z nich jest bardzo bogate opactwo koronowskie. cit. Ma także ta prowincja przebogate opactwa i po mistrzowsku zbudowane klasztory: cysterskie w Oliwie i Pelplinie. natomiast województwo podlaskie wymienia przy Małopolsce. Znacznym miastem województwa jest Puck nad morzem położony. i oprócz tych trzech miast. Ziemia DOBRZYŃSKA od zachodu leży. Stąd w kierunku na wschód. w których także są zamki. zawkrzeńską. na koniec klasztor kartuzów blisko Gdańska w Kartuzach. rypiński i słoński. w drugim kilka starostw królewskich. które samo również Mazowsza imię nosi. Chojnice. które są stolicami swych powiatów. 328 Mały słownik historii Polski (op. dalej kasztelanów raciąskiego i sierpeckiego. chyba że to. pochwycił. pozostałe mniej się liczą.. Kościół klasztorny– późnogotycki. Lud z pobliskich okolic gromadzi się tutaj tłumnie na nabożeństwa. szreńskim i mławskim) i powiaty: płocki. o ziemi dobrzyńskiej wspomina tylko przy województwie inowrocławskim. 95 . oprócz Sierpca [gdzie się obraz cudowny Najświętszej Ponadto w latach 1637–57 wchodziły do tego województwa: Bytów i Lębork (por. przez Zofię Kościelecką. 523) dzieli województwo płockie na ziemię zawkrzeńską (z powiatami: niedzborskim. komentarz 49. ponieważ tu dwa pełne regimenty Szwedów Koniecpolski. rypiński i lipnowski. jedyny tego zakonu tak wielki w całym Królestwie Polskim. wojewodę i kasztelana płockiego. które na cztery ziemie się dzieli: płocką. Starogard. hetman wojska polskiego. ma bogate lasy. Tczew. z zamkiem wielce warownym– który Szwed przychwycił był jako miejsce do wypadów na całą prowincję dogodne. do którego weszła ona w 1717. wszystkich wolno puścił z wyjątkiem samych dowódców327. i rozbudowany w XVII i XVIII w. żadnych innych znaczniejszych nie ma. panieńskie w Żarnowcu nad brzegiem morza i w miejscowości Żukowo. 330 Mały słownik historii Polski (op. 523–24) zalicza do Mazowsza województwo rawskie. na cztery części podzielone: na płockie mianowicie województwo. oraz ziemię dobrzyńską328. lecz mężnie przez naszych odparty.. a mianowicie na dobrzyński. i na trzy powiaty się dzieli. między Kujawami a Prusami. XVI w. Senatorami ziemi dobrzyńskiej są trzej kasztelani: dobrzyński. Niewiele temu miastu ustępują Człuchów. podlaskie i to. cit. Miasta prawie wszystkie są liche. a w którym minoryci obraz cudowny Najświętszej Panienki przechowują329. bielski. ss. Nowe Miasto. między Wisłą a Prusami. Górzne. a broń i chorągwie im odjąwszy. miasto biskupa płockiego (który na całym tym obszarze władzę swoją sprawuje) ma też pewne znaczenie i podlega mu wiele wiosek.

kościół wczesnobarokowy z ok. bogata w srebro i klejnoty. 334 Mały słownik historii Polski (op. i sama zwłaszcza Wisła. które stanowią stolice swych ziem. gdzie jest także owa bazylika kunsztownej struktury332. dające owoce bardzo smakowite. cit. XX w.Panienki znajduje i stąd bywa tu ludzi wielkie zgromadzenie331) oraz PŁOCKA samego– z bazyliką znamienitą i biskupem– położonego na wynioślejszym brzegu Wisły. miejscu temu (bo naturalnie bazylika sama pod wezwaniem Św.. lecz tak samo szlachta są jego poddani. 1616. ma wiele innych godnych uwagi. Kościołów tu mnóstwo. po części przykładają się gorliwie do handlu. Opactwo benedyktynów na zamku płockim istnieje od XII w. a makowską jako powiat ziemi rożańskiej. szczególnie panieński pod wezwaniem Św. nurską. [Miasto samo słynie z uprzejmych ludzi. ale ma wojewodę i siedmiu kasztelanów: czerskiego. zakroczymską. Zofia Potulicka (jej córka Anna była następnie ksienią tutejszego konwentu). przebudowana w stylu renesansowym m. całkiem po królewsku szczodrze ozdobionej kamieniami szlachetnymi i perłami kosztownymi. warszawską. zambrowską. Zygmunta założona została) nie tak dawno ofiarował– zamknioną w złotej skrzynce. prepozyt jej bowiem całą ziemię ma w posiadaniu i jest pierwszym panem szlachty.in. Sumów tutaj i łososi obfitość. z kościołem wspaniałym a dobrze opatrzonym335. do czego zaprasza mieszkańców i miejsca dogodne położenie. A ponieważ jest prowincją obszerną. Marii Magdaleny na przedmieściu i opactwo benedyktynów na zamku. ciechanowską. Jezuici tu kolegium dla kształcenia młodzieży mają333. Podobnie też biskup najwyższym jest panem pułtuskiego z kolei terytorium i żadna apelacja bez jego pośrednictwa do króla nie idzie. z rezydencji biskupa płockiego. w nim i księża Towarzystwa Jezusowego znakomite kolegium mają i kolegium kanoników jest. 523–24) dzieli województwo mazowieckie na 10 ziem. 1632. który powabniejszym jeszcze czynią statki przypływające do tego miejsca i stale tu bawiące. benedyktynki sprowadziła tu jednak dopiero w l. zambrowską wymieniając jako powiat ziemi łomżyńskiej. Zygmunt III. pod opieką czcigodnej kapituły. rozbudowywany był w XVI–XVIII w. przez Jana Ciniego i Bernarda di Zanobi de Gianotis w latach 1532–34 (z inspiracji biskupa Andrzeja Krzyckiego) i Jana Baptystę z Wenecji w latach 1556–63. ss. na miejscu wcześniejszego– gotyckiego. ćwierćwieczu XVII w. którzy po części na polach żyznych i w ogrodach owocowych pracują. a nadto sady wokół miasta rozłożone. wyszogrodzkiego. łomżyńską. co ją Miłościwy Król poprzedni. Kapituła tutejsza ma dochody prawie równe biskupim. lecz jest i gimnazjum. jak Pułtusk. W religijnych sprawach częścią biskupowi poznańskiemu podlega. nad Wisłą położoObraz NPM w Sierpcu (w kościele Benedyktynek) słynie podobno od końca XV w. o nadzwyczajnej tłustości mięsa. ciechanowskiego i liwskiego. zamkowe. 332 Bazylika katedralna w Płocku– pierwotna romańska z XII w. kolegium jezuitów fundowane już w 1566 (wykładał w nim m. jak i biskupa warmińskiego albo krakowskiego w Księstwie Siewierskim. między którymi zobaczyć można także głowę św. I oprócz powyższych miast. Lecz i troktę. gruntownie przebudowana na pocz. rożańską. zakroczymskiego. częścią łuckiemu.] Z kolei idzie samo MAZOWSZE. in. szczególnie z połowów w miesiącu marcu. a położony jakby na wyspie Narwi. warto szczególnie polecić.. 335 Zamek biskupów płockich w Pułtusku. warszawskiego.. częścią płockiemu. przeto na dwanaście dzieli się ziem: na czerską. murowanych domów i zamku na skale pięknie zbudowanego oraz z ogrodów i sadów prześlicznych sławny. wyszogrodzką. tłu96 331 . i nader bogatych. Zygmunta króla. dla statków kupieckich spławna. wiską. która obszar ten zamieszkuje.. spławnej rzeki. które nie ma biskupa. Czerwińsk zaś. makowską i liwską334. skąd widok na wszystkie strony uroczy przed oczyma staje. wiskiego. pierwotny gotycki z XIV w... do którego wykładowcy z Akademii Krakowskiej są sprowadzani. 333 Kolegium jezuitów w Płocku ufundowane zostało w 1607 i rozbudowane ok.

po zniszczeniach w 1944– odbudowany w stylu gotyckim. który jako jeniec w więzieniu gostynińskim żywota dokonał341. Węgrów i Garwolin. w Ujazdowie. czterdzieści mil od Krakowa i Poznania.337. jest pomnik zwycięstwa nad Moskwą. którzy.i zarazem drugi. I ma pałac obszerny kwadratowy. Starowolski ma na myśli jego wczesnobarokową rozbudowę w latach 1599– 1619 (zapewne pod kierunkiem Jana Trevano). ileż by stąd wojska na obronę Ojczyzny powstało! I jak bardzo wielu jest takich. ale spośród nich Villa Regia. oczywiście kaplica. między przepięknymi ogrodami położony339. Całe Mazowsze ma czterdzieści pięć tysięcy domów szlacheckich. szerokość podaje więc Starowolski poprawnie. że „poprzednia budowla była całkowicie drewniana”. Wyszków. . miasta słynne z najlepszego piwa. do kanoników świeckich należący. Na przedmieściu zwanym Krakowskim. gdzie złożony wraz z dwoma braćmi spoczywa Wasyl Dymitr Szujski. Warka. mogą pełne oddziały jazdy uzbroić. Jakub Wujek). Łomża. Por. XV w. szerokości 52. Przed wczesnobarokową rozbudową istniały zapewne jakieś zabudowania drewniane. a właściwie paląc królewski w Ujazdowie. 338 Chodzi o zamek królewski w Warszawie. 339 Zamek.). Jest bowiem położona na 43. podobnie Stanisławów. Serock.. 342 Villa Regia (pałac Kazimierzowski) w Warszawie– jeden z gmachów dzisiejszego Uniwersytetu Warszawskiego– zbudowana została w 1634 dla Władysława IV i przebudowana ok. 97 . wytwornością wnętrz się odznacza. nie macz Biblii. Jana w Warszawie (od 1798– katedralny)– gotycki z XIV w. który zmarłemu Zygmuntowi III. należy do najważniejszych zabytków wczesnośredniowiecznych w architekturze polskiej. z tego więc powodu sejmów miejsce uprzywilejowane. wzniesiony dla Zygmunta III w latach 1619–25. Kościoły ma także wspaniałe. pośród których jest najznakomitszy Św. kunsztownie i pomysłowo przez włoskich artystów zbudowane. z widokiem na Wisłę. Brok. postawiona została z fundacji Władysława IV w 1644 (po II wojnie światowej zrekonstruowana). w stronę Ujazdowa. jak ze spisu wynika. Przebudowywany. po zniszczeniach w II wojnie światowej został całkowicie rozebrany. kolumna Zygmunta na placu Zamkowym– pierwszy pomnik warszawski– dzieło Konstantego Tencallego i Klemensa Mollego. [Są i na przedmieściach liczne pałace magnatów. pierwotny późnogotycki sprzed 1443. płn. wsch. 340 Kościół kolegiacki Św. Wielki Książę Moskiewski i wszystkich ludów azjatyckich imperator. za miastem. jednakże nie można powiedzieć.ny. 341 Zwłoki Szujskich w 1635 zwrócone zostały Rosji i przewiezione do Moskwy. kościół kolegiacki. 1660 dla Jana Kazimierza (później przebudowana także za Sasów). swemu ojcu. geogr. 336 Opactwo kanoników regularnych w Czerwińsku fundowane było przez biskupa płockiego Aleksandra z Malonne w 1148. stanowił przez długie lata model wzorcowy dla wczesnobarokowych rezydencji magnackich w Polsce. gdy poprzednia budowla była całkowicie drewniana338. którą Władysław IV świeżo zbudował. Jest wreszcie ów pomnik. (sklepienia z drugiej poł. wyróżniająca się szkołą jezuitów. malowidłami i sprzętami kościelnymi z królewską wspaniałością ozdobiony340. Jana Chrzciciela. z wcześniejszego zamku gotyckiego książąt mazowieckich. stopniu długości. świeżo przez Miłościwego Króla Zygmunta III wielkim kosztem zbudowany. dziś odbudowywany po całkowitym zniszczeniu w 1944. i 52°15' szer. niedawno ufundował342. ma przebogate opactwo kanoników regularnych336. centrum Królestwa Polskiego. 337 Warszawa leży mniej więcej na 21° dług. geogr. rozbudowany został na wspaniałą bazylikę renesansową w 1560 przez Jana Baptystę z Wenecji. w stylu renesansowym. też komentarz 54. częściowo przebudowanego w XVI w. oraz WARSZAWA sama. pięknie z woli króla zbudowana. z których gdyby każdy przynajmniej jednego męża z koniem i orężem przyzwoicie uzbrojonego wystawił. ćwierćwiecza XII w. że z wszystkich prowincji równa jest tutaj odległość dojazdów. Romański kościół z 3. wreszcie Mińsk.

które każdy dzień rozsławia. I dzieli się jakby na trzy ziemie: drohiczyńską. w którym przebywają mnisi św. Bazylego. w Białymstoku. lecz starostw bardzo wiele. z inicjatywy hetmana Klemensa? Branickiego na rezydencję barokową (stawny „Wersal podlaski”. stąd zasiadał on w senacie. XVII w. Lecz lud [wiejski] mieszka w nędznych chatach. gdy prócz niego żadnego miasta albo okolicy starosta miejsca w senacie mieć nie może. dla Krzysztofa Wiesiołowskiego został następnie gruntownie przebudowany w XVIII w. Kraina ta dosyć obszerna jest i żyzna. co nad brzegiem Krononu. w religijnych sprawach całe biskupowi łuckiemu podległe. jak mówią. Zbiegają się tutaj tłumy ludzi z powodu cudów. Suraża. mające dwóch tylko senatorów: wojewodę i kasztelana podlaskiego. A niedaleko stąd jest Supraśl. bo dwakroć większą liczbę lud miejski i wiejski mógłby wystawić. jeśliby nie był w jakiś sposób inną wyższą godnością zaszczycony. że prawie do dwu tysięcy rodzin się zbliża. miejsce w senacie Królestwa z biskupem i kasztelanem zajmuje. czyli Niemna położone. tak bardzo jest liczny. zbudowanego świeższą architektura. 344 343 98 . 345 Klasztor bazylianów w Supraślu fundowany był w 1498. ledwie słomą albo dylami pokryte: obok majątków i domów szlacheckich. Kościołowi rzymskiemu podlegający345. dziś Akademia Medyczna). Starostwo żmudzkie niekiedy zwano też tradycyjnie księstwem. Wysokiego i Knyszyna. jak podają. od zachodu ma w sąsiedztwie Prusy Książęce. najwyższy jej namiestnik. z całym świętym wyposażeniem344. usiłując tamtych przewyższyć. mielnicką i bielską. które obszerniejsze są i staranniej utrzymane. które przeważnie nad jeziorami. z których żadna nie jest tak całkiem uboga. rozbudowany na pocz. Miast tak królewskich. gardzi]343. lecz drewChodzi o ród Krasińskich. w miejscu obronnym. cerkiew gotycka Zwiastowania NPM powstała w latach 1503–11 (w 1944 zniszczona). z północy z Inflantami graniczy i Morzem Bałtyckim. Tykocin również jest miastem szacowanym jako nieostatnie. Ziemię nie żelaznymi. Ród to niesłychanie waleczny i wskutek straceńczej odwagi śmiercią. co od rzymskich Waleriuszy się wywodzi i Ślepowronem jako znakiem rodowym pieczętuje. szlacheckich rodzin obejmuje. na przykład kanclerza. który nadto zamek przepiękny posiada stąd cztery mile. nazwane tak od trzech miast najznaczniejszych. za staraniem i szczodrością najznakomitszego męża. wojewody albo kasztelana346. nie dzieliła się na województwa ani też w całości województwem nie była– równała się godności wojewody lub starosty generalnego (generała). prócz Hołowacza. [przyciąga uwagę dzięki kolegium Towarzystwa Jezusowego i sławnym klasztorem]. strumieniami i rzekami stoją. lecz cała lasami pokryta. ŻMUDŹ Ta województwa żadnego nie ma. dzięki wytworności pałacu między bagnami. Krzysztofa Wiesiołowskiego. Job Breitfuss) Zamek białostocki. Renesansowy zamek obronny w Tykocinie wzniósł w poł. powszechnie zwany starostą. Ostatnim prowincji mazowieckiej województwem jest PODLASIE. iżby jeźdźca jednego w potrzebie wojennej wystawić nie mogła. pozostałe już nie takie. 346 Godność starosty żmudzkiego na zasadzie wyjątku– prowincja ta zachowywała znaczną odrębność. Wśród nich starodawny ród. Sama tylko mianowicie pszasnyska okolica siedem tysięcy. gdzie też zobaczyć można kościół zbudowany podług współczesnego gustu. jak szlacheckich ma wiele. lecz wszystkie całkiem drewniane. gdzie niemieccy kupcy w ubiegłym stuleciu z cegieł i kamieni bardziej wytwornie budować poczęli: i teraz pozostali mieszkańcy budują tak samo. w lasach klasztor Rusinów przebogaty. marszałka. z południa i od wschodu leży obok Litwy. prócz Kowna. XVI w. marszałka nadwornego Wielkiego Księstwa Litewskiego.licząc pieszych.

rysie. a stąd do Holandii. I dzieli się na osiem ziem: Leitlandię mianowicie. czyli Lieflandia. bobry i wszystkich rodzajów zwierzęta. poł. Biskupa mają zależnego od Rzymu. z południa zaś ze Żmudzią i Litwą się łączy. który Biskupstwo w Miednikach (Worniach) istniało od 1417. pełna jezior i rybnych rzek oraz lasów sposobnych do łowów. że trudno wprost uwierzyć. jak i złote najszczodrzej opatrzył350. Rosieniach. by mogły podołać tylu pracom. 349 Kolegium jezuitów w Krożach ufundował hetman Jan Karol Chodkiewicz w 1614 (fundamenty pod kościół jego fundacji położono w 1621). w kolegium tym przez pewien czas wykładał poetykę Maciej Kazimierz Sarbiewski. braciom św. Łyngmianach. komentarz 97). Estonię. Augustyna. Worniach. jak w Kalwarii konwent dominikanów. na cześć jego przodka błogosławionego Michała Giedroycia (por. Marka licznymi za życia przymiotami słynął i w aurze świętości w tymże klasztorze. Szwecji. gdzie pragnął być pochowanym. Danii i króla Polski. krzyżem czerwonym odznaczona. gdzie okazał się obrońcą wiary niezmordowanym. w bydło i zwierzynę domową wszystkich rodzajów nad wyraz obfitująca (wszystkie te bogactwa dalej rzekami Dźwiną i Narwą do portów morskich wysyła. Tamtejsza katedra– drewniana. Semigalię.nianymi pługami orzą. Wikeklandię. 351 Przez Zatokę Fińską. po śmierci spoczywa. w naczynia tak srebrne. chociaż nie jest piaszczysta. od północy z Królestwem Szwecji i Księstwem Finlandii przez zatokę Morza Bałtyckiego sąsiaduje351. W pobliżu jest jego prepozytura infułacka reguły św. oddzielał je od Prus wąski wycinek wybrzeża żmudzkiego. Moskwę ma bowiem od wschodu i tylko rzeką Narwą od niej jest oddzielona. które z Moskwy przybywają. w rejonie Połągi. jak powiedzieliśmy. wszerz natomiast na pięćdziesiąt. a rozpościera się wzdłuż na dziewięćdziesiąt mil niemieckich. lisy. Wirlandię. Kurlandię. 348 Chodzi o prepozyturę w żmudzkim Szydłowie. Pochowany został jednak ostatecznie w Ostrogu (por. Harrię i Gerwandię. błogosławionego Michała. żubry. to jest do Moskwy. w domu zaś do uprawy roli. Franciszka obserwantom przewspaniały klasztor nad brzegiem morza zbudował i w bogaty sprzęt. 1608). 350 Klasztor bernardynów (obserwantów) w Kretyndze ufundował Chodkiewicz w 1610. Telszach oraz gdzie indziej]. Przy jego grobie jeszcze teraz dzieją się różne cuda. którą nie tak dawno któryś z rodu Giedroyciów we wsi swej dziedzicznej ufundował z zapisem dóbr bardzo obszernych. w owoce i zboża przebogata. ze swoim kasztelanem i starostą do senatu Królestwa wchodzi. wielokrotnie trawiona pożarami. przez wielkiego owego bohatera Karola Chodkiewicza w Krezach ufundowane349. w Wierzbołowie. murowana dopiero od 2. [Jest i innych wiele klasztorów znacznych liczbą zakonników. ponieważ Bóg codziennie chwałę swoich świętych pomnaża348. komentarz 272). gdyż na wojnie używane są do przewożenia ciężarów. 99 347 . INFLANTY Ostatnie do Królestwa Polskiego przyłączone zostały Inflanty. ufundowaną zapewne przez biskupa żmudzkiego Melchiora Giedroycia (zm. a katedrę swą i rezydencję ma w Miodnikach347. Konie mają do tego stopnia drobne. od zachodu na niewielkiej przestrzeni do Prus przylega352. w których są niedźwiedzie. wszystkie teraz przez wojny szalejące w ciągu całych lat ze Szwedem spustoszone są i do różnych panów należą. który w Krakowie w konwencie św. Szkocji i Anglii). XVII w. lecz ścisła i żyzna dosyć. 352 Z Prusami Inflanty bezpośrednio nie graniczyły. Jest też kolegium księży Towarzystwa Jezusowego dla kształcenia młodzieży. ok. kraina rozległa. On to z najgorętszej i szczerej pobożności także w Kretyndze. łosie. który. ponieważ mianowicie w zakonie tym miał niegdyś dziada swojego. Gitowianach.

w wyniku wojen w Inflantach. z trzema tysiącami swoich żołnierzy nastąpiwszy w boju otwartym na Karola Sudermańskiego. rzeżyckim i lucyńskim. sekty różnych herezji w sobie utrzymujące. 356 Kolegium jezuitów założył w Rydze w 1582 Stefan Batory. a mianowicie wojewodę. od 1617 w ręku szwedzkim. w 1583. dwie mile od Rygi ku wschodowi położony. oni do rebelii podżegli sąsiednie dookolne miasta. całej prowincji stolicę354. oraz z obwodem marienhauskim. a dalej w żołnierzy opłacanych tak w czasie pokoju. Karol Chodkiewicz. tytuł króla inflanckiego). by herezja ich nie została wykorzeniona za staraniem tych ojców. samozwańczo. wraz z zamkiem bardzo szeroka Dźwina oblewa. Z zachodniej części Kurlandii i Semigalii w latach 70-tych i 80-tych XVI w. od 1577 Magnus nosił nawet. Wielki tu jest i przesławny port: i lubo dwie mile od morza leży. Dlatego. Rewel (Tallinn) oraz przyległe tereny Estonii z Harrią i Wirlandią. w czasie gdyśmy wojną nader ciężką z Turkiem w Wołoszy byli zajęci. Dünamünden) był nie tyle zanikiem. księcia Kurlandii i Semigalii353. że ogromnie pobożny król przysłał tu księży Towarzystwa Jezusowego i kolegium dla kształcenia młodzieży rozkazał w mieście założyć356. Otóż to tak bardzo bogate i potężne miasto. Kurlandia i Semigalia od 1569 (włączenie Inflant do Polski) stanowiły lenne księstwo początkowo oddane ostatniemu mistrzowi Zakonu Kawalerów Mieczowych. 357 Por. skąd później owa wojna z nim tak bardzo trudna dla nas nie tylko w Inflantach przez kilka lat trwała. fortyfikacjami i wieżami gęsto skupionymi zewsząd jest obwarowane. Są też liczne inne w tej prowincji miasta i zamki bardzo warowne i z cegieł prawie wszystkie zbudowane. Podobnie także w Parnawie. lecz także w Prusach. Ryga sama wraz z innymi znacznymi nadmorskimi miejscowościami w mocy Szweda pozostaje. o dwie mile od Rygi. pośrodku między Rygą a Dyjamentem położonej. kasztelana i biskupa wendeńskiego. przy Polsce została tylko południowa część tej prowincji. bojąc się. a także wałem niezdobytym. Gdzie zaś rzeka do morza wpada. 354 W 1621 Ryga dostała się pod władanie Szwedów. z której utworzono jedno województwo inflanckie. wykładał tu przez pewien czas Piotr Skarga. Polska włączyła do Inflant ten obszar. niechętnie patrzyło na to.ważnymi tam zamkami i miastami włada i ma w tej prowincji siedmiu senatorów. w obfitość żywności. nazwany ziemią piltyńską. ponadto zaś dobrze opatrzone w sprzęt wojenny. ojca Gusta- Ostatecznie od 1621. a zwłaszcza armaty spiżowe. pod którym ongi szczęśliwej i świętej pamięci hetman wojsk litewskich. i obwiedzione dwiema fosami po obu stronach wału. między którymi liczy się także Kircholm nad rzeką Dźwiną. 100 353 . gdzie za zuchwałym przykładem tamtejsze heretyckie miasta również go wezwały. z powiatami: dyneburskim. którzy wchodzą do senatu Królestwa. samo miasto murem potężnym. A nadto lennika dość znacznego. RYGĘ. 355 Dyjament (Dynemunt. po jego śmierci. Tamże wszystkie okręty przybywające z zamorskich krajów towary swoje wyceniać i cła uiszczać muszą. Dorpacie. i ostrym częstokołem okolone. dostały się już wcześniej pod władzę szwedzką. Szweda do siebie z wojskiem przywołali i jako dobrodzieja a protektora swej religii przez otwarte bramy wpuścili357. wojewodę i kasztelana parnawskiego oraz wojewodę i kasztelana derpskiego. wyodrębnił się obszar dawnego biskupstwa kurońskiego. jak i w czasie wojny. Wenden. okręty jednak wszelkiego rodzaju bez najmniejszego trudu z morza pod mury samego miasta podpływają i wracają. Kettlerowi. nie do zdobycia dzięki korzystnej naturze miejsca. przejęty we władanie przez królewicza duńskiego Magnusa Wiecka (stąd zapewne nazwa Wikeklandia. Ponieważ teraz zawarty jest sześcioletni rozejm. jest zamek Dyjament355. komentarz 354. i po raz wtóry wyładowywać w twierdzy Blockhaus. z trzema rzędami machin do miotania pocisków. co potężną twierdzą u ujścia Dźwiny do Zatoki Ryskiej.

Chodkiewicz ok. miasto Rewel z portem pod Szwedem. Lecz teraz znowu [Szwedzi je dzierżą]362. jeśli idzie o prowincje Koronie Polskiej podległe. Relatiae powszechne abo nowiny pospolite. i oni. są skłonni. ogarnięta różnymi herezjami. wszyscy pociągnęli na Litwę. Parnawa na koniec. wydawszy w nim bardzo silną załogę. miasto znakomite. że dziewięć tysięcy w pień wyciętych na placu pozostawił. który i całych Inflant był gubernatorem361. odzyskawszy Inflanty od Moskwy. lecz wypędzeni przez wroga. jako Jan Boterus w swych relacjach mówi . biskupa katolickiego ustanowił. biskup zaś w Małej Polsce bardzo bogate sulejowskie opactwo cystersów dla zachowania swego splendoru od króla otrzymał. i zamkiem potężnym. lecz łagodny i spokojny. Tyle. Teraz pokrótce przyjrzyjmy się i rozważmy charakter Polaków. Zwycięstwo to zmusiło Szwedów do odstąpienia od oblężenia Rygi (przyniosło też ogromną sławę Chodkiewiczowi). cztery zaś tysiące do niewoli pojmał358. dlatego też wojewoda rządzący krainą w tym mieście przebywa. nad morzem leży i ma zamek również znaczny a dobrze umocniony. którymi Królestwo umacniają i tak bardzo swej wolności bronią. lecz jeszcze zapra363 W bitwie pod Kircholmem 27 IX 1605 Szwedzi mieli ok. 361 W 1602 Jan Karol Chodkiewicz objął po Janie Zamoyskim naczelne dowództwo w wojnie ze Szwedami na terenie Inflant. do króla Polski należą. iż obcych i cudzoziemców nie tylko chętnie gościną podejmują. które takoż Chodkiewicz od Szweda odebrał. w którym. pod drugim ponad dwanaście tysięcy wybito. I są to ludzie jednako we wszystkich prowincjach panom i urzędnikom swoim dość ulegli i do towarzystwa. ku obronie poddanych przez króla ustanowiony: podobnie jak w Wenden i Parnawie. lubo inny był prowincji dorpackiej wojewoda. Było tamże i kolegium Towarzystwa Jezusowego.wa. i bynajmniej nie jest gwałtowny albo uparty. Wenecja 1598. które są bliżej granic Litwy. i wydanego w Krakowie w 1609 pt. być może korzystał z przekładu tego dzieła. miasto z zamkiem. niż oszukać kogo innego. pozostałe. Od 1617 Parnawa dostała się w ręce Szwedów. obydwa podobnie wielką klęską Szwedów wsławione: pod pierwszym bowiem siedem tysięcy jednego dnia zamorskich żołnierzy w pień wyciętych zostało. gdzie król Stefan. prawa i inne rzeczy. CHARAKTER POLAKÓW Charakter Polaków jest otwarty i szczery. 4000. 360 Od 1625 Dorpat przeszedł we władanie szwedzkie. komendę trzymał sam wymieniony Chodkiewicz. wyspa Ozylia pod Duńczykiem. 359 Zwycięstwa nad Szwedami w 1601. Takoż i Wenden nadzwyczajnie wyróżnia się i jako miasto. żadnego kapłana katolickiego nie miała. 358 101 . zwycięskimi oddziałami pod Kokenhausen dowodził hetman wielki litewski Krzysztof Mikołaj Radziwiłł „Piorun”. zanim dwanaście godzin upłynęło359. Dalej następuje Dorpat. ponieważ cała prowincja. na granicy z Moskwą położone. Znaczny też jest położony wyżej nad Dźwiną zamek Kokenhausen i trochę dalej Wolmar. 362 W wydaniu pierwszym było: „Gustavus habet” („Gustaw je ma”). miasto znaczne360. uprzejmości. sami raczej dać się oszukać. z zamkiem bardzo warownym na wzniesieniu. jako że nieprzyjaciel był w sąsiedztwie. szczodrości oraz gościnności tak bardzo skorzy. siły. 10000 żołnierza. stąd też pierwszym lepszym przykładem uwieść się dają. dokonanego przez Pawła Łęczyckiego. 363 Powołuje się tu Starowolski na dzieło Giovanniego Botero Relazioni universali. jak Narwa z portem morskim i dwoma potężnymi zamkami pod Moskwą. bogactwa. o ich położenie i naturę. Pozostałe ludne miasta w mocy różnych panów się znajdują. do tego stopnia wojsko owego zbił.

jeśli tylko za męstwo nagrody nie zbraknie. perłami i szlachetnymi kamieniami przystrajać. jak tylko złoto i srebro jeść. a na stołach możniejszych tak wyszukane. jakby z zazdrości. cielęciną. rzemiosłu albo handlowi się oddają. Albowiem ludzie nasi mają pojętny umysł i osiągają. szlachetnie zaś urodzeni– służbie wojskowej. Następnie o majątki osobiste gorliwiej nie tak dawno zaczęliśmy się troszczyć. lecz prędcy są również do naśladowania obyczajów tych. W dawnych czasach spożywanie żytniego chleba i piwa z jęczmienia albo pszenicy uczynionego wspólne było dla wszystkich i całkiem zwyczajne. skąd bodaj że i w środku Lacjum tylu nie znajdziesz. ucząc się z zapałem i łatwością języków tych narodów. na naczyniach srebrnych jadać. których dzieła. przy kościołach i widocz- 102 . oratorów. teraz również używają ich niemało. wołowiną. A nadto pozostają Jeszcze wybitni ojczyzny swej luminarze. Dorósłszy. jak i w zgromadzeniach sejmów i wszystkich niższych sądach rozstrzygających sprawy sporne zobaczysz akta prawne w języku łacińskim spisywane. srebrem się i złotem. jako dawniej bywała. i drudzy chętnie również podróżują. jako też i o mężach wykształconych). jeśli z ludu są. Nie tylko też do obcowania i przyjaźni z kimkolwiek gotowi. skoro tu zarówno w kancelarii królewskiej. lecz i samo pospólstwo chlebem pszennym i winem przy stole się raczy. mlekiem. także po wsiach. a najwięcej jarzynami. nie goniąc za zbytkami zagranicznymi a przepychem. Istnieli jednak zawsze. co bliżej Węgier leżą. kapłaństwu i służbie możniejszym. lecz także niżsi i plebejusze w jedwabie i purpurę się odziewają. Młody wiek poświęcają zdobywaniu wiedzy. zewsząd się do nas dla zysku zbiegających. że jeśli niegdyś wiano senatorskiej córki wynosiło sto grzywien. skoro każdy goni za własnym pożytkiem i chciwością powodowany korzyści szuka. nie zaś sławy albo dobrego imienia. które to rzeczy na targach. uprawie roli. że magnaci największą część swoich dochodów na wonne korzenie i wina obracają. i Kościół talentami swymi i pismami uświetniają. wszędzie też ustalił się już zwyczaj konie srebrem zdobić. zdobywaniu bogactw i chciwości wszyscy już tak się oddajemy. liczni czynami wojennymi wsławieni mężowie (o których czyniliśmy krótkie wzmianki. jak to w moskiewskich. srebrem ołtarze nawet po dworach i wsiach przeładowywać. do których docierają. inflanckich. jednak bardziej tam przykładają się do gruntownego przyswajania cudzych wynalazków niż do wynajdywania czegoś samym i niezbyt jakoś starają się w czymś wyróżnić. także i w naszym wieku. zwłaszcza w większych miastach i tych. a i to dopiero zachęceni przez cudzoziemców. dalej medyków. baraniną. W rzemiośle wszelako nasi mniej się odznaczają. z którymi po łacinie tak swobodnie mógłbyś mówić. POŻYWIENIE I STRÓJ Pożywienie narodu naszego obfitsze jest niż prawie u wszystkich innych europejskich nacji. poetów i filozofów. zasłużonej sławy pozbawione jednak nie będą. I nie o rycerską chwałę tak wielka dziś troska. z czego procesów obywateli i ustawicznych waśni kraj teraz pełen. I nie tylko znakomitsi urodzeniem używają zagranicznych okryć i futer. teraz już nie tylko przedniejsi.szają i wielkim poszanowaniem otaczają. z którymi przestają. A przecież przodkowie nasi dość mieli. rybami. tatarskich i tureckich wyprawach i w tej ostatniej wojnie pruskiej można było widzieć. astrologów. Mimo to nie brak nam sławnych matematyków. dialektyków. jakkolwiek jeszcze publicznie nie ujawnione. I jedni. znawców prawa i teologów. jeśli z roli i zdobyczy swoich uczciwie z rodziną żyli. lecz obcymi przeważnie wyrobami z dawien dawna posługiwać się przyzwyczajeni. cokolwiek zamierzą. Ale przecież nie całkiem zgaśnie u Polaków ten zapal ducha i chwały wojennej umiłowanie. teraz posag córki prostego jakiego szlachcica (czemuż by nie i kupca?) sto tysięcy florenów zazwyczaj wynosi. tak więc nie pozostaje już nic innego. uczą się czytać i pisać we własnym i łacińskim języku. skąd. I plebs nawet wiejski ma zwyczaj stół zastawiać połciami słoniny. którzy i Rzeczpospolitą. zwłaszcza cudzoziemców.

jak nie bardzo nawet bogate cały swój ubiór perłami i szlachetnymi kamieniami kosztownymi aż do kostek ozdobiony mają. wieku czy urodzenia ludzi. tudzież skrócone i mocno obciśnięte kurtki. pierścieniach i innych przyborach kobiecych nadmiernie się lubują. Co do ubioru. Tatarów. tak niewiasty. które nie są niczym innym jak tylko stosem ułożonym do spalenia: z różnorakich sprzętów domowych. którzy w domu pozostają. mianowicie niemieckich. bogatemu bądź ubogiemu. kobiety dwukołowymi wozami mianowicie albo karetami zaprzężonymi w sześć koni jeżdżą. że z tak daleka owe towary są sprowadzane. Potem zaś. choć można ujrzeć naokoło. prawa jednak od zbytku Sejmy Rzeczypospolitej nie uchwalają nie wiedzieć z powodu jakiego złowrogiego fatum. tak jak się której. Tak więc. ponieważ modę swawolnych żołnierzy naśladują ci. paradować mogli. aby nie różnić się. do swoich ojczystych je przystosowując. wydając najznakomitszą część swoich dochodów tylko na to. czy to zamożnej czy ubogiej. wydłużonych. francuskich. Już zaś co do podróży. Jest też w zwyczaju. u których jest mnóstwo ryb i miodu. I nie przeszkadza nikomu koszt. przejęliśmy od nich i ich sprzymierzeńców. pewien rodzaj płaszczy żołnierskich. podobnie jak piwa z pitną wodą gotowanego. mężczyźni zaś albo tym samym sposobem. I w ten sposób na przestrzeni jednego tylko dziesięciolecia trzy. Zagraniczne atoli szczególną cieszą się u szlachty popularnością. że szlachcic wychodzący publicznie z niewiastą winien mieć do towarzystwa 103 . potraw i innych zagranicznych przypraw albo łakoci bardzo dużo każdego dnia używają. którzy na niejednej wyprawie bywali. Również i do ozdabiania szabel swoich. a także służbę swą w podobne odziewają. I widać już teraz kasetonowe stropy w zwykłych domach szlacheckich złotem pokrywane. jak z tego nadmiernego zbytku najznaczniejsze poniekąd rodziny do całkowitego później ubóstwa przychodzą. żołnierze zaś najbardziej owej różnorodności strojów są sprawcami. albo raczej szpecili ustawicznym zmienianiem. Atoli mieszczan i szlachty pożywienie o wiele wybredniejsze bywa. płaszcze i inne rodzaje Stroju. panterami albo sobolami podbite i bardzo wysokie czapki. obficie używają wina zmieszanego z miodem. win. lecz także w zdobieniu pałaców i drewnianych dworów. czapek i koni. ani stały jest. lecz jaki się komukolwiek. I nie tylko w miastach. przy czym najwięcej tkanin jedwabnych różnych kolorów i płaszczy złocistych. łańcuszkach. jako mężczyźni. gdyśmy z Turkami w Wołoszy wojowali. niemieckiemu ubiorowi podobne. gronostajami. Zazwyczaj jednak wszyscy używamy sukien zagranicznych. hiszpańskich oraz włoskich. tej ostatniej zwyczajem nosiliśmy szerokie i wydłużone kiereje. z niezmierną hańbą i wstydem dla przodków swoich. którzy niekiedy po sześćdziesiąt ubiorów jak najkosztowniejszych dla swej osoby zakupują. albo konno raczej. odpowiednie dla godności. nie mniej kosztownych kamieni szlachetnych używają i złota niżeli ich córki i żony. młodzi zwłaszcza. podoba. ani jeden jego rodzaj albo rodzaje . przejęliśmy od nich szerokie buty. zwłaszcza troszkę dalej. skórzane wydłużone nagolenniki. lecz nawet kupcy i plebs miejski najkosztowniejszymi dywanami i obiciami przysłaniają. dalej dziką zwierzyną i ptactwem. więcej– jest wielu takich. w świąteczne dnie są wystawiane. angielskich. I nie tylko w strojach ten nadmierny zbytek i zgoła nienaturalność przejawiamy. często włoskich mistrzów kunszt wykorzystując.nych miejscach. Wkrótce potem. także różnych wonnych korzeni. Tak samo zresztą czynią i niewiasty. albo przynajmniej nie narażać się na wzgardę tych. a ściany wnętrz nie tylko najmożniejsi albo najznamienitsi mężowie. gdy wojna była między nami a Moskwą. uważa się powszechnie za niezbyt chlubne. nazywanego miodem. podoba. cukrów. i wszystkie ubiory kobiece z całej Europy sobie sprowadzają. Rusini i Litwini natomiast. flandryjskich. stanu. w czasie wojny w Prusach ze Szwedami. zwyczaj przystrajania koni. podczas biesiad i gościn szlacheckich. lecz także po wsiach okazalej wszyscy mieszkać się starają. futra kosztowne. które w klejnotach.albo czterokrotnie wygląd wierzchniej odzieży naszej poprawialiśmy. i rybami wybornymi aż do zbytku niekiedy są zastawiane. Pieszo iść drogą. naszyjnikach. a stoły ich tuczonym drobiem wszystkich rodzajów. I nierzadko zobaczyć można. aby przepysznie ze swymi orszakami odziani.

U prostego ludu o wiele mniejsza jest troska o splendor i napuszoną próżność. którzy również ze szlachty są wybierani i równych z nią przywilejów zażywają. którą jednakiej barwy ubiorem nie bez kosztów i zbytku odziewać ma zwyczaj. jak żelazem osobiście mszczony bywa. wyjąwszy miejskie niewiasty. przyrzeczenie złamać. nawet pod zarzutem zdrady stanu. pospólstwu rolnictwo. do których wniosków się stosuje. za postanowieniem senatu Królestwa. Urodzeni zaś winni być z ojca i matki zarazem szlacheckich. których nie tylko do średnich. I cieszy się licznymi a poważnymi przywilejami. nawet jeśli w zupełnym ubóstwie pozostaje. urzędników powołuje i zasłużonych nagradza wedle upodobania. Szlachcie rządy oraz obrona ojczyzny w udziale przypadają. winnych zaś karze. które po części szczodrością królów i władców zostały jej zapewnione. niejeden dom szlachecki utrzymuje własną służbę. Król z senatem tylko przewodniczy sądom i zgromadzeniom. kiedy gdzie wychodzą. wojny sąsiadom wypowiadają. Zaliczani zaś do szlachty ci tylko być mogą. Za znakomitsze jednak uważane jest szlachectwo z urodzenia niż nadane. jakich mu nie brakuje. wszyscy co do jednego razem króla sobie wybierają. po części w drodze zwyczajów i tradycji nabrały mocy. acz tylko za uchwałą wszystkich stanów Królestwa. prawowitym połączonych małżeństwem: nieślubni bowiem szlacheccy synowie. które i same się stroją i starają się mieć jedną albo dwie służące do towarzystwa. by przypadkiem nie skłonił się do tyranii. Także honory i beneficja rozdziela. fałszywie przysięgać. sposób bicia monety zalecają i całą zupełnie Rzeczypospolitej administrację w rękach swoich dzierżą. I po to tylko. do której jest zobowiązana. z jednych i drugich natomiast kapłani do służby Bożej powstają. poniechawszy wojska i ziemiańskiego zajęcia. za męstwo do tego stanu wprowadzeni. handel i rzemiosła. teraz powszechnie nazywana jest jazdą. kłamać jest hańbą i niesławą: i jeśli kto tego rodzaju zarzuty o hańbiącą okoliczność komu poczyni. chyba że przez sąd udowodnionej. dawniej nazywana rycerstwem. prawa na sejmie przez swoich posłów ustanawiają. SZLACHECKIE PRZYWILEJE Naród polski najpierw dzieli się na stan rycerski. naturalnie. niewiasta zaś także dziewczętami służebnymi ma być otoczona. za popełnienie czynu haniebnego lub ohydnej jakiej zbrodni albo za pospolitą chęć zarobkowania. choćby i najznamienitszego urodzenia. Przez co wielu zobaczysz miernych urodzeniem i skromnych fortuną. gdyby sam sprawował prawo życia i śmierci. od służby w jeździe. czyli szlachtę. których przodkowie. do służby wojskowej i stanu szlacheckiego są wpisani. A ponieważ król wszystkich sporów i oskarżeń szlachty. Szlachta. nie są zaliczani do rodziny i nie korzystają z przywilejów szlacheckich. niby na miarę majątku. przymierza z nimi zawierają.dworzan. podatki ustalają. A znowu traci się szlachectwo tymi dwoma sposobami: na mocy. ani też pochwyconego głową karać bez orzeczenia senatorów. Stąd nikogo ze szlachty więzić nie może. rozstrzygać nie może z powodu licznych zajęć. oraz pospólstwo. znakiem rodowym byli obdarowani albo którzy teraz sami męstwem swoim klejnot uzyskali i publicznie. Jest zaś godnością równa sobie cała polska szlachta i żadne starszeństwo czy tytuły hrabiów albo książąt różnicy nie czynią: wszyscy równym prawem i wolnością się cieszą. dalej na stan duchowny i świecki. kupiectwem się zajmie bądź karczmarstwem czy sztuce jakiej mechanicznej się poświęci. przez apelacje do sądu swojego wniesionych. i swym autorytetem powagi im przydaje oraz imię na dokumentach i tytuł królewski kładzie. lecz także do najwyższych nieraz godności i najobszerniejszych dóbr łaskawość królów za zasługi wyniosła. nie tak prawem i sądem. jeśli ktoś mianowicie. pierwszą bowiem szlachcica zasadą jest uczciwość. natomiast nielicznych tylko przez nich za okrutne zbrodnie ukaranych. a zwłaszcza ktoś z tego samego stanu. królewskiego dekretu. ustanowiono w tym celu umyślne trybunały są- 104 . Zdradzić.

gdzie znajdowali się doktorzy praw i mistrzowie sztuk. Szlachta zaś.dowe do rozstrzygania sporów szlacheckich. częścią przez królów dawniejszych. którzy do zwracania mu na to uwagi przysięgą są zobowiązani i na zmianę w zamku królewskim przebywać muszą. albo spory między dzierżawcami w dobrach swoich królewskich. statut wiślicki (z ok. bardziej nieroztropne przedsięwzięcia króla ganią i w ten sposób wzajemną zgodnością najświętszych tradycji przodków i wspólnej ojczyzny najcenniejszych praw do końca życia bronią. ma swoje osobne prawa. I utrwaliło się to prawo saskie (które powszechnie magdeburskim jest zwane. 365 364 105 . Ma tu Starowolski na myśli tzw. komentarz 39. z każdej prowincji. które jeszcze oglądać można– nigdzie jednak prawo albo statut książęcy nie były ogłaszane na piśmie. 1347) i następne normy prawne ujęte w zbiór praw– spisany– powstałe z inspiracji Kazimierza Wielkiego. kłótnie zaś i spory poddanych były rozstrzygane przez orzeczenia ludzi honoru. chyba że na skutek równości głosów spór jakiś odesłany jest do sejmu koronnego i senatu dla rozważenia oraz ostatecznego rozstrzygnięcia364. Kazimierz tedy Trzeci. tak świeckich jak duchownych. bądź to w innych sprawach czy względach publiczne poddanych przywileje chciał gwałcić. łatwo zostaje powstrzymany powagą senatorów. nie tak dawno ustalona. że stanowi ostatnią instancję. tak w określaniu spraw politycznych. uchwałami własnymi i ustawami królewskimi się posługują. i te zowią się konstytucjami. jak i prywatnych. i często mówią mu nader ostre uwagi radząc o Rzeczypospolitej. gdzie indziej nazywana parlamentem. I dlatego. jeśli wola. by spory i różnice podług praw i ustaw rozsądzali. jednomyślnością wszystkich mężowie wyłącznie ze szlachty są wybierani i do miejsc na stałe już wyznaczonych wysyłani. Jeżeliby więc król kiedykolwiek od zobowiązań swoich odstąpił i bądź to w sądowych. I lubo wcześniej chrześcijanami już od dawien dawna byli i umiejętność pisania w wysokim stopniu posiadali– na przykład wszyscy w senacie i urzędach. którzy wszędzie do Polski dla korzyści swej przybywali. jak świadczą o tym dawne dokumenty. które prawem saskim się rządzą. dzięki mądrym rządom w Królestwie nazwany Wielkim. pierwszy szlachcie prawa ustanowione a spisane nadał. jacy od Kazimierza Wielkiego aż do zgonu Zygmunta Augusta panowali. wyróżniali się godnościami burmistrzów i ławników365. odwoływane lub przywracane. praw nieświadomymi. do czego skłoniły go prośby osiadłych tu Niemców. Ta forma sądu. Poza sejmem natomiast król tylko sprawy skarbu publicznego rozpoznawać może. lecz od początku państwa aż do czasów Kazimierza Wielkiego wszelkie prawo w mocy panującego spoczywało. do którego każdego roku. oraz szeroko zakrojoną przez tego monarchę działalność kolonizacyjną i osadniczą (lokowanie nowych miast. z zobowiązaniem wszystkich po równi prowincji Królestwa do Por. które w księdze osobnej przez mężów uczonych ujęte. tak iż podobne jak w swojej ojczyźnie mieli zarządzanie miast i między Sarmatami. którzy z rozkazu księcia byli sędziami prowincji. ponieważ niegdyś z tej metropolii Saksonii zostało przejęte) we wszystkich miastach polskich. częścią– nowszymi i naszymi już czasy– przez samą szlachtę na sejmach. statutami Królestwa są nazywane. PRAWA I STATUTY Praw niegdyś Polacy spisanych żadnych nie mieli. acz za aprobatą króla i senatu uchwalone. dalej także spory tych miast Królestwa. odwołania od niego nie ma. ludowi zaś miejskiemu łaskawie pozwolił przyjąć prawa od pobliskich miast saskich. które nim do dzisiaj oraz innymi. ustalone z mocą postanowienia. lecz podług zwyczajów tylko i dawnych tradycji Królestwo było rządzone. One też według wymagań rzeczy i czasów bardzo często są zmieniane. głównie na prawie magdeburskim) . u nas zwana jest trybunałem.

Mamy tedy króla nie z dziedzictwa. które w całości niemal prawem miejskim się posługują– co pospolicie chełmińskim jest nazywane– z wyjątkiem trzech miast. stu pięćdziesięciu367. Bez rady zaś senatu i posłów nie może ani wojny jakiejkolwiek wypowiedzieć. który jest najwyższym wykonawcą praw ustanowionych na sejmach. marszałków. Słowem– wszystkie w Rzeczypospolitej godności sam. które zakładają rządy albo jednego. na przykład Litwa i Wołyń. ani rozstrzygać rzeczy jakiejś ważniejszej. Trzech bowiem nowych dodał Władysław IV. częścią duchownymi. mianowicie biskupa smoleńskiego oraz wojewodę i kasztelana czernihowskiego]. przydanych królowi.stu czterdziestu siedmiu”. łącznie ze wszystkich prowincji [. Senatorów. Podobnie Prusy tak Książęce. Braniewa i Fromborka. Mamy posłów sejmowych. już od chwili przyjęcia religii chrześcijańskiej. Mamy senat ze znaczniejszej szlachty wybrany i do przestrzegania tychże praw powołany.. WŁADZA POLITYCZNA Władza w Polsce składa się z trzech podstawowych i prostych form republiki. dochodami korony366 zarządza i starostwa rozdziela. by zwracali jego myśli i czyny ku dobru Rzeczypospolitej. jako i świeckich. A są oni czworakiego rodzaju: biskupi. kanclerzy. którzy. wtedy bowiem tej pierwszej trzymać prawnie nie może. czyli szlachectwa i dobrej sławy. które w rozstrzyganiu spraw przestrzegają swoich własnych statutów. I tak za jednomyślnym staraniem wszystkich w określonych zaiste a nader wąskich granicach zamknięta jest władza . jakie tylko poszczególne prowincje mają. wojewodowie. albo wielu. Stały też i dożywotni jest to urząd. którzy i władzę króla.. częścią świeckimi. to jest po utracie wolności obywatelskich. podskarbich i wodzów wojska. wedle swej woli i upodobania rozdaje.centum quadraginta septem”– „. tworzą zgromadzenie i są dopuszczani do narad. ani podatków czy danin nowych ustanawiać. król żadnego zgoła prawa nie ma. Tu przez dochody korony rozumieć chyba należy dochody z dóbr królewskich (królewszczyzn) i zyski z ceł. a jego sądy ku rozwadze wedle sprawiedliwości i równości. jakoby trybunów jakichś. 367 W pierwszym wydaniu Polonii było: „. Elbląga. kogokolwiek zechce. z wyjątkiem niektórych tylko spraw. na wszystkie urzędy i na sędziów wyznacza. z określonymi honorami i godnościami związany. zaprzysiężeni. jakośmy wyżej rzekli. czyli wszystkich do pewnego stopnia. liczy się tak duchownych. ani praw nowych spisywać albo monetę bić. ani odstępować komu cokolwiek z dóbr Królestwa. Pośród senatorów są dwaj arcybiskupi. dotyczącej spraw Rzeczypospolitej. ani podnosić kogokolwiek do stanu szlacheckiego. żup solnych. 106 366 . z wyjątkiem niektórych praw praktycznych. i senatu nadmierny autorytet ograniczają. jako i Królewskie. a wyznaczonych do uchwalania na sejmie praw.. Sam natomiast zupełnie biskupów i opatów mianuje. albo kilku. w oparciu o równość praw.ich przestrzegania. wojewodów i kasztelanów. Natomiast o głowie i honorze szlachty jedynie na sejmie z senatem rozstrzyga. i ma w ręku wszelkie sposoby wynagradzania i obdarowywania dobrami.. sejmy zwołuje. które prawem lubeckim są objęte. A w każdym razie nad duchowieństwem. albo też jeśli kto osiągnie inną wyższą godność. chyba że po jego całkowitej lub połowicznej zmianie stanu. królewska nad stanami duchownym i szlacheckim tudzież nad ich poddanymi i dobrami. obranych w wolnym głosowaniu każdej prowincji. odebrać nikomu go nie można. ani przymierza w imieniu państwa z kimkolwiek zawrzeć. kuźnic itp. gnieźnieński i lwowski. kasztelanowie i wyżsi urzędnicy. lecz w drodze elekcji kreowanego.

derpski i parnawski. trocki. parnawski370 i starosta żmudzki. kaliski. przed biskupem kujawskim (po arcybiskupach gnieźnieńskim i lwowskim oraz biskupie krakowskim). śremski. żmudzki. por. ruski. 371 Feliks Koneczny w cytowanej pracy (s. lubelski. przemęcki. małogoski. wileński. żarnowski. liwski. miński. warmiński. komentarz 353). derpski. kujawski. poznański. Mniejsi już nie tak. gdzie wygłaszają mowy i przy publicznych uroczystościach asystują. ciechanowski. płocki. nowogródzki. dobrzyński. gdyż północna część Inflant była już w rękach Szwedów. kiedy było także trzech kasztelanów: wendeński. sandomierski. rawski. 375 Feliks Koneczny w cytowanej pracy (s. lądecki. wołyński. między wojewodami sandomierskim i kaliskim. wieluński. nieprzerwanie w senacie zasiadają. rypiński. komentarz 100. łucki. miński. parnawski375. sierpecki. międzyrzecki. 177) wymienia kasztelanów wileńskiego i trockiego wśród wojewodów (wileńskiego na miejscu dwudziestym trzecim. łęczycki. wojnicki. inowrocławski. zawichojski. inowrocławski. ponieważ z innymi senatorami. lubaczowski. lwowski. utworzono jedno tylko województwo inflanckie (por. 372 Por. sandomierski. Witebski. konarski ziemi sieradzkiej. połocki. jak mniejszych. tak większych. między wojewodami łęczyckim a brzeskim-kujawskim. sieradzki. w jakim teraz przez nas zostali wyliczeni. jest osiemdziesięciu sześciu: krakowski (który wszystkich wojewodów wyprzedź a i zajmuj e pierwsze miejsce po biskupach. malborski. 370 Od 1621 do 1660 tylko formalnie istniały województwa wendeńskie. brzeski-kujawski. mścisławski. żmudzki. Kasztelanów. rogoziński. gostyniński. s. poznański. brzeski-kujawski. podolski. Po tych następuje wyższych urzędników Królestwa dziesięciu: marszałek wielki koronny i marszałek nadworny koronny.biskupów zaś czternastu: krakowski. bełski. wyszogrodzki. kruszwicki. kowalski. słoński. 373 Feliks Koneczny w cytowanej pracy (s. biecki. lubelski. a trockiego na miejscu dwudziestym siódmym. który sam jeden tylko spośród starostów wszystkich prowincji i powiatów do senatu wchodzi371. chełmiński. poznański. chełmiński. 177) wymienia starostę żmudzkiego na miejscu dwudziestym dziewiątym. warszawski. przemyski. krzywiński. kijowski. 369 Ostatnie. kamieński. podlaski. bracławski. wileński368. 178) wymienia kasztelana inflanckiego przed czernihowskim. siedemnaste miejsce w senacie zajmował biskup smoleński. między wojewodami sieradzkim i łęczyckim). sanocki. bydgoski. komentarz 279) kasztelan czernihowski. kijowski. I ci nazywani są większymi. inowłodzki. bełski. czchowski. wendeński oraz [smoleński]369. nowogródzki. brzeski-litewski. wołyński. pomijając stan podziału Inflant na trzy województwa przed 1621. halicki. kamieniecki. elbląski. pomorski. bracławski. smoleński. a wszyscy w tym porządku. podlaski. płocki. smoleński. łęczycki. zakroczymski. do wszystkich nawet najtajniejszych narad są dopuszczani. 374 Kasztelana sądeckiego wyprzedzał (od 1645. Czerski. gdański. płocki. 2 pozostałej części prowincji. 107 368 . tak duchownymi. oświęcimski. o którym mówi Starowolski w zdaniu dorzuconym w drugim wydaniu kilkanaście wierszy wyżej. W trzecim wydaniu biskup smoleński wymieniony jest we właściwym miejscu. między świeckimi senatorami372). mścisławski. wiski. sochaczewski. witebski. kijowski. derpski. przemyski. jak świeckimi. biechowski. zwanej od 1667 Inflantami Polskimi. gnieźnieński. chełmski. derpskie i parnawskie. konarski ziemi kujawskiej. kaliski. rozpierski. wileński. nakielski. trocki373. spicymierski. radomski. wendeński. Wojewodów jest trzydziestu czterech: krakowski. 177) wymienia biskupa wileńskiego na czwartym miejscu. santocki. raciąski. chełmiński. kamieniecki. brzeski-litewski. mazowiecki. wendeński. chełmski. wiślicki. połocki. a mianowicie: sądecki374. sieradzki. marszałek wielki litewski i marszałek nadworny Wielkiego Feliks Koneczny w Dziejach administracji w Polsce w zarysie (Wilno 1924. konarski ziemi łęczyckiej. połaniecki. brzeziński. rawski.

wszyscy przelać krew są gotowi. chorążowie i tym podobni. poszczególnie im przypadających. jak np. sędziowie. Trzej pierwsi z nich są heretykami. i tak dopiero do senatorskich godności dochodzą. czyli grodów. jednakże królewski majestat tak wszyscy razem czczą. inni. co Starowolski bardzo trafnie określa. kanclerz wielki koronny i podkanclerzy koronny. podskarbi na koniec Królestwa Polskiego i podskarbi Wielkiego Księstwa Litewskiego376. jak najwyższy podkomorzy. bo każda ziemia niegdyś. 178) wymienia obu marszałków nadwornych na samym końcu (por. ściągania powinności publicznych.. których urzędy ziemskimi nazywamy. każdy w swoim powiecie. sekretarze i inni. życia i dobra osobistego. Wojewodowie to jakby– starożytnych Rzymian zwyczajem– wodzowie województw: skąd także funkcja ich u nas jest taka sama– być wodzami zastępów swoich województw na wyprawach wojennych. i wszystkie stany Królestwa. kochają i szanują. kwestorzy. używa w poselstwach. jakbykolwiek był potężny. Następnie kasztelanowie. ich także król. (w niektórych przypadkach i później). 378 Prus Książęcych (od 1525. jak się pospolicie mówi. a którzy stałe swe funkcje mają. wynikając na ogół z tradycji lokalnych. 377 Podział i funkcje urzędów w Polsce przedrozbiorowej– niejednolite i trudne często do ścisłego określenia– kształtowały się od wczesnego średniowiecza aż po XVI w. jak prefekci miast. por. łowczowie. do zarządzania posiadłościami. są zaś w jednym województwie liczni nieraz kasztelanowie. czyli ziem. czyli na obszarze albo. komisjach. Ale są jeszcze inni urzędnicy poza zgromadzeniem senatorów. koniuszowie i podkoniuszowie. referendarze. 108 376 . a dzielą się trojako: jedni. miecznicy. i jedynie spośród samej szlachty. woźni trybunalscy i liczni inni. podczaszowie. z pierwotnych podziałów na ziemie i księstwa. to urzędnicy dworu królewskiego. komentarz 301). Tak więc król Polski i pan najwyższy wszystkich prowincji podległych koronie. niemniej czujna wolność szlachecka tak majestat królewski.Księstwa Litewskiego. kanclerza wielkiego litewskiego po kanclerzu wielkim koronnym. Wreszcie urzędnicy Królestwa: ci biorą potoczną nazwę od sprawowanych urzędów i funkcji publicznych całej Rzeczypospolitej dotyczących. stolnicy. kanclerz wielki litewski i podkanclerzy Wielkiego Księstwa Litewskiego. wedle swego upodobania. to jednak obowiązany jest żyć w ryzach prawa i uchwał senatu. w wojsku i innych rodzajach służby publicznej. kuchmistrzowie. są jakby zastępcami wojewodów i dowódcami oddziałów szlacheckich. a następnie podkanclerzego koronnego i litewskiego. starostowie i podstarostowie. i w ten oto sposób prawa równości określają i króla. Wszyscy zaś owi tak znaczni jedynie z woli króla są mianowani. podczas gdy Starowolski grupuje osobno ministrów koronnych i litewskich. na koniec urzędnicy powiatów. w kraju poszarpanym na państewka. czwarty Feliks Koneczny w cytowanej pracy (s. A chociaż u wszystkich jest stała i niewzruszona wola strzeżenia publicznych wolności i zakresu władzy monarszej. też komentarz 30). a dla jego bezpieczeństwa i sławy. ziemi. księcia Pomorza380 i księcia Wołoszczyzny381. każdy pod swoim wojewodą. miała osobnego księcia377. jako i autorytet senatu poniekąd miarkuje. zwani są urzędnikami całego Królestwa albo Wielkiego Księstwa Litewskiego. i choć samo ogromne Królestwo władzy monarszej jest poddane. hetmani wojsk. nazywani tak od kasztelów. że bez jego rozkazu niczego zupełnie w Rzeczypospolitej nie czynią. księcia Kurlandii379. LENNICY Czterech właściwie lenników ma Królestwo Polskie: księcia Prus378. O podziale urzędów szerzej informuje komentarz 30.

w całym Królestwie Polskim religia katolicka przeważa i nikt ani do senatu dopuszczony. tylko z Lęborka i Bytowa (por. że Hus i Wiclif trucizny w Czechach rozlewali. jako ościennej potęgi. czyli Wołoszy ludzie. jakby do najwyższego pana i sędziego uciekają się i nie mogą być uciskani przez samowładztwo swoich książąt. 379 109 . w 1569 wydzielonego z Inflant). 382 Por. nie mają głosu w elekcji króla ani udziału w rządzeniu krajem i nie są traktowani na równi z panami naturalnymi. a nie. aby cesarz turecki nigdy bez zgody króla Polski księcia. tertius iste Schismaticus” („Dwaj pierwsi są heretykami. ani obyczaje ludu w niczym nie naruszały postanowień Kościoła. chociaż. zawartym między Polską a Turkami gwoli wzajemnego pokoju jeszcze przed wojną chocimską. Niegdyś. teraz mają książąt przez Turka wyznaczanych wraz ze strażą turecką. nie są jednak naturalnymi członkami Królestwa. zaraz po przyjęciu wiary. Lubo w przymierzu równoprawnym. Faktycznym lennem Polski pozostawała w latach 1387–1497. komentarz 320). Nie tak już Mołdawii. tak jak członki ze swym ciałem złączone być winny [(w posiadanie dopiero niedawno włączona została ta część Pomorza. gorliwości ich powierzając.schizmatykiem. z której słusznie książęta szczecińscy corocznie królom Polski winni byli hołd składać)]382. skroś całe Niemcy– które z nami sąsiadują i kontakty handlowe prawie Codziennie z nami mają– porozsiewał błędy pod pretekstem wolności czy raczej z nadużyciem jej. kto nie byłby rzymskiego wyznania. nie wchodzą do sejmu jako doradcy monarchy. trzeci schizmatykiem”). lecz jako obcy. Lecz odkąd Luter z innymi swego pokroju ludźmi. takimi bowiem są w istocie. taką pobożnością się odznaczali. ani do niższej ławy powołany być nie może. by ani prawa. uwolnieni od płacenia danin i przez króla wspomagani. ponieważ po wygaśnięciu męskiej linii ich rodów (z wyjątkiem Wołoszy). za pamięci ojców naszych. pobożni królowie każą wprowadzać kapłanów niższego stopnia z kolegiów poszczególnych kapituł katedralnych. iż przez lat bardzo wiele różni różnym religiom sprzyjali i każdy sobie wedle własnego sądu Pismo święte tłumaczył. Wszyscy zaś. komentarz 353). za łaską bożą. za czasów przodków naszych. Wołoszczyzna (Mołdawia) w ciągu wielu stuleci znajdowała się pod wpływem na przemian polskim. wyraźnie zastrzeżone jest. węgierskim lub tureckim. I gdy najzajaKurlandii i Semigalii (jako księstwa lennego. przypisy 320 i 380. nauki owe niby zaraza na zgubę naszą do Polski się wdarły i tak zatruły umysły rodaków. Królestwa zwierzchność uznają i hołdy oraz daniny należne na znak podległości w określonym czasie składają. raz porzuciwszy bezbożny kult bożków. RELIGIA Chrześcijańską religię naród Polski. jak inni mieszkańcy Polski. przysięgę wierności mu składali. do odnawiania herezji nieprzywykły i nie mogący ścierpieć. Skąd także ich poddani sami teraz w sprawach poważniejszych do króla. poddanych Polsce w 1561 przez Gottharda von Kettlera (por. Lecz teraz znowu. Już przodkowie nasi. 381 Właściwie: hospodara wołoskiego. Z tej samej również przyczyny teraz jeszcze do sądów trybunalskich. Polska. już blisko siedemset lat nieprzerwanie zachowuje i bogobojnie pielęgnuje. ponieważ samych ich książąt raczej Turek teraz najwyższym jest panem. której wszelako majestat tak wielce jest czczony. jako lennicy króla. jak dawniej. księstwa ich do korony powrócić mają. Wołoszy nie wyznaczał i aby ten. 380 Lenno książąt pomorskich. kto władzę książęcą otrzyma. czyli parlamentów. W wydaniu trzecim zdanie to przeredagowano: „Duo illi haeretici sunt. że wyższych duchownych na pierwszych miejscach w senacie mieć pragnęli i do wszystkich rad ich powoływali. był także wierny królowi Polski. iż w ustalonych terminach dary przysyłają.

mosiądz. tak jak i Ormianie. a szczególnie w czasie bezkrólewi. purpurę. deski i inne materiały do budowy okrętów i wyposażania domów używane. Dalej sól. lecz zagranicznych. wełnę. po nim zaś później królowie Aleksander i Zygmunt Stary złote monety bili. I lubo niektórzy królowie nasi. na wzór Węgrów bić polecił.dlejsi heretycy. I wielki sekretarz Królestwa zawsze spośród duchownych był. Ale wreszcie. króla bardzo mądrego. jak i złote. woły. którzy pod koniec panowania Zygmunta Augusta. len. już to mającej domieszkę miedzi. częścią nie. na wzór Niemców. żadnego ościennego kraju pomocy nie potrzebując. konopie. ani też nie do pogardzenia bogactwa Polaków. a najwięcej czeskich dość długo używali. 383 110 . chmiel. jak to mają zwyczaj czynić heretycy. jak słuszna. która za towary skądkolwiek wpływa. owies. Bardzo wiele używa się u nas teraz zagranicznej monety. różne krupy i rośliny strączkowe. Pierwszy Kazimierz Wielki rozkazał bić miedziane i srebrne. próbowali usunąć arcykapłanów z senatu. mak. piwo. gdy bić je zaczęli: częścią z powodu zbytków i rozrzutnego używania złota oraz jego wywozu za granicę. Są co prawda w różnych stronach na Rusi i Litwie greckiego obrządku ludzie. lecz takie. pieniądze od lichwiarzy albo innych monarchów na swoje prywatne wydatki czasem pożyczali. już to o zmniejszonej wadze. saletrę. belki. pieniędzy za granicą nie żebrano ani nie pożyczano złota. którzy biskupów swoich i licznych opatów mają– ci jednak bardziej ceremoniami liturgicznymi niż dogmatami wiary od nas się różnią. największą siłą dysponując. Niegdyś bowiem własnych pieniędzy Polacy nie mieli. Są też i Żydzi wszędy po całym Królestwie i Tatarzy mahometanie na Litwie oraz Wołyniu. za samą już tylko godność kapłańską. Lecz wartość jednych i drugich sześciokrotnie niemal wzrosła w porównaniu do monet za przodków naszych. żelazo. pszenicę. dobrej jakości i wagi. nigdy jednak. tak jako apostolską. proso. skóry miękko wyprawione. Wywozi się zatem z Polski: żyto. choćby i w największej potrzebie Rzeczypospolitej. a wszyscy kapłani cześć otrzymują. za wszystkich biskupów ojca. którzy także swoje obrządki i gusła mają. wesela albo pogrzeby królów swoich. tyle tylko zyskali. że oni wszystkie wyprawy wojenne sami dotąd z własnych dochodów przeprowadzają i z własnych majątków pokrywają koszta olbrzymie na koronacje. za ich przykładem poprzedni Miłościwy Król Zygmunt III tak srebrne. smolę. Wiara katolicka przeto w całym Królestwie przeważa. popiół. lecz tylko złotej i srebrnej. lecz nikogo od wiary katolickiej nie odciągają ani swoim złym przykładem nie zarażają. BOGACTWA Ani wielkie są. słoninę i inne niezliczone W wydaniu pierwszym było: „(maxime vero pietate Serenissimi Regis nostri moderni Sigismundi III)”– „(najbardziej zaś pobożnością współczesnego nam Najjaśniejszego Króla Zygmunta III)”. mimo daremnych usiłowań przeciwników wiary. częścią papieżowi posłuszeństwo okazujący. łój. nawet wtedy. miód. jęczmień. podług praw dawnych żyjący. do nadmiernego doszli znaczenia. za Kościoła powszechnego głowę. nieomal wszyscy już wyplenieni zostali. wosk. ponieważ kruszce mniej nam były znane. kryształy. barany. skóry. przez zbytnią swą rozrzutność. i wszyscy rzymskiego arcypasterza z pełną czcią uznają za biskupa najwyższej rangi. koperwas. dzięki gorliwej czujności świątobliwych przywódców Kościoła i za staraniem mądrych królów (najbardziej zaś– pobożnego Zygmunta III383). ołów. częścią z powodu lichości pozostałej monety. gdyśmy sami jeszcze nie bili monety. węgiel ziemny. lubo na import towarów bardzo dużo się też wydaje. bursztyn. konie. lazur. że– zgodnie z postanowieniami senatu i ustawami– prastarym zwyczajem urząd i kanclerza i podkanclerzego kolejno w posiadaniu biskupów zostaje. miedź. wieprze.

śledzie. wizna i inne przetwory rybne oraz na wietrze albo słońcu suszone ryby morskie. A od nich dla odmiany do nas sprowadza się tkaniny jedwabne. zwłaszcza zwerbowani ze szlachty. i służy do wypadów na otwartym polu. dywany. Nadto srebro. obicia i inne ścienne zasłony. gdyby mogła wprowadzić skromność życia właściwą starożytnym Lacedemończykom. tak gotowa. WOJSKO Poprzestając na swoich posiadłościach. Tak pod Miłościwym Zygmuntem I (że już dawniejszych pominę) Leśniowski w tysiąc pięćset kopijników na czterdzieści tysięcy Moskwicinów uderzywszy. do kopania fos i sypania szańców. o ile przez nich pierwej siłą nie jesteśmy sprowokowani. stawić nadciągającemu nieprzyjacielowi czoła pierwej. cudowne nad nimi zwycięstwo odniósł. Stąd też wojsko nasze po większej części z jazdy się składa. tedy natychmiast na sejmach. oczywiście. i tę w całości z chłopów. Dlatego także i wojsko nasze bardziej do obrony ojczyzny przysposobione mamy. czyli ryby morskie. a więc. co raczej zbytkownych– sprawiłoby to. złote. budowy mostów. Piechoty natomiast mało mamy. w bitwach bywają zazwyczaj tak mężni. na najsilniejsze wrogów wojska ze szczupłą swoich garstką wychodzą w pole i najczęściej zwyciężają. jak do prac obozowych. niż sprowadzamy zagranicznych– zwłaszcza nie tyle koniecznych. postępując naprzód. nie mają obowiązku iść dalej niż pięć mil poza granice Królestwa. powoływanych nie tak do boju. że nawet w największych niebezpieczeństwach nie poddają się i ducha nie tracą. których tak pobliscy sąsiedzi. nim W granice nasze wejdzie. którzy są sprawniejsi od naszych. jak i nie obrobiona. wonne korzenie. Jeśli zaś potrzeba iść dalej. równania dróg. jak i zamorskie ludy od nas potrzebują. Żołnierze tacy. a i to raczej w celu pomszczenia krzywd i odzyskania zagarniętych ziem niż dla zajęcia ich posiadłości i władania nimi. dla koni i ludzi ozdoby. Jeśli przeto zdobywanie jakiegoś miasta podejmujemy. wznoszenia wałów. niż do zdobywania miast cudzoziemskich i potężnych warowni. i mądrym na koniec zarządzaniem gospodarką znacznie nas przewyższają. postanawiamy werbunek żołnierzy pieniężnych. Wjeździe natomiast zawsze zadowalamy się naszymi. by. którzy. Gdybyśmy przeto więcej towarów naszych wysyłali poza granice Królestwa. transportu taboru wojennego i armat oraz na koniec do pełnienia straży w samych obozach. Podobnie też Boratyński. że nie uważano by nas za całkiem ubogich w porównaniu z innymi krajami europejskimi. Sprowadzane są także perły. wina w końcu. nigdy wojen najeźdźczych sąsiadującym z Polską narodom nie wydajemy. siedem tysięcy zabił i działa wszystkie zabrał. do ucieczki wszystkich zmusił i blisko dziewięć tysięcy trupem położył. jeśli powszechnym zarządzeniem ze wszystkich prowincji do obrony ojczyzny są wezwani. a że zuchwale z losem swym igrać przywykli. jakimi sąsiedzi nasi granice swoje przed nami zabezpieczają. i różnych rzemieślników. wełniane i lniane delikatniejsze. i obfitością kruszców. szlachetne kamienie. Kamieniecki z sześcioma tysiącami swoich dwadzieścia pięć tysięcy Tatarów na polu bitwy rozciągnął. wtedy zaciągamy z Niemiec albo Węgier najemnych piechurów. Tarnowski w cztery tysiące dwadzieścia dwa tysiące Turków i Wołochów 111 . rozmaite przyprawy do potraw i przysmaki. którą prawie wyłącznie szlachta stanowi. które zawsze wojnę poprzedzać powinny. których wyrób jest u nas mniej wytworny. złoto. w jakie zaopatrujemy inne kraje. futra wspaniałe. bez których z powodzeniem obeszłaby się ojczyzna nasza.towary. cyna i stal. chociaż nie brak nam surowców. w dwa tysiące jazdy na trzynaście tysięcy Moskwy natarłszy. które i ilością towarów.

późniejszego kanclerza i hetmana wielkiego litewskiego. 112 384 . 392 Por. w tym również posiłkowy oddział szwedzki (głównie z Niemców) pod dowództwem Pontusa de La Gardie. 390 Por. których nazywamy ciężkozbrojnymi. pt. całe wojsko buntowniczych gdańszczan. 21 października 1578. 385 Chodzi o Mikołaja (Starowolski podaje błędnie skrót imienia „F”.) Radziwiłła zwanego „Rudym”. wszystkich niebawem do haniebnej ucieczki zmusił oraz trzy regimenty Niemców z tegoż wrogiego wojska ujął. zniszczył w ciągu jednego dnia i oprócz jeńców więcej niż osiem tysięcy zabitych na pobojowisku naliczył387. w trzy tysiące jeźdźców. komentarz 358. Chodkiewicz zaś w trzy tysiące. dziewięć tysięcy żołnierzy pod Sztumem mającego. 387 Chodzi o zwycięską bitwę wojsk polskich pod dowództwem Jana Zborowskiego nad armią zaciężną zbuntowanego Gdańska nad Jeziorem Lubieszowskim koło Tczewa w 1577. dwa jego regimenty związawszy. A jest jazda sama jakby czworakiego rodzaju. 35 000 żołnierza. Następnie pod królem Stefanem Zborowski. późniejszego wojewodę połockiego. gdy sam miał niespełna dwa tysiące jazdy. jedni są kopijnicy i pospolicie zwą się husarzami.pobił i pięćdziesiąt dwie armaty zdobył384. 389 Chodzi o bitwę pod Byczyną. 20 000 żołnierzy. I pod Amersztynem na Pomorzu. a inni w arkebuzy także zbrojni i nazywani są arkebuzerami. Andrzej Sapieha jest też autorem wiersza opiewającego zwycięstwo wendeńskie. 391 W bitwie pod Kłuszynem 4 VII 1610 Żółkiewski dysponował ok. nie lękają się nigdy i w otwartym polu. Kazigireja Scytę z siedemdziesięcioma tysiącami na Polskę ciągnącego na polach Cykory trzema tysiącami swoich tak przyparł. wszystkie jego armaty zdobywając. i jedni. dziewięć tysięcy żołnierzy szwedzkich zgniótł i cztery tysiące jeńców pojmał390. który brat udział w bitwie z wojskami moskiewskimi o Wenden (Kieś) 21 X 1578 (w czasie wojny Batorego z Iwanem Groźnym o Inflanty). Tak nasi wroga. ochoczo uderzają. bez boju do poddania się wnet zmusił. że ów. lecz i do kapitulacji zmusił389. Spośród lekChodzi o bitwę pod Obertynem 22 VIII 1531. w niespełna dwa tysiące. armia hospodara Petryły liczyła ok. 388 W pierwszym wydaniu było: „Serenissimi Regis nostri moderni” („Najjaśniejszego Króla naszego współczesnego”). nawet najsilniejszego. wraz na Krym zawrócił. Por. zuchwale natarł. a następnie smoleńskiego. 386 Chodzi o Andrzeja Sapiehę. hrabią de Pontibus. osiemdziesiąt tysięcy Moskwicinów niespodziewanie pod Kłuszynem napadłszy. prawie osiemnaście tysięcy w obozie mającego. komentarz 276. 1500 piechoty i 12 dział. pod Kircholmem w Inflantach. piechota zaś dwojakiego. choćby szczupłą garstką wojska jemu nierówni. wiele tysięcy na polu bitwy utraciwszy. który W 1564 zwyciężył wojska moskiewskie w bitwie nad rzeką Ułą. a Dymitr Szujski miał ok. d. ponad tysiąc trupem położył i zmusił napastnika do szpetnej ucieczki. synem Zygmunta. Dalej. a piechoty w ogóle żadnej392. Radziwiłł z siedmioma tysiącami nad Ułą trzydzieści tysięcy wojska moskiewskiego zupełnie zniósł i zamek tegoż dnia zdobył385. Hetman Jan Tarnowski dysponował siłami wynoszącymi ponad 4000 jazdy. i do króla pod Smoleńsk przyprowadził391. z zamorskich ludzi zwerbowane. i drudzy zaś w żelazne pancerze oraz szyszaki są okryci. Podobnie Żółkiewski. 7000 jazdy. Pod królem Augustem. drudzy lżejszego. pod wodzą [świetlanej pamięci Zygmunta III]388. Sława na szczęśliwe zwycięstwo księcia Michała Radziwiłła s 24 000 pod Kiesią. Z jeźdźców jedni są cięższego uzbrojenia. z komendantem ich. Zamoyski z niespełna sześcioma tysiącami nie tylko całkowicie zwyciężył arcyksięcia Maksymiliana. z tych. komentarz 49. Również Koniecpolski niedawno w Prusach z pięcioma chorągwiami jazdy na Gustawa. A Sapieha pięcioma tysiącami Wenden obronił i dwadzieścia cztery tysiące Moskwicinów oraz Inflantczyków w jednej bitwie położył386.

że kilka zaledwie królestw Europy im dorównuje. liczba szlacheckiego rycerstwa przez zły Rzeczypospolitej rząd żadną miarą równocześnie zebrać się przeciw wrogowi nie może. lecz najlepszych dowódców pośród swoich mamy? Mielibyśmy znacznie więcej. wystarczająca ilość broni i dbałość o umocnienia. i znakomitszych. z okręgów Rusi pobliskich Scytii. bądź wreszcie na czółna swe wsiadłszy. gdyby męstwo rzeczywiste. dostatek pieniędzy. który jest duszą rzeczy. lubo niektóre z nich są u nas niekiedy znakomitsze niż u innych narodów. co by mogły niespodziewany najazd wroga jakiegoś powstrzymać. w byle jakie płaszcze odziani. prócz niewielu tylko oddzia393 Por. i ta ogromna. byleby w sztuce wojennej był biegły i w boju szczęśliwy: w przeciwnym razie zaraz go zrzucają i kogo innego na jego miejsce obierają. gdyż w miastach zgoła nie mamy żadnych załóg wojskowych. których zaciąga się z Polski albo Węgier. zowią się hajdukami. i naturą są takie. jak powiedzieliśmy. niewątpliwie przewyższalibyśmy wszystkie razem narody Zachodu. która prócz rzemiosła wojennego innego zajęcia nie ma. do tego stopnia. morzeni płyną i niepokoją tureckie dzierżawy. drudzy natomiast w sajdaki i krótsze lance są uzbrojeni. obfitość żywności. Z pieszych zaś jedni. Żadnej zgoła z wymienionych rzeczy stosownie do potrzeb nie mamy. dlatego nieliczni na urzędach znakomici. również jako żołnierze kozakami nazywani. żadne zaś nie przewyższa. iż król Polski może mieć bez żadnego żołdu i obciążenia skarbu publicznego dwieście tysięcy jeźdźców. mają swego własnego wodza oraz własną taktykę obozową. tamci. tyle że ci pierwsi jednolitą odzieży barwę otrzymują od króla. przy czym i jedni. służyć dopóty powinien. jak nawet i wódz sam. pewne jest. 113 . bądź pieszo walczą. Jak było powiedziane. Przy tak wielkiej przeto liczbie szlachty. których szczególnie strzec należy. był u nas lepszy. w przeciwnym bowiem razie ogołocone zostałyby graniczące z potężnymi sąsiadami prowincje. że jest szlachcicem. dopóki się albo wojna nie skończy. prawie wszyscy konie i wozy mają. POTĘGA Siły Polski i liczebnością. U Kozaków zaporoskich przeciwnie. Co się zatem tyczy mężów do wojny sposobnych i wojskowo doświadczonych. że już kilka razy w naszym wieku Konstantynopol był w trwodze. którego spośród swoich wybierają. nie zaś bogactwa albo starożytność rodu do godności i urzędów Rzeczypospolitej wynosiły: lecz ponieważ ubogim być wadą jest w naszych czasach haniebną.kozbrojnych następnie jedni w arkebuzy wydłużone. komentarz 3. albo przez króla na leże zimowe wszyscy nie zostaną rozpuszczeni. oprócz dowódców oddziałów i oficerów hajduków. Wszyscy zaś oni spis albo szabel i rusznic w bitwie używają. i drudzy pancerzami są okryci i wspólnym imieniem kozaków są nazywani. tak setnicy i tysięcznicy. drudzy to Kozacy zaporoscy. i gdyby ład. cóż dziwnego. którymi następnie otaczają swoje obozy i w bitwach jako szańców albo ogrodzeń przeciw impetowi wrogów ich używają (lecz tych szerzej opisaliśmy w Rycerzu polskim dla papieża Urbana VIII393) i w zależności od sytuacji czy konieczności bądź to na koniach. lądem i morzem Scytów taurydzkich oraz Turków ustawicznie wojną niepokoją i najczęściej bardzo głośne zwycięstwa nad nimi odnoszą. tak cała piechota z pospólstwa. Do potęgi bowiem i siły każdego narodu potrzebna jest znaczna liczba bitnych mężów. że nie szukamy wodzów na czas wojen u nikogo. z których każdy własnym kosztem albo z tego tylko tytułu. Jak przeto cała prawie jazda nasza (prócz ciurów) ze szlachty jest. którzy. chłopem jest. nieliczni w wojsku sławni.

pospolite ruszenie szlachty na ostateczny jakiś przypadek przewidując. przeciw Stefanowi. gdy [świetlanej pamięci]395 Zygmunt III ogłosił pospolite ruszenie szlachty. jako to gdyby albo podatki na zaciąg nie wystarczały. Jan Olbracht. Moskwicina. zawsze jednak chciwie czyhają na ojczyznę naszą i zagrażają nam przy każdej sposobności. Kazimierz. Zygmunt I. albo pretensje owej znosić muszą. że go zatrzymać zaciężnym wojskiem hetmani nie zdołają. Brat zaś jego. przyprowadził). i leniwie szlachta pod znaki się gromadzi. zaciężnym żołnierzem zwykłe wojny prowadzić postanowiła396. oprócz dworzan i ochotników. Już zaś wrogów ze wszystkich stron silnych i nie nazbyt uczciwych mamy. sto tysięcy jazdy na wojnę. które teraz do Księstwa Litewskiego wchodzą. Tatara. gdy mimo to większa część Królestwa zachowywała spokój i nie podniosły broni przeciw królowi prowincje. por. Stąd Rzeczpospolita. Przeciw tymże Teutonom syn jego. z prowincyj Wielkiego Księstwa Litewskiego pięćdziesiąt dwa tysiące przeciw Moskwie pod Orszę ściągnął. sto i dwadzieścia tysięcy zbrojnych miał z samej Litwy i podległych jej prowincji. i zbyt się gnuśnie żegnają z gospodarstwami swoimi. którzy chcieli z własnej woli królowi swemu towarzyszyć. Dane z następnych przykładów wyliczonych przez Starowolskiego są często również mylne. gdy z uszczupleniem własnych dochodów płacić coś szlachcie przychodzi. Inflanty i Żmudź. gdy przeciw Teutonom na Inflanty. luterską herezją wtedy ogarnięte. albo przeciw królowi. stworzone na mocy uchwały sejmowej w latach 1562–63. Już zaś w naszym wieku. spośród których z kolei większa część albo raczej uczciwsza przy królu samym stanęła. Także w niedawnej srogiej wojnie z Turkiem. to już liczbę prawie pięćdziesięciu tysięcy osiągnięto (z eskortą króla. którego władcy. wciąż trzeciego obwołania wyprawy wojennej niedorzecznym zwyczajem wyczekując. wyprawę wojenną przedsięwziął. A gdy się już zbiorą na wyznaczone miejsce. choć zaledwie trzy albo cztery województwa pod Lwów ściągnęły. nieszczęściu owemu starając się zapobiec. zebrały! Lecz przy tak wielkiej liczbie dwu rzeczy koniecznie potrzeba. 395 W wydaniu pierwszym było: „Serenissimus Rex” („Najjaśniejszy Król”). cóż dopiero. z Polski tylko i Rusi. z wyjątkiem pewnych magnatów. albo przeciw senatowi się burzą. komentarz 48. zgromadził. Tegoż z kolei syn. gdy na Wołoszczyznę ruszał. bardzo ludne prowincje.łów na Rusi. jako że i sejm najpierw przez tyle niedziel odbywa się. albo wróg tak był potężny. wojska kwarciane. niewielu tylko z Rusi zaciężnych żołnierzy z księciem Mikołajem Mieleckim wezwawszy. większość czasu na różnych zabawach trawiąc. osiemdziesiąt tysięcy szlachty. Pomorze. Kurlandia. stojących na straży przed Tatarami. wtedy złączonych siebie i uzbrojonych widząc. żadnego województwa Litwy do udziału nie wzywając. 45 000 ludzi. żonami i dziećmi. Zygmunt August. 396 Ma tu Starowolski na myśli tzw. gdyby się wszystkie prowincje Królestwa. Podobnie jego syn. zbrojnych zebranych pod Sandomierzem na osiemdziesiąt tysięcy oceniano. Turka. wtedy uciekamy się do pospolitego ruszenia Liczebność wszystkich wojsk pod wodzą Władysława Jagiełły w bitwie grunwaldzkiej ocenia się na ok. Szybkości mianowicie i posłuszeństwa. oprócz Rusinów i Litwinów. które w prowadzeniu wojen najbardziej są skuteczne. gdy Inflanty jeszcze do nas nie należały ani Kurlandia. Szweda i plemię niemieckie. Lecz również i królowie sami niekiedy leniwie na wyprawę ciągną. w czasie wojny domowej. tyle co i Władysław Jagiełło niegdyś przeciw pruskim Krzyżakom pod Grunwaldem był zebrał394. z samej tylko Polski sześćdziesiąt tysięcy jazdy pod Chojnice wyprowadził. 114 394 . gdy jeszcze Prusy. własnym sumptem wystawiony. bez którego wojna podjętą być nie może. do korony polskiej przyłączone nie były. Niestety. Jak był rozkaz. hospodarowi wołoskiemu. Niemniej jednak może mieć król Polski. pozostawiwszy innych do obrony prowincji. mimo różnych przymierzy i tylekroć powtarzanych przez nas zbliżeń poprzez zadzierzganie pokrewieństw. I takoż miał sto tysięcy pod Lwowem. za co przez szlachtę albo o złe rządy są pomawiani. który piechoty niemieckiej dość znaczny poczet.

albo rozbiegają się. a zaopatrzenie to. to pewne jest. 398 Ma tu Starowolski na myśli piechotę wybraniecką (l „wybraniec” z 20 łanów. lecz co każdy żołnierz przypadkiem spotka. albo umierają. w każdej wyprawie wojennej cierpimy głód i najczęściej od sprawy bliskiej końca odstępujemy niechlubnie z powodu niedostatku żywności. Niemniej my. a później ze szlachtą i służbą w obozie się dzielą. albo zupełnie zaniedbane zostało. równie jak inne urządzenia ojczyzny. które. Pozostali wszyscy. Gdyby natomiast Rzeczpospolita najpierw żywność przygotowała tam. jakby ha pograniczu stojąc. hetmana z siedemdziesięcioma tysiącami wojsk komputowych poza granice Królestwa na Wołoszę wysłano. choć przecież piętnaście tysięcy wynosić powinno398. Wszystko to dzieje się z opieszałości wodzów albo raczej stanów Rzeczypospolitej. zakończoną klęską i śmiercią samego hetmana (6 X 1620). jak głód. aby w pierwszą niedzielę po Wielkanocy w każdym województwie odbywał się przegląd zbrojnych i aby każdy wojewoda wciągał do rejestru nazwiska szlachty w jego województwie zamieszkałej. jak to uchwalono na sejmie. Tak postanowiono uczynić w niedawno minionej wojnie z Turkiem. iż w czasie wojen król Polski mógłby wyżywić bardzo wielu. Go jednak. upał i prace obozowe znoszą z większą wytrwałością ducha niż Węgrzy czy Niemcy. jakim samo jest. pragnienie. co dla każdego jest oczywiste. można by bez żadnej wątpliwości dwieście i więcej tysięcy najznakomitszej piechoty ze wsi i miasteczek zebrać. jak spośród wiejskiego ludu wybrane. dokąd wojsko wysłać postanowi. mimo to jednak w swych obozach mają dyscyplinę starożytnych Rzymian. nie tylko zbożem. przy czym tylko z królewszczyzn). którzy wszyscy z pospólstwa są. Gdyby im tedy z całego Królestwa wybraną młodzież przyłączyć i wyćwiczyć w sztuce żołnierskiej pod komendantami i tysięcznikami szlacheckimi. więc zupełnie już użyteczne być nie może. ustanowione zostało już dawno publiczną uchwałą sejmów. jakimi chwalebnymi czynami odznaczają się w wojnach. pendent żołnierski odłożyli. ażeby ją poprowadzić na pomoc wojsku wysłanemu z synem. lecz także mięsem i innymi produktami podtrzymywać. karę losu na kraj ściągając. tak z miast. W ten sposób również piesze wojsko. która by nawet największemu wrogowi ojczyzny bez trudu stawiła opór. zorganizował ją jednak nie Zygmunt August. boć Królestwo Polskie może inne dwa podobne królestwa. z inwencji króla Augusta. Król zaś. ze wsi i miasteczek naszych zebrani i żadnym wykształceniem nie obdarzeni. 397 115 . Co do żywności zaś. albo niezawodnie zaniedbane będzie. I gdyby wtedy szybciej przybył. A przecież widzieliśmy na żołd zaciągniętych. kazał zwołać szlachtę pod Lwów. zamiar wyprawy łatwo do pożądanego końca byłby doprowadzony. żaden zgoła na świecie monarcha chrześcijański równej królowi Polski siły w swoim królestwie by nie miał. idącego naprzeciw zatrzymał397. i owszem. oglądaliśmy. zmarniało już prawie i zaledwie kilkuset żołnierzy liczy. Gdyby tedy stany Królestwa pragnęły poważnie troskę o sprawy wojenne traktować. przez chciwość starostów za opłatą zwolnieni i wiejskim pracom przypisani. Przykład mamy w Kozakach zaporoskich.wszystkiej szlachty jakby do ostatniego ratunku. bez trudu możemy zgromadzić. dzięki obfitości wszystkich rzeczy. lecz Stefan Batory na mocy uchwały sejmowej z 1578. Polacy. W niesławie stąd powstałej i złych nawykach wszyscy pospołu się pogrążają i albo nie chcą słuchać wodzów swoich. gdy barbarzyńca sześćset prawie tysięcy żołnierzy na nas prowadził. Chodzi o wyprawę cecorską hetmana wielkiego koronnego Stanisława Żółkiewskiego w 1620. aby. Żeby przeto do tego rodzaju wyprawy szlachta bardziej przygotowaną być mogła. takie. a męstwem wojennym i spraw żołnierskich znajomością żadnej w świecie nacji nie ustępują. skoro gdzie jaką wojnę wydadzą. to rabuje po drodze. z pewnością o wiele większe postępy w wojnie byłby poczynił i większą sobie chwałę u potomnych zyskał. nigdy w tych stronach zaopatrzenia nie starają się wcześniej przygotować. którzy powietrza naszego cierpieć nie mogą i albo uciekają.

żadnej twierdzy silnej nie mając. zaiste i wojska nasze szybciej byśmy na wrogów wyprowadzali. Ale że i Polska sama nie jest w metale uboga. bez żołdu. Podobnie i Kozacy zaporoscy czynią. Wołoszę. i wapna. którą w broń zaopatrzyć by winien. zwłaszcza że i mistrzów sztuki odlewniczej w Królestwie mamy. i narzędzi żelaznych oraz drzewa wszędzie w Polsce wielka obfitość się znajduje. jako są Zamość. bądź podstępu wojennego używając. Międzyrzecz. swoje z łatwością możemy obronić bądź to piersiami własnymi. gdy wojna jest ogłoszona. naczelnemu wodzowi towarzyszą. albo ze swoich arsenałów. Nieśwież. Są wprawdzie w kilku miejscach składy większych armat [. Co do broni zaś. z samej tylko miłości Ojczyzny. w bliskości się znajdują. iż nie ma w Polsce zgoła żadnych znaczniejszych. Oni też. Ale jeśliby je ściągać trochę bardziej systematycznie. konieczne dla zakończenia wojny. wygnać jednak z prowincyj ostatecznie nie możemy. i to rozproszonych po prowincjach i Królestwie. Tak Turka. jakkolwiek one. To tylko bodaj najwięcej króla Polski czasu wojny cieszy. Ponieważ jednak bynajmniej nie jesteśmy żądni zajmować cudze. szczerze przyznać trzeba. to każdy ją sobie prywatnie z Niemiec albo jakiegoś innego pobliskiego kraju sprowadza. które tychże nadmiar mają. zarówno sami z miłości Ojczyzny na wojnę idą. ponieważ król czy Rzeczpospolita żadnej zbrojowni publicznej nie ma. piersiami własnymi odrzuciliśmy. na prowincje nakładany jest podatek i są ustanawiane daniny doraźne. Ubożsi zaś liczni. częścią ponieważ heretyków wszędzie mu sprzyjających. Lecz]399 o wiele większe i porządniejsze mają miasta. wodza sobie spośród siebie jakiegoś dzielnego wybierają i dobrowolnie. rodzimych zdrajców. gdy sejm postanowi wojnę. że panowie Królestwa i niekiedy bogatsza szlachta mają zwyczaj przyprowadzać do obozu całe chorągwie jazdy i oddziały kosztem własnym wystawione.niedawno przez Miłościwego Króla Władysława IV urządzone. tymczasem. niekiedy w czterdzieści tysięcy wojowników zebrani. razem zebrani. pozbyć się nie możemy. i Niemcy. Król zaś. czegośmy już nieraz doświadczyli. bądź wałem się otaczając. jak i teraz w boju zawsze zwyciężali. Tatarów nazbyt często na Ruś wpadających znacznieśmy poskromili. często ojczyznę naszą napadać usiłujących. Moskwę nie tylko powstrzymaliśmy. Tak Niemców. Mołdawię i Besarabię nawet prywatni niejednokrotnie plądrowali i książąt tamże według woli swej ustanawiali.Już zaś co do pieniędzy. tak jakeśmy i dotąd bronili walcząc z wrogiem raczej w otwartym polu. Dubno i inne mniejszej wagi. przez co ochotnikami są nazywani. Pozostaje jedynie sam Szwed. bez trudu może uzbrojenie uzupełnić albo z miast bogatszych. lecz również jej całe imperium wielokrotnie spustoszyliśmy zupełnie. nie pragną ich W pierwszym wydaniu było: „sed quae negligentissime asservantur” („lecz te w wielkim zaniedbaniu są utrzymywane”). jak i działa wielkie z wszystkimi potrzebami ciągną. częścią ponieważ przez gnuśność niejaką nie jesteśmy przysposobieni do zdobywania obronnych miast. Lachowicze. od dawna nie nazbyt są uzupełniane. odpędziliśmy. gdyby Rzeczpospolita na to wysiłek swój skierowała. Co do fortyfikacji wreszcie i twierdz. z całą swą potęgą idącego. gdy przygotowania wojenne tego wymagają. Łańcut. gdyż większa część do prywatnej kiesy wpada. bądź nie bez uszczerbku do skarbu wpływają. jak również szlachta niektóra i najmożniejsi w Królestwie. skoro przecież i kamieni. oprócz kilku zamków prywatnych. 399 116 . Zbaraż. częścią ponieważ prowincje owe raz jeden świętych mężów wyrzuciwszy. żołnierze sprzysięgają się łatwo na zgubę ojczyzny. gdyśmy jeszcze nie podjęli wojny. któregośmy wprawdzie tak niegdyś. rozrzucone w wielu miejscach. Pozostałe wszakże bez trudu by mogły być bardziej umocnione. tych w skarbie nigdy gotowych nie ma. gdyby je rozważnie ustanawiać i przechowywać w pogotowiu. Lecz nawet i te podatki bądź opieszale są ściągane. nietrudno jest o uzbrojenie. i żołnierza samego posłuszniejszym podczas wojny mieli. lecz wtedy dopiero. gdy chciwi dowódcy sobie starają się żołd zatrzymać. dokądkolwiek wyprawę podejmuje.

a bardziej żądzą posiadania jesteśmy pochłonięci i każdy z nas o prywatę zabiega. częścią również i stąd. ostygnij i zamilknij. swoje plany pokoju.wcale. że trudno nam ujść gniewu Bożego. iż owładnięci występkiem i zepsuciem ludzkim naszych czasów. dworu podejrzewanie. władzy lekceważenie. i tą jakby publiczną karą do opamiętania się dobrotliwie nakłania. skąd panów ustawiczne waśnie.. szlachty nieposłuszeństwo. a nie udręczeń. O. mieczu Pana. któregośmy zawsze lekceważyli. mniej publicznymi sprawami. Panie. i daj nam rozstrzygnięcie i rozejm. jak długo jeszcze nie spoczniesz? Wnijdź w pochwę twą. Okaż nam. abyśmy żyjąc wysławiali Ciebie. Lecz. co za wszystkie występki publiczne w Ojczyźnie naszej bezkarne tym nieprzyjacielem nas karze. KONIEC 117 . bezbożnymi ludźmi się zadowalając. istotnych rzeczy zaniedbanie wokoło.. Częścią wreszcie i stąd.

Genealogia sarmatyzmu. Semkowicza. Siuszniejsze natomiast będzie chyba podanie w tym miejscu wyboru tylko ważniejszych prac. Zbigniew Landau. t. wyd.. Dzieje Uniwersytetu Jagiellońskiego w latach 1364-1764 pod red. Kraków 1965. l–28. Warszawa 1859–68. Życie polskie w dawnych wiekach. wyd. Obyczaje na Czerwonej Rusi w pierwszej polewie XVII wieku. Zarys dziejów architektury w Polsce. 5. lubelskiego. Polski słownik biograficzny. Warszawa 1968. łódzkiego. już choćby ze względów objętościowych książki. Warszawa 1968. l-2. poznańskiego i warszawskiego. l-2. Henryk Barycz. opracowania: Henryk Barycz.. z prac ściśle naukowych i niekiedy popularnych. opracowana przez Wtadyslawa Semkowicza). t. (powojenne). Maly atlas historyczny oprać. Kazimierza Lepszego. Studia i szkice z przeszłości Uniwersytetu Krakowskiego. Alma Mater Jagellonica. Warszawa 1968. Historia Uniwersytetu Jagiellońskiego w epoce humanizmu.. l. nie wydaje się konieczne. Tadeusz Mańkowski. Warszawa 1967. przez Cz. Oto one. Kraków 1969. wyd.. krakowskiego. wyd. Jerzy Z. l–17 (72 zeszyty). Encyklopedia Powszechna (S. O Polsce siedemnastowiecznej. 2. kieleckiego. Antoni Mączak. wyd. słowniki– Atlas historyczny Polski pod red. t. l–13. 118 . Adam Miłobędzki. Kraków 1958. Szlachta polska i jej państwo. Łoziński.KOMENTARZE INDEKS OSÓB I RZECZY ILUSTRACJE SPIS ILUSTRACJI KOMENTARZE Przy opracowywaniu komentarzy korzystano z wielu bardzo różnych w swym charakterze publikacji: od ogólnych i obszernych opracowań do niewielkich. Kraków 1964. jak również tekst wstępu. Warszawa 1904–15. Tadeusza Łepkowskiego. Nankego.. Warszawa 1966. l. Władysław Łoziński.. Kraków 1957. 3. na których oparto informacje komentarzy. atlasy. 1935–72. Warszawa 1959. Adolf Pawiński. Maly slownik historii Polski pod red. Benedykt Zientara. Warszawa 1946. Ireneusz Ihnatowicz. Dzieje gospodarcze Polski do 1939 roku. Warszawa 1971 (głównie mapa 8: Polska i Litwa za Jagiellonów XV w. 5. Dzieje administracji w Polsce w zarysie. t. Katalog zabytków sztuki w Polsce. l–42. Prawem i lewem. encyklopedie. Kazimierza Lepszego. Historia sztuki polskiej w zarysie pod red. Podrywa Encyklopedia Kościelna. W blaskach epoki Odrodzenia. Konstanty Grzybowski. Orgelbranda). Wrocław 1967. Warszawa 1969. Teoria reprezentacji w Polsce epoki Odrodzenia. Podawanie literatury przy poszczególnych komentarzach (poza niektórymi wyjątkami). Feliks Koneczny. Atlas zabytków architektury w Polsce. opracowywany i wydawany (od lat pięćdziesiątych) przez IS PAN (początkowo PIS)– zeszyty województw: katowickiego. Władysław Czapliński. t. szczegółowych artykułów. Warszawa 1965. Wilno 1924. Władysława Czaplińskiego i Tadeusza Ładogórskiego. Tadeusza Dobrowolskiego i Władysława Tatarkiewicza. L. Henryk Barycz. Słownik biograficzny historii powszechnej do XVII stulecia pod red. t. Warszawa 1879–1902. wyd. t. Kraków 1935. Piotrowicza i Wl. z literatury najnowszej i dawniejszej. l–16. 2. t. Jarema Maciszewski. Adam Miłobędzki.. Wielka Encyklopedia Powszechna. Władysław Łoziński. Warszawa 1962–70. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słouiiańskich. Warszawa 1969.

oprac. Sztuka baroku. Początek i progres wojny moskiewskiej. Setnik pisarzom polskich albo pochwały i żywoty stu najznakomitszych pisarzom polskich. Szymon Starowolski. 119 . Janusza Tazbira. pod względem geograficzno--historycznym. wstęp Franciszka Bielaka i Jerzego Starnawskiego. Warszawa 1966. Andrzej Wyczański. Społeczeństwo. Kraków 1970. t. 1216. Warszawa 1883-95. Władysław Tomkiewicz. Stanisław Żółkiewski. Warszawa 1965. w serii: „Źródła dziejowe”. Warszawa 1969.Polska XVI w. Kultura pod red. Państwo. Warszawa 1971. Jaremy Maciszewskiego. Polska Rzeczą Pospolitą szlachecką. Piękno wielorakie. przekład i komentarze Jerzego Starnawskiego. Polska XVII wieku.

E. Fot.VI. Karta tytułowa drugiego wydania Polonii (1652. Puffendorfa De rebus a Carolo Gustavo gestis. poi. 120 . Widok miasta na pocz. Piskadło. 14. Fot. Reprod. Hogenberga Theatri praecipuarum totius mundi urbium. XVII w. Karta tytułowa polskiego przekładu Polonii (1765. Brauna i F. Karta tytułowa pierwszego wydania Polonii (1632. Fot. Norymberga 1696. Łowicz. XVII w. z dzieła S. Piskadło. II. Puffendorfa De rebus a Carolo Gustaw gestis. 11. Miedzioryt wg rys. Brauna i F. Dahlberga. t. jej dzieje i kultura. J. Norymberga 1696.. Biecz. 16. Norymberga 1696. Fot. Brauna i F. Zakład Reprografii Biblioteki Narodowej w Warszawie.ILUSTRACJE 1.. Miedzioryt wg rys. J. Rycina z dzieła J. z dzieła Polska. 9.). t..). Widok miasta i zamku w latach 1655–57. Pińczów. E. Władysław IV. Fot. Puffendorfa De rebus a Carolo Gustavo gestis.. Zakład Reprografii Biblioteki Narodowej W Warszawie. Puffendorfa De rebus a Carolo Gustaw gestii. r. t. Rycina z dzieła J. w. 5. Norymberga 1696. J. Brauna i F. Kolonia 1617. 12. 2. Kraków (b. XVII w. z dzieła S. Rycina z dzieła J. Dahiberga. Zakład Reprografii Biblioteki Narodowej w Warszawie. Sandomierz. Widok miasta i zamku w 1657 r. Zakład Reprografii Biblioteki Narodowej w Warszawie.. t.. Piskadło. 13. z dzieła Polska. Kolonia 1617. Sadelera z 1604 r. Norymberga 1696. Hogenberga Theatri praecipuarum totius mundi urbium. Piotrków. Hogenberga Theatri praecipuarum totius mundi urbium. Karta tytułowa trzeciego wydania Polonii (1656. A. 4. z dzieła S. wg egzemplarza w Bibliotece Narodowej w Warszawie). Miedzioryt wg rys. Zakład Reprografii Biblioteki Narodowej w Warszawie. Rycina z dzieła J. z dzieła S. Suyderhoffa wg portretu P. 15. Zakład Reprografii Biblioteki Narodowej w Warszawie. t. Fot. Miedzioryt wg rys. r. 10.. Widok miasta na pocz. t. Dahlberga. Fot. E. Miedzioryt wg rys. Fot. XVII w. Puffendorfa De rebus a Carolo Gustavo gestis. 7. A. Miedzioryt wg rys. Widok miasta na pocz.. 8. Pińczów... E.. Iłża.. E. Zakład Reprografii Biblioteki Narodowej w Warszawie. Widok zamku w latach 1655–57. Widok miasta w 1657 r. J. Fot. z dzieła S. E. Piskadło.. Fot. jej dzieje i kultura.Fot. Reprod. J. Soutmana z l. Bydgoszcz.. Fot. VI.. Dahlberga. J. wg egzemplarza w Bibliotece Narodowej w Warszawie). Sztych A. Łowicz. Widok zamków w 1655 r.. Kraków. VI. Fot.Zaklad Reprografii Biblioteki Narodowej w Warszawie. II. wg egzemplarza w Bibliotect Narodowej w Warszawie). wg egzemplarza w Bibliotece Narodowej w Warszawie). Dahlberga. XVII w.Zakład Reprografii Biblioteki Narodowej w Warszawie. Zygmunt III. Puffendorfa De rebus a Carolo Gustaro gestis. A. VI. A. Kolonia 1617.. Sztych J. Zakład Reprografii Biblioteki Narodowej w Warszawie.Hogenberga Theatri praecipuarum totius mundi urbium. : 3.. Norymberga 1696. Widok miasta w 1657 r. Dahlberga. z dzieła S. Widok miasta na pocz. w. Kolonia 1617. 6. Kraków (b. Fot.

Wilno. z dzieła S. Reprod.Piskadło. Reprod. r. VI. 23. Hogenberga Theatri praecipuarum tatius mumii urbium. della Belli. 26. Fot. XVI w. Rycina z dzieła J. Brauna i F. E. Fot. Kraków (b. Fot. Brauna i F. XVII w. XVII w. II. Fot. Widok miasta na pocz.. Drzeworyt z De re metallica J. St. Widok miasta w 1655 r. Reprod. Brauna i F. J. Zakład Reprografii Biblioteki Narodowej w Warszawie. poi.).. Zakład Reprografii Biblioteki Narodowej w Warszawie. pół. Warszawa 1960. J. III. t.. Semkowicza i A. Hogenberga Theatri praecipuarum totius mundi urbium. Piskadło. z dzieła J. Brauna i F. Ryga. Zakład Reprografii Biblioteki Narodowej w Warszawie. II. Kolonia 1576. Fot. W. Gdańsk. J.. Bystronia Dzieje obyczajów w dawnej Polsce. Hogenberga Theatri praecipuarum totius mundi urbium. II. Senisson Na wyklejce: mapa Polski XVII wieku. z dzieła S. Łozińskiego Życie polskie w dawnych wiekach. Gieysztorowej. Janowiec. z dzieła J. Brauna i F. Sarnickiego z 1594 r. Rycina z dzieła J. 20. t. S. S. Norymberga 1696. Kolonia 1617. Zakład Reprografii Biblioteki Narodowej w Warszawie. XVI w. Grodno. Wielki piec hutniczy. XVII w. Dahlberga. Bystronia Dzieje obyczajów w dawnej Polsce. z dzieła W. Herburta z 1570 r. Zamek Królewski (Dolny). S. St. t. Fot. jej dzieje i kultura. Rycina z dzieła J. fot. 21. Zakład Reprografii Biblioteki Narodowej w Warszawie. 32. Kraków 1969. E. Senisson. St. Widok miasta w 1657 r. 18. II. Widok miasta w 2. Przemysł. Fot. Toruń. Rycina S. Puffendorfa De rebus a Carolo Gustaso gestis. Widok zamku i miasta w 1656 r. Pułtusk. z dzieła J. Kolonia 1617... 121 . VI. Zakład Reprografii Biblioteki Narodowej w Warszawie. Widok miasta na pocz. XVII w. Warszawa 1960. 28. Miedzioryt wg rys. 27. S. (z miesięcznika „Arkady”) A. poi. Zakład Reprografii Biblioteki Narodowej w Warszawie. Drzeworyt z De re metallica J. Reprod. Drzeworyt z 1619 r. Mohuczego w byłym Muzeum Rumiancewa w Moskwie. XVII w. Rycina z dzieła J. t. Senisson. Zamość.). t. 25. Fot. Miedzioryt wg ryt. Reprod. 31. Kolonjia 1616. z dzieła Polska. Kolonia 1616.17. ze zbiorów A. Brauna i F. 24. t. Fot. (przeróbka z drzeworytu w Statutach J.. t. Norymberga 1696. Wilno. III. Reprod. Fot. Wg rys. Zakład Reprografii Biblioteki Narodowej w Warszawie. Fot. XVII w. Hogenberga Theatri firaecipuarum totius mundi urbium. Puffendorfa De rebus a Carolo Gustaco gestis. z końca XVIII w. Dahlberga. III. Zakład Reprografii Biblioteki Narodowej w Warszawie. Widok miasta na pocz. Rycina z dzielą J. II. Hogenberga Theatri praecipuarum totius mundi urbium. Bystronia Dzieje obyczajów w dawnej Polsce. Widok miasta na pocz. Miedzioryt wg rys. Dahlberga. Sąd ziemski.. Kolonia 1576. S. w. Hogenberga Theatri praecipuarum totius mundi urbium. z dzieła S. Obrady Senatu. Kolonia 1616.. Hogenberga Theatri praecipuarum totius mundi urbium. II. Rycina z dzieła J. Senisson. t. Senisson. Norymberga 1696. t. Według map I. 29. Fot. Jeździec polski z l. 22. 19. Zakład Reprografii Biblioteki Narodowej w Warszawie. Fot. Brauna i F. Fot. E.. Widok miasta w 2. Agricoli z 1561 r. Widok miasta na pocz. Warszawa 1960. t. „Wnętrze kuźnicy. Rycina z dzieła J. 30. Żaboklickiej opracował A. t. Agricoli z 1561 r. Królewiec. Fot. S. Puffendorfa De rebus a Carolo Gustaso gestis. Drzeworyt ze Statutów i metryki przywilejów koronnych St.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful