mgr inż.

Andrzej Boczkowski Stowarzyszenie Elektryków Polskich Sekcja Instalacji i Urządzeń Elektrycznych

Wymagania techniczne dla instalacji elektrycznych niskiego napięcia w obiektach budowlanych
Bezpieczeństwo użytkowania instalacji elektrycznych niskiego napięcia sprowadza się do zapewnienia ochrony przed następującymi podstawowymi zagrożeniami: porażeniem prądem elektrycznym, prądami przeciążeniowymi i zwarciowymi, przepięciami łączeniowymi i pochodzącymi od wyładowań atmosferycznych, skutkami cieplnymi. Skuteczność ochrony przed wyżej wymienionymi zagrożeniami zależy od zastosowanych, w instalacjach elektrycznych, rozwiązań oraz środków technicznych. Miarą skuteczności tej ochrony jest liczba śmiertelnych wypadków porażeń prądem elektrycznym oraz liczba pożarów, będących następstwem wad lub nieprawidłowej eksploatacji instalacji elektrycznych. Z przeprowadzonych analiz wynika, że liczba śmiertelnych wypadków porażeń prądem elektrycznym w ciągu roku, przypadająca na jeden milion mieszkańców w Polsce zmniejszyła się z 9,5 w latach 1980 ÷ 1985 do 6,4 w latach 1991 ÷ 2000 z tendencją dalszego zmniejszania się w następnych latach. Jednak nadal liczba śmiertelnych wypadków porażeń prądem elektrycznym jest w Polsce 3 ÷ 4-krotnie większa niż w krajach Zachodniej Europy. Liczba śmiertelnych wypadków poza statystycznym miejscem pracy, spowodowanych porażeniem prądem elektrycznym, w stosunku do ogółu śmiertelnych wypadków porażeń prądem elektrycznym wynosi w Polsce około 86 %. Wynika z tego, że niebezpieczeństwo śmiertelnych porażeń prądem elektrycznym występuje przede wszystkim w mieszkaniach i budynkach mieszkalnych oraz w gospodarstwach rolniczych i ogrodniczych. Nadal najwięcej wypadków odnotowuje się na wsi, prawie dwukrotnie większy wskaźnik śmiertelnych wypadków w stosunku do wypadków w mieście. Równie częste są przypadki powstania pożarów spowodowanych niesprawną instalacją elektryczną. Ich procentowy udział w ogólnej liczbie pożarów w budynkach, według danych za 2001 rok, jest na poziomie 13 %. Zasadniczy wpływ na dużą liczbę śmiertelnych porażeń prądem elektrycznym oraz pożarów w Polsce ma na ogół zły stan techniczny instalacji elektrycznych w obiektach budowlanych, w tym w mieszkaniach i budynkach mieszkalnych oraz w gospodarstwach rolniczych i ogrodniczych, a także stosowanie niedoskonałych i niewystarczających środków ochrony przed zagrożeniami w tych instalacjach, a mianowicie: powszechne stosowanie układu sieci TN-C w instalacjach elektrycznych z przewodami o małych przekrojach (1,5 ÷ 10 mm2) przeważnie aluminiowymi, zwiększającymi możliwość uszkodzeń mechanicznych i przerw, szczególnie w przewodach ochronnoneutralnych PEN występujących w tym układzie sieci. Stąd wynikające często przypadki pojawiania się na obudowach metalowych odbiorników napięć dotykowych wyższych od dopuszczalnych długotrwale. Również pojawianie się na przewodzie PEN napięcia niekorzystnego dla użytkowanych odbiorników, wywołanego przepływem przez ten przewód prądu wyrównawczego, spowodowanego zaistnieniem asymetrii prądowej w instalacji,

W instalacjach modernizowanych lub nowo budowanych należy zapewnić konieczność realizacji nowych. zapewniających wprowadzenie w instalacjach elektrycznych oddzielnego przewodu ochronnego PE i neutralnego N. będące źródłem wyżej wymienionych zagrożeń. stosowanie zbyt małej liczby obwodów odbiorczych oraz gniazd wtyczkowych i wypustów oświetleniowych. głównie z uwagi na dość często występujące trudności w zapewnieniu wymaganych rezystancji uziemień oraz przypadki przerw w przewodach uziemiających. istnieje ponad 11 milionów mieszkań oraz ponad 2 miliony gospodarstw rolniczych i ogrodniczych. korzystanie z współczynników „k” o wartościach powodujących rzeczywiste czasy samoczynnego wyłączenia. nie odpowiadają wymaganiom Polskiej Normy PN-IEC 60364 „Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych” oraz „Warunków technicznych jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie”. w miastach i na wsi. W przypadku stosowania układu sieci TN-C-S rozdzielenie funkcji przewodu ochronno-neutralnego PEN na przewód ochronny PE i neutralny N powinno następować w złączu lub w rozdzielnicy głównej budynku. powoduje: obniżenie napięcia na nieuszkodzonym przewodzie ochronnym PE lub ochronno-neutralnym PEN połączonym z miejscem zwarcia. preferowanych rozwiązań. wielokrotnie dłuższe od czasów wymaganych. Instalacje elektryczne w tych obiektach. w rozwiązaniach instalacji elektrycznych prowadzenie przewodów w sposób wykluczający ich wymienialność. Przy doborze bezpieczników topikowych. pomimo występowania w tych pomieszczeniach metalowych uziemionych rur i grzejników centralnego ogrzewania oraz metalowych rur wodociągowych i gazowych. Dopuszczenie możliwości stosowania w wyżej wymienionych pomieszczeniach odbiorników klasy ochronności “0”. Stosowanie wyłączników nadprądowych było znikomo małe. Wielokrotne uziemianie przewodu ochronnego PE i ochronno-neutralnego PEN w układzie sieci TN. jako urządzeń samoczynnego wyłączenia. Przytoczone przepisy ustalają między innymi następujące wymagania: 1) Stosowanie przede wszystkim układu sieci TN-S. powszechne użytkowanie bezpieczników topikowych. jako ochrona przed dotykiem pośrednim.2 stosowanie układu sieci TT. w tym szczególnie w mieszkaniach i budynkach mieszkalnych oraz w gospodarstwach rolniczych i ogrodniczych. niestosowanie ochrony przed dotykiem pośrednim (ochrony dodatkowej) w pomieszczeniach o podłodze źle przewodzącej. a w szczególnie uzasadnionych przypadkach układu sieci TT lub IT. utworzenie drogi zastępczej prądu zwarciowego w przypadku przerwania prze- . W Polsce. Istnieje w związku z tym konieczność modernizacji instalacji elektrycznych w obiektach budowlanych. a także bardzo często połączeń wyrównawczych głównych. Zapewnia to utrzymanie potencjału ziemi na przewodzie ochronnym PE przyłączonym do części przewodzących dostępnych urządzeń elektrycznych w normalnych warunkach pracy instalacji elektrycznej. a punkt rozdziału powinien być uziemiony. niestosowanie połączeń wyrównawczych dodatkowych (miejscowych). przeznaczonych na stały pobyt ludzi. niestosowanie ograniczników przepięć. nie zawsze gwarantującego skuteczność ochrony przeciwporażeniowej. Możliwie licznie uziemiane powinny być również przewody ochronne PE i ochronno-neutralne PEN. z wyjątkiem budowanych w ostatnich latach. Są to instalacje elektryczne nie w pełni sprawne. które są objęte wymaganiami normy PN-IEC 60364 oraz „Warunków technicznych jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie”. niestosowanie wyłączników ochronnych różnicowoprądowych. w którym stosowane jest samoczynne wyłączenie zasilania.

jak na przykład armaturę i grzejniki. obniżenie napięcia na przewodzie ochronnym PE lub ochronno-neutralnym PEN. ograniczenie asymetrii napięć podczas zwarć doziemnych. jako elementów zabezpieczeń przed prądami zwarciowymi i prądami przeciążeniowymi oraz jako elementów samoczynnego wyłączenia zasilania w ochronie przed dotykiem pośrednim. zbrojeń fundamentów oraz sztucznych uziomów fundamentowych. z uwzględnieniem selektywności (wybiórczości) ich działania. to znaczy w przypadku zakłóceń wywołujących przetężenie powinno działać tylko jedno zabezpieczenie. zapewniający właściwą ochronę przed porażeniem prądem elektrycznym i pożarami wywołanymi prądami doziemnymi. Wykorzystanie jako uziomy metalowych konstrukcji budynków. Stosowanie urządzeń ochronnych różnicowoprądowych (wyłączniki ochronne różnicowoprądowe. − uzupełnienie ochrony przed dotykiem bezpośrednim przy zastosowaniu wyżej wymienionych urządzeń o znamionowym prądzie różnicowym nie większym niż 30 mA. zainstalowane najbliżej miejsca uszkodzenia w kierunku źródła zasilania. w miejsce rur metalowych. W przypadku zastosowania w instalacjach wodociągowych zimnej i ciepłej wody oraz w instalacjach ogrzewczych wodnych. który został przerwany (odłączony od punktu neutralnego sieci) i który jest jednocześnie połączony z miejscem zwarcia. − ochrona przed pożarami wywołanymi prądami doziemnymi przy zastosowaniu wyżej wymienionych urządzeń o znamionowym prądzie różnicowym nie większym niż 500 mA. połączeniami wyrównawczymi należy objąć wszelkiego rodzaju elementy metalowe. gdy w stacji wykonano wspólne uziemienie urządzeń wysokiego i niskiego napięcia. Stosowanie nieuziemionych połączeń wyrównawczych miejscowych mających na celu niedopuszczenie do pojawienia się napięć dotykowych o wartościach większych niż dopuszczalne długotrwale w danym miejscu lub pomieszczeniu. wyłączniki współpracujące z przekaźnikami różnicowoprądowymi) pełniących następujące funkcje: − ochrona przed dotykiem pośrednim przy zastosowaniu wyżej wymienionych urządzeń jako elementów samoczynnego wyłączenia zasilania. W skład ochrony grupowej wchodzą co najmniej dwa urządzenia ochronne różnicowoprądowe: po stronie zasilania urządzenie ochronne różnicowoprądowe selektywne (s). a jednocześnie gwarantujący niezawodność zasilania elektrycznego. Działanie zabezpieczenia powinno spowodować wyłączenie uszkodzonego urządzenia lub obwodu. po stronie obciążenia (obwody odbiorcze) urządzenie ochronne różnicowoprądowe bezzwłoczne lub krótkozwłoczne. 3) 4) 5) 6) 7) . obniżenie napięcia. Zabezpieczenia przetężeniowe działają selektywnie (wybiórczo). rur wykonanych z tworzyw sztucznych. 2) Stosowanie połączeń wyrównawczych głównych i dodatkowych (miejscowych) mających na celu ograniczenie do wartości dopuszczalnych długotrwale w danych warunkach środowiskowych napięć występujących pomiędzy różnymi częściami przewodzącymi. zachowując ciągłość zasilania urządzeń i obwodów nieuszkodzonych. Dobór urządzeń zabezpieczających na podstawie charakterystyk czasowo-prądowych tych urządzeń. Urządzenia zabezpieczające powinny działać w sposób selektywny (wybiórczy).3 wodu ochronnego PE lub ochronno-neutralnego PEN. które może pojawić się na przewodzie ochronnym PE lub ochronnoneutralnym PEN podczas zwarć doziemnych w stacji zasilającej po stronie wyższego napięcia. zamiast bezpieczników topikowych. Preferowany jest system ochrony grupowej. jeżeli ich pasmowe charakterystyki czasowo-prądowe nie przecinają się ani nie mają wspólnych obszarów działania. mogące mieć styczność z wodą w tych rurach. Stosowanie w obwodach odbiorczych wyłączników nadprądowych.

Powoduje to konieczność powszechnego stosowania gniazd ze stykiem ochronnym i doprowadzania przewodu ochronnego PE do wypustów oświetleniowych. Powinny być one włączone między każdy przewód czynny (L1. 9) 10) Propagowanie stosowania urządzeń elektrycznych o klasie ochronności II. Ograniczniki powinny być włączone między każdy przewód fazowy i uziom oraz między przewód neutralny N i uziom.4 8) Ograniczenie stosowania urządzeń elektrycznych o klasie ochronności 0 tylko do przypadków. a w przypadku urządzeń specjalnie chronionych w gniazdach wtyczkowych. 11) Stosowanie urządzeń elektrycznych. W innym przypadku konieczne jest zastosowanie pomiędzy nimi dodatkowego aparatu w postaci tak zwanej „indukcyjności sprzęgającej”. Ograniczniki te należy instalować bezpośrednio w złączu lub w rozdzielnicy głównej. aby całkowita ich długość nie przekraczała 0. a w szczególnie uzasadnionych przypadkach obwodów PELV. L2. zainstalowany na początku instalacji. W przypadku zasilania z obwodu separowanego więcej niż jednego urządzenia. Stosowanie urządzeń elektrycznych o klasie ochronności I pod warunkiem przyłączenia części przewodzących dostępnych do przewodu ochronnego PE przy zastosowaniu samoczynnego wyłączenia zasilania jako środka ochrony przed dotykiem pośrednim. sprzętu i osprzętu o odpowiednich stopniach ochrony IP. W systemie ochrony przeciwprzepięciowej szczególnie ważny jest podstawowy układ ochrony. Ograniczniki te należy instalować w rozdzielnicach i tablicach rozdzielczych. L3. N) i szynę uziemiającą lub przewód ochronny. w których wymagana jest indywidualna separacja elektryczna lub izolowane stanowisko. puszkach instalacyjnych lub bezpośrednio w chronionym urządzeniu. a przy istnieniu urządzenia piorunochronnego nie mniejszy niż 10 mm2 Cu. Przewody uziemiające ograniczników przepięć powinny mieć przekrój nie mniejszy niż 4 mm2 Cu. przy zasilaniu napięciem nie przekraczającym napięcia dotykowego dopuszczalnego długotrwale (równoczesna ochrona przed dotykiem bezpośrednim i pośrednim). szczególnie w warunkach zwiększonego zagrożenia porażeniem prądem elektrycznym. Dla większości urządzeń elektrycznych ograniczenie się tylko do ograniczników tworzących podstawowy układ ochrony jest niewystarczające.5 m). Przy stosowaniu ochrony przeciwprzepięciowej wielostopniowej. W obwodzie separowanym iloczyn napięcia znamionowego (w woltach) i łącznej długości oprzewodowania (w metrach) nie może przekraczać wartości 100000 oraz łączna długość oprzewodowania nie może przekraczać 500 m. odległości pomiędzy ogranicznikami przepięć z iskiernikami (odgromniki) a ogranicznikami przepięć warystorowymi (ochronniki) powinny być od kilku do kilkunastu metrów. Szczegółowe zalecenia w tym zakresie podają producenci ograniczników przepięć. Tworzące ten układ ograniczniki przepięć powinny zapewnić podstawową ochronę przed wszelkiego rodzaju przepięciami łączeniowymi. 13) Stosowanie separacji elektrycznej. Należy zastosować możliwie najkrótsze przewody łączące ograniczniki przepięć (najlepiej. nieuziemione przewody wyrównawcze. nawet w przypadku bezpośredniego uderzenia piorunu w budynek. 14) Ochrona przed przepięciami łączeniowymi i pochodzącymi od wyładowań atmosferycznych przez stosowanie ograniczników przepięć. należy zastosować izolowane. 12) Stosowanie obwodów SELV. jeżeli przewód N nie jest na początku instalacji uziemiony. Należy zastosować w dalszych częściach instalacji elektrycznej ograniczniki przepięć tworzące dalsze stopnie ochrony. odpowiednio do przyjętej kategorii wytrzymałości udarowej (kategorii przepięć). awariami w sieci elektroenergetycznej oraz przepięciami atmosferycznymi. łączące części przewodzące dostępne tych urządzeń. dla zapewnienia koordynacji działania poszczególnych aparatów. .

Powinien on odcinać dopływ prądu do wszystkich obwodów. − wystawowych w muzeach. w korytkach. ślizgowymi i oświetleniowymi. 16) Stosowanie oświetlenia awaryjnego (bezpieczeństwa i ewakuacyjnego). 17) W rozwiązaniach instalacji elektrycznych stosowanie następujących zasad: − prowadzenie tras przewodów elektrycznych w liniach prostych równoległych do krawędzi ścian i stropów. Oświetlenie ewakuacyjne powinno działać przez co najmniej 2 godziny od zaniku oświetlenia podstawowego. rozdzielczymi. − prowadzenie przewodów i kabli elektrycznych w sposób umożliwiający ich wymianę bez potrzeby naruszania konstrukcji budynku (instalacje wymienialne). poważne zagrożenie środowiska. Oświetlenie ewakuacyjne nie jest wymagane w pomieszczeniach. a także wymagania Polskich Norm w tym zakresie. których funkcjonowanie jest niezbędne podczas pożaru. − o powierzchni ponad 1000 m2 w garażach oświetlonych wyłącznie światłem sztucznym. z wyjątkiem źródła zasilającego oświetlenie awaryjne. Oświetlenie bezpieczeństwa należy stosować w pomieszczeniach. z wyjątkiem obwodów zasilających instalacje i urządzenia. wspornikach i uchwytach oraz instalacje wykonywane przewodami szynowymi magistralnymi. Wybór określonego rozwiązania zależy w głównej mierze od potrzeb użytkowych. Przeciwpożarowe wyłączniki prądu należy stosować w strefach pożarowych o kubaturze przekraczającej 1000 m3 lub zawierających strefy zagrożone wybuchem. Przeciwpożarowy wyłącznik prądu powinien być umieszczony w pobliżu głównego wejścia do budynku lub w pobliżu złącza i odpowiednio oznakowany. w tym zespołu prądotwórczego. w których oświetlenie bezpieczeństwa spełnia wyżej wymieniony warunek dla oświetlenia ewakuacyjnego. − oświetlonych wyłącznie światłem sztucznym. − o powierzchni ponad 2000 m2 w budynkach użyteczności publicznej i zamieszkania zbiorowego. na drabinkach. przy czym czas działania tego oświetlenia powinien być dostosowany do warunków występujących w pomieszczeniu i wynosić nie mniej niż 1 godzinę. rodzaju po- . − w szpitalach i innych budynkach przeznaczonych przede wszystkim do pobytu ludzi o ograniczonej zdolności poruszania się. jeżeli ich przekrój nie przekracza 10 mm2.5 15) Stosowanie w instalacjach elektrycznych przeciwpożarowych wyłączników prądu. jeżeli występuje ono w budynku. w kanałach instalacyjnych naściennych i podłogowych. − w wysokich i wysokościowych budynkach użyteczności publicznej i zamieszkania zbiorowego. sal konferencyjnych. w których nawet krótkotrwałe wyłączenie oświetlenia podstawowego może spowodować zagrożenie życia lub zdrowia ludzi. − na drogach ewakuacyjnych: − z pomieszczeń wymienionych wyżej. teatrów i filharmonii oraz innych sal widowiskowych. Oświetlenie ewakuacyjne należy stosować: − w pomieszczeniach: − widowni kin. Przewody elektryczne z żyłami wykonanymi wyłącznie z miedzi. audytoriów. a także znaczne straty materialne. lokali rozrywkowych oraz sal sportowych przeznaczonych dla ponad 200 osób. W związku z tym preferowanie układania kabli i przewodów w rurach i listwach elektroinstalacyjnych. Odcięcie dopływu prądu przeciwpożarowym wyłącznikiem nie może powodować samoczynnego załączenia drugiego źródła energii elektrycznej.

gdzie to konieczne ograniczników przepięć. w wyniku sprzężeń magnetycznych. − zwiększenie niezawodności działania całej instalacji elektrycznej poprzez zastosowanie odpowiedniej liczby obwodów odbiorczych (w tym gniazd i wypustów oświetleniowych) dostosowanych do perspektywicznego zapotrzebowania użytkowników na moc i energię elektryczną. jednak nie mniejszy niż 90 minut. piorunochronnymi) w zakresie odległości i ich wzajemnego usytuowania. telekomunikacyjnymi. znaczne przepięcia. stosowane w systemach zasilania i sterowania urządzeniami służącymi ochronie przeciwpożarowej. Skutki działania tych prądów piorunowych można złagodzić poprzez zastosowanie połączeń wyrównawczych części przewodzących wewnętrznych i zewnętrznych oraz włączenie tam. powinny zapewniać ciągłość dostawy energii elektrycznej w warunkach pożaru przez wymagany czas działania urządzenia przeciwpożarowego. Należy tu szczególnie zapewnić ochronę przed skutkami prądów indukowanych w wewnętrznych instalacjach przez prąd piorunowy płynący w przewodach zewnętrznej instalacji piorunochronnej. dla przewodów i kabli znajdujących się w obrębie przestrzeni chronionych stałym urządzeniem gaśniczym tryskaczowym oraz dla przewodów i kabli zasilających i sterujących urządzeniami klap dymowych. − prowadzenie instalacji i rozmieszczenie urządzeń elektrycznych w sposób zapewniający bezkolizyjność z innymi instalacjami (gazowymi. wodnymi. Nowe zasady wyznaczania mocy zapotrzebowanej dla mieszkań i budynków mieszkalnych zostały podane w normie SEP N SEP-E-002. Przewody i kable wraz z zamocowaniami. Dopuszcza się ograniczenie czasu zapewnienia ciągłości dostawy energii elektrycznej do urządzeń służących ochronie przeciwpożarowej do 30 minut. Prąd ten może indukować w przewodzących pętlach instalacji wewnętrznej. .6 mieszczeń i wymaganej w nich estetyki oraz zastosowanej konstrukcji budowlanej obiektu.

stosowanie i badania wyłączników różnicowoprądowych.  Giera M. COBR „Elektromontaż” 1996.: Instalacje elektryczne w kanałach naściennych. Wolski A.  Boczkowski A.: Ekspertyza na temat sposobów spełnienia wymagań normy PN. połączenia wyrównawcze. 2002. Różycki S..: Nowoczesne elementy zabezpieczeń i środki ochrony przeciwporażeniowej. Warszawa. 1999. uziomy. Pykacz S.  Hyk S. Piechocki J.. Przepisy prawne i normy. Warszawa. Warszawa. COSIW SEP. Warszawa. Lenartowicz R.: Uziemienia.. Ratajczak D. Warszawa. Poradnik. Lenartowicz R. Wskazówki do projektowania i montażu.: Procedury w procesie inwestycji budowlanej oraz użytkowania instalacji i urządzeń elektrycznych w obiekcie budowlanym.. Wydanie III. Warszawa. Zajda R..  Długosz B. Zawiasa M.7 Literatura Książki  Boczkowski A.  Giera M... Warunki techniczne z komentarzami. Wiaderek B. Warszawa. Wolski A.. Wójcikowska A. Warszawa.: Warunki techniczne jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie. COBO-Profil. COBO-Profil.  Dziemidek M. COBR „Elektromontaż” 2000. Zieleniewski S.: Komentarz do normy PN-IEC 60364 „Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych”. 2001.: Budowa.  Jabłoński W. Warszawa.. Płuciennik M.. COBR „Elektromontaż” 1997. Wybrańska I.92/E-05009 przy użyciu polskich wyrobów elektrotechnicznych..... Poradnik montera i inżyniera elektryka. COBR “Elektromontaż” 1998. Kukulski K..  Boczkowski A. Verlag Dashöfer.. Wymagania odbioru i eksploatacji.. Cendrowski S. Giera M. Warszawa.: Wpływ pola elektromagnetycznego powstałego podczas stosowania elektrycznych systemów grzewczych na środowisko i życie człowieka. Wybrańska I.: Wytyczne technologii budowy linii kablowych średniego napięcia.  Długosz B. Wskazówki do projektowania i montażu. Warszawa.. Kosiorek M... COBR „Elektromontaż” 1994... POLCEN 2000.: Uprawnienia budowlane dla elektryków. COBR „Elektromontaż” 1992.  Boczkowski A. Warszawa.  Jabłoński W. COBR „Elektromontaż” 1992.. Wójcikowska A... Stańczak B.: Komentarz do normy PN-IEC 60364 „Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych” Tom 2. Warszawa COBR “Elektromontaż” 1999. Warszawa... Osiński S.: Instrukcja wykonywania prac pomiaroworegulacyjnych w zakresie aparatury kontrolno-pomiarowej i automatyki przemysłowej. Kowalski J. COBR „Elektromontaż” 1993..: Prawo Budowlane. Warszawa. Warszawa..: Wytyczne technologii budowy linii kablowych niskiego napięcia w aglomeracjach miejskich oraz dobór osprzętu. Wiaderek B.. Lejdy B.  Cendrowski S.  Boczkowski A. Niestępski S.  Instalacje elektryczne i teletechniczne... Tom 1.. COBR „Elektromontaż” 2000.. Łasak F.. . COBR „Elektromontaż” 1992.  Giera M. Siemek S. Lenartowicz R. Jabłoński W. Niestępski S. Lenartowicz R. Lenartowicz R. Micuń A.. Warszawa COSIW SEP 2003. COBR „Elektromontaż” 1993. Warszawa. Rajewski A..  Danielski L.  Gąsowski H.: Instalacje Elektryczne. COSIW SEP.: Nowe rozwiązania instalacji piorunochronnych w obiektach budowlanych. Korzeniewski W. Wskazówki do projektowania i montażu.

: Instalacje elektryczne w budynkach mieszkalnych w pytaniach i odpowiedziach. Warszawa.. Budowa.: Ochrona przeciwporażeniowa w urządzeniach elektroenergetycznych niskiego napięcia... Wiaderek B. Warszawa. Łasak F.: Instalacje elektryczne.. COBR „Elektromontaż” 1996.: Informator .  Lenartowicz R.: Harmonizacja krajowych wymagań dla instalacji elektrycznych do 1 kV z wymaganiami europejskimi.: Wytyczne projektowania i montażu nowoczesnych instalacji i urządzeń elektrycznych na placach budowy. Wiśniewski T.: Wytyczne projektowania i montażu oświetlenia przy zastosowaniu energooszczędnych źródeł światła. Warszawa. COBR „Elektromontaż” 1994. 2002. Solecki T. Warszawa.: Wytyczne doboru i montażu drabinek redukcyjnych. odgałęźnych.  Lenartowicz R...  Pazdro K. Różycki S. Warszawa. Wydanie IV.  Niestępski S. COBR „Elektromontaż” 1994.. COBR „Elektromontaż” 1994. COBR “Elektromontaż” 1998. Oficyna Wydawnicza Politechniki Warszawskiej 2001.: Ekspertyza dotycząca przydatności nowoczesnych systemów ogrzewania elektrycznego pomieszczeń w budownictwie mieszkaniowym i ogólnym.  Musiał E.: Bezpieczeństwo w elektroenergetyce.  Korniluk P.. WNT 2002.. instalowania i eksploatacji.  Kowalski J..  Majka K. COSIW SEP.  Łasak F. Warszawa.. Różycki S. COBR „Elektromontaż” 1994. Warszawa.: Wskazówki projektowania i montażu ciągów szynowych SN i nn w stacjach elektroenergetycznych wnętrzowych z wykorzystaniem elementów systemu „U”. Wybrańska I. COBR „Elektromontaż” 1993 r.. Warszawa. COBR „Elektromontaż” 1991. Wiaderek B.: Urządzenia ochronne różnicowoprądowe w instalacjach elektrycznych.: Poradnik elektroenergetyka przemysłowego. Wybrańska I. COBR „Elektromontaż” 1997. Boczkowski A. Warszawa. Parol M. Warszawa.. COBR “Elektromontaż” 1998. Wiaderek B.  Lenartowicz R.  Łasak F. . WNT 2002. WNT 2003. projektowanie i eksploatacja. Pasternakiewicz J..  Markiewicz H. Zasady doboru. Warszawa.: Poradnik dla inspektorów nadzoru inwestorskiego w zakresie instalacji i urządzeń elektrycznych w budownictwie ogólnym.8  Korniluk P. Wydawnictwa Uczelniane Politechniki Lubelskiej 2003. Żółtowski K. rozgałęźnych i narożnikowych.  Markiewicz H. Metody pomiaru i przyrządy pomiarowe oraz kryteria oceny skuteczności ochrony przeciwporażeniowej.. Wydanie II.: Ochrona przeciwporażeniowa na placach budowy w aspekcie postanowień zawartych w Polskiej Normie PN-. Warszawa.: Instalacje elektryczne.Aparaty do zabezpieczeń w instalacjach elektrycznych nn.  Lenartowicz R. Warszawa. Warszawa. Boczkowski A.. Warszawa./E-05009.. WNT 2001.: Wytyczne wykonywania okresowych badań sprawności technicznej urządzeń oraz instalacji elektrycznych i piorunochronnych. WSZiP 1998.  Łasak F. Warszawa.  Lenartowicz R.: Urządzenia ochronne różnicowoprądowe w instalacjach elektrycznych na placach budowy.  Laskowski J.. Warszawa. COBR „Elektromontaż” 1996.: Urządzenia elektroenergetyczne. Wydanie V. Wiaderek B. Warszawa.: Instalacje i urządzenia elektroenergetyczne..  Łasak F. Warszawa. Wolski A. Wydanie II.  Markiewicz H. Warszawa. COBR „Elektromontaż” 1992.: Aktualizacja normatywów elektroenergetycznych dla mieszkań i budynków mieszkalnych.. Lublin. COBR „Elektromontaż” 1995. Różycki S.  Lenartowicz R.

.: Instalacje elektryczne do zasilania urządzeń elektronicznych.  PN-IEC 60364-4-43:1999 Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych.9  Petykiewicz P. Warszawa. Zakres. Warszawa.  Sałasiński K. COSIW SEP. Wskazówki projektowania i montażu. Warszawa.  PN-IEC 60364-4-42:1999 Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych. Warszawa. COBR “Elektromontaż” 1998. Warszawa.: Instalacje elektroenergetyczne do 1 kV. 2001.  Pytlak A. COBR “Elektromontaż” 1998. Ochrona dla zapewnienia bezpieczeństwa.  PN-IEC 60364-4-41:2000 Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych.  Poradnik Montera Elektryka. Warszawa. Białystok-Kraków. Barbacki J.  Wiaderek B. Kontekst 1997.  Poradnik Inżyniera Elektryka.: Wytyczne przeprowadzania badań i oceny instalacji elektrycznych podczas odbioru końcowego obiektu budowlanego. WNT 1996. COBR „Elektromontaż” 1994. 2002. Tom 3.  Wiaderek B.: Instalacje elektryczne prowadzone na podłożu i w podłożu palnym w budownictwie mieszkaniowym i towarzyszącym. Świątek H. COBR „Elektromontaż” 1992. Prace sprawdzające przy badaniach odbiorczych i eksploatacyjnych. Warszawa.  PN-IEC 60364-3:2000 Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych. Ustalanie ogólnych charakterystyk. COBR „Elektromontaż” 1996. Warszawa.: Wskazówki wykonywania badań odbiorczych i eksploatacyjnych instalacji elektrycznych do 1 kV w świetle wymagań europejskich.  Wiaderek B.  Skłodowski B.: Ochrona przed przepięciami w instalacjach elektrycznych do 1 kV.  Wiaderek B.: Wytyczne ochrony przewodów elektrycznych przed prądem przeciążeniowym i zwarciowym w instalacjach elektrycznych do 1000 V.  Sowa A. COSIW SEP. Warszawa.  Siemek S.  Wybrańska I.: Wskazówki dostosowania instalacji elektrycznych o napięciu do 1 kV w mieszkaniach i budynkach mieszkalnych do wymagań normy PN-91/E-05009 w zakresie ochrony od porażeń prądem elektrycznym. COSIW SEP. Norma PN-IEC 60364  PN-IEC 60364-1:2000 Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych. Warszawa. COBR „Elektromontaż” 1993. COBR „Elektromontaż’ 1999. Wydanie II. Ochrona przeciwporażeniowa. Warszawa.: Ochrona odgromowa i przeciwprzepięciowa. Verlag Dashöfer.  Wybrańska I. Strzyżewski Janusz: Instalacje elektryczne w budownictwie jednorodzinnym.  Strzyżewski Jacek.: Ochrona przeciwporażeniowa w układach elektronicznych. COBR „Elektromontaż” 1993. przedmiot i wymagania podstawowe. 2002. Ochrona dla zapewnienia bezpieczeństwa. Warszawa. 2002. Ochrona przed skutkami oddziaływania cieplnego. Ochrona dla zapewnienia bezpieczeństwa. Warszawa. Arkady 2002. Poradnik dla administratorów i zarządców nieruchomości oraz firm remontowo-budowlanych. Warszawa.: Bezpieczeństwo elektryczne w zakładach opieki zdrowotnej. Warszawa. Warszawa.  Remonty i modernizacje budynków. COSIW SEP. . Ochrona przed prądem przetężeniowym.. Wydanie 3.: Instalacje elektryczne w kanałach podłogowych.  Sowa A. WNT 1997.: Nowoczesna instalacja elektryczna w inteligentnym budynku.

 PN-IEC 60364-4-444:2001 Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych. Dobór i montaż wyposażenia elektrycznego.  PN-IEC 60364-5-523:2001 Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych. Obciążalność prądowa długotrwała przewodów. Stosowanie środków ochrony zapewniających bezpieczeństwo.  PN-IEC 60364-5-51:2000 Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych. . Dobór i montaż wyposażenia elektrycznego.10  PN-IEC 60364-4-442:1999 Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych. Ochrona dla zapewnienia bezpieczeństwa. Ochrona dla zapewnienia bezpieczeństwa. Ochrona dla zapewnienia bezpieczeństwa. Ochrona przed przepięciami.  PN-IEC 60364-5-537:1999 Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych. Ochrona przed obniżeniem napięcia. Dobór środków ochrony w zależności od wpływów zewnętrznych. Ochrona przed zakłóceniami elektromagnetycznymi (EMI) w instalacjach obiektów budowlanych. Odłączanie izolacyjne i łączenie.  PN-IEC 60364-5-53:2000 Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych. Aparatura rozdzielcza i sterownicza. Dobór i montaż wyposażenia elektrycznego.  PN-IEC 60364-4-473:1999 Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych. Środki ochrony przed prądem przetężeniowym. Ochrona przeciwpożarowa. Dobór i montaż wyposażenia elektrycznego. Dobór i montaż wyposażenia elektrycznego. Ochrona dla zapewnienia bezpieczeństwa. Ochrona dla zapewnienia bezpieczeństwa. Ochrona dla zapewnienia bezpieczeństwa.  PN-IEC 60364-5-551:2003 Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych. Ochrona dla zapewnienia bezpieczeństwa. Postanowienia ogólne. Ochrona dla zapewnienia bezpieczeństwa. Ochrona przed przepięciami. Dobór i montaż wyposażenia elektrycznego. Instalacje bezpieczeństwa.  PN-IEC 60364-5-52:2002 Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych.  PN-IEC 60364-4-46:1999 Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych. Ochrona przed przepięciami. Środki ochrony przed porażeniem prądem elektrycznym.  PN-IEC 60364-5-54:1999 Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych. Wybór środków ochrony przeciwporażeniowej w zależności od wpływów zewnętrznych. Niskonapięciowe zespoły prądotwórcze.  PN-IEC 60364-5-56:1999 Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych. Ochrona dla zapewnienia bezpieczeństwa. Dobór środków ochrony w zależności od wpływów zewnętrznych. Dobór i montaż wyposażenia elektrycznego.  PN-IEC 60364-4-45:1999 Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych. Uziemienia i przewody ochronne.  PN-IEC 364-4-481:1994 Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych. Układy uziemiające i połączenia wyrównawcze instalacji informatycznych. Inne wyposażenie.  PN-IEC 60364-4-482:1999 Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych.  PN-IEC 60364-5-548:2001 Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych. Postanowienia ogólne. Ochrona instalacji niskiego napięcia przed przejściowymi przepięciami i uszkodzeniami przy doziemieniach w sieciach wysokiego napięcia  PN-IEC 60364-4-443:1999 Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych. Aparatura rozdzielcza i sterownicza.  PN-IEC 60364-4-47:2001 Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych. Dobór i montaż wyposażenia elektrycznego. Oprzewodowanie. Stosowanie środków ochrony zapewniających bezpieczeństwo. Ochrona przed przepięciami atmosferycznymi lub łączeniowymi. Dobór i montaż wyposażenia elektrycznego. Urządzenia do odłączania izolacyjnego i łączenia.

Stopnie ochrony zapewniane przez obudowy (Kod IP) PN-EN 60529:2002 (U) PN-HD 625. Wymagania dotyczące specjalnych instalacji lub lokalizacji. Normy pozostałe  PN-IEC 60050-826:2000       Międzynarodowy słownik terminologiczny elektryki.1S1:2002 (U) Koordynacja izolacji urządzeń elektrycznych w układach niskiego napięcia. Wymagania dotyczące specjalnych instalacji lub lokalizacji. Kempingi i pojazdy wypoczynkowe.  PN-IEC 60364-7-704:1999 Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych. Zasady. Wymagania dotyczące specjalnych instalacji lub lokalizacji.  PN-IEC 60364-7-701:1999 Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych. Przestrzenie ograniczone powierzchniami przewodzącymi. Sprawdzanie odbiorcze. . Oznaczenia identyfikacyjne zacisków urządzeń i zakończeń żył przewodów oraz ogólne zasady systemu alfanumerycznego. Instalacje elektryczne w gospodarstwach rolniczych i ogrodniczych.  PN-IEC 60364-7-706:2000 Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych.  PN-IEC 60364-7-707:1999 Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych. Projektowanie PN-E-05100-1:1998 i budowa. Linie prądu przemiennego z przewodami roboczymi gołymi. oznaczanie i identyfikacja. Baseny pływackie i inne.11  PN-IEC 60364-6-61:2000 Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych. Zasady podstawowe i bezpieczeństwa przy współdziałaniu PN-EN 60445:2002 człowieka z maszyną. Wymagania dotyczące specjalnych instalacji lub lokalizacji. Pomieszczenia wyposażone w wannę lub/i basen natryskowy. Wymagania dotyczące specjalnych instalacji lub lokalizacji. Wymagania dotyczące uziemień instalacji urządzeń przetwarzania danych. oznaczanie i identyfikacja. Wymagania dotyczące specjalnych instalacji lub lokalizacji. Wymagania dotyczące specjalnych instalacji lub lokalizacji. Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych.  PN-IEC 364-7-703:1993 Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych. Oznaczenia identyfikacyjne przewodów elektrycznych barwami lub cyframi. Sprawdzanie. Ochrona przed porażeniem prądem elektrycznym. Instalacje na terenie budowy i rozbiórki. Zasady podstawowe i bezpieczeństwa przy współdziałaniu PN-EN 60446:2002 (U) człowieka z maszyną.  PN-IEC 60364-7-705:1999 Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych. wymagania i badania. Elektroenergetyczne linie napowietrzne.  PN-IEC 60364-7-708:1999 Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych.  PN-IEC 60364-7-714:2003 Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych. Pomieszczenia wyposażone w ogrzewacze do sauny. Wymagania dotyczące specjalnych instalacji lub lokalizacji. Instalacje oświetlenia zewnętrznego. Wspólne PN-EN 61140:2002 (U) aspekty instalacji i urządzeń. Wymagania dotyczące specjalnych instalacji lub lokalizacji.  PN-IEC 60364-7-702:1999 Ap1:2002 Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych.

Ap1:2002 Ochrona odgromowa obiektów budowlanych. Wytyczne przeprowadzania pomontażowych Az1:2000 badań odbiorczych. Instalacje elektryczne w budynkach mieszkalnych. Zestawy badane w pełnym i niepełnym zakresie badań typu.  PN-EN 50164-1:2002 (U) Elementy Część 1: Wymagania stawiane elementom połączeniowym. Przewodnik B – Projektowanie. Część 2: Ekranowanie obiektów. Norma SEP. połączenia wewnątrz obiektów i uziemienia.  PN-EN 50171:2002 (U) Zakresy napięciowe instalacji elektrycznych w obiektach  PN-91/E-05010 budowlanych.12 Norma SEP. Elektroenergetyczne linie napowietrzne.  PN-EN 60439-1:2002 (U) Rozdzielnice i sterownice niskonapięciowe. Podstawy planowania. Ochrona odgromowa obiektów budowlanych. Wyposażenie do mocowania kabli w instalacjach elektrycz PN-EN 50146:2002 (U) nych. konserwacja i sprawdzanie urządzeń piorunochronnych.  PN-IEC 60038:1999 Parametry napięcia zasilającego w publicznych sieciach  PN-EN 50160:2002 rozdzielczych Niezależne systemy zasilania. Linie prądu przemiennego z przewodami w izolacji oraz przewodami w osłonie izolacyjnej. Arkusz 03 Ochrona obostrzona 1989 r. Norma SEP. Norma SEP. Sieci elektroenergetyczne niskiego napięcia. Ochrona przed piorunowym impulsem elektromagnetycz PN-IEC 61312-1:2001 nym. Arkusz 04 Ochrona specjalna 1992 r.  N SEP-E-005 Przewody izolowane o napięciu znamionowym do 1 kV. Norma SEP. Ochrona odgromowa obiektów budowlanych. Ochrona obiek PN-E-05204:1994 tów instalacji i urządzeń. Zasady ogólne. Elektroenergetyczne i sygnalizacyjne linie  N SEP-E-004 kablowe.  PN-84/E-02033 Ochrona odgromowa obiektów budowlanych:  PN/E-05003 Arkusz 01 Wymagania ogólne 1986 r. Instalacje elektryczne w obiektach budowla N SEP-E-002 nych.  N SEP-E-003 . Wymagania. urządzenia piorunochronnego (LPS). Napięcia znormalizowane IEC. Projektowanie i budowa.  PN-IEC/TS 61312-2:2003 Ochrona przed piorunowym impulsem elektromagnetycznym (LEMP). Wybór poziomów ochrony dla urządzeń piorunochronAp1:2002 nych. Zasady ogól PN-IEC 61024-1-2:2002 ne. Zasady ogól PN-IEC 61024-1-1:2001 ne. Elektroenergetyczne linie napowietrzne. Urządzenia i układy elektryczne w obiektach elektroenerge PN-E-04700:1998 tycznych. Oświetlenie wnętrz światłem elektrycznym. Zasady ogól PN-IEC 61024-1:2001 ne. Instalacje elektroenergetyczne prądu przemiennego o na PN-E-05115:2002 pięciu wyższym od 1 kV. Ochrona przed elektrycznością statyczną. montaż.  N SEP-E-001 Ochrona przeciwporażeniowa. Projektowanie i budowa.

.. Dz. nr 109 z 2000r. poz. . Dz. nr 74 z 1999r..  Rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 25 września 2000r. Dz. poz. 1800. 1802. nr 154 z 2001r. nr 166 z 2002r. poz. nr 94 z 1998r. U. 836). U.. poz. Dz. 1268. nr 85 z 2000r. 1800 i poz. 1157. 1360). poz.  Rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 20 stycznia 2000r. U... poz.. Dz. U. nr 129 z 2001r. nr 74 z 2002r. poz. 594. U. nr 169 z 2002r.. U.. poz. nr 5 z 2001r.  Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 16 sierpnia 1999r. nr 135 z 2002r. 980. nr 80 z 1999r. Dz. U. U. nr 48 z 2000r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków.. w sprawie warunków technicznych. U. instalacji i sieci oraz trybu stwierdzania tych kwalifikacji. Znaki bezpieczeństwa. 912). nr 75 z 2002r.. U.. nr 59 z 1998r. 555. 460. U. o systemie oceny zgodności (Dz. nr 110 z 1999r. 718). nr 115 z 2001r. nr 113 z 2002r.  Ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. nr 43 z 2000r.. nr 102 z 1995r. U. nr 15 z 2000r.. 1042. Dz. Dz. U. poz. poz. U. poz. nr 120 z 2000r. 1126. U. U. 489. nr 91 z 1999r. 984. U. U. nr 54 z 1997r. 1800. poz. 636. Dz.  Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 3 listopada 1992r. nr 155 z 2002r. poz. Ustawy i rozporządzenia  Ustawa z dnia 12 września 2002 r.. U. poz. innych obiektów budowlanych i terenów (Dz. U. U... nr 106 z 1998r. Dz. Dz. nr 100 z 2001r. poz.Dz. poz. poz. 1126. U. 1439. 957).. U. 1144. Dz. U. U. Oświetlenie awaryjne. Dz.. poz.. ruchu sieciowego i eksploatacji sieci oraz standardów jakościowych obsługi odbiorców (Dz. Dz. 348.. poz. poz.. poz. U. poz. świadczenia usług przesyłowych. Dz. rodzajów instalacji i urządzeń. U. 187). w sprawie szczegółowych warunków przyłączenia podmiotów do sieci elektroenergetycznych. poz. poz. Dz. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy urządzeniach i instalacjach energetycznych (Dz. 676.. nr 92 z 1992 r. nr 154 z 2001r.. poz. nr 110 z 2001r. Dz. nr 106 z 2000r. Dz. Dz. U.. U. przy których eksploatacji wymagane jest posiadanie kwalifikacji... nr 74 z 2002r.. 718). jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz. U. Prawo o miarach (Dz. poz. poz. poz. U. o normalizacji (Dz. poz. U.  Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. U. poz. Dz. 42.. Dz. nr 80 z 2003r. U. nr 103 z 2000r. 1190.. Dz. Dz.. U. w sprawie wymagań kwalifikacyjnych dla osób zajmujących się eksploatacją urządzeń. poz. Prawo budowlane (tekst jednolity . nr 63 z 2001r. obrotu energią elektryczną...  Ustawa z dnia 11 maja 2001 r. 1255. w sprawie warunków technicznych użytkowania budynków mieszkalnych (Dz. zmieniające rozporządzenie z dnia 16 marca 1998r. poz. Dz.. 690). 377. Tablice i znaki bezpieczeństwa. Dz. Dz. U. 1085. poz. poz. Prawo energetyczne (Dz.. poz. poz. Dz. nr 162 z 1998r.  Ustawa z dnia 10 kwietnia 1997r.. 1042. poz.. U. poz. U... nr 80 z 2003r. nr 88 z 1999r. U. nr 154 z 2001r. Dz. 668. Dz. przy których powołuje się komisje kwalifikacyjne oraz wysokości opłat pobieranych za sprawdzenie kwalifikacji (Dz. 1386). Dz.. U. nr 80 z 2003r. 1099. jednostek organizacyjnych. poz.. 718). U. Dz. poz.. poz. 1360.13  PN-88/E-08501  PN-92/N-01256-02  PN-EN 1838:2002 (U) Urządzenia elektryczne.. U. 1229. poz.. nr 166 z 2002r. 507). poz.. U. 1286. 676. nr 50 z 2003r..  Rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 17 września 1999r. Ewakuacja. nr 158 z 1997r.. 424. Dz.  Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002r.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful