Adam Matusik

Polski system emerytalny

1. Rola systemu zabezpieczenia emerytalnego w konstrukcji państwa.

Zabezpieczenie

emerytalne

jest

jedną

z

form

zabezpieczenia

społecznego.

Z finansowego punktu widzenia jest ono najważniejszą jego formą – na świadczenie emerytalne przeznacza się środki dużo większe niż na inne typy ryzyka, takie jak zabezpieczenia chorobowe, przed śmiercią, rentowe, przed wypadkami przy pracy, przed bezrobociem czy becikowe, które można określić zabezpieczeniem na wypadek macierzyństwa. Zabezpieczenie emerytalne, inaczej zabezpieczenie przed starością, jest naturalną potrzebą każdego człowieka obawiającego się o swój byt w podeszłym wieku, kiedy nie będzie już w stanie pracować. Przez długi okres w historii świata funkcje zabezpieczenia przed niedostatkiem w okresie starości pełniła rodzina – dzieci opiekowały się rodzicami pod koniec ich życia. Obecnie, w dobie rodzin nuklearnych i epoki globalizacji (migracje), dzieci pełnią tą funkcje jedynie sporadycznie i w ograniczonym zakresie. Jest to jeden z powodów dla którego współcześnie w okresie swojej aktywności zawodowej członkowie społeczności odkładają pewną częśc swojego dochodu (a dokładnie przekazują państwu na podstawie ustawowego obowiązku) w celu uzyskania uprawnienia do otrzymania świadczenia - tak zwanej emerytury - czyli określonej kwoty od państwa, wypłacanej comiesięcznie po zakończeniu przez obywatela aktywności zawodowej (w przypadku typowego systemu ubezpieczeń społecznych, możliwy jest również system zaopatrzeniowy – prawo do uzyskania emerytury od państwa lub system prywatnych planów emerytalnych). Pojęcie emerytury można za „Leksykonem polityki społecznej” zdefiniować jako „świadczenie

1 stwierdza. 1 Rysz-Kowalczyk B. Warszawa.długookresowe przysługujące dożywotnio osobie. System ten nie upowszechnił się od razu – na przykład międzywojenny system angielsko-skandynawski oparty był na rozbudowanej opiece społecznej. Państwo polskie jest również zobowiązane na mocy Konstytucji do zapewnienia szczególnej opieki zdrowotnej m. że „obywatel ma prawo do zabezpieczenia społecznego w razie niezdolności do pracy ze względu na chorobę lub inwalidztwo oraz po osiągnięciu wieku emerytalnego”. 47 . Koncepcja powszechnych. 3 Konstytucji RP). jako całości była marginalna. Przez długi czas miały one wymiar regionalny. (red.in „osobom niepełnosprawnym i w podeszłym wieku” (art. w duchu solidarności pokoleniowej tworzy powszechny obowiązek emerytalny. W Polsce ustawę o ubezpieczeniu społecznym uchwalono już w 1933 roku (obowiązek ubezpieczeniowy obejmował jednak tylko część polskiego społeczeństwa). z reguły obciążając swych obywateli kosztami przymusowych ubezpieczeń. która przekroczyła określoną granicę wieku. 67 ust. Prekursorem przejmowania odpowiedzialności za zabezpieczenie emerytalne przez państwo był Otto von Bismarck. Szczegółowe zapisy na temat pomocy państwa w zakresie zabezpiecenia społecznego i opieki zdrowotnej regulują ustawy i rozporządzenia. 68 ust. Genezy ubezpieczeń społecznych można się doszukiwać na przestrzeni wieków we wszelkich zoorganizowanych formach wzajemnej pomocy. jako pierwszy nadając im rangę obowiązku obywatela. a polityków postawiła przed koniecznością zabiegania o elektorat. funkcjonowały na zasadzie dobrowolnej i ich rola w życiu społeczeństwa. W ten sposób państwo zmniejszało również wpływy związków zawodowych. Instytut Polityki Społecznej UW. Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 roku w art. Ubezpieczenia Bismarcka od początku oparte były na współpłatności pracodawcy i pracownika. państwowych ubezpieczeń emerytalnych stała się popularna dopiero po II wojnie światowej.) – „Leksykon polityki społecznej”. który wprowadził je w latach 80. str. często prowadzonej przez lokalną społeczność lub Kościół. Potrzeba powstania państwowego systemu emerytalnego łączy się również z rozwojem demokracji.”1 Państwo uznając zabezpieczenie na starość za cel ogólnospołeczny. która umożliwiła społeczeństwu artykulację swych potrzeb. Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR. XIX wieku w Cesarstwie Niemieckim. 2002.

Procesy demograficzne – wpływ starzenia się ludności na system emerytalny państw. W chwili obecnej starzenie się populacji jest zjawiskiem globalnym. ale także na przykład w niektórych państwach byłej Wspólnoty Niepodległych Państw. odpowiednich do potrzeb. W Unii Europejskiej problem ten dotyczy praktycznie wszystkich państw (z nielicznymi wyjątkami. świadczeń pomocy społecznej i rzeczowych w przypadku choroby. Sytuacja radykalnie zmieniła się w latach 90. art. Głównymi powodami na całym świecie tego zjawiska są spadek dzietności kobiet i 2 Karta Podstawowych Praw Socjalnych Pracobiorców w krajach Wspólnoty Europejskiej. XX wieku na skutek załamania się w większości krajów dotychczasowego. podobnie było w Polsce. że każda osoba po przejsciu na emeryturę powinna dysponować środkami zapewniającymi odpowiedni poziom życia oraz. Starzenie się społeczeństwa objawia się wzrostem procentowym w populacji osób w wieku emerytalnym. powinna korzystać z zapomóg.: Norwegia i Stany Zjednoczone.2 Podobne zapisy znaleźć można również w Konwencji Międzynarodowej Organizacji Pracy nr 102 z 1952 roku mówiącej o minimalnych normach zabezpieczenia społecznego oraz Zrewidowanej Europejskiej Karcie Społecznej z 1996 roku. do której przestrzegania zobowiązana jest również Polska. 2. która po osiągnięciu wieku emerytalnego nie ma uprawnień emerytalnych lub nie dysponuje innymi środkami utrzymania. Do niedawna problematyka systemów emerytalnych pozostawała na całym świecie na marginesie politycznych dyskusji. . Głównym powodem był proces starzenia się społeczeństw będący następstwem postępujących zmian demograficznych. jak Ukraina czy Rosja. dominującego modelu finansowania emerytur. 24-25.Prawo do zabezpieczenia emerytalnego chronią również zapisy prawa europejskiego – między innymi uchwalona przez Wspólnoty Europejskie Karcie Podstawowych Praw Socjalnych Pracobiorców z 1989 roku (nazywaną również Kartą Socjalną WE). najszybciej przebiegającym w państwach wysoko rozwiniętych. obu ratyfikowanych przez Polskę. gdzie proces ten jest wolniejszy jak Irlandia – czynniki kulturowo-religijne oraz Fracja – aktywna polityka rodzinna). Wśród państw wysoko rozwiniętych wyższymi wskaźnikami mogą się pochwalić np. zapisano. Sytuacja Polski. że każda osoba.

66. kształtuje potrzeby w zakresie warunków bytu (wyżywienia.” W: Wójcicka I.. w 2002 roku wskaźniki te spadły drastycznie odpowiednio do 1. 4 (63). Na tle innych państw obszaru cywilizacji zachodniej jesteśmy jednak społeczeństwem stosunkowo młodym. .6 W większość państw Unii Europejskiej współczynnik ten w chwili obecnej wynosi aż 15-17%7. jego możliwości fizyczne i umysłowe. Starość demograficzna ludności 3 4 Za: Narodowy Spis Powszechny z 2002 r. państwo jest młode demograficznie.Kotowska „Proces starzenia się ludności Polski do 2030 r. a liczba urodzeń żywych wynosiła 589. GUS. mieszkania.9% oznacza właściwą starość. Za: Rocznik Demograficzny 2010. GUS. jeśli odsetek osób starszych (powyżej 65 roku życia) nie przekracza 4%. Warszawa. GUS. Zgodnie z danymi GUS w 1988 roku wskaźnik dzietności wynosił 2.13. Warszawa.398 i 417.9% charakteryzuje późną fazę przejściową.5 mln wobec stanu obecnego). Warszawa. Starość ma duży wpływ na życie człowieka. którą według demografów zapewnia wskaźnik dzietności na poziomie 2. W 2000 roku ten wskaźnik wynosił tylko 2%. 2009.4 Nadal nie wystarcza to jednak to zachowania zastępowalności pokoleń. a wysokość emerytur nagle stała się wiodącym tematem rozmów polityków i ekonomistów. Dodatkowo szybko rośnie liczba osób w wieku sędziwym (80 i więcej lat) – w 2008 roku było ich już 3. 1979. tabl. poziom od 7% do 9. 116. Obecnie jesteśmy świadkami niewielkiego ich wzrostu . Warszawa. I. 2010. Wynikają one z biologicznych. socjologicznych i psychicznych cech starości.9% . 5 Prognoza GUS 2003. 7 Rocznik Statystyki Międzynarodowej 2009. 2009 8 Mały Rocznik Statystyczny 2009.wydłużanie się przeciętnego dalszego trwania życia. opieki lekarskiej. wypoczynku). Według S. Według GUS w 2030 roku będzie nas zaledwie 35. 2004.) „Później na emeryturę?”.6 tys. (red. W Polsce proces ten postępuje od dłuższego czasu w sposób charakterystyczny dla większości krajów zachodniego kręgu cywilizacyjnego. wyniosły one 1. to zaawansowana starość demograficzna. str. 6 Klonowicz S. w Polsce liczona w ten sposób stopa starości demograficznej kształtuje się na poziomie 13.7 mln5 (spadek o 2. 23.znajduje się we wczesnej fazie przejściowej do starości.9 tys.Klonowicza.3. W efekcie zmian demograficznych większość powszechnych systemów emerytalnych znalazła się na ścieżce prowadzącej do załamania finansowego. str. Gdańsk.8 tys. – „Oblicza starości”. Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową.5%.w rekordowym od 13 lat 2009 roku.1%. str.8 Starzenie się społeczeństwa ma wiele następstw. od 4% do 6. 10-12.1.25 i 353. natomiast poziom ponad 13%.

że państwo nie może uchylać się od zaangażowania się w rozwiązanie problemu demograficznego. 3. Dynamiczne zwiększanie się odsetka ludzi starszych w społeczeństwie sprawia.9 Pojawia się miejsce na interwencję państwową w przypadku osób starszych. W Polsce panuje dość powszechna opinia o ubóstwie osób w wieku emerytalnym. zwiększa zapotrzebowanie na miejsca w domach opieki społecznej i usługi dla ludzi starszych. Nie jest to jednak wartość pozwalajaca w pełni zrozumieć sytuację emerytów w Polsce. Z powodu zróżnicowania świadczeń zależnie od wcześniej wykonywanej pracy nie można mówić o powszechnym ubóstwie emerytów. W: Gabryszak R. Średnia emerytura w Polsce wynosiła w marcu 2010 roku 1698 zł brutto.10 Osoby w wieku emerytalnym dodatkowo z reguły mają bardzo ograniczone możliwości zwiększenia swojego dochodu poprzez dodatkową pracę oraz narażone są na dodatkowe wydatki związane z pogarszającym się stanem zdrowia. Polityka zabezpieczenia emerytalnego w Polsce – reforma 1999 roku. . średnie świadczenie jednak pozostaje niskie.powoduje wzrost obciążeń budżetu państwa różnymi formami emerytur i rent. Starzenie sie społeczeństwa zwiększa również koszty. 178. które ponosi państwo w związku z nakładami na pomoc społeczną i system ochrony zdrowia. Obecnie kwestia starzenia się społeczeństw jest jedną z największych bolączek krajów rozwiniętych i proces ten narasta również w krajach aspirujących do tego miana. W tym samym czasie średnia pensja wynosiła niecałe 3300 zł brutto. Warszawa. 2009.. 9 Patrz: W. Wydajny system emerytalny staję się dla państwa niezbędny w zmaganiach z kwestią starości.) – „Wprowadzenie do polityki społecznej”. faktycznie świadczenie dla większości osób jest mniejsze. przenosząc na przykład odpowiedzialność na rodzinę i organizacje pozarządowe.Turniowiecki „Polityka rodzinna” str. Difin. czyli również w Polsce. 10 Dane za: strona internetowa GUS. Magierka D. Z powodu zawyżania statystyki przez niektóre grupy zawodowe. gdyż samo bedzie musiało ponieść większość jego kosztów. których nie stać na kupno usług po cenie rynkowej. w Polsce słabo rozwinięte. (red.

15 Jędrasik-Jankowska I. 934 ze zm. LexisNexis. (Dz.f.Góry nie powinno to być zaskoczeniem. która straciła swoje „demograficzne zasilanie w nowych członków.”12 Dalsze utrzymywanie tak funkcjonującego systemu było pozbawione ekonomicznego sensu. W późniejszym czasie uchwalono również ustawę o indywidualnych kontach emerytalnych (20 kwietnia 2004 r. 2010.U.. Metoda ta polega w swoim założeniu na pokrywaniu bieżących świadczeń emerytalnych ze składek odprowadzanych przez osoby aktywne zawodowo. przy jednoczesnym wydłużaniu się życia ludzkiego. który wprowadzono określić można trójfilarowym. – „Pojęcia i konstrukcje prawne ubezpieczenia społecznego”.). str. Wraz z postępowaniem opisanego już w poprzednim rozdziale procesu starzenia się społeczeństwa. Warszawa.s. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych – ustawa o o.U. System. 13 Nowy system zosał wprowadzony na mocy pakietu nowych ustaw ubezpieczeniowych – ustawy z dnia 28 sierpnia 1997 r. poz.) – „Polityka społeczna w kryzysie”.u. o pracowniczych programach emerytalnych (tekst jedn. Rysz-Kowalczyk B. Polskie Wydawnicwo Ekonomiczne. W Polsce 1 stycznia 1999 roku wprowadzono nowy system emerytalny13. Warszawa. (Dz.14 Wyrósł on z potrzeby zróżnicowania i uzupełnienia dochodów na starość ponad jednolite kwotowo i niskie emerytury państwowe o charakterze zaopatrzeniowym (tworzące filar bazowy). 887 ze zm.f. Warszawa. nr 116. 623 ze zm. 353 ze zm. Koncepcja systemu zapewniajacego świadczenia z różnych źródeł (system filarów) była zawarta już w tzw. Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR. co stwarza konieczność uzupełniania niedoborów z budżetu państwa. nr 60. nr 139. W tej sytuacji musi w pewnym momencie dojść do niedoboru środków finansowych w systemie. 11 Zawistowski M. poz. 283. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jed. Instytut Polityki Społecznej UW.U. finansowanie emerytur coraz większej liczby osób spoczywa na coraz mniejszej grupie osób pracujących. 13. poz. z 2001 r. gdyż taki system emerytalny jest rodzajem „piramidy finansowej”. „Otwarte fundusze emerytalne a światowy kryzys gospodarczy” W: Księżopolski M.e. 12 Góra M. 2009. Żołędowski C. 1205 ze zm. poz.Polski system emerytalny od odzyskania suwerenności w 1989 roku do końca 1998 roku opierał się wyłącznie na metodzie repartycyjnej finansowania świadczeń emerytalnych. Dz.U. Dz.). (red. poz. Rezultatem reformy było przejście od przewagi systemu zaopatrzeniowego do dominacji systemu ubezpieczeniowego. str. raporcie Beveridge’a. czyli złożonym z trzech komponentów. który po pewnych zmianach funkcjonuje obecnie. str. Wielka Brytania. ustawy z dnia 22 sierpnia 1997 r. 176.). 1942 r. nr 137.. – „System emerytalny”.).. Dz.15 Polska reforma wzorowana była na krajach.11 Według M. . ustawy z dnia 13 października 1998 r.) oraz ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r.U. z 2004 r. 14 Raport autorstwa ekonomisty brytyjskiego Williama Beveridge’a. nr 39. o systemie ubezpieczeń społecznych – ustawa o s. 2003.

Każdy obywatel ma swobodne prawo wyboru w którym. Prawo do emerytury z pierwszego filara posiada każdy obywatel. maksymalizując również rentowność (o co dba konkurencja wolnorynkowa pomiedzy OFE). Jest to tak zwany filar kapitałowy. jest to świadczenie podstawowe.Turnowiecki nazywa pierwszy filar „umową pokoleniową”.które już z sukcesem przeszły na kapitałowy system emerytalny.f.f.2% wynagrodzenia. Pierwszy filar wprowadzonego w Polsce systemu nadal ma charakter repartycyjny – świadczenia z niego są finansowane z bieżących składek i zarządzane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS). fundusze muszą się kierować w inwestycjach dążeniem do maksymalnego bezpieczeństwa. Zgodnie z artykułem 139 ustawy z dnia 28 sierpnia 1997 roku o o. Ich aktywa mogą być lokowane jedynie w ściśle określone przez ustawę o o. ale pod silnym nadzorem państwa. .„Polityka społeczna”. Bank Światowy. w którym jednak wprowadzono system jedynie kapitałowy. . 17 Turnowiecki W.e.f. głównie krajach Ameryki Łacińskiej. którego wielkość nie może być jednak niższa niż ustalona emerytura minimalna.in. z dominacją prywatnych instytucji. Gdańska Wyższa Szkoła Pedagogiczna. z konkurujących na wolnym rynku OFE ulokuje swoje pieniądze (po pewnym czasie. 122.3% wynagrodzenia. W celu zapewnienienia jak największego bezpieczeństwa środków nałożono na OFE liczne ograniczenia:  Nakaz szerokiej dywersyfikacji aktywów funduszy.e.in. str. Gdańsk 2002. które dostarczyło pierwotnej inspiracji do reformy było Chile.17 Drugi filar jest zarządzany przez OFE. Na drugi filar założono składkę w wysokości 7. Istnieje od 1981 roku. 16 System ten jest de facto prywatyzacją systemu emerytalnego. W. Działalność OFE jest ściśle nadzorowana i monitorowana przez państwo. i odpowiednie rozporządzenia Ministra Finansów kategorie inwestycji. reguluję w co mogą inwestować fundusze i kontroluje ich uczciwość. Fundusze nie mogą zwiększać zanadto ryzyka inwestycji.16 Promocją modelu łączącego ubezpieczenia kapitałowe z systemem zaopatrzeniowym zajmuję się m. czyli Otwarte Fundusze Emerytalne. które otrzymują od ubezpieczonych w celu ich zwiększenia (pobierają za to określoną prowizję od wpłaconych składek). Fundusze emerytalne inwestują środki. który opłaca składki. która m.f. Wielkość opłacanych składek (zależna od wielkości pensji i okresu pracy) wpływa oczywiście na rozmiar świadczenia. Na finansowanie I filara założono przeznaczanie 12. jednofilarowy. Państwem. jeśłi nie następowała decyzja dana osoba zostawała przydzielona drogą losowania).

286. Pracownicze programy emerytalne zostały powołane do życia na mocy ustawy z 22 sierpnia 1997 r. 2009.. Trzeci filar ma charakter dobrowolny – jest to dodatkowe oszczędzanie w ramach pracowniczych funduszy emerytalnych. .  Nadzór nad OFE pełni Komisja Nadzoru Finansowego. (red. Warszawa.in. o pracowniczych programach emerytalnych.  Konieczność utworzenia przez fundusze rachunków rezerwowych oraz utworzenie Funduszu Gwarancyjnego.. firm ubezpieczeniowych lub funduszy powierniczych. Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR. z powodu ograniczeń dotyczących inwestowania w akcje i na rynkach zagranicznych). uniemożłiwiające osiągnięcie wysokich stóp zwrotu (m.18 Ograniczenia narzucone OFE były początkowo mocno krytykowane za zbyt pasywne.in. a obecnie podstawą ich funkcjonowania jest ustawa o pracowniczych 18 Zawistowski M. które fundusze poniosły w wyniku kryzysu ekonomicznego 2008 roku. Żołędowski C. jeśli fundusz nie osiągnął minimalnej stopy zwrotu. jest on zobligowany do pokrycia kwoty niedoboru (z rachunku rezerwowego.  Obywatele mają prawo do zmiany funduszu.) – „Polityka społeczna w kryzysie”. Ponadto:  Majątek OFE jest prawnie wyodrębniony z majątku powszechnego towarzystwa emerytalnego (PTE) na wypadek upadku tegoż. towarzystw ubezpieczeń wzajemnych. Konserwatyzm polskiego ustawodawstwa ograniczył jednak w dużym stopniu straty. dodatkowo powierzone aktywa przechowywane są u depozytariusza (z reguły w banku).  Fundusze mają obowiązek informować członków funduszu o swoich działaniach (m. zarządzanego przez Krajowy Depozyt Papierów Wartościowych. poprzez publikację prospektu informacyjnego OFE). Instytut Polityki Społecznej UW. str. Zakaz lub ograniczenie przeprowadzania niektórych inwestycji.  Wprowadzenie mechanizmu ustalania minimalnej wymaganej stopy zwrotu – poprzez porównywanie wyników osiągniętych przez każdy z funduszy do średniej stopy zwrotu wyliczonej na podstawie wyników wszystkich funduszy. Środki gromadzone w OFE podlegają wspólności majątkowej i dziedziczeniu. „Otwarte fundusze emerytalne a światowy kryzys gospodarczy” W: Księżopolski M. a jeśli to za mało z Funduszu Gwarancyjnego). Rysz-Kowalczyk B.

Oceniając reformę 1999 roku należy stwierdzić. Osoby w wieku 31-50 lat (urodzone po 1948 roku) mogły do końca 1999 roku zdecydować się na udział wyłącznie w pierwszym lub zarówno w pierwszym. 2007. że nie są nim objęci rolnicy. str. że największe trudności po jej wdrożeniu spowodowało nagłe zmniejszenie wpływów do funduszu repartycyjnego. pełni funkcje fakulatywnego źródła świadczeń emerytalnych. dodać należy jednak. np. nie są objęte obowiązkowym ubezpieczeniem społecznym.. który realizuje wypłaty w ramach systemu repartycyjnego musiał pokrywać budżet państwa.. . którzy mają swoje odrębne systemy zabezpieczenia emerytalnego.: składki przeznaczone na trzeci filar.programach emerytalnych z 20 kwietnia 2004 r. Szumlicz T. co zwiększyło znacznie obciążenia finansów publicznych. by zachęcić do udziału w trzecim filarze więcej osób. Emerytury wypłacane z ZUS (I filar) objętę są gwarancją budżetu państwa.. Nowy system obejmie wszystkich ubezpieczonych po 2029 roku. które miały do wyboru pozostanie w starym systemie lub skorzystanie z OFE i które finalnie skorzystały z ubezpieczenia w II filarze. Warszawa. Część trudności powstała jako rezultat normalnego przejścia części środków ze składek na rzecz funduszy kapitałowych. – „Polityka społeczna – uwarunkowania i cele”. Wydawnicwo Akademii Ekonomicznej w Poznaniu. co do ich minimalnej wysokości. 121. osoby w wieku powyżej 50 lat w chwili startu reformy pozostały w stosowanym przed 1999 rokiem systemie emerytalnym. Zarówno pierwszy jak i drugi filar mają charakter powszechny i obowiązkowy dla osób. sędziowie i prokuratorzy. Koczur W.. 2005. Rubel K. 19 Kluszczyńska Z. mimo iż są częścią wynagrodzenia. Poznań. jak i drugim filarze. Trzeci filar w ujęciu szeszym to „wszelkie dobrowolne formy przezorności mające zapewnić przyszłemu emerytowi dodatkowe źródło egzystencji”19. Państwo daje dodatkowo się ubezpieczającym pewne przywileje o charakterze fiskalnym. – „System ubezpieczeń społecznych: zagadnienia podstawowe”.20 W efekcie niedobór środków w ZUS. Obecnie planuję się zwiększenie tych przywilejów. które w momencie wprowadzenia reformy nie ukończyły 30 lat życia (dla wszystkich urodzonych po 1968 roku). Świadczenia wypłacane z OFE (II filar) już takiej gwaracji nie posiadają. str. skalę trudności zwiększyło jednak niedoszacowanie liczby osób. 204. LexisNexis. 20 Orczyk J. Szpor G.

należne tylko do czasu osiągnięcia wieku emerytalnego (60/65 lat). poz. z 2008 r. że obniżając wiek emerytalny i zabierajac z rynku pracy najstarszych pracowników. 231.4. – „Wprowadzenie do teorii systemów zabezpieczenia emerytalno-rentowego”. które osiągnęły do 31 grudnia 2008 roku wiek i staż uprawniający do emerytur na dotychczasowych zasadach. kiedy to uważano.U. choć wśród pozbawionych przywilejów znaleźli się również m. ważne przepisy – wprowadzono świadczenia pomostowe i kapitałowe dla kobiet przed 65 rokiem życia. LexisNexis. 23 Sosenko B. że ten sposób ingerencji w rynek pracy może dać efekt odwrotny do zamierzonego. dodatkowo działając demotywacyjnie na pracowników i zniechęcajac do aktywności na rynku pracy i długiej kariery zawodowej oraz obciążając nadmiernie budżet państwa. W 2009 roku rozpoczęto wypłacanie pierwszych wypłat z OFE. 22 . Zgodnie z ustawą.23 Koszt emerytur pomostowych przerzucono w dużej części na pracodawców uprawnionych do świaczeń – w pierwszym etapie reformy jej koszty poniesie budżet państwa. straciły możliwość przyszłego obniżenia wieku emerytalnego. 1656.22 Osoby zaczynające pracę w zawodach pozbawionych dodatkowych uprawnień. ale następnie będą one finansowane z Funduszu Emerytur Pomostowych zasilanych składkami płacownymi przez pracodawców (w wysokości 1.5% od zarobków uprawnionych). Duża ilość osób z prawem do wcześniejszego przejścia na emeryturę była wynikiem polityki lat PRL-u. Kraków. Prawa zachowały te osoby. Od 1 stycznia 2009 roku funkcjonują również inne. 53-54. 2002. Obecnie uważa się. Prawo do emerytury w niższym wieku emerytalnym było nabywane na stałe. 2010. Polski system emerytalny współcześnie – zmiany w systemie. Wprowadzono równocześnie ustawą z dnia 19 grudnia 2008 roku emerytury pomostowe21 dla osób już posiadających prawa nabyte do niższego wieku emerytalnego. nauczyciele). szczególnie 80-tych. – „Pojęcia i konstrukcje prawne ubezpieczenia społecznego”. wprowadzonych w życie ustawą z dnia 27 listopada 2008 roku o emeryturach kapitałowych.in. nr 237. Jędrasik-Jankowska I. Dz. natomiast emerytura pomostowa do świadczenie o charakterze przejściowym. można zmniejszyć bezrobocie. Warszawa. a także ograniczono uprawnienia do wcześniejszych emerytur niektórym dotąd uprzywilejowanym grupom zawodowym (były one z reguły dodatkami za prace w trudnych warunkach. 21 Ustawa o emeryturach pomostowych. str. str.

Żołędowski C. które z reguły jest stosowane w innych krajach europejskich przy podobnych zmianach. należą kobiety urodzone po 31 grudnia 1953 roku i mężczyźni urodzeni po 31 grudnia 1948 roku. które w 2008 roku zachwiało II filarem zreformowanego systemu emerytalnego (czyli częścią systemu wypłacaną z Otwartych Funduszy Emerytalnych) – światowym kryzysem finansowym. zapoczątkowany w Stanach Zjednoczonych. str. „Zabezpieczenie społeczne w Polsce. W okresie od stycznia 2008 do stycznia 2009 roku średnia wartość jednostek rozrachunkowych funduszy spadła z 27. Instytut Polityki Społecznej UW.) – „Polityka społeczna w kryzysie”. a przez to również i wiarą obywateli w bezpieczeństwo ich przyszłych emerytur. . Przed uchwaleniem nowych przepisów prawo do wcześniejszych świadczeń posiadało około 1 mln osób. wiek mógł być o 5 lat niższy. 2009. którzy dopiero po 1 stycznia 2009 roku spełnili warunki dotyczące wieku i stażu (55 lat i 30 lat stażu dla kobiet i 60 lat i 35 lat stażu dla mężczyzn 24).: hutnictwie. (red. obecnie około 250 tys. Przejście na wcześniejszą emeryturę nie było obowiązkowe. ratowników górskich do emerytury wystarcza 10 lat. W wyniku dość konserwatywnych zapisów ustawowych ograniczających możliwości inwestycyjne OFE (o czym była mowa w poprzednim rozdziale) straty funduszy zostały ograniczone. Obecnie należy zwrócić uwagę na ważne wydarzenie.9 zł.osoby. Problemy do rozwiązania” W: Księżopolski M. Warszawa.. Rysz-Kowalczyk B. kesoniarzy. Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR. pracować również przez określony okres czasu w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze (z reguły 15 lat25). Powodem był duży udział akcji w portfelach inwestycyjnych OFE – w sierpniu 2008 roku akcje stanowiły około 38. 25 W przypadku np. np. który następnie przeniósł się na inne rynki finansowe. które utraciły dotychczasowe możliwości przejścia na wcześniejszą emeryturę. zachwiał wynikami OFE.2 zł do 23. Pracownicy uprawnieni do emerytury pomostowej musieli oprócz odpowiedniego wieku i stażu. Można jedynie rozważać zastosowanie dłuższego vacatio legis..: nurków. Krach. Światowy kryzys ekonomiczny skutkował między innymi dużymi spadkami na rynkach giełdowych całego świata.26 Ustawa niewątpliwie była potrzebna i jest pewnego rodzaju długoterminową ulgą dla zbyt obciążonych finansów publicznych państwa.2 mld zł ze 24 W niektórych zawodach. W szczytowych dwóch miesiącach kryzysu – wrześniu i październiku 2008 roku wyniosły jednak aż 9. 26 Uścińska G. rybaków morskich. na statkach powietrznych lub dla niektórych maszynistów pojazdów trakcyjnych.5 mld złotych. 276-277.

Dzięki takiej decyzji budżet państwa zaoszczędzi według wyliczeń rządu 11 mld zł w 2011 roku. Pozostałe 5 proc. pozostałe instrumenty inwestycyjne około 10 mld zł). W marcu 2011 roku zapowiedziano dokonanie kolejnych znaczących zmian w systemie emerytalnym. Warszawa. 5. 27 Zawistowski M. od podstawy wymiaru opodatkowania.. w efekcie pokrywając dziurę budżetową w I filarze.) – „Polityka społeczna w kryzysie”. Pozostałe zapowiedziane przez rząd decyzje to zakaz akwizycji dla OFE (na którą fundusze przeznaczały 0. Tak drastyczne obniżenie składki na II filar w częściowo neguje zmiany dokonane reformą z 1999 roku.3% do 2. Rząd w marcu 2011 roku zapowiedział również ulgę podatkową osobom dodatkowo oszczędzającym na starość. biura maklerskie i OFE. O tyle mniej trzeba będzie dołożyć do kasy ZUS.w roku 2011 limit wzrośnie z obecnych 40 do 42.5 mld rocznie) oraz zezwolenie na zwiększenie przez fundusze inwestycji w akcje .5 proc. a do 2020 r. Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR. Będą to mogły robić na tzw.. indywidualnych kontach zabezpieczenia emerytalnego (IKZE) tworzonych przez fundusze inwestycyjne.6 mld zł. a docelowo 90 proc. (red.27 Straty OFE wynikłe z dekoniunktury uderzyły w osoby. ubezpieczycieli. Żołędowski C. zamiast w OFE zostanie zaksięgowane na nowym subkoncie w ZUS i od razu przeznaczone na wypłaty dla obecnych emerytów.3% wynagrodzenia (docelowo 3. banki. . „Otwarte fundusze emerytalne a światowy kryzys gospodarczy” W: Księżopolski M.środków funduszy (skarbowe instrumenty dłużne 90. które w 2009 roku jako pierwsza grupa rozpoczęły pobieranie emerytury zgodnie z zasadami nowego systemu. Instytut Polityki Społecznej UW.. 287-288. 2009.5%). oszczędności wyniosą 190 mld zł. będzie to 62 proc. Ulga wyniesie 4 proc. Przy wypłacie tych oszczędności po przejściu na emeryturę zapłacimy za to podatek dochodowy. str. wszystkich zgromadzonych w OFE oszczędności. Perspektywy polskiego systemu emerytalnego – rekomendacje. Rysz-Kowalczyk B. Do 2020 r. Rząd przestawił projekt ustawy zmianiający od maja 2011 roku wysokość składki do otwartych funduszy emerytalnych z obecnych 7.

sprawiedliwość w ich podziale oraz zapewnienie wolności jednostek”30 Jednak niezależnie od wyboru modelu funkcjonowania systemu emerytalnego. system charakteryzuje się mniejszą redystrybucyjnością dochodu narodowego. Warszawa. 2003. by obywatel nie czuł się przez niego „ograbiany”.Góra nazywa „ekonomiczną neutralnością” systemu. str. co wyprodukuje kolejne pracujące pokolenie. 31 Sosenko B. – „System emerytalny”. str. Poznań.Góry „Przyszli emeryci zawsze będą konsumować to. 13. którzy nie produkują. – „Wprowadzenie do teorii systemów zabezpieczenia emerytalno-rentowego”. ale konsumują część produktu wytworzonego przez pokolenie pracujące. do emerytów. 30 Barr N. str. co obniża świadczenia słabiej zarabiającym i krócej pracującym. Z drugiej strony nie zapewniła ona godnego poziomu emerytury dla osób o krótszym stażu pracy. ale odkrył wielką dziurę finansową w ZUS. Tamże. obciążeniach aktualnie pracujących. – „Ekonomika polityki społecznej”. 29 .29 N. Kraków. Wypłata emerytur jest zawsze – niezależnie od typu systemu emerytalnego – transferem od obecnie pracujących. ale również. a więc zarabiających i płacących składki. która jest niezbędna. mimo. Dlatego współcześnie od dobrego systemu emerytalnego należy wymagać nie tylko dokonania sprawiedliwego podziału dochodu narodowego. które jak najmniej będą odbijać się na bieżącym wzroście gospodarczym. 15. Polskie Wydawnicwo Ekonomiczne. a właściwie przede wszystkim pomnażania kapitału i tego dochodu. str.31 28 Góra M. Niski wpływ systemu emerytalnego na obciążenia podatkowe M.Barr jako trzy ogólne cele rozwojowe krajów cywilizacji zachodniej wymianiał „efektywność alokacji zasobów. Na rozwoju gospodarczym szczególnie może odbić się wzrost obciążeń podatkowych przeznaczanych na świadczenia emerytalne. co stało się początkiem obecnego kryzysu budżetu państwa.”28 Nie ma możliwości również. Nowy system zmniejszył zagrożenie demograficzne. 9. że uczestnictwo w nim nie jest dobrowolne.Reforma systemu emerytalnego z 1999 roku była niewątpliwie krokiem do przodu. Według M. funkcjonując w oparciu o racjonalne zasady ekonomiczne i wolny rynek. żeby uniezależnić całkowicie system od czynników demograficznych i kwestii transferu części PKB do emerytów. 21. długu publicznym i wysokości emerytur przechodzących na świadczenia. powiększonego w wyniku światowego kryzysu ekonomicznego w 2008 roku. 1993. 2002. jego efektywność pozostaje w ścisłym związku z rozwojem gospodarczym – redystrybucja nędzy nie ma sensu. Można jedynie ustalić zasady.

str. Instytut Polityki Społecznej UW.. (red. nie charakteryzują się również wcześniejszą utratą zdolności do pracy szybszą od mężczyzn – z tego powodu utrzymywanie nierówności w tym zakresie wydaje się nieuzasadnione. Rysz-Kowalczyk B. Problemy do rozwiązania” W: Księżopolski M. (red. 275. 34 Uścińska G. Żołędowski C. Problemy do rozwiązania” W: Księżopolski M. Warszawa. Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR. „Zabezpieczenie społeczne w Polsce. str.jak pisze G.) – „Polityka społeczna w kryzysie”.”33 W tej chwili zakładanym minimum w większości krajów mających problemy demograficzne jest przynajmniej wyrównanie wieku emerytalnego u kobiet i mężczyzn (tego rodzaju rozwiązania prawne są wprowadzane nawet w tak niechętnym podobnym zmianom krajach jak Francja). Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR.Wóycicka stwierdza: „wydłużanie okresów aktywności zawodowej może w warunkach polskich łagodzić w dużej mierze proces starzenia się ludności i jego negatywny wpływ na rozwój gospodarczy i wydolność socjalną systemów emerytalnych. 2009.) – „Polityka społeczna w kryzysie”. iż zwolnienie starszych pracowników daje miejsca pracy młodym ludziom. między innymi było to podniesienie odsetka osób aktywnych zawodowo -mężczyzn do 70%. że na skutek krótszego o 5 lat okresu zbierania składek. Gdańsk.Obecnie dość powszechnie w związku ze starzeniem się społeczeństw państw wysoko rozwiniętych rozważa się wydłużenie wieku emerytalnego. . Dane demograficzne pokazują. „Zabezpieczenie społeczne w Polsce.”32 I. 274. 33 Wójcicka I. 32 Uścińska G. 7. Uchwalona w 2000 roku przez członków Unii Europejskiej Strategia Lizbońska stawiała członkom Wspólnoty kilka ambitnych celów związanych ze społeczną aktywnością zawodową do spełnienia do 2010 roku.. Instytut Polityki Społecznej UW. str. (red.34 Konieczne jest również wyraźniejsze wiązanie wysokości emerytury z liczbą przepracowanych lat (premiowanie pracy po ukończeniu wieku emerytalnego).) – „Później na emeryturę?”. Warszawa. Zrównanie wieku emerytalnego kobiet i mężczyzn i docelowo jego wydłużenie jest w najbliższym czasie niezbędne również w Polsce. a kobiet do 60%. taka prosta zastępowalność nie występuje. 2004. Należy również podkreślić. Rysz-Kowalczyk B. 2009..Uścińska „negatywnie zweryfikowano tezę. Z tym postulatem zgadza się zdecydowana większość specjalistów . Żołędowski C. kobiety przechodzące wkrótce na emeryturę mogą mieć nawet o 1/3 mniejszą emeryturę od mężczyzn. Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową. że kobiety żyją dłużej niż mężczyźni..

W Polsce w 2009 roku ogólny wskaźnik aktywności zawodowej wynosił 54. górnicy. 2010. Warszawa. Wydaje się. Wskazane jest wprowadzanie dodatkowych ulg podatkowych dla osób. m. . nie ma już miejsca w przystosowanym do wyzwań współczesności państwie na system emerytalny jedynie repartycyjny. Polityki państwa w tym obszarze przeplatają się i działają w praktyce jak system naczyń połączonych. (czego zrobienie zapowiedział rząd od stycznia 2012 roku). Z drugiej strony są również poważne argumenty przemawiające za 35 „Rocznik demograficzny Polski 2010”. wśród mężczyzn było to 63. o czym należy pamiętać.in. w dobie zmian demograficznych. które zdecydują się na dodatkowe ubezpieczenie emerytalne. rozrost aparatu biurokratycznego państwa. Na zdolność starszych osób do pracy wpływ ma również sprawny system opieki zdrowotnej i rozwój usług opiekuńczych. planowej polityki rodzinnej. do wypełnienia powyższych założeń sporo nam więc brakuję. że obecnie.3%35. Należy również promować i poprawiać warunki rozwoju prywatnych systemów emerytalnych opartych na zasadach ubezpieczeniowych.4%. Emerytury pomostowe również są lepszym rozwiązaniem niż dalsze utrzymywanie dawnych przywilejów emerytalnych.9%. GUS. Wobec starzenia się społeczeństwa niezbędne będzie również stopniowe znoszenie uprawnienia do korzystania z niższego wieku emerytalnego przez większość uprzewilejowanych grup zawodowych. zwiększania kwalifikacji i zachowywania aktywności fizycznej i umysłowej do późnego wieku. a przede wszystkim jest niewydolna ekonomicznie. Nadal w systemie wcześniejszych emerytur pozostają niektóre grupy zawodowe. Promowanie aktywności zawodowej powinno się również wyrażać poprzez promocję kształcenia przez całe życie. u kobiet 47. którzy w 2005 roku wywalczyli sobie ten przywilej na czas nieokreślony. czy to pracownicze czy prywatne. Należy dbać o zachowanie równowagi generacyjnej na rynku pracy poprzez programy zwiększania kompetencji i dokształcania dla osób 50+. Przy czym równocześnie system prawny musi bezwzględnie karać dyskryminację osób w średnim i późniejszym wieku na rynku pracy. Podobnie niezbędnym działaniem w celu odciążenia systemu emerytalnego jest zwiększenie dzietności kobiet i wykształcenie długoterminowej. Jego czysta forma powoduje zanik odpowiedzialności u obywateli za swoją przyszłość na emeryturze.

że zgodnie z art. wcześniej opisane.f. cofając się do systemu repartycyjnego wraz z jego wszystkimi wadami. Długoterminowa strategia rządu uchwalona w 2009 roku . Wyzwania rozwojowe. czy też ulga podatkowa dla dodatkowo oszczędzających.„Polska 2030. Obecnym trendem na świcie jest budowa systemów zabezpieczenia emerytalnego bazującego na mieszance regulacji państwowych i rynkowych. żeby nie zostawiać kwestii zabezpieczenia na starość jedynie machanizmom rynkowym. wszyscy muszą mieć prawo do godnej emerytury i tu powinny wkroczać odpowiednie regulacje społeczne – na przykład przymus inwestowania składek w miarę zblizania się do wieku emerytalnego ubezpieczonego w coraz bezpieczniejsze aktywa. obniżają one udział w systemie części kapitałowej. Pogodzenie bezpieczeństwa z efektywnością musi być esencją dobrego systemu emerytalnego. W momencie pisania tego tekstu są znane jedynie założenia projektu ustawy wprowadzającego zmiany do ustawy o o. dotyczącej wyzwań demograficznych. Pozostaje tylko mieć nadzięję.. Oprócz dobrych pomysłów jak zakaz akwizycji przez fundusze. ciężko jest więc wyrokować jakie zostaną wprowadzone ostatecznie zmiany w systemie emerytalnym. w kontekście powyższych uwag budzą kontrowersje. minimalna emerytura powinna wynosić przynajmniej 40% uprzednich zarobków uprawnionego – system emerytalny musi zapewniać świadczenia na minimum takim poziomie. 36 Dz. 65 Konwencji nr 102 Międzynarodowej Organizacji Pracy dotyczącej minimalnych norm zabezpieczenia społecznego. 775.” zawiera w części II. że efektywność rynku nie może wpłynąć na selekcjonowanie beneficjentów ubezpieczeń na lepszych i gorszych. . na której przede wszystkim opierała się reforma z 1999 roku. ratyfikowanej przez Polskę36. że zalecenia strategii będą konsekwetnie realizowane. Warto pamiętać również.e. wiele rekomendacji dla polityki demograficznej państwa. nr 93. poz.tym.f. Ostatnie propozycje zmian w systemie OFE przekazane opinii publicznej przez rząd na początku marca 2011 roku.U. w wielu miejscach pokrywających się z wnioskami wynikającymi z powyższego tekstu. W ten sposób polski system emerytalny robi niejako krok w tył. z 2005 r. Rozbudowa filarów kapitałowych i elementów systemu podlegających prawom rynku jest jak najbardziej wskazane. Należy jednak pamiętać.

Uścińska G.. Rubel K. 2002. Interart. – „Reformy emerytalne we Włoszech w latach 90. – „Prawo zabezpieczenia społecznego”. (red. 2009. 2007. 7. – „Systemy emerytalne a poziom zabezpieczenia maerialnego emerytów”. 18. Wydawnictwo naukowe PWN. Warszawa 1996.) – „Polityka społeczna”. Obliczenia porównawcze – standardy zabezpieczenia społecznego”. 12. 2002. GUS. Gabryszak R.. Gdańska Wyższa Szkoła Pedagogiczna. LexisNexis. Warszawa. Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR. Instytut Pracy i Spraw Socjalnych. Warszawa.. Wydawnictwo Adam Marszałek. – „Pojęcia i konstrukcje prawne ubezpieczenia społecznego”. Warszawa.) – „Wprowadzenie do polityki społecznej”. 2009. Żołędowski C. Markowska H. Księżopolski M. Jończyk J. Warszawa. Koczur W. Warszawa.. Wójcicka I. Warszawa. 4. GUS.. LexisNexis. Gdańsk 2002. Warszawa. 20. Instytut Pracy i Spraw Socjalnych. Turnowiecki W. Zakamycze. 2004. 21. – „System emerytalny”. Wydawnicwo Akademii Ekonomicznej w Poznaniu. .. Góra M. Zakamycze. 6. 2009. 2003. Supińska J. Sosenko B. GUS. 2010. 19. Warszawa... 8. Czepulis-Rutkowska Z. Firlit-Fesnak G. LexisNexis. Rajkiewicz A. Szpor G. 2000. 13.. XX wieku”. Warszawa. Rysz-Kowalczyk B. Kluszczyńska Z. Kraków. 22. Rysz-Kowalczyk (red. 9. 14. Szumlicz T. 2004. 2006. Poznań.) – „Addendum. – „Polityka społeczna – uwarunkowania i cele”. Szpor G. – „System ubezpieczeń społecznych: zagadnienia podstawowe”. (red. „Rocznik statystyki międzynarodowej 2009”. Polskie Wydawnicwo Ekonomiczne. Magierka D. 3.. (red. Biblioteka Pracownika Socjalnego. Difin. Szylko-Skoczny M. 2009. Instytut Polityki Społecznej UW. – „System ubezpieczeń społecznych: zagadnienia podstawowe”. – „Wprowadzenie do teorii systemów zabezpieczenia emerytalno-rentowego”. 2008. Balcerzak-Paradowska B. 15. Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową. 17..) – „Później na emeryturę?”.„Leksykon polityki społecznej”. Antonow K. 2010. Warszawa. Orczyk J. Zalewska H. 16. (red. Instytut Polityki Społecznej UW.Bibliografia 1. „Mały rocznik statystyczny Polski 2009”. – „Prawo do emerytury”. – „Polityka społeczna: materiały do studiowania”. 2010. Warszawa.„Polityka społeczna”. . Warszawa. 10. Toruń. 2008. 2003. Gdańsk. Warszawa. Jędrasik-Jankowska I.) .) – „Polityka społeczna w kryzysie”. (red.. 5. – „Rodzina i polityka rodzinna na przełomie wieków”. Księżopolski M. 2005. 11. „Rocznik demograficzny Polski 2010”. 2. Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR. Plak J.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful