Adam Matusik

Polski system emerytalny

1. Rola systemu zabezpieczenia emerytalnego w konstrukcji państwa.

Zabezpieczenie

emerytalne

jest

jedną

z

form

zabezpieczenia

społecznego.

Z finansowego punktu widzenia jest ono najważniejszą jego formą – na świadczenie emerytalne przeznacza się środki dużo większe niż na inne typy ryzyka, takie jak zabezpieczenia chorobowe, przed śmiercią, rentowe, przed wypadkami przy pracy, przed bezrobociem czy becikowe, które można określić zabezpieczeniem na wypadek macierzyństwa. Zabezpieczenie emerytalne, inaczej zabezpieczenie przed starością, jest naturalną potrzebą każdego człowieka obawiającego się o swój byt w podeszłym wieku, kiedy nie będzie już w stanie pracować. Przez długi okres w historii świata funkcje zabezpieczenia przed niedostatkiem w okresie starości pełniła rodzina – dzieci opiekowały się rodzicami pod koniec ich życia. Obecnie, w dobie rodzin nuklearnych i epoki globalizacji (migracje), dzieci pełnią tą funkcje jedynie sporadycznie i w ograniczonym zakresie. Jest to jeden z powodów dla którego współcześnie w okresie swojej aktywności zawodowej członkowie społeczności odkładają pewną częśc swojego dochodu (a dokładnie przekazują państwu na podstawie ustawowego obowiązku) w celu uzyskania uprawnienia do otrzymania świadczenia - tak zwanej emerytury - czyli określonej kwoty od państwa, wypłacanej comiesięcznie po zakończeniu przez obywatela aktywności zawodowej (w przypadku typowego systemu ubezpieczeń społecznych, możliwy jest również system zaopatrzeniowy – prawo do uzyskania emerytury od państwa lub system prywatnych planów emerytalnych). Pojęcie emerytury można za „Leksykonem polityki społecznej” zdefiniować jako „świadczenie

47 . str. z reguły obciążając swych obywateli kosztami przymusowych ubezpieczeń. Instytut Polityki Społecznej UW. Genezy ubezpieczeń społecznych można się doszukiwać na przestrzeni wieków we wszelkich zoorganizowanych formach wzajemnej pomocy. 68 ust. funkcjonowały na zasadzie dobrowolnej i ich rola w życiu społeczeństwa. Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 roku w art. 67 ust. która przekroczyła określoną granicę wieku. jako pierwszy nadając im rangę obowiązku obywatela. że „obywatel ma prawo do zabezpieczenia społecznego w razie niezdolności do pracy ze względu na chorobę lub inwalidztwo oraz po osiągnięciu wieku emerytalnego”. Warszawa.długookresowe przysługujące dożywotnio osobie.”1 Państwo uznając zabezpieczenie na starość za cel ogólnospołeczny.in „osobom niepełnosprawnym i w podeszłym wieku” (art. W ten sposób państwo zmniejszało również wpływy związków zawodowych. 1 stwierdza. 3 Konstytucji RP). 1 Rysz-Kowalczyk B. który wprowadził je w latach 80. Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR. państwowych ubezpieczeń emerytalnych stała się popularna dopiero po II wojnie światowej. Przez długi czas miały one wymiar regionalny. często prowadzonej przez lokalną społeczność lub Kościół. która umożliwiła społeczeństwu artykulację swych potrzeb. Ubezpieczenia Bismarcka od początku oparte były na współpłatności pracodawcy i pracownika. a polityków postawiła przed koniecznością zabiegania o elektorat. Koncepcja powszechnych. w duchu solidarności pokoleniowej tworzy powszechny obowiązek emerytalny. System ten nie upowszechnił się od razu – na przykład międzywojenny system angielsko-skandynawski oparty był na rozbudowanej opiece społecznej. Państwo polskie jest również zobowiązane na mocy Konstytucji do zapewnienia szczególnej opieki zdrowotnej m. (red. Prekursorem przejmowania odpowiedzialności za zabezpieczenie emerytalne przez państwo był Otto von Bismarck.) – „Leksykon polityki społecznej”. Szczegółowe zapisy na temat pomocy państwa w zakresie zabezpiecenia społecznego i opieki zdrowotnej regulują ustawy i rozporządzenia. jako całości była marginalna. XIX wieku w Cesarstwie Niemieckim. W Polsce ustawę o ubezpieczeniu społecznym uchwalono już w 1933 roku (obowiązek ubezpieczeniowy obejmował jednak tylko część polskiego społeczeństwa). 2002. Potrzeba powstania państwowego systemu emerytalnego łączy się również z rozwojem demokracji.

powinna korzystać z zapomóg. Głównym powodem był proces starzenia się społeczeństw będący następstwem postępujących zmian demograficznych. która po osiągnięciu wieku emerytalnego nie ma uprawnień emerytalnych lub nie dysponuje innymi środkami utrzymania. Do niedawna problematyka systemów emerytalnych pozostawała na całym świecie na marginesie politycznych dyskusji. świadczeń pomocy społecznej i rzeczowych w przypadku choroby.Prawo do zabezpieczenia emerytalnego chronią również zapisy prawa europejskiego – między innymi uchwalona przez Wspólnoty Europejskie Karcie Podstawowych Praw Socjalnych Pracobiorców z 1989 roku (nazywaną również Kartą Socjalną WE). podobnie było w Polsce. Sytuacja radykalnie zmieniła się w latach 90. W Unii Europejskiej problem ten dotyczy praktycznie wszystkich państw (z nielicznymi wyjątkami. Procesy demograficzne – wpływ starzenia się ludności na system emerytalny państw. że każda osoba. art. XX wieku na skutek załamania się w większości krajów dotychczasowego. . odpowiednich do potrzeb. Głównymi powodami na całym świecie tego zjawiska są spadek dzietności kobiet i 2 Karta Podstawowych Praw Socjalnych Pracobiorców w krajach Wspólnoty Europejskiej. jak Ukraina czy Rosja. dominującego modelu finansowania emerytur. W chwili obecnej starzenie się populacji jest zjawiskiem globalnym. zapisano. Wśród państw wysoko rozwiniętych wyższymi wskaźnikami mogą się pochwalić np.: Norwegia i Stany Zjednoczone. gdzie proces ten jest wolniejszy jak Irlandia – czynniki kulturowo-religijne oraz Fracja – aktywna polityka rodzinna). obu ratyfikowanych przez Polskę. ale także na przykład w niektórych państwach byłej Wspólnoty Niepodległych Państw. do której przestrzegania zobowiązana jest również Polska.2 Podobne zapisy znaleźć można również w Konwencji Międzynarodowej Organizacji Pracy nr 102 z 1952 roku mówiącej o minimalnych normach zabezpieczenia społecznego oraz Zrewidowanej Europejskiej Karcie Społecznej z 1996 roku. 2. 24-25. Starzenie się społeczeństwa objawia się wzrostem procentowym w populacji osób w wieku emerytalnym. najszybciej przebiegającym w państwach wysoko rozwiniętych. Sytuacja Polski. że każda osoba po przejsciu na emeryturę powinna dysponować środkami zapewniającymi odpowiedni poziom życia oraz.

tabl. 2009.6 W większość państw Unii Europejskiej współczynnik ten w chwili obecnej wynosi aż 15-17%7.9 tys.” W: Wójcicka I. Według GUS w 2030 roku będzie nas zaledwie 35. (red. mieszkania. 7 Rocznik Statystyki Międzynarodowej 2009. str. Warszawa. Starość demograficzna ludności 3 4 Za: Narodowy Spis Powszechny z 2002 r. Starość ma duży wpływ na życie człowieka.3.398 i 417. W efekcie zmian demograficznych większość powszechnych systemów emerytalnych znalazła się na ścieżce prowadzącej do załamania finansowego. socjologicznych i psychicznych cech starości. 66. w Polsce liczona w ten sposób stopa starości demograficznej kształtuje się na poziomie 13. 1979. 10-12.. wyniosły one 1. GUS. – „Oblicza starości”.9% charakteryzuje późną fazę przejściową.8 tys. 6 Klonowicz S. a liczba urodzeń żywych wynosiła 589.5%. Zgodnie z danymi GUS w 1988 roku wskaźnik dzietności wynosił 2. Warszawa. Według S. W 2000 roku ten wskaźnik wynosił tylko 2%.1%. natomiast poziom ponad 13%. str.znajduje się we wczesnej fazie przejściowej do starości.wydłużanie się przeciętnego dalszego trwania życia. to zaawansowana starość demograficzna. 2004.9% oznacza właściwą starość. 23.7 mln5 (spadek o 2.6 tys.13. jeśli odsetek osób starszych (powyżej 65 roku życia) nie przekracza 4%. 2009 8 Mały Rocznik Statystyczny 2009.4 Nadal nie wystarcza to jednak to zachowania zastępowalności pokoleń. Gdańsk. państwo jest młode demograficznie.1. str. a wysokość emerytur nagle stała się wiodącym tematem rozmów polityków i ekonomistów. Warszawa. . GUS.25 i 353. Na tle innych państw obszaru cywilizacji zachodniej jesteśmy jednak społeczeństwem stosunkowo młodym. w 2002 roku wskaźniki te spadły drastycznie odpowiednio do 1. I. opieki lekarskiej. W Polsce proces ten postępuje od dłuższego czasu w sposób charakterystyczny dla większości krajów zachodniego kręgu cywilizacyjnego. Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową. 116. wypoczynku).Kotowska „Proces starzenia się ludności Polski do 2030 r.5 mln wobec stanu obecnego). 2010. jego możliwości fizyczne i umysłowe. Za: Rocznik Demograficzny 2010. Dodatkowo szybko rośnie liczba osób w wieku sędziwym (80 i więcej lat) – w 2008 roku było ich już 3.Klonowicza.w rekordowym od 13 lat 2009 roku. którą według demografów zapewnia wskaźnik dzietności na poziomie 2. Obecnie jesteśmy świadkami niewielkiego ich wzrostu . kształtuje potrzeby w zakresie warunków bytu (wyżywienia. Warszawa. poziom od 7% do 9.8 Starzenie się społeczeństwa ma wiele następstw. Wynikają one z biologicznych.) „Później na emeryturę?”. 4 (63). od 4% do 6.9% . 5 Prognoza GUS 2003. GUS.

9 Patrz: W.Turniowiecki „Polityka rodzinna” str. W: Gabryszak R. 10 Dane za: strona internetowa GUS. przenosząc na przykład odpowiedzialność na rodzinę i organizacje pozarządowe. (red.10 Osoby w wieku emerytalnym dodatkowo z reguły mają bardzo ograniczone możliwości zwiększenia swojego dochodu poprzez dodatkową pracę oraz narażone są na dodatkowe wydatki związane z pogarszającym się stanem zdrowia. . Magierka D. w Polsce słabo rozwinięte. 3. faktycznie świadczenie dla większości osób jest mniejsze. Dynamiczne zwiększanie się odsetka ludzi starszych w społeczeństwie sprawia. Wydajny system emerytalny staję się dla państwa niezbędny w zmaganiach z kwestią starości. że państwo nie może uchylać się od zaangażowania się w rozwiązanie problemu demograficznego. średnie świadczenie jednak pozostaje niskie. Z powodu zawyżania statystyki przez niektóre grupy zawodowe. Warszawa. W tym samym czasie średnia pensja wynosiła niecałe 3300 zł brutto. Difin. Polityka zabezpieczenia emerytalnego w Polsce – reforma 1999 roku. 178. Nie jest to jednak wartość pozwalajaca w pełni zrozumieć sytuację emerytów w Polsce. których nie stać na kupno usług po cenie rynkowej.9 Pojawia się miejsce na interwencję państwową w przypadku osób starszych.) – „Wprowadzenie do polityki społecznej”. Z powodu zróżnicowania świadczeń zależnie od wcześniej wykonywanej pracy nie można mówić o powszechnym ubóstwie emerytów. W Polsce panuje dość powszechna opinia o ubóstwie osób w wieku emerytalnym. czyli również w Polsce.powoduje wzrost obciążeń budżetu państwa różnymi formami emerytur i rent. Obecnie kwestia starzenia się społeczeństw jest jedną z największych bolączek krajów rozwiniętych i proces ten narasta również w krajach aspirujących do tego miana. zwiększa zapotrzebowanie na miejsca w domach opieki społecznej i usługi dla ludzi starszych.. gdyż samo bedzie musiało ponieść większość jego kosztów. Starzenie sie społeczeństwa zwiększa również koszty. 2009. Średnia emerytura w Polsce wynosiła w marcu 2010 roku 1698 zł brutto. które ponosi państwo w związku z nakładami na pomoc społeczną i system ochrony zdrowia.

283. str. 2003. 353 ze zm. System.e. poz. ustawy z dnia 13 października 1998 r.). 13..) – „Polityka społeczna w kryzysie”. który wprowadzono określić można trójfilarowym. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych – ustawa o o. 15 Jędrasik-Jankowska I. LexisNexis. 11 Zawistowski M. (Dz. ustawy z dnia 22 sierpnia 1997 r. z 2001 r.U. poz. 2009. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jed. W Polsce 1 stycznia 1999 roku wprowadzono nowy system emerytalny13.”12 Dalsze utrzymywanie tak funkcjonującego systemu było pozbawione ekonomicznego sensu. nr 137. Metoda ta polega w swoim założeniu na pokrywaniu bieżących świadczeń emerytalnych ze składek odprowadzanych przez osoby aktywne zawodowo.) oraz ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. poz. Rysz-Kowalczyk B. 1205 ze zm. Dz. W tej sytuacji musi w pewnym momencie dojść do niedoboru środków finansowych w systemie.s.15 Polska reforma wzorowana była na krajach.U. poz. finansowanie emerytur coraz większej liczby osób spoczywa na coraz mniejszej grupie osób pracujących. Warszawa. Żołędowski C.11 Według M. 2010. przy jednoczesnym wydłużaniu się życia ludzkiego. – „Pojęcia i konstrukcje prawne ubezpieczenia społecznego”. W późniejszym czasie uchwalono również ustawę o indywidualnych kontach emerytalnych (20 kwietnia 2004 r. poz. 934 ze zm. Rezultatem reformy było przejście od przewagi systemu zaopatrzeniowego do dominacji systemu ubezpieczeniowego. 13 Nowy system zosał wprowadzony na mocy pakietu nowych ustaw ubezpieczeniowych – ustawy z dnia 28 sierpnia 1997 r. o pracowniczych programach emerytalnych (tekst jedn.). str. nr 139. która straciła swoje „demograficzne zasilanie w nowych członków.U. 12 Góra M. Dz. co stwarza konieczność uzupełniania niedoborów z budżetu państwa. o systemie ubezpieczeń społecznych – ustawa o s.u. str.).U.f. .). Wielka Brytania.14 Wyrósł on z potrzeby zróżnicowania i uzupełnienia dochodów na starość ponad jednolite kwotowo i niskie emerytury państwowe o charakterze zaopatrzeniowym (tworzące filar bazowy). (Dz. Warszawa. z 2004 r.U. Polskie Wydawnicwo Ekonomiczne.. – „System emerytalny”. 1942 r. nr 60. Dz. 14 Raport autorstwa ekonomisty brytyjskiego Williama Beveridge’a. Wraz z postępowaniem opisanego już w poprzednim rozdziale procesu starzenia się społeczeństwa. „Otwarte fundusze emerytalne a światowy kryzys gospodarczy” W: Księżopolski M. Instytut Polityki Społecznej UW. gdyż taki system emerytalny jest rodzajem „piramidy finansowej”. Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR. (red. nr 116.. Warszawa. który po pewnych zmianach funkcjonuje obecnie.Góry nie powinno to być zaskoczeniem.Polski system emerytalny od odzyskania suwerenności w 1989 roku do końca 1998 roku opierał się wyłącznie na metodzie repartycyjnej finansowania świadczeń emerytalnych. Koncepcja systemu zapewniajacego świadczenia z różnych źródeł (system filarów) była zawarta już w tzw. nr 39. czyli złożonym z trzech komponentów. 176. 623 ze zm. raporcie Beveridge’a. 887 ze zm.f.

jest to świadczenie podstawowe.f. Działalność OFE jest ściśle nadzorowana i monitorowana przez państwo. 16 System ten jest de facto prywatyzacją systemu emerytalnego. 122. który opłaca składki.które już z sukcesem przeszły na kapitałowy system emerytalny.3% wynagrodzenia. Gdańsk 2002. Gdańska Wyższa Szkoła Pedagogiczna. Bank Światowy. Państwem.„Polityka społeczna”. Na finansowanie I filara założono przeznaczanie 12. z dominacją prywatnych instytucji. Istnieje od 1981 roku. Na drugi filar założono składkę w wysokości 7. głównie krajach Ameryki Łacińskiej. Zgodnie z artykułem 139 ustawy z dnia 28 sierpnia 1997 roku o o. Fundusze emerytalne inwestują środki.f. z konkurujących na wolnym rynku OFE ulokuje swoje pieniądze (po pewnym czasie. i odpowiednie rozporządzenia Ministra Finansów kategorie inwestycji. . w którym jednak wprowadzono system jedynie kapitałowy. Ich aktywa mogą być lokowane jedynie w ściśle określone przez ustawę o o. W.f. które otrzymują od ubezpieczonych w celu ich zwiększenia (pobierają za to określoną prowizję od wpłaconych składek). Każdy obywatel ma swobodne prawo wyboru w którym.e. którego wielkość nie może być jednak niższa niż ustalona emerytura minimalna. ale pod silnym nadzorem państwa. Wielkość opłacanych składek (zależna od wielkości pensji i okresu pracy) wpływa oczywiście na rozmiar świadczenia. czyli Otwarte Fundusze Emerytalne.16 Promocją modelu łączącego ubezpieczenia kapitałowe z systemem zaopatrzeniowym zajmuję się m. jeśłi nie następowała decyzja dana osoba zostawała przydzielona drogą losowania). Pierwszy filar wprowadzonego w Polsce systemu nadal ma charakter repartycyjny – świadczenia z niego są finansowane z bieżących składek i zarządzane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS). które dostarczyło pierwotnej inspiracji do reformy było Chile.2% wynagrodzenia. W celu zapewnienienia jak największego bezpieczeństwa środków nałożono na OFE liczne ograniczenia:  Nakaz szerokiej dywersyfikacji aktywów funduszy. maksymalizując również rentowność (o co dba konkurencja wolnorynkowa pomiedzy OFE).17 Drugi filar jest zarządzany przez OFE. Fundusze nie mogą zwiększać zanadto ryzyka inwestycji. która m. str.in. 17 Turnowiecki W.f. . jednofilarowy. reguluję w co mogą inwestować fundusze i kontroluje ich uczciwość. fundusze muszą się kierować w inwestycjach dążeniem do maksymalnego bezpieczeństwa. Prawo do emerytury z pierwszego filara posiada każdy obywatel.in.e. Jest to tak zwany filar kapitałowy.Turnowiecki nazywa pierwszy filar „umową pokoleniową”.

a jeśli to za mało z Funduszu Gwarancyjnego).  Fundusze mają obowiązek informować członków funduszu o swoich działaniach (m. Żołędowski C. Warszawa. jeśli fundusz nie osiągnął minimalnej stopy zwrotu. „Otwarte fundusze emerytalne a światowy kryzys gospodarczy” W: Księżopolski M. jest on zobligowany do pokrycia kwoty niedoboru (z rachunku rezerwowego.  Nadzór nad OFE pełni Komisja Nadzoru Finansowego. poprzez publikację prospektu informacyjnego OFE). a obecnie podstawą ich funkcjonowania jest ustawa o pracowniczych 18 Zawistowski M.) – „Polityka społeczna w kryzysie”. Instytut Polityki Społecznej UW.. firm ubezpieczeniowych lub funduszy powierniczych.. Trzeci filar ma charakter dobrowolny – jest to dodatkowe oszczędzanie w ramach pracowniczych funduszy emerytalnych. Zakaz lub ograniczenie przeprowadzania niektórych inwestycji. dodatkowo powierzone aktywa przechowywane są u depozytariusza (z reguły w banku). zarządzanego przez Krajowy Depozyt Papierów Wartościowych. towarzystw ubezpieczeń wzajemnych. 286. Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR.in. Środki gromadzone w OFE podlegają wspólności majątkowej i dziedziczeniu. str. o pracowniczych programach emerytalnych.in. z powodu ograniczeń dotyczących inwestowania w akcje i na rynkach zagranicznych). Pracownicze programy emerytalne zostały powołane do życia na mocy ustawy z 22 sierpnia 1997 r. 2009. Ponadto:  Majątek OFE jest prawnie wyodrębniony z majątku powszechnego towarzystwa emerytalnego (PTE) na wypadek upadku tegoż.  Obywatele mają prawo do zmiany funduszu.  Wprowadzenie mechanizmu ustalania minimalnej wymaganej stopy zwrotu – poprzez porównywanie wyników osiągniętych przez każdy z funduszy do średniej stopy zwrotu wyliczonej na podstawie wyników wszystkich funduszy. uniemożłiwiające osiągnięcie wysokich stóp zwrotu (m.  Konieczność utworzenia przez fundusze rachunków rezerwowych oraz utworzenie Funduszu Gwarancyjnego. . które fundusze poniosły w wyniku kryzysu ekonomicznego 2008 roku. Rysz-Kowalczyk B.18 Ograniczenia narzucone OFE były początkowo mocno krytykowane za zbyt pasywne. Konserwatyzm polskiego ustawodawstwa ograniczył jednak w dużym stopniu straty. (red.

2005. co zwiększyło znacznie obciążenia finansów publicznych. Osoby w wieku 31-50 lat (urodzone po 1948 roku) mogły do końca 1999 roku zdecydować się na udział wyłącznie w pierwszym lub zarówno w pierwszym. – „System ubezpieczeń społecznych: zagadnienia podstawowe”. 2007. które miały do wyboru pozostanie w starym systemie lub skorzystanie z OFE i które finalnie skorzystały z ubezpieczenia w II filarze.. że największe trudności po jej wdrożeniu spowodowało nagłe zmniejszenie wpływów do funduszu repartycyjnego. np. . Rubel K.: składki przeznaczone na trzeci filar. co do ich minimalnej wysokości. sędziowie i prokuratorzy. Nowy system obejmie wszystkich ubezpieczonych po 2029 roku.. pełni funkcje fakulatywnego źródła świadczeń emerytalnych. – „Polityka społeczna – uwarunkowania i cele”. 121. 204. by zachęcić do udziału w trzecim filarze więcej osób. 19 Kluszczyńska Z. Trzeci filar w ujęciu szeszym to „wszelkie dobrowolne formy przezorności mające zapewnić przyszłemu emerytowi dodatkowe źródło egzystencji”19. osoby w wieku powyżej 50 lat w chwili startu reformy pozostały w stosowanym przed 1999 rokiem systemie emerytalnym. jak i drugim filarze. str. LexisNexis. że nie są nim objęci rolnicy. Warszawa. mimo iż są częścią wynagrodzenia. Szpor G.. dodać należy jednak. nie są objęte obowiązkowym ubezpieczeniem społecznym. Emerytury wypłacane z ZUS (I filar) objętę są gwarancją budżetu państwa. Obecnie planuję się zwiększenie tych przywilejów. Część trudności powstała jako rezultat normalnego przejścia części środków ze składek na rzecz funduszy kapitałowych.programach emerytalnych z 20 kwietnia 2004 r. który realizuje wypłaty w ramach systemu repartycyjnego musiał pokrywać budżet państwa.. Oceniając reformę 1999 roku należy stwierdzić. które w momencie wprowadzenia reformy nie ukończyły 30 lat życia (dla wszystkich urodzonych po 1968 roku). Poznań. Zarówno pierwszy jak i drugi filar mają charakter powszechny i obowiązkowy dla osób. Wydawnicwo Akademii Ekonomicznej w Poznaniu. 20 Orczyk J. str. Koczur W. skalę trudności zwiększyło jednak niedoszacowanie liczby osób.20 W efekcie niedobór środków w ZUS. Szumlicz T. Państwo daje dodatkowo się ubezpieczającym pewne przywileje o charakterze fiskalnym. którzy mają swoje odrębne systemy zabezpieczenia emerytalnego. Świadczenia wypłacane z OFE (II filar) już takiej gwaracji nie posiadają.

– „Wprowadzenie do teorii systemów zabezpieczenia emerytalno-rentowego”. że obniżając wiek emerytalny i zabierajac z rynku pracy najstarszych pracowników. a także ograniczono uprawnienia do wcześniejszych emerytur niektórym dotąd uprzywilejowanym grupom zawodowym (były one z reguły dodatkami za prace w trudnych warunkach. kiedy to uważano. które osiągnęły do 31 grudnia 2008 roku wiek i staż uprawniający do emerytur na dotychczasowych zasadach. – „Pojęcia i konstrukcje prawne ubezpieczenia społecznego”. Zgodnie z ustawą. wprowadzonych w życie ustawą z dnia 27 listopada 2008 roku o emeryturach kapitałowych. Prawa zachowały te osoby. z 2008 r. 21 Ustawa o emeryturach pomostowych. str. szczególnie 80-tych. Od 1 stycznia 2009 roku funkcjonują również inne. straciły możliwość przyszłego obniżenia wieku emerytalnego.5% od zarobków uprawnionych). Kraków. dodatkowo działając demotywacyjnie na pracowników i zniechęcajac do aktywności na rynku pracy i długiej kariery zawodowej oraz obciążając nadmiernie budżet państwa. str. Jędrasik-Jankowska I. poz. Dz. 1656.U.23 Koszt emerytur pomostowych przerzucono w dużej części na pracodawców uprawnionych do świaczeń – w pierwszym etapie reformy jej koszty poniesie budżet państwa. choć wśród pozbawionych przywilejów znaleźli się również m. że ten sposób ingerencji w rynek pracy może dać efekt odwrotny do zamierzonego. 23 Sosenko B. Prawo do emerytury w niższym wieku emerytalnym było nabywane na stałe.4. można zmniejszyć bezrobocie. ale następnie będą one finansowane z Funduszu Emerytur Pomostowych zasilanych składkami płacownymi przez pracodawców (w wysokości 1.in. LexisNexis. 2002. Obecnie uważa się. 53-54. Warszawa. Wprowadzono równocześnie ustawą z dnia 19 grudnia 2008 roku emerytury pomostowe21 dla osób już posiadających prawa nabyte do niższego wieku emerytalnego. należne tylko do czasu osiągnięcia wieku emerytalnego (60/65 lat). nauczyciele). natomiast emerytura pomostowa do świadczenie o charakterze przejściowym. 2010. Duża ilość osób z prawem do wcześniejszego przejścia na emeryturę była wynikiem polityki lat PRL-u. Polski system emerytalny współcześnie – zmiany w systemie. nr 237. W 2009 roku rozpoczęto wypłacanie pierwszych wypłat z OFE.22 Osoby zaczynające pracę w zawodach pozbawionych dodatkowych uprawnień. ważne przepisy – wprowadzono świadczenia pomostowe i kapitałowe dla kobiet przed 65 rokiem życia. 231. 22 .

Światowy kryzys ekonomiczny skutkował między innymi dużymi spadkami na rynkach giełdowych całego świata. W szczytowych dwóch miesiącach kryzysu – wrześniu i październiku 2008 roku wyniosły jednak aż 9. 276-277. wiek mógł być o 5 lat niższy. Problemy do rozwiązania” W: Księżopolski M.2 mld zł ze 24 W niektórych zawodach. pracować również przez określony okres czasu w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze (z reguły 15 lat25). a przez to również i wiarą obywateli w bezpieczeństwo ich przyszłych emerytur. Rysz-Kowalczyk B. kesoniarzy. str. Instytut Polityki Społecznej UW. którzy dopiero po 1 stycznia 2009 roku spełnili warunki dotyczące wieku i stażu (55 lat i 30 lat stażu dla kobiet i 60 lat i 35 lat stażu dla mężczyzn 24). np. który następnie przeniósł się na inne rynki finansowe. rybaków morskich. (red.osoby.5 mld złotych. Warszawa. na statkach powietrznych lub dla niektórych maszynistów pojazdów trakcyjnych. 25 W przypadku np. Przejście na wcześniejszą emeryturę nie było obowiązkowe. które utraciły dotychczasowe możliwości przejścia na wcześniejszą emeryturę. które z reguły jest stosowane w innych krajach europejskich przy podobnych zmianach.26 Ustawa niewątpliwie była potrzebna i jest pewnego rodzaju długoterminową ulgą dla zbyt obciążonych finansów publicznych państwa. Żołędowski C. ratowników górskich do emerytury wystarcza 10 lat. „Zabezpieczenie społeczne w Polsce.9 zł. zapoczątkowany w Stanach Zjednoczonych. Pracownicy uprawnieni do emerytury pomostowej musieli oprócz odpowiedniego wieku i stażu. Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR..) – „Polityka społeczna w kryzysie”.: nurków. zachwiał wynikami OFE. 2009. Można jedynie rozważać zastosowanie dłuższego vacatio legis. należą kobiety urodzone po 31 grudnia 1953 roku i mężczyźni urodzeni po 31 grudnia 1948 roku. W wyniku dość konserwatywnych zapisów ustawowych ograniczających możliwości inwestycyjne OFE (o czym była mowa w poprzednim rozdziale) straty funduszy zostały ograniczone.: hutnictwie. Powodem był duży udział akcji w portfelach inwestycyjnych OFE – w sierpniu 2008 roku akcje stanowiły około 38. które w 2008 roku zachwiało II filarem zreformowanego systemu emerytalnego (czyli częścią systemu wypłacaną z Otwartych Funduszy Emerytalnych) – światowym kryzysem finansowym. Przed uchwaleniem nowych przepisów prawo do wcześniejszych świadczeń posiadało około 1 mln osób. Krach. obecnie około 250 tys. W okresie od stycznia 2008 do stycznia 2009 roku średnia wartość jednostek rozrachunkowych funduszy spadła z 27. Obecnie należy zwrócić uwagę na ważne wydarzenie. .. 26 Uścińska G.2 zł do 23.

27 Zawistowski M. w efekcie pokrywając dziurę budżetową w I filarze. będzie to 62 proc. oszczędności wyniosą 190 mld zł.6 mld zł. Perspektywy polskiego systemu emerytalnego – rekomendacje. Rysz-Kowalczyk B. Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR. „Otwarte fundusze emerytalne a światowy kryzys gospodarczy” W: Księżopolski M. str. Przy wypłacie tych oszczędności po przejściu na emeryturę zapłacimy za to podatek dochodowy.5%). pozostałe instrumenty inwestycyjne około 10 mld zł). W marcu 2011 roku zapowiedziano dokonanie kolejnych znaczących zmian w systemie emerytalnym. 5. Instytut Polityki Społecznej UW. Tak drastyczne obniżenie składki na II filar w częściowo neguje zmiany dokonane reformą z 1999 roku. Rząd przestawił projekt ustawy zmianiający od maja 2011 roku wysokość składki do otwartych funduszy emerytalnych z obecnych 7. wszystkich zgromadzonych w OFE oszczędności. zamiast w OFE zostanie zaksięgowane na nowym subkoncie w ZUS i od razu przeznaczone na wypłaty dla obecnych emerytów. ubezpieczycieli.środków funduszy (skarbowe instrumenty dłużne 90. (red. biura maklerskie i OFE. O tyle mniej trzeba będzie dołożyć do kasy ZUS.27 Straty OFE wynikłe z dekoniunktury uderzyły w osoby.. indywidualnych kontach zabezpieczenia emerytalnego (IKZE) tworzonych przez fundusze inwestycyjne. a docelowo 90 proc.3% do 2. 2009. które w 2009 roku jako pierwsza grupa rozpoczęły pobieranie emerytury zgodnie z zasadami nowego systemu.5 proc. Pozostałe 5 proc..w roku 2011 limit wzrośnie z obecnych 40 do 42. Ulga wyniesie 4 proc. banki. 287-288. a do 2020 r. od podstawy wymiaru opodatkowania.3% wynagrodzenia (docelowo 3. Żołędowski C.) – „Polityka społeczna w kryzysie”. Dzięki takiej decyzji budżet państwa zaoszczędzi według wyliczeń rządu 11 mld zł w 2011 roku.5 mld rocznie) oraz zezwolenie na zwiększenie przez fundusze inwestycji w akcje . Warszawa. . Do 2020 r. Pozostałe zapowiedziane przez rząd decyzje to zakaz akwizycji dla OFE (na którą fundusze przeznaczały 0. Będą to mogły robić na tzw.. Rząd w marcu 2011 roku zapowiedział również ulgę podatkową osobom dodatkowo oszczędzającym na starość.

że uczestnictwo w nim nie jest dobrowolne.Góry „Przyszli emeryci zawsze będą konsumować to. Kraków. Można jedynie ustalić zasady. 31 Sosenko B. którzy nie produkują. Według M.”28 Nie ma możliwości również. co obniża świadczenia słabiej zarabiającym i krócej pracującym. Poznań. mimo. co wyprodukuje kolejne pracujące pokolenie. ale również. co stało się początkiem obecnego kryzysu budżetu państwa. system charakteryzuje się mniejszą redystrybucyjnością dochodu narodowego.Barr jako trzy ogólne cele rozwojowe krajów cywilizacji zachodniej wymianiał „efektywność alokacji zasobów. Dlatego współcześnie od dobrego systemu emerytalnego należy wymagać nie tylko dokonania sprawiedliwego podziału dochodu narodowego. które jak najmniej będą odbijać się na bieżącym wzroście gospodarczym. Na rozwoju gospodarczym szczególnie może odbić się wzrost obciążeń podatkowych przeznaczanych na świadczenia emerytalne. 9. – „System emerytalny”. 21. Warszawa. 1993. Wypłata emerytur jest zawsze – niezależnie od typu systemu emerytalnego – transferem od obecnie pracujących. Polskie Wydawnicwo Ekonomiczne. str. Nowy system zmniejszył zagrożenie demograficzne. str. 2003. funkcjonując w oparciu o racjonalne zasady ekonomiczne i wolny rynek. długu publicznym i wysokości emerytur przechodzących na świadczenia. a właściwie przede wszystkim pomnażania kapitału i tego dochodu. 15. by obywatel nie czuł się przez niego „ograbiany”.31 28 Góra M. str. 29 . obciążeniach aktualnie pracujących. str. a więc zarabiających i płacących składki. żeby uniezależnić całkowicie system od czynników demograficznych i kwestii transferu części PKB do emerytów. – „Ekonomika polityki społecznej”. do emerytów. która jest niezbędna. ale konsumują część produktu wytworzonego przez pokolenie pracujące. jego efektywność pozostaje w ścisłym związku z rozwojem gospodarczym – redystrybucja nędzy nie ma sensu. – „Wprowadzenie do teorii systemów zabezpieczenia emerytalno-rentowego”. sprawiedliwość w ich podziale oraz zapewnienie wolności jednostek”30 Jednak niezależnie od wyboru modelu funkcjonowania systemu emerytalnego. ale odkrył wielką dziurę finansową w ZUS. Niski wpływ systemu emerytalnego na obciążenia podatkowe M.Góra nazywa „ekonomiczną neutralnością” systemu.29 N. 13. Z drugiej strony nie zapewniła ona godnego poziomu emerytury dla osób o krótszym stażu pracy. powiększonego w wyniku światowego kryzysu ekonomicznego w 2008 roku. 2002.Reforma systemu emerytalnego z 1999 roku była niewątpliwie krokiem do przodu. 30 Barr N. Tamże.

32 Uścińska G... Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR. 275. Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR.Obecnie dość powszechnie w związku ze starzeniem się społeczeństw państw wysoko rozwiniętych rozważa się wydłużenie wieku emerytalnego. Problemy do rozwiązania” W: Księżopolski M. Zrównanie wieku emerytalnego kobiet i mężczyzn i docelowo jego wydłużenie jest w najbliższym czasie niezbędne również w Polsce. 2004. 7. Instytut Polityki Społecznej UW. str. Instytut Polityki Społecznej UW. „Zabezpieczenie społeczne w Polsce.. iż zwolnienie starszych pracowników daje miejsca pracy młodym ludziom. str. kobiety przechodzące wkrótce na emeryturę mogą mieć nawet o 1/3 mniejszą emeryturę od mężczyzn. 2009.. 2009.”32 I. że kobiety żyją dłużej niż mężczyźni. 34 Uścińska G. taka prosta zastępowalność nie występuje. Należy również podkreślić.) – „Polityka społeczna w kryzysie”.) – „Polityka społeczna w kryzysie”. Dane demograficzne pokazują. Żołędowski C. 274. str.Uścińska „negatywnie zweryfikowano tezę. Z tym postulatem zgadza się zdecydowana większość specjalistów .) – „Później na emeryturę?”. Rysz-Kowalczyk B. (red. (red.34 Konieczne jest również wyraźniejsze wiązanie wysokości emerytury z liczbą przepracowanych lat (premiowanie pracy po ukończeniu wieku emerytalnego). (red. nie charakteryzują się również wcześniejszą utratą zdolności do pracy szybszą od mężczyzn – z tego powodu utrzymywanie nierówności w tym zakresie wydaje się nieuzasadnione.jak pisze G. Problemy do rozwiązania” W: Księżopolski M. „Zabezpieczenie społeczne w Polsce. a kobiet do 60%. Gdańsk. Warszawa. 33 Wójcicka I. Warszawa. Uchwalona w 2000 roku przez członków Unii Europejskiej Strategia Lizbońska stawiała członkom Wspólnoty kilka ambitnych celów związanych ze społeczną aktywnością zawodową do spełnienia do 2010 roku. że na skutek krótszego o 5 lat okresu zbierania składek. Żołędowski C. między innymi było to podniesienie odsetka osób aktywnych zawodowo -mężczyzn do 70%.”33 W tej chwili zakładanym minimum w większości krajów mających problemy demograficzne jest przynajmniej wyrównanie wieku emerytalnego u kobiet i mężczyzn (tego rodzaju rozwiązania prawne są wprowadzane nawet w tak niechętnym podobnym zmianom krajach jak Francja). Rysz-Kowalczyk B. Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową. .Wóycicka stwierdza: „wydłużanie okresów aktywności zawodowej może w warunkach polskich łagodzić w dużej mierze proces starzenia się ludności i jego negatywny wpływ na rozwój gospodarczy i wydolność socjalną systemów emerytalnych.

którzy w 2005 roku wywalczyli sobie ten przywilej na czas nieokreślony. Podobnie niezbędnym działaniem w celu odciążenia systemu emerytalnego jest zwiększenie dzietności kobiet i wykształcenie długoterminowej. (czego zrobienie zapowiedział rząd od stycznia 2012 roku). Emerytury pomostowe również są lepszym rozwiązaniem niż dalsze utrzymywanie dawnych przywilejów emerytalnych. Z drugiej strony są również poważne argumenty przemawiające za 35 „Rocznik demograficzny Polski 2010”. zwiększania kwalifikacji i zachowywania aktywności fizycznej i umysłowej do późnego wieku. czy to pracownicze czy prywatne.9%. 2010. górnicy.4%. że obecnie. Wydaje się.3%35. Polityki państwa w tym obszarze przeplatają się i działają w praktyce jak system naczyń połączonych. Należy również promować i poprawiać warunki rozwoju prywatnych systemów emerytalnych opartych na zasadach ubezpieczeniowych. o czym należy pamiętać. Przy czym równocześnie system prawny musi bezwzględnie karać dyskryminację osób w średnim i późniejszym wieku na rynku pracy. Na zdolność starszych osób do pracy wpływ ma również sprawny system opieki zdrowotnej i rozwój usług opiekuńczych. GUS. Wskazane jest wprowadzanie dodatkowych ulg podatkowych dla osób. u kobiet 47. planowej polityki rodzinnej. do wypełnienia powyższych założeń sporo nam więc brakuję. rozrost aparatu biurokratycznego państwa. .W Polsce w 2009 roku ogólny wskaźnik aktywności zawodowej wynosił 54. które zdecydują się na dodatkowe ubezpieczenie emerytalne. w dobie zmian demograficznych.in. a przede wszystkim jest niewydolna ekonomicznie. Warszawa. Nadal w systemie wcześniejszych emerytur pozostają niektóre grupy zawodowe. m. Jego czysta forma powoduje zanik odpowiedzialności u obywateli za swoją przyszłość na emeryturze. wśród mężczyzn było to 63. nie ma już miejsca w przystosowanym do wyzwań współczesności państwie na system emerytalny jedynie repartycyjny. Wobec starzenia się społeczeństwa niezbędne będzie również stopniowe znoszenie uprawnienia do korzystania z niższego wieku emerytalnego przez większość uprzewilejowanych grup zawodowych. Promowanie aktywności zawodowej powinno się również wyrażać poprzez promocję kształcenia przez całe życie. Należy dbać o zachowanie równowagi generacyjnej na rynku pracy poprzez programy zwiększania kompetencji i dokształcania dla osób 50+.

” zawiera w części II. w wielu miejscach pokrywających się z wnioskami wynikającymi z powyższego tekstu.. minimalna emerytura powinna wynosić przynajmniej 40% uprzednich zarobków uprawnionego – system emerytalny musi zapewniać świadczenia na minimum takim poziomie. Rozbudowa filarów kapitałowych i elementów systemu podlegających prawom rynku jest jak najbardziej wskazane. ciężko jest więc wyrokować jakie zostaną wprowadzone ostatecznie zmiany w systemie emerytalnym. 775. W momencie pisania tego tekstu są znane jedynie założenia projektu ustawy wprowadzającego zmiany do ustawy o o. Pogodzenie bezpieczeństwa z efektywnością musi być esencją dobrego systemu emerytalnego. żeby nie zostawiać kwestii zabezpieczenia na starość jedynie machanizmom rynkowym. Należy jednak pamiętać. że zalecenia strategii będą konsekwetnie realizowane. czy też ulga podatkowa dla dodatkowo oszczędzających. wiele rekomendacji dla polityki demograficznej państwa. że zgodnie z art. 65 Konwencji nr 102 Międzynarodowej Organizacji Pracy dotyczącej minimalnych norm zabezpieczenia społecznego. wszyscy muszą mieć prawo do godnej emerytury i tu powinny wkroczać odpowiednie regulacje społeczne – na przykład przymus inwestowania składek w miarę zblizania się do wieku emerytalnego ubezpieczonego w coraz bezpieczniejsze aktywa. Wyzwania rozwojowe.U.tym. . 36 Dz. Ostatnie propozycje zmian w systemie OFE przekazane opinii publicznej przez rząd na początku marca 2011 roku. dotyczącej wyzwań demograficznych. cofając się do systemu repartycyjnego wraz z jego wszystkimi wadami. z 2005 r. Oprócz dobrych pomysłów jak zakaz akwizycji przez fundusze. poz.„Polska 2030.e. Pozostaje tylko mieć nadzięję.f. ratyfikowanej przez Polskę36. W ten sposób polski system emerytalny robi niejako krok w tył. w kontekście powyższych uwag budzą kontrowersje. Warto pamiętać również.f. nr 93. że efektywność rynku nie może wpłynąć na selekcjonowanie beneficjentów ubezpieczeń na lepszych i gorszych. obniżają one udział w systemie części kapitałowej. Obecnym trendem na świcie jest budowa systemów zabezpieczenia emerytalnego bazującego na mieszance regulacji państwowych i rynkowych. Długoterminowa strategia rządu uchwalona w 2009 roku . wcześniej opisane. na której przede wszystkim opierała się reforma z 1999 roku.

2009. 2000.. Plak J. „Rocznik statystyki międzynarodowej 2009”. – „Prawo zabezpieczenia społecznego”. Firlit-Fesnak G. 8. Księżopolski M. 16. 2003. GUS. Biblioteka Pracownika Socjalnego. Zalewska H. 2004. LexisNexis. Warszawa. 2008. 15. Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR. Instytut Polityki Społecznej UW. Kraków. Warszawa. 2008. Difin. Rysz-Kowalczyk (red. (red. Warszawa. „Rocznik demograficzny Polski 2010”. LexisNexis.. – „Wprowadzenie do teorii systemów zabezpieczenia emerytalno-rentowego”. Orczyk J. Gabryszak R.„Polityka społeczna”. 2010. 2010. – „System ubezpieczeń społecznych: zagadnienia podstawowe”. 2007. 14. Turnowiecki W. (red.. 2004. – „System ubezpieczeń społecznych: zagadnienia podstawowe”. 20. Gdańska Wyższa Szkoła Pedagogiczna. Instytut Pracy i Spraw Socjalnych. – „Rodzina i polityka rodzinna na przełomie wieków”. Kluszczyńska Z. . Jędrasik-Jankowska I. . 18. Uścińska G...Bibliografia 1. Warszawa. „Mały rocznik statystyczny Polski 2009”. LexisNexis. 2005.. Warszawa. Szpor G. Wydawnictwo naukowe PWN. – „Systemy emerytalne a poziom zabezpieczenia maerialnego emerytów”. 9. 19. – „System emerytalny”. Warszawa. 12. Markowska H. 2009. Wydawnictwo Adam Marszałek. 13. – „Polityka społeczna: materiały do studiowania”. 2003. (red. 3.) – „Addendum. 7. (red. Szylko-Skoczny M. Gdańsk 2002.. Poznań. Warszawa. 5. XX wieku”. Rajkiewicz A. Instytut Polityki Społecznej UW. Zakamycze. Toruń. Warszawa. Góra M.. (red.. 2009. 10. 2002.) . Sosenko B. Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR. 17. Antonow K. 6. Szumlicz T. Warszawa 1996. Instytut Pracy i Spraw Socjalnych.. Gdańsk. 2006. Interart. 2009.„Leksykon polityki społecznej”.) – „Później na emeryturę?”. 11.. 2. Magierka D.. Polskie Wydawnicwo Ekonomiczne. 4. Wydawnicwo Akademii Ekonomicznej w Poznaniu. Rysz-Kowalczyk B. Rubel K. 22. 2010. Warszawa. – „Polityka społeczna – uwarunkowania i cele”. Koczur W. 21. Warszawa. Żołędowski C. – „Prawo do emerytury”. Jończyk J. – „Reformy emerytalne we Włoszech w latach 90.) – „Wprowadzenie do polityki społecznej”. Warszawa. Warszawa. GUS. Obliczenia porównawcze – standardy zabezpieczenia społecznego”. Supińska J. Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową. Księżopolski M. 2002. Czepulis-Rutkowska Z. Warszawa. GUS.) – „Polityka społeczna w kryzysie”. Szpor G. Balcerzak-Paradowska B.) – „Polityka społeczna”. – „Pojęcia i konstrukcje prawne ubezpieczenia społecznego”. Wójcicka I. Zakamycze.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful