You are on page 1of 12

Rafa MRWKA

Przywdztwo
w organizacjach
Analiza najlepszych praktyk
Wykorzystaj swoje mocne strony do maksimum

Kliknij, aby kupi ksik w: profinfo.pl

Warszawa 2010

Przywdztwo w organizacjach.indd3 3

2010-05-31 22:39:12

Spis treci

O autorze ..............................................................................................................

Wstp ..................................................................................................................... 11
1. Pojcie przywdztwa i jego ewolucja ............................................................
Wprowadzenie ...........................................................................................
Definicje przywdztwa ..............................................................................
Potrzeba przywdztwa...............................................................................
Ewolucja teorii przywdczych ..................................................................
Najwaniejsze wnioski ...............................................................................
Sownik najwaniejszych poj .................................................................
Pytania problemowe ..................................................................................
Sprawd si.................................................................................................

15
15
16
22
24
29
30
31
32

2. Wyanianie si przywdcw ..........................................................................


Wprowadzenie ...........................................................................................
Koncepcje wyaniania si przywdcw ....................................................
Efektywno przywdztwa ........................................................................
Charyzma atrybut podany czy przeszkoda?......................................
Znaczenie wizji przywdcy podsumowanie .........................................
Najwaniejsze wnioski ...............................................................................
Sownik najwaniejszych poj .................................................................
Pytania problemowe ..................................................................................
Sprawd si.................................................................................................

34
34
35
36
38
42
46
47
49
49

3. Poziomy przywdztwa w organizacji midzynarodowej .............................


Wprowadzenie ...........................................................................................
Struktura organizacji midzynarodowej ..................................................
Model przywdztwa w organizacji midzynarodowej ............................
Najwaniejsze wnioski ...............................................................................
Sownik najwaniejszych poj .................................................................

52
52
53
59
66
67

Przywdztwo w organizacjach.indd5 5

2010-05-31 22:39:12

Przywdztwo w organizacjach

Pytania problemowe .................................................................................. 68


Sprawd si................................................................................................. 69
4. Centralizacja i rozproszenie przywdztwa ...................................................
Wprowadzenie ...........................................................................................
Zadania globalnego lidera zarzdzajcego centralizacja
przywdztwa ..........................................................................................
Zadania przywdcy z zakresu budowania motywacji wewntrznej
pracownikw .........................................................................................
Zadania przywdcw lokalnych rozproszenie przywdztwa ..............
Najwaniejsze wnioski ...............................................................................
Sownik najwaniejszych poj .................................................................
Pytania problemowe ..................................................................................
Sprawd si.................................................................................................

71
71
72
78
83
88
89
90
91

5. Przywdztwo w organizacji w burzliwym otoczeniu ................................... 94


Wprowadzenie ........................................................................................... 94
Otoczenie wspczesnej organizacji ......................................................... 95
Typy przywdcw w otoczeniu burzliwym ............................................... 101
Najwaniejsze wnioski ............................................................................... 113
Sownik najwaniejszych poj ................................................................. 114
Pytania problemowe .................................................................................. 116
Sprawd si................................................................................................. 116
6. Model przywdztwa w otoczeniu burzliwym ............................................... 119
Wprowadzenie ........................................................................................... 119
Modelowe sytuacje organizacji dziaajcych w otoczeniu
burzliwym ............................................................................................... 120
Konsekwencje doboru typu przywdcy do sytuacji danej
organizacji .............................................................................................. 124
Dominujce typy przywdztwa w otoczeniu burzliwym
podsumowanie modelu ...................................................................... 146
Najwaniejsze wnioski ............................................................................... 150
Sownik najwaniejszych poj ................................................................. 152
Pytania problemowe .................................................................................. 154
Sprawd si................................................................................................. 154
7. Przewodzenie zmianie ................................................................................... 158
Wprowadzenie ........................................................................................... 158
Zadania przywdcy.................................................................................... 160
Zapobieganie oporom wobec zmian i ich agodzenie ............................ 172
Przyczyny oporw wobec zmian ............................................................... 172

Przywdztwo w organizacjach.indd6 6

2010-05-31 22:39:13

Spis treci

Zwalczanie oporw wobec zmian kompetencje lidera........................ 172


Najwaniejsze wnioski ............................................................................... 183
Sownik najwaniejszych poj ................................................................. 184
Pytania problemowe .................................................................................. 185
Sprawd si................................................................................................. 185
8. Kultura organizacyjna a przywdztwo ......................................................... 188
Wprowadzenie ........................................................................................... 188
Zarzdzanie kultur organizacyjn .......................................................... 189
Przywdztwo w organizacji wielokulturowej ........................................... 200
Ciga zmiana budowanie kultury zmiany............................................ 207
Najwaniejsze wnioski ............................................................................... 210
Sownik najwaniejszych poj ................................................................ 212
Pytania problemowe .................................................................................. 213
Sprawd si................................................................................................. 213
9. Przywdztwo a innowacyjno organizacji .................................................. 217
Wprowadzenie ........................................................................................... 217
Strategia pobudzania innowacyjnoci ...................................................... 219
Operacyjne pobudzanie innowacyjnoci.................................................. 226
Najwaniejsze wnioski ............................................................................... 232
Sownik najwaniejszych poj ................................................................. 233
Pytania problemowe .................................................................................. 234
Sprawd si................................................................................................. 234
Podsumowanie ...................................................................................................... 237
Bibliografia............................................................................................................ 243
Klucz do pyta testowych Sprawd si ........................................................... 249
Indeks .................................................................................................................... 251

Przywdztwo w organizacjach.indd7 7

2010-05-31 22:39:13

O autorze

Dr Rafa Mrwka jest adiunktem w Katedrze Teorii Zarzdzania Szkoy


Gwnej Handlowej w Warszawie. Jego zainteresowania naukowe koncentruj
si na zagadnieniach przywdztwa gospodarczego, badaniach oraz rozwoju
satysfakcji i zaangaowania pracownikw, zarzdzaniu kompetencjami pracownikw, a take public relations. Poza prac naukow od ponad dziesiciu
lat zajmuje si doradztwem oraz prowadzeniem szkole w zakresie rozwoju
kompetencji menederskich i przywdczych. Wsppracowa m.in. z Umbrella Project (program UNDP agendy ONZ w Polsce), BIGRAM Personnel
Consulting, ITO United Change Company. Wsptworzy firm doradczo-szkoleniow IMMOQEE. By liderem kilkudziesiciu projektw doradczych
w zakresie badania oraz pobudzania satysfakcji i zaangaowania pracownikw,
m.in. dla Totalizatora Sportowego, Grupy Hotelowej Orbis, Leroy Merlin,
Auchan, Schneider Electric, Allianz, Cersanit, Carlsberg, Tetra Pak, Electrolux, Topex, Vectra, Wabco, Colgate Palmolive, Hochtief, Raiffeisen Leasing,
PKN Orlen, Rockwool.
Jest autorem wielu artykuw naukowych na temat przywdztwa. Prowadzi
zajcia na temat przywdztwa w Szkole Gwnej Handlowej w Warszawie,
a take zajcia e-learningowe w ramach wsplnego projektu econet, realizowanego na piciu czoowych uniwersytetach ekonomicznych w Polsce.

Przywdztwo w organizacjach.indd9 9

2010-05-31 22:39:13

Wstp

Przywdztwo w organizacjach jest jednym z najwaniejszych zagadnie poruszanych we wspczesnej literaturze z zakresu nauki o organizacji i zarzdzaniu.
Pojcie przywdztwa oraz fenomen tego zjawiska wci wydaj si niewystarczajco opisane, nadal mona tworzy dodatkowe interpretacje, budowa nowe
teorie i modele. Jednoczenie za przywdztwo bywa jednym z istotniejszych
elementw prowadzcych do sukcesu organizacji. Efektywni przywdcy czsto
potrafi przygotowywa organizacje na kolejne wyzwania otoczenia, oywia
je, reaktywowa lub tworzy zupenie nowe podmioty. Brak przywdztwa
w okrelonych sytuacjach lub te nieodpowiednie przywdztwo mog nawet
w krtkim okresie doprowadzi dobrze funkcjonujce organizacje do kryzysu,
ktrego skutki niezwykle trudno jest przezwyciy. Zrozumienie, na czym
polega przywdztwo, jest wic niezwykle istotne zarwno dla wspczesnej
nauki, jak i praktyki gospodarczej.
W ksice tej przedstawione zostan dwie zasadnicze tezy dotyczce przywdztwa w organizacjach:
1. Cz funkcji przywdczych (m.in. zwizanych z zarzdzaniem ludmi,
budowaniem subkultur organizacyjnych, przekazywaniem informacji
o zmianie, agodzeniem oporw wobec zmian, wykorzystaniem wadzy
eksperckiej, pobudzaniem do uczenia si w ramach organizacji, zarzdzaniem czci innowacji) ulega rozproszeniu w organizacjach, podczas
gdy pozostae (zwizane na przykad z budow strategii i podstawowych
zaoe kultury organizacji, w tym sieci organizacyjnych) poddaje si
dodatkowej centralizacji.
2. Wielu dobrych liderw organizacji nie posuguje si stale jednym typem
przywdztwa, lecz dynamicznie dostosowuje swj styl kierowania do zmiennych warunkw, w jakich funkcjonuj ich organizacje, a jednoczenie potrafi

Przywdztwo w organizacjach.indd11 11

2010-05-31 22:39:14

12

Przywdztwo w organizacjach

wykorzystywa zachowania specyficzne dla kilku typw przywdczych.


Przywdcy w zalenoci od potrzeb wykorzystuj jedynie zmienne
proporcje rnych typw przywdczych.
U podstaw tych tez ley analiza wspczesnego dorobku naukowego
dotyczcego pojcia przywdztwa, prac naukowych wspczesnych midzynarodowych wybitnych teoretykw i badaczy zagadnie przywdczych oraz
analiza licznych przykadw i studiw przypadkw przywdcw. Wikszo
z nich pochodzi z koncernw midzynarodowych. Wybr koncernw midzynarodowych jako rda przykadw do omawianych zagadnie wie
si z tym, e w organizacjach tych wystpuje jednoczenie wikszo zjawisk
opisywanych w niniejszej ksice. Wielko tych organizacji oraz ich wielowymiarowo, istnienie rozbudowanych struktur organizacyjnych z wieloma
jednostkami lokalnymi, regionalnymi, wieloma szczeblami hierarchii pozwala
na analizowanie problematyki przywdztwa zarwno na poziomie globalnym
(caej organizacji), jak i lokalnym, dziki analizie struktur jednostek lokalnych
(regionalnych) tych organizacji i realizowanych tam zada. Organizacje te
czsto s rwnie pionierami we wdraaniu nowych koncepcji zwizanych
z zarzdzaniem, co pozwala na analiz zjawisk, ktre maj szans upowszechni
si dopiero po duszym czasie.
W ksice dokonano take przegldu wspczesnej literatury przedmiotu
dotyczcej pojcia przywdztwa i jego ewolucji. Pokazano zmiany w rozumieniu
przywdztwa zwizane ze zmianami otoczenia organizacji, opisano zadania
przywdcw organizacji i scharakteryzowano typy przywdcw wystpujce
w organizacjach oraz konsekwencje pojawienia si okrelonych typw przywdcw w poszczeglnych typach organizacji. Celem tych analiz by jak najpeniejszy opis przywdztwa i zjawisk mu towarzyszcych.
Ksika skada si z dziewiciu rozdziaw. W pierwszym rozdziale Pojcie
przywdztwa i jego ewolucja dokonano przegldu wspczesnej literatury przedmiotu traktujcej o pojciu przywdztwa i jego ewolucji. Omwiono w nim rnorakie definicje przywdztwa i ewolucj teorii przywdczych, zarysowano rwnie
konsekwencje wspczesnego rozumienia pojcia przywdztwa w organizacji.
Rozdzia drugi powicono zagadnieniom zwizanym z wyanianiem si
przywdcw. Przeanalizowano w nim take znaczenie charyzmy i wizji przywdcw.
Trzeci rozdzia opisuje rne poziomy przywdztwa w organizacji. Za
przykady posuyy w nim gwnie koncerny midzynarodowe, a to ze wzgldu
na wielowymiarowo wystpujcych w nich zjawisk.

Przywdztwo w organizacjach.indd12 12

2010-05-31 22:39:14

Wstp

13

W rozdziale czwartym omwiono zadania warte skupienia w rkach globalnego przywdcy organizacji oraz te, ktre trzeba rozproszy, dzielc je
pomidzy osoby znajdujce si na rnych szczeblach przywdztwa.
Rozdzia pity pokazuje zmiany w rozumieniu przywdztwa zwizane
z transformacj otoczenia organizacji. Szczeglnie dokadnie przeanalizowano wpyw umidzynarodowienia i globalizacji gospodarki na zmian struktur
organizacji, z ktrymi wie si wanie wyonienie rnych poziomw przywdztwa, a take konieczno pojawienia si rnych typw przywdcw,
ktre omwiono.
W rozdziale szstym zaprezentowano model przywdztwa w organizacji
w otoczeniu burzliwym. Model ten stworzono, opierajc si na analizie moliwoci pojawienia si czterech typowych stylw przywdztwa w okrelonych
sytuacjach charakterystycznych dla danego rodzaju organizacji. W wyniku
analizy wycignito wniosek, e konieczna jest dynamiczna zmiana typu przywdztwa w organizacji zwizana ze zmianami w otoczeniu organizacji.
W trzech ostatnich rozdziaach omwiono najwaniejsze zadania stojce
przed wspczesnymi przywdcami. S nimi planowanie i zarzdzanie zmianami organizacyjnymi, w tym ksztatowanie i zmienianie kultury organizacyjnej,
oraz kreowanie i pobudzanie innowacyjnoci organizacji.
W rozdziale sidmym szczegowej analizie poddano rol przywdcy
w procesie planowania i wdraania zmian. Oddzielnie omwiono rol przywdcw na poziomie globalnym i lokalnym. Przeledzono problem zapobiegania
oporom wobec zmian i ich agodzenia. Na kocu rozdziau przeledzono
najwaniejsze wyzwania dla przywdcw zwizane z procesem planowania
i wdraania zmian w organizacji.
W rozdziale smym przeanalizowano zarzdzanie przeobraeniem kultury
organizacyjnej jako niezwykle trudnym i specyficznym rodzajem zmiany. Pokazano take, jak przywdca moe wiadomie budowa kultur organizacyjn
oraz jaki wpyw na jego dziaania miewa kultura narodowa kraju, w ktrym
dziaa.
W ostatnim rozdziale szczegowej analizie poddano rol przywdcy
w procesie pobudzania innowacyjnoci organizacji. Kwesti t podzielono na
dwa zagadnienia. Pierwszym jest strategia pobudzania innowacyjnoci wica
si z podjciem przez przywdc decyzji, w jakich okolicznociach innowacj naley rozwija w ramach wewntrznych zasobw organizacji, a w jakich
w ramach sieci wsppracujcych organizacji. Drugie zagadnienie dotyczy
operacyjnego pobudzania innowacyjnoci przez przywdc w ramach swojej

Przywdztwo w organizacjach.indd13 13

2010-05-31 22:39:14

14

Przywdztwo w organizacjach

organizacji i sieci wsppracujcych organizacji. Rozdzia kocz wnioski


pynce z zamieszczonych w nim analiz.
Na kocu kadego rozdziau znalazy si wnioski majce stanowi podsumowanie. Doczono take sownik najwaniejszych uytych w nim poj,
a take zaproponowano zagadnienia do samodzielnego studiowania, ktre
pozwalaj na pogbienie lub weryfikacj wnioskw. Po kadym rozdziale
umieszczono test sprawdzajcy przyswojenie przez czytelnika zaprezentowanych w nim zagadnie.

Przywdztwo w organizacjach.indd14 14

2010-05-31 22:39:15

1
Pojcie przywdztwa i jego ewolucja

Wprowadzenie
Zdefiniowanie przywdztwa nie jest proste. Jest wprawdzie bardzo wiele definicji, jednak czsto s one ze sob sprzeczne lub nie nadaj si do opisania
kadej osoby, ktr powszechnie uznaje si za przywdc.
Celem pierwszego rozdziau jest znalezienie przyczyn tej sytuacji. W rozdziale tym przeledzimy take ewolucj postrzegania przywdztwa, docierajc
do wspczesnego rozumienia tego pojcia. Opiszemy mocne i sabe strony
poszczeglnych teorii i modeli przywdztwa, w tym take podejcie sytuacyjne,
ktre jest rdem wielu trudnoci pojawiajcych si podczas prb wdroenia
tego podejcia wraz ze wszystkimi jego teoretycznymi aspektami.
Po przeczytaniu tego rozdziau czytelnik powinien umie:
wymieni i poprawnie zinterpretowa kilka definicji przywdztwa zwizanych ze sprawowaniem przez przywdc rnych rodzajw wadzy i jego
wpywem na grup;
rozrni przywdc nastawionego na zadania od zorientowanego na
stosunki midzyludzkie;
poda przykady przywdcw biznesowych i spoecznych oraz wyjani, na
czym opierao si ich przywdztwo;
zaproponowa i obroni wasn definicj przywdztwa;
okreli czynniki zwikszajce i rnicujce zapotrzebowanie na przywdztwo;

Przywdztwo w organizacjach.indd15 15

2010-05-31 22:39:15

16

Przywdztwo w organizacjach

zreferowa ewolucj podejcia do przywdztwa w nauce o organizacji


i zarzdzaniu;
okreli wyzwania dla przywdcw wspczesnych organizacji.

Definicje przywdztwa
Rozumienie przywdztwa i zada przywdcy ewoluowao wraz z rozwojem
socjologii, politologii, psychologii spoecznej, nauki o organizacji i zarzdzaniu
oraz innych dziedzin. Zmiany te wymusia niekompletno wczeniejszych
opisw i teorii, jak rwnie przeobraenia otoczenia i coraz to nowe wyzwania
pojawiajce si przed organizacjami i ich liderami.

Przywdztwo a wadza
Definicji przywdztwa jest bardzo wiele, midzy innymi w pracach socjologicznych i politologicznych. Te dziedziny nauki cz je gwnie z wadz,
traktujc jako jeden z aspektw wadzy (Burns 1994), tak jak w dwch poniszych definicjach.
Przywdztwo to zdolno do wpywania lub sprawowania wadzy we
wsplnotach spoecznych (Abercrombie i in. 1988).
Przywdztwo to zdolno jednej lub kilku osb do wpywania na grup
i wdraania wasnej polityki (Bogdanor 1993).
Warto jednak zastanowi si nad wadz, ktr dysponuje przywdca.
Wadza oznacza kad szans, e wewntrz jakiego zwizku spoecznego
zostanie przeforsowana czyja wola, nawet pomimo oporu i niezalenie od
tego, czego ta szansa dotyczy (Weber 1972).
Weber wyodrbni trzy typy wadzy prawomocnej:
1) wadz tradycyjn, opart na tradycji i obyczaju;
2) wadz charyzmatyczn, wynikajc z wiary szerokich krgw spoecznych
w niezwyke zdolnoci i umiejtnoci przywdcy;
3) wadz legaln, ktrej podstaw s przepisy prawne.
W ukadzie organizacyjnym wadza (i odpowiadajcy jej autorytet) przybiera zazwyczaj jedn z piciu form (French i Raven 1959):

Przywdztwo w organizacjach.indd16 16

2010-05-31 22:39:15

1. Pojcie przywdztwa i jego ewolucja

17

1) wadza formalna, zagwarantowana przez hierarchi organizacyjn, okrelana przez organizacj i przyznana ludziom zajmujcym okrelone stanowiska;
2) wadza nagradzania, czyli udzielania lub wstrzymywania nagrd,
3) wadza wymuszania, umoliwiajca wymuszenie na innych stosowania si
do okrelonych wymaga rodkami zastraszania psychicznego, emocjonalnego lub fizycznego;
4) wadza dzielenia, opierajca si na moliwoci rozdysponowywania ograniczonych zasobw w ramach organizacji,
5) wadza ekspercka, oparta na unikatowej wiedzy pewnych czonkw organizacji.
Zauway trzeba, e dzierenie wadzy nie zawsze musi wiza si z jej
uyciem, co oznacza, e przywdca nie w kadej sytuacji musi ujawnia swoj
rol. Zazwyczaj jednak wadza zakada asymetri relacji pomidzy czonkami
grupy, organizacji czy spoeczestwa, polegajc na tym, e sprawujcy wadz
ma wiksz kontrol nad zachowaniami podwadnych ni oni nad jego postpowaniem. Przywdca ma zatem kontrol nad ludmi, ktrymi przewodzi.
Rozumienie wadzy jedynie jako moliwoci wywierania wpywu na zachowania drugiej strony zakada, e stosunek wadczy moe by zarwno
wiadomy, jak i niewiadomy. Tradycyjny podzia na rzdzonych i rzdzcych
zaciera si w tym wypadku, a grupa (organizacja, spoeczestwo) jawi si
w tym momencie jako system wzajemnie oddziaujcych na siebie podmiotw
(Pacholski i Sawo 1997). Takie pojmowanie wadzy mogoby sugerowa, e
przywdztwo rwnie nie zawsze musi by wiadome. Chocia wydaje si, e
wystpowanie niewiadomego przywdztwa jest rzadkie, to jeeli przywdztwo
definiowane jest przy uyciu kategorii wadzy, sytuacja taka jest moliwa.
Istotn cech wadzy jako kryterium wykorzystywanego do zdefiniowania przywdztwa jest take wskazywana przez cz teoretykw zdolno do
wprowadzania zmian (transformacji), tzn. umiejtno takiego ingerowania
w dany bieg zdarze, aby dokona ich przeksztacenia. Przywdca musi mie
jednak wizj zmiany.
Crozier i Friedberg (1982) twierdz, e Wadza stanowi podstawowy
i nieunikniony element wszystkich stosunkw spoecznych, jdro kadego
dziaania zespoowego, wok ktrego rozwijaj si jednoczenie procesy
rywalizacji i integracji. Pogld ten wskazuje na konieczno ujawnienia si

Przywdztwo w organizacjach.indd17 17

2010-05-31 22:39:15