You are on page 1of 13

George P.

Landow

Hipertekst a teoria krytyczna

Tekstualna otwartość
Jacques Derrida, podobnie jak Roland Barthes, Foucault i Michaił Bachtin, w dalszym ciągu używa takich pojęć jak „link” („liaisons”), „internet” („zoile”), „web” („toile”) „sieć” („network”) czy „splatający się” („s'y tissent”), które wręcz domagają się hipertekstualizacji. Jednakże w przeciwieństwie do Barthes'a, podkreślającego pisalny tekst wraz z jego nielinearnością, Derrida kładzie nacisk na tekstualną otwartość, intertekstualność oraz irrelewancję rozróżnienia na zawartość oraz otoczenie danego tekstu. Owe podkreślenia jawią się ze szczególną klarownością, gdy stwierdza on, że „jak każdy inny, tekst «Platona» nie mógłby nie zostać włączony, przynajmniej w wirtualny, dynamiczny, pośredni sposób, w obszar tworzący system języka greckiego”1. W istocie Derrida opisuje istniejące systemy hipertekstualne, w których ramach aktywny czytelnik w procesie eksploracji tekstu, jego badania może odwołać się do słowników z morfologiczną analizą, łączących pojedyncze słowa w kognaty, ich derywacje czy przeciwieństwa. Ponownie to, co Derrida oraz inni krytycy opisują jako część pozornie ekstrawaganckiego żądania pod adresem języka, okazuje się dokładnie opisywać nową ekonomię czytania i pisania z użyciem form raczej wirtualnych niż fizycznych. Derrida właściwie rozpoznaje (można by rzec - z góry), iż nowa, bardziej wyzwolona, bogatsza forma tekstu, prawdziwsza w stosunku do naszego potencjalnego doświadczenia, może nawet rzeczywistego, jeśli nierozpoznanego, uzależniona jest od dyskretnych jednostek czytelniczych. Jak Derrida wyjaśnia w swoim dziele, które Gregory Ulmer określa

]

J. Derrida, Dissemination, Chicago 1981, s. 129.

> www.waip.com.pl >

Applied Grammatology. podobnie jak Barthes. Derrida. Pierwszym krokiem w stronę dekompozycji jest ugryzienie [bite]”5. wyjaśnia Ulmer. językowy czy niejęzykowy.. rozdzielności jest fakt. który jest już dany..waip. Margański [w:] tenże..przed i poza horyzontem komunikacji semiolingwistycznej [.L... Baltimore 1985....powiązanej z konkretnym rodzajem pisma.która do tego konstytuuje każdy znak w piśmie .L.. nieliczni marksiści bądź osoby o marksistowskich poglądach bezpośrednio mierzą się z najważniejszym trybem literackiej produkcji . Ulmer. mianem „fundamentalnego uogólnienia jego dorobku” . J. s. s.tkwiącą w strukturze każdego znamienia. Każdy znak. Różnią. G.com. J.L..]” . s. Applied Grammatology. zębami” . zaś te.L. Jak pokazuje doświadczenie hipertekstu. 135.. s.lub sił . jak dodaje Derrida. mówionego czy pisanego . 267. odnoszą się do „cudzysłowów. Opisując tekst z punktu widzenia czegoś w rodzaju Barthes'owskiej leksji.] może zostać zacytowany. G. 57. A. Z nacisku Derridy na nieciągłość wywodzi się koncepcja hipertekstu jako ogromnego zbioru. J. pod pojęciem tekstu rozumie dyskretne jednostki czytelnicze. 391-392. plecionki. Derrida. muzyczna kompozycja. J. Derrida. J.] Słowo wiązka wydaje się odpowiedniejsze.ostatecznie jest on zagorzałym zwolennikiem języka pisanego przed mówionym . Rezultatem. Margański.tym. Derrida stosuje pojęcie „zbioru” w odniesieniu do kina. kąsek. s. 3 4 5 6 7 8 9 10 11 G. Paris 1974. R Pieniążek. które gryzą. iż takie połączenie ma zawikłaną strukturę splotu. J...]. myśl jest wynikiem działania sił i zasad produkcji. Dziadek. Ulmer..214 ekrany piśmienności > hipertekst a teoria krytyczna > 215 Odruchowe sięganie Derridy po jakiś sposób dający możliwość uznania trybu. s. jak to się okaże. przel. kontekst. lecz pomimo swej wybitności niezdolnego do kroczenia ścieżką rozumowania wykraczającego poza własną „mentalite”. Derrida. mówiony czy pisany [... Applied Grammatology.. przeżuwają i smakują [. Marginesy filozofii. nawiasów kwadratowych i okrągłych: kiedy fragment jest cytowany (wstawiany w cudzysłów). > www. 58. Owo „mourceau”. Jak twierdzą marksiści. 135. Ulmer. efekt przypomina zwolnienie uścisku bądź uchwytu kontekstu sprawującego kontrolę”9. warto podkreślić uznanie przez niego faktu. „może [on] oderwać się od każdego kontekstu. Applied Grammatology: Post(e)-Pedagogy from Jacques Derrida tojoseph Beuys. dla hipertekstu zasadniczym. że.. Derrida sięga po nowy rodzaj tekstu: opisuje go. Margański [w:] tenże...w tym wypadku interpunkcji .pl> . który uzależniony był od techne pisma i druku. Glas. łyk” . 2 8 7 6 3 2 G. w której można wyodrębnić różne wątki i rozmaite kierunki sensu . Warszawa 2002. a zatem.].. Ulmer zwraca uwagę. Marginesy filozofii. kawałek. przel. lecz może go przedstawić jedynie w formie planu . bez końca tworzyć nowe konteksty niemożliwe do wypełnienia”4. zdarzenie. że „organem tego nowego filozofemu są usta. odrzucając przez to złudną przejrzystość. który nazywam „metatekstem”. Glas. iż tekstualność na kształt montażu wyznacza bądź wysuwa na plan pierwszy proces pisania. przeł. dodaje Derrida. jak sugeruje jego nazwa (czego zatem nie zapominasz). a który Nelson określa mianem „docuverse”. umieszczony w cudzysłowie [. myśliciela pracującego z drukiem i mającego świadomość jego ograniczeń. owej cytatowości. ponieważ pozwala podkreślić. Ulmer zauważa. które postrzega jako rywala i alternatywę dla druku. 57.odsłania stanowisko. 58.. Kontynuując instynktowne rozważania Derridy na temat hipertekstu. s.i która zarazem zawsze może powiązać ze sobą kolejne”11.. G. co Ulmer tłumaczy jako „okruch.. 30.. s.. Derrida wyjaśnia w Glas.. przekąska. że „celem obecnej pracy oraz jej stylu jest «mourceau»” . Applied Grammatology. komplementuje. Sygnatura.L.. s. fragment. a być może i dylemat. Ulmer. Derrida. istnieje również „możliwość wyrwania znaczenia i cytatowego przeszczepienia . J. Ulmer. że „gram lub ślad uposaża «lingwistykę» w kolaż/montaż” 10 i przywołuje stosowanie przez Derridę pojęcia „wiązki”: „[. Derridiańska wizja tekstu odwołuje się do jego „metodologii dekompozycji” mogącej przekraczać ograniczenia filozofii. „pozostaje zawsze oderwane. w jakim tekst funkcjonuje w druku . Tamże.

13 Hipertekst i intertektualność Hipertekst. Studia nad hipertekstem oraz jego krytyka. lecz również z innymi dziełami w karierze Joyce'a. 12 T. że hipertekst niekoniecznie odciąga uwagę od tego rodzaju podejścia. W tym wypadku hipertekst oczywistymi czyni (niekoniecznie w sposób nachalny) łączące się z tekstem fragmenty postrzegane przez wykształconego czytelnika. Tym niemniej. M.216 ekrany piśmienności > hipertekst a teoria krytyczna > 217 potencjalnie nieskończoną grę powiązań” . zachowując swoją niespójną odrębność. Morgan znakomicie opisuje podstawowe implikacje hipertekstualnej (i hipermedialnej) intertekstualności: tego typu otwarcie. reklamy i artykuły zamieszczone w pismach kobiecych wypełniające i stymulujące myśli Gerty. na fragment z Nauzyką. > www. jako system znaków. Dokonując tego. Bachtin. Problemy poetyki Dostojewskiego. jakiekolwiek dzieło literackie (które z punktu widzenia wywodu i myślowego skrótu arbitralnie uważam za przynależne do literatury „wysokiej”. Is There an lntertext in This Text?: Literary and Interdisciplinary Approaches 14 to Intertextuality. co Michaił Bachtin napisał o dialogowej. należałoby oddać sprawiedliwość temu. Tym. w której Bloom obserwuje Gerty McDowell na plaży. które można traktować jako teksty. otwarcie go na 12 Hipertekstualność i wielogłosowość Próbując wyobrazić sobie doświadczenie czytania i pisania wynikające z (oraz w ramach) tej nowej formy tekstu. wyzwolenie ku tworzeniu i odbiorowi wzajemnych powiązań z pewnością ma miejsce. przeł. to w żaden sposób nie powstrzymuje ona zainteresowanych lekturą pod kątem autora bądź tradycji. poczynając od intermediów i programu HyperCard. „American Journal of Semiotics" 1985. wielogłosowej powieści: „W dziele jego [Dostojewskiego] mamy do czynienia nie z mnóstwem charakterów i losów w całościowym obiektywnym świecie ukazanym poprzez całościową świadomość autora: występuje tu właśnie mnogość równorzędnych świadomości wraz z ich światami. Morgan. fakty na temat współczesnego Dublina i kościoła katolickiego oraz materiał odnoszący się do innych fragmentów w powieści. pokazują. „intertekstualność zamienia ewolucyjny model historii literatury w model strukturalny bądź synchroniczny. Posłużmy się przykładem Ulissesa Jamesa Joyce'a. Modzełewska. w jaki nie posiada tego wydrukowany tekst. Akademickie teksty i książki proponują oczywisty przykład hipertekstualności explicite w formie nieelektronicznej. 3. N.E. będący zasadniczo systemem intertekstualnym. wykładanej i czytanej na uczelniach) oferuje przykład hipertekstu implicite w formie nieelektronicznej. 11. opracowaniami krytycznymi i wariantami tekstualnymi. Thais Morgan sugeruje. można zauważyć. układają się w całość pewnego zdarzenia” . chociaż hipertekstuałna intertekstualność zdaje się dewaluować historyczny czy jakikolwiek inny redukcjonizm. Hipertekstuałna prezentacja powieści łączy tę część nie tylko z fragmentami wspomnianymi wcześniej. Jeśli Derrida objaśnia hipertekstualność z punktu widzenia „kęsa” czy „bitu”. Odwrotnie. polifonicznej. powiedzmy. to Bachtin objaśnia ją z punktu widzenia jej własnego życia i siły . nie jest fakt. lecz że dostarcza wielu narzędzi do ich testowania. socjologicznego i historycznego determinizmu.jej wcielenia czy urzeczywistnienia pod postacią głosu.waip.pl> . Najważniejszym efektem owej strategicznej zmiany jest wyzwolenie tekstu literackiego z psychologicznego. w której ramach poszczególne głosy przyjmują postać leksji. posiada zdolność wzmacniania intertekstualności w sposób. że może on spełniać określone postulaty krytyki strukturalistycznej i poststrukturalistycznej. co wydaje się najbardziej interesujące w związku z hipertekstem. s. włączając w to fragment o Nauzyce z Odysei. a wszystkie. że tekst Joyce'a „napomyka” czy „odnosi się” (pojęcia. których zazwyczaj używamy) do wielu innych tekstów bądź zjawisk. Warszawa 1970. Jeśli spojrzeć.com. punktu widzenia 13 14 Tamże. Bachtinowski opis polifonicznej formy literackiej przedstawia powieść Dostojewskiego jako hipertekstualną fikcję. że intertekstualność „jako strukturalna analiza tekstów w odniesieniu do większego systemu praktyk znaczących bądź wykorzystania znaków w kulturze” przenosi uwagę z triady autor-dziełotradycja ku triadzie tekst-dyskurs-kultura. s. 1-2. a na blogach kończąc.

Biblijna typologia. 16 Przykładowo GodSpeed Instant Search Program firmy Kingdom Age Software z San Diego w Kalifornii oraz Dalłas Seminary CD-Word Project opary na Guide™.. że jest on zbiorem połączonych tekstów pozbawionych zasadniczej linii organizacyjnej.to jak postrzeganie istot ludzkich niczym twórców nowych opisów. istniał także jako Chrystus. Z punktu widzenia hipertekstualności wskazuje to na istotną cechę owego medium informacji: kompletny czytany-pisany hipertekst (w postaci blogów oraz intermediów) odrzuca tyranię pojedynczego głosu. s. M. dziełem bądź pojedynczym tekstem . Zachodnia kultura wyobrażała sobie pseudomagiczne wejścia do sieciowej rzeczywistości jeszcze na długo przed rozwojem technologii komputerowej. Jak dowodzą niezliczone kazania siedemnastowieczne i wiktoriańskie. to przynajmniej z niewielkiego oddalenia. jak i opisujące podmioty”. który wypełnił i dopełnił treści proroctwa.. s. którą można się posługiwać. występujący niezależnie. Leksje nie tylko działają niczym czcionki. Zakładając. Cambridge 1991. a nie podmiotów.a w rezultacie i organizującą zasadę . SJ. Podobnie jak biblijna czcionka. jakakolwiek osoba. DeRose. W przeciwieństwie do Alefa Jorge Luisa Borgesa.nie ma centrum. według Bachtina.ry Studies. z akurat czytanych leksji oraz bezustannie tworzącej się narracji na szlaku czytelniczej ścieżki. 185-204.jednostka opisująca to. Landów (red. s. aby zorientować się i zdecydować. aniżeli zarówno pour-soi (dla siebie) i en-soi (w sobie). Nie znajdzie się dla niego miejsca ani w kompozycji. odgrywająca tak istotną rolę w kulturze angielskiej XVII i XVIII stulecia. 28-29. Bachtin.P. ani w strefie myślowej” . którego tymczasowy punkt skupienia zależy od czytelnika stającego się prawdziwie aktywnym czytelnikiem w kolejnym znaczeniu tego słowa. system hipertekstu wypracowany przez OWL International (Office Workstations Limited).waip. co w technologii druku jest książką. że ewangelicki protestantyzm w Ameryce utrwala i poszerza ową tradycję biblijnej egzegezy. pozwalająca istotnym wydarzeniom i zjawiskom uczestniczyć jednocześnie na wielu poziomach rzeczywistości lub w różnych jej odmianach. poruszając się wśród sieci lub powiązań tekstu. w powieści Dostojewskiego „nie ma [. nie dziwi odkrycie.218 ekrany piśmienności > hipertekst a teoria krytyczna > lub rozmowy w stylu Rorty'ego15. wydarzenie czy zjawisko mogło funkcjonować jako sekretne wejście w złożoną semiotykę boskiego planu zbawienia człowieka. ponieważ z punktu widzenia każdej z nich można zobaczyć wszystko inne .com.. G. które tworzą ostateczne wspólmierność dla wszelkich ludzkich dociekań i działalności. 17 17 Hipertekst i decentracja Czytelnicy. a konkretnie prawdy na temat warunków.ich dociekań i doświadczenia. Hipertekst. które można mieć nadzieję opisać w dokładny sposób. Biblical Studies and Hypertext [w:] P Delany. Mówiąc inaczej. innymi słowy.). Doświadczenie hipertekstu jako systemu nieskończenie decentrowanego i recentrowanego wynika częściowo z faktu. że korzystający z hipertekstu przekształca w danej chwili swoje zainteresowanie w de facto zasadę organizującą (bądź centrum) dla własnych dociekań. o jeden lub dwa kroki dalej. oznacza to również. 16 219 dla czytelnika lub pisarza.. Jedną z zasadniczych cech hipertekstu jest to. W strukturze powieści ten niezaangażowany «trzeci» w niczym się nie ujawnia. pojedyncza leksja w nieunikniony sposób prowadzi do całej sieci powiązań. Stąd Mojżesz. zarówno jako opisywane przedmioty. prowizoryczną mapę okolicy. metatekst czy dokument . a nie jako istot. ale stają się również Alefami Borgesa. że przekształca on każdy dokument posiadający więcej niż jeden link w zmienne centrum. jest postrzeganiem istot ludzkich raczej jako przedmiotów. bezustannie przemieszczają centrum . stworzyła świętą historię pod kątem typów i cieni Chrystusa oraz jego dyspensy. Chociaż brak takiego centrum może stwarzać problemy 15 Myślę tutaj o opisie Richarda Rorty'ego z Philosophy and the Mirror of Naturę (Princeton 1979. > www. dokąd podążyć dalej. A zatem. zob. Problemy poetyki Dostojewskiego. Pozostaje zawsze wydestylowany ze zbiorowego doświadczenia chwilowej koncentracji.pl > . generuje system nieskończenie recentrowany. punktami w czasie zawierającymi wszystkie inne punkty. postrzeganie wiedzy jako składającej się ze zdolności podtrzymania rozmowy .Litera.. 378) na temat budującej filozofii jako rozmowy: „Postrzeganie podtrzymywania rozmowy jako wystarczającego celu filozofii. W znacznym stopniu Rorty może być postrzegany jako filozof hipertekstualności. iż jedne z pierwszych zastosowań hipertekstu odnosiły się do Biblii i tradycji jej egzegezy . traktaty czy komentarze. Postrzeganie celu filozofii jako prawdy. szczególnie w wypadku systemów wyposażonych w wyszukiwarkę tekstu. jako istniejących en-soi (w sobie).] elementów przedstawionych z pozycji niezaangażowanego «trzeciego».jeśli nawet nie jednocześnie. Hypermedia anA.

Każdy.realną. s.org. 300.E Landów (red. „nie twierdziłem. płatów i nomadycznej myśli z kilku oczywistych powodów. Z. gdy nastąpiła decentracja: w momencie. spędzają najwięcej czasu nad leksjami poświęconymi konkretnym tekstom. 2. biorąc pod uwagę ten temat. Wszystkie systemy hipertekstu umożliwiają indywidualnemu czytelnikowi dokonywanie wyboru własnego centrum badania i doświadczenia. Chądzyńska [w:] Alef. znak i gra w dyskursie nauk humanistycznych. co skutkuje tym. przel. tradycyjne i na swój sposób dalej pożyteczne podejście od strony autora.. że „[. ich „książka-kłącze może być sama postrzegana jako inkunabuł hipertekstu. Derrida nie twierdzi. znak i gra w dyskursie nauk humanistycznych.com. J.). kiedy rozpoczynają sesję. którą określa mianem decentracji. wspierając głowę na płóciennym worku . Hipertekstualny dokument staje się podróżującym Alefem. M o u l t h r o p . s. pośród których najbardziej oczywisty jest ten. I ta funkcja jest absolutnie niezbędna”20.waip. Hyper/Text/Theory. Adamczyk. Tenże. Macksey. 255. „Pamiętnik Literacki” 1986. Baltimore 1972. The Structuralist Controversy: The Languages 22 20 Zob. została pozbawiona swojego locus i zmuszona do tego. Warszawa 1972. a nie bytem .system reprezentuje staroświeckie. Rhizome and Resistance: Hypertext and the Dreams of a New Culture [w:] of Criticism and the Sciences of Man. gdyż wykazują skłonność do koncentrowania się na poszczególnych dziełach. M. Hipertekst jako kłącze Wkrótce po tym. zaopatrzony został w instrukcję lektury wedle określanych przez czytelnika porządków. [ • ] zaprojektowany jako •• matryca niezależnych. że czytelnik nie pozostaje zamknięty w jakimkolwiek rodzaju konkretnej organizacji czy hierarchii.] etnologia mogła się narodzić jako nauka dopiero w chwili. Jak podkreśla Derrida w pracy Struktura. stwierdził. J. Sign and Play in the Discourse of the Human Science. że Mille Plateaux Gilles'a Deleuze'a i Feliksa Guattariego powinno znaleźć się w „hipertekście”. przel. renesansu średniowiecza. W praktyce większość czytelników posługuje się „The Victorian Web”21 jako systemem skoncentrowanym na tekście. jak to wyjaśnia Stuart Moulthrop. by przestać uważać się za kulturę referencyjną [culture of reference]” . Struktura. szukając informacji na temat konkretnego autora. s. Z drugiej strony nic nie ogranicza czytelnika w takim sposobie działania i ci.L.uległa dyslokacji. s. iż nie ma centrum. z. Oczywiście ma rację. Derrida. G. Jestem przekonany. W praktyce zasada ta oznacza. Alef. podobnie jak Gra w klasy Julio Cortazara. Baltimore 1994.victrianweb. że możemy sobie poradzić bez centrum. musi prześledzić ich debatę na temat kłączy. którzy organizują sesję z punktu widzenia autorów . 173-198. że nawet wtedy. Tennysona i Soyinki) oraz między wierszami i tekstami informacyjnymi (Laus Veneris i pliki na temat rycerskości. którzy chcą badać wagę uogólnień dla danego okresu literackiego. podczas gdy inni mogą rozpoczynać od ideologicznych bądź krytycznych pojęć. takich jak feminizm czy powieść wiktoriańska. przemieszczając się od wiersza do wiersza (Laus Veneris Swinburne'a i La Belle Dame Sans Merci Keatsa albo dziel skoncentrowanych na Ulissesie Joyce'a. gdy kultura europejska . lecz krzyżujących się dyskursów zachęcających czytelnika do wniknięcia w ich strukturę na chybił trafił oraz czytania jej 21 22 18 Zob.zaczynając. A. [Discussion] [w:] R.pl> . proces czy procedura. Tom Meyer. kiedy rozpocząłem prowadzenie zajęć na temat hipertekstu i teorii krytycznej. gdyż. jak wyjaśnia w odpowiedzi na pytanie Serge'a Doubrovsky'ego.A. Structure. dworskiej miłości. Donato (red.. > www. przel. Doświadczenia z różnymi rodzajami hipertekstu pokazują. ale funkcją. powiedzmy od Keatsa. że intelektualne czy ideologiczne centrum jest w jakimkolwiek stopniu złe. a zatem. że centrum jest funkcją. http://www. że dla tych.). Sobol-Jurczykowski. S. Ich tom. posługując się wiktoriańskimi czy romantycznymi przekrojami jako punktami startu lub punktami pośrednimi.a wraz z nią historia metafizyki i jej pojęć . Chądzyńska. student mojej pierwszej grupy. mogą 19 18 organizować swoje sesje z punktu widzenia takich okresów. odgrywa zasadniczą rolę w intelektualnej przemianie. 271 (w polskim przekładzie z wydania z roku 1975 brak owej dyskusji). a na Tennysonie kończąc . że przedstawiają oni Mille Plateaux jako drukowaną wersję protohipertekstu. Borges. Przykładowo stwierdza.). E. Z. Wagnera itd.220 § ekrany piśmienności > hipertekst a teoria krytyczna > 221 nie ma konieczności oglądania go z jednej witryny ani nie trzeba rozwalać się na strychu.

po to. i dla tego celu struktury te działają bez zarzutu”. takich jak myślenie binarne. G. s. rozedrganego obszaru intensywności. zasadniczo polegamy na „rozgałęzionych strukturach”. Powinienem dodać. 21-22. podają drukowaną książkę jako przykład takiego charakterystycznego szczytowego sposobu myślenia. Ta charakterystyczna organizacja (albo jej brak) wynika z zasadniczej opozycji kłącza w stosunku do hierarchii. Gregory Bateson posługuje się słowem «plateau» w odniesieniu do czegoś szczególnego: ciągłego. że tworzą one 26 bądź wydłużają kłącze”27. Kłącze zbudowane jest z wielu plateaux.com.opiera się na tym. formy strukturalnej. jak to ma miejsce w wypadku mózgu. Guattari. hipertekstualne organizmy w rodzaju globalnej sieci (World Wide Web). 22. tylko ją ograniczają. Tamże. 27 28 29 Tamże. której ucieleśnienie Deleuze i Guattari znajdują w rozgałęzieniu: „W przeciwieństwie do drzew bądź ich korzeni. że można zacząć w jakimkolwiek miejscu i dokonywać połączeń czy też.pl> . Podobnie jak Derrida oraz wynalazcy hipertekstu. jeśli nie pełnego opisu czy dopełnienia. A Thousand Plateaus: Capitalism and Schizophrenia. F. fragmenty dotyczące Elizabeth Gaskell i Trollope'a z „The Victorian Web” lub pojedyncze wpisy do dziennika w weblogowej wersji Dzienników Samuela Pepysa autorstwa Phila Gyforda można wziąć za ucieleśnienia szeregu „plateaux”.podobnie jak przy przeglądaniu biblioteki książek drukowanych . kłącze łączy każdy punkt z każdym innym i jego cechy nie są koniecznie połączone z cechami o tym samym charakterze. wydajniejszej technologii informacyjnej. genealogie i hierarchie. „plateau znajduje się zawsze pośrodku. 21. „Dla kontrastu Deleuze i Guattari proponują kłącze jako pożyteczny model analizowania struktur . wyjaśniając. jak i ich klastery tworzą sieć. a nie na początku czy na końcu. proponują oni nowszą formę książki. przywołuje to całkowicie odmienne porządki znaków.waip. owe wartościowe „narzędzia porządkujące zmieniają się w jedyne sposoby pojmowania” i miast wzbogacania czy wyzwalania naszej myśli. działając w ramach sieci hipertekstualnych)”23. s. Tamże. miast oceny ich pod kątem spójności na bazie ich immanentnej wartości”25. Redukując rozbudowane zalecenia Deleuze'a i Guattariego do stosunkowo wątłej literackiej reprezentacji. Jak to wyjaśniają. krzaku truskawki wraz z ich zgrubieniami i zmiennymi 23 24 Tamże. jak orgazm. mogącą dostarczyć prawdziwszej. Jak wyjaśnia Meyer w Plateau (sieci Storyspace będącej częścią Writing at the Edge). przez mikroszczeliny? Terminem «plateau» określamy każdą wielokrotność połączoną z innymi wielokrotnościami za pomocą powierzchniowych podziemnych rdzeni w taki sposób. Deleuze i Guattari.ziemniaka. Jedna z zasad czytania i pisania w formacie hipermedialnym . A zatem ich objaśnienie „plateau” celnie opisuje sposób. Z pewnością wiele spośród właściwości przypisywanych kłączu przez Deleuze'a i Guattariego wymaga hipertekstu celem ich wstępnego oszacowania. zwycięstwo w wojnie czy jakikolwiek inny punkt kulminacyjny. a nawet stanów pozbawionych znaków”29. M i n n e a p o l i s 1987. 300-301. że „implikowanym zadaniem czytelnika jest konstruowanie sieci wirtualnych powiązań (co zasugerowało wielu moich znajomych czytelników. stawiając pytanie: „Co zachodzi w książce niezłożonej z szeregu plateaux komunikujących się między sobą. podobnie jak twierdzą Deleuze i Guattari.222 ekrany piśmienności > hipertekst a teoria krytyczna > 223 w dowolnym porządku. w jaki klastery czy podsieci organizują się w większe usieciowione. Deleuze. krytykujący „zachodni sposób myślenia” wiążący „ekspresję i działania z celami zewnętrznymi bądź transcendentnymi. s. w jaki zarówno pojedyncze leksje. Niestety. s. Tamże. których rozwój unika orientowania się na punkt kulminacyjny czy zewnętrzne ujście”24. że „książka złożona z rozdziałów składa się z punktów kulminacyjnych i punktów kończących” . aby podzielić „pozornie nieskończony strumień informacji na temat świata na łatwiejsze do zasymilowania bity. 25 Tamże. „każde plateau może być czytane od jakiegokolwiek miejsca i odnosić się do każdego innego plateau”28. że opis ten doskonale wpisuje się w sposób. > www. Moulthrop wyjaśnia.

Deleuze i Guattari odrzucają „słowo i świat w pełni odwzorowany pod postacią logosu”. W przeciwieństwie do dośrodkowych (czy wręcz policentrycznych) systemów wraz ze zhierarchizowanymi trybami komunikacji oraz wstępnie ustalonymi ścieżkami. 2 0 7 . który doświadczył sposobu. która daje się podłączyć.224 ekrany piśmienności > hipertekst a teoria krytyczna > 225 połączeniami. Kłącze jest antygenealogią. Jest krótkoterminową pamięcią czy antypamięcią.. M. 30 31 G. kłącze jest „mapą. w przeciwieństwie do sztuki graficznej. strukturą” (Tree/ Rhizome [sic!]). które wyliczają Deleuze i Guattari: kłącze. przechodzi metamorfozę. czegoś znacznie łatwiejszego do wyrażenia i doświadczenia w płynnym środowisku elektronicznym niż w świecie druku. odwrócić. że kłącze jest „pamięcią krótkoterminową bądź antypamięcią”. ale zawsze środek (milieu). która musi zostać wyprodukowana. 33 34 > www. w której się poruszamy) 32 Tamże. kiedy twierdzą oni. Wpisujemy się w oscylowanie pomiędzy gładką przestrzenią trwania dla czasu (co się nam przydarza.. w jaki nasze własne działania w ramach tekstu sieciowego generują zwielokrotnione wersje i podejścia do pojedynczej leksji. a nie kalkę. 8. ekspansji podboju. kiedy zostają potraktowane z punktu widzenia hipertekstu.waip. fotografii czy kopiowania. ich przypominającą sieć. „kłącze nie poddaje się jakiemuś strukturalnemu czy generatywnemu modelowi. Tamże. Kłącze. oferują oni czy proponują „trwanie dla-przestrzeni. modyfikować. Joyce. Przykładowo. że „wielokrotności mają charakter kłącza. będziemy nieustannie natykać się na te same cechy. w której ramach z pojedynczych leksji czytelnicy budują tymczasowe centrum dla ich przemieszczania się w przestrzeni informacyjnej. 21.] Kiedy wielokrotność tego rodzaju zmienia wymiar. niezhierarchizowanym. s. miast trwania w-przestrzeni. tworzy mapę wraz z osą w ramach kłącza. a nie kalką. pierwszego ważnego twórcy hipertekstualnej fikcji i jednego z twórców Storyspace. Guattari. Jak to wyjaśniają Deleuze i Guattari. jak i przestrzeni. z którego wyrasta i z którego wypływa. Podobnie jak w wypadku Derridy. Deleuze. Jesteśmy zanurzeni w wodzie. Według Michaela Joyce'a. zarówno mapy. A n n A r b o r 1995. Działa na zasadzie zmienności.pl > . uchwycenia. Jak wyjaśnia.. często łączący zasadniczo różne rodzaje informacji oraz kwestionujący to. do interakcji.. przez co rozumiemy oddzielne teksty drukowane oraz oddzielne gatunki i tryby. Każdy czytelnik hipertekstu. rysunku. s. kłącze jest acentrycznym.. jak i hiperteksty odnoszą się bezpośrednio do spektaklu. Mapę od kalki odróżnia zaś to. abyśmy „wpisali się w luki nomogramu. 30 Podobnie jak hipertekst pojmowany w jego najbardziej ogólnym znaczeniu.] Nie ma ani początku. s. mapy. Tamże. [. że jest ona całkowicie zorientowana na eksperymentowanie w kontakcie z rzeczywistością”33. Twórz mapę. F. wówczas z konieczności zmienia również swój charakter. OfTwo Minds: Hypertext Pedagogy and Poetics. Innymi słowy. a nie drzewo. Nie istnieje jedność będąca osią danego obiektu czy podziałem w przedmiocie”31. ani końca. która posiada wiele wejść i wyjść oraz swoje własne linie lotu. dlaczego „kłącze nie jest redukowalne ani do Jednego. która jest zawsze rozłączna. dostrzeże paralelę z hipertekstem w uwadze Deleuze'a i Guattariego..com. czym są. to jednocześnie ujmują prowizoryczną. ukazując rozgałęzione pseudowielokrotności tego. czymś zupełnie przeciwnym jakiejkolwiek technologii informacyjnej czy też technologii pamięci kulturowej. definiowane jedynie poprzez obieg stanów” . [. odnosi się do mapy. s.. Orchidea nie reprodukuje kalki osy. Prawdopodobnie jeden z najtrudniejszych fragmentów Mille Plateaux dotyczy pojęcia myśli nomadycznej. niektóre z bardziej zagadkowych rozważań Deleuze'a i Guattariego na temat kłącza nierzadko stają się jaśniejsze. chwilową i zmienną jakość. ucieleśniający coś bliższego anarchii niż hierarchii oraz „łączący jakikolwiek punkt z każdym innym”. 12. co nomadyczne”34. skonstruowana. nieznaczącym systemem pozbawionym przywództwa oraz organizującej pamięci bądź centralnego mechanizmu. Rozważając poniżej hipertekst. hipertekst „posiadający wiele wejść i wyjść”. kiedy się poruszamy. ani do wielokrotności. tego. Obca jest mu idea genetycznej osi czy głębokiej struktury”32. A Thousand. miast tego proponując. opisujący i opisywani przepływem naszego żeglowania. Owa fundamentalna struktura sieciowa wyjaśnia. odgałęzienia.

w tym znaczeniu. gdyż wiele z ich opisów kłącza i kłączowego sposobu myślenia zdaje się niemożliwych do zrealizowania w wypadku jakiejkolwiek technologii informatycznej wykorzystującej słowa. nie jest czymś realizującym się w czasie czy przestrzeni. Networks for Academics. „Academic Computing” 1989. dla których pęknięcia i szwy są równie istotne dla hipertekstu. 9). Przynajmniej cztery znaczenia słowa „sieć” pojawiają się w opisach istniejących i planowanych systemów hipertekstu. S. 21. Europie. która połączyła uniwersytety. centra badawcze oraz laboratoria w Ameryce Północnej. Po pierwsze. Ci. fundamentalnej tendencji w kierunku nieprzewidywalności i nieciągłości. łączących szereg urządzeń wewnątrz jakiejś instytucji bądź jej części . proponowaną National Research and Education Network (NREN) oraz BITNET. jak tylko może jakikolwiek twór człowieka. F. czy też kogoś innego łączącego teksty stworzone przez wielu autorów. pojedyncze utwory drukowane przeniesione do hipertekstu przyjmują formę bloków. 39 38 Tamże. umożliwiające poszczególnym maszynom.226 ekrany piśmienności > hipertekst a teoria krytyczna > 227 oraz prążkowanej przestrzeni w czasie (co wydarza się poza przestrzenią i nami)” 35 .. obrazy bądź jakiekolwiek ograniczenia. Deleuze. a zatem mianem sieci określane są w niektórych istniejących systemach zbiory dokumentów. Po trzecie. to opisują coś. wyraża następujące stanowisko: „Opisując kłącze jako model dyskursu.. z którego wyrasta i z którego się wylewa”. s. aby nie doszukiwać się zbyt daleko posuniętych podobieństw.. Deleuze. jakiekolwiek zgrupowanie leksji. których zmienne granice czynią z nich w pewien sposób hipertekstualny ekwiwalent dzieła. 35 36 37 Tamże. lecz zawsze środek (milieu). lecz kiedy w dalszej części zdania okazuje się. Deleuze i Guattari przywołują «zasadę pozbawionego znaczenia pęknięcia». że ich opisy kłącza. Owe sieci mogą przybrać formę współczesnych sieci lokalnych (LAN). zakładając. takich jak Ethernet. odnosi się do jednego rodzaju elektronicznie połączonych elektronicznych ekwiwalentów drukowanego tekstu. 25 (Summer). A Thousand. s. F. Sieci przyjmują także formę sieci rozległych (WAN). że kłącze posiada jeszcze jeden zasadniczy aspekt hipertekstualności. lokalnych koherencji oraz linearności rozbitych na luki czy synapsę przeskoku”36. Musimy uważać. 12-16 > www. również przyjmuje postać sieci. Po drugie. LaQjuey. Guattari.. pojęcie „sieci” odnosi się również do elektronicznego systemu obejmującego dodatkowe komputery i kable połączeniowe.. jak i łączący szczelinę link. 303-304.departamentu czy jednostki administracyjnej. Moulthrop. 32-34.com. węzłów lub leksji połączonych siecią linków i ścieżek. G. Wczesne wersje lokalnych sieci zarówno o zasięgu krajowym. Moulthrop. które do czasu pojawienia się internetu. odkryją. jak i międzynarodowym obejmują JANET (w Wielkiej Brytanii). s. lecz z wymiarów czy raczej kierunków w ruchu” . Dlatego kiedy Deleuze i Guattari piszą. A. że kłącze „nie jest złożone z jednostek. Rhizome. Być może zatem hipertekst i hipermedia reprezentują wyrażenie kłącza w społecznej przestrzeni pisma . łącząc wiele organizacji ulokowanych na różnych obszarach geograficznych. „plateau” oraz myśli nomadycznej stanowią dokładne odwzorowanie hipertekstu. czy to zebrane przez oryginalnego autora tekstu werbalnego. 65. s. 4 (November). Gore. Sieci te. Izraelu i Japonii39.pl > . 39.. „EDUCOM Review” 1990. Kłącze jest w swej istocie kontrparadygmatem. Sieć. że kłącze „nie posiada ani początku.. co ma więcej wspólnego raczej z pseudoanarchicznym sieciowym hipertekstem spotykanym w internecie. Opis pierwszych sieci poprzedzających internet odnaleźć można w pracy T.. który opisuje hiperteksty jako „złożone z węzłów i linków. Opis proponowanej sieci National Research and Education Network zob. lecz może służyć jako ideał dla hipertekstu i hipertekst (a przynajmniej idealny hipertekst Nelsona) zbliża się do niego tak blisko. A Thousand Plateaus. ARPANET (w Stanach Zjednoczonych). s. Remarks on the NREN. wówczas paralela zdaje się znacznie trudniejsza do wyciągnięcia. Guattari. stanowiskom komputerowym oraz interaktywnym witrynom dzielenie się informacjami. ani końca. 38 ”37 Nielinearny model sieci w bieżącej teorii krytycznej Dyskusje i projekty hipertekstu łączy ze współczesną teorią krytyczną nacisk na modę bądź paradygmat sieci.waip. s.. 304 (wewnętrzny cytat z G.

25. Czwarte znaczenie sieci w kontekście hipertekstu zbliża się do jego znaczenia w odniesieniu do teorii krytycznej. s. tutaj chciałbym jedynie zauważyć. Niezbędne stało się pojawienie wydajniejszych sieci przesyłających z dużą prędkością ogromne ilości informacji. model czy paradygmat sieci. 19). oraz S. 120. nierzadko połączone z ich nieoczekiwanymi zastosowaniami. Bachtin. Educational Applications of the NREN. p r z e ł .com. według niego „sieć” jest fenomenem „powiązań” 44 43 wykorzystywane były głównie do przesyłania poczty elektronicznej oraz pojedynczych plików. jak i problemu. Derrida. s. „infoświat”. 223. „wzajemna zależność” oraz „kontaktowanie się ze sobą”41. które zajmują uwagę współczesnych. umożliwia grę symultanicznych i pozornie sprzecznych opinii. 30. sekretną kratownicą” . 15. trafna czy nie. również Foucault pojmuje tekst jako rodzaj sieci. twierdząc. > www.pl> . „interwoven” (s. Problems of Dostoevsky's Poetics.). pojawia się w strukturalistycznych i poststrukturalistycznych rozprawach teoretycznych. dzięki samej cesze dyskursu. 25-29. Wystarczy jeden przykład tego rodzaju nielinearnego myślenia. odnosi się do modelu sieci oraz jego komponentów. 9.. 40. Mitchell (red. W przekładzie angielskim (M. jak „powiązania”. Sieć w tym najpełniejszym znaczeniu odnosi się do sumy wszystkich tych terminów. jakkolwiek ograniczonego. „sieć”. że „trzeba odtworzyć ogólny system myślenia. stała się wręcz nieunikniona. Problemy poetyki.M. zapoczątkują i uprzedmiotowią obecne sfery informacji. W Słowach i rzeczach dowodzi. 78. wobec czego obowiązują te istniejące. tak istotny dla hipertekstu. s. bez względu na to. 9. włączając w to sferę literatury. Przykładowo. że projekt ten wymaga odrzucenia „sławnych dyskusji”. dla czego Barthes i inni krytycy stosują pojęcia „linku”. Opis sieci autorstwa Heinza Pagelsa w The Dreams of Reason sugeruje. „sieci”. Minneapolis 1984) pojęcia te lepiej odpowiadają intencjom Landowa: „links” (s. „internetu” i „ścieżki”. Podobnie jak Barthes. Chicago 1980. 43 44 Tamże. Analogia. jak „link”. 72). niezbędne dla ogromnych. posługuje się w związku z hipertekstualnością terminami takimi. On Narrative. s. Barbara Herrnstein Smith dowodzi. „ogniwa”.J. dlaczego jest on tak atrakcyjny dla wszystkich nieufnych wobec modeli 41 M. Narrative Theories [w:] W. s. red. Publikowanie w hipertekstualnym świecie wymaga dostępu. w zasadzie wszystko zapisane w alfanumerycznym. wspierały również międzynarodowe biuletyny informacyjne w rodzaju „Humanist”. kiedy nie znajdzie się coś lepszego bądź też jedno z nich nie nabierze pełniejszego znaczenia i akceptacji: „literatura”. „internet”. podobnie Bachtin przywołuje pojęcia takie. Odrzucenie linearności formy i wywodu. Tamże.H.228 ekrany piśmienności > hipertekst a teoria krytyczna > 229 nielinearność stała się istotna we współczesnej myśli krytycznej. „matrix”.waip. Dla Foucaulta porządek jest częścią „wewnętrznego prawa rzeczy. „interconnectedness” (s. że „nielinearność. Zasadnicze znaczenie nielinearnych bądź antylinearnych rozważań ukazuje się z częstotliwością i w centrum tego. jest raczej zasadą. że szerokiego spektrum taksonomii.T. Bachtin i Derrida. którego sieć. a nie wyjątkiem w wypadku narracji”40. Foucault. s. opierając się dokładnie na jego modelu i określając swój projekt mianem „analizy archeologicznej samej wiedzy”. obserwacji. międzywitrynowych systemów hipertekstu. K o m e n d a n t . jak i Derridiańskim znaczeniu. 109. Archeologia nauk humanistycznych. aby były one w stanie w pełni wspierać hipertekst. i „splatający się”. Rogers. Gdańsk 2006. częściej niż jakikolwiek inny współczesny teoretyk. kategorii oraz zasad obserwacji. Ponieważ wrócę do problemu linearnej i nielinearnej narracji w kolejnym rozdziale. Innymi słowy. Smith. ona jest nośnikiem historyczności wiedzy”42.. „EDUCOM Review” 1990. interpretacji. B. Przyszłe sieci rozległe. dzięki swej pozytywnośd. „docuverse”. międzyinstytutowych.modna. Słowa i rzeczy. Chociaż badacze narracji niemal zawsze podkreślali zasadniczą linearność narracji. to obecnie krytycy zaczęli rozpoznawać ją jako nielinearną. można by rzec . nr. Przywołane przez autora pojęcie „linkage” nie występuje na podanej stronie (przyp. tak że opinia Smith. dostęp do informacji będzie wymagał dostępu do pewnej części sieci. Narrathe Versions. do sieci. 25). dla których nie istnieje inne pojęcie.). aż do chwili. T. Bachtin. Owa sieć określa warunki możliwości zarówno dyskusji. 40 42 M..

Według Machereya „powieść jest najpierw lokowana w sieci książek zamieniającej złożoność rzeczywistych relacji kreujących rzeczywistość”48. wewnątrz skomplikowanego systemu związków. ale w dalszym ciągu pozostaje niezbędny przy opisie społeczeństwa przedmarksowskiego. wykazują skłonność do wykorzystywania „sieci” i „internetu” przede wszystkim do wskazywania błędu. W tym wypadku model sieci reprezentuje całkowite. A Theory of Literary Production. Jeśli zatem zrozumiemy sposób. Ostatecznie zarówno system immunologiczny. 52 Tamże. 33. Model sieci rozbudził wyobraźnię wszystkich zajmujących się tak pozornie różnymi sprawami. 173. który atakuje Louisa Althussera w The Political Unconscious za tworzenie wrażenia „powierzchownej totalizacji” oraz „jednolitej sieci zjawisk”50. G . s. > www. Jednakże następne zdanie Machereya jednoznacznie wyjaśnia.230 ekrany piśmienności > hipertekst a teoria krytyczna > 231 mógłby wywoływać dziwne wrażenie w jego podążaniu śladami Barthes'a. kiedy wyjaśnia. właściwe umiejscowienie w kontekście. 134-135. Po 48 hierarchicznych lub linearnych. który obecnie zaczyna przypominać niewyczerpany świat”49. tłumione przez odmienne od marksistowskich formy rozumowania. Marxism and Form: Twentieth-Century Dialectical Theories of Literaturę. w jaki sposób sieci neuronowe rozpoznają i eliminują idee. Początkowo Pierre Macherey 47 46 51 49 45 H . „System immunologiczny. Princeton 46 Tamże. Literary Theory: An Introduction. s. Minneapolis 1983. Tenże. Według Pagelsa „sieć nie posiada ani «góry». s. podkreśla „jej nacisk na konkretny fakt czy przedmiot kosztem sieci powiązań. 47 51 1971. kiedy w Marxism and Form krytykuje „antyspekulacyjne uprzedzenia” tradycji liberalnej. s. jest wobec tego potężnym systemem rozpoznawania wzorów. F. J a m e s o n .dni. postrzega on sieć jako coś ograniczającego i wytyczającego granice: „Powieść. pozbawionej ograniczeń sytuacji. 14. wyposażonym w umiejętność uczenia się i zapamiętywania. The Political Unconscious: Narrative as a Socially Symbolic Act. Posiada raczej wielość połączeń zwiększających możliwe interakcje między poszczególnymi jej składnikami. że „prawdziwe pożądanie ryzykuje rozmycie i zagubienie w ogromnej sieci pseudosatysfakcji tworzącej system rynkowy”52. iż w przeciwieństwie do większości postmodernistów posługujących się siecią jako paradygmatem otwartej. że symulujący go dynamiczny model komputerowy również mógłby się uczyć i zostać wyposażony w pamięć. Ithaca. s. żywotnie zainteresowani linearną narracją i metanarracją (bądź szczerze co do tego przekonani). L o n d o n 1978. s. Przykładowo.milisekund. 20. T. Jameson powtarza ten paradygmat w swoim rozdziale na temat Herberta Marcusego. pozostaje z definicji aluzją. Derridy oraz Foucaulta i lokowaniu powieści w ramach sieci powiązań z innymi tekstami. Zob.com. Natomiast bardziej ortodoksyjni marksiści. podobnie jak ewolucja. 78.pl > . Tamże. to być może nauczymy się tego. jak i drugie uczą się i zapamiętują” . Fredric Jameson. System ewolucyjny pracuje w skali czasu równej setkom tysięcy lat. w które ów przedmiot może być” włączony jako środek. sam znacznie wyraźniej i częściej przekształca te modele w obszar występowania błędu. New York 1989. Pagels. 165. system immunologiczny . X. i zarówno jedne. jak i sieć neuronowa składają się z miliardów wysoce wyspecjalizowanych komórek wzajemnie się stymulujących i powściągających. Terry Eagleton i inni marksistowscy teoretycy sięgający do poststrukturalizmu przywołują często sieciowy model bądź obraz. The Dreams of Reason: The Computer and the Rise of the Sciences of Compkxity. 100-101. 201. Jak wyjaśnia Pagels. zamknięta w totalności materiału. w jaki system immunologiczny rozpoznaje i eliminuje antygeny. 2 6 8 . N e w York 1981. 169. jak immunologia. 104. Eagleton. dzięki któremu liberalizm utrzymuje ludzi z dala od „wyciągania oczywistych wniosków o charakterze politycznym” . zaś mózg . s. powtórzeniem oraz kontynuacją obiektu.waip. ewolucja i mózg. Owa cecha systemu immunologicznego zasugerowała wielu. 27. do którego odnoszą się połączenia . sieć funkcjonuje w różnych naukach fizycznych niczym potężny teoretyczny model zdolny do opisu (a zatem oferujący pole badań) spektrum zjawisk na ogromnie zróżnicowaną pod względem temporalnym i przestrzennym skalę. 50 E Macherey. ani «doiu». Nie istnieje żadna centralna władza wykonawcza zarządzająca systemem”45.

kultury książki. jak i w badaniach nad formami kulturowymi. 1982. w które wchodzą między sobą”. Cambridge.. Żaden z nich nie posiada jakiegoś szczególnego priorytetu nad pozostałymi. 58. że „ten «przypadek» jest fragmentem przypominającym okruszki jakiejś substancji. s. Telecommunkations. który określiłbym mianem „bachtinowskiej hipertekstualności”: „Każdy fragment jest węzłem. Z pewnością owa powszechna przemiana składa się z wielu czynników. 223. w którym linie biegnące z różnych fragmentów powieści przecinają się i który ostatecznie wszystkie je ze sobą łączy”. w jaki interpretuje on powieść Hardy'ego w Fiction and Repetition. Dzieje się tak ponownie. s. Hillis Miller sugeruje. Mass. J. kiedy w rozdziale na temat Sartre'a omawia on marksistowskie pojęcie fetyszyzmu. niedialektyczny i nadmiernie zdeterminowany. 11.2 1 . 55 57 Tenże. który brzmi niezwykle swojsko dla każdego. mułtilinearnym. punktem przecięcia czy skupienia. The Critic as Host [w:] H. wpływ czy wspólny mianownik? Jaki związek istnieje między elektronicznym przetwarzaniem danych. jak i komputer osobisty pojawiły się mniej więcej w tym samym czasie. Sam Miller dostarcza znakomitego przykładu konwergencji krytycznej teorii i technologii. kontekstu następującego za kontekstem rozrastającym się z tych nielicznych fraz. s. [Można uzyskać] tak wiele z niewielkiego fragmentu języka.] ( r e d . «Triumf teorii» w badaniach literackich oraz ich przemiany pod wpływem rewolucji cyfrowej stanowią przejawy tej samej powszechnej przemiany” . Oto przykład sposobu. jako ich niezbędne sfery. kiedy uświadomimy 57 Przyczyna albo konwergencja. linearny manuskrypt uczynić zbędnym i zastąpić go nowym.. dostarczając „«przykładu» dekonstrukcyjnej strategii interpretacji”. by tradycyjny. a literacką teorią minionych trzech czy czterech dekad? J. Podobnie w pracy The Critic as Host. Nie mieści się on w ramach większości tradycyjnych paradygmatów definiujących «związek»” . kto pracował z hipertekstem bądź go czytał. nielinearny. Scholarship and Technology in the Humanities. pragnęli początkowo umożliwić nam ucieczkę z ograniczeń nakładanych przez druk.com. a także wszelkie permutacje naszych społecznych struktur domowej ekonomii.). który błyskawicznie przekształca się w charakterystyczny tryb ekspresji zarówno w kulturze. Deconstruction and Criticism. ukazujące. darowania i otrzymywania prezentów” 56 . Kontynuując tę mikrobiologiczną analogię. Fiction and Repetition: Seven English Novels. że zarówno „Glas Derridy. według niego. Zanim odkrył on komputerowy hipertekst. s. zaś jeden problem przewija się zarówno w utworach hipertekstu (oraz memeksu).] złożony.232 ekrany piśmienności > hipertekst a teoria krytyczna > 233 raz kolejny sieć dostarcza pozornie niezbędnego paradygmatu do opisania złożoności upadłego społeczeństwa. Ten wspólny projekt wymaga przede wszystkim uznania ogromnej potęgi książki. podobnie jak wszyscy teoretycy owych dość nieoczekiwanie powiązanych ze sobą tematów. hipertekstem w szczególności. Obydwa samoświadomie i celowo działają w tym celu. aby zawrzeć w sobie. Miller wyjaśnia. N e w York 1979. 56 T e n ż e .waip. Katzen (red. Literary Theory. Bush i Barthes.. że jest to „związek [. które umieszczane są w niewielkiej probówce i badane przy zastosowaniu określonych technik chemii analitycznej. wszystkie rodziny języków indoeuropejskich. Miller wskazuje. and the Making of History [w:] M. którego ścieżkami można podążać ku bezustannie 53 54 55 54 Tamże. pisał o tekście i (interpretacyjnej) edycji tekstu w sposób. > www. s. gdyż dopiero wtedy. nieprzyczynowy.. 53 wijącemu się i powiększającemu metatekstowi bądź wszechświatowi. multimedialnym hipertekstem. w znaczeniu bycia ważniejszym czy bycia „początkiem lub końcem dla innych” . złożony z linków blok tekstowy. opisuje on rozproszony. jak i we współczesnej teorii krytycznej . Hillis Miller. całą literaturę i koncepcyjne myślenie w ramach tych języków. Literary Theory. 2 0 . 296. ) .. London 1991. jako iluzję maskującą „rzeczywistość życia społecznego kryjącą się w procesie pracy” .pl > . Tenże. Nelson i Derrida. B l o o m [i in. „towary oraz «obiektywne» relacje.ograniczenia kultury drukowanej. Miller stosuje dekonstrukcyjną strategię „do cytowanego fragmentu krytycznego eseju zawierającego cytat z innego eseju na wzór pasożyta w ciele żywiciela”.

że Derrida również opisuje rozprzestrzenianie się jako opis hipertekstu: „Wraz z uporządkowanym rozszerzeniem koncepcji tekstu. Derrida. iż „koniec pisma linearnego jest końcem książki.. które kwestionując formę praktycznie. „rozwój praktyk informacji rozszerza [. Derrida. że analogowe media wykorzystujące dźwięk i ruch oraz informację wizualną w radykalny sposób zmienią nasze oczekiwania związane z naturą i kulturą człowieka. 3. tekst dodatkowy. często z punktu widzenia tych. takich jak radio. Sam będąc manipulatorem. ponieważ. że od kiedy gram Derridy równa się linkowi. esencji.. egzystencji. Jak twierdzi. s. że elektroniczne systemy przetwarzania danych. bardziej niż którykolwiek inny teoretyk rozumie. zachwiały zarówno potęgą modelu linearnego.. Tamże...] przykładów tych procesów piśmiennych.. w jakkolwiek ograniczonym stopniu i na krótko. O gramatologii.] możliwości «przekazu» poza matematykę teoretyczną . obiektywności. rozprzestrzenianie się zakłada inne prawo rządzące rezultatem sensu czy odniesienia (głębia wewnętrzna «rzeczy». okładzina. Można by rzec. Derrida. J.. w którym nie jest on już «pisanym» przekładem języka. Ulmer.. W rozmowie ze mną Ulmer wspomniał. 13.do punktu.ukazania ograniczeń naszej kultury literackiej poprzez. A zatem. podpórka dla książki.-]”64... 62 63 64 J.pl > . jej historia mniej wyrazista niż kiedykolwiek wcześniej [. niepowiązanych z komputerem mediów.. Tamże. 3 nn.234 ekrany piśmienności > hipertekst a teoria krytyczna > 235 sobie sposób. Dissemination. O gramatologii. w jaki uformowała ona i natchnęła nasze życie. możemy szukać dróg uwolnienia się z niektórych jej ograniczeń. że „nie można majstrować” z formą książki „bez burzenia porządku całej reszty”62 obecnej w myśli zachodnioeuropejskiej.L. Zapowiada ją w odstępie kilku wieków i taką właśnie skalą trzeba się tutaj posługiwać [.. Derrida deklaruje. sensownej J. G. czy to literackie. McLuhan i inni zgodnie występują przeciwko przyszłemu znaczeniu opartej na druku technologii informacyjnej. nawet jeśli jeszcze dzisiaj właśnie w formie książki na dobre i na złe dają się wyłożyć nowe typy pisma. jak obwieścił w pracy O gramatologii. Derrida nie znajduje zbyt wielu powodów do zaprzestania manipulowania przy książce i jego dociekania zapoczątkowują cały łańcuch pojęć pojawiających się jako tytuł na pierwszych stronach La dissemination: „Hors Livres: praca chałupnicza.. 129-130. Derrida. przenoszeniem znaczonego. Podkreślając znaczenie elektronicznych. to nie jest ona w stanie usankcjonować dłużej [. nawet jeśli wydaje się ona mniej naturalna. wyjście poza nią. Dla Derridy problemem jest również fakt. „wbrew pozorom ta śmierć książki zapowiada niewątpliwie (i niejako od zawsze) śmierć mowy (tak zwanej mowy pełnej) i nową przemianę w historii pisma. s.com. jak podkreśla Ulmer. Applied Grammatology. Hors D'oeuvre. a nie analogowych systemach.. Ulmer zwrócił na ten fakt moją uwagę podczas naszej rozmowy w trakcie październikowej konferencji Literacy Online w 1989 roku na University of Alabama w Tuscaloosa. Derrida. s. zmuszone są jednocześnie do jej demontażu” 61 . 28. s. Jean-Francois Lyotard. „gramatologiczne piśmiennictwo egzemplifikuje walkę o zerwanie z wtłoczeniem w książkową formę” . gra wstępna. Czyni to z chęcią. Gregory L.a zatem sztuką i nauką hipertekstu65.. gramatologia stała się sztuką i nauką Iinkingu . W tym kontekście wyjaśnienia Claude'a Levi-Straussa na temat idei kultury przedpiśmiennej w Myśli nieoswojonej oraz jego traktatach na temat mitologii wydają się po części próbą decentracji kultury książki . Tamże. 65 > www. Baudrillard.. 30. Pośród głównych krytyków i krytycznych teoretyków Derrida wyróżnia się jako ten. w historii jako piśmie. którzy zakładają.. jak i modelu książki jako połączonych kulturowo i dominujących paradygmatów... s. które w stanie nienaruszonym mogłoby pozostać mówione”58. rzeczywistości. który w największym stopniu zdaje sobie sprawę z istoty wyzwolonej z formy technologii informacyjnej opartej na cyfrowych. s. w połączeniu z innymi zmianami w mediach. 58 59 60 60 61 Według Derridy „forma «książki» przechodzi obecnie przez okres ogólnych zawirowań. telewizja i film. przedmowa”63. czy teoretyczne”59.].waip.

w metafizycznym znaczeniu tego słowa. oraz jego «zewnętrzem» (historycznym. s.. Derrida.)”66. odmiennego związku między pismem.. ekonomicznym.236 ekrany piśmienności > hipertekst a teoria krytyczna > czy zrozumiałej obecności w ogólności itd. 42.. .). politycznym. seksualnym itd. Z języka angielskiego przełożył Artur Piskorz 66 J. Dissemination.