ILUSTROWANA ENCYKLOPEDIA MINERAŁY I SKAŁY Jizi Koufinsky Przekład: Krzysztof Jakubowski DELTA Strona 2: Sfaleryt - Cavnic (Rumunia); rzeczywista

wielkość kryształów do 12 mm Strona 4: Ametyst - Porkura (Rumunia); rzeczywista wielkość kryształów do 4 cm Strona 5: Odsłonięcie skał bazaltowych - Rovne koło Semily (Czechy) Tytuł oryginału: The Illustrated Encyclopedia of Minerals & Rocks Tekst: Jizi Koufimsky Rysunki: Karel Drchal Z języka angielskiego przełożył: Krzysztof Jakubowski Redaktor: Elżbieta Skrzyńska Redaktor techniczny wydania polskiego: Elżbieta Kacprzak Korektor: Elżbieta Kijewska (c) AYENTINUM NAKŁAD ATELSTYf, s. r. o., 1995 (c) Copyright for the Polish edition by Oficyna Wydawnicza "Delta W-Z" Warszawa, tel ./fax 42-70-05 Wszelkie prawa rozpowszechniania, łącznie z rozpowszechnianiem przez film, fotokopie i inne środki techniczne - a także w postaci roszczeń i wyciągów - zastrzeżone dla Wydawnictwa Aventinum, Praha ISBN 83-7175-085-4 Skład i łamanie: "Coronei" Warszawa Druk i oprawa: Polygrafia, Praha 3/23/02/72-01 Słowo wstępne 7 Człowiek i kamień 9 Pojęcia podstawowe 14 Własności minerałów 15 Pochodzenie i występowanie minerałów 23 Rozdział 1. Pierwiastki rodzime 29 Rozdział 2. Siarczki i związki pokrewne 43 Rozdział 3. Halogenki 69 Rozdział 4. Tlenki 75 Rozdział 5. Węglany 127 Rozdział 6. Siarczany i związki pokrewne 141 Rozdział 7. Fosforany i związki pokrewne 153 Rozdział 8. Krzemiany 167 Rozdział 9. Związki organiczne 237 Rozdział 10. Meteoryty i tektyty 245 Skorowidz nazw minerałów i skał 251 Człowiek od niepamiętnych czasów podziwiał niezrównaną urodę kształtów i barw minerałów. Ludzie pierwotni nie umieli wyjaśnić niektórych właściwości i piękna kamieni i uznawali je często za efekt działania sił nadprzyrodzonych. Wielu kamieniom przypisywano niezwykłą moc, wierząc w ich wpływ na los człowieka. To przekonanie przetrwało zresztą aż do czasów obecnych.

Minerały są jednym z najwspanialszych tworów natury, nic więc dziwnego, że liczba ich miłośników i kolekcjonerów stale rośnie. Dzieje się tak pomimo wszelkich zawiłości nauki o minerałach - mineralogii. Badania minerałów bowiem wymagają dobrej znajomości podstaw chemii, fizyki oraz wielu innych nauk pokrewnych. Sama tylko niezwykle trudna krystalografia może wielu zniechęcić do studiów mineralogicznych, nawet jeśli są one traktowane jedynie jako hobby. W zamierzeniu książka ta stanowi przede wszystkim wprowadzenie do mineralogii, a tym samym próbę zaprezentowania najważniejszych wiadomości z tej dziedziny. Świadomie zrezygnowano w niej z rozbudowania części teoretycznej, starając się raczej zwrócić uwagę na wiele interesujących szczegółów ze wszystkich dziedzin nauk mineralogicznych. Część ogólną poświęcono bliższej analizie wielorakich związków między człowiekiem i minerałami oraz wyjaśnieniu podstawowych pojęć z zakresu mineralogii i geologii, których znajomość jest niezbędna dla każdego prawdziwego miłośnika świata minerałów. Zasadniczą część książki stanowią rozdziały poświęcone pierwiastkom i związkom chemicznym tworzącym poszczególne gromady minerałów, które zostały usystematyzowane zgodnie ze stosowaną obecnie klasyfikacją naukową. Opis każdego minerału zawiera dane dotyczące składu chemicznego, podstawowych właściwości fizycznych oraz informacje o genezie i występowaniu poszczególnych minerałów, a także o ich zastosowaniu praktycznym w dawnych czasach i obecnie. Przedstawiono również charakterystykę najważniejszych rud kopalin metalonośnych oraz nagromadzeń złożowych surowców niemetalicznych, a także kamieni szlachetnych i ozdobnych. Nie zapomniano również o barwnej historii odkrycia niektórych minerałów, interesującej etymologii ich nazw oraz o wielu innych związanych ze światem minerałów ciekawostkach. Oddana do rąk Czytelników książka spełni swoje zadanie, jeśli pomoże im dostrzec i zrozumieć piękno zadziwiającego świata minerałów, co może przynieść każdemu uważnemu obserwatorowi wiele radości i satysfakcji. Jizi Koufimsky Ilustrowana Encyklopedia minerałów i skał charakteryzuje się oryginalnością ujęcia tematu, co różni ją wyraźnie od innych opracowań z tej dziedziny. Jej twórcą jest dr Jizi Koufimsky, znakomity znawca kamieni szlachetnych i ozdobnych, długoletni kustosz Muzeum Narodowego w Pradze, które szczyci się jedną z najprzedniejszych kolekcji mineralogicznych w Europie. Dzięki temu autor posiadł nie tylko wszechstronną, iście encyklopedyczną znajomość świata minerałów, ale również prawdziwe i głębokie zamiłowania. Stąd zapewne wywodzi się doskonałe wyczucie kolekcjonerskich zainteresowań i pasji. Wysokie kompetencje autora w połączeniu z talentem popularyzatorskim sprawiły, że oprócz precyzyjnych informacji o naturze minerałów znajdziemy w jego dziele także rozliczne ciekawostki i cenne wskazówki wzbogacające wiedzę każdego prawdziwego miłośnika pięknych kamieni. Wielostronne walory tej książki zyskują potwierdzenie w licznych przekładach. W encyklopedii zostały uwzględnione przede wszystkim aktualne dane wynikające z postępu nauk mineralogicznych oraz odkryć nieznanych dotychczas stanowisk występowania niektórych minerałów. Obfity i starannie dobrany materiał ilustracyjny, zawierający wyłącznie fotografie barwne w sposób istotny podnosi walory poznawcze tej publikacji. Jestem przekonany, że dostrzeże je również polski odbiorca, podzielając wspólną satysfakcję poznawania tajemnic i niepowtarzalnej urody świata minerałów. Krzysztof Jakubowski Ludzie zawsze i wszędzie pragnęli poznać tajemnice natury, by móc czerpać z jej bogactw dla własnego pożytku. Od zamierzchłych pradziejów aż po czasy współczesne obserwujemy zależność między rozwojem kultury i cywilizacji a przyrodą. Na przestrzeni całej historii istotnym wyznacznikiem rozwoju kulturowego człowieka był jego ścisły związek z zasobami surowców mineralnych, ściślej mówiąc - umiejętność ich wykorzystania. Skalne tworzywo jest tak samo ważne dla współczesnych ludzi, jak było niegdyś

dla człowieka pierwotnego, który wytwarzał zeń narzędzia i broń. Starożytni Egipcjanie wydobywali kruszce i stosowali kamień do budowy miast; człowiek XX wieku eksploatuje ogromne ilości najrozmaitszych surowców mineralnych niezbędnych do produkcji materiałów budowlanych oraz paliw. Ludzie pierwotni, nie znający narzędzi i ubrań, mieli niewielkie potrzeby. Najważniejszym minerałem była wówczas sól kamienna, której złoża odkrywano, śledząc instynktowne zachowanie zwierząt. Dopiero później, w miarę doskonalenia umiejętności korzystania z pracy rąk i umysłów, zaczęto zwracać uwagę na znaczenie surowców skalnych. W poszczególnych okresach epok kamiennych skały służyły człowiekowi przede wszystkim do wytwarzania narzędzi i broni. Początkowo wykorzystywano naturalne odłamki skalne i otoczaki wapieni i piaskowców. Niebawem jednak okazało się, że bardziej przydatne są zakończone ostrymi krawędziami kawałki kwarcu, krzemieni lub obsydianu, które odłupywano, a następnie wygładzano. U schyłku epoki kamiennej odkryto rudy miedzi, które zaczęto wytapiać w otwartym ogniu, a z czasem w specjalnych piecach. Z chwilą odkrycia rud cyny (kasyterytu) w złożach aluwialnych człowiek poznał możliwości łączenia miedzi i cyny, odkrywając, że brąz, czyli stop obu tych metali, ma znacznie większe walory użytkowe niż czysta miedź. Oznaczało to początek nowego etapu w dziejach ludzkości -epoki brązu. Umiejętność zastosowania brązu rozprzestrzeniała się stopniowo wzdłuż dolin Nilu i Eufratu, obejmując następnie cały region śródziemnomorski. Ponieważ jednak miedź i cyna były bardzo drogie, jeszcze przez długi czas podstawowym surowcem, z którego wykonywano narzędzia powszechnego użytku, pozostawały zwykłe skały. Równocześnie rosło znaczenie kamienia jako materiału budowlanego. Pierwsze pałace z kamienia wzniesiono w dolinie Nilu oraz w Mezopotamii, a do budowy piramid w Egipcie wykorzystano bloki wapienne o ogromnej masie. Epoka żelaza rozpoczęła się dopiero około 3000 lat temu. Pozyskiwanie żelaza z rud jest bowiem procesem bardziej skomplikowanym, wymagającym znacznie wyższych temperatur niż wytapianie miedzi i cyny. Wskazówką dla poszukujących rud żelaza było zapewne charakterystyczne, krwistoczerwone zabarwienie powierzchniowych partii złóż. Rudy wytapiano przy użyciu węgla drzewnego, uzyskując znaczne ilości żelaza wykorzystywanego jako tańszy substytut drogiego brązu. Odkrycie metalurgii żelaza zapoczątkowało bezprecedensowy rozwój rolnictwa i rzemiosła. W okresie średniowiecza żelazo szybko staje się najszerzej wykorzystywanym metalem. Rudy żelaza wydobywano początkowo z powierzchniowych odkrywek, a następnie z płytkich kopalń podziemnych. Średniowieczni górnicy używali skrajnie prostych narzędzi, ale systematycznie doskonalili techniki wydobycia. Stopniowo opuszczali stare kopalnie, wyeksploatowane w czasach rzymskich, i podejmowali poszukiwanie nowych złóż. Szybki rozwój górnictwa żelaza nastąpił zwłaszcza w okresie panowania Karola Wielkiego* (742-814) na obszarze Francji oraz przede wszystkim w Europie Środkowej, głównie na terenie Czech, Słowacji, Saksonii oraz Styrii. Ślady dawnego górnictwa w tych rejonach zachowały się aż do czasów obecnych. Dysponujemy stosunkowo bogatą wiedzą na temat średniowiecznych metod wydobywania minerałów, lokalizacji głównych złóż oraz stosowanych technik górniczych. Zawdzięczamy to przede wszystkim Georgiusowi Agricoli (1494-1555), znakomitemu lekarzowi i mineralogowi, który znaczną część swego życia spędził na terenie Czech w Jachymovie (był to wówczas jeden z najważniejszych europejskich ośrodków górnictwa srebra). Główne dzieła Agricoli: De re metallica libri XII (Dwanaście ksiąg o górnictwie i metalurgii) oraz De natura fossilium libri X (Dziesięć ksiąg o naturze kamieni), uznawane są za najwcześniejsze i najwszechstronniejsze opracowania naukowe z dziedziny mineralogii, górnictwa i metalurgii. W miarę rozwoju produkcji przemysłowej nieustannie wzrastało zapotrzebowanie na rudy metali, paliwa kopalne i inne surowce mineralne niezbędne dla metalurgii, produkcji wyrobów chemicznych, szklarskich, ceramicznych, ogniotrwałych oraz przemysłu materiałów budowlanych.

Wiele szczegółów na temat występowania złóż kamieni szlachetnych i opisów budowy kryształów zawiera poświęcona historii naturalnej praca Pliniusza Starszego (zm. gdzie znajdowały się pokaźne złoża kamieni szlachetnych. 11 Po upadku cesarstwa rzymskiego tradycje sztuki gliptycznej kontynuowano przede wszystkim w Bizancjum. Coraz powszechniejsze wykorzystywanie surowców mineralnych wpływało na wzrost ich wydobycia oraz doskonalenie metod pozyskiwania i przetwarzania kopalin. Procesy te zachodzą z całą intensywnością również w dobie obecnej. n.intaglia. które miało ogromne znaczenie przed pięćdziesięcioma laty. znalezione w Etrurii (Toskania). którzy przejęli metody pracy od Greków. Obecnie za surowce strategiczne uważa się mineralne substancje radioaktywne. Rozwinęli ją Rzymianie.n . lub wypukłej .Surowce mineralne stały się również niezbędne dla rozwoju rolnictwa (nawozy mineralne). szafiry). John) na Morzu Czerwonym (szlachetne oliwiny -chryzolity) oraz w południowo-wschodnim Egipcie (szmaragdy). z których wykonywano tłoki pieczętne w Babilonie i Asyrii. gdzie narodziła się sztuka rzeźbienia i grawerowania klejnotów . których używał cesarz Neron (37-68 n. nic zatem dziwnego. takich jak miedź i brąz. Najstarsze przekazy na ten temat dotarły z Indii oraz krajów położonych we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego. podobnie jak pozyskiwanie niektórych metali niezbędnych do produkcji wysokogatunkowej stali.e.kamee). dla przemysłu lotniczego i kosmicznego).e. Grawerowane kamienie szlachetne. ropę naftową oraz niektóre inne minerały cenione na równi z diamentami. Najstarsze rzymskie gemmy (kamienie szlachetne cięte w formie wklęsłej . a następnie wzbogacali swą wiedzę. I tak 10 dzisiaj wydobycie rud żelaza nie jest już tak ważne jak sto lat temu. rudy metali lekkich (m. Od najdawniejszych czasów klejnoty. Wspaniałą złotą biżuterię i inne wyroby ze złota sprzed kilku tysięcy lat odnajdywano przede wszystkim w rejonach. lub ze skał o niezwykłych barwach i kształtach. przede wszystkim na południu Italii.gliptyka. Pliniusz wspomina także o szmaragdowych soczewkach. pochodzą z czwartego tysiąclecia p. Równie dawno rozpoznano złoża w Sri Lance (rubiny. .). gdzie złoto występowało w obfitości. w 79 r. Umiejętność obróbki kamieni szlachetnych przywędrowała ze Wschodu do Grecji. jak choćby w Peru i Meksyku. Ludzi zawsze fascynowało niepospolite piękno niektórych minerałów. który lud zapoczątkował ich obróbkę. Odwieczny związek człowieka z kamiennym tworzywem przejawia się nie tylko w praktycznym zastosowaniu skał i minerałów w wielu gałęziach przemysłu. że często przypisywał im magiczną moc. Człowiek zwrócił uwagę na harmonię postaci kryształów. wykazują wyraźne wpływy egipskie. To właśnie ze złota sporządzone zostały pierwsze ozdoby biżuteryjne. Początki wydobycia i zastosowania kamieni szlachetnych sięgają czasów prehistorycznych. na wyspie Zebirget (St. Już w epoce kamiennej ludzie zainteresowali się złotem. Rzymscy szlifierze kamieni. założyli wiele warsztatów. W epoce brązu w tym samym celu wydobywano miedź i srebro.in. Niektóre bogactwa mineralne zyskały miano surowców "strategicznych". ale nie sposób dziś dociec.). które z łatwością dawało się wytapiać i odlewać. których pochodzenia nie potrafił wyjaśnić. ozdoby i figurki kultowe wytwarzano również z mniej "szlachetnych" materiałów. Wzmiankę tę uznać można za pierwszy przekaz na temat technicznego zastosowania szlachetnego minerału. Oczywiście surowce zaliczane do tej grupy zmieniały się na przestrzeni dziejów w zależności od postępów nauki i techniki. przeważnie greckiego pochodzenia. czerpiąc wiadomości o kamieniach szlachetnych od ludów zamieszkujących Azję i Afrykę Północną.e. Są to surowce niezbędne do zapewnienia bezpieczeństwa narodów.

opublikowanej w Pradze w 1609 roku. a z czasem także w innych krajach kontynentu. że starano się zachować jak największą masę drogocennych kamieni. W drugiej połowie XVIII wieku pod wpływem nowego prądu filozoficznego. Nic zatem dziwnego. Niemal pełną listę najcenniejszych kamieni oferowanych wówczas na rynkach Bliskiego Wschodu zawarł w pochodzącym z XIII wieku traktacie o kamieniach szlachetnych arabski kupiec Ahmed ben Jusuf al Teifassi. Przez długi czas metody obróbki były raczej mało skomplikowane nie tylko ze względu na ubogie środki techniczne. stopniowo obejmując wszystkie dziedziny życia. zmienił się stosunek człowieka do kamieni drogocennych. Do najważniejszych ośrodków tego handlu należały wówczas Bagdad i Kair. zwłaszcza w okresie panowania Karola IV. a także rozwoju nauki i technologii. Jej autorem był Anselmus Boetius de Boot. W znacznej mierze przyczyniło się do tego upowszechnienie światopoglądu przyjmującego zupełnie inną hierarchię wartości. Szlifierze starali się usunąć najbardziej rażące niedoskonałości kamieni. Wyraźnie ożywił się też handel kamieniami szlachetnymi. że do wyrobu biżuterii oprócz kamieni naturalnych zaczęto powszechnie używać imitacji szklanych. które mają podkreślać potęgę możnowładców i Kościoła. Powstają wówczas monumentalne budowle. W XIV stuleciu. że wiele ważnych informacji o kamieniach szlachetnych i metodach ich obróbki odnaleźć można w słynnej 12 księdze Gemmarum et lapidum historia (Historia kamieni drogocennych i pospolitych). kiedy to Praga stała się siedzibą Rudolfa II. z pochodzenia Holender. które obrabiano w licznych miejscowych warsztatach rzemieślniczych. grupa posiadaczy drogocennych kamieni ograniczała się w zasadzie do możnowładców oraz dostojników kościelnych. Na nowo rozkwitła rzemieślnicza obróbka kamieni szlachetnych. szczególnie w drugiej 13 . nie tylko z racji ich zdobniczych funkcji. a zarazem wszechstronny uczony i znakomity znawca kamieni szlachetnych. W zapomnienie poszły stosowane niegdyś powszechnie na terenach Europy Zachodniej i Środkowej metody obróbki kamieni szlachetnych. osobisty lekarz cesarza Rudolfa II. Zmieniają się upodobania i rośnie zamiłowanie do luksusu. których prawie nigdy nie używano w stanie surowym. który ogarnął całą Europę w XII-XIV stuleciu. racjonalizmu. W drugiej połowie XVII wieku do sztuki wkracza barok. zaczęto teraz uważać za grzeszny zbytek. Ze wszystkich stron świata przywożono do Pragi drogocenne kamienie. otaczająca się klejnotami i innymi cennymi przedmiotami. Strojenie się w klejnoty. Po rozpadzie cesarstwa rzymskiego sztuka obróbki kamieni wyraźnie podupadła. a następnie nadawali im powierzchniowy poler. całkiem naturalne w czasach prehistorycznych i rozpowszechnione zwłaszcza w świecie starożytnym. ale również dlatego. Zaniechano wówczas eksploatacji wielu złóż kamieni szlachetnych.W okresie wczesnego średniowiecza. Pogoń za modą i poszukiwanie wciąż nowych wzorów sprawiło. głowy świętego cesarstwa rzymskiego narodu niemieckiego. W okresie gotyku dominowały bardzo proste sposoby obróbki przezroczystych i przeświecających kamieni szlachetnych. a na dworze Rudolfa II gromadzili się sławni artyści i uczeni. ale także w celu podkreślenia własnego statusu finansowego. Na znaczeniu zyskały duże miasta leżące na szlakach wiodących z zasobnych złóż wschodnich do Europy. Powstała nowa warstwa społeczna. wyzwolił ponowne zainteresowanie kamieniami szlachetnymi i ozdobnymi. ważnym ośrodkiem europejskiej sztuki gliptycznej stała się Praga. Wczesne chrześcijaństwo przenosiło punkt ciężkości z afirmacji życia doczesnego na życie wieczne. Na obszarze Czech prowadzono wówczas intensywne poszukiwania kamieni szlachetnych. Rozkwit sztuki. zwłaszcza w Europie. Szczytowy okres rozwoju artystycznej obróbki kamieni szlachetnych przypadł na przełom XVI i XVII wieku. Pierwsze symptomy tego zjawiska pojawiły się we Francji.

ale składają się z rozmaitych 14 minerałów. Niektóre skały. zwanych kryształami. Obroty finansowe związane z pozyskiwaniem kamieni szlachetnych rozwijają się na ogromną skale. marmury lub kwarcyty. Wszystkie jednak mają tę samą symetrię. np. Chociaż niektóre minerały przybierają podczas krystalizacji właściwą sobie postać. która charakteryzuje się periodycznym rozmieszczeniem poszczególnych elementów. jak np. Można zatem sformułować wniosek. w tym także syntetyczne kamienie szlachetne lub fazy krystaliczne powstające podczas procesów metalurgicznych. Nauka zajmująca się badaniem skał określana jest mianem petrografii (petrologii). określającą zarazem własności fizyczne i chemiczne substancji krystalicznych. zwarte partie skorupy ziemskiej (np. Bliższe obserwacje wskazują. wapienie. Nie trwało to długo i już wkrótce kamienie naturalne odzyskały swą popularność. Cecha homogeniczności oznacza. które też są wprawdzie nieorganicznymi substancjami naturalnymi. bazalty. Podkreślenie naturalnego charakteru procesów powstawania minerałów wyklucza z zakresu tak pojmowanej definicji produkty syntezy laboratoryjnej. lecz wynikiem działania ściśle określonych praw. Poszukiwano przede wszystkim atrakcyjnych kamieni naturalnych. symetryczna postać kryształu jest więc następstwem jego uporządkowanej budowy wewnętrznej. że poszczególne części minerału mają te same właściwości fizyczne i chemiczne. Minerał jest homogeniczną. płacąc za nie wysokie ceny. jak i petrografia związane są ściśle z naukami geologicznymi. O prawidłowości budowy decyduje regularne rozmieszczenie najmniejszych nawet 15 wewnętrzna cnaraKieryzuje się zatem uporządkowaną siecią przestrzenną. W określonych warunkach większość minerałów samorzutnie przybiera postać prawidłowych brył ograniczonych gładkimi ścianami. granity. powtarzalną w najmniejszych nawet cząstkach kryształu. a ich ceny znów wzrosły. ale nie zaliczamy ich do minerałów. Wzmożony popyt na kamienie szlachetne przyczynił się do zintensyfikowania poszukiwań nowych złóż oraz odkrycia nie znanych wcześniej kamieni ozdobnych. która występuje w skorupie ziemskiej zazwyczaj w stanie stałym. Jej zadaniem jest nie tylko opis cech zewnętrznych oraz właściwości substancji mineralnych. składają się wyłącznie z jednego minerału [skały monomineralne]. Pierwsze sukcesy w produkcji syntetycznych kamieni szlachetnych spowodowały jednak czasowe zachwianie pozycji rynkowej prawdziwych kamieni. ale także wyjaśnienie ich genezy i przemian. Na przełomie XIX i XX wieku o popularności kamieni ozdobnych w znacznym stopniu zaczyna decydować moda.połowie XIX wieku. Tym różnią się minerały od skał. Zarówno mineralogia. gnejsy). Zewnętrzna. Ponadto skały tworzą wielkie. która zajmuje się badaniem minerałów. Mineralogia jest nauką. Mineralogia szczegółowa [systematyczna] zajmuje się opisem cech poszczególnych minerałów i ich odmian. Sztuczną biżuterię szczególnie chętnie noszono w latach dwudziestych. zwanych . Mineralogia ogólna zajmuje się badaniami własności fizycznych i chemicznych minerałów oraz wyjaśnianiem warunków ich powstawania [mineralogia genetyczna]. kryształy syntetyczne. najczęściej nieorganiczną substancją naturalną o ustalonym składzie chemicznym. że kryształy tych samych minerałów mają niemal zawsze tę samą postać. że postać kryształu nie jest kwestią przypadku. Elementy symetrii występujące w kryształach pozwalają na wyróżnienie siedmiu dużych grup. co decyduje o homogeniczności minerału. znacznie rzadziej w ciekłym. to ich pokrój zewnętrzny bywa zróżnicowany. które zaliczane są do określonych grup [gromad] na podstawie przyjętych kryteriów klasyfikacyjnych uwzględniających najczęściej przesłanki chemiczne oraz krystalostrukturalne. ponieważ nie spełniają one warunku homogeniczności i tworzą z reguły całe serie warstw.

Bezładnie rozmieszczone zbiorowiska ciasno zrośniętych. a przede wszystkim w melafirach. noszą nazwę druzy [szczotki krystalicznej]. Szybka krystalizacja prowadzi zazwyczaj do powstawania kryształów szkieletowych o słabo wykształconych ścianach. Znacznie rzadziej spotykane są w przyrodzie minerały nie wykazujące budowy krystalicznej. noszą nazwę skupień zbitych. Są to tzw. heksagonalny i regularny. występujące głównie w próżniach spotykanych w niektórych skałach magmowych. Jeżeli rosnące kryształy przylegają do powierzchni skały. a także swoiste cechy otaczającej materii skalnej. najczęściej nie mogą tworzyć prawidłowo wykształconych ścian. im wolniej następuje wzrost. mają zazwyczaj prawidłowe formy i doskonale wykształcone ściany. Szczególną rolę odgrywa tutaj temperatura i ciśnienie. w których następuje ich wzrost. b) tetragonalny. gdzie wytrącają się z krążących roztworów wodnych lub gazowych.układami krystalograficznymi. c) rombowy. Składają się one z ogromnej liczby maleńkich kryształków bez wyraźnych zarysów ścian i ograniczonych zazwyczaj przypadkowymi powierzchniami. f) heksagonalny lub trygonalny (romboedryczny) 18 Struktura heksagonalna płatków śniegu Asymetryczny kryształ kwarcu zbudowane z niezwykle drobnych ziarn rozpoznawalnych jedynie pod mikroskopem. 16 Zasadniczy wpływ na formę wykształcenia postaci kryształów mają warunki fizyczne. Skupienia minerałów krystalicznych. umożliwiających ich łatwy wzrost i rozprzestrzenienie. Dobrze rozwinięte kryształy powstają również w próżniach i szczelinach skalnych. Określane są one mianem minerałów amorficznych [bezpostaciowych] i zaliczane są zazwyczaj do substancji mineralnych. ich dalszy rozwój może odbywać się jedynie w kierunku wolnej przestrzeni. d) jednoskośny. Skupienia kryształów rozwijające się w owalnej wnęce tworzą tak zwane geody. tetragonalny. stanowią cechę charakterystyczną wielu minerałów i są pomocne przy ich identyfikacji. Kryształy minerałów o prostszym składzie chemicznym oraz bez obcych domieszek są zwykle lepiej wykształcone i mają mniejszą liczbę ścian. Zawsze jednak stałą wartość mają kąty między płaszczyznami analogicznych ścian kryształu. wyrastających ze wspólnej podstawy. Generalnie rzecz biorąc. tym bardziej perfekcyjna jest postać kryształu. c) słup 17 Skupienia niemal równolegle ułożonych kryształów. Są one określane niekiedy mianem agregatów krystalicznych. wzajemnie przenikających się kryształów noszą nazwę skupień ziarnistych. pojawiające się w czasie ich wzrostu lub pod wpływem procesów wietrzenia. jednoskośny. Zniekształcenia niektórych ścian kryształów. Różne charakterystyczne postacie kryształów kalcytu: a) romboedr. Powierzchnie dużych kryształów są zazwyczaj prążkowane [zbrużdżone] i mogą być chropowate oraz matowe. Kryształy powstające w sprzyjających warunkach środowiskowych. b) diamentu Osie symetrii w poszczególnych układach krystalograficznych: a) układ regularny. Tempo wzrostu kryształów jest jednym z najważniejszych czynników decydujących o doskonałości wykształcenia ścian kryształu. . trygonalny. e) trójskośny. b) skalenoedr. rombowy. Są to układy: trójskośny. zrosty kryształów. Kryształy tworzące druzy i geody ułożone są zazwyczaj w mniej lub bardziej regularny sposób. na przykład często spotyka się deformacje wzrostu kryształu. fonolitach i bazaltach. Występujące w przyrodzie kryształy nie zawsze są doskonale wykształcone. Struktura kryształów: a) grafitu. Właśnie owe kąty są podstawowym kryterium w diagnostycznych badaniach krystalograficznych.

nieprzezroczyste. zwane niekiedy kryształami fałszywymi. Im więcej promieni przechodzi przez minerał. ale także określa ich cechy fizyczne. rtęci. 10 . srebra i in. Natomiast inne własności fizyczne. Minerały o stabilnym składzie chemicznym charakteryzują się stałą masą. do oznaczania innych stosuje się specjalne przyrządy. ale zawsze jest rezultatem zmiany składu pierwotnej materii kryształu i zastąpienia jej inną substancją.). Gęstość minerałów oznacza się rozmaitymi metodami. Do dokładnego określania twardości bezwzględnej służą specjalne przyrządy zwane sklerometrami. Podatność i charakter łupliwości jest ważną cechą diagnostyczną. 5 . które nie wykazują łupliwości. Gęstość względna wskazuje. Poniżej opisano główne własności fizyczne minerałów. potrójne itd. haczykowaty. 19 Gęstość [masa właściwa. za pomocą wagi hydrostatycznej lub też przy wykorzystaniu do pomiarów tzw. czyli stopień ich odporności na uszkodzenia mechaniczne przy próbie zarysowania powierzchni danego minerału. łupliwość lub własności optyczne. ziarnisty itd. 3 . Przełamy charakteryzują się pewnymi swoistymi cechami. co pozwala je określać opisowo jako np.) w minerałach powoduje zwiększenie ich masy.korund.talk.kwarc. że są one lżejsze. Szczególnie ważną grupę cech fizycznych ułatwiających rozpoznawanie minerałów stanowią ich własności optyczne. Budowa wewnętrzna minerałów decyduje nie tylko o postaci zewnętrznej. ołowiu. Większa zawartość pierwiastków ciężkich (np. Niektóre cechy fizyczne. struktura wewnętrzna tych minerałów nie odpowiada postaciom ograniczającym te kryształy. jak na przykład twardość. zwracając szczególną uwagę na te. rozpadają się pod wpływem nacisku wzdłuż nierównych i przypadkowych powierzchni określanych mianem przełamu.in. ciężar właściwy] określana jest stosunkiem masy do objętości. których określenie nie wymaga zastosowania specjalistycznej aparatury. 9 . Światło padające na powierzchnię danego minerału 20 tylko częściowo przenika do jego wnętrza. Inną interesującą formą występowania minerałów sąpseudomorfozy. płaszczyzn łupliwości) uzależnionych od jego budowy krystalicznej. która składa się z dziesięciu wskaźnikowych minerałów. nie są uzależnione kierunkowo. Łupliwość jest cechą ściśle związaną z twardością. Minerały. ile razy kolejne umieszczone na niej minerały (od 1 do 10) są twardsze od talku (który jako najbardziej miękki ma stopień 1). ile razy badana substancja mineralna jest cięższa od wody o tej samej objętości w temperaturze 4°C.diament. Skala Mohsa ma wyłącznie charakter względny i nie pozwala stwierdzić. półprzeźroczyste [przeświecające]. przełam muszlowy.topaz. niektóre bowiem promienie świetlne odbijają się lub załamują. Ważną cechą minerałów jest twardość.kalcyt. W zależności od stopnia przepuszczalności światła wyróżnia się minerały: przezroczyste. 7 . Stąd też istnieją pewne wyraźne zależności między postacią kryształów a ich własnościami fizycznymi. Jest to zdolność minerału do pękania i oddzielania się pod wpływem zewnętrznego nacisku lub uderzenia wzdłuż określonych płaszczyzn (tzw. Twardość poszczególnych minerałów określa się zazwyczaj za pomocą skali twardości Mohsa. Często można je odnieść również do całych grup kryształów. takie jak gęstość czy też promieniotwórczość. cieczy ciężkich. 4 .fluoryt. tym bardziej jest on przezroczysty. Ich geneza może być różna. Łupliwości nie należy mylić ze skłonnością do oddzielności. . 6 .Wzrostem pojedynczych osobników kryształów rządzą określone prawa. wykazują zależności wektorowe i są odmienne w różnych kierunkach. Mimo zewnętrznego podobieństwa.apatyt.ortoklaz. uporządkowanych według wzrastającej skali twardości: 1 . 2 gips. większa zaś zawartość wody w minerałach sprawia. 8 . Tworzą one wówczaspmwidlowe zrosty bliźniacze (podwójne. która nie wykazuje związku z kierunkami płaszczyzn sieciowych kryształów. Niektóre z tych własności można badać okiem nieuzbrojonym. m.

Można ją stwierdzić za pomocą płytek lub filmów fotograficznych. jest niezwykle efektowne i z tego powodu demonstrowane bywa na ekspozycjach w wielu muzeach mineralogicznych. Rysa. Niektóre minerały poddane naświetlaniu promieniami ultrafioletowymi. które powstają wspólnie w takich samych warunkach i w określonym środowisku geologicznym. przede wszystkim od zdolności absorpcji światła przez minerał. b) kalcytu (układ trygonalny). Barwa postrzegana przez ludzkie oko jest albo barwą własną minerału uwarunkowaną jego podstawowym składem chemicznym. Różnorodne są także sposoby powstawania minerałów w warunkach naturalnych. procesy sedymentacyjne (głównie w środowisku wodnym) oraz procesy metamorficzne (metamorfizm). wnikania wody lub innych zmian chemicznych. . jeśli minerał jest twardy. podobnie jak pierwiastki chemiczne. Zjawisko luminescencji. np. tłusty. c) miki wykazującej tylko łupliwość jednokierunkową Połysk minerałów określa się w zależności od jego charakteru i intensywności. szklisty. napromieniowaniem. lub. Różne zrosty bliźniacze kryształów: a) gipsu. nieszkliwionej płytki porcelanowej. Wiele minerałów (na przykład kwarc) spotyka się niemal wszędzie. Do rejestrowania i pomiarów promieniowania używane są rozmaite typy liczników scyntylacyjnych Geigera-Mullera. b) ortoklazu (tzw. jedwabisty. Również wielu kolekcjonerów specjalizuje się w gromadzeniu minerałów luminescencyjnych. barwą sproszkowanego minerału. Zabarwienie [tzw. Niekiedy zabarwienie może być spowodowane defektem sieci krystalicznej. pojawiają się bowiem jako rezultat metalicznego odblasku na powierzchni niektórych minerałów nieprzezroczystych. Jej nazwa wywodzi się od sposobu uzyskiwania proszku mineralnego przez potarcie minerału o twardą i szorstką powierzchnię. Zjawiskiem występującym w niektórych minerałach jest promieniotwórczość naturalna. Zależy on od wielu czynników. 22 Minerały. przez zarysowanie pilnikiem albo nożem. Ten sam minerał może pojawiać się w różnych zespołach mineralnych (paragenezach). szczególnie w świetle ultrafioletowym. wywołanym np. Tak więc przy opisie warunków występowania minerałów należy uwzględniać także aspekt czysto geologiczny.Barwa minerału może być określona jako wrażenie wzrokowe wywołane rodzajem padającego światła lub też zdolnością pochłaniania [absorpcji] części promieni świetlnych przechodzących przez minerał. albo też efektem domieszek barwiących substancji czy też mechanicznych wtrąceń obcego pigmentu. jest. bliźniak karlsbadzki). inne występują niezwykle rzadko. Rysa pozwala odróżnić minerał barwny od zabarwionego. metaliczny. c) aragonitu 21 Przykłady kierunków łupliwości w różnych minerałach: a) galeny (układ regularny). umożliwiające identyfikację określonych minerałów. ściśle mówiąc. promieniami X lub katodowymi emitują charakterystyczne światło. które dzieli się zazwyczaj na trzy główne typy: procesy magmowe (wulkaniczne). różnią się stopniem rozpowszechnienia w skorupie ziemskiej. kolejna stała cecha rozpoznawcza każdego minerału. przy czym wyróżnia się następujące rodzaje: diamentowy. Połysk minerałów jest zjawiskiem wywołanym odbiciem promieni świetlnych od ich powierzchni. matowy itd. Minerały powstają pod wpływem rozmaitych procesów. W mineralogicznej praktyce diagnostycznej wykorzystuje się również zjawisko luminescencji. barwy naleciałe] pojawiać się może również na skutek interferencji promieni świetlnych wzdłuż cieniutkich warstewek powstałych podczas utleniania minerału. Szczególny charakter mają tak zwane barwy metaliczne.

Minerały skał magmowych powstają dzięki procesom. W procesie powstawania minerałów skał magmowych istotną rolę odgrywają składniki lotne. fenokryształy porfirowe [prakryształy]. która przemieszcza się w górne partie skorupy ziemskiej lub zastyga w postaci lawy na powierzchni Ziemi. przypuszczalnie na głębokości ponad 6-10 km. W następnej kolejności krystalizują składniki jasne. Melafiry są w zasadzie skałami bazaltowymi 24 wieku paleozoicznego i mezozoicznego [paleobazalty]. Mogą mieć strukturę zarówno grubo-. siarki i metali. ale w ich składzie przeważają minerały ciemne. Fonolity mają z reguły szare zabarwienie. Skały żyłowe tworzą się w szczelinach starszych formacji skalnych i nie osiągają z reguły dużej miąższości. Znajdują się wśród nich minerały z grupy oliwinu. charakteryzujące się większą gęstością i wyższą temperaturą topnienia. natomiast anortozyty zbudowane są niemal wyłącznie ze skaleni wapniowych [plagioklazów]. kwarcu i miki. która wydostała się na powierzchnię Ziemi. a ich skład mineralny jest zbliżony do gabra. m. Niekiedy trudno jest rozróżnić poszczególne składniki mineralne. Dioryty są zbliżone do granitów. Skały wylewne (wulkaniczne) zastygają na powierzchni Ziemi. Magma to ruchliwa. Jeśli wdzierająca się magma krzepnie poniżej powierzchni Ziemi. Najbardziej rozpowszechnionymi głębinowymi skałami magmowymi są granity zbudowane głównie ze skaleni sodowych. Głębinowe skały magmowe zastygają pod pokrywą starszych skał. Do skał wylewnych zaliczane są także szkliwa wulkaniczne. gorąca materia. Skały 25 . Pod wpływem ruchów skorupy ziemskiej oraz innych procesów zachodzących w ogniskach magmowych następuje wyciśnięcie magmy. które można prześledzić badając produkty ich oddziaływania (skały magmowe) lub też obserwując aktywne wulkany. jak drobnoziarnistą. Wyróżnia się także skały zylowe. a przede wszystkim obsydiany. Skały tworzące się z zastygającej magmy. amfibole. powstają skały nazywane skałami plutonicznymi lub głębinowymi (intruzyjnymi). Podczas erupcji magmy większość lotnych składników uchodzi w przestrzeń i dzięki temu skały szybko krzepną.in. zaś ich struktura jest zazwyczaj drobnoziarnista lub szklista. Zjawiskiem typowym na obszarach niedawnej aktywności wulkanicznej są gorące źródła. skalenie wapniowe [plagioklazy] i ciemna mika. jasna mika i kwarc. Syenity są w istocie granitami pozbawionymi niemal kwarcu. Wpływają one na przebieg krzepnięcia magmy i sprzyjają gromadzeniu się pierwiastków rzadkich (wchodzących w skład gorących roztworów wodnych lub gazowych). które powstają w ścisłym związku z intruzjami magmowymi. a tworzące je minerały mają dostatecznie dużo czasu na spokojną krystalizację. Charakteryzują się strukturą ziarnistą. takie jak skalenie sodowe. których ucieczka jest utrudniona. W powolnie zastygającej magmie jako pierwsze krystalizują minerały ciemne. Powstawały one przeważnie w okresie trzeciorzędu i charakteryzują się ciemnym zabarwieniem. której głównym składnikiem jest stop krzemianowy z rozpuszczonymi w nim gazami i przegrzanymi roztworami wodnymi. Gabra zawierają przede wszystkim skalenie wapniowe i pirokseny. Kryształy te tworzą się przed zastygnięciem pozostałej masy magmy i w związku z tym są doskonale wykształcone. Powstaje ona w ogniskach magmowych. co prowadzi do powstawania żył rudnych. które usytuowane są w głębokich partiach skorupy ziemskiej. W skałach wylewnych często spotyka się kuliste pustki pozostałe po ulatniających się gazach. Najczęściej występującymi skałami wylewnymi są bazalty. noszą 23 nazwę skał wylewnych lub wulkanicznych. W obrębie mikroziarnistej masy pojawiają się często tzw. ponieważ krzepną powoli. (ekstruzyjnych). owe pustki są częściowo lub całkowicie wypełnione różnymi minerałami. często w postaci lawy. zawierający liczne pierwiastki i związki chemiczne.

Skały mogą ulegać metamorfizmowi także pod wpływem wysokich temperatur spowodowanych erupcjami roztopionej lawy. Tak powstają okruchowe skały osadowe. 26 Wiele gatunków fauny morskiej ma części szkieletowe zbudowane z węglanu wapnia lub Krzemionki. ale mogą także tworzyć struktury wydłużone lub nieregularne. a przede wszystkim granitów. cynk. Są to z reguły gruboziarniste skały typu granitu. nikiel. Wszystkie skały podlegają nieustannym przemianom. Skały ilaste zbudowane są z najdrobniejszej frakcji ziarn mineralnych. że pegmatyty uznawane są przez zbieraczy minerałów za szczególnie interesujące formacje skalne. które powstają w końcowym stadium krystalizacji magmy zasobnej w składniki lotne. miedź. Ogromną rolę w powstawaniu sedymentów odgrywają organizmy żywe. Żyły rudne mają zazwyczaj formy ciał płaskich. Do najbardziej rozpowszechnionych skał metamorficznych zaliczane są mln. zachodzące w przedziale temperatur 20CMK)00C. Procesy te. W wyniku przeobrażenia pierwotnych skał magmowych (o niskiej zawartości krzemionki) powstają serpentynity i amfibolity. Złoża żyłowe związane są głównie z intruzjami skał magmowych. Większość skał zmetamorfizowanych charakteryzuje się łupkowatą teksturą. skałami złożonymi niemal wyłącznie z kwarcu i łyszczyków. zachodzących po zastygnięciu magmy. prowadzą do wypełnienia szczelin i pustek skalnych w górnej strefie skorupy ziemskiej. tworząc następnie potężne serie osadów. srebro. Żyły rudonośne tworzą się podczas oziębiania się gorących roztworów wodnych [hydrotermalnych] przesyconych gazami i zawierających substancje mineralizujące. Pegmatyty obfitują w liczne pierwiastki rzadkie. pojawiają się warunki sprzyjające powstawaniu bogatych złóż mineralnych. Szczególnie podatne na przeobrażenia w strefach kontaktowych są skały osadowe. które powstają w stosunkowo wysokich temperaturach rzędu 500-600°C [stadium pneumamatolityczne dyferencjacji magmy]. Rozpadające się skały w postaci drobnych ziarn lub większych okruchów są wymywane i przenoszone przez wodę. Wśród pierwiastków tworzących nagromadzenia w żyłach rudnych występują najczęściej: złoto. kobalt. gnejsy. jak i zwierzęce [osady organogeniczne]. np. Pierwotne złoża kasyterytu [głównego minerału cyny] występują w postaci typowych żył kruszcowych lub też niekiedy spotykane są w pegmatytach. tzn. a następnie tworzą wtórne nagromadzenia w rejonach niekiedy bardzo odległych od pierwotnego miejsca ich występowania. skał wapiennych. . Zachodzące wówczas przeobrażenia skał noszą nazwę metamorfizmu kontaktowego [termicznego]. które sprzyjają mineralizacji kruszcowej oraz krystalizacji cennych kamieni szlachetnych. bizmut. antymon i rtęć. piaskowce złożone z ziarn mineralnych lub okruchów innych skał scementowanych spoiwem. Do typowych skał żyłowych zaliczane są również pegmatyty. Związane są one głównie z grejzenami. Skały metamorficzne [przeobrażone] mogą powstawać w wyniku różnorodnych procesów. Do często występujących okruchowych skał osadowych należą m. Po śmierci organizmów ich szczątki szkieletowe gromadzą się na dnie morskim. wody oraz organizmów żywych procesom wietrzenia i erozji ulegają skały znajdujące się na powierzchni Ziemi. fyllity oraz rozmaite typy łupków krystalicznych.in. Nic więc dziwnego. zarówno roślinne. Pod wpływem oddziaływania czynników atmosferycznych. ale mianem metamorfizmu określane są zjawiska zachodzące pod wpływem oddziaływania odpowiednio wysokich ciśnień i temperatury. W trakcie różnorodnych procesów pomagmowych. żyły bogate w kruszce siarczkowe.zawierające tego typu fenokryształy noszą nazwę porfirów. W zmieniających się warunkach środowiskowych następuje przeobrażenie pierwotnych skał i ich przekrystalizowanie prowadzące do powstawania nowych minerałów. żelazo. Najpospolitszym typem złóż żyłowych są rudy siarczkowe. arsen. ołów. a tworzące się minerały określane są jako minerały kontaktowe.

Minerały tzw. paragenezy alpejskiej spotykane są niekiedy w postaci druz [szczotek krystalicznych] wypełniających pustki i szczeliny skalne. Żyły typu alpejskiego, charakteryzujące się doskonale wykształconymi kryształami różnych minerałów, szczególnie często występują w rejonie Alp; stąd wywodzi się ich nazwa. Gorące roztwory wodne o temperaturze poniżej 400°C migrujące wśród skał powodują powstawanie skupień typowych zespołów mineralnych na ścianach szczelin i innych pustek skalnych. 27 Rozdział 1 PIERWIASTKI RODZIME Skróty: Tw. - twardość; G - gęstość (ciężar właściwy); R. - rysa Pierwiastki, poza kilkoma wyjątkami, rzadko tworzą osobne minerały. Spośród 109 znanych pierwiastków chemicznych zaledwie 22 występuje w postaci czystej, czyli rodzimej. W rzeczywistości jest ich nieco więcej, ponieważ niektóre pierwiastki tworzą różne minerały, np. węgiel może występować zarówno w postaci diamentu, jak i grafitu. Pierwiastki zaliczane do grupy metali lekkich nie tworzą własnych minerałów ze względu na zdolność do szybkiego utleniania się w warunkach naturalnych, co ogranicza możliwość ich zachowania się w stanie rodzimym. Ogólnie można powiedzieć, że im większa skłonność danego pierwiastka do wchodzenia w związki chemiczne, tym mniejsze prawdopodobieństwo naturalnego występowania w czystej postaci. Dlatego na przykład żelazo rodzime spotyka się w przyrodzie o wiele rzadziej niż czyste złoto, chociaż skorupa ziemska zawiera ponad 4% żelaza, złota zaś tylko niespełna kilka milionowych procent. Naturalnie stopy międzymetaliczne (np. amalgamaty) ujmowane są zazwyczaj w systematyce minerałów w grupie pierwiastków. 29 Regularny; Tw. 2,5-3; G. 8,4 do 8,9 g/cm3; miedzianoczerwona; połysk metaliczny; R. czerwonobrazowa Miedź była prawdopodobnie pierwszym metalem użytkowanym przez człowieka. Przyczyniło się do tego zapewne duże rozpowszechnienie złóż rud miedzi oraz stosunkowo łatwa obróbka tego metalu. Starożytni Rzymianie nadali miedzi nazwę cuprum, wiążąc ją z odkryciem w owym czasie złóż na Cyprze. Miedź występuje przede wszystkim w różnych złożach rudnych, najczęściej w związkach z innymi pierwiastkami, chociaż niekiedy spotykana jest również w stanie rodzimym. Zazwyczaj tworzy nieregularne, krzaczasto rozgałęzione skupienia kryształów. Czysta miedź, podobnie jak większość minerałów zawierających ten metal, ma zazwyczaj wyraźnie zabarwioną powierzchnię. Jest to najczęściej błękitny nalot azurytu lub zieleń malachitu. Miedź rodzima krystalizuje z roztworów hydrotermalnych lub też w wyniku przemiany siarczków miedzi w powierzchniowych partiach kruszcowych żył rudnych (zwanych strefą cementacji). Główne złoża miedzi rodzimej występują w USA (Michigan), Australii, Wielkiej Brytanii (Kornwalia) i w Rosji (Ural). [W Polsce niewielkie wystąpienia miedzi rodzimej w postaci drobnych, krzaczastych skupień kryształów pojawiają się sporadycznie w Sudetach (m.in. Pogórze Kaczawskie)]. 30 Regularny; Tw. 2,5-3; G. 9,6 do 12 g/cm3; srebrzystobiałe, żółtawe na powierzchni z brązowymi, wpadającymi w czerń odcieniami; połysk silnie metaliczny; R. srebrzystobiała Srebro, podobnie jak miedź, występuje nie tylko w związkach, ale również jako czysty metal (srebro rodzime), wykorzystywany przez człowieka od najdawniejszych czasów. Archeolodzy odnaleźli srebrną biżuterie w grobowcach królów chaldejskich z czwartego tysiąclecia? p.n.e. Najstarsze europejskie kopalnie srebra, eksploatowane przez Fenicjan i Kartagińczyków, odkryto na terenie dzisiejszej Hiszpanii. W późniejszym okresie ważnymi ośrodkami górnictwa srebra były Saksonia (Freiberg) i Czechy, gdzie wydobywano srebro od VII wieku. Po odkryciu Ameryki

importowano srebro z Meksyku i Peru, co spowodowało załamanie się europejskiego przemysłu wydobywczego. Zdarzało się, że srebro osiągało taką samą wartość jak złoto, np. w Japonii złoto i srebro ceniono na równi aż do XVII stulecia. Dlatego też kraje zasobne w złoża srebra przeżywały swój rozkwit w okresie intensywnej ich eksploatacji. 31 Srebro rodzime występuje zazwyczaj w postaci splątanych nitek (drutów) tworzących niekiedy kłębki. Często również tworzy nieregularne płytki, blaszki, inkrustacje i skupienia, a także zwarte bryłki. Regularne kryształy są rzadsze. Czyste srebro powstaje zazwyczaj w wyniku rozkładu siarczkowych rud srebra, na przykład galeny i argentytu, tworząc wzbogacenia w strefie utleniania żył kruszcowych. Najważniejsze znane dziś złoża europejskie występują w Norwegii (Kongsberg). Poza obszarem Europy największe wystąpienia srebra rodzimego znajdują się w Meksyku i Ameryce Północnej (Jezioro Górne), na Ałtaju w Rosji (Ziemnogorsk). W niektórych złożach, np. w okolicy Schneeberg w Niemczech oraz w Peru, znaleziono pokaźne bryły rodzimego srebra o masie kilku ton. W Jachymovie (Czechy), gdzie jeszcze w XVI wieku wydobywano duże ilości srebra z bogatych powierzchniowych żył rudnych, znaleziono nici srebra dochodzące do 30 cm długości. Podobne znaleziska stwierdzono w złożu Kongsberg (Norwegia). W złożach saskich, przede wszystkim w słynnej kopalni Himmelsfurst w okolicy Freibergu, a także w Schneeberg i innych złożach, często spotykano naturalne płytki srebra o długości ponad 40 cm. Świeżo wydobyte srebro rodzime ma wspaniałą, srebrną barwę i połysk, które jednak szybko znikają w kontakcie z powietrzem; srebro wówczas ciemnieje, pokrywając się warstwą siarczku srebra. Rodzime srebro jest metalem miękkim, dlatego wytwarza się stopy srebra z innymi metalami, używane do wyrobu monet i w jubilerstwie. Różne związki srebra stosuje się w medycynie i przemyśle fotograficznym. Regularny; Tw. 2,5-3; G. 15,5 do 19,3 g/cm3; złocistożółte do białawego (w przypadku dużych domieszek srebra); połysk metaliczny; R. złocistożółta do srebrzystej Złoto jest metalem, który w historii odgrywał zawsze ogromną rolę. Przez całe wieki marzenia o złocie kojarzyły się z wizją bogactwa i władzy. Dlatego też alchemicy próbowali wytworzyć złoto sztucznie, nie osiągając jednak w tej dziedzinie sukcesu. Badania archeologiczne wskazują, że kruszec ten był najprawdopodobniej pierwszym metalem poznanym przez człowieka, który poszukując złota wśród żwirów i piasków rzecznych wzbogacał stale swą wiedzę praktyczną, przydatną w dalszych odkryciach. Najstarsze zachowane przedmioty ozdobne ze złota pochodzą z wczesnej epoki kamiennej. Wartość złota musiała być zawsze wyjątkowo wysoka, ponieważ używano go do wyrobu monet już w VII wieku przed naszą erą. Złoto występuje w skałach zwykle w stanie tak wysokiego rozproszenia, że nie można go dostrzec gołym okiem. Tworzy cienkie, miękkie blaszki, nitki, rzadziej ziarna oraz bryłki, które należą do prawdziwych rzadkości. Najpiękniejsze płatki złota rodzimego znaleziono w bloku skalnym w pobliżu Krepie w południowych Czechach. Największe bryłki (samorodki) złota pochodzą ze złóż w Ameryce Północnej oraz ze stanu Wiktoria w Australii, gdzie w pobliżu Ballarat znaleziono w 1869 r. samorodek o masie 85 kg. Jeżeli już samo złoto jest rzadkością, to tym większą osobliwością muszą być wyjątkowe znaleziska doskonale wykształconych ośmiościennych lub 32 sześciennych kryształów. Złoto nie utlenia się i w normalnych warunkach nie wiąże się z innymi pierwiastkami. Dlatego złoto w przyrodzie spotykane jest zazwyczaj w czystej postaci i bardzo rzadko występuje w stanie związanym. Złoto rodzime wytrąca się najczęściej wprost z gorących roztworów wodnych lub powstaje w wyniku rozkładu złotonośnych siarczków, głównie pirytu, arsenopirytu i anty monitu, w których znajduje się często jego ślady. Blisko 50% światowej produkcji złota pochodzi ze złotonośnych zlepieńców formacji Witwatersrand w Afryce Południowej. Inne ważne złoża znajdują się w Ameryce Północnej (np. Mother Lode w Kalifornii), Kanadzie, Australii oraz w Rosji (głównie Syberia). W Europie złoża

złota występują na terenie Francji, Rumunii i Słowacji. Złoto wykorzystuje się nie tylko do wyrobu biżuterii, ale także do bicia monet, w medycynie i w przemyśle szklarskim. Stopy złota znajdują również zastosowanie w technice (np. złącza) i stomatologii. Rodzimy stop złota i srebra, który występuje w złożach czystego złota, nosi nazwę elektrum. Określenie to wywodzi się od bladożółtej barwy przypominającej bursztyn (electrum - bursztyn). Złoto jest idealnie kowalne i rozciągliwe. Można je rozkuć na tak cienki listek (0,00014 mm grubości), że stanie się on przeświecający w barwach żółtozielonych. Z jednego grama złota uzyskać można drut (nić) o długości do 160 m. Gęstością przewyższają złoto tylko metale z grupy platynowców. Ponieważ jednak złoto jest bardzo miękkie, łączy się je zwykle z twardszymi metalami, jak miedź, srebro, platyna lub nikiel. [W Polsce złoto rodzime występuje w ilościach śladowych na Dolnym Śląsku (m.in. Złoty Stok, Złotoryja, Lwówek Śl., Bolesławiec). Szczytowy okres górniczej eksploatacji dolnośląskiego złota przypadał na XII-XIV wiek]. 33 Regularny; Tw. 4-4,5; G. 14 do 19 g/cm3 (w stanie czystym 21); stalowosrebrna; połysk metaliczny; R. szara Platyna jest jednym z najważniejszych i najbardziej wartościowych metali szlachetnych występujących w stanie naturalnym. Bywało jednak, że platynę ceniono niżej od srebra, z którym na skutek podobieństwa ją mylono. Platyna została odkryta dopiero w XVI wieku w okruchowych złożach złota w aluwiach Rio Pinto (obecnie San Juan) w Kolumbii. Nie przyciągała ona uwagi uczonych aż do 1748 r., kiedy to hiszpański podróżnik Ulloa doniósł o odkryciu "srebra", które nie chce się topić. Platyna występuje najczęściej w postaci ziaren lub drobnych łusek wśród aluwiów, do których została przetransportowana z zasadowych skał magmowych (o małej zawartości krzemionki). Największe światowe złoża platyny znajdują się w rejonie Sudbury w Ontario (Kanada) oraz na Uralu. Mniejsze złoża występują w Afryce Południowej i w USA, a także w basenie rzeki San Juan koło Bogoty (Kolumbia). Główne zastosowanie znajduje w przemyśle chemicznym i do wyrobu biżuterii. Zużycie platyny stale wzrasta. Badania wskazują, że platyna jest głównym składnikiem naturalnych stopów międzymetalicznych. Platyna i metale pokrewne, takie jak pallad, osm i iryd (tzw. platynowce), mają wyjątkową gęstość i wykorzystywane są przede wszystkim w technice elektronicznej, w metalurgii i w chemii. Podobnie jak platyna rodzima, także jej związki występują w przyrodzie niezwykle rzadko. Piękne kryształy sperrylitu (arsenek platyny, PtAs2) znaleziono niedawno koło Norylska w północnej Syberii. 34 Romboedryczny; Tw. 3; G. 5,7 g/cm3; cynkowobiały z ciemnymi nalotami; R. szara Arsen i jego związki znane są od czasów starożytnych jako trucizna. Arsen pozyskiwany był najczęściej z różnych minerałów, głównie z arsenopirytu. W postaci rodzimej występuje stosunkowo rzadko. Najczęściej przybiera formy owalnych naskorupień o gładkiej lub niekiedy gruzełkowatej powierzchni. Tworzy na ogół zwarte skupienia drobnoziarniste, znacznie rzadziej występuje w postaci niewielkich kryształów o pokroju igiełkowym. Świeżo wydobyty ma barwę białą, ale szybko pokrywa się ciemnym nalotem. Często towarzyszy żyłom kruszcowym srebra lub kobaltu. Główne złoża arsenu występują we Freibergu (Saksonia, Niemcy), Wittichen (Schwarzwald, Niemcy), Jachymovie (Czechy) oraz w Japonii i Chile. Arsen, zwłaszcza pozyskiwany z rud siarczkowych, ma dziś szerokie zastosowanie. Używany jest do wyrobu leków, barwników i preparatów pestycydowych, a także do produkcji szkła, impregnowania drewna itd. Naturalny związek arsenu i antymonu nosi nazwę allemontytu (od miejsca odkrycia w Alpach Francuskich). Tworzy zwykle wypukłe nerkowate skupienia i ma cynowobiałą barwę. Podobnie jak

Berzelius (1779-1848) odkrył. dużych i wartościowych kamieni odkryto stosunkowo niedawno. Odkrycie diamentów przypada na czasy starożytne. Werner (1749-1817). 35 Heksagonalny lub romboedryczny. ale jest stosunkowo rzadkim minerałem i dlatego nie ma większego znaczenia praktycznego. przeprowadziło eksperyment przy użyciu soczewek. Wniosek ten uzasadnił on wyjątkową zdolnością diamentu do załamywania promieni świetlnych. a wprowadził ją w 1789 r. że diament rzeczy wiście jest węglem. Tw. gdzie diamenty występują w zwietrzałych skałach ultrazasadowych (perydotytach) zwanych kimberlitami. Allemontyt został odkryty w 1822 r. Szwedzki chemik J.3 g/cm3.Averani i Targioni. Angoli. G.pisać. Tanzanii. 2. połysk diamentowy Diament jest jednym z najcenniejszych kamieni szlachetnych. że diament jest palny. Najlepiej znane aluwialne złoża diamentów znajdują się w Zairze. żółty. hipotezę. niekiedy w zbitej formie ziemistej. Początkowo grafitu używano przede wszystkim do wyrobu ołówków. Złoża grafitu eksploatowane są w USA (Adirondack). 3. Grafit występuje najczęściej w postaci blaszkowatych lub łuskowatych skupień. i powstaje z przeobrażenia substancji węglistych (grafityzacja).1-2. brązowy. który zakończył się spaleniem diamentu.arsen występuje w żyłach rudnych. dwóch Włochów .skały zawierające zbliżony do grafitu zbity węgiel. G. zielony. Słynny angielski fizyk Izaak Newton (1643-1727) postawił w 1675 r. W 1961 r. Wspomina o nich rzymski przyrodnik Pliniusz Starszy (23-79 n. Liberia).e. W przeszłości mylono go często z molibdenitem lub z ołowiem i rudami antymonu. chociaż Rzymianie znali tylko diamenty o niewielkich rozmiarach. że grafit jest. a nieco później w Indiach [i w Australii]. bo na początku XVII wieku. połysk metaliczny.). W XVIII wieku sądzono. do których zostały przetransportowane z ciemnych zasadowych skał magmowych. dzięki wyjątkowym właściwościom fizycznym zajmuje wśród minerałów miejsce szczególne. Wybrzeże Kości Słoniowej. jedną z form allotropowych pierwiastka węgla. 36 Regularny. rzadziej niebieski lub czarny. mimo że większość najsłynniejszych. w Czeskim Lesie (Czechy i Bawaria w Niemczech) i Sri Lance. R. Ogromne różnice właściwości grafitu i diamentu tkwią w odmiennym ułożeniu atomów C. odkryto diamentonośne kimberlity w Sierra Leone. 1. W zasadzie znane są tylko cztery takie złoża. Od najdawniejszych czasów znajdowano diamenty w postaci ziaren i niewielkich ośmiościanów występujących w złożach aluwialnych. Inne duże pierwotne 37 złoża diamentu znajdują się w dolinie rzeki Wiluj na obszarze Jakucji (Rosja). ale dziś stosowany jest głównie do produkcji ognioodpornych tygli. przez słynnego krystalografa francuskiego Rene Justa Hauy (1743-1822). że grafit jest węglem z niewielkimi domieszkami żelaza. niemiecki mineralog A. Najstarszym z nich jest słynna kopalnia w rejonie Kimberley w Republice Południowej Afryki.52 g/cm3. czarna Grafit był używany niegdyś do zdobienia naczyń glinianych. W 1694 r. Wykorzystuje się je do wyrobu przedmiotów dekoracyjnych. od żelazistoczarnego do stalowoszarego. 10. W rejonie jeziora Ładoga (Rosja) wydobywa się szungity . przezroczysty. Wiele legend o odkryciach i losach starych diamentów pochodzi z dawnych Indii. . obok diamentu. Później angielski chemik sir Humphry Davy (1778-1829) dowiódł. Poszukiwania diamentów w skałach macierzystych rzadko kiedy kończyły się powodzeniem. Natura diamentu pozostawała jednak długo tajemnicą. wytopu stali oraz w technice nuklearnej (reaktory). Nazwę grafitu wywodzi się z greckiego grdphein . Tw. Ghanie i na zachodnim wybrzeżu Afryki (Gwinea.

diamentowy połysk i jasnożółtą lub miodowobrązową barwę. R. że musi być ona mieszaniną witriolu [dawna nazwa kwasu siarkowego] i specjalnej nieważkiej "materii ognia". Szczególnie cenne kamienie wydobyte z tamtejszych kopalń stawały się zwykle własnością indyjskich książąt. Mają silny. Kryształy są jednak tak kruche. począwszy od starożytności.Najsłynniejsze duże diamenty pochodzą ze złóż w Indiach. Fakt. Tamtejsze pola diamentowe zostały odkryte dopiero w 1871 r. żółta do brązowej. płytek. 39 Złoża siarki mają najczęściej pochodzenie wulkaniczne. podczas gdy resztę zużywa w całości przemysł. Diamenty stosowane obecnie w przemyśle są również wytwarzane syntetycznie. Szybko znaleziono dla niej wiele zastosowań. 2-2. 38 Rombowy. Mało kto zdaje sobie sprawę. zwłaszcza wówczas. bo zaledwie do 1920 r. Tw. Wydobywane są one wszędzie tam. że siarka jest pierwiastkiem. że pojedyncze kryształy dochodzą nawet do 10 cm długości. G. Od tego momentu w stosunkowo krótkim okresie. dostarczyły one więcej diamentów niż wszystkie kopalnie świata razem wzięte. że mogą się rozpaść w rękach pod wpływem ciepłoty ciała. Często tworzy także drobne kryształy w wyniku rozkładu niektórych rud siarczkowych. gryzące opary drażniące oczy i gardło. gdy odkryto jej łatwopalność oraz zdolność utrzymywania intensywnego niebieskiego płomienia. zlecono zbadanie słynnych indyjskich skarbców. Niewielkim diamentom lub kamieniom ze skazami nadaje się szlif rozetkowy. Czasami występuje w postaci zbitych pokryw ziemistych. Kryształy siarki mają zwykle pokrój piramidalny lub tabliczkowaty i tworzą często skupienia w postaci druz. 1. gdzie tworzą duże koncentracje złożowe. Niektóre trafiły do skarbców świątynnych. od bezbarwnej do żółtej W przyrodzie występuje wiele minerałów zawierających siarkę. Historia odkryć wielu diamentów jest niezwykle ciekawa. któremu w 1665 r. W XVII stuleciu wielu uczonych zastanawiających się nad przyczyną łatwopalności siarki doszło do wniosku. eksploatowanych również obecnie. . która znana była człowiekowi najwcześniej. Przez długi czas nie były one znane w innych krajach.]. połysk od diamentowego do tłustego. Występują w szczelinach złożowych i zdarza się. a losy poszukiwaczy i samych kamieni są bardzo barwne. gdzie powstaje przez sublimację podczas spalania. radżów i maharadżów. Czasami siarka występuje także w postaci rodzimej. Przechowywano je w skarbcach i przekazywano z pokolenia na pokolenie. niekiedy wręcz dramatyczne. Doskonale wykształcone ściany kryształów siarki spotyka się wyjątkowo. z którego wydzielają się ostre.1 g/cm3. Znacznie częściej siarka występuje w postaci nieregularnych bryłek. [Obecnie największym producentem diamentów jest Australia]. W starożytności przypisywano jej nadprzyrodzone moce ze względu na wulkaniczne pochodzenie i łatwość spalania. chociaż przez długi czas nie należały one do rejonów największego wydobycia. tłum. gwiaździstych skupień ziarnistych i impregnacji. zwłaszcza europejskich. Obecnie najlepiej znane złoża diamentów znajdują się w Republice Południowej Afryki. Znane są również złoża siarki wytrącającej się z gorących roztworów wodnych oraz powstającej przy współudziale organizmów żywych [bakterii .przyp.. Mają niewielką gęstość oraz niski stopień twardości. kiedy zaczęła się rozwijać nowoczesna chemia. że tylko około 23% wydobywanych diamentów nadaje się na drogocenne klejnoty. Od najdawniejszych czasów Rzymianie znali siarkę głównie ze złóż sycylijskich. do których dotarły znacznie później głównie w postaci łupów wojennych. Niekiedy tworzy naskorupienia o nerkowatym kształcie lub w formie stalaktytów i stalagmitów. Pierwsze wiadomości o dużych diamentach indyjskich dotarły do Europy dzięki wysiłkom francuskiego poszukiwacza Jana Baptysty Taverniera. zwanej flogistonem. odkryto dopiero w 1809 r.5-2. Siarka występuje również obficie we wszystkich kopalniach węgla.. Drogocenne diamenty przeznaczone do wyrobów jubilerskich uzyskują z reguły szlif brylantowy o dużej liczbie ścianek.

ołowiowy. natomiast piryty jaśniejsze i twardsze. siarczki są związkami metalicznymi. Jednak nawet i ten podział nie jest dziś stosowany. wytwarzanie leków. Hessyt jest rzadką rudą srebra. pięciokilometrowym pasem między Etną a Agrigento. kobalt. Dawniej dzielono je na blendy. bizmut. Regularny. Od wysokości produkcji kwasu siarkowego zależy np. Podział ten nie jest już obecnie stosowany. które wyodrębniano niegdyś spośród właściwych siarczków. które wykazują pokrewieństwo chemiczne z siarką. Spośród pozostałych telłurków na szczególną uwagę zasługuje tellurobizmutyt. Siarczki powstają głównie z gorących roztworów wodnych. G. Zasoby siarki w Stanach Zjednoczonych (Luizjana i Teksas ze złożem Boling) stanowią około 75% rezerw światowych i są szacowane na około 250 mln ton. Główne złoża hessytu znajdują się w Botes w Siedmiogrodzie (Rumunia). 2. stalowoszary. ponieważ jej pozyskiwanie ogranicza się w zasadzie do oczyszczenia. wulkanizacji gumy. w okolicy Tarnobrzega. insektów. występujący w kopalni miedzi w okolicy Akrikerum na południowy zachód od Sztokholmu. Jeszcze do niedawna stąd właśnie pochodziła prawie czwarta część światowej produkcji siarki. Tw. połysk metaliczny. Są one związkami bardziej złożonymi.45 g/cm3. Łupliwość doskonała. połysk metaliczny z niebieskimi lub czarnymi odcieniami. błyszcze i piryty. Jednoskośny. Poza kilkoma wyjątkami. Jest stalowoszary z wyrazistym połyskiem metalicznym. 2. szarobiały. czyli tellurek bizmutu 612X63. Spotykany rzadko w złotonośnych żyłach kwarcowych w skałach wylewnych i ich lufach (np. występujący w postaci zbitych skupień o podzielności liściastej i bladożółtej barwie. pseudoregularny. tellurku bizmutu i siarki. W formie sproszkowanej siarkę stosuje się m. Jednakże większość siarki wykorzystywanej do celów przemysłowych pochodzi z przeróbki pirytów. błyszcze są ciemniejsze i bardziej miękkie.31-8. 40 Rozdział 2 I ZWIĄZKI POKREWNE Do tej grupy minerałów zalicza się siarczki i zbliżone do nich właściwościami związki arsenu. został po raz pierwszy zidentyfikowany przez szwedzkiego uczonego Johana Berzeliusa [1779-1848] w 1818 r. 6.in. do niszczenia różnych grzybów pasożytniczych. Dopiero w pierwszej połowie naszego stulecia Sycylię wyprzedziły w wysokości wydobycia Stany Zjednoczone. Siarka używana jest obecnie przede wszystkim do produkcji kwasu siarkowego i tlenków siarki. szara Berzelianit. Jego nazwa pochodzi z greckiego tetradymos czterokrotny. farb i innych siarkowych preparatów. siarczki i siarkosole bowiem zaliczane są zazwyczaj do tej samej grupy minerałów. nikiel. R. wyrobu celulozy oraz do wytwarzania wielu innych preparatów dla najrozmaitszych gałęzi przemysłu. takie jak żelazo. R. czarna Hessyt jest jednym z nielicznych naturalnych tellurków. Występuje zwykle w postaci zbitej lub tworzy kryształy o pokroju regularnym. w kopalni Zawadinsk na Ałtaju (Rosja). Poza Sycylią bogate europejskie złoża siarki znajdują się w Polsce. w przeciwieństwie do metalicznych blyszczy i pirytów. Spotyka się go w złotonośnych żyłach kwarcowych.5. G. często zdeformowane. ponieważ tworzy kryształy zbliźniaczone poczwórnie. w Kalifornii (USA) oraz w Coqu-imbo (Chile). a także do impregnacji drewna.Jedno z najbogatszych złóż siarki w Europie znajduje się na Sycylii i rozciąga się szerokim. arsen lub antymon. telluru i selenu. są siarczkami o wyglądzie niemetalicznym. antymonu. Warto wspomnieć również o tetradymicie. Znacznie później rozpoznano siarkosole (sole siarkokwasów). tufy andezytowe). zwykle w wysokich przedziałach temperatur. Podobnie jak wszystkie selenki jest bardzo rzadkim minerałem i .71 g/cm3. Oprócz prostych połączeń siarki i metalu zawierają one inne niemetaliczne lub metaliczne pierwiastki. Spotykany niekiedy w złotonośnych lub srebronośnych żyłach kwarcowych. Tw. Złoża siarki rodzimej mają szczególne znaczenie. 8. Blendy. 6)2X628.

że minerał ten przypomina galenę (siarczek ołowiu. W Rudawach znajdowano wówczas pokaźne ilości argentytu występujące w złożach zalegających płytko pod powierzchnią ziemi. Najlepsze okazy pochodzą z kopalni Anacanda w Butte (USA) oraz z okolic Redruth w Kornwalii (wielkość kryształów dochodzi do 4. 5. zdeformowane. 2. Podobnie jak siarczkowe rudy miedzi berzelianit powstaje z gorących roztworów wodnych [hydrotermalnych]. często pokryty ciemnym nalotem matowym. co sprzyjało opłacalnej eksploatacji srebra.5 cm). Lubina i Głogowa]. Największe złoża znajdują się w USA (Butte. czarny. miedzianoczerwony do brązowego. Najczęściej występuje w postaci skupień zbitych lub ziarnistych. Zwrócił też uwagę. W 1598 r.występuje jedynie w kilku miejscach w żyłach węglanowych. 45 Rombowy . 7. [Bornit i chalkozyn należą do głównych kruszców Cu w dolnośląskich złożach łupków miedzionośnych z okolic Złotoryi.5-3. np. G. czarna Rombowy. zwany też błyszczem srebra. Rzadziej spotykane są kryształy argentytu najczęściej źle wykształcone.pseudoregularny. 3. Chalkozyn spotykany jest częściej niż bornit i ma większą skłonność do występowania w postaci kryształów o pokroju tabliczkowatym lub słupkowym. W przeciwieństwie do galeny nie wykazuje łupliwości. Bladoszara barwa i silny metaliczny połysk na świeżym przełamie sprawiają. Georgius Agricola. graniastych wiązkach o pokaźnych rozmiarach . znajdowano bryły argentytu o masie dochodzącej do 4 kg. Montana) i w Meksyku. Argentyt bardzo szybko traci metaliczny połysk i pokrywa się ciemnym nalotem. opisał argentyt w 1529 r. Tw. Tw. "ojciec mineralogii". rzadko tworzy kryształy. szary. Argentyt tworzy zwarte wypełnienia srebrnonośnych żył hydrotermalnych lub występuje w postaci krzaczastych pseudomorfoz rodzimego srebra.9-5. R. był najważniejszą rudą srebra w okresie świetności górnictwa w rejonie Rudaw (Gór Kruszcowych). Tw. połysk metaliczny. natomiast odznacza się charakterystycznym haczykowatym przełamem. W kopalniach Comstock Lode argentyt występuje w zwartych. 44 Regularny. R. 2. Minerał tworzy drobnoziarniste skupienia w żyłach kalcytowych występujące wraz z innymi rzadkimi selenkami. PbS). R. że argentyt przypomina galenę. Jednak oba te minerały można bez trudu odróżnić. Są ważnymi składnikami rud miedzi. Oba zaliczane są do siarczków metalicznych i występują najczęściej w miedzianonośnych żyłach hydrotermalnych. szara lub czarna Argentyt.3 g/cm3. Najważniejsze złoża argentytu znajdują się w okolicach Freibergu i Schneebergu w Saksonii oraz w Bańskiej Szczawnicy na Słowacji.3 g/cm3. W owej epoce górnictwo przeżywało okres bujnego rozwoju. G. połysk metaliczny. Znane złoża europejskie występują w okolicach Salzburga (Austria) i Yrancic (Czechy).7-5. Wyróżnia się także wysoką gęstością. G. jako rudę srebra o ołowianej barwie. Można go też łatwo zarysować i przeciąć zwykłym nożem. Niemniej około trzydziestu lat temu odkryto niespodziewanie stosunkowo zasobne wystąpienia berzelianitu w kilku miejscach na pograniczu Czech i Moraw. 4. Poza Europą wydobywany jest w Comstock Lode (Nevada. tworząc wspólne nagromadzenie złożowe. występującą w kopalniach w Jachymovie (Czechy). na świeżym przełamie z silnym metalicznym połyskiem. zwłaszcza w strefie przypowierzchniowej. W niektórych spośród wymienionych złóż. USA) i w rejonie Guanaju-ato na północny zachód od Mexico City. szara Bornit i chalkozyn występują zazwyczaj w mieszaninach mineralnych. Bornit nazywany bywa niekiedy "pstrą rudą miedzi" ze względu na jaskrawe plamiste zabarwienie.8 g/cm3. taką samą rudę pochodzącą z Saksonii opisał słynny intendent mennic praskich Lazar Ercker. w Saksonii. Krystaliczny bornit znaleziony został w okolicy Redruth w Kornwalii (Wielka Brytania).

4.] Regularny. czasami też z chalkopirytem (tzw.1 g/cm3. Tw. W przeciwieństwie do pirytu chalkopiryt można zarysować nożem. przybierając niekiedy postać promienistą lub igiełkową. G. ale różni się strukturą wewnętrzną. Chalkopiryt jest najbardziej rozpowszechnioną w przyrodzie rudą miedzi i zawiera blisko 35% czystego metalu. [W Polsce spotykany w rejonach dawnej eksploatacji złóż miedzi. połysk tłusty do diamentowego. w Kornwalii (Wielka Brytania) oraz w stanie Pensylwania (USA). 3. G. 47 Tetragonalny. Chalkopiryt występuje zwykle w skupieniach zbitych lub ziarnistych. 3. zwykle razem z galeną lub pirytem. rzadziej żółty. Oprócz rodzimego srebra argentyt jest najbogatszą rudą srebra. łupków miedziowych). Olkusz). bowiem dopiero wówczas opracowano metodę metalurgicznej przeróbki cynku. Sfaleryt jest główną rudą cynku. 3-4. W przeciwieństwie do sfalerytu jest stosunkowo rzadki. Czechach (Pfibram) oraz w Polsce na Górnym Śląsku (Bytom. żółta do brązowej Sfaleryt wywodzi swą nazwę z greckiego sphaleros (podstępny. zwykle z lekkim zielonkawym odcieniem. w Miedziance i Miedzianej Górze koło Kielc (Góry Świętokrzyskie). R. w Siegerland (piękne kryształy w kopalni Klara) i w Mansfeld na terenie Niemiec (znany tam z tzw.3 g/cm3. Sfaleryt występuje najczęściej w postaci skupień ziarnistych i tworzy wypełniające szczeliny skalne kryształy o doskonałej łupliwości i silnym połysku metalicznym.5. 46 Regularny. Przedtem traktowano sfaleryt jako bezużyteczne zanieczyszczenie rud ołowiu komplikujące proces metalurgiczny. zawartość bowiem czystego kruszcu przekracza niekiedy 87%. Prawdziwa barwa chalkopiry tu obserwowana na nie-zwietrzałej powierzchni przypomina barwę pirytu. Zawarte w sfalerycie domieszki w postaci galu. 3-4.4-5. Tęczowe barwy z przewagą fioletu. Spotykany najczęściej w żyłach kruszcowych wraz z innymi siarczkami. a w Europie na pograniczu Niemiec i Belgii (Moresnet). Ta szczególna odmiana sfalerytu wykorzystywana jest jako kamień ozdobny. Sfaleryt nie był jednak wykorzystywany praktycznie aż do lat sześćdziesiątych XIX wieku. indu i germanu wykorzystuje się do produkcji półprzewodników. Wspaniałe okazy żółtych kryształów sfalerytu znaleziono w Hiszpanii (Picos de los Europas). błękitu i czerwieni powstają w wyniku załamania światła i rozszczepienia promieni świetlnych na zwietrzałych płaszczyznach powierzchniowych minerału. R.od mosiężnożółtej do złotożółtej. Jest jednak intensywniejsza .2 g/cm3. od czarnej do szarej. postaci kryształów i stopnia twardości. niekiedy bezbarwny (cleiofan). złocistożółty. 4. G. a zatem i pokrojem kryształów (są one heksagonalne). połysk metaliczny. zielonoszara Chalkopiryt przyciąga uwagę jaskrawymi barwami. Przeważnie ma barwę brązową lub żółtobrązową i występuje w skupieniach zbitych. Dlatego też identyfikację obu minerałów bardzo ułatwia wzięcie pod uwagę zróżnicowania odcieni. Występuje w żyłach rudnych. który służy przede wszystkim do wyrobu blach odpornych na utlenianie. Najlepiej znane złoża znajdują się w Alpach (Mitterberg koło Salzburga w Austrii). że zawiera znaczną ilość cynku.5-4. Należy do najczęściej spotykanych siarczków.wraz z innymi szlachetnymi rudami srebra. Inne ważne złoża występują w Austrii (Bleiberg w Karyntii). brązowy do czarnego. tłusty. Spotykany w żyłach rudnych ze sfalerytem lub częściej z galeną (złoża polimetaliczne). Tw. oraz w wielu miejscowościach na Dolnym Śląsku. rudy polimetaliczne).in. niepewny). Największe złoża sfalerytu znajdują się w Stanach Zjednoczonych (górny bieg Missisipi. połysk metaliczny. m. Wurtzyt [wurcyt] ma ten sam co sfaleryt skład chemiczny. brunatny. ponieważ przybiera tak różne barwy. R. szara z półmetalicznymi odbłyskami także z odcieniem czerwonym lub wiśniowym . Jeszcze w XVI wieku mylono sfaleryt z rudą srebra i dopiero w XVIII wieku odkryto.1-4. że nawet doświadczeni górnicy mieli kłopoty z jego rozpoznaniem. mosiężnożółty. stan Nowy Jork). rzadziej w postaci krystalicznej. Tw.

50 Romboedryczny. Tetraedryty występują w żyłach kruszcowych. czarna Pirotyn lub piryt magnetyczny zawdzięcza swą nazwę temu. dostrzec można dopiero po przełamaniu kulistych konkrecji. Milleryt znaleziono także w innych krajach. Inną ważną rudą niklu. 3. od mosiężnożółtej do zielonoszarej. występujące w postaci igiełkowatych skupień. Kanada). takimi jak chalkopiryt. R. Cavnic). a ostatnio głównie w rejonie Norylska na północy Syberii. że w przeciwieństwie do podobnego pirytu i markasytu jest zazwyczaj silnie magnetyczny (pod warunkiem. co spowodowane jest zmiennym składem chemicznym tej grupy minerałów.6 g/cm3.in. znane m. Powstaje również z roztworów hydrotermalnych. ułożone często w postaci pięknie ukształtowanych graniastych skupień. Milleryt tworzy drobne. w . Tw. ale także jako ruda srebra oraz rtęci i innych pierwiastków. 48 Nazwą "tetraedryt" obejmuje się obecnie grupę minerałów tworzących najczęściej mieszane odmiany antymonowo-arsenowe.Tetraedryt nazwę swą zawdzięcza pokrojowi kryształów. Igły millerytu. Spotykany jest głównie w niektórych zasadowych skałach magmowych i w łupkach krystalicznych. austriacki schwazyt zawiera pokaźną ilość cynku. oraz wieloma innymi siarczkami. 5. m. sfalerytem. Tw. 4. że jest chemicznie czysty).in. Na świeżym przełamie ma barwę jasnożółtą. Tetraedryt pozyskiwany jest często nie tylko jako bogata ruda miedzi (30-50% Cu). Najczęściej występuje jednak w postaci skupień grubo. niklu i kobaltu. Rumunii (Botes. Wspaniałe okazy kryształów spotyka się w Austrii (Karyntia). Bogate druzy pięknych kryształów tetraedrytu występują głównie w Austrii (Brixiegg i Schwaz w Tyrolu). galeną i argentytem. ale bardzo szybko ciemnieje. 4. Saksonii (okolice Freibergu) i w Górach Kruszcowych. których pojedyncze osobniki osiągają niekiedy znaczną długość (6 cm) i określane bywają przez górników mianem "złotych włosów". Największe złoża pirotynu występują w rejonie Sudbury (Ontario. Zawarte w tetraedrytach domieszki pozyskiwane są jako produkt uboczny. arsenek niklu (NiAs). żółtobrązowy. Wielkiej Brytanii (Kornwalia). Niekiedy spotykane są w pustkach skalnych z rodzimym srebrem. ze względu na zabarwienie podobną do pirotynu. Najwspanialsze okazy można obecnie znaleźć w szczelinach ilastych syderytów. rzadziej w złożach metasomatycznych i w łupkach miedzionośnych. zwanych pelosyderytami. ze złóż na Uralu (Rosja) i w rejonie Sudbury (Kanada). połysk metaliczny.i drobnoziarnistych lub zbitych. nazwany tak ku czci brytyjskiego chemika Smithsona Tennanta (1761-1815). a także złota i platyny. gdzie jako niklonośny pentlandyt zaliczany jest do najzasobniejszych rud niklu. Duże złoża tetraedrytu znajdują się w Alpach. natomiast saksoński freibergit zawiera do 30% srebra. Pirotyn wykorzystywany jest do produkcji kwasu siarkowego i innych związków siarki. jest nikielin. Tenantyt. Niektóre odmiany pirotynu zawierają znaczące ilości innych pierwiastków. Rumunii (Herja) oraz we Francji i Brazylii. zawiera głównie arsen. połysk metaliczny. zwykle wspólnie z innymi minerałami.in. czarna Milleryt został odkryty przeszło sto lat temu przez górników w szczelinach złóż węgla w okolicach Kladna (środkowe Czechy). Mają one duże znaczenie jako rudy tych metali.3 g/cm3. które tworzą kuliste struktury. rzadziej tworzy tabliczkowe kryształy. Jego złoża znajdują się w Niemczech. w Rumunii. które zwykle przybierają formę czworościanów. cienkie kryształy o mosiężnożółtej barwie. zwłaszcza z pirytem. R. Niektóre spośród nich wyodrębniane są pod osobnymi nazwami mineralogicznymi. Przełam nierówny lub zbliżony do muszlowego. 49 Heksagonalny. G. Najczęściej występuje w postaci zbitej lub drobnoziarnistej. towarzysząc innym siarczkom w żyłach kruszcowych. bornit (siarczek miedzi i żelaza). G. np. Algierii (z domieszkami srebra) oraz w USA (m. Idaho).

Ołów stosowany jest do pokrywania kabli. Średniowieczni alchemicy sądzili. w okolicach Almaden na południu Hiszpanii. że cynober jest źródłem żywego srebra . Tw. określany mianem kinnabari (stąd wywodzi się nazwa minerału). przy wyrobie luster). aby ich eksploatacja była obecnie opłacalna. 2-2. Karyntia) i w Polsce na Górnym Śląsku (Bytom. we Włoszech (Toskania). Olkusz. szara Galena została odkryta już w starożytności. 52 Heksagonalny. G. Z chwilą wynalezienia druku ołów stał się podstawowym metalem stosowanym do wyrobu czcionek. Początkowo był używany jako czerwony pigment. Serbii (Avala koło Belgradu) oraz w USA (Kalifornia). Poza Almaden.5 cm wydobyto ze złóż Wan-shan-khang.in. połysk diamentowy. wyrobu płyt akumulatorowych. 2. silny połysk metaliczny. że nieznane są dostatecznie zasobne złoża. Luis (Missouri). Galena jest pospolitym minerałem zwłaszcza żył kruszców polimetalicznych. 4. G. Dopiero Rzymianie dostrzegli. a w Europie w Austrii (Bleiberg. jego zawartość osiąga niemal 87%. Występuje w postaci charakterystycznych skupień ziarnistych lub tworzy regularne kryształy. petrochemii.e. m.n. ołowianoszary z tęczowymi nalotami. Często wspominali o niej autorzy z tej epoki. 53 Rombowy. R. Johanngeorgenstadt). że z rtęci będzie można uzyskać złoto. [Stąd wywodzi się jej dawna polska nazwa srebrzanka]. Jest również najbardziej pospolitą rudą srebra. Tarnowskie Góry). G. R. Tw. Wiadomo.rtęci. produkcji osłon materiałów promieniotwórczych. Cynober jest główną rudą rtęci. czerwony. zwłaszcza przy pozyskiwaniu złota i srebra z rud [amalgamacja]. 8. który wspominał o nim jako o kosmetycznym preparacie. Najczęściej spotykany w formie wyodrębnionych żył rudnych. srebrzystoszarego antymonitu używano wówczas często do . Wydobywana także w Czechach (Pfibram i Stfibro). szkarłatna Cynober został odkryty przez starożytnych Greków już w VII wieku p. Jest raczej ciężka. w Kanadzie i w niektórych stanach USA.5-3. od szaroczarnej do ołowiowoszarej. czarnej farby. Mniejsze znaczenie ma już obecnie przy przeróbce metali szlachetnych.Nadrenii i Saksonii (Freiberg. że w owych czasach ze względu na dużą łatwość procesu przetwarzania z galeny pozyskiwano ołów. Największe kryształy cynobru znaleziono w Chinach (prowincja Hu-nan). 56% niklu. Warto wspomnieć. ponieważ zastępowana jest ona innymi. Galena jest najważniejszą rudą ołowiu. nigdy nie jest traktowany jako ruda tego metalu. 2-2. że w ostatnich kilku dekadach popyt na rtęć nie wzrasta. głównie w dorzeczu Missouri i Missisipi. Wykazuje doskonałą łupliwość i często po uderzeniu rozpada się z łatwością na małe sześciany. 51 Regularny. gdyż sproszkowanego. Największe złoża galeny znajdują się w Ameryce Północnej. Dzieje się tak dlatego. której zawiera 86%. niekiedy w postaci drobnych kryształów. dobrze znane są również inne rejony wydobycia. w przemyśle szklarskim.5%. Zdobyli oni również umiejętność wytwarzania zeń wspaniałej. Tw. 7. Babilończycy wyrabiali ołowiane wazy. czarna Antymonit znany był już Pliniuszowi Starszemu. stopów. a także w tradycyjnym drukarstwie do wyrobu czcionek.2-7. Wykorzystywana także do produkcji farb. Rzymianie wykonywali z ołowiu przewody wodociągowe. które i dziś jeszcze należy do największych złóż rtęci w świecie. R. Mimo że milleryt zawiera ok.5.63 g/cm3. Wspaniałe okazy pochodzą z pustek wśród skał wapiennych w pobliżu St. kryształy i piękne bliźniaki dochodzące do 4. zbitych lub ziemistych.2 g/cm3. tańszymi substancjami (np. którego domieszki dochodzą do 0. Rtęć znajduje zastosowanie w medycynie i do wyrobu amunicji. połysk metaliczny. Związki ołowiu wykorzystuje się także do wyrobu farb jako pigmenty (biały i czerwony).6 g/cm3.5. Cynober występuje w postaci skupień ziarnistych.

Niekiedy występuje w skupieniach zbitych. wpadając prawie w czerń. Główne złoża berthierytu znajdują się we Freibergu (Niemcy). ale pod wpływem wietrzenia szybko szarzeje. Ag2Sb2S4).7-5. 2-3. zwykle wraz z antymonitem. w czym przypomina antymonit. często wspólnie ze złotem. Braunsdorf w Saksonii i Pfibram w Czechach. Złożowe nagromadzenia antymonitu zawierają do 15% antymonu. którego zawartość dochodzi do 71 %. często o pokroju igiełkowym. Zasłynął dzięki urzekająco pięknym kryształom pochodzącym ze złóż na wyspie Sikoku w Japonii. Ściany naturalnych pustek skalnych zdobiły bogate druzy i skupienia wspaniałych. Oglądać je można dziś jedynie w kolekcjach muzealnych. Wystąpienia tego minerału spotykane są również w okolicach Pfibramu (Czechy) oraz w Kornwalii (Wielka Brytania). brunatnoszara Berthieryt otrzymał swą nazwę na cześć francuskiego chemika P. któremu towarzyszy z reguły cynk i ołów. które osiągały niekiedy jeden metr długości.mniej. Tworzy wydłużone kryształy. Antymonit jest główną rudą antymonu. oraz argyrion ~ srebro. Bournonit tworzy również zespoły dobrze rozwiniętych kryształów występujących w żyłach rudnych lub skupienia ziarniste albo zbite. G. podobnie jak pirargiryt. na Sardynii i w Toskanii (Włochy) oraz w Serbii w miejscowości Fojnica. iNajzasobniejsze złoża europejskie występują w Małych Karpatach (Słowacja) oraz w Bohutinie i Milesovie koło Pfibramu (Czechy). Blisko trzy czwarte produkcji antymonu zużywa się do wyrobu różnego rodzaju stopów w celu podwyższenia ich twardości. Kryształy cieszyły się dużą popularnością wśród miejscowej ludności. Niekiedy występują w postaci zrostów bliźniaczych. 3. Nazwa wywodzi się z greckiego meion . dobrze rozpoznawalne dzięki . które używano do wyrobu ozdób. Berthiera (1782-1861) i jest stosunkowo mało znanym minerałem. z reguły stalowoszarą z żywymi brunatnobrązowymi połyskliwymi pasemkami. połysk metaliczny. R. Pokrewny skład chemiczny ma miargyryt (siarczek srebra i antymonu. 54 Największe złoża antymonitu znajdują się w Meksyku oraz w cninacti (prowincja luangsi. Tw. stalowoszara do czarnej Bournonit znany był od dawna z pustek skalnych i żył rudnych w Górach Harzu. 5. Japońskie antymonity były rzeczywiście uderzająco piękne. należą obecnie do niezwykle cennych rzadkości. Piękne druzy antymonitu spotykane są w Rumunii (Baia Sprie.barwienia powiek. G.6 g/cm3. uznawane za cenną rudę antymonu (stąd pochodzi pierwotna nazwa tego minerału . którym często towarzyszy. 2. ciemnoszary. Obecnie stosowaną nazwę wprowadzono dla uczczenia francuskiego krystalografa i mineraloga Bournona (1751-1825). ciemny. Chiusbaia). pojedynczych kryształów o pokroju tabliczkowym lub tworzy zwarte skupienia ziarniste. W Japonii od dawna zaprzestano już wydobycia antymonitu i kryształy. kolumnowych kryształów lśniących jak polerowana stal. Antymonit występuje w różnych żyłach kruszcowych.9-4. połysk metaliczny.5-3. Występuje w żyłach rudnych. Krupanj i Kostjanik. Miargyryt spotykany jest stosunkowo rzadko w obrębie srebrnonośnych żył kruszcowych i znany jest głównie ze złóż Zatacecas w Meksyku. Berthieryt różni się jednak barwą. 55 występuje w postaci drobnych. ponieważ zawiera mniej srebra niż inne podobne rudy tego kruszcu. który określił skład chemiczny minerału.. Tw.endellionit). Na świeżym przełamie jest ciemnoczerwony. Kryształy słupkowe spotykane są znacznie rzadziej. Kryształy bournonitu mają zazwyczaj pokrój tabliczek o prostokątnym zarysie. Bohutinie koło Pfibramu (Czechy). stalowoszary z brązowym odcieniem. Tworzy zazwyczaj skupienia zbite lub igiełkowe. gdzie tworzy duże złoża w okolicach Endellion. Te niezwykłe twory mineralnego świata stanowiły niekiedy zasadniczą część dekoracyjnego wystroju wnętrza domostw. w Baia Sprie i Chiusbaia (Rumunia) oraz Oruro (Boliwia). R. Rombowy. wykorzystywano je bowiem jako podpórki do kompozycji kwiatowych lub jako tworzywo maleńkich płatków w słynnych miniaturowych ogródkach japońskich.9 g/cm3. Rombowy.

8-6. żółty lub spiżowożółty. Dzieje się tak dlatego. ale zamiast arsenu zawiera antymon (Ag3SbS3). 4. 7 Regularny. 5.5. że na jego powierzchni tworzą się cienkie warstewki metalicznego srebra (jest to podobna reakcja fotochemiczna jak na kliszy fotograficznej). połysk metaliczny. czarna z brązowym odcieniem Piryt jest znany od czasów starożytnych. prustyt wystawiony na światło szybko traci połysk i zmienia barwę na szarą. wydłużonych kryształów o pokroju igiełkowym. G. Prustyt był łatwo rozpoznawalny ze względu na szkarłatną barwę i silny połysk. 2. a nawet czarną.L. okolicach Kasejovic i Pfibramu w Czechach oraz w Zlata Ida koło Koszyc na Słowacji (występują tu igiełkowe kryształy dochodzące do 20 cm długości). że posiada właściwości lecznicze (przypuszczano. romboedryczne kryształy prustytu pochodzą z Saksonii (Freiberg. Główne złoża znajdują się w Mollieren we Francji. którym to mianem określano dawniej rudy o wysokiej zawartości tego kruszcu. gdzie w złożu Chańarcillo spotykane są kryształy dochodzące do 5 cm. Ze względu na swój niezwykły wygląd jest jednym z najciekawszych i najbardziej poszukiwanych minerałów. ołowianoszary z niebieskawym odcieniem. w Górach Harzu i Freibergu w Niemczech. ze stanu Chihuahua w Meksyku oraz z Chile. Pod wpływem światła przyjmuje takie same odcienie jak prustyt. Z tego powodu wraz z innymi rzadkimi siarczkami nazywany bywa niekiedy rudą pierzastą. Boulangera (1810-1849). w Wolfsbergu (Góry Harzu w Niemczech).2 g/cm3. 56 Rombowy. Wspaniałe. jednoskośnych kryształów o pokroju igiełkowym. Prustyt występuje zazwyczaj w postaci skupień ziarnistych. 57 Heksagonalny. Jego nazwa wywodzi się z greckiego pyr (ogień) i nawiązuje do iskier pojawiających się w trakcie rozłupywania tego minerału. i dlatego noszono 59 . 2.2% Pb).57 g/cm3. połysk diamentowy. Tw. czasami zbitych.4% kruszcu. G. Spotykany w hydrotermalnych złożach polimetalicznych kruszców ołowiu. Niestety. rzadziej tworzy kryształy. Tworzy podobne jak boulangeryt skupienia włókniste złożone z drobnych. Tw. który swą nazwę zawdzięcza szkockiemu mineralogowi Robertowi Jamesowi (1774-1854). Bournonit pozyskuje się głównie jako rudę miedzi i ołowiu. Spotykany w złożach hydrotermalnych oraz w złotonośnych żyłach kwarcowych. silny połysk metaliczny. które często przenikają się wzajemnie. pod wpływem światła zmienia się na szary lub czarny. Spotykany w żyłach kruszcowych rud arsenu. R. lokalnie na Górnym Śląsku. Jachymova (Czechy). że zapobiega "psuciu się krwi"). G. Tw.2 g/cm-3. Innym minerałem z tej samej grupy siarczkówjest jamesonit. Jest stosunkowo kruchy. Najważniejsze jego złoża znajdują się w Arnsbergu w Westfalii. brązowoczarna Boulangeryt został tak nazwany dla podkreślenia zasług francuskiego inżyniera górnictwa C. R. 58 Połysk metaliczny do diamentowego. Tworzy także kryształy o pokroju słupkowym. Pfibramie w Czechach.5. 5. zawiera bowiem aż 65. R. W Grecji uważano. Na świeżym przełamie jest ciemnoczerwony w przeciwieństwie do jaśniejszego prustytu. 6-6. Prustyt jest jedną z najważniejszych rud srebra. w rejonie Nerczyńska na Uralu (Rosja). Tworzy zazwyczaj skupienia włókniste lub promieniste złożone z pojedynczych. ale znacznie częściej występuje w postaci skupień ziarnistych lub zbitych. jaskrawoszkarłatna Prustyt zaliczany jest do tzw.5.9-5. Boulangeryt jest rudą ołowiu (55. szarawoczerwony.silnemu połyskowi. Annaburg). szlachetnych rud srebra. Pirargiryt jest bardzo podobny do prustytu.

4. G.in. Znaczenie pirytu jako surowca dostarczającego siarkę znacznie ostatnio zmalało. 61 Rombowy. mosiężnożółty. Galliyare w Szwecji oraz USA (Utah). takich jak np. pozwala natychmiast wykazać różnicę. Ze względu na swój wyjątkowy połysk piryt stosowany jest niekiedy do celów dekoracyjnych. który niszczy wszystko. Przede wszystkim wykorzystuje się go do produkcji kwasu siarkowego. ośmiościanów o różnym pokroju. W wyniku procesów utleniania pirytów powstają różne siarczany Jak m. które na pierwszy rzut oka przypominają złoto. Nic więc dziwnego. Ważnymi ośrodkami wydobycia pirytu są Rio Tinto w Hiszpanii oraz Japonia. Piryt rozkłada się szybko w kwasie azotowym i jest łatwo topliwy. Znacznie częściej piryt występuje w postaci skupień zbitych lub ziarnistych. W inkaskich grobowcach znajdowano płyty z polerowanego pirytu i dlatego minerał ten bywa niekiedy nazywany "kamieniem Inków". Występuje również w wielu rejonach na Dolnym Śląsku oraz towarzyszy złożom kruszcowym cynku i ołowiu na Górnym Śląsku. Słynne kryształy pirytu pochodzą z Elby i innych złóż włoskich (np. że nazwą pyr (ogień) określano w starożytności zarówno piryt. Ze względu na swoje własności chemiczne piryt jest niepożądanym składnikiem skał wykorzystywanych do zewnętrznego zdobienia budowli. Czarna rysa pirytu. barwnymi plamami. Najdoskonalsze kryształy pirytu spotykane są w żyłach kruszcowych. Dopiero w 1814 r. W przeszłości złoża pirytu eksploatowano w Rudkach koło Słupi Nowej (Góry Świętokrzyskie). jak i markasyt. Podobne przemiany zachodzą oczywiście w warunkach naturalnych. Przyczyniły się do tego eksploatacja nowo odkrytych złóż siarki rodzimej oraz wykorzystanie gazów przemysłowych pochodzących ze spalania węgli zawierających siarkę. gips (uwodniony siarczan wapnia). ze złóż Khalkidiki w Grecji. limonit i goethyt.6-4. czarna z brązowym odcieniem. w przeciwieństwie do żółtej rysy złota. ponieważ jego obecność powoduje szybkie pojawianie się plam i rdzawych zacieków. . aluminit (uwodniony siarczan glinu). złocistożółte ziarna i kryształy pirytu spotykane w węglu. Gavorrano). Jego spiżowożółte i złote powierzchnie są niejednokrotnie pokryte. co znajduje się w pobliżu. [W Polsce piryt jest również bardzo rozpowszechniony. Piryt często tworzy dobrze wykształcone kryształy w postaci sześcianów.go jako amulet. Inkowie wykonywali z pirytu lustra. Największe ilości pirytu występują w skałach osadowych. R. do wytwarzania farb itp. Jest to efekt skłonności pirytu do szybkiego wietrzenia i utleniania. Piryt jako surowiec jest szeroko używany w technice. Dokładniejsze poznanie własności pirytu oraz umiejętność odróżniania go od innych podobnych minerałów jest już dorobkiem późniejszych czasów. Piryt występuje powszechnie i zapewne każdy rozpozna bez trudu małe. siarczanów. W średniowieczu źródłem wiadomości o pirycie były doświadczenia górników zdobywane w trakcie poszukiwań i wydobycia tego minerału. Warto zwracać szczególną uwagę na każdy okaz pirytu przechowywany w kolekcji. najczęściej niebieskimi. Spotykany jest w kopalni węgla brunatnego Turów]. ponieważ podczas jego rozkładu wydziela się kwas siarkowy. zielonymi lub czerwonymi. Dziś dysponujemy całą gamą testów pozwalających na rozpoznanie obu minerałów. Inne produkty utleniania wchodzą 60 w skład uwodnionych tlenków żelaza. francuski mineralog Rene Just Haiiy wykazał po raz pierwszy różnice pomiędzy pirytem i markasytem. jaśniejsza niż pirytu Markasyt ma ten sam skład chemiczny co piryt oraz prawie identyczne zabarwienie i wiele innych zbliżonych właściwości. uważając je aż do średniowiecza za kamienie o właściwościach leczniczych. niekiedy z charakterystycznymi bruzdami na powierzchni ścian. 5-6. Tw. melanteryt (uwodniony siarczan żelaza). Niektóre piryty zawierają domieszki złota i miedzi i wykorzystywane są wówczas jako rudy tych metali. połysk metaliczny.9 g/cm3.

Tw. chociaż nieco bledszy z szarozielonym odcieniem.15 g/cm3. te markasyty są szczególnie nietrwałe i ulegają szybkiemu rozpadowi. Odróżnienie obu minerałów po kolorze jest prawie niemożliwe. Również geneza obu tych minerałów wykazuje wiele podobieństw. R. Starożytni wiedzieli o jego istnieniu. ziarniste. które mają daleko więcej charakterystycznych cech. szary lub cynowobiały. także z pirytem. Niestety. 5. Występuje tylko w powierzchniowych strefach skorupy ziemskiej i. Tylko nieliczne złoża markasytu stanowią bazę surowcową dla produkcji kwasu siarkowego. ale nie byli w stanie uchwycić subtelnej różnicy między arsenopirytem a kilkoma innymi pirytami.in. pierwiastek ten . znacznie rzadziej występują w żyłach kruszcowych. Markasyt ma barwę niemal identyczną jak piryt.07-6. 6. a także biorąc pod uwagę niższą gęstość markasytu]. Kryształy markasytu są najczęściej małe i mają pokrój tabliczkowy lub słupkowy. Niemczech (Frei-berg). [W Polsce markasyt występuje w znacznych ilościach w dolomitach kruszconośnych na obszarze Górnego Śląska oraz w Rudkach koło Słupi Nowej (Góry Świętokrzyskie). Największe złoże arsenopirytu występuje w Szwecji [Boliden]. Arsenopiryt jest typowym minerałem utworów hydrotermalnych i występuje w żyłach polimetalicznych wraz z innymi rudami kruszców. jego praktyczne zastosowanie jest stosunkowo niewielkie. [Znacznie łatwiej można wykazać różnicę uwzględniając postać kryształów. a jego skład chemiczny określono dopiero w 1812 r. Znane są pod nazwą m. Nierzadko są zbliźniaczone i tworzą złożone zrosty. 63 Rombowy. Mimo że arsenopiryt zawiera znaczną ilość arsenu (do 46%). igiełkowe lub promieniste oraz formy naciekowe w postaci stalaktytów lub pięknie wykształconych naskorupień. Tworzą konkrecje w iłach i wapieniach. Ze względu na żółtawy odcień wyglądem przypomina nieco piryt. Markasyt umieszczony wewnątrz pudełka zamienia się po chwili w szarawy pył i wydziela zapach kwasu siarkowego. siarczkowych lub samodzielnie. wytrąca się z kwaśnych roztworów hydrotermalnych w niskich przedziałach temperatur lub powstaje podczas rozkładu organizmów roślinnych i zwierzęcych. ciemna szaro-czarna Arsenopiryt został opisany po raz pierwszy w 1546 r. Najczęściej są to siarczany (głównie gips) oraz limonit. Tworzy skupienia zbite lub krystaliczne. Ponieważ markasyt jest mniej rozpowszechniony od pirytu. Na świeżym przełamie ma barwę stalowoszarą lub cynowobiałą. Są to zazwyczaj bliźniaki "pięciokrotne" złożone z wydłużonych zespołów słupkowych kryształów.5. Różnorodność kształtów markasytu jest rzeczywiście ogromna. Produkty rozkładu są również podobne. Inne znane złoża znajdują się we Francji (Aude). "pirytu grzebieniastego". Markasyt i piryt występują wspólnie w złożach węgla oraz w rozmaitych zmetamorfizowanych i niezmetamorfizowanych skałach osadowych. Czasami markasyt pokryty jest drobnymi sześcianami kryształów pirytu. Uczeni nie poświęcali mu zbyt wiele uwagi aż do końca XVIII wieku. we Freibergu w Niemczech oraz na przedgórzu Rudaw w Czechach (okolice Sokolova). Często spotyka się także skupienia zbite.inną postać krystaliczną. Doskonale uformowane skupienia promieniste i konkrecje określane są często przez górników mianem "pomarańczy". przez G. połysk metaliczny. w przeciwieństwie do pirytu.Markasyt ma inną strukturę wewnętrzną. chociaż w niedużych ilościach spotyka się go w wielu miejscach. Markasyt jest jednak mniej rozpowszechniony od pirytu. który nazwał go trującym pirytem. że markasyt utlenia się jeszcze szybciej niż piryt. Agricolę. 62 W szczelinach węgla markasyt występuje niekiedy w postaci warstewek o nerkowatej powierzchni i nosi wówczas nazwę "pirytu wątrobowego". G. a co za tym idzie . Jest również mosiężnożółty. Dzieje się tak dlatego. a także w kopalni węgla brunatnego Turów]. Najlepiej znane złoża markasytu znajdują się w Folkestone i Dover w Wielkiej Brytanii. Austrii (Salzburg) i Meksyku.

4. Niektórym złożom aurypigmentu towarzyszą inne rudy arsenu. Tw. R. zawierające antymon. brązowawy. ponieważ greckie słowo molybdos znaczy "grafit". złocistożółty.podstawowej rudy antymonu w tym złożu. ale także inne podobne minerały. dochodzące do 60 cm długości. znanych pod nazwą "turecki aurypigment". którego nazwa znaczy w przybliżeniu tyle co "złoty pigment". G.in. Występuje w postaci ziaren lub kryształów. krwistoczerwonej i jaskrawej stalowoniebieskiej. które wykorzystywano do wyrobu przyborów do pisania. [W Polsce złoża arsenopirytu złotonośnego występują na Dolnym Śląsku w rejonie Złotego Stoku. .5-2. 1. R. Okazy z Allchar są jednym z najbardziej urozmaiconych kolorystycznie zespołów mineralnych.6 g/cm3.48 g/cm3. cytrynowożółta Aurypigment. 3. Aurypigment tworzy w szczelinach skalnych skupienia nerkowate. Realgar tworzy się w wyniku rozkładu minerałów arsenowych. 66 Jednoskośny . których wielkość dochodzi do 1. 3. graniaste lub naciekowe. Aurypigment wykorzystywany jest jako ruda arsenu. głównie arsenopirytu. Kryształy są raczej rzadkie. połysk perłowy.pozyskiwany jest głównie (90%) z innych rud arsenowych. blenda arsenowa lub szkło arsenowe. słupkowe kryształy świeżego anty monitu . Występuje przede wszystkim w granitach i pegmatytach związanych ze strefami metamorfizmu hydrotermalnego. Molibden wykorzystywany jest głównie do produkcji stali szlachetnych oraz do wytwarzania gęstych smarów.5 cm.5. jasnopomarańczowa Realgar jest jednym z naturalnych związków arsenu. 65 Jednoskośny. połysk metaliczny. Tw. Główne złoża: Cavnic. m. którego zawartość dochodzi do 61%. Pochodził ze złóż Djulamerk w południowej Turcji w pobliżu granicy z Irakiem. szwedzki chemik Carl Wilhelm Scheele wyodrębnił molibdenit z grupy minerałów o tej samej nazwie. Tw.7-4. 64 Heksagonalny. Allchar (Grecja) i wspomniany już Djulamerk. Realgar zawiera do 70% arsenu. Obecnie realgar stosuje się w pirotechnice (składnik tzw. Molibdenit tworzy formy heksagonalne występujące w postaci blaszkowych i łuskowych skupień. Podobne złoża znajdują się w Cavnic i Baia Sprie w Rumunii. 1-1. używany był jako barwnik malarski.5-3. diamentowy. G. białych płomieni Grecji) oraz do produkcji garbników. Blisko 90% światowej produkcji molibdenitu pochodzi ze złóż w Climax w stanie Kolorado. gdzie występują wspólnie z aurypigmentem w bogatych złożach rud arsenowych.złocistożółtej. gdzie były eksploatowane do połowy XX wieku]. a w Europie w Czarnogórze i w Czechach. 1. Baia Sprie (Rumunia). szarozielona Molibdenit otrzymał nazwę przez pomyłkę.5. z którym był często mylony. dzięki kontrastowi barw . Znany był pod różnymi nazwami handlowymi: rubin arsenowy. W 1778 r. Początkowo importowano go do Europy ze Środkowego Wschodu w postaci dużych płatków dochodzących do 10 cm długości.pseudorombowy. G.8 g/cm3. W Luchumi na Kukazie spotykane są duże. Obecnie naturalne złoża aurypigmentu nie zaspokajają dużego zapotrzebowania na wytwarzane zeń farby i dlatego produkowany jest sztucznie pod nazwą "królewskiej żółci". ołowianoszary. ciemnopomarańczowy. zostały znalezione w złożu Minkiule koło Jakucka we wschodniej Syberii. zwykle razem z kasyterytem i wolframitem. Kryształy aurypigmentu. wykorzystywany początkowo jako barwnik. W starożytnej Grecji terminem tym określano nie tylko molibdenit i grafit. Najpiękniejsze okazy realgaru pochodzą z Allchar koło Salonik w Grecji. połysk tłusty do diamentowego. od którego molibdenit można jednak łatwo odróżnić dzięki niebieskawo-fioletowej barwie i metalicznemu połyskowi. słupkowe kryształy realgaru. Molibdenit jest najważniejszą rudą molibdenu. Inne ważne złoża znajdują się w Chile i Renfrew w Kanadzie. Największe złoże pozaeuropejskie znajduje się w Stanach Zjednoczonych (Nevada). którego zawartość osiąga 60%. Wykazuje doskonałą łupliwość i rzeczywiście często przypomina grafit. R. pomarańczowoczerwony. W mieszaninie obu tych minerałów spotkać można czasami dobrze wykształcone.

R. rzadziej czerwonawy lub niebieski. fluoru. gdzie oprócz podziemnych sztolni i wyrobisk znaleziono łopaty.e. Inne ślady dawnego górnictwa solnego znane są z okolic Wieliczki i Bochni w Polsce [sięgają również odległych pradziejów i zostały potwierdzone później dokumentami Magnum Sal z XI wieku ]. Chociaż ludzie od dawna zdawali sobie sprawę ze znaczenia złóż soli dokładny jej skład chemiczny ustalił dopiero w 1810 r. Powstawały one przed milionami lat na skutek odparowania wody z płytkich zbiorników morskich w suchym i gorącym klimacie.e. tworzyła pierwotnie poziomo ułożone warstwy.e. Rozwój kopalnictwa soli w Hallstatt datowany jest na wczesną epokę żelaza (800-400 lat p. które ulegały powolnym deformacjom. Była bez wątpienia najbardziej niezbędnym minerałem dla człowieka i do dziś pozostaje artykułem pierwszej potrzeby. Lotne składniki magmy. nazywane są halogenkami.). Wzmianki o soli kamiennej odnaleźć można w dziełach wielu przyrodników i filozofów starożytnych. który zginął podczas erupcji Wezuwiusza. Eksploatacja słynnej Solnej Komnaty (Salzkammergut) w dzisiejszej Austrii sięgała nawet znacznie odleglejszych czasów. 69 Złoża soli kamiennej. Główne zasoby soli kamiennej znajdują się w morzu. który różni się zdecydowanie od pozostałych. halogenów (chlorowców). bromu i jodu występuje w nieorganicznych skałach osadowych. G. występują także w głębi lądu niemal we wszystkich formacjach geologicznych. W rejonie wybrzeży Morza Śródziemnego złoża soli kamiennej znane były z Hiszpanii. doskonale zachowane dzięki konserwującej działalności soli. Największa koncentracja minerałów fluoru występuje w skałach granitowych. bezbarwna Sól kamienna (halit) już w czasach prehistorycznych stanowiła ważny przedmiot handlu. Regularny. Pozostałości pradawnych kopalni soli odkryto w okolicach Hallstatt. Do szeroko rozpowszechnionych zaliczyć można jedynie fluoryt i sól kamienną. Wśród wymienionych czterech pierwiastków szczególną pozycję zajmuje fluor. 3. natomiast charakteryzują się dużym udziałem chloru. Pliniusz Starszy (23-79 n. . oczy wiście w postaci stałej.n. W porównaniu z innymi grupami halogenki są w królestwie minerałów reprezentowane raczej ubogo. bromu i jodu.1-3. połysk szklisty lub matowy. bezbarwny.n. Bogate złoża wielickiej soli występują w przewarstwieniach osadów gipsu i iłów solonośnych.7%. Dlatego też w aktywnych wulkanach spotykane są zaledwie śladowe ilości fluoru. Jednak największa koncentracja chloru. krystalizując stopniowo z wody morskiej. przede wszystkim pochodzenia morskiego. W Indiach sól kamienną wydobywano już w epoce wypraw Aleksandra Wielkiego (356-323 p.67 Rozdział 3 HALOGENKI Minerały.2 g/cm3. z okolic dzisiejszej Barcelony (Cardona). 2. Dlatego przez wieki sól pozyskiwano prostą metodą odparowywania słonej wody z płytkich zbiorników położonych wzdłuż wybrzeży morskich. wymienia wiele metod pozyskiwania soli kamiennej przez odparowanie wody morskiej lub solanek. Jak dowiodły wykopaliska archeologiczne. to znaczy chloru. a w szczególności produkty ekshalacji wulkanicznych. drabiny i inne narzędzia górnicze. szary. Ten sposób wydobycia soli rozpowszechniony jest szczególnie w przybrzeżnych rejonach Morza Śródziemnego i Morza Czarnego.n.). są już znacznie uboższe w fluor. brytyjski chemik i fizyk sir Humphry Davy. Sól.). bromu i jodu. które są związkami chemicznymi pierwiastków zaliczanych do grupy tzw. sól kamienną wydobywano tam co najmniej od XV wieku p. Ponieważ przeciętne zasolenie wody morskiej wynosi 3. podczas gdy chlor występuje w gazach wulkanicznych w wielkiej obfitości. szacuje się. i dlatego minerały zawierające fluor występują w paragenezach całkowicie odmiennych od związków mineralnych chloru. Tw. że wszystkie morza i oceany świata zawierają około 20 mln km3 soli. Silnie plastyczne pokłady soli kamiennej formowały się następnie w złoża solne.e.

rzadziej bezbarwny. 3. m. zaczęto produkować imitacje ze szkła. Fluoryt importowano wówczas z Partii (dzisiejszy Iran). Potas metaliczny jest wykorzystywany jako katalizator przy produkcji syntetycznego kauczuku. T w. zwłaszcza w produkcji nawozów potasowych i wyrobie mydeł potasowych. Przyciągał wzrok górników wydobywających cynę w Rudawach. który zawsze zwracał uwagę pięknym wykształceniem kryształów i rozmaitością barw. w postaci chlorków magnezu i wapnia. W czasach imperium rzymskiego wazy z fluorytu cenione były bardzo wysoko. bezbarwna Fluoryt jest minerałem. najczęściej fioletowe. Piękne i interesujące zarazem kryształy soli występują w rejonach wysychających słonych jezior. połysk szklisty. 3.1 -3. Sól kamienna występuje przeważnie w postaci skupień ziarnistych lub zbitych. którzy nazywali go kwiatem rudy. przede wszystkim w rejonie Stassfurtu (Niemcy) i w Polsce (Inowrocław. takich jak słone jezioro Lake Searles koło San Bernardino w Kalifornii. Z fluorytu wykonywano piękne. wielobarwne wazy. białawy. Złoża te są obecnie głównymi rejonami eksploatacji górniczej.5. często z odcieniem niebieskim lub czerwonym. jest to bardzo interesujące z mineralogicznego punktu widzenia. Występuje w złożach solnych. Każdy z nas spożywa jej rocznie około 7. niekiedy igiełkowe. a niebieskie od metalicznego sodu. m. Tworzy regularne kryształy o doskonałej łupliwości lub skupienia ziarniste. R.5 kg. czerwone od hematytu.którym towarzyszą często gips i anhydryt. Sól kamienna zawiera zwykleliczne domieszki. zabarwienie różne. Roczna produkcja soli kamiennej sięga w przybliżeniu 35 mln ton. Kiedy zaczynało brakować tego rzadkiego minerału. . Wapno). Wielkie Jezioro Słone w stanie Utah (USA). Jest doskonale rozpuszczalna w wodzie. takich jak Morze Martwe. żółtawe. Mają one doskonałą łupliwość i rozpryskują się z łatwością pod jednym uderzeniem młotka na wiele maleńkich.fluoryt). murra . słone jeziora w Afryce Północnej itp. KCl) krystalizuje podobnie jak sól kamienna i zawiera często domieszki chlorków sodu i magnezu. podczas gdy tradycyjne metody odparowywania z wód morskich stosuje się w ograniczonym zakresie. zielone. a w szczelinach tworzy często regularne kryształy. 70 Najpiękniejsze okazy kryształów soli kamiennej spotyka się obecnie w niektórych kopalniach soli na Syberii. 71 Regularny. Szare zabarwienie pochodzi od iłu. Do najbardziej znanych złóż należą wspominane już uprzednio ośrodki górnictwa soli w Austrii i w Polsce. G. a także w wielu rejonach w Stanach Zjednoczonych. Wielka Brytania oraz Niemcy. regularnych kryształów. Głównymi producentami soli są Stany Zjednoczone AP.4. Sól kamienną pozyskuje się głównie ze złóż lądowych. [W słynnych Grotach Kryształowych w Wieliczce. Jego walory zdobnicze doceniali już bowiem starożytni Grecy.in. Sylwin jest najważniejszą solą potasową i ma ogromne znaczenie techniczne. Były to prawdopodobnie pierwsze próby imitacji kamieni szlachetnych. Jednak nie oni pierwsi dostrzegli wspaniałość barw i kształtów fluorytu. które objęte są ścisłą ochroną. Bezbarwny.in. występują wielkie kryształy czystego halitu o krawędziach do 40 cm długości]. Sylwin (chlorek potasu. a także sole potasowe. Duże ilości soli wykorzystuje się dzisiaj w przemyśle chemicznym jako podstawowy surowiec do produkcji związków sodu i chloru. W niektórych kopalniach węgla kamiennego występują solne stalaktyty i stalagmity. Duże. brązowe-od substancji bitumicznych. Krystaliczne formacje solne występują również na stepach. również o dobrej łupliwości. Pochodzące z tych złóż skupienia kryształów osiągają przeważnie długość od 2 do 8 cm. słynące później jako wazy murryńskie (od łac. przezroczyste kryształy są stosowane w optyce i do budowy aparatury pomiarowej. a niektóre pojedyncze kryształy mogą dochodzić do 30 cm długości. Chemicznie czysta sól kamienna jest przezroczysta. Również średniowieczni górnicy angielscy nadali fluorytowi poetycką nazwę: "błękitny John".2 g/cm3. Sól jest niezbędna człowiekowi do życia.

Spośród złóż europejskich do najlepiej znanych należą złoża w rejonie Freibergu w Niemczech oraz w Wielkiej Brytanii . do produkcji gazów i kwasów fluorowych. Wśród tlenków znajduje się wiele minerałów.in. Minerał ten występuje również w postaci skupień ziarnistych lub zbitych. Fluoryt jest najbardziej rozpowszechnionym minerałem fluoru. niemiecki mineralog Friedrich Mohs (1773-1839) odkrył. Fluoryt pojawia się także w znacznych ilościach we Francji. które są także dwutlenkami. Zmienność barw fluorytu występuje niekiedy w obrębie poszczególnych osobników krystalicznych. Krystalizuje w wysokich temperaturach wśród resztkowych produktów magmowych obfitujących w składniki lotne.in. kwarc). Tlenki i wodorotlenki są ogromnie . Fluoryt pochodzenia osadowego jest znacznie rzadszy i występuje np.in.in. należy do tlenków złożonych (dwutlenki z pierwiastkami dwu.w Weardale koło Durham oraz hrabstwie Derby (stąd pochodzi odmiana zwana "błękitny John"). (Termin "fluorescencja" stosowany jest obecnie dla określenia wielu innych rodzajów 72 luminescencji).lub trójwartościowymi). Zaobserwować można ją szczególnie dobrze w przezroczystych odmianach fluorytu. Włoszech oraz w Rosji (głównie rejon Bajkału). goethyt). ale w przeciwieństwie do spineli zawierają czterowartościowy mangan oraz inne dwuwartościowepierwiastki (najczęściej również mangan). chociaż w niektórych starszych podręcznikach zaliczana jest do odrębnej grupy. w seriach wapiennych na obszarze Illinois i Kentucky w Stanach Zjednoczonych AP. w skład której wchodzą na przykład spinel i magnetyt. Niemniej jednak najbogatsze złoża fluorytu o znaczeniu przemysłowym należą właśnie do tej kategorii i występują m. Wyróżnia się wśród nich proste tlenki bezwodne (np. w szczelinach wapieni lub węgli. czyli wodorotlenki (np.Stosunkowo często występują piękne okazy. kasyteryt) i uwodnione. ważnego surowca chemicznego wykorzystywanego m. Dla przykładu fluoryt naświetlony promieniami ultrafioletowymi świeci fioletowo. chociaż zwykle włącza się go do osobnej grupy wolframianów. W niektórych klasyfikacjach do tlenków zaliczany bywa wolframit. Grupa spineli. opal. Związki fluoru stosowane są również w przemyśle szklarskim i w hutnictwie (fluoryt używany jest jako topnik podczas przeróbki rud). kwarc.kryształów fluorytu o zróżnicowanych barwach. które ze względu na pokrewieństwo własności krystalochemicznych zaliczane są do krzemianów].in. Poza wystąpieniami w złożach rud cyny fluoryt spotykany jest często w pegmatytach oraz żyłach hydro termalnych. m. Bezbarwny fluoryt wykorzystywany jest do wytwarzania soczewek optycznych przepuszczających promienie ultrafioletowe. na Dolnym Śląsku (Kletno koło Kłodzka. Wystawione na światło o określonej barwie natychmiast emitują światło o innej barwie. nazwano fluorescencją. przy przeróbce surowców uranowych w technice rakietowej. W 1824 r. że w określonych warunkach fluoryt wykazuje osobliwą cechę zmienności barw. Fluor wykorzystywany jest również w innych procesach technologicznych. które wykazują izomorfizm [równopostaciowość]. Do tlenków zalicza się też obecnie niewielką grupę minerałów manganowych. Kamienna Góra)]. umożliwiające obniżenie temperatury nawet do -100°C. [W Polsce niewielkie wystąpienia fluorytu spotykane są m. Fluor i niektóre jego związki są trujące i mają zastosowanie do produkcji środków dezynfekcyjnych. 73 Rozdział 4 TLEINKI Tlenki są związkami tlenu z pierwiastkami metalicznymi lub niemetalicznymi. którą później. Bystrzyca Kłodzka. Niektóre własności związków fluoru. [Swoistym wyjątkiem są minerały grupy SiO2 (m. Fluoryt jest cenionym kamieniem ozdobnym wykorzystywanym od dawna do wyrobu przedmiotów dekoracyjnych. właśnie od fluorytu. Jednym z takich minerałów jest psylomelan. decydują o jego zastosowaniu w przemyśle chłodniczym. Kryształy fluorytu mają doskonałą łupliwość.

pojawia się głównie w skupieniach ziemistych w powierzchniowej strefie kruszców miedzi. Kupryt jest produktem ubocznym utleniania miedzi lub jej rud siarczkowych. CuO. Stany Zjednoczone AP (Jerome. którego igiełki są w rzeczywistości cienkimi. gdzie tworzą pokaźne pokłady przypominające nagromadzenia asfaltu. w rejonie Jachymova (Czechy). Francja (Chessy pod Lyonem). w okolicach Siegen (Zagłębie Ruhry) i Daaden (Nadrenia) w Niemczech. uwodnione węglany miedzi (malachit i azuryt). W odróżnieniu od pospolitych odmian pylastych. 3.Tw.5.iskra.2g/cm3. który na powierzchni warstw niektórych rud miedzi zauważył ciemno zabarwiony minerał. Niekiedy tworzy małe kryształy zwykle o pokroju igiełkowym lub włóknistym. zarówno pod względem pochodzenia. Regularny. Innym bezwodnym tlenkiem miedzi jest tenoryt. dlatego spotykane niekiedy większe osobniki należą do prawdziwych rzadkości. Tw. W strefie wietrzenia kupryt przechodzi we wtórne. Kupryt jest. Ziemiste skupienia kuprytu zawierają zwykle domieszki limonitu i przybierają barwę brązowoczerwoną (ceglasta ruda miedzi). Bośnia (Sinjako). Nazwę "kupryt" (od łacińskiego cuprum) wprowadził wiedeński mineralog W. Główne złoża: Rumunia (Mołdawia). Znany jest on także pod nazwą "melakonit" (z greckiego melas -czarny•. Australia (Broken Hill w Nowej Południowej Walii). połysk na świeżym przełamie diamentowy. niebieskawy. pseudoheksagonalne kryształy o pokroju tabliczkowatym są wielką rzadkością. Spinel był od dawna kamieniem poszukiwanym i wykorzystywanym do celów zdobniczych. w Rumunii oraz w Hiszpanii (Burgos). Jego jednoskośne. Regularny . W Europie znane są złoża w rejonie Wezuwiusza we Włoszech.zróżnicowaną gromadą minerałów. gdzie występują ośmiościenne kryształy dochodzące do 3 cm długości. Wysoko cenione są przezroczyste kryształy kuprytu. Największe złoża tenorytu występują w Stanach Zjednoczonych AP.miedź i thrix .5 g/cm3. kryształy tenorytu przybierają barwę stalowoczarną z silnym metalicznym połyskiem.8-6. Kupryt. czerwonobrunatna. Rosja (Ural). wydłużonymi sześcianami kuprytu lub innych wtórnych minerałów miedziowych. 3. Dlatego występuje z reguły w górnej strefie żył kruszcowych i towarzyszy zwykle miedzi rodzimej. Kilka takich wspaniałych okazów . W wielu złożach obok owych ośmiościennych kryształów pojawiają się skupienia chalkotrichitu. Dokładniejszy opis tego minerału zawdzięczamy francuskiemu mineralogowi Rome de lIsle. który przypomina swym wyglądem. Zwany bywa wówczas chalkotrichitem (od greckiego chalkos . bladoczerwona 75 Kupryt został opisany po raz pierwszy w 1546 r. najczęściej szkarłatny (spinel rubinowy). Naturalna barwa kuprytu jest ciemnoczerwona z połyskiem diamentowym.pył) lub "czarna miedź". Ten tlenek miedzi. występuje w postaci zbitej. Niemcy (Siegen w Nadrenii). rozmaicie zabarwiony. 8. Clifton i Bisbee w Arizonie).8%. W pustkach skalnych żył kruszcowych można spotkać piękne ośmiościenne kryształy kuprytu o barwie karminowej. ale występują one niezwykle rzadko. której zawartość dochodzi do 88. G. chociaż mniej cenionym od rubinu. Haidinger w 1845 r. obok miedzi rodzimej. Kryształy spineli są zazwyczaj niewielkie. R. połysk szklisty. natomiast rysa ma odcień metaliczny. drobnoziarnistej lub ziemistej. najbogatszą rudą miedzi. prawdopodobnie ze względu na skrzące się barwy jego szlachetnych odmian. i konis . biała 76 Spinel nazwę swą wywodzi przypuszczalnie z greckiego spinos . żółtawy.włosy). często nazywany czerwoną rudą miedzi. R. przede wszystkim w okolicach Jeziora Górnego oraz Bisbee w Arizonie. w Anglii (Liskeard i Gwennap w Kornwalii) oraz Boliwia i Namibia. różowy (rubicell).5-4. jak i występowania w rozmaitych środowiskach geochemicznych. przez U. nazwany tak na cześć neapolitańskiego botanika M. G. który w roku 1783 stwierdził jego występowanie w słynnych złożach w Kornwalii (Wielka Brytania) i Timis (Rumunia). Tenora (1780-1861). Agricolę.

Obfite domieszki różnych pierwiastków. G. Szlachetne spinele. fiole-towoczerwony w świetle sztucznym. czasami występuje w postaci ośmiościennych kryształów. na Filipinach i w USA. kalcytem). która często zawiera także chrom. Chromit. 3. Zarówno dwu-. Piękne kryształy magnetytu zostały znalezione w Binnatal (Szwajcaria). 78 Republice Południowej Afryki. brązowoczerwona.7 g/cm3. Pleonast traktowany bywa niekiedy jako osobny minerał. Franklinit tworzy zazwyczaj czarne. Zbliżony do chromitu jest franklinit. 8. który zauważył.6. znane są powszechnie pod nazwami stosowanymi przez jubilerów. wytwarzany sztucznie. Czysty chemicznie-spinel.spinel almandynowy i hiacyntowoczerwony lub słomianożółty . aleksandryt . R. 77 Regularny. żółty. 5. a niebieskawe odcienie spowodowane są przez żelazo dwuwartościowe.stanowi własność Brytyjskiego Muzeum Historii Naturalnej w Londynie. 5. hedenbergity.5. połysk metaliczny. w Stanach Zjednoczonych AP. Praktycznie rzecz biorąc chromit jest jedyną rudą chromu.bałaś rubin. Największe złoża chromitu występują w Zimbabwe. tworząc dobrze wykształcone kryształy o pokroju tabliczkowym lub słupkowym. Najbardziej rozpowszechnione złoża magnetytu występują w rudach skarnowych towarzyszących skałom magmowym i metamorficznym. takie jak: granaty (andradyt). Występuje w pegmatytach i skałach metamorficznych (gnejsy i łupki mikowe). Najważniejsze złoża magnetytu znajdują się na rozległych Obszarach górskich w północnej Szwecji [Kiruna-vaara]. bardziej prawdopodobna wersja wiąże nazwę magnetytu z miejscem jego odkrycia . Tw. Wspomina o nim Pliniusz Starszy. czarna Magnetyt jest minerałem. Magnetyt jest najcenniejszą rudą żelaza. którego zawartość dochodzi do 72%. ośmiościenne kryształy występujące w skupieniach wraz z innymi minerałami (np. czerwonokrwisty . jak np. Zawierające magnetyt skarny obfitują w krzemiany wzbogacone w żelazo. Tw. barwa czerwona jest wywołana obecnością chromu. który ze względu na swe własności magnetyczne zwracał szczególną uwagę starożytnych przyrodników i filozofów. Obecność różnych pierwiastków daje efekt wielobarwności. pierwszym odkrywcą owej skały był pasterz imieniem Magnus.rubicell.2 g/cm3. opisując wzgórze nad rzeką Indus. . Według legendy. nie zaburzają wprawdzie jednorodności kryształów spineli. czarny z niebieskawym odcieniem. pirokseny. występujące w wielu odmianach. R. Magnetyt tworzy zazwyczaj skupienia ziarniste lub zbite. że ćwieki z jego butów oraz żelazne okucie laski przywarły do ziemi. ceniony jest bardzo wysoko.Magnesia w starożytnej Tesalii (Grecja). trudno na pierwszy rzut oka odróżnić od magnetytu. Najsłynniejsze złoża znajdują się w rejonie Franklin i Ogdenburg w stanie New Jersey (USA). ale wpływają na ich zabarwienie. Inna. Dla przykładu. Norwegii. G. zbudowane w całości ze skały przyciągającej żelazo. przeważnie dwu. chociaż mniej znany jako kamień szlachetny.żelaza trójwartościowego. tlenek żelaza i cynku z domieszkami manganu. na Uralu i w okolicach Kurska (Rosja). jak i trójwartościowe żelazo obecne jest w pokaźnych ilościach w czarnej odmianie zwanej pleonastem. Piękne spinele zdobią koronę świętego Wacława przechowywaną w Zamku Praskim. jest bezbarwny. niebieskoczerwony . różowoczerwony . Jest jednak słabo magnetyczny i ma brązową rysę. tlenek chromu i żelaza zawierający niekiedy domieszki magnezu. Jest silnie magnetyczny. połysk szklisty.i trójwartościowego żelaza i chromu. różne odmiany amfiboli oraz epidoty.rubin spinelowy. żółtozielony. Rombowy.zielony w świetle dziennym. że magnetyzm jako zjawisko fizyczne zawdzięcza swą nazwę legendarnej postaci. Pod względem twardości zajmuje wśród minerałów trzecie miejsce po diamencie i korundzie. inny wielki szkarłatny spinel znajduje się wśród brytyjskich klejnotów koronnych. Spinel o masie 400 karatów przechowywany jest w kolekcji rosyjskiego skarbca państwowego. Można zatem powiedzieć. bezbarwna Chryzoberyl.

R. Na przykład już od tysięcy lat eksploatowane są znane złoża szafirów Ratnapura w pobliżu Colombo w Sri Lance. Najwyższej jakości 10-karatowy aleksandryt wyceniany jest na nie mniej niż 30 tys. składającą się z 22 kryształów o masie 5 kg .druzę o wymiarach 25 x 15 cm. Znacznie później aleksandryt odkryto wśród złóż obfitujących w inne odmiany chryzoberylu. A.Marsikov (Czechy). Kamieniom nadawano wówczas nieregularny kształt kaboszonów w postaci zaokrąglonych form bez naszlifowywania ścianek na powierzchni.9-4. ciemne kryształy aleksandrytu. utrzymują się niezmiennie na bardzo wysokim poziomie. biała Korund występuje w postaci kilku bardzo cennych. 80 Romboedryczny. żółtą barwę.. śladowe domieszki tlenków chromu tworzą odmiany czerwone (rubin). Tw.1 g/cm3. Dlatego też powiada się niekiedy. bezbarwny (leukoszafir) oraz rozmaicie zabarwiony. Wiadomo jednak. Niekiedy spotyka się dość duże otoczaki chryzoberylu o jedwabistym połysku (cymofan).e. które przez długi czas były jedynym miejscem wydobycia tego minerału. Po nadaniu szlifu soczewkowatego wyróżniają się one wspaniałym. Najpiękniejszą i największą grupę kryształów aleksandrytu .znaleziono na Uralu. Nowe stanowiska odkryto także w kilku rejonach Afryki. 3.tłusty. 9. Chryzoberyl . ale są zbyt spłaszczone. Pierwsza pisemna wzmianka o złożach rubinu pochodzi z VI wieku n. spośród których od niepamiętnych czasów jako kamienie szlachetne słyną rubin i szafir. Fersmana Rosyjskiej Akademii Nauk w Moskwie. m. odkryto w pegmatytach koło Golden w stanie Colorado (USA). na mniej przezroczystych kryształach . Główne złoża chryzoberylu znajdują się w Sri Lance i w Brazylii (Espirito Santo). przezroczystych odmian barwnych. występują w Zimbabwe. Do rzadkości należą duże kryształy chryzoberylu. pojedynczy kryształ aleksandrytu pochodzi ze Sri Lanki. szeroko stosowano do wyrobu klejnotów. a zwłaszcza rubiny.Spośród wszystkich barwnych i przezroczystych odmian tego minerału za najbardziej wartościowy uznawany jest aleksandryt. podobnie zresztą jak w Sri Lance. Doskonale przezroczyste kryształy dochodzące do 10 cm znaleziono w złożach aluwialnych na obszarze Madagaskaru. USD. która w świetle sztucznym zmienia się na fiołkoworóżową. że rubiny odkryto tam znacznie wcześniej. G. Po przecięciu i oszlifowaniu zachował on masę 66 karatów i jest obecnie przechowywany w kolekcji Smithsonian Institution w Waszyngtonie. by mogły być poddawane obróbce szlifierskiej. nazwany tak na cześć cara Rosji Aleksandra II. Do najlepiej poznanych złóż europejskich należy rejon Marsikova na Morawach. w Sri Lance i Brazylii. rzeczywista wielkość kryształów dochodzi do 15 mm 79 Ten niezwykły kamień ma w świetle dziennym soczystą barwę zieloną. Dużą sławą cieszą się złoża aleksandrytu odkryte w 1833 r. Od czasów starożytnych tymi kamieniami zdobiono szaty hinduskich książąt. Ten rodzaj szlifu był szczególnie przydatny przy obróbce wykorzystywanych dla celów zdobniczych kamieni półprzeźroczystych i nieprzezroczystych. Największy. Wyjątkowo cenne. Stosowano go w owym czasie powszechnie przede wszystkim ze względu na . Ten wspaniały okaz znajduje się w zbiorach Muzeum Mineralogicznego im. połysk diamentowy.in. 72. Ceny chryzoberyli. także szare. jasnożółte i doskonale przezroczyste kryształy chryzoberylu znalezione zostały w pobliżu jeziora Alaotra na Madagaskarze. Występują głównie w Sri Lance i Brazylii. Piękne. osiągające blisko 18 cm długości. mieniącym się połyskiem. czerwonobrązowe itd. których długość dochodzi do 2 cm. Kryształy chryzoberylu z Marśikova mają wspaniałą. że aleksandryt jest za dnia szmaragdem. i dotyczy kopalń w okręgu Mogok w północnej Birmie. a zwłaszcza aleksandrytów o doskonałej przezroczystości. zaś tlenki żelaza i tytanu odmiany niebieskie (szafiry). Największe kryształy chryzoberylu. nad rzeką Toko-waja na Uralu. Już w średniowieczu szafiry. a nocą staje się ametystem.

2-5. Barwy hematytu pojawiają się dzięki odbiciu oraz załamaniu i rozszczepieniu światła na powierzchniowej warstwie minerału. zachwycając się pięknem błyszczących kryształów z wyspy Elby. które sprawiają wrażenie sześcioramiennej lub trójramiennej gwiazdy. 82 Korund jest nie tylko wysoko cenionym kamieniem szlachetnym. Największe kolekcje dużych rubinów i szafirów znajdują się w rodowych klejnotach hinduskich książąt i w dawnych zbiorach szachów Iranu. a także (co odkryto ostatnio) w Tanzanii i Kambodży. Ponadto charakteryzuje się dużą odpornością na działanie czynników mechanicznych i chemicznych. znaleziono również w okolicach Prilepu w Macedonii. Warto dodać. bardzo niską rozszerzalnością oraz wysoką temperaturą topnienia. Borneo. Również ze złóż norweskich wydobywane są kryształy rubinu o wysokiej jakości jubilerskiej. że zjawisko asteryzmu występuje w kryształach szafiru znacznie częściej i ujawnia się z większą doskonałością niż w kryształach rubinu. szklane głowy] używane były do celów dekoracyjnych. Największe złoża szafirów znajdują się w Tajlandii. Wysoko cenione są rubiny gwiaździste. . Bardzo interesujące rubiny. Zwykle jednak występuje w postaci skupień ziarnistych lub zbitych (szmergiel). Występują one w marmurach dolomitowych i tworzą kryształy o niezwykłych. jego wymiary wynoszą 39.5. 81 Rubiny są to najczęściej Kryształy słupkowate o powoju piramidalnym. G. Znajdujący się w niej okazały kamień jest największym rubinem wykorzystanym do celów zdobniczych. Tanzanii oraz w Kambodży. Wspomina o nim nawet Wergiliusz w Eneidzie. głównie dlatego. Najbardziej znane złoża europejskie zlokalizowane są w Czechach (Izerska Łąka). Szczególnie interesujące są szafiry gwiaździste. że w Babilonie i Egipcie duże bryły hematytu [tzw. Syntetyczny rubin znajduje na przykład szerokie zastosowanie w technice laserowej. Szafiry i rubiny szlifowane tą dawną metodą zobaczyć można na przykład w słynnej czeskiej koronie świętego Wacława pochodzącej z 1346 r. ustępujących tylko diamentowi. Romboedryczny. a także szafiry występujące w Sri Lance pochodzą głównie ze złóż aluwialnych. rzadko spotykanych kształtach. wiśniowoczerwona Hematyt był znany i wydobywany już w starożytności. 6. Indiach. jasne linie powstałe z odbicia światła. Znane są złoża rubinów w Tajlandii.3 g/cm3. Tw. ale także ma bardzo duże znaczenie w przemyśle. gdzie szczególnie zasobne są wystąpienia w rejonie Pailin. Na przykład biały leukoszafir stosowany bywa jako imitacja diamentu. że należy do najtwardszych minerałów. Ujawnia się ono szczególnie wyraziście. rzadziej tabliczkowate lub igiełkowe. jak i jubilerskich.5x14 mm. w postaci krystalicznej ciemnoszary.ograniczone jeszcze możliwości technik szlifierskich oraz z uwagi na chęć zachowania jak największej ilości drogocennego materiału. a masa 250 karatów. W przyrodzie spotykane są również inne barwne odmiany szlachetnego korundu. Australii. Kaszmirze. Nowe złoża odkryto również w Kenii. Równie wysoko cenione są żółte korundy (lub żółte szafiry) i bardzo rzadkie korundy o barwie fiołkoworóżowej. Australii oraz w USA (Montana). Mniejsze złoża znajdują się w Chinach i na Madagaskarze. wykazujące interesujące z punktu widzenia krystalograficznego zjawisko asteryzmu. 5. że wciąż wzrasta produkcja sztucznego korundu niezbędnego zarówno dla celów przemysłowych. Dla przykładu macierzystą skałą rubinów birmańskich są gruboziarniste marmury w strefie kontaktowej z granitami i pegmatytami. Madagaskarze oraz w Stanach Zjednoczonych (Karolina Północna). Ma on nieregularny kształt. kiedy kamień cięty w postaci kaboszonu ukazuje w szczytowej swej części charakterystyczne. chociaż niezbyt przezroczyste. przeważnie czerwony. połysk metaliczny. Są to przeważnie kamienie o nieregularnym szlifie kaboszonowym.5x36. Znaleziska archeologiczne świadczą o tym. R. Z kolei rubiny. Nic więc dziwnego. Złoża korundu spotykane są najczęściej w skałach metamorficznych lub w aluwiach. Szlachetne odmiany rubinów występują jednak w przyrodzie stosunkowo rzadko.

wysoką odporność oraz ze względu na ostre. które 85 zapewniały mu warunki bytowania. biała do szarej Kwarc znany był dobrze w świecie starożytnym. Jego obecność powoduje czerwone zabarwienie gleby. który rozpoczął się u progu II tysiącleciap. Bardzo rozpowszechniona odmiana pylasta nosi nazwę śmietany hematytowej. którym towarzyszy często kwarc. wykorzystywane są jako kamienie ozdobne do wyrobu sygnetów.Hematyt występuje w bardzo rozmaitych postaciach różniących się stanem skupienia. Zamożni patrycjusze przechowywali często w swoich domach duże kule kryształowe używane do chłodzenia dłoni. R. że był on pierwszym minerałem zastosowanym przez człowieka do wyrobu podstawowych narzędzi i broni. ponieważ przypomina lód i w przeciwieństwie do szkła pozostaje długo zimny nawet w podwyższonej temperaturze. Czerwona ochra żelazowa używana jest jako pigment do produkcji barwników oraz jako materiał ścierny.n. nazywane różami alpejskimi.in. [W Polsce hematyt eksploatowany był dawniej w Rudkach (Góry Świętokrzyskie) oraz na Dolnym Śląsku. Sama nazwa "hematyt" wywodzi się od barwy czerwieni (z greckiego haima . Hematyt powstaje w bardzo zróżnicowanych warunkach środowiskowych i należy do najbardziej rozpowszechnionych minerałów w przyrodzie.krew). formą wykształcenia i zmiennością barw. Jako ruda żelaza hematyt zawiera około 70% czystego metalu. sądził. głównie w strefie utleniania. Złoża hematytu są bardzo liczne. barwy . że był szeroko rozpowszechniony w przyrodzie i pozostawał odporny na działanie czynników zewnętrznych. z obszaru Czech i Wielkiej Brytanii. lecz nie zdawali sobie sprawy. Żelaznym Pasie (Iron Ranges) wokół Jeziora Górnego. w Szwecji.patrz tekst. Zbite skupienia naciekowe hematytu [tzw. Rysa hematytu ma jednak zawsze barwę wiśniowoczerwoną.e. Ze złóż alpejskich (np. Człowiek wykorzystywał kwarc na przestrzeni całych dziejów i stosuje go do dziś. że kwarc jest bardzo słabym przewodnikiem ciepła.kryształu górskiego [skalnego]. Wyroby z krzemienia (odmiana kwarcu) znane są od początku epoki kamiennej [starszego paleolitu] aż do schyłku okresu neolitu. naszyjników i innych przedmiotów dekoracyjnych. G. bezbarwna. St. Czysty. znane m. Najbogatsze z nich eksploatowane są m. 84 Grecy i Rzymianie znali dobrze inne liczne odmiany kwarcu. Tworzy ona niekiedy warstwowane kompleksy 83 skalne określane mianem żelaznych łupków mikowych lub jako itabryt (od nazwy złóż w rejonie grzbietu Itabira w Brazylii). piasku oraz całych kompleksów skalnych. Tw. Stanach Zjednoczonych AP w tzw. Tomanowa)]. Drobnoziarniste.65 g/cm3. łuseczkowate skupienia hematytu.pseudoheksagonalny.in. Nie ulega najmniejszej wątpliwości. przede wszystkim dlatego. bezbarwny kwarc określony został mianem kryształu skalnego. na Ukrainie (Krzywy Róg). pozostając pod wrażeniem tej szczególnej cechy kryształu górskiego. nazywane są miką żelazną. Jego nazwa pochodzi z greckiego krystallos -lód. że są one wszystkie tą samą substancją mineralną. Złoża hematytu znane są także z Tatr (Huciska. 7. Poza skałami osadowymi hematyt występuje także w seriach metamorficznych oraz w mniejszych ilościach w skałach magmowych jako składnik żył hydrotermalnych. iż nie może już stopnieć nawet pod wpływem najwyższej temperatury. że powstał on z tak silnie zamrożonego lodu. zwłaszcza w swej najczystszej postaci . Wiedzieli o tym doskonale starożytni Rzymianie. W prawiekach ceniono krzemień za jego twardość. . Dzieje się tak dlatego. tnące krawędzie. 2. Gotthard) znane są pięknie wykształcone skupienia płaskich kryształów hematytu. Pliniusz Starszy. Kwarc służył człowiekowi od niepamiętnych czasów. Romboedryczny . krwawnik].

w Wiedniu). charakteryzujący się różnymi odcieniami różu . Kwarc mleczny zawdzięcza swą białą barwę nie obcym domieszkom. Doskonałość kształtów i wspaniałość barw sprawiały. W miarę postępu cywilizacyjnego i kulturalnego popularność kwarcu i jego odmian znacznie wzrosła. że był on coraz bardziej poszukiwanym kamieniem ozdobnym.zieleń porowa. ziarnistych lub krystalicznych. Czerwony. Delikatny odcień zieleni sprawiał. Wiele z nich zachowało się do dziś w kolekcjach muzealnych (np.nieupojony). gdy minerał zostanie podgrzany do temperatury 575°C. poprzez stulecia. brązowy lub żółty kwarc żelazisty występuje w postaci skupień zbitych.Stopniowo. nieprzezroczyste odmiany kwarcu dymnego noszą nazwę morionu. którzy wierzyli. Jego użyteczność stale rosła. bezbarwnego kryształu górskiego spotyka się liczne odmiany o wyrazistym zabarwieniu. Aż do momentu odkrycia form krystalicznych w złożach brazylijskich kwarc różowy znany był dotychczas niemal wyłącznie w postaci zbitej. Z ametystu wykonywano cenne amulety i liczne przedmioty dekoracyjne. Kwarc występuje w przyrodzie w bardzo urozmaiconych postaciach. znacznie rzadsze i bardziej wartościowe kamienie szlachetne.od bladoróżowego do bardziej intensywnego. Oprócz przezroczystego. Praż lub kwarc zielony (w średniowieczu znany też pod nazwą "prasius") wywodzi swą nazwę z greckiego prasios . Zabarwienie obu tych odmian spowodowane jest prawdopodobnie naturalnym promieniowaniem radioaktywnym. Wywołane są one prawdopodobnie domieszkami żelaza oraz. wpływem promieniowania jonizującego. zróżnicowanych barwach od purpury 86 do fioletu. mozaik itp. wykonywane przez słynnych mistrzów tej epoki (przede wszystkim Włochów i Niemców). zastosowaną pierwotnie przez Pliniusza Starszego dla określenia czarnego jaspisu i onyksu. Wyroby średniowiecznej i renesansowej sztuki zdobniczej i jubilerskiej świadczą o ogromnej popularności różnych odmian kwarcu. Krystaliczną odmianą kwarcu o bladożółtej barwie wywołanej obecnością trójtlenku żelaza jest cytryn. Już starożytnych górników zachwycało piękno kryształów kwarcu. ale . Barwy te wywołane są obecnością tlenku manganu i zanikają. odkrywano kolejne walory kwarcu. Kwarc szafirowy jest zbitą odmianą niebieskozielonego kwarcu. Pozostawiony dłużej pod wpływem zewnętrznych warunków atmosferycznych również traci barwy. Najpiękniejsze egzemplarze gromadził w swej kolekcji cesarz Rudolf II nazywany często maximus adorator et amator gemmarum. wywodzącą się z łacińskiego mor-morion. Ametyst był ulubionym kamieniem starożytnych Greków i Rzymian. Do bardzo popularnych odmian krystalicznych należy ametyst o pięknych. obecnie jest on stosowany w wielu gałęziach nowoczesnej techniki i przemysłu. Podczas podgrzewania kwarc dymny i morion tracą swoje zabarwienie. Do dziś podziwiać można wspaniale cięte kryształowe puchary średniowieczne. Czarne. 87 Bardzo popularną odmianą żółtego kwarcu jest kwarc różowy. pochodzącego z Indii. Kwarc dymny tworzy kryształy o barwie dymnobrązowej lub brązowoczarnej. którego barwa wywołana jest obecnością licznych. czasami przechodzącego w fiolet. iż zapobiega on pijaństwu (jego nazwa wywodzi się z greckiego amethystos . Zabarwienie kwarcu z niektórych złóż nie jest trwałe w świetle dziennym i szybko zanika. włóknistych wrostków niebieskawych amfiboli (krokidolitu). że kamień ten był dawniej używany znacznie częściej niż obecnie do wytwarzania ozdób. Współczesne wyroby rzadko dorównują im pięknością i precyzją wykonania. Były one bardzo poszukiwane ze względu na doskonałą przezroczystość i silny połysk. Barwę swą zawdzięcza obecności licznych wrostków zielonego aktynolitu. dzięki czemu zastępowały często inne. Te prawdziwe dzieła sztuki wytwarzano głównie z surowca pochodzącego ze złóż alpejskich. począwszy od form doskonale wykształconych kryształów aż do skupień drobnoziarnistych i zbitych.

Tak zwany kwarc berłowy. kiedy do stopionej masy szklanej dostały się przez nieuwagę drobniutkie opiłki miedzi. Stało się to w słynnej weneckiej hucie szkła Murano. nieco 89 szerszy. Naprzykład kwarc kapturowy tworzy specyficzne formy kryształów. zanim został on odkryty. zawierające maleńkie warstewki obcej substancji mineralnej . że imitacja tego kamienia pojawiła się wcześniej. najczęściej tworzą różnorodne kombinacje słupa heksagonalnego ograniczonego romboedrycznymi ścianami. Kwarc ruinowy (stonewall quartz) tworzą przerastające się kryształy ułożone w równoległe pasma. Dopiero później. wyróżnianych ze względu na szczególne wykształcenie i pokrój. niekiedy mają postać trapezoedru lub bipiramidy. Występuje w postaci zbitej i zawiera ogromną liczbę maleńkich blaszek miki i hematytu. spowodowane są obecnością włókienek amfiboli. Kąty między takimi samymi ścianami zawsze wynoszą 60°. powodują zaburzenia wzrostu kryształów i nierównomierny ich rozwój. Odmiany zanieczyszczone o szerokiej gamie 88 barw obejmowane są wspólną nazwą kwarcu zwykłego lub pospolitego. występuje jako powierzchniowa pseudomorfoza po rozpuszczeniu pierwotnego minerału. Szary rogowiec jest mieszaniną kwarcu i chalcedonu. Kwarc. jednak kąty między poszczególnymi przecinającymi się ścianami pozostają zawsze niezmienne. występuje on w postaci kryształów ograniczonych tylko ścianami romboedrycznymi. Warunki krystalizacji rzadko są idealne. niebieskoszare sokole oko oraz tygrysie oko z żółtymi włókienkami zwietrzałego krokidolitu. Na pierwotny słupkowaty kryształ. ruiny. a w szczególności krokidolitu. delikatne zabarwienie i jedwabisty połysk. które spowodowały efekt wyjątkowej błyskotliwości szkła. nadano mu tę samą nazwę.zawartości dużej liczby drobniutkich pęcherzyków gazu. Kryształy takie można rozbić jednym uderzeniem na szereg małych "kapturków". W zależności od zabarwienia wyróżnia się szarozielone kwarcowe kocie oko [zawierające wrostki azbestu]. nierówny dopływ substancji mineralnej. niekiedy zwany "plastrem miodu". które w przekroju poprzecznym przypominają kamienne ściany. narasta drugi. Właśnie na podstawie obserwacji . zmiany ciśnienia. Najrozmaitsze czynniki zewnętrzne. kwarcu babilońskiego przybierają kształty zwężające się ku wierzchołkowi. zwężający się na szczycie. niezależnie od stopnia równomierności wzrostu kryształów. Kwarc awenturynowy [awenturyn] jest bardzo osobliwym minerałem. wstęgowe odmiany kwarcu. Kryształy tzw. szczególnie wyraziste po oszlifowaniu. spotykany często w szczelinach łupków krystalicznych. podobnie jak brązowoczarny krzemień. którego jedyną pozostałością jest powłoka kwarcu. zwykle ograniczony z obu stron i zawsze zorientowany w tym samym kierunku co smuklejszy dolny kryształ. 90 Kryształy kwarcu są zwykle bardzo piękne. która przerywa normalny ich wzrost. Zdarzenie to miało charakter przypadkowy (po włosku per aventura) i dlatego uzyskany wyrób szklany nazwany został awenturynem. Ściany słupa są zwykle poprzecznie prążkowane (zbrużdżone). Kwarc gwiaździsty składa się z pojedynczych kryształów zgrupowanych w kształcie gwiaździstych skupień. ograniczona przestrzeń. takiej jak mika. W wyniku przetopienia niektórych skał porfirowych powstaje tak zwany kwarc porfirowy. jak i ich skupienia. kiedy odkryto minerał o podobnym wyglądzie. bez ścian pryzmatycznych. które nadają mu charakterystyczną migotliwość. Ich swoiste. drobnoziarnistych i zbitych odmian kwarcu spotyka się wiele innych kryształów. które powstając głównie z roztworów hydrotermalnych przybierają rozmaitą postać w zależności od warunków krystalizacji. Na rynku jubilerskim bardzo popularne są włókniste. Oprócz wspomnianych już krystalicznych. Chodzi tu zarówno o pojedyncze kryształy.in. m. Jest rzeczą interesującą. tworzy jeszcze inne formy.

Krzemień spotykany jest zwykle w postaci konkrecji utworzonych dzięki koncentracji organicznej substancji krzemionkowej. występujące wśród trzeciorzędowych piaskowców fliszowych [niewielkie złoża "diamentów marmaroskich" . kwarcyty).kryształów kwarcu duński lekarz. Masa niektórych pojedynczych kryształów przekraczała 800 kg. który często tworzy geody . W rejonie Hot Springs (Arkansas) odkryto próżnię skalną o wymiarach 2 x 10 m. Geody spotyka się również w skałach płonnych żył kruszcowych i w żyłach kwarcowych. gdzie pojedyncze kryształy dochodzą nawet do kilku metrów w obwodzie. geolog i mineralog Niels Stensen [Nicolaus Steno. Kwarc różowy spotykany jest zwykle w pegmatytach. Jak więc widać. Rogowiec występuje w żyłach rudnych jako minerał pochodzenia nieorganicznego. Kwarc jest najbardziej rozpowszechnionym minerałem w skorupie ziemskiej i stanowi ponad 12% jej składu. w miejscowości Zingenstock koło Grimsel w szwajcarskich Alpach Berneńskich odkryto ogromną grotę. W 1719 r. Słynie z nich w szczególności Madagaskar. Nazwano ją "kryształową komnatą". Ponadto około 47% krzemionki zawierają różnorodne krzemiany. łupki krystaliczne. Ze względu na wysoką odporność kwarcu na wietrzenie fizyczne i chemiczne jest on bardzo rozpowszechniony w wielu skałach osadowych i występuje w dużej ilości w aluwiach. Najbogatsze obecnie złoża kryształów kwarcu znajdują się we wschodniej i północno-wschodniej części Madagaskaru. w niektórych żyłach rudnych oraz w łupkach krystalicznych. pochodzą z łupków alpejskich. zwłaszcza przezroczystego. w pegmatytach. Brazylijskie kryształy mierzą niekiedy więcej niż pół metra grubości. W Karpatach na Ukrainie znajdują się złoża niewielkich. Najokazalsze kryształy kwarcu występują głównie w próżniach skalnych wśród gruboziarnistych granitów. W pustkach skalnych wśród skał wulkanicznych pojawia się także ametyst. ponieważ wydobyto z niej ponad 100 ton najpiękniejszych przezroczystych kryształów. często wspólnie z agatami. takich jak melafiry.skupienia kryształów narastające od ścian wolnej przestrzeni i skierowane wierzchołkami ku jej środkowi. z której wywieziono wagon towarowy czystego kwarcu. stan Goias). jak i na powierzchni Ziemi 92 w normalnych temperaturach. Kryształy czystego kwarcu występują zwykle w szczelinach łupków. tworząc tym samym naukowe podwaliny krystalografii. Stosunkowo często kryształy kwarcu występują w licznych niewielkich pustkach wypełnionych częściowo lub całkowicie pierwotnym roztworem krystalizacyjnym. głównie w mezozoicznych skałach osadowych. Może powstawać z gorących roztworów wodnych. Stanowią one ważne źródło informacji o warunkach powstawania kwarcu w poszczególnych złożach. W żyłach kruszcowych są one zazwyczaj skałą płonną. ale także i ze stosunkowo chłodnych. 91 wśród kryształów kwarcu spotykane są niekiedy prawdziwe giganty. sformułował w 1669 r. 1638-1686]. piaskach i żwirach. Najwspanialsze kryształy kwarcu. Podobne formy występowania są charakterystyczne dla kwarcu dymnego i morionu. podstawowe prawo krystalografii . ale również spotyka się je w skałach wulkanicznych. kwarc może powstawać w przyrodzie w bardzo zróżnicowany sposób. chociaż spotyka się również często żyły zbudowane z samego kwarcu. a także w Arkansas w Stanach Zjednoczonych AP. które należą do głównych minerałów skałotwórczych. Na Madagaskarze wydobywane są bloki kwarcowe o masie do 50 kg. Krystalizuje zarówno z magmy w wysokich przedziałach temperaturowych. w południowej Brazylii (rejon Cristalina w górach Serra dos Cristaes. idealnie przezroczystych kryształów kwarcu zwanych "diamentami marmaroskimi".prawo stałości kątów. Kwarc jest podstawowym składnikiem wielu skał magmowych (np. Stąd właśnie pochodzą największe znane dotychczas kryształy górskie. granitów) oraz licznych skał metamorficznych (gnejsy.

Atrakcyjne kwarce dymne występują również w Czechach. Złoża różowego kwarcu występują głównie na Madagaskarze i w Brazylii. ale przewyższają je znacznie rozmiarami i urodą. 94 Zbite skupienia kwarcu żelazistego występują w niektórych żyłach rudnych w okolicy Hofovic w Czechach. Przypominają one nieco wspominane poprzednio "diamenty marmaroskie". Niestety. Rzadko zdarzają się większe nagromadzenia złożowe włóknistych odmian kwarcu. "hiszpański topaz". w rejonie Styrii (Austria). . 93 Najwspanialsze europejskie ametysty pochodzą z Uralu (Murzinka) oraz z żył rudnych w Karpatach. przede wszystkim w okolicach St. odkryto w 1868 r. Zielony kwarc awenturynowy wysoko ceniono w Chinach. Naturalne kryształy cytrynu są stosunkowo rzadkie. Podobne. że przypominają rzeczywiście prawdziwe diamenty. "topaz Madera" lub "topaz uralski". Za najdoskonalej wykształcone okazy uznawane są kryształy górskie znajdowane w próżniach skalnych słynnych śnieżnobiałych marmurów kararyjskich w północnych Włoszech. W Europie większe złoża kwarcu różowego znane są z pegmatytów na obszarze Bawarii oraz z terenów Uralu. [W Polsce piękne kryształy kwarcu dymnego i morionu spotykane są obecnie przede wszystkim w kawernach wśród granitów masywu strzegomskiego na dolnym Śląsku]. Podobne są "diamenty z Herkimer". m. na Madagaskarze i w stanie Kolorado (USA). w okolicy Baligrodu].in. Tworzą one zazwyczaj duże skupienia kryształów w pustkach skał granitowych. gdzie oprócz odmian zbitych spotyka się formy krystaliczne. Mierzyła ona 10 x 5 x 3 m. Poszczególne części tej geody podziwiać można w licznych muzeach. Awenturyn znajdowany jest także często na Uralu (Miass). w Brazylii. formy krystaliczne zaś w Nadrenii Północnej-Westfalii (Iserlohn). a jej całkowita masa wynosiła 7 ton. Jedną z największych. Republiki Południowej Afryki (Góry Azbestowe) i Chin. w szwajcarskim kantonie Uri. Gotthard. gdzie nazywano go cesarskim kamieniem Yu. o wymiarach 6 x 4 x 2 m. skąd wydobyto 30 ton kwarcu dymnego. Syberii oraz w Indiach.spotykane są także w polskich Bieszczadach.in. pojedynczych osobników kryształu górskiego w rejonie Herkimer w pobliżu Nowego Jorku. Pokaźne złoża tygrysiego oka zostały odkryte stosunkowo niedawno w Australii. [W Polsce niewielkie złoża delikatnie zabarwionych ametystów można obecnie spotkać w niektórych żyłach kwarcowych i w pustkach skał wulkanicznych na Dolnym Śląsku]. Kwarcowe kocie oko i sokole oko oraz szczególnie cenione tygrysie oko występuje głównie na terenie Sri Lanki. Większość spotykanych na rynku jubilerskim cytrynów to sztucznie podgrzewane ametysty lub dymny kwarc. W Europie większe jego złoża spotyka się m. "złoty topaz". Największa geoda ametystowa znaleziona została w 1900 r. Są one oferowane pod różnymi nazwami. oprócz wspominanych złóż w Brazylii i Urugwaju. Najpiękniejsze okazy pochodzą z Brazylii i z Uralu. Największy okaz z tego stanowiska jest eksponowany w Muzeum Historii Naturalnej w Bernie (największy kryształ ma długość 70 cm i masę 130 kg). Ich wyjątkowa przezroczystość i silny połysk sprawia. barwy ametystów z Bańskiej Szczawnicy szybko blakną pod wpływem światła dziennego. przede wszystkim w pegmatytach z okolic Dolni Bori. występujące w postaci luźnych. a w szczególności z rejonu Cavnic w Rumunii oraz Bańskiej Szczawnicy na Słowacji. chociaż znacznie mniejsze gniazda kryształów lub zbitych odmian kwarcu występują w okolicach Idar-Oberstein w Niemczech lub u podnóży Karkonoszy. skąd pochodzą najbardziej soczyście zabarwione odmiany tych kamieni. w Rio Grande do Sul w Brazylii. Najzasobniejsze złoża ametystu. Cenne złoża kwarcu dymnego i morionu znajdują się w Alpach. Wspaniałe druzy kwarcu dymnego znajdowane są na Uralu (Murzinka). znajdują się w Meksyku i na Madagaskarze (Betafo).

in. adular.sagenitu. W Stanach Zjednoczonych zużycie kwarcu syntetycznego przekracza rocznie 3000 ton. Są to np. jak np. Rozmaite odmiany kwarcu są chętnie wykorzystywane w gliptyce. do mikroskopów polaryzacyjnych służących do badań mineralogicznych. poddając dalszym oględzinom. W regionach. wykorzystuje się obecnie przede wszystkim do wytwarzania większych przedmiotów artystycznych. Przezroczysty. a przede wszystkim okazów kryształu górskiego oraz towarzyszących im często innych minerałów. Kwarc dymny. sztuce rzeźbienia i rytowania kamieni w postaci miniaturowych płaskorzeźb (gemm) z wzorem wypukłym (kamea) lub wklęsłym (intaglio). Decyduje o tym wysoka twardość i odporność tej odmiany kwarcu. cytrynów. Poddane napromieniowaniu odzyskują pierwotną barwę fioletową. kwarców dymnych. Do ametystów. bezbarwny kwarc naturalny wykorzystywany jest m. igiełki aktynolitu. syntetyczne kryształy kwarcu mają ogromne znaczenie dla przemysłu. szczególnie w elektronice. sprzedaje się je turystom po stosunkowo wysokich cenach. które podnoszą ich wartość jubilerską. do wytwarzania szkieł optycznych. Znane są one pod różnymi poetyckimi nazwami: "strzały Amora". a nawet kwarcu różowego można stosować szlif brylantowy lub też nadaje im się postać kaboszonu o kształcie wydłużonym. Określają oni uderzeniami młotka położenie kawern. płatki zielonego chlorytu. a jej wartość szacowana jest na około 18 mln USD. We wszystkich krajach rozwiniętych stale wzrasta popyt na syntetyczne kryształy kwarcu. Niektóre przezroczyste odmiany kwarcu zawierają bardzo interesujące wrostki innych minerałów. Aby prześledzić bieg żył kwarcowych. To samo dotyczy pięknie wykształconych kryształów kwarcu. chociaż kryształy kwarcu wykorzystywane do tych celów są już dziś najczęściej wytwarzane syntetycznie. "włosy Tetydy". Stosowane są one w różnych instrumentach optycznych (m. Obecnie kwarc jest ważnym surowcem mineralnym dla przemysłu szklarskiego i optycznego.). Czyste. gdzie można je znaleźć. często brane także za szlachetne topazy. Niektóre ametysty podgrzewane do temperatury około 250°C zmieniają barwę na głębo komiodowożółtą. "włosy Wenery". Bardzo szerokie zastosowanie znajduje kwarc w radiotechnice i optoelektronice. do konstrukcji teleskopów astronomicznych itd. bezbarwny kwarc (kryształ górski). w Alpach. nawet wówczas gdy doskonale nadają się do celów jubilerskich. a następnie otwierają je oskardem.in. morion i ametyst służą do wykonywania dużych kamieni zdobiących pierścienie. owalnym i okrągłym. turmalinu lub brązowego rutylu . Owe kawerny występują często w najbardziej niedostępnych miejscach. tzn. Są to bowiem w większości kryształy zbliźniaczone. poszukiwacze kryształów (Strahler) 95 wdzierają się w najbardziej niebezpieczne rejony Alp.in. Ametyst ma zastosowanie przede wszystkim w wyrobie biżuterii i drobnych przedmiotów dekoracyjnych. 96 . ale przede wszystkim o idealnej strukturze wewnętrznej (monokryształy). która wymaga materiału nie tylko doskonale czystego. W ten oto stosunkowo prosty sposób uzyskiwane są sztuczne cytryny. Wiele takich "kryształowych grot" odkryto m. w Szwajcarii. np. Wymogów tych nie spełniają zazwyczaj naturalne kryształy. Niektórzy poszukiwacze mają niekiedy szczęście stać się odkrywcami zapierających swą wspaniałością dech w piersiach prawdziwych "grot kryształowych". kryształów górskich. w spektroskopii.Czysty. ponieważ zbliża się moment całkowitego niemal wyczerpania złóż kwarcu naturalnego (kryształu górskiego) przydatnego dla celów technicznych. W ostatnich latach zwraca się szczególną uwagę na doskonalenie technologii produkcji kwarcu syntetycznego. Jego wartość jako kamienia ozdobnego zależy od bogactwa odcieni i intensywności zabarwienia kryształów. stosunkowo niedrogi kamień ozdobny. których ściany zdobią czyste kryształy górskie lub bajkowe kryształy kwarcu dymnego.

Przedstawiał on wspaniałą kompozycję pejzażową i. polecił ozdobić tym kamieniem wszystkie swoje ulubione pomieszczenia. Krzemionka uwolniona z pierwotnych minerałów pod wpływem działania gorących roztworów ulega ponownej krystalizacji w szczelinach skalnych w postaci drobnoziarnistych skupień zbitego. nieprzezroczystego kwarcu lub skrytokrystalicznego chalcedonu. W salach i komnatach pałacowych znajdują się wielkie kolumny i wazy. zróżnicowana. który w 1347 r. ciemne i czarne jaspisy indyjskie nosiły pierwotnie nazwę "morion". gdzie były one przecinane i szlifowane.zmiana barwy). a później nawet i portretów. najczęściej melafirów. uznawany za jeden z siedmiu cudów świata. żółty. Pliniusz stosował termin "jaspis" jedynie dla określenia jaśniejszych odmian tego kamienia. Wiele ciekawych informacji o popularności jaspisu w dobie renesansu zawiera dzieło Boetiusa de Boota. W tym czasie jaspisy i ametysty wydobywano z żył po saskiej stronie Gór Kruszcowych (okolice Drezna). Jaspisy występują w przyrodzie stosunkowo często. R. De Boot opisuje na przykład wielki blat stołu z cesarskiej kolekcji. a następnie przewożono do Pragi. wyłożony barwnymi jaspisami pochodzącymi ze złóż u podnóża Karkonoszy. Wacława na Hradczanach w Pradze. zielony. że w przeszłości był on nawet bardziej popularny niż obecnie. czerwony. krwistoczerwonymi plamkami hematytu nazywany był heliotropem (z greckiego Helios . połysk tłusty lub szklisty. Popularność jaspisów przetrwała do średniowiecza. Niekiedy jaspisy powstają w wyniku metamorfizmu skał osadowych poddanych oddziaływaniu gorących law melafirowych. Czerwonokrwiste jaspisy zdobią ściany kaplic czeskiego zamku Karlstein i słynnej kaplicy Św. np. żółte i brązowe barwy pochodzą od limonitu. Tw. i trepa. Są to główne składniki jaspisów obok domieszek naturalnych. Były to początki sztuki rzeźbienia i rytowania kamieni (gliptyki).Mieszanina kwarcu romboedrycznego. barwiących substancji mineralnych. Starożytni Egipcjanie. od białej do szarej [Termin "jaspis" stosuje się najczęściej do określenia skrytokrystalicznych skał krzemionkowych]. . Wyjątkowo bogata kolekcja najrozmaitszych obiektów sztuki zdobniczej wykonanych z jaspisu przechowywana jest w Ermitażu (dawny Pałac Zimowy) w Petersburgu. Czerwone zabarwienie powoduje sproszkowany pylasty hematyt. później zastosowaną dla określenia ciemnego kwarcu 97 dymnego. zatytułowane Gemmarum et lapidum historia. tropein . Grecy i Rzymianie używali jaspisu do wyrobu ozdób i amuletów. Wykorzystywane do tych celów jaspisy wyróżniają się ogromną rozmaitością barw i pochodzą z bogatych złóż w rejonie Orska na Uralu. liczące niekiedy po kilka metrów. [Obecnie nazwę "heliotrop" odnosi się do ciemnozielonych odmian chalcedonu ubarwionych charakterystycznymi czerwonymi plamkami]. okoio 7. zazwyczaj z towarzyszącymi im agatami i chalcedonami. Jaspis jest jednym z tych kamieni ozdobnych i dekoracyjnych.słońce. brunatny. Dekoracje owe pochodzą z okresu panowania cesarza Karola IV. wielobarwny. które były dobrze znane już w starożytności. które były sporządzane czasami z jednego bloku jaspisu przez rzemieślników ze słynnych rosyjskich warsztatów w Peterhofie i Jekaterynburgu. Wspaniale obrabiane indyjskie jaspisy odnaleźć można w kolekcjach hinduskich maharadżów. Można powiedzieć. a zielone odmiany zawdzięczają swe barwy domieszkom włóknistych skupień chlorytów. Powstają głównie w wyniku krystalizacji gorących roztworów w szczelinach skał wulkanicznych. Jednocześnie wymieniał wiele barwnych odmian. stosując różnorodne metody wiercenia otworów w kamieniach oraz rzeźbienia na ich powierzchni znaków i symboli. nadając im osobne nazwy. nadwornego lekarza cesarza Rudolfa II. przewyższał sławą wiele innych dzieł sztuki wykonanych w owej epoce z czeskich jaspisów. Zielony jaspis z regularnymi. G. skrytokrystalicznego chalcedonu i domieszek barwiących. O pięknie barw jaspisu wspomina już Pliniusz.

Chalcedon wywodzi swą nazwę od starożytnego miasta Chalcedon (obecnie Kalkidoy) w pobliżu dzisiejszego Stambułu.59-2. Dzięki temu warsztaty owe zyskały impuls do szybkiego rozwoju na znacznie większą skalę i wyparły czeskie produkty z europejskiego rynku. klamer. kaset. Najpiękniejsze odmiany jaspisu wykorzystywane są także jako kamienie ozdobne w jubilerstwie. występowanie w dużych blokach. jak np. gdzie występują chalcedony i agaty. przyciski do papieru. Decyduje o tym jego wysoka odporność fizyczna i chemiczna. Są to głównie rozmaite naczynia dekoracyjne. Słynnym ośrodkiem obróbki tych kamieni był rejon położony u podnóża Karkonoszy w Czechach. biała do szarej Chalcedon był doskonale znany ludom starożytnym. 2. co najważniejsze atrakcyjny wygląd.skrytokrystaliczny. często cętkowany. które napływały do warsztatów w Idar-Oberstein (Nadrenia). Brazylii i w Egipcie. Po przecięciu i oszlifowaniu mają one rzeczywiście bardzo atrakcyjny wygląd. 99 Romboedryczny . Tego typu konkrecje.61 g/cm3. Wspaniałe jaspisy występują w rejonie Kozakova w czeskich Karkonoszach. Szczególnie wysoko ceniono go w Egipcie. w wapieniach na obszarze Egiptu. 6. wydłużone formy. tworzące zazwyczaj płaskie. połysk tłusty lub szklisty. plazma oraz karneol. najczęściej mlecznoszary. Charakteryzują się one dość niezwykłą powierzchnią ukształtowaną przez ziarenka piasku niesione przez pustynne wiatry. pozbawionych skaz. sard) lub zielony (plazma). łatwa dostępność. wisiorów. Wyroby z jaspisu są również bardzo popularne w Rosji i na Ukrainie oraz w niektórych rejonach Stanów Zjednoczonych AP. Znajdowano je głównie w sarkofagach mumii wraz z innymi klejnotami i kamieniami ozdobnymi. którego nazwa pochodzi od łacińskiego słowa carneus (mięsny) i nawiązuje do czerwonego koloru tego kamienia. z reguły w tych samych miejscach. naszyjników itp. Złoża jaspisów odkryte zostały również ma Madagaskarze. prasinos - . puchary. Do dziś przetrwały wykonane z chalcedonu skarabeusze wyobrażające żuka Ateu-chus sacer. Jego nazwę wywodzi się z greckiego chryzos . przydatnym do wyrobu wielu przedmiotów. Dobrze znane są również niemieckie jaspisy zwłaszcza z Nadrenii (Idar-Oberstein) oraz z wielu stanowisk 98 w Saksonii (dolina rzeki Miiglitz i okolice Chemnitz). jabłkowozielona odmiana chalcedonu. G. żółtoczerwony (karneol. szczególnie w pasie pustynnym wzdłuż doliny Nilu. Heliotrop spotykany jest w wielu złożach indyjskich wraz z innymi odmianami jaspisu. które pokrywano hieroglifami i noszono jako amulety. agatów i kwarców ze złóż w Brazylii i Urugwaju. gdzie wydobywane są bryły jaspisu o masie kilku ton. Duże złoża znajdują się również w Indiach. różnorodnie zabarwiony. przede wszystkim o charakterze ozdobnym. W artystycznej obróbce chalcedonów przodowali starożytni Egipcjanie. W średniowieczu bardzo cenionym kamieniem ozdobnym był chryzopraz. zwłaszcza elegancko rzeźbionych uchwytów. Z tych względów był on już od czasów starożytnych cenionym materiałem służącym do wyrobu rozmaitych drobnych przedmiotów ozdobnych. Grecji i w Azji Mniejszej. Tw. występują np. mozaiki itp. W starożytności znano już liczne odmiany chalcedonów. oraz. pierścieni. Obrabiane są one w miejscowych warsztatach szlifierskich lub eksportowane do Europy. Wykonywane są z nich najrozmaitsze przedmioty ozdobne i pamiątki dla turystów. wspaniale rzeźbionych lub grawerowanych brosz. Te bardzo ciekawe. Jaspis jest doskonałym surowcem. przycisków oraz bardziej wartościowych. kasztanowobrązowe lub kawowobrązowe "otoczaki" jaspisowe o silnym połysku noszą również nazwę "kwarcu Nilu". zwykle bowiem są pięknie warstwowane oraz urozmaicone krzaczastymi nalotami dendrytowymi przypominającymi gałązki skamieniałego mchu. gdzie odkryto jego złoża. R.złoty. Słynne złoża znajdują się na południowym Uralu. z których są wypreparowywane podczas procesów wietrzenia.5.Jaspisy tworzą również rozmaite konkrecje w skałach osadowych. piękna. Prosperował on doskonale aż do momentu pojawienia się dużych ilości jaspisów.

Bardzo pospolite są przezroczyste odmiany chalcedonów o barwie szarej . Chalcedon tworzy najczęściej skupienia zbite lub nieregularne formy naciekowe o nerkowatym kształcie. Dawniej procesy sztucznego barwienia okryte były tajemnicą. na Słowacji i Sardynii (La Speranza). limonit i chloryt. Jego powierzchnia ma z reguły przełam nierówny lub zadziorowaty. w Austrii (Styria). Urugwaju i w Indiach. Wydobywane są tam często bryły chalcedonu w masie kilku ton]. bezpostaciowej substancji mineralnej. 101 Jeśli submikroskopowe pory pomiędzy poszczególnymi włóknami krystalicznymi są nieco większe niż zazwyczaj. z przedgórza Karkonoszy w Czechach. że władca ów wysyłał w rejony jego występowania specjalnych poszukiwaczy. wypełniane są wtórnie przez żel krzemionkowy. Często występuje razem z opalem oraz różnymi minerałami barwnymi. Jego nazwa jest pochodzenia mongolskiego i znaczy tyle co "piękny kamień". Kacholong jest kredowobiałą mieszaniną chalcedonu i opalu. powstających z szybko krzepnącej lawy. ale przede wszystkim strukturą wewnętrzną substancji krzemionkowej. tworzące się w tych skałach stopniowo po uwalniających się gazach. ale są powszechnie znane.in. przede wszystkim na obszarze Dekanu. Ogromna rozmaitość odmian chalcedonów określana jest głównie na podstawie charakterystycznej kolorystyki. Używane przez kolekcjonerów nazwy różnych odmian barwnych chalcedonu nie mają często większego uzasadnienia z mineralogicznego punktu widzenia. Obecnie skupienia chalcedonu spotykane są nie tylko w skałach 102 pierwotnych. W czasach panowania cesarza Rudolfa II zapotrzebowanie na chalcedon było tak wielkie. Karneol [karnioll swoje czerwone zabarwienie zawdzięcza tlenkom żelaza. dziś są stosowane powszechnie. które tworzą niekiedy miniaturowe groty. Plazma ma barwę zieloną pochodzącą od domieszek chlorytu. która różni się od wielu innych odmian nie tylko cechami zewnętrznymi. pomarańczowa odmiana jest cenionym kamieniem ozdobnym. Liczne pustki. które przenoszą je niejednokrotnie na znaczne odległości. Na pierwszy rzut oka chalcedon sprawia wrażenie zbitej. Chalcedon jest więc skrytokrystalicznym kwarcem tworzącym liczne odmiany o różnych własnościach optycznych. że jest on w rzeczywistości zbudowany z bardzo drobnych. W Europie znane są głównie złoża z rejonu Idar-Oberstein w Nadrenii (Niemcy). przeświecających lub bladoniebieskich. włóknistych osobników krystalicznych ułożonych pasmowo lub promieniście. takimi jak hematyt. ale również w zwietrzelinie skał wulkanicznych. Dopiero pod mikroskopem okazuje się. Agat mszysty jest chalcedonem zawierającym niewielkie dendryty w postaci tlenków żelaza lub manganu (brązowe lub czarne) albo też chlorytu (zielone). Chalcedon może również powstawać jako minerał wtórny w wyniku rozkładu krzemianów. z Islandii i Wysp Owczych. Chryzppraz jest zielonojabłkową odmianą chalcedonu zabarwioną tlenkami niklu. chalcedon i jego odmiany mogą być sztucznie barwione. niebieskawej lub żółtej. Największe i najbogatsze złoża chalcedonu występują w szczelinach i pustkach skalnych w melafirach i innych wulkanitach o teksturze migdałowcowej. 100 Chalcedon jest bardzo interesującą odmianą kwarcu. W rejonach tych występują pięknie ukształtowane formy naciekowe w postaci niewielkich stalaktytów i stalagmitów chalcedonowych o barwach białych. . [Najważniejszym rejonem eksploatacji chalcedonu jest obecnie Urugwaj i sąsiadujący z nim stan Rio Grande do Sul w Brazylii. Pierwotne i wtórne złoża tego typu występują w Brazylii. wyposażonych w rozmaite przywileje. Jego czerwonobrunatna. Tego typu złoża pojawiają się w powierzchniowej strefie niektórych złóż kruszcowych m.zielonkawy. Występują one również często w aluwiach strumieni i rzek.

co zapewniało oryginalność wyrobu. R. ale oczywiście agat był znany i stosowany znacznie wcześniej. stosując go nie tylko do wytwarzania przedmiotów ozdobnych i wyrobu najrozmaitszych naczyń i waz. Surowiec. Chalcedonu. biała do szarej Agat jest i był zawsze jednym z najbardziej popularnych kamieni ozdobnych. zmienna. barwy . oraz z okolic miasta Mocna (Al Mukna) w Jemenie (czarne). W czasach starożytnych karneol znajdowano w Arabii i w Egipcie.patrz tekst. Semon. Takie okazy znane są pod nazwą "enhydros". intaglia) rzeźbione w agacie. kompasów i innych instrumentów oraz do produkcji tłuczków i moździerzy chemicznych.n. G.Odmiana chalcedonu zwana plazmą powstaje podobnie w wyniku wietrzenia serpentynów i występuje często razem z opalem. Kacholong spotykany jest głównie na obszarach pustynnych w Mongolii. Ponieważ piękne agaty występowały bardzo rzadko. W Europie spotykany jest na przedgórzu Karkonoszy w Czechach oraz na obszarze Siedmiogrodu w Rumunii. podobnie jak jaspisu i agatu. Były one wówczas wysoko cenionymi kamieniami ozdobnymi. ale także do sporządzania wszelkiego rodzaju amuletów. że był jednym z najwcześniej dostrzeżonych kamieni. a ich powstanie łączono z ingerencją sił nadprzyrodzonych.). w skałach bazaltowych u podnóża Karkonoszy oraz w próżniach krzemionkowych konkrecji występujących w jurajskich wapieniach krasowych na Morawach. wśród ilastych syderytów. Diodoras. Także wśród kolekcjonerów ogromnie popularne są różne odmiany chalcedonu. biały kacholong). zawierające inkluzje cieczy . na Uralu 104 (zielony i czarny. Do najpiękniejszych i najwyżej cenionych ozdób należały słynne gemmy (kamee. Sproszkowany chalcedon używany jest do polerowania wielu twardych materiałów oraz jako dodatek do niektórych barwników i farb. To właśnie Teofrast nadał 105 nazwę temu kamieniowi. prawdopodobnie od miejsca jego zwania Dirillo) na południu Sycylii. która wywodzi się z greckiego hydor . Również i obecnie importowane są do Europy z tych właśnie rejonów oraz z Brazylii i Indii.pozostałość pierwotnego roztworu. Z kolei odporność chemiczna sprawia. używa się do wyrobu najrozmaitszych przedmiotów ozdobnych. Twardością chalcedony nieznacznie tylko ustępują kwarcom. Tw. lekarza i przyrodnika Teofrasta (376-287 p. Ponieważ agat charakteryzuje się wyjątkowo zróżnicowanym i pięknym zabarwieniem. Przez wieki przetrwały nazwiska greckich artystów (np. nic więc dziwnego. że ich wyroby cieszyły się w antycznym świecie ogromnym zainteresowaniem. romboedrycznego kwarcu i bezpostaciowego opalu. wykorzystywano z niezrównaną doskonałością i mistrzostwem. uważano je za coś niezwykłego. Najważniejsze złoża agatu mszystego znajdują się w Indiach (zielony). We wszystkich kulturach starożytnych sięgano po agat. Karneol występuje głównie w Brazylii i w Indiach (najpiękniejsze karneole pochodzą z okolic Bombaju). w przybliżeniu 7. Wtórne złoża chalcedonu spotykane są również w wielu innych miejscach. Najwyższy poziom w artystycznej obróbce agatów osiągnęli starożytni Grecy. że chalcedon jest doskonałym surowcem do wytwarzania elementów stabilizujących wag precyzyjnych. Daidolas . Szczególnie interesujące są niektóre chalcedony z Urugwaju i Brazylii. Wykorzystywali go już starożytni Sumerowie i Egipcjanie. Najlepsze złoża chryzoprazu znajdują się w Polsce na Dolnym Śląsku w okolicach Szklar i Ząbkowic oraz w Australii [Marlborough Creek]. które w Europie występują pod nazwą kamieni z Moch. Pierwsze wzmianki o nim znaleźć można w dziełach greckiego filozofa. nic więc dziwnego. Agaty nadawały się do tych celów w sposób szczególny ze względu na rozmaitość barw i niepowtarzalność wzorów. a zbliżony doń sard i sardonyks w Azji Mniejszej.in.e. m. z którego powstawały te wspaniałe dzieła.woda [lub określane bywają mianem agatu wodnego]. w pokładach węgla kamiennego lub jako konkrecje w skałach osadowych (np. Mieszanina skrytokrystalicznego chalcedonu. Najwcześniejsze gemmy agatowe przedstawiały zwykle różne motywy religijne.

nadworny snycerz gemm na dworze Aleksandra Wielkiego. wystawiono ją na Kapitelu jako akt dziękczynienia bogom za odniesione zwycięstwo nad Mitrydatesem. Szczególnie przydatne do tych celów są agaty brazylijskie. ponieważ porowatość poszczególnych warstewek nieraz znacznie się różni. odnaleziony na ziemiach zajmowanych przez Etrusków. mógł określić liczbę i rangę poległych dowódców po insygniach wytłoczonych na pierścieniach.n. utworzono w Rzymie pierwszą kolekcję agatowych klejnotów. m. Po zdobyciu Konstantynopola przez Turków sztuka gliptyki upadła. z reguły poszczególne pasemka odzwierciedlają kształt pustki skalnej. Pierścienie z agatu znano w Rzymie od najdawniejszych czasów. utrzymywane w tajemnicy. Świadczy o tym najstarszy rzymski klejnot z agatu w postaci skarabeusza. Około 85 r. p. z którymi utrzymywali bliskie kontakty.e. 106 Rzymianie. Oprócz wspaniałych dzieł sztuki sporządzano z agatu przedmioty codziennego użytku. Metody barwienia.).n. Agatowe warstewki są zwykle żywo zabarwione. Regularnie ułożone pasma są doskonale widoczne po przecięciu i oszlifowaniu agatu.in. Nawet i dziś nie znamy wszystkich sposobów barwienia stosowanych przez artystów owej epoki. Swą wiedzę zdobywali także wśród cywilizowanych ludów Azji i Afryki. Po upadku imperium rzymskiego tradycje obróbki agatów kontynuowano na wschodzie. p. Specjalnością rzemieślników z Konstantynopola stała się umiejętność barwienia agatów przez podgrzewanie. wykorzystywano je podczas ich barwienia jeszcze w Konstantynopolu. a w szczególności umiejętność wyrobu tradycyjnych pierścieni i tłoków pieczętnych. tzw. kryształu górskiego lub ametystu. 107 Agaty występują zwykle w migdałowcowych pustkach melafirów i innych skał powstających w wyniku aktywności wulkanicznej.e.i inni). szybko opanowali sztukę artystycznej obróbki agatów. pozostające po ulotnieniu się gazów z krzepnącej lawy.n. Najwspanialsze jednak dzieła sztuki rzeźbiarskiej w agacie należy bez wątpienia przypisać artystom greckim. 108 Stosowane obecnie sztuczne barwniki dają możliwość uzyskania całego bogactwa odcieni. przez długie stulecia przekazywano z pokolenia na pokolenie tylko w wąskim kręgu. co zmniejszyło również popularność agatów. Hannibal po zwycięskiej bitwie pod Kannami (216 r. Niekiedy centralna część agatu pozostaje wolna i wówczas powstają w niej kryształy kwarcu dymnego. w której pokonał legiony rzymskie. królem Pontu. przez który przedostawał się do wnętrza roztwór krzemionkowy wraz z substancjami barwiącymi. Liczne pustki skalne. Mniej porowate warstewki nie przyjmują barwnika i pozostają w naturalny sposób bledsze lub całkowicie białe. Największą sławę zyskał Pyrgoteles. Te własności agatów zostały już wcześniej dostrzeżone i jak poprzednio wspomniano. Znacznie bogatszą i piękniejszą kolekcję stworzono nieco później z łupów wojennych Pompejusza. uzyskiwano w ten sposób kolory czerwony i czarny. Owe agatowe wypełnienia są znacznie twardsze i bardziej odporne niż otaczające je skały i dzięki temu zachowują się one doskonale w zwietrzelinie po rozpadzie skał macierzystych. p. Pierścienie z agatu przesłane zostały do Kartaginy jako trofeum wojenne. którą stopniowo wypełniał pierwotny roztwór krzemionkowy. spadkobiercy kultury greckiej. W 61 r. . Jego to sygnaturę podrabiali starożytni i współcześni fałszerze.e. co umożliwia ich sztuczne barwienie. Czasami dostrzegalny jest również wyraźnie otwór wejściowy. chociaż początkowo nosić je mogli tylko patrycjusze. zostały następnie wypełnione przez oziębiony roztwór krzemionkowy. w Bizancjum. różne ozdoby i pieczęcie. daktyliotekę. który zastygając powoli utworzył agaty. Niektóre agaty mają doskonałą porowatość.

nieporównywalnym z niczym.3 g/cm3. a wszystko to razem mieni się niewiarygodną kompozycją barw. oraz w Rumunii. Podobnie jak chalcedony. 1.5-6. G. Płóczki Dolne) oraz w okolicach Kamiennej Góry i Kłodzka]. Wciąż cieszą się zainteresowaniem sygnety. Niekiedy 110 występuje w postaci żyłowej lub wstęgowej.. wazy. głównie w okolicach Schlottwitz. szkatułki. Najstarsze zachowane przedmioty wykonane z opalu datowane są na około 500 r. p. Najsłynniejszym historycznym opalem był Ogień Troi.5. Tworzy naskorupienia. Opal jest bezpostaciową substancją mineralną. bezbarwny. .n. również agaty mają szerokie zastosowanie w różnych gałęziach przemysłu. R. często o nerkowatym kształcie. znacznie rzadziej. przyciski do papieru.in.n.e. rzadziej różnobarwny. często wykazuje opalescencję (grę barw). a także. na Uralu i Syberii oraz na Islandii. głównie w Górach Kaczawskich (Nowy Kościół. chociaż te ostatnie nie są najwyższej jakości. a raczej niezrównana gra barw. na przedgórzu Karkonoszy w Czechach. 5. p. Ma on szlachetny ogień rubinu.9-2. przede wszystkim w stanie Rio Grande do Sul na pograniczu z Urugwajem. Są to m. rozmaite naczynia. gorejącą purpurę ametystu i morską zieleń szmaragdu. Nic więc dziwnego. tworzy pseudomorfozy po innych minerałach." Powiadano. W XIX stuleciu największym ośrodkiem wydobycia i obróbki agatów był Idar-Oberstein w Nadrenii. a w XVI i XVII stuleciu wydobywano je u podnóża Karkonoszy w Czechach. należący do francuskich klejnotów koronnych cesarzowej Józefiny. którego barwy. biały. w Saksonii. ale trudno go określić i opisać. Pliniusz pisał: "Płaski kamień szlachetny zwany opalus jest najcenniejszym ze wszystkich kamieni. szklisty lub perłowy. Agaty znajdowane są również w Indiach (półwysep Kathijawar). które za Pliniuszem Starszym stosowano początkowo tylko dla określenia opalu szlachetnego. popielniczki itd. Popularność opali. że opal był jednym z pierwszych kamieni szlachetnych wykorzystywanych do celów zdobniczych i wysoko cenionych już w czasach starożytnych. żółtoczerwony (opal ognisty). który był miłośnikiem tych kamieni i zgromadził na dworze praskim wspaniałą kolekcję wyrobów artystycznych z agatów. który posiadał kunsztownie grawerowany opal o wielkości zaledwie orzecha laskowego. przybory do pisania. Za najbogatsze w Europie uważa się złoża w okolicach Idar-Oberstein w Nadrenii (obecnie są one już praktycznie wyczerpane). w Chinach.). są zjawiskiem zupełnie wyjątkowym. utrzymywała się przez wieki i trwa do dziś. Obecnie przechowywany jest on w zbiorach Muzeum Historii Naturalnej w Paryżu. że rzymski senator Noniusz. biała lub bezbarwna Opal jest minerałem. Mimo iż biżuteria i inne wyroby z agatów nie są już tak popularne jak w przeszłości. stalaktytowe lub wypełnienia pustek skalnych.Najbardziej znane są złoża agatów w Brazylii. 109 Bezpostaciowy. W XIV wieku agaty pozyskiwano głównie z wielu stanowisk w Saksonii.e. Tw. formy naciekowe i graniaste. wolał wybrać wygnanie niż oddać go wielkiemu triumwirowi Markowi Antoniuszowi (83-30 r. który z czasem stał się centrum przemysłowej obróbki kamieni szlachetnych i ozdobnych pochodzących z różnych rejonów świata. a zwłaszcza szlachetnych odmian charakteryzujących się wyjątkową grą barw. szczególnie wykonywane z onyksu i karneolonyksu (sardonyksu). wciąż istnieje zapotrzebowanie na przedmioty artystyczne wykonywane z agatów. Jego nazwa pochodzi od starego słowa łacińskiego opalus. Szczególną popularnością cieszyły się one w okresie panowania cesarza Rudolfa II. połysk woskowy.. [W Polsce większe złoża pięknie zabarwionych agatów znaleziono na dolnym Śląsku w skałach wulkanicznych (porfirach i melafirach).

Wartość jubilerska tego kamienia jest jednak wielce problematyczna. Jego zielona barwa pochodzi od licznych drobniutkich włókienek serpentynu powstałych w trakcie jego rozkładu. od nieprzezroczystego do przeświecającego. ale niekiedy zawartość wody dochodzi do 34%. Hydrofan [opal wodnisty! jest natomiast szczególnie interesujący z mineralogicznego punktu widzenia. głównie żelaza (np. Opal prazowy lub prazopal ma barwę zieloną pochodzącą od uwodnionych krzemianów niklu. Zjawisko to spowodowane jest załamaniem i rozszczepieniem promieni świetlnych w związku z obecnością drobniutkich. Zabarwienie niektórych opali spowodowane jest obecnością tlenków metali. Opal mleczny jest mieszaniną opalu i krystalicznej krzemionki. Zanurzony w wodzie odzyskuje ponownie przezroczystość i grę barw. Ciemne odmiany szlachetnych opali. Opal jaspisowy (jaspopal) jest intensywnie i bogato zabarwioną mieszaniną opalu i chalcedonu oraz mikrokrystalicznego kwarcu i mineralnych pigmentów. Włochy). Kamień ten przywiózł do Europy z Meksyku znakomity niemiecki przyrodnik Aleksander Humboldt (1769-1859). To właśnie dzięki tym niezwykłym własnościom optycznym opal uznawany jest za jeden z najcenniejszych kamieni szlachetnych. Spośród wszystkich kamieni drogocennych opal szlachetny wyróżnia się najdoskonalszą. kulistych cząstek bezpostaciowej krzemionki skupiających się w swoistą. zostały odkryte w drugiej połowie XIX wieku w Australii. wyróżniające się niezwykle intensywną grą barw. są bardzo rzadko używane w celach zdobniczych. powstaje w wyniku przesycenia substancją opalową tkanki drewna.in. znany m. Odznacza się on głęboką czerwienią. Kachalong jest kredowobiałą mieszaniną opalu i chalcedonu. Zdarzają się też okazy opali. o zmiennym zabarwieniu. Opal ten w trakcie ekspozycji szybko traci wodę i tym samym charakterystyczną grę 111 barw.in. nie wykazujące opalescencji. które praktycznie pozbawione są wody. zwany także opalem drzewiastym. Austria). który natrafił nań podczas terenowych studiów wulkanologicznych. rekompensowana jest wzbudzającą niezmienny zachwyt niezrównaną grą barw opali. Grą barw charakteryzują się tylko niektóre odmiany opali.5 w skali Mohsa). Te szczególne cechy wewnętrznej budowy opali szlachetnych zostały ujawnione dopiero przy użyciu mikroskopu elektronowego. która nie jest wartością stałą. w okolicach Szklar na Dolnym Śląsku oraz w Nowej Kaledonii. żółtobrązowy fioryt występuje w formie konkrecji w szczelinach skał trachitowych w okolicach Santa Fiora (Toskania. mimo że ma stosunkowo niski stopień twardości (zaledwie 5 do 6. podobną do barwy kwiatów hiacyntu. Do tej grupy zaliczany jest opal serpentynowy. Inne. niewybaczalna w odniesieniu do innych kamieni szlachetnych. Jedną z jego odmian jest tabasheer . wspaniale mieniącą się grą barw. Do najpiękniejszych odmian należy opal ognisty. opal żelazisty) lub innych obcych substancji (inkluzji). przypominającej krzemień. Duży wpływ na grę barw ma zawartość wody. Całkowicie bezbarwny jest najczystszy opal zwany hialitem lub opalem szklistym. tworzy charakterystyczne skupienia warstewkowane lub konkrecje o barwie szarobrązowej. opal woskowy. Jego barwa oscyluje pomiędzy jasnożółtobrązową a głęboką czerwienią. Najszerzej znany jest jednak opal pospolity.opal wypełniający kolanka bambusa. Występuje m. Charakteryzuje się mlecznobiałą barwą. Niektóre okazy czarnych opali bywają cenione wyżej niż diamenty. Forcheryt to lokalna nazwa opalu o zabarwieniu pomarańczowożółtym. Bardzo podobny. Opal drzewny. Określany jest on rozmaitymi nazwami w zależności od dominującej tonacji barw. Opal zawiera zazwyczaj od 3 do 13% wody. który spotykany jest w gnejsach z okolic Knittelfeld (Styria. przeświecającą zwykle na powierzchni. Najwyżej cenioną odmianą jest czarny opal. która zachowuje swoją strukturę. z rejonu Menilmontant pod Paryżem. uporządkowaną "sieć przestrzenną". Menilit lub opal bulasty. najczęściej zbity. Ta swoista ułomność.Zróżnicowanie barw zależy od odmiany. . pochodzącym od aurypigmentu. oraz przezroczystością i silną opalescencją szczególnie ujawniającą się po oszlifowaniu.

określane także mianem tripoli [w polskim słownictwie "trypla"]. Oczywiście kupił od niego wszystkie kawałki i tak rozpoczęła się opalowa gorączka. Kamień o masie 600 gramów (3000 karatów) ma wymiary 12. Diatomity są stosowane do polerowania metali. izolatorów cieplnych i dźwiękowych oraz wytwarzania filtrów chemicznych. Według źródeł historycznych australijskie opale rozpoczęto wydobywać na większą skalę w 1875 r. Wraz z opalem szlachetnym występują także inne odmiany opali. z czym wiąże się ciekawa legenda. 113 Odkryto je w drugiej połowie XIX wieku.7 cm. głównie andezytami i trachitami. W Adelajdzie pokazał je złotnikowi.112 Opal występuje w przyrodzie nieporównanie rzadziej niż kwarc. Queensland i Nowa Południowa Walia. Obecnie oglądać go można w zbiorach wiedeńskiego Muzeum Historii Naturalnej. Najbardziej wartościowe czarne opale występują przede wszystkim w złożach White Cliffs [i Lighting Ridge] w Nowej Południowej Walii. a następnie meksykańskie. porowate i z reguły tworzą luźne skupienia ziemiste. Niekiedy wydziela się z gorących źródeł (gejzerów) oraz powstaje w wyniku rozkładu zawartych w skałach krzemianów. Kiedy zwierzę upadło. Skały opalowe . Były one eksploatowane już w czasach starożytnych. są one związane ze skałami wulkanicznymi okresu trzeciorzędowego. którzy założyli małą osadę White Cliffs. które występują wśród skał osadowych. Kamienie wyróżniające się wyjątkowo intensywną grą barw nazywane są "opalami arlekinowymi" (harlequin. Są to skały kruche. zielononiebieskich z czerwonymi odbłyskami. Stąd pochodzi wiele słynnych opali szlachetnych. Znane są one na całym świecie również jako tzw. Największa kolekcja opali ze złóż w Dubniku przechowywana jest w Muzeum Historii Naturalnej w Budapeszcie. Zasobne złoża opali pospolitych znajdują się w całym regionie środkowej i południowej Słowacji. Opale szlachetne pochodzące ze złóż australijskich występują w ogromnej rozmaitości odmian. produkcji dynamitu. Największy i najpiękniejszy opal zachowany do czasów obecnych znaleziono w Dubniku w roku 1775 na dnie potoku. arlekin). Opowiada ona o myśliwym. który ustrzelił kangura. Pustynia zapełniła się pełnymi nadziei poszukiwaczami opali. Andamooka. Gejzeryt wykorzystywany jest do wyrobu produktów ceramicznych. węgierski opal. [Inne słynne złoża australijskich opali szlachetnych znajdują się w południowej Australii (Coober Pędy. Nagle rozrzucona na wszystkie strony ziemia roziskrzyła się żywymi barwami. Najczęściej wytrąca się z roztworów w postaci żelu krzemionkowego. zaczęło gwałtownie łapami ryć glebę. Wyróżniał się on szczególnie piękną. Najbogatsze obecnie złoża opali szlachetnych znajdują się w Australii. Opal występujący w tych złożach znajdowano w pustkach i szczelinach skalnych andezytów. Opalowa substancja krzemionkowa uwolniona w trakcie procesów wietrzenia kontynentalnego tworzy także nagromadzenia w piaskowcach. Myśliwy pozbierał szybko dziwne kamienie i napełnił nimi kieszenie. stąd nazywane są zwykle ziemią okrzemkową.diatomity. a przede wszystkim w brekcjach i tufach wulkanicznych. a także w andezytach i bazaltach. który natychmiast rozpoznał szlachetne opale. miękką grą barw w odcieniach niebieskofioletowych. Często spotykany jest w serpentynitach. a także specjalnych emalii. Organiczne pochodzenie mają również menility i kacholong. Najstarsze złoża opali szlachetnych rozpoznano w okolicy Dubnika koło Proszowa na obszarze dzisiejszej Słowacji. od miejsca występowania w okolicach Trypolisu (Libia). głównie w stanach Wiktoria. między innymi wspominany już wcześniej wspaniały Ogień Troi. dukatów. a jego wartość szacowano z początkiem naszego wieku na 700 tys. powstają w wyniku nagromadzenia ogromnej liczby maleńkich szkieletów krzemionkowych jednokomórkowych glonów zwanych okrzemkami [łac. charakteryzujące się znacznie żywszymi barwami.5 x 5. Diatomeae}. Mintabie) oraz w . Sławę opali słowackich definitywnie przyćmiły odkryte później opale australijskie.

in.różnych rejonach Queenslandu].]. W starożytności wierzono. "Błękitny Rycerz" itp. blisko powierzchni. odczyszczeniu i oszlifowaniu zachowały one niezwykłe . całkowicie przeciwstawny dawnym wierzeniom. że opal przynosi szczęście swojemu właścicielowi. Szczególnym zainteresowaniem cieszą się opale drzewne i opale dendry tyczne. Trudno zatem wyjaśnić. Atrament zabarwił kilka opali tak doskonale. Największy nie oszlifowany opal australijski o wymiarach 50 x 15 cm znajduje się w Muzeum Historii Naturalnej w Nowym Jorku. dotychczas nie znane odcienie barw.in. co zresztą przyniosło częściowy skutek. Najbardziej poszukiwane są opale wyróżniające się atrakcyjną grą barw. oprócz wspomnianych już złóż w rejonie Menilmontant pod Paryżem. chociaż ich wydobycie nie odbywa się jeszcze na szerszą skalę. przepiękne pnie dębów przesycone substancją opalową. [W Polsce menilit (opal bulasty) występuje na obszarze fliszu karpackiego w seriach skalnych tzw. Odmiana opalu zwana gejzerytem występuje w rejonach gorących źródeł mineralnych. Jedna jego część o masie 250 karatów znajduje się obecnie w brytyjskim skarbcu królewskim i zachwyca wspaniałą grą barw w soczystych odcieniach szkarłatu. [Najcenniejszym opalom australijskim nadawane są poetyckie nazwy własne: "Czerwony Admirał". Podobne opale ogniste odkryto także w Azji Mniejszej. W Indiach znajdują się liczne złoża rozmaitych odmian opali pospolitych i dendrytycznych (mszystych). spotykamy również w zachodnich Czechach. Piękne opale ogniste występują w znacznych ilościach na obszarze północnego Meksyku (Zimapan). ze szczelin i pustek skalnych w porfirach i trachitach. "Światło Świata". Opalom nadaje się zwykle szlif kaboszonowy. w Stanach Zjednoczonych (Yirgin Yalley. że nawet po całkowitym ich wysuszeniu. Przy obróbce opali szlachetnych zwraca się bowiem uwagę przede wszystkim na wydobycie migotliwej gry barw. 114 Opal drzewny (drzewiasty) występuje głównie w stanie Idaho (USA). że ten piękny i popularny kamień nie sprzyja fortunie. Formy takie tworzą się z gorących roztworów krzemionkowych wypełniających szczeliny i pustki skalne w fazie zamierającej aktywności wulkanicznej. że plotkę tę rozpuścili właściciele kopalń w Dubniku w celu zapobieżenia ustawicznym kradzieżom opali. niektóre najwyższej jakości opale ogniste). "Pandora". łupków menilitowych]. Powiada się. przede wszystkim na terenie Islandii oraz Parku Narodowego Yellowstone w USA. ciemnej zieleni i ametystowego fioletu. wyjątkowo pięknych graniastych form w miejscach chłodniejszych. Nevada) i w Meksyku. Bardzo rzadko natomiast stosowany jest szlif fasetkowy (zdobi się nim np. które po przecięciu i oszlifowaniu z wyjątkową wyrazistością ujawniają urozmaiconą wzorzystość. Menility. Francuski zarządca kopalni w Dubniku Bittner-Belangenay rozlał atrament na leżące na stole opale. . W 1921 r. który jednak przełamał się podczas wydobycia. Hialit znany jest dobrze z wyczerpanych już obecnie złóż w skałach bazaltowych w rejonie Yalću (Do-upovske Yrchy) w Czechach. Opale barwione sztucznie taką metodą otrzymały nazwę "kameleon". gdzie wydobywa się je od 1870 r. Zasobne złoża hialitu eksploatowane są dziś głównie w Meksyku i Boliwii (Potosi). Kacholong pojawia się głównie w Mongolii. Do celów zdobniczych wykorzystywane są także inne odmiany opali. Z reguły wytrącają się w postaci niewielkich. Wydobycie opali szlachetnych odgrywa ważną rolę w gospodarce Australii [stąd pochodzi obecnie około 90% światowej produkcji]. Spotykany jest również w Japonii w postaci niewielkich kulistych form. Największy australijski opal szlifowany o masie 155 karatów przechowywany jest w zbiorach Smithsonian Institution w Waszyngtonie. gdzie w złożu Clover Creek znaleziono m. Znacznie mniejsze znaczenie mają złoża opali szlachetnych występujące m. skąd wziął się ugruntowany współcześnie przesąd. Pod koniec XIX wieku odnaleziono w Queenslandzie jeszcze jeden wspaniały kamień. całkiem przez przypadek odkryta została metoda syntetycznego barwienia opali.

czerwonożółty. Tw. igiełkowate kryształy rutylu. 6. otrzymywano zwykle twardy. występujące w postaci bliźniaków. że są to wrostki rutylu. często wielokrotnych. ziarnistej lub tworzy skupienia włókniste. Nikt nie wyobrażał sobie wówczas.8-7. Dopiero znacznie później stwierdzono. Ta forma wykształcenia znana jest pod nazwą sagenitu (kwarc sagenitowy) i uznawana była niegdyś za odrębny minerał. bladobrązowa.rzadziej żółtawy. Cyna używana jest obecnie głównie do wytwarzania opakowań służących do przechowywania żywności (folia cynowa. W 1801 r. 6. w Europie głównie w Wielkiej Brytanii (Kornwalia) oraz w Czechach (Cinovec). Większość dużych kryształów pochodzi ze złóż grejzenowych z rejonu Modot w Mongolii i Oulmes w Maroku (kryształy dochodzące do 15 cm). metal o znacznie wyższej jakości niż miękka cyna. w grejzenach) lub spotyka się go w żyłach pokładowych rud wolframu i molibdenu.2-4. występuje w postaci wydłużonych kryształów słupkowych. . niemiecki chemik M. ponieważ jest metalem nieszkodliwym dla zdrowia. Kasyteryt podgrzewano węglem drzewnym w prymitywnych piecach do wypalania cegły. Ze względu na zewnętrzne podobieństwo mylono go często z turmalinem i dopiero w 1795 r. połysk tłusty lub diamentowy. Klaproth stwierdził.dostarczają jednej trzeciej światowej produkcji cyny. Szczególnie wysoko cenione są jego kryształy. szaroczarna lub zielonoczarna Rutyl. Z uwagi na niezwykły wygląd określano ją bowiem mianem "włosów Wenus" lub "strzał miłości" (fleches damour). brązowy.3 g/cm3. Tw. splątaną siatkę ogromnie urozmaicającą zewnętrzną postać tego minerału. Kasyteryt tworzy doskonale wykształcone kolumnowe kryształy. Nic więc dziwnego. Belitung). R.1 g/cm3. że rutyl zawiera znaczną ilość tytanu. czarny. 116 Tetragonalny. W ten oto sposób człowiek po raz pierwszy wyprodukował brąz. rzadziej żółtobrązowy albo czarny. puszki do konserw). R. wykorzystywany szeroko do zdobienia pierścieni i naszyjników. Tworzyły one często niezwykłą. Dużo wcześniej rutyl był znany w zupełnie innej postaci. przezroczyste kryształy kwarcu zawierające cienkie. W wielu rejonach Alp znajdowano wspaniałe. rudy". Kasyteryt jest również minerałem popularnym wśród kolekcjonerów. który występuje w większych ilościach jedynie w kilku miejscach na świecie. Cyna należy do grupy metali o bardzo dużym praktycznym zastosowaniu. od dawna pozyskiwany z licznych złóż aluwialnych i żył kwarcowych. niemiecki geolog i mineralog Abraham Gottlob Werner zaproponował obecnie stosowaną nazwę. często zbliźniaczone. G. Znacznie częściej występuje w postaci zbitej. oraz w Indonezji (wyspy Hangka. co oznacza "złocisto-żółty. Tajlandii [w Chinach i Australii]. Niekiedy bywa rozproszony w skałach (np. pozostałe bowiem pojawiają się z reguły w dużym rozproszeniu i nie tworzą koncentracji złóż sprzyjających eksploatacji. który okazał się bardzo przydatny do wyrobu wielu przedmiotów codziennego użytku. umożliwiającą wytop cyny. Zawiera on zwykle ponad 78% cyny i jest najlepszą rudą tego metalu.H. Największe tego typu złoża aluwialne kasyterytu znajdują się w Malezji (Kuala-Lumpur) . połysk metaliczny.115 Tetragonalny. a jednocześnie jest niesłychanie uboga we własne rudy. Największe złoża pierwotne występują w Boliwii. 4. że wydobycie kasyterytu we wszystkich znanych złożach stale rośnie. G. znacznie wcześniej niż wytop żelaza. niekiedy diamentowy. czerwonoczarny. żółtawa. żółty stop. gdzie łatwo uzyskiwano temperaturę 1000°C. Często przechodzi do złóż okruchowych. Ponieważ kasyteryt często występował wspólnie z rudą miedzi i wytapiano je razem. że w przyszłości rutyl nabierze znaczenia jako ruda tytanu. 6-7. Jest to niemal wyłącznie kasyteryt. wywodzącą się z łacińskiego rutulus. bladobrązowa lub biała Kasyteryt służył człowiekowi jako ruda cyny od najdawniejszych czasów ze względu na łatwość wydobycia i obróbki. Umiejętność wytopu cyny znana była już w VI tysiącleciu przed naszą erą. szkarłatny.

119 Rombowy. dobrze wykształconym kryształom nadaje się zwykle szlif brylantowy uwydatniający wysoki połysk. ale różni się budową wewnętrzną. ale jest poszukiwany przez kolekcjonerów. Najczęściej występuje w druzach skał metamorficznych i żyłach hydrotermalnych. W przeciwieństwie do kamieni naturalnych są one przezroczyste. Znany wyłącznie w postaci krystalicznej. Austria). Stosowane są w przemyśle lotniczym i rakietowym. Naturalne rutyle są raczej rzadko wykorzystywane jako kamienie ozdobne. Tw. niebieskoczarny. R. połysk diamentowy lub metaliczny. Spotykany jest również w postaci zbitej.wydłużony). czarny. Sagenit wydobywany jest w Tyrolu oraz ze złóż rutylu w Szwajcarii (St.5-6. w sjenitach. żóltobrązowy. Wirginia i Pensylwania) i Brazylii. Tw. Znane są piękne kryształy rutylu ze Styrii (Modriach). 5. Stopy żelaza z tytanem [żelazotytan] podnoszą jakość stali. Natomiast syntetyczne rutyle zaliczane są do najpiękniejszych sztucznych kamieni ozdobnych. Anataz występuje w okolicy Kutnej Hory w Czechach. Kolekcjonerzy interesują się szczególnie złożami w dolinie Maderaner Tal (Szwajcaria). Główne złoża znajdują się w Pragarten (Tyrol. G. Anataz nie ma praktycznego zastosowania. Rutyl jest podstawowym źródłem tytanu. 118 Tetragonalny. Kryształy anatazu przyjmują zwykle postać podwójnej piramidy i wyróżniają się silnym połyskiem. używanym do produkcji stali oraz wykorzystywanym szeroko w wielu gałęziach nowoczesnego przemysłu. Binn.9 g/cm3. Rauris w Austrii oraz liczne stanowiska we włoskich Alpach. Ma ten sam co rutyl skład chemiczny i układ symetrii.5-6.14 g/cm3. Maderaner Tal. Tworzy niewielkie kryształy o pokroju słupkowym i tabliczkowatym. Gotthard). Gotthard) znane są złoża kryształów anatazu w okolicach Le Bourg-dOisans (Isere. czarny. w Szwajcarii. G. w Czechach (okolice Sobeslava). Większym. Bogate złoża kryształów rutylu odkryto w południowej Norwegii (Kragero). R. diorytach. Węglik tytanu jest składnikiem twardych stopów używanych do produkcji narzędzi wykorzystywanych przy obróbce metali. Jest znacznie mniej rozpowszechniony niż rutyl. mają niższą twardość. żółty. 3. Rutyl zawiera 61% tytanu. 4. St. Smolistoczarna odmiana rutylu wzbogacona w żelazo nosi nazwę nigrynu [rutyl żelazawy]. często w towarzystwie brukitu. Piękne niebieskie kryształy anatazu spotykane są w skałach diorytowych nad rzeką Beaver Creek (Gunnison County) w stanie Colorado (USA) oraz w rejonie Bothayille (Orange Free State) w Republice Południowej Afryki. na Uralu (Miass) oraz w rejonie Magnet Cave w stanie Arkansas (odmiana zwana lokalnie arkanzytem). ale krystalizuje w układzie rombowym. a także w gnejsach i łupkach mikowych. gdzie można znaleźć brązowo zabarwione kryształy brookitu. bezbarwna do bladożółtej Anataz charakteryzuje się wydłużonym pokrojem kryształów i stąd wywodzi swą nazwę (z greckiego anatasis . Występuje sporadycznie w gnejsach i jeszcze rzadziej w druzach pegmatytowych (przede wszystkim w skałach albitowych). Georgia. Spotyka się ją często w niektórych ubogich w krzemionkę skałach magmowych. ziarnistej lub skupień igiełkowych. Francja). w Rosji (Ural) oraz w wielu rejonach Stanów Zjednoczonych (Arkansas. . Szczególnie cenione są przezroczyste kryształy o wartości jubilerskiej znajdowane w żwirach diamentonośnych w stanie Minas Gerais w Brazylii. zwiększając jej wytrzymałość i odporność na wysokie temperatury. bezbarwna Brookit [brukit] ma taki sam skład chemiczny jak rutyl i anataz. połysk diamentowy lub metaliczny. brązowy. Minas Gerais w Brazylii oraz na Uralu w Rosji. Oprócz złóż w dolinach Alp Szwajcarskich (Tavetsch. 5. Spotykany w szczelinach skał metamorficznych (gnejsów). niekiedy wielokrotne.117 Słupkowate kryształy rutylu tworzą często bliźniaki kolankowe. Dzięki dużej odporności na wietrzenie występuje również w osadach okruchowych.

Później. nawiązując do głośnego wówczas odkrycia planety Uran. Ponieważ uważano wówczas. wyrzucano go wraz z innymi odpadami na hałdy. niobu i manganu (Fe. połysk metaliczny. Wolframit jest najważniejszą rudą wolframu.5 g/cm3.01 mm. Szwecja). W 1896 r. osiągające wielkość do 3 cm. że jest to uboższa ruda srebra o małej zawartości kruszcu. brązowoczarna. niemiecki chemik M. brązu lub szarości. że używany do badań surowiec nie ma większej wartości. Kalifornia i Nowy Meksyk).3°C. służących m. że ta najbardziej wartościowa ruda tak ważnych związków uranu i radu mogła być marnotrawiona. francuski fizyk Henri Becquerel wykazał.Mn)(Ta. węglik wolframu). Trudno jest dziś zrozumieć. w Boliwii. gdzie niekiedy odgrywa rolę dominującą. R. Tw. Klaproth odkrył w uraninicie nowy pierwiastek. oliwkowozielona Uraninit w dość znacznej ilości wydobywano w Jachymovie (Czechy). Tantalit jest praktycznie jedynym źródłem pozyskiwania tantalu wykorzystywanego do wytwarzania aparatury chemicznej i narzędzi chirurgicznych oraz urządzeń do produkcji syntetycznych włókien. który występuje w postaci pryzmatycznych kryształów. używali do swoich doświadczeń próbek uraninitu z Jachymova. któremu nadał nazwę radioaktywności. sądząc pierwotnie. Niedługo później Maria Skłodowska-Curie (1867-1934) odkryła w uraninicie nowe pierwiastki rad i polon. 5-6. G. tłusty. że jest on bezużyteczny. W postaci krystalicznej spotykany jest wyjątkowo (Norwegia.5. po niem. Nazwę swą zawdzięcza prawdopodobnie dawnym górnikom niemieckim. 4. do wytwarzania żarówek. Uraninit tworzy zazwyczaj zwarte wypełnienia żył.in. Możliwości takiego zastosowania wynikają przede wszystkim z wyjątkowo wysokiego punktu topliwości wolframu (3. rzadziej formy naciekowe o nerkowatym kształcie. 121 Regularny. Zezwolił na to ówczesny rząd Austro-Węgier w przekonaniu.dochodzące do 5 cm wielkości. Tw. Najważniejsze złoża wolframitu znajdują się w USA (Boulder County w Kolorado. połysk żywiczny. Wolfram jest wykorzystywany przede wszystkim w hutnictwie do produkcji stalj oraz w przemyśle elektrotechnicznym do wyrobu drutów wolframowych niekiedy o średnicy mniejszej od 0. Podobny do wolframitu jest rzadko spotykany tantalit .tlenek tantalu. żelaza. Bardzo poszukiwane są również kryształy arkanzytu występujące w postaci podwójnych piramid pseudoheksagonalnych. Od wolframitu pochodzi właśnie nazwa pierwiastka wolframu odkrytego w 1781 r. Przez długi czas wolframit uznawano za bezwartościową skałę płonną i dopiero później stał się bardzo poszukiwanym surowcem. kiedy stwierdzono nieobecność srebra. W Europie wolframit występuje w Portugalii (Panasquera). którzy zaobserwowali. Tworzy najczęściej kryształy słupkowe lub tabliczkowe o doskonałej łupliwości oraz skupienia blaszkowate i włókniste. 120 Jednoskośny. czarna żelazistoczarny z brązowym odcieniem. R. 7-7. który nazwał uranem. w kopalni Clara koło Oberwolfach w Niemczech oraz w czeskich Rudawach. jak i Skłodowska-Curie.H. które charakteryzowały się większą promieniotwórczością niż uran. szara. Wolframit uważany był niegdyś za niepożądaną domieszkę utrudniającą wytapianie rud cyny. że uran emituje szczególny rodzaj promieniowania. prawdopodobnie od samego początku eksploatacji tutejszych złóż srebra. Zarówno Becquerel. Wiele związków wolframu wykorzystuje się także do impregnacji ubiorów żaroodpornych oraz do wytwarzania twardych spieków (np. że podczas topienia kasyterytu ów nieznany wówczas bliżej metal "przegryza się" (podobnie jak wilk. G. nazwano ten bardzo przypominający smołę minerał blendą smolistą albo smółką uranową. Według niektórych systemów klasyfikacyjnych wolframit zaliczany jest do odrębnej gromady wolframianów.Nb)2Og. najwyższy spośród wszystkich metali). w Chinach i Korei Południowej. Występuje zazwyczaj w żyłach rudnych wraz z kasyterytem. Występuje . czarny z odcieniami zieleni.5-5. 8-10 g/cm3. W 1787 r. Wolf) przez rudę.

ale tworzy również odmiany zbite w formie nacieków stalaktytowych lub nerkowatych. Uraninit. Rombowy. Jeśli położymy go na kliszy fotograficznej. jaskrawymi barwami żółci. Najbardziej znane złoża znajdują się w Niemczech (Siegerland) oraz w Wielkiej Brytanii (Kornwalia). Limonit przyjmuje zwykle postać sypką lub ziemistą. Barwa 123 i skład chemiczny goethytu zbliżone są do limonitu.na cześć słynnego poety niemieckiego J. połysk diamentowy lub metaliczny. z którym często razem występuje. Odmiany ziemiste i sproszkowane określane są ogólną nazwą ochry. który był również wytrawnym kolekcjonerem minerałów.3 g/cm3 (w agregatach spada do 3. igiełkowate kryształy. które jako źródło energii atomowej należą do najważniejszych surowców strategicznych. chociaż niewyraźnie zarysowane kryształy uraninitu o ścianach dochodzących do 4 cm długości. Od hematytu. występują w Pfibramie (Czechy). wyróżniające się charakterystyczną. 122 Szczególnie bogate w pierwiastki promieniotwórcze są powierzchniowe strefy żył uraninitowych. aksamitną gładkością. pegmatytach i granitach.5. bryłowate noszą różne nazwy lokalne [np. R. 2. Duże pseudomorfozy goethytu po pirycie znaleziono w rejonie Pelican Point w pobliżu Wielkiego Jeziora Słonego w stanie Utah (USA). Goethego (1749-1832). pomarańczowożółta Goethyt [getyt] występuje często razem z limonitem i z tego powodu uważany był dawniej za jedną z jego odmian. pomarańczowymi itd. skalak]. W 1806 r. Charakteryzują się one zazwyczaj żywymi. wtórne odmiany mineralne. stosowany w medycynie. Określane są one niekiedy starą górniczą nazwą "czap żelaza". Mają one postać sześcianu lub niedoskonałego dwunastościanu i osiągają długość około 10 cm. Substancja koloidalna. uznano go za odrębny minerał i nadano nazwę "goethyt" . które z reguły zawierają obfite domieszki innych pierwiastków pochodzących z rozkładu głównie tlenków. zmienna. brązowa Limonit to w istocie naturalna rdza.głównie w żyłach kruszcowych.3 g/cm3. Rdzawobrązowe kryształy goethytu. zieleni. G. Tw. węglanów. brązowożółta. Występują tam duże. czarnobrązowy. 5-5. w polskim słownictwie -żelaziak brunatny. Tw. Uraninit charakteryzuje się bardzo dużą gęstością oraz wyjątkowo silną promieniotwórczością. brązowy.W. R. limonit różni się wyraźnie przede wszystkim jaskrawą barwą rysy 124 . Wszystkie złoża uraninitu występują w sąsiedztwie masywów granitowych. fosforanów i krzemianów. natomiast zbite. utleniane i penetrowane przez wodę. Zawarty w uraninicie rad. żółty. względnie jako produkt dehydratacji [odwodnienia] limonitu. to na skutek rozpadu pierwiastków promieniotwórczych powstanie naturalny wizerunek (radiogram) uraninitu. G. Łatwo tworzy liczne. połysk szklisty lub matowy. czerwonobrązowy. który zawiera od 75 do 96% uranu oraz pewne ilości radu i polonu. ruda skalista. Uraninit jest minerałem nietrwałym. Jest bardzo rozpowszechniony i powstaje głównie w strefie wietrzenia innych rud żelaza. Goethyt występuje razem z limonitem w strefie utleniania minerałów żelaza oraz powstaje z roztworów hydrotermalnych. występuje w ilościach śladowych (dla pozyskania 1 grama radu potrzebny jest cały wagon uraninitu). 4.7 4-.3). jest uważany obecnie za najważniejszą rudę pierwiastków promieniotwórczych. najczęściej 4-5. znane pod nazwą "odmiany aksamitnej". Z ekonomicznego punktu widzenia nie ma większej wartości (rudy ubogie). pokrywając ich powierzchnię rdzawymi plamami. ale w przeciwieństwie do niego tworzy zwykle małe. Największe złoża uraninitu znajdują się w Kanadzie nad jeziorem Huron oraz w rejonie Shinkolobwe w Zairze (Shaba). W Górach Kruszcowych wydobywany jest razem z limonitem.5. Jeszcze większe kryształy udało się znaleźć w miejscowości Wilberforce (Renfrew County) w prowincji Ontario w Kanadzie.

Domieszki manganu podwyższają elastyczność i spoistość stali oraz jej odporność na odkształcenia. rodochrozyt. stalowoszary. Spotyka się je na ogół w skałach magmowych w postaci wyodrębnionych żył rudnych.33 g/cm3. smitsonit). Szlachetny fiolet związków manganu doskonale neutralizował żółte zabarwienie surówki szklanej. dolomit). gdzie określa się je mianem rudy bagiennej lub rudy jeziornej. G. czarny. natomiast drugą stanowi szereg rombowego aragonitu (aragonit. która była wypełniona ogromną liczbą szarobiałych. magnezyt. KNO3 [nitrokalit]. czerwonobrązowa. połysk szklisty.in.6-2.in. żółty. Eksploatacja limonitu jest obecnie opłacalna jedynie w przypadku dużych nagromadzeń lub też przy okazji wydobycia innych rud żelaza.brązowa. G. Wyróżnia się wśród nich węglany bezwodne i uwodnione. 4. które również krystalizują w klasie romboedru. Podwójne węglany bezwodne (np. zwana także saletrą chilijską [nitronartyt]. cerusyt i inne). biała Kalcyt nie budził specjalnego zainteresowania aż do drugiej połowy XVII wieku. Pierwszą z nich jest szereg trygonalnego (romboedrycznego) kalcytu (kalcyt. brązowawy. Trygonalny. wykazują różnice strukturalne w stosunku do zbliżonej grupy kalcytu.wiśniowoczerwona]. Ich pochodzenie jest zróżnicowane. na płaszczyznach łupliwości perłowy. biały. [Również i w Polsce łatwo spotkać limonity w postaci tzw. barwników oraz do wytwarzania baterii elektrycznych. Manganit jest jedną z najważniejszych rud manganu.8 g/cm3. czarna Manganit znany był od najdawniejszych czasów i według przekazów starożytnych historyków stosowano go do odbarwiania szkła. niebieski. w Szwecji i Finlandii . We wszystkich znaczniejszych kolekcjach mineralogicznych na świecie znajdują się piękne druzy słupkowatych kryształów manganitu pochodzące z Ilfeld w Górach Harzu.[limonit . NaNO3. Wśród boranów najważniejsze znaczenie praktyczne mają jednoskośny boraks (uwodniony boran sodu. 125 Rozdział 5 WĘGLANY Węglany. Mangan stosowany jest również w przemyśle chemicznym. dokonano niezwykłego odkrycia. często wspólnie z kalcytem i barytem. Są to z reguły rudy stosunkowo ubogie w żelazo. połysk półmetaliczny. stanowią bardzo dużą i ważną grupę minerałów. Występujące w przyrodzie borany i azotany rozpatrywane są często wspólnie z węglanami ze względu na podobieństwo niektórych cech. Na2B407 • 10H2O) oraz także jednoskośny kernit (Na2B4O? • •4H20). 4. a ich występowanie w przyrodzie warunkuje niewielka odporność na działanie kwasów oraz łatwość rozkładu w podwyższonych temperaturach i przy stosunkowo niskim ciśnieniu. . Niektóre były całkowicie przezroczyste. m. która zawiera ponad 60% czystego metalu. wrzecionowatych kryształów kalcytu. hematyt . rudy darniowej lub rudy łąkowej]. 3. Tw. na wschodnim wybrzeżu Islandii. Podczas wydobycia bazaltu odsłonięte kawernę o wymiarach 6x3 m. Tw. Jednoskośny. Słupkowe kryształy manganitu tworzą często druzy lub delikatne skupienia pręcikowo-promieniste. czyli sole kwasu węglowego. 2. ołów i cynk. Do azotanów zaliczana jest naprzykład krystalizująca w układzie rombowym saletra potasowa. syderyt. oraz azotan trygonalny. [Czyste bezbarwne kryształy kalcytu określane są do dziś mianem spatu islandzkiego]. do produkcji środków dezynfekcyjnych. czyli saletra sodowa. R. takich jak miedź. R. do Europy eksportowano go pod nazwą srebrzystego kamienia. Wydobyty kalcyt przyciągał uwagę swym kształtem i barwą. inne tylko częściowo. Znane są złoża limonitu m. Manganit występuje zazwyczaj wspólnie z piroluzytem i psylomelanem (tlenki manganu) oraz tlenkami żelaza. Początkowo mineralne związki manganu utożsamiano z podobnymi rudami żelaza i dopiero w drugiej połowie XVIII wieku wykazano ich odmienność. zwykle bezbarwny. Węglany bezwodne dzielą się z kolei na dwie duże grupy. kiedy to nad fiordem Eski. Węglany uwodnione zawierają głównie węglany metali dwuwartościowych.

zbadał dokładnie ów minerał i w 1669 r. W XV wieku rozpoczęto wydobycie marmurów na wschodnich stokach Apeninów. a odmiany purpurowofioletowe mają domieszki kobaltu. z pięknych marmurów słynęła i nadal słynie Italia.stalaktytów i stalagmitów. które tworzą pseudomorfozy po kalcycie. Znajdowane w tych złożach kryształy kalcytu mają najczęściej formę doskonale czystych lub różowawych skalenoedrów. gipsu. zawierają domieszki ołowiu oraz manganu i wykazują bardzo atrakcyjną czerwoną luminiscencję. Ponieważ kalcyt jest łatwo rozpuszczalny. Odkrycie zjawiska dwójłomności miało ogromne znaczenie dla rozwoju badań optycznych. Ziarniste kalcyty. pochodzące z pewnych stanowisk w okolicach Pfibramu (Yranćice). Wydobywano je na wyspie Paros oraz z kamieniołomów na zboczach gór Pendeli w pobliżu Aten. ogłosił odkrycie zjawiska podwójnego załamania światła [dwójłomności] przechodzącego przez kryształ kalcytu. romboedrów lub słupów dochodzących do 10 cm oraz sercokształtnych bliźniaków . Pomiędzy doskonale wykształconymi kryształami kalcytu a rozległymi pokładami wapieni zbudowanych z mikroskopijnych ziarenek spotyka się setki form i niezliczoną ilość kombinacji. Podobnie jak Grecja. 128 Drobno. Najbardziej znane wystąpienia krystalicznego kalcytu związane są z żyłami kruszconośnymi. Różowy kalcyt zawiera zwykle znaczne ilości manganu. W Europie kryształy kalcytu spotykane są m. Kalcyt krystalizuje zwykle w postaci romboedrów o doskonałej łupliwości. Kryształy kalcytu są często zbliźniaczone. Egremont. Większość form naciekowych .in. barycie. Pochodzenie niektórych odcieni barwnych (np. przede wszystkim w okolicach Carrary. Krystaliczne wapienie. tabliczkowe oraz w formie skale-noedrów i piramid.obok kwarcu . przede wszystkim w okolicach Alston Moor. kwarcu. Z drugiej strony również i sam kalcyt tworzy często pseudomorfozy. Występuje w nieskończonej niemal rozmaitości form. 127 Kalcyt . np. gipsie i anhydrycie. zastępowany jest on często przez inne substancje mineralne. Dotyczy to także maleńkich.wtedy druk będzie widoczny jako druk podwójny. Najbardziej znane są kryształy słupkowe. niebieskich marmurów) wciąż nie jest do końca wyjaśnione. Pod wpływem czynników naturalnych ulega jednak często zabarwieniu w zależności od rodzaju domieszek mineralnych. po aragonicie. chalcedonu. Niektóre kalcyty wykazują silną luminescencję pod wpływem oddziaływania promieni ultrafioletowych. które tworzą często druzy i szczotki krystaliczne. czyli marmury. zbudowana jest z substancji wapiennej. w złożach rud ołowiu w północnej Anglii.jest najbardziej rozpowszechnionym minerałem w powierzchniowej strefie skorupy ziemskiej. Skały wapienne zbudowane z kalcytu znane były oczywiście od najdawniejszych czasów.Erasmus Bartholin (1625-1698).i gruboziarniste skupienia kalcytu tworzą niekiedy zwarte masywy skalne wapieni. obok pięknych postaci kryształów. W wiekach średnich stosowano marmury przede wszystkim w rzeźbiarstwie i do ozdabiania kościołów. mikroskopijnych ziarn tworzących potężne serie warstw wapieni powstających w różnych okresach geologicznych i ukształtowanych pod wpływem zmiennych warunków ich rozwoju. Frizington i Wearsdale w Cumbrii. W sytuacjach wyjątkowych ich zakończenia mają postać krystaliczną. a także wielu innych minerałów. limonitu. Bardzo popularny był w owych czasach tak zwany marmur ruinowy wydobywany w okolicach Rorencji. Wszystkie te niesłychanie zróżnicowane formy występowania kalcytu. Możemy się o tym przekonać na przykład umieszczając zadrukowany papier pod przezroczystym kryształem kalcytu . duński lekarz. fluorycie. mają często doskonale wykształcone powierzchnie. wśród których spotykane są czasami włókniste agregaty kryształów lub konkrecje. Czysty kalcyt jest zazwyczaj bezbarwny lub biały. były przecież głównym tworzywem greckich rzeźbiarzy. Najbardziej rozpowszechnione pseudomorfozy zbudowane są z kwarcu.

Spośród złóż pozaeuropejskich największe i najbardziej interesujące wystąpienia kryształów kalcytu znane są z obszarów USA (przede wszystkim stany Illinois i Tennessee). są one wykorzystywane do wyrobu elementów przyrządów optycznych. Są to z reguły żółte i miodowobrązowe kryształy o doskonałej przezroczystości. chociaż nie nadają się one do celów jubilerskich ze względu na niewielką twardość. trawertyny są silnie porowatymi skałami niemetamorficznymi. Ze względu na zjawisko dwójłomności występujące w przezroczystych kryształach kalcytu. czasami biały. G. Tw. brudnoszary. np. Ich wielkość dochodzi niekiedy do 10 cm. zwykle różowy lub szkarłatny. które są wapieniami krystalicznymi. Występuje najczęściej w żyłach kruszconośnych i złożach .in. są wydobywane w rejonie Bajdar na Krymie. mikroskopów polaryzacyjnych stosowanych do badań mineralogicznych [obecnie naturalne kryształy kalcytu wypierane są przez syntetyczne polaroidy]. spotykane m. często zbliźniaczone. w fonolitach z rejonu Wzgórz Mariańskich koło Usti nad Łabą (Czechy). mogą powstawać także w wyniku procesów magmowych. Wspaniałe.in. Występujące 129 tutaj doskonale przezroczyste kryształy kalcytu typu islandzkiego osiągały niekiedy rozmiary 6 x 2 m. Podobne złoża znajdują się w stanach Montana i Kalifornia w USA oraz w okolicy Chihuahua na terenie Meksyku. tworząc porowaty trawertyn (np. Kolekcjonerzy wysoko cenią przezroczyste kryształy kalcytu w postaci skalenoedrów dochodzących do 10 cm wielkości. wykazujące charakterystyczną dwójłomność. Bardzo poszukiwane przez kolekcjonerów są charakterystyczne. Stosunkowo mało znany jest fakt. iż skały węglanowe. Znajdowane tam kryształy kalcytu towarzyszą złożom fluorytu. 4. żółte i doskonale wykształcone kryształy kalcytu występują również w złożach rud cynku i ołowiu koło Joplin w stanie Missouri (USA). Złoża kalcytu znane są także z okolic Fontainebleau we Francji. Duże bloki kalcytu. Z roztworów wodnych wytrącają się również kuliste skupienia kalcytu zwane pisalitami. Wapienie mają szerokie zastosowanie w różnych gałęziach przemysłu i są uznawane za jeden z ważniejszych surowców mineralnych. z Bawarii i Gór Harzu (Andreasberg) w Niemczech oraz w Rumunii. 130 Trygonalny. których zakończenia przypominają główkę szpilki. Obrobione i polerowane kryształy kalcytu ze złóż amerykańskich wzbogacają wiele kolekcji. Tworzą one bardzo interesujące skupienia podwójnie zbliźniaczonych kryształów romboedrycznych. zielonkawy. Wraz z aragonitem kalcyt wytrąca się z roztworów wodnych gorących źródeł.3-3. 3. w melafirach z okolic Idar-Oberstein (Niemcy) oraz w podobnych skałach wulkanicznych z okolic West Pater-son i New Jersey (USA). Ich geneza jest podobna do słynnych złóż kalcytu z rejonu Helgustadir na Islandii. połysk szklisty. szpiczaste zakończone kryształy kalcytu występujące w okolicy Pfibramu w Czechach.miq. osiągając sporadycznie wielkość dochodzącą do 1 m. m. W odróżnieniu od marmurów. Znacznie większe złoża tego samego pochodzenia stwierdzono w pustkach skał bazaltowych w rejonie Taos w Nowym Meksyku (USA). R. brązowawy. i khrosis . w Tivoli koło Rzymu). Niekiedy spotykany także pod nazwą "dialogit".barwa. Ich geneza nie jest jednak w pełni wyjaśniona. Niekiedy wzrastają one na dużych kryształach galeny. Obróbka tych kamieni jest bardzo trudna i dlatego ceny ich są wyjątkowo wysokie. które występują wśród złóż miedzi rodzimej nad Jeziorem Górnym (Michigan).. Krystaliczny kalcyt występuje również w pustkach skał wylewnych. Duże. gdzie znaleziono łupliwe kryształy zielonego kalcytu. zwane karbonatytami. biała Rodochrozyt nazwę swą wywodzi z greckiego rhodon . Ostatnio takie kryształy znaleziono w okolicach miejscowości Stfibro w zachodnich Czechach. w rejonie Hammam Meskoutine w Algierii lub osadów termalnych wokół gejzerów na terenie Parku Narodowego Yellowstone w stanie Wyoming (USA). lśniące kryształy kalcytu znajduje się również w rejonie Guanajuato (Meksyk). a niektóre bloki wydobyte z tych złóż miały ciężar przekraczający 25 ton.występujących w próżniach skalnych.6 g/cm3.

Sacaramb i Cavnic (Rumunia). [W Polsce zbite odmiany magnezytu znane są z obszarów występowania serpentynitów na Dolnym Śląsku]. magnezyt również występuje pod wieloma różnymi postaciami. Odmiany drobno. Mangan ma duże zastosowanie w metalurgii żelaza i stali głównie do produkcji tzw. Piękne zbite odmiany rodochrozytów odkryte w rejonie Capilitas w Argentynie wykorzystywane są jako kamienie ozdobne. Nevada. R. Freibergu (Saksonia). Poddawane są one obróbce jako kamienie szlachetne. Bardzo interesujące są soczewkowate skupienia syderytów [sferosyderyty] oraz syderyty ilaste [żelaziaki ilaste] spotykane w wielu zagłębiach węglowych. Na obszarach pozaeuropejskich większe złoża magnezytu znajdują się w USA (Kalifornia. Najpiękniejsze okazy romboedrycznych kryształów syderytu. Główne stanowiska występowania magnezytu w Europie znajdują się w Austrii (Yeitsch. Tw. niekiedy z jasnymi metalicznymi odcieniami. Tw. który jest eksploatowany również i obecnie.5. w Rosji (Ural. Satka). Tworzy zazwyczaj niewielkie żyły razem z pirytem i psylomelanem. Washington) oraz w Australii (Nowa Południowa Walia). która podnosi jego twardość. Najpiękniejsze kryształy rodochrozytu w postaci skalenoedrów dochodzących do 10 cm znaleziono w 1970 r. zawierające 42. m. zwykle brązowawożólty. Niekiedy napotyka się formy naciekowe o kształcie kulistym. jak i zbitymi. Syderyt występuje często jako składnik żył kruszcowych.lub drobnoziarnistych skupień zbitych. ciemnobrązowy. zachodnich stanów USA i Usinska na Syberii. 131 Trygonalny. Magnezyt znajduje wielorakie zastosowania. ukształtowane w postaci rozetowatych skupień lub druz. 3 g/cm3. G. biały. Jeszcze pół wieku temu metaliczny magnez używany był jedynie jako składnik ogni sztucznych lub jako źródło światła przy fotografowaniu wnętrz. Leoben i Miirzzuschlag w Styrii).i grubokrystaliczne bardzo przypominają marmur i występują często jako przewarstwienia wśród wapieni i dolomitów jako produkt działalności hydrotermalnej. w południowej Słowacji. Rzadko tworzy kryształy. którą wydobywano już na początku VIII wieku w słynnych złożach Erzberg na obszarze Styrii w dzisiejszej Austrii. surówki zwierciadlanej i żelazomanganu. rudom miedzi i tworząc wówczas formy zbite lub krystaliczne. połysk szklisty. towarzysząc np. Tego typu wystąpienia nie mają jednak znaczenia ekonomicznego. 3. jako ważny surowiec w przemyśle materiałów ogniotrwałych wykorzystywanych przede wszystkim w hutnictwie oraz w przemyśle ceramicznym i budowlanym. Wraz z rozwojem nowoczesnych gałęzi przemysłu zastosowanie magnezu rosło i dzieje się tak nadal. biała Magnezyt swą nazwę zawdzięcza obecności magnezu. zarówno krystalicznymi. Znaczenie przemysłowe mają jedynie złoża występujące w Pirenejach oraz w południowej Hiszpanii (Huelva). żółtawy lub szarawy. pochodzą najczęściej właśnie z żył kruszconośnych. połysk szklisty. które wypłukiwały substancję wapienną zastępowaną stopniowo mniej rozpuszczalnym syderytem (rnetasomatozahydrotermalna).5. Zbite skupienia magnezytu powstają w wyniku rozkładu serpentynitów i zawierają często domieszki substancji krzemionkowej (chalcedonu lub opalu). Podobnie jak wszystkie węglany. w Hotazel koło Kimberley w Republice Południowej Afryki. Masyw górski Eisenerzer zbudowany jest niemal w całości z syderytu. ale przez długi czas nie wzbudzał szczególnego zainteresowania. Grecji i we Włoszech (Toskania). R. Wspaniałe kryształy rodochrozytu pochodzą również z Gór Harzu. Podczas tego procesu powstawały wspominane już krzaczaste skupienia węglanu wapnia. Pierwotne skały wapienne poddawane były działaniu gorących roztworów wodnych wydobywających się z głębi Ziemi. czarny. Znacznie rzadziej spotykany w szczelinach skał wulkanicznych. 4-4.osadowych pirytu i manganu. Powstanie tych złóż jest niezwykle interesujące. 132 Trygonalny. 4-4. nerkowatym lub groniastym oraz konkrecje. Niektóre konkrecje sferosyderytowe osiągają . biała Syderyt jest ważną rudą żelaza. niekiedy perłowy. najczęściej występuje w postaci grubo.in. zwane kwiatem żelaza. takich jak spility.7 g/cm3.8% tego pierwiastka. G. Rodochrozyty eksploatowane są również jako rudy manganu.

chociaż sam cynk nie był wówczas jeszcze wykorzystywany jako odrębny metal. Sytuacja zmieniła się dopiero w 1791 r. Binnen Tal (Szwajcaria). 3. Tw. szary. że pierwotnie nie potrafiono ich rozróżnić. Dlatego przez wiele lat wszystkie te minerały o zbliżonym wyglądzie uważano za kalcyty lub skały wapienne. na cześć Dolomieu nadał owej skale nazwę dolomit. których głównym składnikiem jest minerał dolomit. w północnej Anglii.8-2. głównie sfalerytu. występujący w górnych partiach żył kruszcowych cynku i ołowiu. 5. Ze względu na pokrój kryształów. Podobieństwo niektórych cech dolomitu do innych węglanów jest tak duże. G. Szwajcarski mineralog H. Chociaż syderyty zawierają stosunkowo niewiele żelaza (48%) w porównaniu z innymi rudami. Austrii (Karyntia). biały. kalamin [galman krzemianowy]. bezbarwny. które w połączeniu z miedzią dawały popularny mosiądz. Ich pochodzenie wykazuje duże podobieństwo do skał wapiennych. przy współudziale organizmów żywych. który przeprowadził bardziej szczegółowe badania. G. powstawały w zbiornikach wodnych. skład chemiczny i barwę "dolomit" przypomina kalcyt i magnezyt. W owych czasach wykonywano wiele pięknych przedmiotów mosiężnych. [W Polsce dolomity kruszconośne (Zn. brązowy. [W Polsce złoża syderytów ilastych występują głównie na obszarze Zagłębia Staropolskiego i Zagłębia Częstochowskiego oraz Górnośląskiego Zagłębia Węglowego]. np. Tw. Znano już wtedy wiele minerałów. Smithsonit został tak nazwany na cześć brytyjskiego chemika i mineraloga Jamesa Smithsona (1765-1829) [był on również założycielem fundacji stanowiącej podwaliny słynnego Smithsonian Institution w Waszyngtonie]. do których produkcji potrzebowano dużych ilości mosiądzu (stopu miedzi i cynku). Najpiękniejsze. 134 Trygonalny. głównie w morzach. są cenionym surowcem ze względu na łatwość przeróbki. i występuje najczęściej w górnych partiach złóż. że kalamin składa się z dwóch różnych minerałów: węglanu cynku (smithsonit) i uwodnionego krzemianu cynku (hemimorfit). de Saussure (1740-1799). nawet lekko perłowy. kiedy to francuski geolog D. R. R. Szczególnie przydatny do tych celów był tzw. czerwonawy.często pół metra długości (np. w okolicach Altenbergu (Niemcy) oraz na Syberii (Nerczyńsk). 135 . Krystaliczne dolomity występują często w hydrotermalnych żyłach kruszconośnych. Minerał smithsonit tworzy najczęściej skupienia naciekowe. 4. 133 Trygonalny.5 g/cm3. Dolomity wykorzystywane są do produkcji specjalnych cementów oraz w przemyśle materiałów ogniotrwałych i w hutnictwie (topniki). biała Smithsonit [smitsonit] wydobywano bardzo wcześnie jako rudę cynku. połysk szklisty lub perłowy. silny połysk szklisty.5-4.9 g/cm3. Najważniejsze nagromadzenia złożowe znajdują się w Polsce na Górnym Śląsku. zwykle szarobiały. nerkowate i skorupowe.. w Stanach Zjednoczonych. żółtawy z zielonymi i niebieskimi odcieniami. które niekiedy ulegają przeobrażeniu w dolomity [dolomityzacja]. Bańska Szczawnica (Słowacja) i w okolicy Freibergu (Niemcy). biała Dolomit tworzy niekiedy całe masywy górskie. Dopiero w drugiej połowie XVIII wieku wykazano. Sardynii. w Solbad Hall (Tyrol.B. Pierwotne skały dolomitowe.3-4. przeświecające bryły smithsonitu pochodzą ze złóż miedzi w Tsumeb (Namibia) i są wykorzystywane również jako kamienie ozdobne. Austria). Pb) występują głównie na obszarze śląsko-krakowskim]. w okolicach Halle w Niemczech). Jest produktem utleniania kruszców cynku. Dolomieu zwrócił uwagę na szczególne właściwości skały występującej głównie w południowym Tyrolu. 2. Najważniejsze złoża pozaeuropejskie znajdują się w Vermont (USA) oraz w Guanajuato (Meksyk).

2. G.5-4. niebieski. jasnoniebieska Azuryt występuje razem z malachitem w strefie wietrzenia kruszców miedzi.5. występuje m. krzaczaste wykwity aragonitu. które zawdzięczają im charakterystyczne niebieskozielone zabarwienie na powierzchni. Tw. są ozdobą licznych kolekcji na całym świecie. to jednak są bardzo poszukiwane przez kolekcjonerów. Bogate druzy kryształów cerusytu pochodzące ze złóż w Niemczech (przede wszystkim z kopalni Friedrichseegen koło Ems i Johanngeorgenstadt w Saksonii). osobliwe. 3. Ich cechą szczególną jest silny połysk. połysk szklisty. Nosi on lokalną nazwę vfidlovec. Jednak o ile kalcyt krystalizuje ze stosunkowo chłodnych roztworów. gdzie występuje w dostatecznie dużej ilości. Późniejsze badania wykazały jednak. aragonit wytrąca się w wyższych temperaturach. biały.Vfidlo. G.biała farba. że ma on wiele właściwości analogicznych do kryształów minerału uchodzącego dotychczas za kalcyt i występującego w Aragonii (Hiszpania). Rosja) oraz w stanie Kolorado (USA). Do wytwarzania przedmiotów ozdobnych wykorzystywano jedynie niektóre formy naciekowe aragonitu znajdowane w Karlovych Varach i wyróżniające się pasmową kompozycją naprzemianległych. Piękne formy krystaliczne aragonitu pochodzą z miejscowości Hofenec koło Bilina (Czechy) oraz z Tyrolu. pochodzącą od nazwy gorącego źródła .] Rombowy . Na pierwszy rzut oka nowo odkryty minerał przypominał skamieniałą roślinę o śnieżnobiałej. podobnie jak wiele innych minerałów.węglan baru. szary. Chociaż nie mają one żadnego znaczenia praktycznego. szaroczarny. swoiście tłusty. lekko niebieskawej barwie. Kryształy cerusytu są zróżnicowane i charakteryzują się wielkim bogactwem postaci. biała Aragonit został odkryty w XV wieku podczas przebijania sztolni przez bogate złoża syderytu Erzberg w północnej Styrii (Austria). Cerusyt zawiera w przybliżeniu 73% ołowiu.in.95 g/cm3. tworzą kryształy podobne do cerusytu. biała Cerusyt był spotykany od dawna podczas wydobycia rud srebra i miedzi ze złóż powierzchniowych. ale jako ruda tego kruszcu eksploatowana jest jedynie w kilku miejscach. Najpiękniejsze okazy kryształów cerusytu występują w górnych partiach żył kruszcowych. która miała ułatwić poszukiwania żył srebra i złota. że ów "kwiat żelaza" ma identyczny skład chemiczny jak kalcyt. R. Są to.5 g/cm3. połysk zbliżony do diamentowego. Tw. 6. znana jako tarnowskit (aragonit ołowiowy). [Odmiana aragonitu zasobna w ołów. powstaje w bardzo różnych warunkach. brązowo zabarwionych warstewek. Zasobne złoża znajdują się również w Nerczyńsku (Syberia. z Karlovych Varów w Czechach. R.4-6. 136 Często tworzy charakterystyczne bliźniaki. połysk szklisty. 3.5-4. zwłaszcza w tych partiach żył kruszcowych. ogólnie rzecz biorąc. 137 Cerusyt powstaje zawsze jako produkt wietrzenia galeny. Kryształy azurytu mają . Aragonit krystalizuje również z gorących źródeł. R. Strontianit [stroncjanit] . a także ze starych złóż koło Stfibro w Czechach. tworząc charakterystyczne. w Polsce na Górnym Śląsku w okolicy Tarnowskich Gór. grochowców przypominających rzeczywiście ziarenka grochu i znanych m. niekiedy wielokrotne.węglan strontu. 3. które znajdują się w strefie łatwej penetracji wód powierzchniowych i dwutlenku węgla. Kryształy występują zazwyczaj w skupieniach igiełkowych lub włóknistych. szary z czerwonawymi lub czarnymi odcieniami. Galena. dzięki czemu został nazwany "kwiatem żelaza". oraz witheryt [witeryt] . 3-3. łodygowate agregaty. drobne bryłowate formy tzw. Jego nazwa wywodzi się z łacińskiego cerussa .9 g/cm3.Rombowy. zwykle biały. Wpływa to na jego budowę wewnętrzną.pseudoheksagonalny. tworzące często gęsto splecione. Tw. Aragonit. Jednoskośny. podobnie jak kalcyt. która różni go od kalcytu i warunkuje odmienną postać krystaliczną oraz inne właściwości fizyczne. poddaje się rozpuszczającemu działaniu zmineralizowanych roztworów wodnych.7-3. Karol Linneusz jako pierwszy stwierdził.in. G. Stąd też wywodzi się obecna nazwa aragonitu.

Tw. spotykany również na hałdach starych kopalń miedzi na dolnym Śląsku]. poszukiwany był również w kopalniach miedzi przez starożytnych górników. G. Jednak po oszlifowaniu wykazuje silny połysk i piękne odcienie barw. Do siarczanów zaliczane są również pewne grupy minerałów. w rejonie Bisbee i Morenci w Arizonie (USA) i Burra koło Adelaide w Australii oraz w Niżnym Tagile na Uralu (Rosja). w Bisbee. stare i zapomniane kopalnie starożytnych Greków i Rzymian. Malachit określano również mianem "aksamitnej rudy" lub "atłasowej rudy". Przeważnie osadzają się w basenach morskich lub powstają w trakcie erupcji wulkanicznych. W Europie piękne kryształy azurytu wydobywane są w miejscowości Chessy koło Lyonu we Francji oraz w Baita w Rumunii i na terenie Mołdawii. by znaleźć szerokie zastosowanie jako kamień ozdobny. 4 g/cm3. ciemnozielony. Niekiedy tworzą się w wyniku oddziaływania kwasu siarkowego wydzielającego się podczas utleniania siarczków. 138 Jednoskośny. Spotykany jest najczęściej w powierzchniowych strefach wszystkich złóż kruszców miedzi. które chociaż są interesujące pod względem naukowym i z punktu widzenia zastosowań technicznych. zielony. natomiast skupienia ziarniste lub ziemiste są bladoniebieskie. w Niemczech (Betzdorf) oraz w Tsumeb (Namibia) i Burra koło Adelaide w Australii. R. głównie pirytu i markasytu. gips i zippeit). m. głęboką. oraz siarczany uwodnione (np. . mimo iż zawiera 55% miedzi. Malachit jest najbardziej rozpowszechnionym produktem utleniania miedzi i jej rud. Miednorudniansk i Niżny Tagił). Inne wielkie złoża znajdują się w Zairze. Żywo zabarwione okazy azurytu poprzerastane malachitem [azurmalachit. Stąd wywodzi się zapewne wprowadzona później. Grecy i Rzymianie wykorzystywali go do wyrobu amuletów. Azuryt. przypominające kolor niezapominajki. 139 Rozdział 6 SIARCZANY I ZWIĄZKI POKREWNE Siarczany należą do soli kwasu siarkowego. Jest zbyt miękki. którzy nadali mu nazwę "skalnej zieleni". Malachit. Być może są to ponownie odkryte. W postaci sproszkowanej używany jest jako niebieski pigment do farb artystycznych oraz do produkcji niebieskiego siarczanu miedziowego. połysk jedwabisty lub szklisty.bezwodne (np. malachit azurytowy] cieszą się ogromnym zainteresowaniem kolekcjonerów. 4. ciemnoniebieską barwę. Malachit dla celów zdobniczych wydobywany jest także ze złóż w okolicach Eilat (Izrael). Malachit jest nie tylko cenionym kamieniem ozdobnym. Bardzo rzadko występuje w postaci kryształów o pokroju igiełkowym. Wyrazistość barw okazów pochodzących z niektórych złóż (np. Najbardziej znane złoża tego minerału eksploatowane były na rozległych obszarach Uralu (przede wszystkim Gumaszewgk. Oprócz powierzchniowych naskorupień i nalotów malachit tworzy często drobne skupienia włókniste lub ziemiste. Największa bryła malachitu o masie 60 ton została wydobyta w Gumaszewsku na Uralu. Petersburgu (Rosja). Banat w Rumunii) kontrastuje dodatkowo dzięki żółtym lub rdzawobrązowym nalotom limonitu. rzadko jest traktowany jako ruda. zielona Malachit jest nie tylko modnym kamieniem ozdobnym. [W Polsce malachit wydobywano dawniej w Górach Świętokrzyskich (Miedzianka koło Kielc).niepowtarzalną. Najpiękniejsze okazy i wyroby z malachitu zobaczyć można w Pałacu Zimowym (Ermitaż) w St. anhydryt i baryt). ponieważ obfituje z reguły w liczne zanieczyszczenia. Najbogatsze złoża azurytu występują w Tsumeb (Namibia). występujący w postaci żywozielonych powłok. Nagromadzenia złożowe malachitu występują również w Stanach Zjednoczonych AP. Wśród siarczanów wyróżnia się dwie duże grupy . Są miękkie i mają wygląd niemetaliczny. obecnie stosowana nazwa. Rumunii (Baita). ale również wartościową rudą miedzi (zawiera w przybliżeniu 57% Cu).in.

oraz atuny (podwójnie uwodnione siarczany metali jednowartościowych i trójwartościowych lub metali dwuwartościowych i trójwartościowych) . w Egipcie (Mokatam) i USA (jezioro Erie. a łupliwość wykazuje tylko w określonych kierunkach. szklisty. Luneburgu i Stassfurcie (Niemcy). Znane są piękne kryształy celestynu z Sycylii. w Salzburgu (Austria). z którym go pierwotnie mylono (z uwagi na zbliżony wygląd zewnętrzny i skład chemiczny). szarawy.5. na niektórych płaszczyznach perłowy. biała Celestyn. New Jersey). żółtych. gdzie anhydryt tworzy interesujące skupienia [tzw. zwykle biały. W Polsce piękne skupienia kryształów celestynu spotyka się w wapieniach siarkonośnych w okolicach Tarnobrzega. W odróżnieniu od gipsu anhydryt nie zawiera wody. Ba). 142 Rombowy. czerwonych. że owa szkarłatna barwa płomieni wywołana jest przez pierwiastek stront. Rombowy. czerwonawy. żółtawy. Celestyn znajduje zastosowanie w przemyśle chemicznym i spożywczym oraz wykorzystywany jest w celach pirotechnicznych. R. halotrichit (uwodniony siarczan glinu i żelaza). zwykle w odcieniach zielonych. R. Nazwę celestynu wywodzi się z łacińskiego caelestis (niebiański) ze względu na jego błękitnoniebieskie zabarwienie. chociaż interesowali się nim średniowieczni alchemicy. Na-shyille). Tworzy zwykle grube kryształy tabliczkowe lub słupkowe. Rombowy. biały oraz różnie zabarwiony. Występuje zwykle w postaci zbitej. czerwonawy.nie zostały szczegółowo opisane w tej książce. które mieszano z chlorkiem potasu. Przez długi czas uważano ten minerał za bezwartościowy materiał uboczny. do gromady soli kwasów tlenowych zaliczane są chromiany (kro-koit). Bertchesgaden. którzy używali go do barwienia płomieni. G. węglem drzewnym i siarką. Tworzy osady wytrącające się wprost z wody morskiej. trzewiowce].5. zwany czasami celestytem. Podobnie jak siarczany. Yate). biała Baryt był dobrze znany dawnym górnikom. zwykle niebieski. Włoski alchemik Vincenzo Cascariolo z Bolonii. biała Anhydryt jest podobny do gipsu. Pierwsze ognie sztuczne sporządzano właśnie z soli obu tych pierwiastków (Sr. 141 Najbardziej znane złoża występują w rejonie Wieliczki. G. 3. Clifton.9-3 g/cm3. Występują one jako minerały pierwotne związane ze strefami kontaktowymi granitów lub też jako minerały wtórne strefy wietrzeniowej złóż rud siarczkowych pochodzenia hydrotermalnego. Występuje najczęściej wśród skał osadowych.5.np. w Vulpino koło Bergamo (Włochy) oraz Spiskiej Nowej Wsi (Słowacja). który jest składnikiem celestynu. R. Tw. niekiedy w żyłach hydrotermalnych i pustkach skał wulkanicznych. podczas gdy żółtozielone barwy pochodzą od związków baru. wolframiany (scheelit) i molibdeniany (wulfenit). podgrzewając . bezbarwny. Największe złoża pozaeuropejskie znajdują się w Stanach Zjednoczonych (Nowy Jork. 4. niebieskawy. 3. którzy spotykali go często w żyłach kruszcowych. których tajemnicze piękno napełniało wiernych podziwem i lękiem. znany był dobrze kapłanom bengalskim. połysk szklisty lub perłowy. Anhydryt dość długo nie wywoływał specjalnego zainteresowania i dopiero stosunkowo niedawno stał się ważnym surowcem dla przemysłu chemicznego (głównie do produkcji kwasu siarkowego). Dopiero znacznie później chemicy stwierdzili. 3-3. melanteryt (uwodniony siarczan żelaza) lub chalkantyt (uwodniony siarczan miedzi). G. bezbarwny. Nazwę swą wywodzi z greckiego an (bez) i hy-dor (woda). Towarzyszy z reguły skałom solnym. podobnie jak złoża soli kamiennej i gipsu.np. Dzięki temu uzyskiwano jaskrawopurpurowe zabarwienie "bengalskich ogni". połysk perłowy. Są to przede wszystkim witriole rodzime (uwodnione siarczany metali dwuwartościowych) . 2. połysk metaliczny. Kansas. Tw. Tw. a pod wpływem działania wody powoli przechodzi w gips. Złoża o znaczeniu przemysłowym eksploatowane są w Wielkiej Brytanii (Bristol. 3-3. niebieskich lub brązowych.48 g/cm3.9-4 g/cm3.

Szczególną przydatność wykazuje siarczan baru jako składnik białych farb. Zbite skupienia barytu tworzą najrozmaitsze agregaty. niekiedy słupkowy i osiągają nierzadko pokaźną wielkość. na Słowacji (Bańska Szczawnica). Masywne. kiedy owe kuliste skupienia zostały zbadane dokładnie. 143 Najważniejszymi producentami barytu są Stany Zjednoczone.5. gdzie można spotkać także dobrze wykształcone skupienia kryształów]. dziś doskonale znanego. bezbarwny. W ten oto sposób nastąpiło odkrycie zjawiska fosforescencji.baryt wraz z innymi minerałami podczas jednego ze swoich eksperymentów w 1630 r. powstających w wyniku rozkładu chemicznego siarczków. okazało się. 2. o dobrej łupliwości. podobnie jak koncentracje barytu wśród skał osadowych [barytolity]. stosowanym w medycynie. co dobrze znany "ciężki kamień" spotykany w żyłach kruszcowych. zazwyczaj w bliskim sąsiedztwie masywów granitowych. O wykorzystaniu soli barowych do produkcji ogni sztucznych (ognie bengalskie) wspomniano już uprzednio. Baryt stosowany jest również jako wypełniacz przy produkcji papieru oraz w przemyśle ceramicznym do wyrobu glazury. baryt wyróżnia się także często spotykanymi . stwierdził. Inne dobrze znane złoża barytu znajdują się w Rumunii (Baia Sprie). uwodnionym siarczanem magnezu i glinu. ale mineralogów i kolekcjonerów znacznie bardziej interesują kryształy barytu. niebieskoszarych i miodowożółtych. Czysty baryt jest bezbarwny lub biały. Z tych właśnie złóż pochodzą wyjątkowo piękne. duże kryształy tabliczkowe o wyraźnych zakończeniach w barwach szarożółtych. Stanisławów). którego nazwa pochodzi z greckiego als (sól) i trichos (włosy). Halotrichit .. że fosforyzuje on w ciemnościach. często kilkumetrowej grubości żyły barytu są szczególnie dogodne do eksploatacji. 1. niekiedy w towarzystwie fluorytu i kalcytu. odkryty przez niego kamień nazwany został przez współczesnych mu przyrodników "świecącą kulą Bolonii". ale najczęściej spotykane są odmiany o delikatnym zabarwieniu spowodowanym różnymi domieszkami. Najczęściej spotykany jest w postaci wyodrębnionych żył. połysk jedwabisty. Oprócz wysokiego ciężaru właściwego. Z przemysłowego punktu widzenia najbardziej użyteczne są zbite skupienia barytu. G.9 g/cm3. Mają one przeważnie pokrój tabliczko waty. że "świecące kule" mają ten sam skład mineralny. w Niemczech (Freiberg w Saksonii). Występuje często wspólnie ze spokrewnionym z nim pickeringitem. 144 Jednoskośny. cynku i ołowiu. Szczególnie wysoko cenione są okazy kryształów barytu z Wielkiej Brytanii. Baryt występuje również w sąsiedztwie niektórych gorących źródeł. Ponieważ Cascariolo badał kuliste skupienia barytu występujące wśród margli gipsowych w okolicach Bolonii. do wytwarzania specjalnego cementu i ciężkiego betonu chroniącego przed promieniowaniem radioaktywnym. a przede wszystkim ze stanowisk Cumbria i Tavistock w hrabstwie Devon. przede wszystkim do produkcji farb barowych. Krystalizuje z roztworów hydrotermalnych oraz występuje również wśród skał osadowych. wówczas jednak wywołującego wielkie poruszenie. hematyt lub magnetyt. Jest najbardziej rozpowszechnionym naturalnym ałunem potasowym. a także stosunkowo rzadkie kryształy słupkowe o równie pięknych barwach. biała Halotrichit. Niemcy (złoża Meggen) i Wielka Brytania. doskonale wykształconymi kryształami. Surowce barytowe są także poszukiwanym materiałem barwiącym.8-1. Baryt występuje najczęściej w żyłach kruszcowych wraz z rudami siarczkowymi srebra. R. Tw. w przemyśle szklarskim. ponieważ istotnie charakteryzował się niezwykłym ciężarem. [W Polsce złoża barytu występują na Dolnym Śląsku (Boguszów. całkowicie nietoksycznych i odpornych na działanie czynników chemicznych. Obecnie baryt wykorzystywany jest w przemyśle chemicznym. Wysoka gęstość barytu zbliżona jest do niektórych rud żelaza. Baryt otrzymał swą nazwę z greckiego barys (ciężki). Znacznie później. jak np. należy również do grupy uwodnionych siarczanów. Czechach (Pfibram). głównie blaszkowate.

R. G. czerwonawy. w Wielkiej Brytanii i Czechach (Opawa). szarawe lub żółtawe barwy. brązowawe. [W Polsce skały gipsowe. Powstają one wskutek ewaporacji zrnineralizowanych wód. uwodniony siarczan potasowo-amonowy. biała 145 Gips jest znany od czasów starożytnych. na Górnym Śląsku i Śląsku Opolskim (Głubczyce. Tw. W czystej postaci krystalicznej gips jest przejrzysty i bezbarwny. oprócz 146 Wieliczki.soczewkowatych kryształów. Prażony w temperaturze wyższej niż 400°C gips traci zdolność pochłaniania wody i wykorzystywany jest wówczas do produkcji cementu (gips cementowy) oraz barwników. Kietrz)].4 g/cm3. gdzie tworzy drobne kryształy igiełkowe lub włókniste. żółtawy. Alabaster jest cenionym materiałem rzeźbiarskim. że gips był prawdopodobnie pierwszym minerałem zbadanym pod mikroskopem w 1695 r. szary. Kryształy gipsu mają pokrój tabliczkowy lub słupkowy i przypominają niekiedy mikę. a selenit ze względu na niezwykły połysk bywa stosowany jako kamień ozdobny. Dzięki wypalaniu w temperaturze 300-400°C uzyskuje się gips modelarski (zwany niekiedy gipsem paryskim). przez Antona van Leeuwenhoeka. który twardnieje po zmieszaniu z wodą. Innym ciekawym minerałem z grupy ałunów jest czermikit (nazwa pochodzi od złóż w miejscowości Ćermniki w Czechach). które przybierają charakterystyczne. Gipsy wykorzystywane są przede wszystkim do produkcji najrozmaitszych materiałów wiążących. G. Jednoskośny. R. który zastosował gips do sporządzenia odlewu ludzkiej twarzy. Gips powstaje jako osad wysychających mórz. Tworzy tabliczkowate skupienia złożone z włókienek zorientowanych prostopadle do ich powierzchni. Spotykany jest w skałach ilastych oraz na hałdach węglowych razem z innymi siarczanami. Toskania). połysk szklisty. Interesujące wystąpienia gipsu spotykane są również w strefie wietrzenia rud siarczkowych (np.5-2. Zawierają one niekiedy ponad 50% drobnych ziaren piasku. 2. 1. cytrynowożółty.5 g/cm3. Rzadko występuje w postaci krystalicznej. na płaszczyznach łupliwości perłowy lub jedwabisty. Najbardziej znane złoża gipsu występują we Włoszech (Volterra. Stosowany jest on w przemyśle budowlanym. Drobnoziarniste odmiany gipsu noszą nazwę alabastru. 3. Według Pliniusza Starszego był on też pierwszym artystą. najczęściej bezbarwny. Rosji oraz we Francji. Copiapó (Chile) i Urmiah (Iran). tworzą zasobne pokłady w Niecce Nidziańskiej. w Hiszpanii i Egipcie. W wielu rejonach Sahary spotykane są wśród pustynnych piasków rozetowate skupienia doskonale wykształconych kryształów gipsu. Rozpoznanie gipsu nie nastręcza trudności.3-2. holenderskiego przyrodnika-amatora i wynalazcę mikroskopu. Mało znany jest fakt. [Spotykane niekiedy włókniste skupienia gipsu znane są pod nazwą spat satynowy lub szpak gipsowy]. Ćervenica (Słowacja). słonych jezior oraz niekiedy w rezultacie rozkładu pirytów. Jednoskośny. Inne duże nagromadzenia złożowe znajdują się w wielu rejonach Stanów Zjednoczonych AP. żółta . pirytu) oraz w pokładach węgla kamiennego. Tworzą one często okazałe skupienia przypominające kwitnące róże lub inne kwiaty bądź liście i z tego powodu nazywane "różami pustyni". ponieważ można go łatwo zarysować paznokciem. Główne złoża: Mórsfeld (Niemcy). wchłoniętych podczas szybkiej krystalizacji . Odmiany zbite są białe lub często zabarwione na kolor żółty i brązowy w zależności od charakteru domieszek. biały. Jak dotąd halotrichit nie znalazł praktycznego zastosowania. wzdłuż Gila River w stanie Nowy Meksyk (USA). Jako materiału modelarskiego użył go po raz pierwszy grecki rzeźbiarz Lizyp z Sikionu. natomiast zupełnie czyste i przeświecające określane są mianem selenitu. 2.spotykany jest najczęściej w szczelinach skał ilastych. czarnożółty. brunatny. który często przeobraża się w gips na skutek absorpcji wody. w medycynie. Tw. zazwyczaj razem z anhydrytem. Stosunkowo rzadko wykorzystuje się obecnie gipsy do produkcji kwasu siarkowego i siarki. do sporządzania odlewów.

jego rodak K. ale w nim właśnie odkryto po raz pierwszy pierwiastek chrom. Beudanta (1781-1850). podczas badania okazów krokoitu pochodzących z Uralu. pomarańczo wożółty. ponieważ wśród występujących na hałdach minerałów wtórnych przeważały zdecydowanie ziemiste naskorupienia o tej właśnie kolorystyce. w żyłach kwarcowych i strefie utleniania kruszców ołowiu. wyjątkowo bezbarwny. Z uwagi na sporadyczne występowanie krokoit nie ma większego znaczenia jako ruda chromu. biała Scheelit [szelit] znajdowano często w kopalniach kasyterytu w czeskich Górach Kruszcowych. połysk tłusty. koło Wólsendorf w Bawarii (Niemcy). Zippe (1791-1863).in. zwykle szarobiały. Krokoit tworzy piękne. w których przeważał zippeit. Te barwne naskorupienia. Występuje w złożach chromi tu. w stanie Utah (USA) oraz w rejonie Wielkiego Jeziora Niedźwiedziego (Kanada). często nawet diamentowy.9-6. Tw. pomarańczowa Krokoit jest stosunkowo rzadkim minerałem. który odkrył. Scheele. nie 147 tylko w celu pozyskania produktów rozkładu uraninitu. Najbardziej rozpowszechniony w złożach kasyterytu i wolframitu. ziemiste skupienia minerałów powstających na skutek rozkładu blendy smolistej. Oprócz Jachymova w Czechach znany jest także z wystąpień innych złóż uraninitu.9-6 g/cm3. Krystalizuje z roztworów hydrotermal-nych wzbogaconych w gazy pomagmowe (pneumatoliza) i występuje w żyłach . 5. W owym czasie okres świetności słynnych kopalń srebra w Jachymovie dobiegał już kresu. Brazylii (Congonhas da Campo) oraz Zimbabwe (Penchalong). gdzie nazywano go "spiżowobiałym ziarenkiem gradu" (w odróżnieniu od "czarnych ziarenek gradu" . połysk tłusty. Filipin (Labo). G. 2.Zippeit dzięki swojej szczególnej barwie zwrócił uwagę czeskiego metalurga Adolfa Patery w latach pięćdziesiątych ubiegłego wieku. Bardziej szczegółowe badania i analizy chemiczne przeprowadził w 1781 r.5-5. Wydobycie rozpoczęto w 1859 r. mimo że po raz pierwszy stwierdzono w nim obecność tego metalu. m. Minerały uranowe służyły do wyrobu całej gamy żółtych barwników. Tw. nasunęły Paterze myśl wykorzystania minerałów uranowych do wytwarzania barwników. diamentowy. 5. 148 Jednoskośny.berezowit] oraz w okręgu Dundas na Tasmanii. rzadziej zielonawy. Rzadziej tworzy skupienia zbite. R. R. Na jego cześć minerał ten nazwany został później scheelitem przez francuskiego mineraloga F. Na powierzchni wielkich. Zippeit należy do grupy tak zwanych ochr uranowych. Najważniejsze złoża znajdują się na Uralu w okolicach Berezowska [stąd dawniej używana nazwa tego minerału . brązowawy. Piękne okazy krokoitu zostały ostatnio odkryte w okolicy Chemnitz (Saksonia).kasyterytu). który uznał ten minerał za rudę żelaza i nadał mu nazwę "tungsten" (ciężki kamień). G.W. 4. 149 Tetragonalny. ale podobnie jak blenda smolista stanowi źródło pozyskiwania pierwiastków promieniotwórczych. Mniejsze nagromadzenia złożowe znane są z Rumunii (Baita). Dokonał tego francuski chemik Louis Vauquelin w 1797 r. zapomnianych hałd zaczęły się pojawiać jaskrawo zabarwione.1 g/cm3. że występuje w nim pierwiastek wolfram [pierwotnie nazywany tungstenem].M. Zippeit zawdzięcza swą nazwę praskiemu mineralogowi F. ogniście zabarwione kryształy o pokroju słupkowym lub igiełkowatym.5-3. Bliższy jego opis przedstawił w połowie XVIII wieku szwedzki metalurg i chemik Axel Cronstedt. ale także samego uraninitu. żółtawy. Scheelit krystalizuje zwykle w postaci podwójnych piramid (bipiramid). do których zaliczany jest również uranopilit (uwodniony siarczan alkaliczny uranu).X. Obecnie zippeit nie jest już oczywiście wykorzystywany do wyrobu barwników.

Jest wydobywany jako ważna ruda wolframu. Najbardziej rozpowszechnioną grupę izomorficznych mieszanin mineralnych stanowią apatyty. niebieski. arsen i wanad. gdzie występują w postaci niewielkich bladobrązowych kryształów i tworzą druzy z kwarcem i zinnwaldytem [minerał z grupy łyszczyków]. Broken Hill (Nowa Południowa Walia. brązowawy. który po raz pierwszy opisał go jako niezależny minerał. mimetezyt [mimetyt] i inne. 3. a ich przeciętna wielkość sięga 2-4 cm. w Kornwalii (Anglia).kwarcowych w strefach kontaktowych granitów. Stolza. nazywane tak ze względu na pokrój i doskonałą łupliwość kryształów. miki uranowe. Rozwinięte są one w postaci obfitych zgrupowań pomarańczowych i brązowych kryształów o pokroju tabliczkowym z nieregularnie zarysowanymi krawędziami. Niewielkie wystąpienia stolzytu spotykane są w kwarcach w Cinovcu (Czechy). Wyjątkowo piękne skupienia kryształów wulfenitu występują w rejonie Villa Ahumada w paśmie Sierra de los Lamentos w prowincji Chihuahua w Meksyku. Główne złoża: Bleiberg (Karyntia. 6. Kryształy wrośnięte są w skałę macierzystą i ujawniają niewiele ścian. Australia). zółtoszary. Baita (Rumunia). 5-6. 153 Jednoskośny . Phoenixville (Pensylwania. czego przykładem może być amblygonit. Z tego .piromorfit) i uwodnione sole (np. Tetragonalny. R. W przeszłości był dobrze znanym kamieniem ozdobnym. zwykle pomarańczowożółty. biała lub jasnoszara 150 Wulfenit nazwę swą wywodzi od austriackiego mineraloga A. G. tworząc kryształy podobne do scheelitu. Znane są one ze złóż saskich w Zinnwald oraz czeskich (Cinovec). waryscyt) oraz bezwodne fosforany zasadowe (np. na Uralu (Rosja) i w USA (Connecticut. diamentowy. Okazy kryształów scheelitu są wysoko cenione i stanowią ozdobę każdej kolekcji. nigdy jednak nie ceniono go specjalnie wysoko. ale również pokrewne arseniany i stosunkowo rzadkie wanadany. Większe nagromadzenia wulfenitu są niekiedy eksploatowane jako rudy ołowiu. Minerały z grupy fosforanów charakteryzują się częstym izomorfizmem. apatyt. Zgodnie z ogólnym podziałem wyróżniane są tu także bezwodne sole (np. wiwianit. Mezica (Słowenia). Hóllenthal koło Garmisch (Niemcy). Tw. gdyż zdolność wzajemnego zastępowania wykazują także fosfor. G. połysk tłusty. Pod względem liczebności odmian minerałów grupa ta ustępuje jedynie krzemianom. Arizona). 3 g/cm3. [Znany także z Zinnwaldu (Niemcy) i Karyntii (Austria)]. ale również bardzo rzadkim. Nevada. Występuje również w rejonie Altenbergu i Schwarzenbergu (Niemcy). Wulfena. połysk szklisty. Tw. który krystalizuje w układzie tetragonalnym. który jako pierwszy opisał go w 1785 r. R. która upodabnia je do łyszczyków. Tworzy zwykle kryształy tabliczkowate. głównie w strefie utleniania kruszców ołowiu. 151 Rozdział 7 FOSFORANY I ZWIĄZKI POKREWNE Do grupy tej zaliczone zostały nie tylko najbardziej rozpowszechnione fosforany. Austria).9 g/cm3. one właśnie zostały po raz pierwszy opisane. lazulit i inne). lazulit). rzadziej o pokroju krótkich słupków. bezbarwna Lazulit wywodzi swą nazwę z arabskiego lazul (niebo) i greckiego lithos (kamień). Bardzo interesującą grupą wykazującą wyraźny izomorfizm są tzw. Wśród fosforanów i związków pokrewnych do prawdziwych rzadkości należą minerały nie wykazujące skłonności izomorficznych (tak jak np. Do grupy wolframianów należy również stolzyt. USA).7-6. pomarańczowy.pseudorombowy. przy czym podstawieniu mogą ulegać nie tylko metale. Wulfenit zawiera do 55% tego metalu. piromorfit. lekarza z Teplic (Czechy). nazwany tak na cześć J. Występuje w towarzystwie galeny. Jest to wolframian ołowiu (PbWO4). W wielu forforanach zasadowych jon wodorotlenowy zastępowany jest przez pierwiastki z grupy halogenów [fluorowców]. Jest minerałem wyjątkowo pięknym.A.

niekiedy nadając mu szlif kaboszonowy. tworząc doskonale wykształcone. Arabowie. Crowders Mountain (Północna Karolina) oraz Graves Mountain (Georgia) w Stanach Zjednoczonych AP. Najwspanialsze kryształy o głębokiej. ehlit . Oczywiście takie okazy trafiają przede wszystkim do muzeów i prywatnych kolekcji. W tym samym okresie zaczęły pojawiać się w światowych kolekcjach brazylianity pochodzące z nowych 155 stanowisk.31 g/cm3. Szwajcarii (Zermatt) oraz Szwecji (Yarmland). często zgrupowane w druzy kryształy.in. Jego pierwszy opis przedstawili w 1945 r. że dopiero niedawno stwierdzono identyczność wszystkich tych minerałów. spośród których wiele ma walory kamieni szlachetnych. nadając mu nazwę pochodzącą od kraju jego odkrycia. 2. Tijuco w Minas Gerais (Brazylia). Tw. Charakteryzuje 154 się soczystą. amerykańscy mineralodzy Pough i Henderson. który zawierał piękne kryształy o zadziwiająco dużych rozmiarach i doskonale wykształconych ścianach. G. Ostatnio odkryto kryształy o podobnych rozmiarach w innych złożach w Minas Gerais (Mantena). R. Pseudomalachit występuje najczęściej w postaci skupień nerkowatych. którzy wyspecjalizowali się w imitowaniu kamieni szlachetnych. Interesujące. 4. co wynika z faktu. biała Brazylianit został odkryty stosunkowo niedawno.5. R. 5. które wykazują niekiedy symetrię pseudorombową i zbliźniaczenia. Niektóre kryształy występują razem ze srebrzyście połyskującym muskowitem i są mocno wrośnięte w skałę macierzystą. G. w żyłach kwarcowych oraz skałach metamorficznych wzbogaconych w glin.powodu wykorzystywano go głównie jako imitacje innych. Początkowo złoża brazylianitu znane były tylko z okolic Conselheiro Pena w stanie Minas Gerais w Brazylii. a przede wszystkim chalkopirytu. Ładne kryształy spotykane są w Crowder Mountain.98 g/cm3. Dlatego niekiedy nosi nazwę "imitowany lapis". Lazulit wykorzystuje się obecnie do wyrobu drobnych przedmiotów ozdobnych. Brazylianit jest bardzo poszukiwanym kamieniem szlachetnym.od miejscowości Ehle w Nadrenii. m. którzy . Główne wystąpienia lazulitu znane są z okolic Salzburga (Austria). Występuje zwykle w postaci zbitej. z kopalni Palermo i Charles Davis koło North Grafton (Grafion County) w New Hampshire (USA). tagilit]. Występuje także pod nazwami: fosforokalcyt [trombolit. Jednoskośny. stosowali go często w miejsce turkusu lub znacznie bardziej wartościowego lazurytu (lapis-lazuli). czarnozielony.5. zielonoszmaragdową barwą i jest minerałem strefy utleniania kruszców miedzi. Ustępują one jednak doskonałością wykształcenia kryształom znanym z pierwszych odkryć. Pseudomalachit nie ma żadnych praktycznych zastosowań i nie występuje nigdy w większych nagromadzeniach. Występuje w pegmatytach. Jednoskośny. W ciągu kilku lat złoża te dostarczyły znacznej ilości doskonałego surowca. Lazulit spotykany jest w pegmatytach. natomiast najbardziej przydatne dla celów jubilerskich są ciemnoniebieskie kryształy pochodzące z Tijuco. szmaragdowy. któremu nadaje się zwykle szlif fasetkowy. Tw. aczkolwiek niewielkie wystąpienia lazulitu znane są z Austrii (Krieglach. Poza Nadrenią główne jego wystąpienia znajdują się na Uralu oraz w okolicach Chotebofu w Czechach i Lubietova koło Bańskiej Bystrzycy na Słowacji. gdzie został odkryty. rzadko tworzy kryształy o pokroju igiełkowym lub tabliczkowatym. prasyn. Jest oczywiście również bardzo popularny wśród kolekcjonerów. bardziej szlachetnych kamieni. Znany jest także pod wieloma innymi nazwami: lunnit (od nazwiska chemika Lunna). zielonożółtej lub oliwkowozielonej barwie osiągają niekiedy długość 12 cm i 8 cm szerokości. zbitych lub włóknistych oraz form naciekowych i naskorupień. połysk szklisty. żółty. połysk szklisty. zielona Pseudomalachit swoją nazwę zawdzięcza dużemu podobieństwu do malachitu. Styria). 4. Wydobywany jest jedynie jako składnik towarzyszący rozmaitym rudom miedzi.

zasadowy wanadan miedzi i baru. Rzadki vesignieit. których głównym składnikiem jest właśnie apatyt. Znane są one pod nazwą skał fosforanowych lub fosforytów. Maroko. 6. Pięknie wykształcone kryształy apatytu pochodzą z St. biały. chociaż rzadko w większych ilościach. nazywane "kamieniem szparagowym" ze względu na swą barwę przypominającą szparagi. Spotykany jest także w postaci skupień ziarnistych. Dziś wiadomo. Do popularnych kamieni ozdobnych należą żółtozielone odmiany apatytu. biaława Piromorfit znany był od dawna. które mylnie sądziły. w okolicach Horni Kaina i we Vrancicach (Czechy) w żyłach kwarcowych razem z chalcedonem. z Saksonii (Niemcy). Wchodzi w skład wielu skał magmowych. a w szczególności pegmatytów. Algieria i Egipt). Staffelit [odmiana apatytu fluorowego] występuje w postaci skupień stalaktytowych w złożach Staffel koło Limburga (Niemcy). w Kazachstanie i na Ukrainie. brązowy. akwamaryn. tabliczkowaty. Przeważnie tworzy osobniki słupkowe. ametyst. Heksagonalny. zielony. W skałach osadowych tworzy niekiedy całe warstwy. że każdy minerał ma swoją charakterystyczną barwę własną. bezbarwny. zazwyczaj doskonale ograniczone gładkimi ścianami i zgrupowane w druzy. biały. chociaż w zależności od barwy nazywano go rozmaicie. że piromorfit tworzy się w strefie utleniania złóż kruszców ołowiu razem z cerusytem i innymi minerałami wtórnymi pochodzącymi z rozkładu galeny. Tw. R. Największe złoża fosforytów i apatytów eksploatowane dla celów przemysłowych występują w Stanach Zjednoczonych (Floryda. w Rosji (Półwysep Kolski). włókniste lub tworzą nieregularne formy nerkowate o barwach w szerokiej gamie odcieni szarych i brunatnych. jak np. pomarańczowy. Generalnie przyjmuje się. 5. odkładane w postaci koloidalnej w osadach słabo przewietrzanych wód. Gotthard (Szwajcaria). BaCu3(OHVO4)2. Po ich śmierci stopniowo uwalniane fosforany. atrakcyjnie zabarwione odmiany apatytu natomiast wykorzystuje się jako kamienie ozdobne.usilnie zabiegają o pozyskanie go do swoich zbiorów. 3. Liczne poglądy na temat genezy fosforytów są bardzo zróżnicowane i stanowią nadal kwestie otwartą. Występujące w nich apatyty nie są całkowicie czyste chemicznie i zawierają liczne domieszki mineralne i organiczne. Nawiązuje ona do poglądów starożytnych. iluzja). przechodzą w fosforany wapnia. naciekowych i promienistych. G. Skład chemiczny apatytu określono dokładnie dopiero pod koniec XVIII wieku uznając go wówczas za odrębny minerał. zwykle zielony lub brązowy. Quebec (Kanada) i Durango (Meksyk). R. Bardzo dobrze znane są niezwykle piękne szlify brylantowe różowych i żółtych apatytów pochodzących ze Szwajcarii. biała Apatyt swoją nazwę wywodzi z greckiego apat (złudzenie. pręcikowy.in. rzadziej żółty.16-3. Obecna nazwa wywodzi się z greckiego pyr (ogień) i morph (postać). zwykle niebieskozielony. Piromorfit zdecydowanie wyróżnia się wśród nich jaskrawym zabarwieniem i pokrojem kryształów. połysk tłusty lub diamentowy. szary.5-4. Inne ważne złoża znajdują się w Afryce Północnej (Tunezja. Stąd odmiany barwne apatytu brane były za różne minerały. połysk tłusty. Apatyt występuje w najrozmaitszych postaciach i odmianach barwnych. że jego kryształy powstają bezpośrednio z lawy wulkanicznej. turmalin. zbitych. Jego kryształy mogą mieć pokrój słupkowy. Tennessee) i dostarczają niemal połowę produkcji światowej. 3. 156 Apatyty są zwykle żółte. Spotykany m. Występuje w strefie utleniania hydrotermalnych żył kruszcowych. Fosforyty stanowią przede wszystkim doskonały surowiec do produkcji nawozów sztucznych. który nazwany został przez Abrahama Gottloba Wernera trafnie apatytem ze względu na swój wprowadzający w błąd wygląd zewnętrzny. 158 . Heksagonalny.22 g/cm3. ponieważ sądzono niegdyś błędnie. G. tworzy tabliczkowate lub ziemiste skupienia o barwie zielonożółtej. Tw. że związki fosforu pobierane z wody morskiej akumulowane są w twardych częściach organizmów żywych. a nawet igiełkowy.7-7 g/cm3.

in. Maroko. Większe nagromadzenia znane są z Pfibramu w Czechach oraz ze złoża Ro-ghton Gili. Australia. 3. 160 Rombowy . pięciotlenek wanadu jest stosowany jako katalizator przy produkcji kwasu siarkowego). 3. Brazzaville (Kongo) oraz Broken Hill (Nowa Południowa Walia. 159 Heksagonalny. G.1 g/cm3. Phoenixville (Pensylwania. Caldbeck (Cumbria. żółty. G. która pochodzi od Mieś . połysk tłusty. Wzbogacona w żelazo odmiana nosi nazwę redondyt. zwykle brązowawy. ze złóż Taberg koło Jónkóping w Szwecji) oraz boksytów. Nerczyńsku (Syberia). bezbarwny. R. bezbarwna Waryscyt jest bardzo atrakcyjnym. który często bywa mylony z innymi minerałami. w którego okolicach występuje. Czasami występuje w postaci zbitej.7-7. Do rzadkich minerałów należy również mimetezyt lub inaczej mimetyt. USA) oraz w Meksyku (Chihuahua). Najczęściej tworzy kryształy słupkowe. żółty. Pfibram (Czechy). rubinowoczerwonawy. którego nazwa pochodzi z greckiego mimetes --imitacja. który nadał mu nazwę wywodzącą się z dawnego określenia tego regionu . Minerał strefy utleniania złóż kruszców ołowiu. Niemcy). Anglia). pomarańczowy. Obecnie jednak wanad pozyskuje się głównie jako produkt wtórny przy przeróbce niektórych rud żelaza (np.niemieckiej nazwy czeskiego miasta Stfibro. określanej mianem Braunbleierz . gdzie tworzy często pseudomorfozy po galenie lub cerusycie. stosowaną dla odróżnienia od mniej pospolitej odmiany brązowej.8-7.Variscia. 4. Odmiana ta spotykana jest w postaci białawych. ponieważ kształtem przypomina kryształy piromorfitu. Piromorfit występuje w złożach kruszców ołowiu. 2. Ta właśnie cecha pozwala go odróżnić od piromorfitu. która obecnie stosowana jest jedynie w odniesieniu do zdobnych odmian waryscytu.brązowa ruda ołowiu. wydobywany jest jako ruda ołowiu (zawiera 75% Pb). Niewielkie ilości wanadu wykorzystuje przemysł chemiczny (m. przez niemieckiego mineraloga Friedricha Adolfa Breithaupta pochodzącego z Vogtlandu w Turyngii. Berezowsk (Ural. z którymi najczęściej występuje razem. Główne złoża: Obir w Karyntii (Austria). które mają zaokrąglone. Tw.zielona ruda ołowiu. silny połysk szklisty lub diamentowy.Znacznie rzadziej występuje w postaci skupień nerkowatych lub ziarnistych. beczułkowatego pokroju kryształów.1 g/cm3. Tsumeb (Namibia).5. Leadhills (Szkocja).5-4. 6. R. Australia). Heksagonalny.Zellerfeld (Góry Harzu. Algieria. Zimapan (Meksyk). G. promienistych skupień razem z brązowym piromorfitem. R. 6. Został opisany w 1837 r. Wanadynit jest ważną rudą wanadu (zawiera 19. Bańska Szczawnica (Słowacja). Sierra de Cordoba (Argentyna). Stopy wanadu i żelaza stosowane są do produkcji specjalnych gatunków stali. oraz skupienia nerkowate lub włókniste. chociaż mało znanym kamieniem ozdobnym. . Piromorfit z domieszką wapnia nosi lokalną nazwę "miesyt". Tw. Kornwalia (Anglia).pseudoheksagonalny. Berezowsk na Uralu (Rosja). Większe wystąpienia mimetytu spotykane są w Johanngeorgenstadt (Niemcy). biała Kampylit wywodzi swą nazwę z greckiego kampylos (wygięty). Często jest też z nim mylony. kiedy tworzy większe nagromadzenia. Główne złoża piromorfitu znajdują się w Clausthal . Izomorficzny z piromorfitem i mimetytem. niekiedy zakończone podwójnymi piramidami. Nerczyńsk (Syberia). Arizona (USA). biała Wanadynit tworzy kryształy słupkowe. niebieskozielony. Rosja). Kampylit jest jednak stosunkowo rzadkim minerałem. Phoenixvil-le w Pensylwanii i Mullan w Idaho (USA). połysk woskowy. Jaskrawozielonemu zabarwieniu zawdzięcza swą wcześniejszą niemiecką nazwę Grunbleierz . Nawiązuje ona do charakterystycznego. Kryształy tego samego minerału znaleziono w 1894 r. beczułkowate kształty przypominające kampylit. na zachodnim wybrzeżu jeziora Utah (USA) i nadano mu nazwę utahlit.52 g/cm3.4% pięciotlenku wanadu). Johanngeorgenstadt w Saksonii (Niemcy). Tw. Spotykany w strefie utleniania kruszców ołowiu.

W stanie świeżym jest przezroczysty. Szczególnie popularne są stosunkowo często spotykane bryły wavellitu w postaci drobnoziarnistych skupień tego minerału. 2. Wavellit poszukiwany jest przez kolekcjonerów przede wszystkim ze względu na atrakcyjność promienisto-kulistych skupień o bladoniebieskiej barwie. Odmiany krystaliczne mają najczęściej barwy ciemnoniebieskie. w miejscowości Barnstaple w hrabstwie Devon (Anglia) przez angielskiego fizyka W. 2. Zjawisko to wiąże się z obecnością w wiwianicie żelaza dwuwartościowego. W Stanach Zjednoczonych większe złoża występują w Mullica Hill (New Jersey) i Leadville (Kolorado). natomiast formy ziemiste są z reguły bladoniebieskie. na niektórych płaszczyznach perłowy z metalicznymi odcieniami. Spotykany jest również w postaci gwiaździstych skupień razem z kryształami gipsu. głównie w łupkach krzemionkowych i szarogłazach. niebieski. Wavellit tworzy skupienia promieniste oraz naskorupienia i nacieki niekiedy o kształtach kulistych. brązowy.G. radach darniowych. Większość tych konkrecji nie przekracza jednak 7-10 cm. jest wyjątkowo pięknym. połysk szklisty. Na początku XIX stulecia występowanie większych ilości wavellitu stwierdzono w kopalniach rud żelaza i kamieniołomach skał budowlanych w okolicach Trenie w Czechach. graniastych i nerkowatych. nadaje się głównie do płaskich naszlifów i nie ma walorów kamieni jubilerskich. Spotykany jest często także w postaci ziemistej lub sproszkowanej. połysk szklisty. głównie na torfowiskach.5-4. 161 Rombowy. wykorzystywany jest jako surowiec do wyrobu zapałek.Waryscyt występuje przeważnie w postaci skupień promienistych i włóknistych oraz nerkowatych form naciekowych. jasno. a przede wszystkim z wardytem (uwodniony fosforan sodu i glinu). oprócz Kornwalii i Czech. Nadaje mu się zwykle szlif kaboszonowy. zielonkawy. Czech oraz półwyspu Kercz (Ukraina). Wypełnia szczeliny i próżnie skał wzbogaconych w glin. często w towarzystwie bezpostaciowych fosforanów glinu.4 g/cm3. 2. znajdują się w Saksonii (Langenstriegis koło Freibergu).i ciemnoniebieski. Tw.3-2. Wavellit nie ma większego znaczenia praktycznego. W roku 1817 Abraham Gottlob Werner nadał mu nazwę na cześć odkrywcy. Najpiękniejsze okazy waryscytu w postaci owalnych. aczkolwiek mało znanym kamieniem ozdobnym. R. [W Polsce wavellit znany jest z wystąpień w piaskowcach kwarcytowych Gór Świętokrzyskich oraz z niektórych stanowisk na Dolnym Śląsku]. Najlepiej znane wystąpienia. .7 g/cm3. znane pod nazwą zepharovichyt. gdzie tworzy większe nagromadzenia złożowe. 3. które pochodzą głównie ze złóż w Czechach. bezbarwny. czasami zielony. R. a także w koprolitach oraz tworzy inkrustacje szczątków kostnych i skamieniałych muszli. Tw. które zawierają drobniutkie kryształy o pokroju włóknistym lub igiełkowatym. Występuje głównie w skałach osadowych typu piaskowców i szarogłazów. [W Polsce wiwianit rozpowszechniony jest jako składnik niektórych rud darniowych i torfów w północnej i środkowej Polsce]. Wiwianit występuje w strefie utleniania złóż pirytu oraz w iłach. Wavella. w słynnych kopalniach magnetytu w Kirunie (Szwecja) oraz w Chester (Pensylwania. np. białawy. G. które ulega częściowej zamianie na żelazo trójwartościowe. Rzadko tworzy niewyraźnie wykształcone kryształy o pokroju słupkowatym. Czasami. biała Wavellit [wawelit] został odkryty w 1800 r.6-2. 162 Jednoskośny. Sam waryscyt występujący często z innymi fosforanami. ale na skutek utleniania bardzo szybko przybiera barwy niebieskie lub zielone. jajowatych skupień dochodzących do 30 cm długości występują w pustkach wśród brekcjowatych skał osadowych w okolicach Fairfield (Utah). Wystąpienia wiwianitu znane są z Bodenmais w Bawarii (Niemcy). bezbarwna do jasnoniebieskiej szybko przechodzącej w błękit indygo Wiwianit został odkryty na początku XVIII stulecia przez brytyjskiego mineraloga J. Kryształy wiwianitu mają najczęściej pokrój słupkowy lub tabliczkowy i występują zazwyczaj w postaci skupień gwiaździstych lub kulistych. USA) i w rejonie Ouro Preto w Brazylii. G. żółtozielony. w niektórych rejonach Stanów Zjednoczonych. Viviana w żyłach pirytu w Kornwalii.

jabłkowozielona Tetragonalny. Tw. Eksploatowane już od czasów starożytnego Egiptu kopalnie turkusu znajdowały się na półwyspie Synaj. 2-2. Torbernit i autunit tworzą zazwyczaj cienkie. kaolinity). ale praktycznie pozostawał w rękach plemion wrogo nastawionych do Turków. 2. W niektórych krzemianach część atomów krzemu zastępuje glin. tworząc tak zwane glino-krzemiany (np. Kazachstanie. bladozielony. w Utah. połysk woskowy. G.in. szarozielony. Tw. 165 Rozdział 8 KRZEMIANY Jest to największa i najbardziej rozpowszechniona grupa. [Nowe wystąpienia turkusu znane są również w Australii]. szmaragdowozielony.5. Los Cenilos w Nowym Meksyku. 2. biała Turkus [kalait] był bardzo popularnym kamieniem ozdobnym szczególnie w okresie rozkwitu imperium otomańskiego.in. Turkus tworzy zwykle skupienia skrytokrystaliczne występujące w postaci naskorupień i form naciekowych (stalaktytów) oraz konkrecji. bezbarwna Wardyt należy do mało znanych kamieni ozdobnych. Znacznie częściej występują jednak w postaci łuskowatych skupień na ścianach szczelin skalnych. profesorowi Uniwersytetu Praskiego. R. Jako kamień ozdobny może być traktowany jedynie wtedy. Turcy kupowali wówczas turkus i eksportowali go nawet do Persji. 2-2. 3.163 Trójskośny. Szczegółowa systematyka krzemianów jest dość skomplikowana i opiera się na pokrewieństwie krystalochemicznym struktury wewnętrznej . Tw. 5. Turcy mimo swego panowania musieli słono płacić wojowniczym plemionom za pozyskiwany turkus. Miki uranowe mają duże znaczenie jako źródło surowców uranowych. G.5. Występuje tam w niewielkich ilościach razem z uthalitem (odmiana waryscytu). Watson-ville (Australia). Inne duże złoża występują w chinach. Znajdowane były w Rudawach już od dawna przez saskich i czeskich górników. natomiast torbernit od 55 do 60%. często na niektórych powierzchniach perłowy. niebieskozielony. Autunit zawiera 60% U3O8.8 g/cm3. G. R. złocistożółty.6-2. który wprawdzie wchodził wtedy w skład imperium otomańskiego. łupków krzemionkowych. połysk intensywnie szklisty. Spotykany jest w szczelinach piaskowców. gdy występuje łącznie z waryscytem. żółtozielony. tabliczkowate kryształy o dobrze wykształconych zarysach i doskonałej. bardzo rzadko w pegmatytach. Tetragonalny. m.8 g/cm3. żółta Torbernit i autunit zaliczane są do grupy mik uranowych. JachymoY (Czechy). Najważniejsze wystąpienia: Kornwalia w Wielkiej Brytanii. połysk perłowy. niebieski. Największe złoża znajdują się w okręgu Nishapur w Iranie [eksploatowane są tu już od 2 tysięcy lat]. Niemcy) . zwykle zielononiebieski. Tw.2 g/cm3. Johanngeorgenstadt (Saksonia. Turkiestanie oraz w USA. oraz Abrahamowi Gottlobowi Wernerowi (1749-1817). połysk woskowy. G. skalenie. mineralogowi i geologowi z Akademii Górniczej we Freibergu. Brancheville w stanie Connecticut (USA). obejmująca blisko 40% wszystkich znanych minerałów. Shinkholobwe (Zair). siarkowożółty. 164 Tetragonalny. 5-6. którzy nazywali je "zieloną miką". Pierwszy naukowy opis tych minerałów zawdzięczamy Ignacemu Hornowi (1742-1791). W Europie niewielkie wystąpienia turkusu stwierdzono m. R.3 g/cm3. Atrakcyjnie zabarwione odmiany wykorzystywane są jako kamienie ozdobne. W okresie tym wydobywano również turkus ze znacznie mniejszych złóż w Anatolii (Turcja). R. 3. Są to minerały strefy utleniania złóż uranowych. "mikowej" łupliwości. Kalifornii i w Nevadzie. w okolicach Jordanowa i Grabiny koło Świdnicy na Dolnym Śląsku. Po raz pierwszy został opisany przez amerykańskiego mineraloga Davisa i pochodził z jedynego dotychczas znanego stanowiska w Cedar Valley koło jeziora Utah (USA).

poszczególnych minerałów. Niektóre krzemiany wykazujące podobieństwo budowy chemicznej często tworzą mieszaniny mineralne, które wyodrębniają się w naturalne grupy i charakteryzują się zbliżonymi cechami (granaty, skalenie, pirokseny itd.). Szczególną grupę krzemianów stanowią zeolity - uwodnione glinokrzemiany metali lekkich (Ca, Na, Ba, Sr, K). Różnią się one od wszystkich innych krystalicznych substancji mineralnych tym, że zachowują swoją wewnętrzną strukturę i postać krystaliczną nawet po utracie wody. [ze względu na pokrewieństwo krystalochemiczne do krzemianów przestrzennych zaliczane są również minerały grupy kwarcu (SiO2), które zostaly omówione przez autora razem z tlenkami w rozdziale 4]. Krzemiany występują w przyrodzie w bardzo zróżnicowanych warunkach. Powstają zarówno jako minerały pierwotne, jak i wtórne, wchodząc w skład najrozmaitszych skał magmowych, metamorficznych i osadowych. Rombowy; Tw. 6,5-7; G. przeciętnie 3,5 g/cm3; zwykle żółtozielony, oliwkowozielony; połysk szklisty; R. biała Oliwin jako kamień ozdobny był wysoko ceniony już w starożytności. Pierwsze jego złoża znaleziono na maleńkiej wysepce, którą Rzymianie nazwali Topazos. Stąd wywodzi się pierwotna nazwa tego pięknego zielonego kamienia -topazus, występująca w wielu łacińskich źródłach. Na tej podstawie sądzono później mylnie, że rzymski topazus był kamieniem znanym obecnie jako topaz. Odkryte wcześniej złoża uległy z czasem zapomnieniu i w związku z tym przypuszczano, że ów rzymski topazus pochodził z Indii lub z innych krajów Orientu. 167 Dopiero później złoża tego kamienia odkryte zostały w Europie. Wspominany już Anselmus Boetius de Boot (1552-1612) opisuje jego wydobycie na zboczach wzgórza Kozakov w Czechach. Minerał ów nazwano chryzolitem, co oznacza złoty kamień (z greckiego chryzois - złoty, litos kamień). Rejon Kozakova pozostawał jedynym znanym miejscem występowania tego kamienia szlachetnego aż do 1900 r., kiedy to odkryto jego złoża na wyspie Zebirget (angielska nazwa: St. John), położonej w pobliżu egipskiego brzegu Morza Czerwonego. Okazało się, że jest to właśnie owa zapomniana wyspa Topazos. Te bogate złoża zyskały wkrótce wielką sławę i obecnie są najważniejszym rejonem występowania chryzolitów. Egipskie oliwiny charakteryzują się wyjątkową czystością, a co ważniejsze, także pokaźnymi rozmiarami. Oliwin występuje najczęściej w postaci ziarnistej i tworzy zazwyczaj gniazdowe skupienia [nazywane niekiedy bombami oliwinowymi]. Pojedyncze, luźne ziarna oliwinu przypominają maleńkie okruchy zielonego szkła. Kryształy, przeważnie o pokroju słupkowym, są raczej rzadkie. Pod wpływem utleniania barwa oliwinów zmienia się na żółtą lub czerwonawą. W większych ilościach występuje przede wszystkim w ubogich w krzemionkę skałach wulkanicznych, głównie w bazaltach [tzw. bazalty oli winowe]. Czasami są głównym składnikiem zasadowych skał magmowych, jak np. dunity, perydotyty. Główne złoża oliwinu znajdują się na wyspie Zebirget, w Brazylii, Norwegii, w USA (Arizona), na Nowej Zelandii, w rejonie Kozakova w Czechach oraz w górach Eifel (Forstberg) w Niemczech. Przezroczyste odmiany oliwinu, które noszą nazwę chryzolitu, a także niekiedy perydotu (prawdopodobnie stara, francuska nazwa nieznanego pochodzenia), wykorzystywane są nadal jako kamienie ozdobne. Znacznie rzadziej niż oliwiny spotykane są minerały o podobnym składzie chemicznym [należące do tego samego ciągu izomorficznego i obejmowane niekiedy także wspólną nazwą - oliwiny w szerszym tego słowa znaczeniu]. Należą do nich hortpnolit (krzemian magnezu i żelaza), for-steryt (krzemian magnezu) i fajalit (krzemian żelaza). 168 Regularny; połysk szklisty lub tłusty; R. biała Pirop - krzemian magnezowo-glinowy, Mg3Al2(SiO4)3

Tw. 7-7,5; G. 3,7-3,8 g/cm3; zwykle czerwony Almandyn - krzemian glinowo-żelazowy, Fe3Al12(SiO4)3 Tw. 7; G. 4,1-4,3 g/cm3; czerwony Andradyt - krzemian wapnia i żelaza, Ca3Fe2(SiO4)3 Tw. 6,6-7,5; G. 3,7-4,1 g/cm3; zwykle szarawy Grossular - krzemian wapnia i glinu, Ca3Al]2(SiO4)3 Tw. 6,5-7,5; G. 3,7-4,3 g/cm3; zwykle zielony lub czerwonobrązowy (hessonit) Spessartyn - krzemian magnezu i aluminium, Mn3Ali2(SiO4)3 Tw. 7; G. 3,77-4,27 g/cm3; zwykle czerwonawy Uwarowit - krzemian wapnia i chromu, Ca3Cr2(SiO4)3 Tw. 6,5-7,5; G. 3,42 g/cm3; szmaragdowozielony z żółtozielonymi odcieniami Granaty zawdzięczają swą nazwę XIII-wiecznemu teologowi i filozofowi Albertusowi Magnusowi (1193-1280) [autor rozprawy De Mineralibus]. Pochodzi ona prawdopodobnie od łacińskiego malum granatum (owoc granatu), ze względu na podobieństwo barwy najczęściej spotykanych odmian, lub, być może, od słowa granum (ziarno), zważywszy na ziarnistą postać skupień mineralnych. Do grupy granatów należą również liczne minerały, które w starożytności i średniowieczu nazywane były karbunkułami od łacińskiego carbunculus - węgielek. Z całą pewnością termin ten używany był przez Pliniusza Starszego dla określenia czerwonej odmiany granatu - almandynu. Do grupy granatów zaliczane są minerały o podobnym składzie chemicznym i budowie, które często tworzą pomiędzy sobą kryształy mieszane. Rozmaitością barwnych odmian przewyższają większość innych minerałów. 169 Ta różnorodność zabarwienia wynika z faktu, że w skład chemiczny granatów wchodzić może duża liczba pierwiastków dwuwartościowych i trójwartościowych wykazujących izomorfizm. Granaty krystalizują w układzie regularnym przeważnie w postaci dwunastościanów rombowych i dwudziestoczterościanów deltoidowych. Bardzo często tworzą też skupienia ziarniste lub zbite. Nie wykazują łupliwości, tylko niekiedy bardzo niewyraźną (np. almandyn). Ponieważ granaty mają zróżnicowany skład chemiczny i często tworzą mieszaniny mineralne, bardzo rzadko występują w przyrodzie w stanie czystym, odpowiadającym teoretycznym wzorom chemicznym. Należą do minerałów rozpowszechnionych o dużym znaczeniu skałotwórczym. Granaty powstają w bardzo zróżnicowanych warunkach, ale zawsze pod wpływem oddziaływania wysokich temperatur. Doskonale wykształcone kryształy spotykane są w gnejsach, łupkach mikowych lub w fillitach, marmurach, serpentynitach i granitach pegmatytowych. Ze względu na dużą odporność na wietrzenie występują często w osadach aluwialnych. Rozpowszechnione są także w strefach skał kontaktowych przeobrażonych pod wpływem magmy, tworząc niekiedy prawie monomineralne skały granatowe złożone głównie z granatów, piroksenów i minerałów wzbogaconych w magnez [np. granaty ty i niektóre łupki krystaliczne]. Pirop jest niewątpliwie najbardziej popularny z całej rodziny granatów. Najważniejsze złoża tej odmiany granatu znajdują się w południowych rejonach Wyżyny Środkowoczeskiej. Zostały one odkryte w końcu XVI wieku i tam właśnie znaleziono największy czeski granat. Miał on zupełnie wyjątkowe rozmiary zbliżone do wielkości gołębiego jajka. Być może jest to ten sam kamień o masie 3,6 g, który został osadzony w Orderze Złotego Runa i przechowywany jest obecnie w drezdeńskim skarbcu "Griines Gewólbe". Warto dodać, że piropy osiągające wielkość ziarenka grochu uznawane są dziś za bardzo duże i stanowią prawdziwą rzadkość. Macierzystymi skałami piropów są przede wszystkim serpentynity oraz skały bogate w oliwin, ale największe ich nagromadzenia spotyka się w osadach aluwialnych. 170

Piropy występują zazwyczaj w postaci ciemnych, ognistoczerwonych ziarn o szklistym połysku. Stąd też wywodzi się ich nazwa pochodząca z greckiego pyropos (podobny do ognia). Barwa ta spowodowana jest domieszkami chromu i żelaza. Najbardziej znane złoża oprócz Wyżyny Środkowoczeskiej znajdują się w rejonie słynnych kopalń diamentów w Kimberley w Republice Południowej Afryki, w stanach Arizona, Utah, Nowy Meksyk (USA) oraz w diamentonośnych skałach kimberlitowych w Jakucji (Rosja). Granaty noszą często lokalne nazwy związane z miejscem ich występowania, jak np. czeski granat, arizoński (amerykański) rubin itd. Mniej znane są złoża znalezione w Australii, Tanzanii, Zimbabwe i Brazylii. Jasnoczerwony, wpadający w lekki fiolet granat, stanowiący mieszaninę piropu i almandynu, nosi nazwę rodolitu i występuje głównie w Karolinie Południowej i Kalifornii (USA). Jako kamienie jubilerskie bardzo poszukiwane są obecnie granaty czeskie. Swą wielką popularność zawdzięczają pięknej barwie i połyskowi, dodatkowo wzbogacanymi dzięki oszlifowaniu. Jednak granaty czeskie rzadko kiedy osiągają duże wymiary. Znacznie większe są piropy pochodzące z Afryki Południowej, znane pod nazwą "Cape ruby" - rubiny przylądkowe. Najbardziej rozpowszechnione są granaty o składzie chemicznym almandynu. Są one także głównym składnikiem tzw. granatów pospolitych. Almandyn nazwę swoją wywodzi od miejsca odkrycia w okolicach starożytnego miasta Alabanda (obecnie w południowo-zachodniej Turcji), gdzie był w przeszłości wydobywany. W owych czasach szczególnie wysoko ceniono almandyny o fioletowawych odcieniach. Warto dodać, że spośród wszystkich granatów właśnie almandyn zaczęto najwcześniej wykorzystywać jako kamień ozdobny. Najbardziej rozpowszechnioną skałą macierzystą almandynów są łupki. Kryształy almandynu są dość duże (np. w porównaniu z piropami) i z reguły doskonale wykształcone. Zachowują wysoką wartość jubilerską nawet wówczas, kiedy mają pokaźne rozmiary. Wśród szlifowanych almandynów wymienić można kilka bardzo dobrze znanych kamieni o wyjątkowej wielkości i wspaniałym zabarwieniu. Największy z nich znajduje się w kolekcji Smithsonian Institution w Waszyngtonie. Jest to gwiaździsty almandyn (wykazujący zjawisko asteryzmu), pochodzący ze stanu Idaho, o masie 175 karatów. Barwa almandynu przypomina pirop, ale różni się bardziej fioletowawym lub brązowawym odcieniem. Zazwyczaj jest także nieco bledsza niż barwa piropu. Odmienne odcienie spowodowane są różnymi domieszkami. Czyste almandyny są wyjątkiem. Najczęściej zawierają cząsteczki piropu i spessartynu oraz inne domieszki. Fioletowy odcień spowodowany jest na przykład obecnością żelaza i chromu. Najważniejsze złoża almandynu o walorach jubilerskich znajdują się obecnie w Sri Lance, Indiach, Australii, na Madagaskarze, w Brazylii i USA. W Europie najbardziej znane są wystąpienia z Tyrolu w Austrii, Ćaclava w Czechach oraz w Rumunii. O wartości almandynów jako kamieni szlachetnych decyduje ich podobieństwo do rubinów. Najwyżej cenione okazy pochodzą ze złóż aluwialnych w Sri 171 Lance i znane są pod handlową nazwą rubinów cejlońskich. Również w Indiach znajdują się liczne złoża aluwialne almandynów; tu wydobywa się duże, zaokrąglone kryształy tej odmiany granatów. Almandyny tyrolskie występujące w szarozielonych łupkach wyróżniają się bardzo pięknie wykształconymi kryształami, których wielkość często przekracza 5 cm. Stosunkowo niedawno odkryto na Alasce nowe złoża bardzo atrakcyjnych almandynów, spotykanych wśród ciemnoszarych łupków mikowych. [W Polsce al-mandyny występują na Dolnym Śląsku, głównie w łupkach krystalicznych Gór Izerskich i Karkonoszy, w amfibolitach i pegmatytach Gór Sowich oraz w gnejsach koło Strzelina]. Andradyt to kolejny minerał z grupy granatów. Jego nazwa, wywodząca się z greckiego andras, została po raz pierwszy użyta przez greckiego filozofa, lekarza i przyrodnika Teofrasta (372-278 p.n.e.) na określenie całej rodziny granatów. Andradyt tworzy zazwyczaj skupienia zbite, często

Zwykle ma barwę żółtą. zbliżoną do diamentu. oprócz Spessart. Główne złoża grossularu występują w dorzeczu rzeki Wiluj na Syberii i na Uralu. Główne złoża. która nawiązuje z kolei do barwy przypominającej niektóre topazy. fonolity. Czechy) oraz na obszarze Piedmontu w północnych Włoszech. Znane są jego złoża m. która pochodzi bezpośrednio od dawnego niemieckiego słowa Demant .hiacyntów o charakterystycznym czerwonobrunatnym lub pomarańczowym zabarwieniu. jasnozielone i żółtozielone zabarwienie demantoidu wywołane jest obecnością chromu.gorszy.topazolit. z którym bywa często mylony. Jego nazwa pochodzi z greckiego hesson . pomarańczową. Spotykany jest także w wielu rejonach Republiki Południowej Afryki (np. bo przypomina barwą owoce agrestu. Demantoid przyćmiewa wszystkie inne granaty silnym połyskiem i bardzo wysoką dyspersją (zdolnością rozszczepiania światła białego na jego barwne spektrum). . Dopiero w dwadzieścia lat później znaleziono demantoid w jego skałach macierzystych w rejonie Sysertska na Uralu. hessonit jest typowym minerałem stref kontaktowych skał magmowych i wapieni. Główne złoża hessonitu o walorach jubilerskich występują w Sri Lance. Grossular jest granatem. biały krzemian wapnia . Zielony demantoid jest bez wątpienia najwyżej cenioną odmianą granatu. Odkryty został po raz pierwszy w 1860 r. Podobnie jak grossular. w Meksyku (Xalostoc). Stąd jego nazwa. a także na obszarze Niemiec i Norwegii. którego nazwa pochodzi od botanicznej nazwy agrestu . w rejonie Haddam (Connecticut. Najbardziej znane obecnie wystąpienia demantoidów o wartości jubilerskiej znajdują się w północnych Włoszech (Val Ma-lenca) i w Tanzanii. Do najważniejszych szlachetnych odmian andradytu należą deman-toid i melanit. czerwonawą lub brązową.in. Jego ciemnobrązowe lub czarne zabarwienie spowodowane jest obecnością tytanu i sodu. Melanii używany jest często do wyrobu biżuterii żałobnej. Demantoid występuje także pod inną nazwą . Hessonit lub essonit jest czerwoną odmianą grossularu wzbogaconą w żelazo. gdyż jest mniej ceniony od cyrkonu. w złotonośnych aluwiach koło Niżnego Tagiłu na Uralu. takich jak np. trudno odróżnić hessonit od cyrkonu. kolejna odmiana granatu. do którego jest podobny. Towarzyszą im z reguły minerały z grupy pi-roksenów (hedenbergit) lub amfiboli. Jego nazwa pochodzi od miejsca pierwszego odkrycia w górach Spessart pomiędzy Frankfurtem a Wiirzburgiem w Niemczech. a szczególnie od jego szlachetnych odmian . Istotnie. Duże kryształy hessonitu występują w okolicach Żulova (Jeseniky. Szmaragdowozielone. w rejonie 172 Frascati koło Rzymu oraz Wezuwiusza (Włochy). Melanit wywodzi swą nazwę z greckiego melas.Ribes grossularia. Występuje zwykle w postaci kryształów. Melanit spotykany jest zazwyczaj w postaci kryształów występujących w skałach wulkanicznych. piroksen (diopsyd) i wezuwian. pod wpływem wietrzenia ciemnieje. znajdują się w Górach Harzu (Niemcy). a nawet staje się czarny. Spessartyn. słabszy. Prawie zawsze zawiera mniejsze lub większe domieszki almandynu i stąd jego zabarwienie jest bardzo zmienne. Występuje w postaci zbitej lub krystalicznej i powstaje w warunkach wysokotemperaturowych przekształceń w strefach kontaktowych magmy zasobnej w krzemionkę i skał wapiennych wzbogaconych w glin. takie jak wollastonit (włóknisty. najczęściej razem z cyrkonem.diament. a także w Australii (Mud-gee w Nowej Południowej Walii). Przezroczyste odmiany spessartynu są bardzo popularnym kamieniem ozdobnym. Dlatego w złożach pierwotnych towarzyszą muz reguły inne minerały strefy kontaktowej. Wollriiterskop). w okolicach Miass na Uralu (Rosja). Ampandramaika na Madagaskarze oraz w Sri Lance. Spessartyn spotykany jest w granitach i pegmatytach oraz innych skałach magmowych. USA).występujące w łupkach i skałach zmienionych kontaktowo oraz w serpentynitach. czyli "czarny". w dolinie rzeki Wiluj w Jakucji (Syberia).CaSiO3).

nie zyskały większej popularności w Europie. przepięknie zabarwione. Dopiero w czasach nam współczesnych zaczęto go szerzej wykorzystywać 174 przede wszystkim ze względu na podobieństwo do diamentu. oprócz wspomnianej Sri Lanki. Najbardziej znane złoża cyrkonu o walorach jubilerskich. Ze względu na swą wysoką odporność mechaniczną cyrkon jest jednym z najbardziej rozpowszechnionych minerałów ciężkich. Należy do rzadziej spotykanych granatów i pojawia się głównie w złożach kruszców chromu.8 g/cm3. co zwiększa efektywność ich wykorzystania. R. szczególnie w bogatych w krzemionkę i metale alkaliczne (np. z południowo-wschodniej Norwegii oraz z Loch Garvee w Szkocji. [W . 7. w pegmatytach oraz w skałach metamorficznych i aluwiach. Te właśnie wtórne nagromadzenia cyrkonu. bezbarwna Cyrkon zajmuje wyjątkową pozycję wśród kamieni szlachetnych. w Kanadzie (Renfrew). Jego zastosowanie w sztuce jubilerskiej nie opiera się na długiej tradycji. Przez długi czas uchodził zresztą za diament. Chociaż wydaje się to dziwne. zwykle żółtobrązowy. tłusty na przełamie. wydobywane już od dawna z zasobnych złóż aluwialnych w Sri Lance. pochodzącą od nazwy miasta w Sri Lance. połysk diamentowy. Piropy są w szczególności bardzo przydatne jako kamienie do precyzyjnych mechanizmów zegarowych. Walory techniczne piropu podnoszą jego inne właściwości fizyczne. znajdują się na Uralu (Miass). bladożółty lub bezbarwny. USA (Henderson County w Południowej Karolinie) oraz w Brazylii (Cerro de Caldos). Przewyższają pod tym względem nawet twardszy od nich kwarc. Stwierdzono wówczas. a przede wszystkim doskonałe przewodnictwo cieplne i sprężystość. 173 Pozyskuje się je także w kopalni Texas w Pensylwanii (USA). czerwonobrązowy do czarnego. Na rynkach europejskich pojawił się pod nazwą "diamentów Matara". gdzie jest wydobywany z piasków plażowych. W większych ilościach pojawia się głównie w skałach nefelinowo-sjenitowych. ponieważ dłużej zachowują ostre krawędzie. Złoża te mają oczywiście znaczenie tylko dla przemysłu. potas i sód). Ich zabarwienie zależy od składu chemicznego. żółtozielony. Niewielkie ilości cyrkonu spotyka się (jako tzw. decyduje o ich wysokiej przydatności do wyrobu łożysk w instrumentach precyzyjnych. jak to jest w przypadku szafirów. zwane hiacyntem.9-4. że zawierają one pierwiastek cyrkon. Twardość granatów. Tw. szczególnie w żwirach i piaskach. Najpiękniejsze okazy uwarowitu pochodzą z serpentynitów w okolicach Sysertska w pobliżu Swierdłowska na Uralu.5. gdzie odkryto jego złoża. Składają się one głównie z almandynu lub andradytu i występują najczęściej w łupkach i gnejsach. w Makri (Turcja). nawet pierwsze. W Europie wystąpienia cyrkonu o znacznie mniejszej wartości jubilerskiej znane są z Tyrolu. Nieprzezroczyste odmiany różnych mieszanin granatów nazywane są granatami pospolitymi. mają największą przydatność praktyczną. Granaty należą do najlepszych materiałów ściernych i polerskich. żółtoczerwone o silnym połysku odmiany cyrkonu. że "diamenty Matara" są tym samym minerałem. G. ale dopiero znacznie później okazało się. a w szczególności piropów. 3.Uwarowit (granat chromowy) uważany bywa za najpiękniejszy zielony kamień ozdobny. Nadrenii (Niemcy). Hiacynty. Wcześniej czysty bezbarwny cyrkon stosowany był do celów jubilerskich tylko sporadycznie. minerał akcesoryczny) w wielu skałach magmowych. W Polsce natrafiono na uwarowit w skałach nefrytowych w okolicy Jordanowa na Dolnym Śląsku. Kryształy uwarowitu są niewielkie i z tego względu bardzo trudne w obróbce szlifierskiej. Tetragonalny. zostały zbadane bardziej szczegółowo pod koniec XVIII wieku. rubinów czy spineli. Głównym producentem cyrkonu są Indie (Travancore). Cyrkon występuje zazwyczaj w postaci tetragonalnych kryształów lub ziarnistych skupień.

biała Andaluzyt nazwany został od miejsca.chiastolit. co ma związek z jego odmienną twardością w różnych kierunkach. z kolei zaś prawdziwe topazy określano mianem chryzolitów .7. Brazylii. głównie kamienie jasnomiodowe oraz różowe i niebieskie. Inne nagromadzenia złożowe znane są z Austrii. niebieski. Cieszył się dużą popularnością już w starożytności. 175 Rombowy. Przed odkryciem właściwego andaluzytu znano już jego odmianę . często wydłużonym.6 g/cm3. gdzie w czasach starożytnych znajdowano myloną z nim odmianę oliwinu.1-3. co przyczyniło się do wykorzystania chiastolitu. Syllimanit tworzy z reguły skupienia igiełkowe lub włókniste. zwykle żółtawy. że nazwa "topaz" wywodzi się z sanskryckiego słowa tapas . Była to Andaluzja w Hiszpanii. Ceniony był bardzo wysoko. słynącego z pielgrzymek. połysk szklisty. natomiast w kierunku prostopadłym . do wyrobu przedmiotów pamiątkowych. Odmiana niebieska nosi nazwę cjanitu. Dysten wywodzi swą nazwę z greckiego di . którego nazwa pochodzi z greckiego chiasmos (podobny do krzyża). wykorzystywane są jako kamienie jubilerskie. O zróżnicowaniu barw decydują domieszki metaliczne. często spilśnione odmiany syllimanitu przemieszane z kwarcem noszą nazwę fibrolitu. Ta niefortunna dewaluacja topazów wywołana zostanie przede wszystkim odkryciem największych na świecie złóż brazylijskich. że w przekroju poprzecznym układają się one w barwny krzyż. kiedy w Ameryce odkryto zasobne złoża wspaniałych. 3. Na przykład powszechnie występujące żółte zabarwienie wywołane jest niewielkimi . Cyrkon wydobywany jest głównie w celu pozyskania pierwiastka cyrkonu oraz niekiedy z uwagi na zawarte w nim pierwiastki promieniotwórcze i pierwiastki ziem rzadkich. Dysten krystalizujący w układzie trójskośnym i rombowy syllimanit mają identyczny skład chemiczny. Stosowany jest również obecnie w reaktorach nuklearnych jako element zabezpieczający. G. Często spotyka się topazy bezbarwne. Tabliczkowate kryształy równolegle do wydłużenia mają twardość 4-5. Włókniste. Dopiero wraz z rozwojem nauk mineralogicznych stało się możliwe odróżnienie topazu od chryzolitu. 7. biała Topaz jest jednym z najlepiej znanych i najdawniej wykorzystywanych kamieni szlachetnych. żółte oliwiny).5. Uznaniem cieszy się niezmiennie jedynie kilka barwnych odmian topazów. pięknej. zainteresowanie topazem znacznie spadło. dużych kamieni. Inne odmiany andaluzytu tworzą kryształy o pokroju słupkowym. a szarobiała i biała . R. Złoża o znaczeniu przemysłowym występują w Kazachstanie i w Kalifornii. różowofioletowy. Niektórzy mineralodzy przypuszczają. Tw. R. Czysty cyrkon (hiacynt) i inne jego odmiany barwne. podobnym do łodyg.rhatizytu. różowawy. Nazwa topazu pochodzi prawdopodobnie od wysepki Topazos na Morzu Czerwonym. ale przezroczyste. zielonożółtej odmiany oliwinu. zabarwiony rozmaicie. zazwyczaj o białej barwie. zwaną chryzolitem. 176 Rombowy. Występował on w rejonie miasta Santiago de Compostella. Tw. dopóki znano jego wystąpienia jedynie w obrębie Starego Świata. gdzie znaleziono go po raz pierwszy. węgliste wrostki rozmieszczone wzdłuż prostokątnych osi w ten sposób.podwójny. Odmiany pochodzące z Brazylii mają zastosowanie jako kamienie ozdobne. 3.ogień. G. Andaluzyt wykorzystywany jest do produkcji materiałów ognioodpornych oraz do wyrobu specjalnej porcelany. bezbarwny.siła. Jest to bardzo charakterystyczna cecha dystenu. białe lub szare. 8. Kryształy chiastolitu zawierają ciemne. połysk szklisty. nazywanego kamieniem krzyżowym.5-3.2 g/cm3.Polsce niewielkie wystąpienia cyrkonu znane są z obszaru Dolnego Śląska oraz z piasków plażowych nad Bałtykiem]. Pierwiastek cyrkon jest surowcem wykorzystywanym do produkcji materiałów żaroodpornych i ognioodpornych. i sthenos . Rzymianie określali mianem topazus wiele innych kamieni ozdobnych o barwie żółtej (np. różowy i różnie zabarwiony. Później. biały.złotych kamieni. miodowożółty. południowej Australii i z Uralu.

dobrze wykształcone kryształy topazu są znacznie rzadsze niż bardziej rozpowszechnione skupienia pręcikowe i ziarniste. Podwójnie zakończone kryształy są bardzo 177 rzadkie. że wydobywa się w nich charakterystyczne odmiany barwne tego kamienia. . Zdobi on obecnie królewską koronę portugalską. Topaz występuje zazwyczaj w towarzystwie czystego kwarcu (kryształu górskiego). przecinających serie łupków. 178 kwarcu dymnego. ale nie oprawione. Przezroczyste. Topazy pochodzące z różnych złóż wykazują niejednokrotnie charakterystyczne nieregularności postaci. pochodzący ze słynnej kopalni Murzinka na Uralu. w zwietrzałych żyłach pegmatytowych. a rozmiary sięgają 80 x 60 x 60 cm. zróżnicowanych barwach. hematytu. Kryształy topazu mają pokrój słupkowy i stanowią najczęściej kombinację słupów pionowych zakończonych dwuścianem podstawowym lub piramidami. gdzie występował w postaci otoczaków zwanych pingos dagoa (krople wody). pierwotnie uważany za diament. Zawiera ona wiele dużych kamieni umieszczonych w wyrobach biżuteryjnych oraz liczne topazy oszlifowane. Inne słynne złoża. Petersburgu. lekko niebieskawe kryształy topazu pochodzą z kopalni Murzinka koło Jekaterynburga na Uralu. Najpiękniejsza kolekcja jubilerskich topazów przechowywana jest w skarbcu drezdeńskiej Griine Gewólbe. Największy żółty kamień ma masę 7725 karatów. a przede wszystkim w pegmatytach. a jego masa wynosi 1680 karatów. niebieski . pierwotne wystąpienia odkryto znacznie później w żyłach pegmatytowych.Ouro Preto. natomiast różowo zabarwione topazy brazylijskie należą raczej do rzadkości.śladami dwu wartościowego żelaza. Największe oszlifowane topazy znajdują się w kolekcji Smithsonian Institution w Waszyngtonie i pochodzą także ze złóż brazylijskich. Topazy odznaczają się doskonałą łupliwością. Większe kryształy są również często przezroczyste. spotykanym najczęściej w pustkach skał granitowych. W aluwiach tworzy wtórne nagromadzenia mineralne. Duże. Z brazylijskich złóż wydobyto również wspaniały żółty topaz. turmalinu i innych minerałów. Topaz jest typowym minerałem kwaśnych skał magmowych. Za dość typowe uważa się topazy żółtoczerwone.1469 karatów. ponieważ z reguły przyrastają one do podłoża. doskonale wykształcony kryształ przezroczystego topazu pochodzący z Minais Gerais w Brazylii. Wspaniałe żółte i żółtoczerwone topazy pochodzące z drugiego rejonu odkryto w 1760 r. Bezbarwny topaz pochodzący z rejonu północno-wschodniego odkryto najpierw w złożach okruchowych. ale jego łączna masa wynosiła 140 kg. Niektóre złoża topazu słyną z tego. z których wydobywa się kryształy topazu o wyjątkowej wielkości i pięknych. W nowojorskim Muzeum Historii Naturalnej znajduje się np. występują w Rosji. Wielki kryształ niebieskiego topazu. zielonożółty . którego masa wynosi 300 kg. Dobrze rozwinięte ściany kryształów mają często podłużne prążkowanie i wykazują doskonały szklisty połysk. Znane są także złoża topazów w brazylijskim stanie Rio Grande do Sul. Istnieje wiele kryształów topazów o zadziwiająco dużych rozmiarach. znajduje się w kolekcji Instytutu Górniczego w St. W kraju tym topazy występują na obszarze stanu Minas Gerais w dwóch odrębnych rejonach: w północno-wschodniej części stanu oraz w okolicach jednego z większych miast .domieszkami chromu. który co prawda pękł na trzy części. związane również z pegmatytami. na ogół żółty lub lekko różowy względnie zielony i oczywiście nie przedstawia wartości jako kamień szlachetny. o czym wspomniano już uprzednio.3273 karaty. niebieskawe zaś . Najsłynniejszym oszlifowanym topazem jest kamień o nazwie "Braganza". Dotyczy to przede wszystkim złóż w Brazylii. Z tych samych złóż pochodzi ogromny kryształ różowego topazu o masie 150 kg przechowywany obecnie w zbiorach Muzeum Mineralogicznego we Florencji. łupkach mikowych i gnejsach. Towarzyszy również często żyłom kruszcowym kasyterytu. Odmiana topazu występująca w tej postaci nosi nazwę pycnitu (pyknitu) i pochodzi z greckiego pyknos (gruby). który został znaleziony w 1740 r. Towarzyszą im często beryle. Jest on zazwyczaj nieprzezroczysty. w Ouro Preto (Brazylia).

określane na rynku jubilerskim jako "topazy hiszpańskie". Sprzedawano je pod nazwą Baseler Taufstein (kamień chrzestny z Bazylei). połysk szklisty lub matowy. Najpiękniejsze okazy staurolitu występującego razem z cyanitem pochodzą z łupków mikowych w rejonie Monte Campione koło Faido oraz Lago Ritone w szwajcarskim kantonie Ticino. Odmianom bezbarwnym nadaje się szlif brylantowy. natomiast okazy barwne otrzymują zwykle szlif schodkowy. czerwonobrązowy lub czarnobrązowy. Topaz ceni się za twardość. ale komplikuje obróbkę szlifierską. G. a zwłaszcza na obszarze Ukrainy (Wołyń. Wiedziano o tym od dawna. Topaz wykorzystywany jest przede wszystkim jako kamień ozdobny. ponieważ jego zbliźniaczone kryształy tworzą charakterystyczne zrosty przypominające kształt krzyża. brązowy. ale obecnie nie ma on już żadnego praktycznego znaczenia. Spośród innych złóż światowych wymienić należy złoża w Japonii. "topazy uralskie". Synteza topazu pozostaje na razie zagadnieniem teoretycznym i nie ma praktycznego znaczenia. 179 Można na przykład zmienić żółty lub żółtoczerwony topaz brazylijski na kamień o zabarwieniu różowoczerwonym o wysokim współczynniku załamania światła i silnym pleochroizmie. W wyjątkowych przypadkach czysty topaz wykorzystuje się do wytwarzania specjalnych soczewek optycznych. Spotyka się je głównie w łupkach mikowych i fyllitach oraz w strefach kontaktowych . że decyduje o tym przede wszystkim nie światło. skąd pochodzą bezbarwne kryształy. że pojedyncze słupkowate kryształy staurolitu są znacznie rzadsze niż zrosty bliźniacze. gdzie występują topazy doskonałej jakości zarówno bezbarwne. w rejonie Zabajkala (góry Adun-Czołon) na Syberii występują wspaniałe żółte kryształy. a ponieważ występowały dość powszechnie i były niedrogie. Najbardziej znanym stanowiskiem europejskim był rejon Schneckenstein w saskich Rudawach (Niemcy). Podole). Warto wspomnieć. ale dopiero stosunkowo niedawno stwierdzono. ale podwyższona ciepłota wywoływana przez promienie słoneczne. Obecnie jubilerzy zmieniają sztucznie barwę topazów przez ich podgrzewanie. Ponieważ większe okazy nie należą do rzadkości. wartość topazu wyrażona w karatach nie wzrasta automatycznie wraz z masą jak w przypadku innych kamieni szlachetnych. Jak już wspomniano. oraz przede wszystkim słynne złoża okruchowe w Sri Lance. 3. chociaż kamień ten nadal cieszy się dużą popularnością. Z tego powodu znany jest także pod nazwą lapis crucifix. ponieważ do imitacji topazu używa się syntetycznych korundów lub niekiedy spineli.8 g/cm3. Do najczęściej spotykanych imitacji należą jednak intensywnie zabarwione cytryny uzyskiwane w wyniku podgrzewania ametystu. "topaz Madera". R. Niektóre topazy. Nieprzezroczyste topazy stosowane są również w przemyśle jako materiał ścierny i polerski. Z mineralogicznego punktu widzenia bardzo interesujące są wystąpienia pyknitu w żyłach kasyterytu z okolic Zinnwaldu w Niemczech i Cinovec w Czechach.7-3. jak żółte oraz bladozielone. wartość topazu jest dziś niższa niż w przeszłości.7-7. przejrzystość.Spotykane są one w pustkach skał granitowych w towarzystwie dymnego kwarcu. krzyżowe bliźniaki kryształów staurolitu noszono jako amulety. cieszyły się dużą popularnością. Spotyka się je również w europejskiej części Rosji. Rombowy. Stoneham (Ma-ine) i Utah. Tw. Miejscowość Miass nad brzegami Jeziora Ilmeńskiego na Uralu słynie z bezbarwnych odmian topazów. Walory i cenę topazu może natomiast podnieść w sposób istotny barwa kamienia. skaleni i lepidolitu.5. zwłaszcza intensywnie zabarwione. a w okolicy Urulga topazy winnożółte. Liczące się złoża znajdują się również w Australii oraz w Ameryce Północnej: Roniona (Kalifornia). przyjemne odcienie barw oraz czystość mineralną. Akes Peak i Nathrop (Kolorado). mają skłonność do utraty soczystości barwy pod wpływem długotrwałego wystawienia na promienie słoneczne. Wspaniała łupliwość ułatwia wprawdzie dzielenie materiału. "topazy szkockie" itp. bezbarwna Staurolit wywodzi swoją nazwę z greckiego stauros (krzyż) i lithos (kamień). na przełamie tłusty. Są to z reguły bardzo duże kryształy.

5. gdzie występuje jako główny minerał skałotwórczy (30% zawartości w skale) i jest wydobywany jako surowiec do wytwarzania niebieskiego pigmentu. Tytan wykorzystywany jest głównie do produkcji stopów żelazotytanowych wyróżniających się szczególnie wysoką odpornością na działanie kwasów. St.5 g/cm3. Odmiana staurolitu. Tytanit występujący w tundrze chibińskiej na Półwyspie Kolskim pozyskiwany jest jako produkt uboczny podczas wydobycia apatytów. brązowy.in. Lusakit znaleziono w miejscowości Lusaka w Zambii.przeobrażonych skał osadowych wzbogaconych w tlenki glinu. zielonkawy. Tytanit występuje jako minerał poboczny żył pegmatytowych oraz przekrystalizowanych skał wapiennych.6 g/cm3. w której żelazo zostało zastąpione przez kobalt. najczęściej razem ze smithsonitem. silny połysk tłusty lub diamentowy. znany jest także w postaci skupień zbitych i ziarnistych. Kryształy tytanitu. sjenitach i pokrewnych skałach magmowych. Tw. brązowy. pojawiają się najczęściej w szczelinach skalnych. Występujący w dostatecznie dużej ilości tytanit jest przede wszystkim ważną rudą tytanu (przeciętnie zawiera 24.5. 181 Najważniejsze złoża tytanitu znajdują się w okolicach St. Passeyr i Sterzing w Tyrolu. w rejonie Achmatowska na Uralu oraz na Półwyspie Kolskim (Rosja) w potężnym masywie sjenitowym gór Chibin. brązowe kryształy lub ziarna tytanitu noszą często nazwy pochodzące od miejsc ich występowania. brązowoczerwony i czerwonawy. w okolicach Ćaslava w Czechach. określane odrębnymi nazwami. Tennesee (USA). 3. Wyjątkowe walory tytanu związane są z jego niewielkim ciężarem właściwym. Brannie i Wysokich Jesemkach na Morawach. Spotyka się go także niekiedy w innych typach skał wylewnych.sfenu. w kopalni żelaza Tilly Foster w stanie Nowy Jork (USA) oraz w kilku innych miejscach. słupkowym lub igiełkowym. odpornością na korozję i wysoką twardością. Aschaffenburgu 180 w Bawarii (Niemcy). Redegund w Styrii (Austria). 3. Niekiedy staurolit jest podstawowym minerałem skałotwórczym [m. Gottharda (Monte Campione) oraz Faido i Lago Ritone w Szwajcarii ważniejsze wystąpienia staurolitu znajdują się w Fannin County w Georgii oraz w Lisbon i Franconia w New Hampshire (USA). nosi nazwę lusakitu. Nierzadko oba minerały uważano za ten sam minerał i określano je wspólną nazwą . a zwłaszcza jego przezroczystej odmiany .4-3. Spotykane tam grube. bezbarwna Hemimorfit był od dawna wydobywany z górnych partii złóż cynku i ołowiu. w Sanarce koło Orenburga na Uralu (luźne kryształy w aluwiach). R. G. przede wszystkim w łupkach krystalicznych. paragenezy alpejskiej. która tworzy dobrze wykształcone kryształy o klinowatym kształcie. 5-5. R. zwykle bezbarwny lub żółty. Istnieją różne odmiany tytanitu. G. Quimper w Bretanii (Francja). Gotthard w szwajcarskich Alpach. Jednoskośny. i są charakterystyczne dla tzw. fonolity (castellit) i diabazy. silny połysk szklisty. Stosunkowo niedawno duże kryształy staurolitu odkryto w kopalni Gorob w Namibii jraz w Ducktown. także w granodiorytach. Oprócz wspomnianych złóż w rejonie przełęczy St. Atrakcyjnie zabarwione odmiany tytanitu są czasami poddawane obróbce szlifierskiej. Inne ważne złoża tytanitu znajdują się w okolicach Kragero w Norwegii. niektóre łupki łyszczykowe.3-3. Związki tytanu stosowane są również do wytwarzania żółtych i żółtoczerwonych powłok glazurowych w przemyśle ceramicznym oraz do produkcji niektórych włókien syntetycznych. Sfen jest odmianą przezroczystą. bezbarwna Tytanit tworzy kryształy o pokroju tabliczkowym. zwykle żółty. jak np. Rombowy. Plauen koło Drezna w Niemczech. tzw. Tw.5% Ti). staurolityty]. Tlenki tytanu są podstawowym składnikiem bieli tytanowej (lśniąco biały pigment). W niektórych złożach tytanitu występują również cenne pierwiastki ziem rzadkich.

To niezwykłe wykształcenie kryształów. Jezioro Górne w Ameryce Północnej. głównie w rejonie Vieille Montagne (Belgia) i Aachen (Niemcy). bledszy. połysk szklisty. Dopiero w drugiej połowie XVIII wieku stwierdzono. Olkusz). Hemimorfit występuje przeważnie w strefie utleniania kruszców cynku (sfalerytu) w towarzystwie innych minerałów wtórnych. określany jest nazwą ortyt [ałlanit]. czarny. Epidot zawierający pierwiastki ziem rzadkich . ziarnistych lub zbitych. okazy z Knappenwald). G. które doprowadzają inne substancje mineralne. które tworzą tzw. które poddawane są obróbce szlifierskiej. Inne ważne złoża znajdują się na obszarze Górnego Śląska w Polsce (Tarnowskie Góry. Wyjątkiem są ciemnozielone epidoty pochodzące z okolic Salzburga i ze Sri Lanki.in. 183 Jednoskośny. Lesdville . niekiedy także stożkowate zgrupowania kryształów.5 g/cm3.Montana). Znany jest również pod nazwą pistacytu. Elkhorn . czapę żelazną. Po raz pierwszy zidentyfikował go francuski krystalograf i mineralog Renę Just Haiiy w 1801 r. Niekiedy występują także w postaci gniazdowych skupień wśród amfibolitów. Dolny Śląsk w Polsce [m. brązowozielony. Jest również minerałem strefy kontaktowej. Hemimorfit tworzy najczęściej naskorupienia lub skupienia ziarniste. Epidot tworzy zbliźniaczone kryształy słupkowe występujące w postaci skupień pręcikowych. Tw. R. rzadko jest stosowany jako kamień ozdobny.2%). w Stanach Zjednoczonych AP (Phoenixville Pensylwania. ale spotykany jest także w innych skałach metamorficznych. a od góry zakończone są ścianą podstawową. wyspa Prince of Wales u wybrzeży Alaski. 184 Ponieważ epldot nie wyróżnia się większą twardością ani też szczególnym zabarwieniem. a kiedy został wyodrębniony.182 "kalamin". chociaż zewnętrznie bardzo podobne do siebie minerały: węglan cynku i krzemian cynku. Rabelj w Słowenii i w Bleibergu w Karyntii (Austria). nerkowate oraz naciekowe. zbite. Występuje w skałach granitowych i pegmatytach w postaci czarnych lub brązowawych ziarn o żywicznym połysku. 6-7. Powstaje w wyniku procesów metasomatozy polegających na stopniowej wymianie łatwiej rozpuszczalnych składników wapieni przez krążące roztwory wodne. czasami naskorupień. ponieważ przez długi czas był mylony z turmalinem. w Nerczyńsku na Syberii. gdy zawiera domieszki żelaza. zaistniała konieczność dodatkowego uzupełnienia obowiązującej klasyfikacji minerałów. Hemimorfit jest ważną rudą cynku (zawartość Zn wynosi 54. Znane są złoża hemimorfitu na pograniczu belgijsko-niemieckim. Poza tym minerał ten nie ma żadnego znaczenia praktycznego. Sobotin na Morawach. które powstają w warunkach niskich temperatur i ciśnień (epidoty z małą zawartością żelaza). Strzelin]. Achmatowsk na Uralu. Bytom. Główne rejony występowania: Knappenwand w Sulzbachtal koło Salzburga. Kowary.Kolorado. szara Epidot wywodzi swoją nazwę z greckiego epidosis (dodatek). że pod nazwą "kalamin kryją się dwa różne. Zazwyczaj wrastają one piramidą w podłoże. Hemimorfit występuje także w Afryce Północnej. zwykle zielonkawy. Niektóre pięknie wykształcone kryształy są natomiast bardzo poszukiwane przez kolekcjonerów (np. Krzemian cynku był mniej rozpowszechniony i został nazwany hemimorfitem ze względu na hemimorficzny rozwój kryształów. Strzegom. 3. Są to głównie łupki mikowe i skarny. . nawiązującą do zielonego zabarwienia przypominającego orzeszki pistacjowe [obecnie nazwa ta używana jest dla określenia zasobnej w żelazo odmiany epidotu wyróżniającej się pistacjowozieloną barwą].cez i lantan.3-3. obserwowane tylko wśród niektórych minerałów. polega na zróżnicowanym zakończeniu ścian.

3. wywodzi się z greckiego eidos. co oznacza . przeprowadzili w końcu prawidłową identyfikację minerału. ziarnistych lub włóknistych. Wówczas to niejaki Manuel dSouza odnalazł przez przypadek pięknie zabarwiony na niebiesko kamień ozdobny w pobliżu miasteczka Arusha na południowy zachód od Kilimandżaro. 3. 6. 6. a gazety donosiły w tonie wielkiej sensacji o znalezieniu "niebieskiego skarbu Afryki". w Borovinie na Morawach. idokrazyt. Za sprawą słynnej firmy jubilerskiej Tiffany w Nowym Jorku. R. m. zwykle zielonobrązowy. że tanzanit jest szczególną odmianą zoisytu. szarawy. połysk szklisty. Główne wystąpienia zoisytu znajdują się w rejonie Zermatt (Szwajcaria). 186 Tetragonalny. połysk szklisty. której zabarwienie wywołane jest obecnością manganu. Tanzanit wkroczył do grupy wyjątkowo drogich kamieni szlachetnych i nadal utrzymuje wysoką wartość. brązowawy. Formy krystaliczne są jednak stosunkowo rzadkie. G. czerwonawy (thulit). brązowy lub zielony. który finansował mineralogiczne ekspedycje poszukiwawcze (plonem jednej z nich było odkrycie zoisytu). której intensywność-wzbogacić można przez podgrzewanie. chociaż na mniejszą skalę. szarobiały.27-3.45 g/cm3.5. chociaż jest on bez wątpienia niezwykle interesującym kamieniem ozdobnym. w Norwegii. zbliżony do korundu. Uważa się. Nazwa ta pochodzi od dawnej nazwy północnych krańców Norwegii Thule.in. na płaszczyznach łupliwości perłowy. Dopiero specjaliści z Idar-Oberstein w Niemczech. Tw. przede wszystkim ze względu na swą piękną niebieską barwę. czasami również stosuje się grawerunek. również szarozielonkawy zoisyt z Kalifornii. że nie ma powodu uważać tanzanitu za nowy minerał we właściwym tego słowa znaczeniu. Występuje w skupieniach zbitych. żywo zainteresowanej pięknym kamieniem. Zois von Edelstein. Kamieniom tym nadaje się zwykle szlif kaboszonowy. że posiadaczką najpiękniejszej biżuterii z tanzanitu jest amerykańska gwiazda filmowa Elizabeth Taylor. co stanowi o jego dużej wartości jako kamienia jubilerskiego.Rombowy. niepozornego minerału o przeważnie szarawej lub brązowawej barwie. często podłużnie prążkowane.4 g/cm3. Tennessee). a ostatnio. G. Pewnym mankamentem jednakże jest stosunkowo niewielka twardość oraz wyraźna łupliwość. bezbarwna Zoisyt nie wzbudzał większego zainteresowania jako minerał aż do 1967 r. Najczęściej stosowana pochodzi od Wezuwiusza. ale pozostaje wciąż wysoki. R. tym bardziej że niebieska odmiana zoisytu nie była dotąd znana. Jest to kolia złożona z pięciu dużych okazów tanzanitu. W tym samym czasie wykazano. Kryształy zoisytu są słupkowe lub pręcikowe. Tanzanit ma oczywiście najlepsze walory zdobnicze. nosi nazwę thullitu (zoisyt manganowy). Współczynnik załamania światła tanzanitu jest wprawdzie niższy niż normalnego zoisytu. Tw. rzadko niebieski (tanzanit). Saualpe w Karyntii (Austria) oraz w Stanach Zjednoczonych (Kalifornia. Zoisyt zawdzięcza swoją nazwę słoweńskiemu kolekcjonerowi baronowi S. Odkrycie to odbiło się szerokim echem. Inna nazwa wezuwianu. w okolicy Gefries (Niemcy). 185 Okazało się. gdzie przekazano kamień do oszlifowania. gdzie występuje obficie wśród skał wulkanicznych utworzonych podczas erupcji tego wulkanu. nadano mu nazwę "tanzanit" pochodzącą od kraju jego odkrycia. Największy dotychczas znaleziony okaz tanzanitu ma masę 126 karatów. Do celów jubilerskich używany jest thullit. Zoisyt występuje jako minerał wtórny w szczelinach głębinowych skał magmowych oraz w strefach kontaktowych skał wapiennych. na przełamie tłusty. bezbarwna Wezuwian [wezuwianit] to minerał o wielu nazwach. ze względu na pogłoski o bliskim wyczerpaniu złóż. Niebieska barwa tanzanitu spowodowana jest obecnością domieszek strontu. gdzie został on odnaleziony.2-3. Odmiana różowa.

Ostateczną identyfikację tego minerału przeprowadził słynny mineralog z Freibergu Abraham Gottlob Werner w 1795 r. Ponieważ spotykany w tym złożu wezuwianit ma zawsze barwę brązową. z którego wytwarzane są różne drobne przedmioty ozdobne. a jego kryształy wykształcone są w postaci igiełkowatej. jak m. Kolejna nazwa. który był również zamiłowanym kolekcjonerem minerałów. przeważnie tylko lekko przeświecające lub nieprzezroczyste. gdzie spotkać można kryształy dochodzące do ogromnych rozmiarów. Spośród licznych złóż. kopalnia Achmatow na Uralu oraz Brazylia i Kenia.in.czarnozielony. tak dalece zafascynował się pięknem wezuwianu. californit . oprócz już wspomnianych. pochodzi od miejsca jego występowania nad brzegami rzeki Wiłuj we wschodniej Syberii. m. Rzadziej spotykany jest w szczelinach łupków krystalicznych. że przez długi czas mylono go z oliwinem. Światową sławą cieszą się pobliskie złoża w Hazlov. czasami w kształcie piramidy."podobny". 188 . Wielki poeta niemiecki J. a wiłuit . a przede wszystkim wystąpienia słupkowych kryształów pochodzących ze stanowisk w rejonie Xalostoc i nad jeziorem Jaco w prowincji Chihuahua w Meksyku. gdzie został odnaleziony po raz pierwszy. Z tych dwóch ostatnich obszarów pochodzą okazy wezuwianitu o wartości jubilerskiej. Dużym zainteresowaniem kolekcjonerów cieszą się miejsca występowania californitu. Doskonale wykształcone kryształy występują wśród niebieskawych wapieni kontaktowych w rejonie Helena Lewis i Clark County w stanie Montana oraz w okolicach Sanford w stanie Maine. Mniej więcej w tym samym czasie zaliczono go do grupy złożonych krzemianów. rejon Siskiyou County i Riverside w Kalifornii. Wiele nazw pochodzi od miejsc jego występowania. ponieważ minerał ten ma zbliżony skład chemiczny do wielu granatów. Kryształy są kruche.W. Tworzy również skupienia ziarniste lub zbite. nazwę "egeran" stosuje się często dla określenia tej właśnie odmiany wezuwianu. Ciklova w Rumunii. gdyż zawiera on często liczne domieszki rozmaitych pierwiastków.cypryn. Nazwa californit (kalifornit) wywodzi się od Kalifornii. złoże Magnet Cove (Garland i Hot Spring County) w stanie Arkansas. Do tych celów stosuje się także californit. Jednym z ciekawszych jest np. Bludov na Morawach. Jednak jako kamień ozdobny wezuwian wykorzystywany jest raczej bardzo rzadko. Jest typowym minerałem skał węglanowych (wapienie. tu wezuwian występuje razem z hessonitem (odmiana granatu) oraz wollastonitem i albitem. wiluit. Monzoni koło Predazzo we Włoszech. Kryształy wezuwianu mają postać słupkową ograniczoną wieloma ścianami. mangan. natomiast bladoniebieskie . niemieckiej nazwy miejscowości Cheb w Czechach. Wzór chemiczny wezuwianu określa jedynie w przybliżeniu jego skład. że poświęcił mu długi poemat. chrom i beryl. Odmiany wezuwianitu o walorach jubilerskich stwierdzono również w Brazylii. Interesujące dla kolekcjonerów są także złoża wezuwianu w Meksyku i Kanadzie. z którymi bywa mylony. sięgających nawet 30 cm długości. topazem lub granatami. i krasis .in. głównie krzemianów wapnia. a w szczególności w Kenii. Arendal i Oslo w Norwegii. Znany jest jako egeran od miasteczka Eger. Poszczególne odmiany mają zróżnicowane zabarwienie: egeran jest brązowy. lub pokrój pręcikowaty wydłużony w różnych kierunkach. 187 Odmiany żółte określane są nazwą xantyt.skład. W ostatnich latach odkryto na terenie Stanów Zjednoczonych AP wiele innych stanowisk występowania californitu. nadając mu nazwę "wezuwian".zielony. Pięknie zabarwione skały macierzyste zawierające wezuwian są często szlifowane i polerowane. dolomity) zmienionych w strefie kontaktu ze skałami magmowymi i w związku z tym występuje z reguły w towarzystwie innych charakterystycznych minerałów kontaktowych.. Zewnętrzny wygląd wezuwianitu sprawił. Czasami jednak atrakcyjnie zabarwione okazy skał kontaktowych zawierających wezuwianit poddawane są obróbce szlifierskiej. do najważniejszych wystąpień wezuwianu należy zaliczyć: Gópfersgriin w Niemczech. Goethe.

chociaż wiadomo. która nosiła wspaniały szmaragd z wygrawerowanym własnym portretem.5. bezbarwna Benitoit wywodzi swoją nazwę od San Benito w górach Diablo (Kalifornia). połysk szklisty. wapnia. Liczne szmaragdy kolumbijskie przechowywane są w wielu kościołach na terenie całej Hiszpanii. Znane są opowieści o pięknej Kleopatrze. a później nawet Turcy osmańscy. 3. Tw. władcy Azteków w latach 1502-1520. Wyróżniający się soczystą zielenią szmaragd zawdzięcza swą barwę domieszkom tlenków chromu. w towarzystwie natrolitu [glinokrzemian sodu z grupy zeolitów]. np. że należała ona do Montezumy. zwłaszcza szmaragd. Największy dotychczas znaleziony kryształ ważył tylko 7 karatów.63-2. Benitoit występuje tam w szczelinach skalnych razem z innymi rzadkimi minerałami. 2. natomiast w kierunku prostopadłym do osi są niemal bezbarwne. Jego wartość jest jednak bardzo wysoka. co oznacza w praktyce. W wiedeńskim Muzeum Historii Naturalnej przechowywana jest piękna druza kryształów szmaragdów o wymiarach 18x13 cm. często z fioletowymi odcieniami. 7. Przez długi czas uważano go za szafir. które jest praktycznie jedynym miejscem jego występowania.5-8. zwykle zielony lub różnie zabarwiony. a jego masa wynosi 2. Stało się to na krótko przed tym. G. którzy przejęli kopalnie w 1537 r. tytanu i żelaza). Ze złóż egipskich korzystali jeszcze starożytni Rzymianie. która w pełni uzasadnia często stosowane określenie "niebiański kamień". Jest to prawdopodobnie największy znany szmaragd. G. Wśród nich wymienić należy 190 . Nadano mu kształt wazy o wysokości 10 cm. Przyjmuje się. Najokazalszy obrobiony szmaragd eksponowany jest w zbiorach Muzeum Sztuki w Wiedniu. Wzdłuż głównej osi krystalicznej są intensywnie niebieskie. Zawdzięcza to niezwykłemu połyskowi przewyższającemu nawet szafir oraz wspaniałej niebieskiej barwie. że największa w świecie kolekcja szmaragdów znajduje się w skarbcu tureckich sułtanów w słynnym pałacu Tokapi w Stambule. p. które wykorzystywane są od niepamiętnych czasów jako kamienie szlachetne. Tw. takimi jak czarny neptunit (krzemian tytanu żelaza i sodu) i maleńkimi kryształkami brązowopomarańczowymi joaquinitu (złożony krzemian sodu. nim został uznany za wysoko ceniony kamień szlachetny. niekiedy bezbarwny. Obróbka szlifierska benitoitu nastręcza jednak pewnych trudności.e. R. czasami bezbarwny.7 g/cm3. W buddyjskim sanktuarium w Kandy (Sri Lanka) przechowywana jest bardzo stara statuetka Buddy wyrzeźbiona w jednym kawałku szmaragdu. Praktyczne zastosowanie benitonitu jest raczej ograniczone z uwagi na rzadkość występowania. Zgromadzone tam kamienie pochodzą ze złóż w górnym Egipcie (Nubia). biała 189 Beryl i jego przepięknie zabarwione odmiany. Druza szmaragdów znajdująca się obecnie w skarbcu słynnej Griine Gewólbe w Dreźnie pochodzi z praskiej kolekcji cesarza Rudolfa II (1576-1612). gdyż jego kryształy wykazują silny pleochroizm. zielonożółty (helidor). 6. należą do najdłużej znanych i najszerzej stosowanych kamieni szlachetnych. soczysto zielony (szmaragd). Heksagonalny. Arabowie. Według dawnych przekazów Peruwiańczycy oddawali boską cześć szmaragdowi wielkości strusiego jaja. połysk szklisty. niebieski. W San Benito spotykany jest w krystalicznych łupkach glaukofanowych złożonych głównie z sodowo-magnezowego amfibolu . że różnią się one zabarwieniem w zależności od kierunku.Trygonalny. Przypuszcza się. R. Za jej życia (69-30 p. różowy (morganit). że kamień ten wydobywano tam już znacznie wcześniej (około 1650 r.8 g/cm3.e.n.) eksploatowano intensywnie kopalnie szmaragdu w Egipcie.681 karatów.crossytu. Benitoit występuje niezwykle rzadko w szczelinach łupków krystalicznych. Indianie kolumbijscy wydobywali szmaragdy na długo przed pojawieniem się Hiszpanów. przede wszystkim ze względu na fakt. że większe kryształy występują w niewielkiej ilości.n. Dopiero w 1907 r. został zidentyfikowany przez amerykańskiego mineraloga Landerbacka i opisany jako nowy minerał. Ale oprócz szmaragdu beryl występuje w postaci wielu innych odmian barwnych. niebieskozielony (akwamaryn).).

który swą barwę zawdzięcza domieszkom pierwiastka ziem rzadkich . Bogate złoża na południu Brazylii dostarczają wielu wspaniałych okazów akwamarynu o wysokiej jakości jubilerskiej. Złoża Minas Gerais w Brazylii. Szczególnie 191 wysoko cenioną odmianą akwamarynu jest maxaxyt. Najwspanialsze szmaragdy wydobywano ze złóż położonych na południe od rejonu El Kassir w górnym Egipcie (Nubia). gdzie występują wśród pegmatytów i granitów. a w szczególności morganitów i heliodorów. przezroczysta. nie jest szczególnie wysoko ceniony jako kamień szlachetny. znajdują się w okolicach miast Teofiló Otóni.przede wszystkim bladoniebieski akwamaryn akwamarynaj. najpiękniejsze akwamaryny znajdowane są w złożach okruchowych i aluwialnych. Nie mniej znane wystąpienia akwamarynów znane są z terenów Rosji. Beryl występuje najczęściej w pegmatytach granitowych oraz w skałach o podobnej genezie. bezbarwna odmiana berylu. Diamantina i Governador Valadares. znacznie rzadziej w formie tabliczkowatej. Goshenit [goszenit]. słynące z szlachetnych odmian barwnych beryli. jak i praktycznego punktu widzenia. Warto zauważyć. doskonale przezroczysty heliodor. znaleziono w miejscowych pegmatytach idealnie czysty akwamaryn o długości blisko pół metra i masie 110 kg. Inne barwne odmiany berylu mają podobne pochodzenie. charakteryzujący się głęboką niebieską barwą. Najlepsze złoża europejskie znajdują się w rejonie Habachtal w Tyrolu (Austria). Nowe złoża odkryto ostatnio w Gilgit (Pakistan) oraz na Ukrainie. Zwykły beryl.cezu. szczególnie z rejonu Governador Valadares w stanie Minas Gerais.uważanych za szczególnie zasobne. W stanie Maine (USA) znaleziono kryształy dochodzące do 6 m i masie 1. gdzie został on odkryty. a także z innych odmian barwnych beryli o najwyższych walorach kamieni szlachetnych. spotykany stosunkowo często i nieprzezroczysty. dolarów. którą zawdzięcza domieszkom pierwiastka boru. W ostatnich latach obserwuje się duży wzrost wydobycia szmaragdów w brazylijskim stanie Bahia. Pochodzące stąd kamienie mają charakterystyczny niebieskawy odcień. Beryle spotykane są także niekiedy w grejzenach wraz z rudami cyny i wolframu. Duże złoża znajdują się również na Uralu. Największe dotychczas pozyskane kryształy szmaragdów pochodzą z Transwalu w Republice Południowej Afryki. Do prawdziwych rzadkości zaliczany jest bixbit .purpurowoczerwona odmiana berylu. przede wszystkim z okolic Adun-Czołon w pobliżu Nerczyńska na Syberii oraz Murzinka na Uralu. które powstały w wyniku wietrzenia macierzystych skał granitowych. Doskonale wykształcone bowiem ściany kryształów mogą się rozwijać jedynie w dogodnych warunkach ich wzrostu podczas spokojnej krystalizacji i bez wtrąceń zanieczyszczeń. nie ma walorów jubilerskich. Mają one cudowny odcień delikatnego błękitu. Dziś najpiękniejsze okazy szmaragdów wydobywa się ze złóż w okolicach Musso w Kolumbii. oraz różowy morganit (worobiewit). niezwykle interesujących zarówno z mineralogicznego. Jedynie purpurowy bixbit występuje w szczelinach przeobrażonych hydrotermalnie riolitów w zachodniej części stanu Utah (USA). szczególnie ze złóż Carna-iba.5 tony. że kryształy berylu o większej liczbie ścian mają wyższą wartość jubilerską. Beryl występuje najczęściej w postaci wydłużonych. Niekiedy kryształy berylu osiągają długość kilku metrów. zwany również złotym berylem. Często spotykane są również druzy kryształów berylu oraz niekiedy formy zbite. heksagonalnych kryształów o pokroju słupkowym. W okresie międzywojennym znane było także złoże w okolicach Rio Piaui. . W 1910 r. Został on wówczas sprzedany za 25 tys. Wspaniałe okazy akwamarynów pochodzą z Brazylii. Najlepsze okazy szmaragdów pochodzą z żył kalcytowych i łupków mikowych. żółty lub żółtozielony. Obecnie kopalnie te stoją opustoszałe. Nazwa pochodzi od złoża Maxaxa w stanie Minas Gerais. Złoża Minas Gerais znane są z najciekawszych wystąpień akwamarynu.

który różni się odcieniem zarówno od szmaragdu. niebieski. Częściowo przeobrażone kryształy kordierytu. uchodzące za kordieryt. heliodory i akwamaryny. chociaż znajdują się wśród nich kamienie o wyjątkowo pięknym zabarwieniu i bardzo poszukiwane. [W miejscowości Dolni Bory koło Velke Mezifici w Czechach zostały odkryte niezbyt dobrze wykształcone kryształy osiągające rozmiary do 20 cm. niemal jak szmaragd.5. który opisał go po raz pierwszy w 1809 r. Obok brazylianitu i bukovskyitu sekaninait jest prawdopodobnie jednym z nielicznych nowo odkrytych minerałów występujących w dość znacznych ilościach i dlatego budzi ogromne zainteresowanie kolekcjonerów. silnie pleochroiczny. Odnosi się to także do innych szlachetnych odmian beryli. G. Akwamaryny nie są tak wysoko cenione jak szmaragdy.Największy na świecie oszlifowany akwamaryn znajduje się w zbiorach Smithsonian Institution w Waszyngtonie (1000 karatów). Spośród wielu innych nazw. Sekaninait. pochodzące z Bodenmais. Główne złoża znajdują się w Bodenmais w Bawarii. Niektóre jego formy określano niegdyś . którymi określano ten minerał. skąd pochodzą także unikatowe różowe beryle (morganity). Szczególną pozycję zajmuje tu niezwykle rzadki beryl o soczystej barwie zielonej trawy. Spotykane w Orijavri (Finlandia) kryształy kordierytu są niezwietrzałe i osiągają długość do 5 cm. Czysty minerał beryl zawiera do 14% pierwiastka berylu. Rombowy. Beryl jest nie tylko cenionym kamieniem szlachetnym. 2. fioletowy. podobnie jak kordieryt. Podobny charakter ma inne złoże na Madagaskarze w rejonie Antsirabe na południe od Antanarivo. Najważniejsze złoża barwnych odmian beryli znajdują się w okolicach Pala w Kalifornii i Marahitra na Madagaskarze. warto wymienić dichroit (dwubarwny). Zielony akwamaryn o masie 875 karatów znajduje się w zbiorach British Museum w Londynie. lecz stanowi właściwie jedyne źródło potencjalnych 192 stopów. i nazwany na cześć francuskiego mineraloga. W kolekcji Muzeum Narodowego w Pradze przechowywany jest okaz bladoniebieskiego akwamarynu o masie 988 karatów. Najlepszy materiał do celów jubilerskich pochodzi obecnie z Madagaskaru. Ten wyjątkowy kamień szlachetny jest bardzo wysoko ceniony. czasami tworzy krótkie kryształy o pokroju słupkowym. brązowozielony. aż do 1968 r. w okolicach Murzinki na Uralu. a przede wszystkim w muskowit. szaroniebieski. zwykle brązowoniebieski. W tym właśnie roku uznano. połysk tłusty lub szklisty.6 g/cm3. Dużo wcześniej był znanym i poszukiwanym kamieniem ozdobnym. która nawiązuje wprost do wyrazistego pleochroizmu. osiągają do 4 cm długości. W złożach Kragero w Norwegii występują zbite nagromadzenia szklistego kordierytu o imponujących rozmiarach. ale jako kamień ozdobny kordieryt wykorzystywany jest stosunkowo rzadko. Kordieryt występuje w postaci skupień ziarnistych lub zbitych. jak i od niebieskozielonego akwamarynu. geologa i alpinisty Louisa Cordiera. Haddam i Guil-ford w stanie Connecticut (USA). Pod wpływem procesów wietrzenia przeobraża się w różne odmiany mik (łyszczyków). zwłaszcza w Sri Lance. żółtawy. 7-7. Wszystkie te wielkie kamienie pochodzą z Brazylii. Największa prywatna kolekcja dużych akwamarynów zawiera 30 kamieni o masie 100 karatów. R. przekształca się w różne odmiany mik. W tej samej kolekcji znajdują się również piękne okazy innych barwnych odmian beryli. co czasami można dostrzec nawet gołym okiem. Jaśniejsze odmiany kordierytu były sprzedawane w Sri Lance pod nazwą "szafirów wodnych". bezbarwna Kordieryt został wyodrębniony jako samodzielny minerał w 1813 r. Zwykle są one przesycone wtrąceniami czerwonego hematytu. Jest stosunkowo rozpowszechniony przede wszystkim w gnejsach lub przeobrażonych skałach osadowych (paragnejsach). Tw. w Japonii i w Sri Lance. podobnie jak okazy przechowywane w Muzeum Kamieni Szlachetnych w Idar-Obe-rstein i w Muzeum Historii Naturalnej w Paryżu. zwłaszcza w ostatnich latach. że jest to osobny minerał (Fe2Al4Si5O18) i nadano mu nazwę "sekaninait" na cześć czeskiego mineraloga Josefa Sekanina. gdzie uchodził za odmianę szafiru.

5. na przełamie żywiczny. G. Być może był niekiedy mylony ze szmaragdem. że piękny. połysk szklisty. zielona Dioptaz został po raz pierwszy opisany przez francuskiego mineraloga i krystalografa Rene Just Haiiya w 1797 r. Najbardziej popularny różowy. Znacznie wcześniej poznano jednak inną. Zielony werdelit. różowy turamali ze Sri Lanki i czarny szerlit to jeden i ten sam minerał. ale wysoko cenionym kamieniem ozdobnym.25 g/cm3. że cieszył się on dużym uznaniem. które stosunkowo późno dotarły do Europy. a ładunki dodatnie na drugim). a zatem doskonałą grą barw (określaną jako "ogień"). Spotykany w rejonach złóż miedzi. charakteryzujące się doskonałą łupliwością. Cecha ta sprawia. barwy patrz tekst. R.4 g/cm3. że był on popularnym kamieniem ozdobnym już w starożytności. znaną pod nazwą szerlit [także schórl. Przywiezione zostały przez Holendrów ze Sri Lanki (wówczas Cejlonu) dopiero na początku XVIII wieku. że zjawisko to spowodowane jest powstawaniem ładunków elektrycznych w kryształach turmalinu. Dużym mankamentem jest niewielka twardość sprawiająca. G. Był on dobrze znany górnikom europejskim. O tym. 3-3. Niemniej z tego właśnie powodu bywa niekiedy określany mianem "szmaragdu miedziowego". Dioptaz jest rzadko stosowanym. a jego skład wykazuje dużą zmienność ze względu na izomorficzną skłonność tworzenia kryształów mieszanych. ale nie budził szczególnego zainteresowania ze względu na niepozorną. Baity (Rumunia). Copiapó (Chile) i Otavi (Namibia). Otóż turmalin po podgrzaniu ma zdolność przyciągania popiołu z ognia. 3. Dziś wiemy. Tw. Jego nazwa wywodzi się z syngaleskiego turamali i wiąże się z niezwykłą właściwością kamienia. połysk szklisty. Na długo przedtem był dobrze znany i podziwiany z uwagi na żywe szmaragdowozielone zabarwienie spowodowane obecnością miedzi. Główne jego wystąpienia znane są z Shaby (Zair). mniej efektowną odmianę o czarnym zabarwieniu. a niekiedy nawet szkarłatny rubellit intensywnością zabarwienia przypomina rubin. Rozmaitość barw turmalinu sprawiła. Zjawisko to nosi nazwę piroelektryczności turmalinu. Ałtyn-Tiube w Kazachstanie. Najpospolitszą odmianą turmalinu jest czarny szerlit. 7-7. zielony. szerl lub skory!]. schórlit. charakteryzuje się zmiennym natężeniem barwy. Trygonalny. Dioptaz tworzy najczęściej krótkie kryształy o pokroju słupkowym. R. podobnie jak niebieski indygolit [indykolit]. . bezbarwna Turmalin należy do tych kamieni szlachetnych. Odmiany przezroczyste charakteryzują się wysoką dyspersją światła. że popadał stopniowo w zapomnienie i w średniowieczu stał się w Europie kamieniem prawie całkiem nieznanym. które po podgrzaniu gromadzą się na przeciwległych krańcach (ładunki ujemne na jednym końcu kryształu. iż po oszlifowaniu kamień szybko staje się "martwy". Któż mógł wówczas przypuszczać. mdłą barwę. pozwalają sądzić wyniki prac wykopaliskowych oraz źródła pisane z tamtej epoki. Brązowy drawit jest raczej rzadki. która w owym czasie była trudna do wyjaśnienia. Był jednak tak często mylony z innymi minerałami.błędnie jako pinit (od nazwy kopalni Pini w pobliżu Schneeberg w Niemczech) lub jako gigantolit (ponieważ tworzył pseudomorfozy po wielkich kryształach kordierytu). Nawet pojedyncze kryształy wykazują pasmowe zróżnicowanie barw. chociaż jego stosunkowo niewielka twardość (5) zdaje się wykluczać błędną identyfikację. 193 Trygonalny. 194 Z chemicznego punktu widzenia turmalin należy do najbardziej złożonych minerałów. podczas gdy bezbarwny achroit jest najrzadszy. 5. że turmalin charakteryzuje się znacznie większą rozmaitością barw niż inne minerały. Odmiany turmalinu pochodzące ze Sri Lanki są czerwonawe lub intensywnie czerwone i noszą nazwę rubellitu. Tw.

15-3. zwykle zielony lub bezbarwny. Doskonale wykształcone kryształy rubellitu znane są przede wszystkim z rejonu Pala w Kalifornii.5 g/cm3. 3. R. Tw. Turmaliny z Elby charakteryzują się jasnozielonym zabarwieniem części środkowych i czarnymi zakończeniami. bezbarwna Bronzyt . skały turmalinowe złożone głównie z ziarnistych skupień turmalinu i kwarcu [zwane turmalitami]. G.3 g/cm3. topazu i apatytu. Inne złoża o światowej sławie znajdują się na Madagaskarze i na Uralu. Tw. G. Spotykany jest najczęściej w towarzystwie miki litowej (lepidolitu). delikatny połysk szklisty.17 g/cm3. Złoża czarnego szerlitu spotykane są m. 3. połysk szklisty. Mają one zróżnicowane pasma barwne i bardzo atrakcyjne zestawienia kolorystyczne. Niekiedy tworzy tzw. połysk metaliczny. 196 Enstatyt . "brazylijskie chryzolity". Tw. bezbarwna Jadeit . przypominającą rubiny.Mg(SiO3)2 Jednoskośny. Za ciekawostkę uważa się szlifowane turmaliny o pasmowym rozłożeniu barw. Brazylia jest ojczyzną zielonych odmian turmalinów. w Dolnim Borze na Morawach. zwykle zielonkawy. 3. ciemne. Określane one są też różnymi nazwami handlowymi. Tw.krzemian sodu i glinu. Najżywiej zabarwione kryształy turmalinu 195 pochodzą z włoskiej wyspy Elba. zwykle czarnobrązowy. ciemniejszy z domieszkami Fe. G. brązowawy. Ten wspaniały okaz (rubellit) ma długość 42 cm i jest przechowywany w zbiorach muzealnych w Maputo. G. 3.2-3. Turmaliny wykorzystywane są także szeroko w optyce. Na. Li. Noszą one nazwę "główek Maura" [lub "główek murzyńskich"]. szarobiały.Mg)2(SiO3)2 Rombowy. Ca.2-3. zielonkawy z różnymi odcieniami. ciemnozielony. połysk szklisty na świeżym przełamie. R. Najbogatsze złoża szlachetnych odmian turmalinu występują w pegmatytach na obszarze Ameryki Południowej. czarnozielony. Najzasobniejsze złoża aluwialne występują w Sri Lance. Turmalin jest rozpowszechnionym minerałem granitów i pegmatytów. zwykle zielonobrązowy. 5.in. czasami perłowy lub jedwabisty na płaszczyznach łupliwości. Występuje również jako minerał wtórny w osadach rzecznych. "brazylijskie szmaragdy". które występują głównie w pegmatytach oraz niekiedy w żyłach kwarcowych. jak np. przezroczyste odmiany stosowane są (podobnie jak kalcyt) do polaryzacji światła.Al(SiO3)2 Jednoskośny.Słupkowe kryształy charakteryzują się często przemiennym ułożeniem barw. 6-7 (rozmaita w różnych kierunkach).Fe)2(SiO3)2 Rombowy. Największy znaleziony dotychczas kryształ turmalinu o walorach jubilerskich pochodzi z okolic Muiiane w Mozambiku. przede wszystkim ze względu na głęboką czerwoną barwę.krzemian magnezu i żelaza (Mg. Tw. R. co w innych okazach dostrzec można w przekroju poprzecznym. do 6. żółtawy.Al(SiO3)2 . bezbarwna Hipersten . Najbogatsze stanowiska występują we wschodniej części stanu Minas Gerais.4 g/cm3.krzemian wapnia i magnezu. zwykle białawy. Czarne szerlity są niekiedy wykorzystywane do wyrobu biżuterii żałobnej.krzemian magnezu. G.3 g/cm3.5. Mg2(SiO3)2 Rombowy. Popularnością cieszą się także zielone werdelity oraz inne atrakcyjnie zabarwione odmiany przezroczyste. Znacznie częściej spotykane są kryształy o pokroju pręcikowym. Barwy wydobywanych tutaj turmalinów nie zawsze są stałe. Obecnie złoża te są niemal wyczerpane. bezbarwna Spodumen . m. połysk szklisty. bezbarwna Diopsyd . Jako kamienie szlachetne najbardziej cenione są rubellity.in.krzemian litu i glinu. R. 5. berylu.krzemian magnezu i żelaza (Fe. Turmaliny z Madagaskaru są zróżnicowane pod względem zabarwienia i przypominają często odmiany brazylijskie.5. 6. towarzyszące zazwyczaj żyłom rudnym cynku. R. 3.5.

tworząc łuskowe skupienia ziarniste. Tw. 6.piroksen litonośny. Spodumen . często drobnowłóknistą. tworzą ciągły szereg izomorficzny. pokroju kryształów i barwy. Sztucznie powstają w żużlach wielkopiecowych. uzyskując podobny spiżowy połysk. 3. wykorzystywany był w przeszłości na szeroką skalę do wyrobu narzędzi. wykazujący zdolność wzajemnego zastępowania krzemianów żelaza i magnezu. Występowanie jadeitu związane jest ściśle ze skałami metamorficznymi.5 g/cm3. W stanie Dakota znaleziono kryształy o długości 12 metrów. bezbarwny. żelaza. Enstatyt zawiera zawsze pewne domieszki żelaza. G. występuje w postaci zbitej. szary. co powoduje powstawanie dużej liczby odmian. 3. Kunzyt jest przezroczystą odmianą spodumenu o pięknym różowym zabarwieniu i . Jako czysty krzemian magnezu występuje tylko w meteorytach. który charakteryzuje się znaczną zwięzłością (spoistością). hipersten. Dobrze wykształcone kryształy występują głównie w Norwegii. zielony z domieszkami chromu (hiddenit). Ma zwykle postać zbitą. zielony. Diopsyd nazwę swoją wywodzi z greckiego dis (podwójny) i opsis (opinia). bezbarwna Pirokseny. który nazwę swoją zawdzięcza spiżowej barwie i połyskowi. Jadeit. rzadko tworzy kryształy.różowy. 3. malakolity lub diopsydowe erlany (nazwa pochodzi od miejsca występowania . występuje w dużych nagromadzeniach wśród gruboziarnistych granitów na obszarze Ameryki Północnej. z których wykonuje się najrozmaitsze przedmioty artystyczne. Występuje zawsze w postaci zbitej i tworzy skupienia ziarniste lub włókniste. silny połysk szklisty. R. Ze względu na perłowometaliczny połysk poddawany jest także obróbce jako kamień ozdobny.bardzo przypominają amfibole. zwykle zielonkawy. 6. niekiedy innych skał magmowych i metamorficznych (np. rzadko spotykany jest w formie krystalicznej. Jest typowym minerałem stref kontaktowych.enstatyt. Tw. 198 Ozdobne odmiany hiperstenu znane są z półwyspu Labrador we wschodniej Kanadzie. Pirokseny rombowe . z greckiego enstates odporny na wysokie temperatury).3 g/cm3. magnezu. ale występują w postaci najrozmaitszych mieszanin mineralnych. brązowy do czarnego. Pirokseny jednoskośne. gdzie tworzy pokaźne nagromadzenie w serpentynitach. szarozielona Diallag . Są podobne pod względem składu chemicznego. Pirokseny występują przede wszystkim w skałach magmowych.5-7. magnezu i wapnia Jednoskośny.1-3. Indyjskie odmiany diopsydu. Bronzyt. żółtawy. noryty) oraz niektórych wylewnych skał wulkanicznych. serpen ty nitów). na ogół źle wykształcone. R. Tworzy krótkie kryształy o pokroju słupkowym lub skupienia ziarniste.3-3. w przeciwieństwie do rombowych. 6-7. różowofioletowy (kunzyt). Hipersten występuje zwykle w postaci zbitej. Głównym rejonem jego wystąpień jest Kraubath w Styrii (Austria). Często jest ważnym składnikiem skał zasadowych. Niekiedy stanowi główny składnik monomineralnych skał kontaktowych.Jednoskośny. R. Hipersten szlifuje się podobnie jak bronzyt. Barwne odmiany jadeitu z Chin i Tybetu wykorzystywane są od dawna jako kamienie ozdobne. jak np.2 g/cm3. sodu i wapnia Jednoskośny. niekiedy połysk metaliczny. Enstatyt. a także gnejsów kordiery towych.tworzące grupę ważnych minerałów skałotwórczych. bronzyt. Tw. G. silny połysk szklisty. Stanowi ważny składnik zasadowych skał magmowych (gabra. gdzie tworzy niekiedy zwarte skupienia monomineralne zwane jadeitytami.złożony krzemian glinu. nie tworzą ciągłych szeregów izomorficznych. G. bezbarwna 197 Augit . wykazujące zjawisko asteryzmu.złożony krzemian glinu. Niektóre odmiany norytów zbudowane wyłącznie z hiperstenu określane są mianem hiperstenitów.Erlan w niemieckiej części Rudaw). należą do bardzo popularnych kamieni ozdobnych. nawiązującą do dwóch różnych opinii mineralogów na temat postaci ich kryształów. żelaza.

wysokiej jakości jubilerskiej. R. biała Hornblenda . szczególnie w Chinach.złożony krzemian magnezu i żelaza (MgJFe4OH4SiziOj ])2 Rombowy. połysk szklisty. zielony. [W Polsce złoża nefrytu występują w okolicy Jordanowa na Dolnym Śląsku].2 g/cm3. Tego typu wystąpienia znane są m. Ten szlachetny kamień ceniony jest szczególnie wysoko w Stanach Zjednoczonych. łupki krystaliczne). z Wyżyny Środkowoczeskiej. Piękne kryształy hornblendy pochodzą ze złóż czeskich w . 199 niekiedy w formie wyraźnie wyodrębnionych ziaren mineralnych. które tworzą swego rodzaju spilśniony agregat.pseudoheksagonalny. 5-6. 200 Nefryt. Amfibol bazaltowy (hornblenda bazaltowa) jest bardzo interesującym minerałem. dziś już niemal doszczętnie wyczerpane. G.2 g/cm3. Tw. magnezu i żelaza.Fe)5(OH)2(Si401 . połysk szklisty. pirokseny 90°). szerlit). kopalnie nefrytu znajdują się w masywie Kuen-Lun. Tw. R. spotykanym czasami w postaci dużych kryształów o pokroju krótkich lub wydłużonych słupków. augit). Najstarsze. Ca2(Mg.5-6. określany także jako jad [pol. Szeroko wykorzystywany od dawna jako kamień ozdobny. intensywnie czarny. przede wszystkim w Chinach. 5-6. Należą do minerałów rozpowszechnionych w przyrodzie i spotykane są w licznych skałach magmowych oraz metamorficznych (np. G. Występuje w postaci krótkich kryształów o pokroju słupkowym i spotykany jest najczęściej w wylewnych skałach wulkanicznych. Ale również i ta nazwa podkreśla ich podobieństwo do innych minerałów. Niekiedy tworzą niewielkie. Najwspanialsze okazy nefrytu pochodzą z Nowej Zelandii i środkowej Azji. Charakterystyczny odcień barwy spowodowany jest domieszkami manganu. Jest ważnym minerałem skałotwórczym gabr i serpentynitów. jest najbardziej zwięzłym ze znanych minerałów. Górnicy niemieccy nazywali amfibol "hornblende" [pol. ważne z przemysłowego punktu widzenia azbesty. zwykle brązowozielony do zielonego.)2 Jednoskośny. G. krótkie kryształy o pokroju słupkowatym. na niektórych płaszczyznach szklisty. 5. które należą do grupy amfiboli rombowych. a także kilka interesujących kamieni ozdobnych. gdzie kamień ten jest szczególnie wysoko ceniony i popularny. Były one od wieków wykorzystywane. hornblenda]. 2.in. R. W grupie amfiboli znajdują się m. zad].amfibol ubogi w krzemionkę (SiO2) o wysokiej zawartości trójwartościowego żelaza i czterowartościowego tytanu Jednoskośny . Amfibole są ważnymi minerałami skałotwórczymi i przypominają bardzo pirokseny (np. biała Antofyllit .9-3.9-3. z reguły dobrze wykształconych i zakończonych trzema ścianami o kształcie zbliżonym do romboedru. Najszerzej rozpowszechnionym piroksenem jednoskośnym jest augit. Występuje w skałach ubogich w krzemionkę. Można je rozróżnić na podstawie odmiennego kąta pomiędzy płaszczyznami łupliwości (amfibole w przybliżeniu 120°. 2. szarozielona do brązowozielonej Amfibole podobnie jak inne ciemne minerały były pierwotnie często mylone z czarnymi turmalinami (schórl. ponieważ trudno się przełamuje i jest twardy jak róg. Z początkiem XIX wieku minerał ten został włączony do grupy amfiboli. Amfibole występują najczęściej w postaci nieregularnych skupień ziarnistych. a w szczególności w wulkanitach trzeciorzędowych tworzących pokrywy bazaltowe i tufy. gdyż greckie amfibolos znaczy tyle co "niejasny".złożony krzemian wapnia.9-3. Aktynolit . gdzie zasobne jego złoża znajdują się w okolicach Pala w Kalifornii.in. Tw.4 g/cm3. Wyjątkowa zwięzłość (spoistość) nefrytu spowodowana jest wzajemnym przerastaniem się drobniutkich włókienek tych dwóch odmian amfiboli. połysk perłowy. Diallag przypomina barwą i połyskiem bronzyt. 2. Włoch i Norwegii. Nefryt jest odmianą aktynolitu lub antofyllitu.

rejonie Stfibra (wzgórze Ylćak) oraz na Wyżynie Środkowoczeskiej, przede wszystkim z okolic Lovosic. Amfibol pospolity ma skład chemiczny zbliżony do amfibolu bazaltowego, ale zawiera mniej żelaza. Oba te minerały różnią się od pozostałych minerałów z grupy amfiboli przede wszystkim dużą zawartością glinu. Najpewniejszą metodą rozróżnienia tych dwóch amfiboli jest przeprowadzenie badania w płytce cienkiej: amfibol bazaltowy jest zwykle brązowy, natomiast amfibol pospolity charakteryzuje się różnymi odcieniami zieleni. W skałach najbardziej przypominają augit. 201 Amfibole są szeroko rozpowszechnione jako ważne minerały skałotwórcze. Stanowią one barwny komponent wielu skał magmowych, rzadziej metamorficznych. Złupkowacone skały złożone głównie z pospolitych amfiboli noszą nazwę amfibolitów i są bardzo pospolite wśród łupków krystalicznych. Trójskośny; Tw. 5,5-6,5; G. 3,4-3,68 g/cm3; zwykle różowy, ciemnoróżowy, czerwony, pod wpływem wietrzenia ciemnieje; połysk szklisty, na płaszczyznach łupliwości perłowy; R. bezbarwna Rodonit opisany został jako nowy minerał w 1819 r. Jego nazwa wywodzi się z greckiego rhodon (róża, różowy) i nawiązuje do barwy, która jednak ciemnieje na skutek utleniania, przybierając najpierw kolor szary, a następnie nawet czarny. Objawy te spowodowane są pojawieniem się na powierzchni rodonitu nalotów wietrzejących tlenków manganu (głównie piroluzytu, psylomelanu, wadu i ich domieszek). Przeważnie występuje w postaci zbitej. Kryształy są bardzo rzadkie. Rodonit spotykany jest przede wszystkim w złożach rud manganu i żelaza. Składem chemicznym przypomina pirokseny. Piękne, duże okazy różowego rodonitu występują głównie na Uralu (Maloje Sedelnikowo) oraz w Cummington (Massachusetts, USA), gdzie wydobywane są pokaźne, zwarte bloki doskonałej jakości o masie dochodzącej do 50 kg. Rodonity z Cummington cenione są szczególnie wysoko ze względu na wyjątkowo soczyste, krwistoczerwone zabarwienie. Inne znane złoża znajdują się w Langban i Pajsberg w Szwecji (pajsbergit), w Stanach Zjednoczonych: Franklin Furnace (New Jersey), Butte (Montana) i Kalifornia, a przede wszystkim w Australii (Broken Hill), gdzie spotykane są kryształy 202 dochodzące do 10 cm. Zbite, drobnoziarniste rodonity są doskonałym kamieniem ozdobnym wykorzystywanym do celów dekoracyjnych zwłaszcza w Rosji, Stanach Zjednoczonych i w Australii. Spośród wszystkich odmian tego minerału największą popularnością cieszą się rodonity poprzerastane czarno zabarwionymi żyłkami tlenków manganu. Warto jednak zwrócić uwagę, że rodonit jest przede wszystkim ważną rudą manganu (zawartość Mn dochodzi do 42%). Trójskośny; Tw. 5; G. około 2,8 g/cm3; biały, szary; połysk jedwabisty; R. bezbarwna Pektolit, opisany w 1828 r. przez niemieckiego mineraloga F. Kobella, pochodził ze złóż bazaltowych w północnych Włoszech. Nazwa minerału wywodzi się z greckiego pektos (złożony) i lithos (kamień). Pektolit występuje w postaci drobnych włóknistych i promienistych skupień, złożonych z pojedynczych igiełkowatych osobników, rzadko zakończonych ścianami kryształów. Najczęściej tworzą one zwarte wypełnienia szczelin i pustek skalnych. Z racji dużego podobieństwa są często mylone z innymi białymi i włóknistymi krzemianami, takimi jak natrolit, tremolit lub wollastonit. Nie jest zbyt rozpowszechnionym minerałem. Większe nagromadzenia pektolitu spotykane są m.in. w Monte Blado na wschodnim wybrzeżu jeziora Garda (Włochy), Bergen Hill i West Paterson w stanie New Jersey (USA) oraz w osłonie amfibolitowej na przedgórzu Karkonoszy (Czechy, Polska). Pektolit nie ma żadnego praktycznego znaczenia, ale ze względu na piękne formy występowania jest bardzo popularny wśród kolekcjonerów.

203 Szczególnie efektowne okazy pochodzą z West Paterson (USA), ze Szkocji oraz Czech. Bardzo oryginalne są szwedzkie pektolity (Langhorn), wyglądem przypominające azbest. Wollastonit (wolastonit), nazwany tak na cześć angielskiego chemika W.H. Wollastona (17661828), wyglądem i składem chemicznym przypomina pektolit. Jest to trójskośny krzemian wapnia Ca3H(SiO3)3, który występuje w postaci drobnowłóknistych lub łuseczkowych i igiełkowych skupień. W odróżnieniu od pektolitu jest dość rozpowszechniony jako typowy minerał kontaktowy termicznie zmetamorfizowanych wapieni. Większe wystąpienia: Ciclova (Rumunia), Pensylwania (USA), Quebec (Kanada), Pichucalco (Meksyk). Niekiedy jest głównym minerałem skałotwórczym dużych mas skalnych. Skały wollastonitytowe, powstające w wyniku metamorfizmu kontaktowego skał węglanowych, zawierają zwykle domieszki kwarcu. Skrytokrystaliczna; Tw. 2-4; G. 2-2,2 g/cm3; zwykle niebieskozielona, niebieska, brązowa; połysk tłusty lub szklisty; R. zielonkawobiała Chryzokola nazwę wywodzi z greckiego chrysos (złoty) i kolia (klej). Wspominana była już jako znany minerał przez greckiego filozofa, lekarza i przyrodnika Teofrasta (372-287 p.n.e.), który uznawany jest za ucznia i kontynuatora myśli Arystotelesa. Chryzokolę wykorzystywano zawsze jako kamień ozdobny. Jest rzeczą zadziwiającą, że jej ścisły opis mineralogiczny przedstawiony został dopiero w 1968 r. Chryzokola tworzy najczęściej cienkie naskocupienia i naloty, przypominające barwą malachit, od którego różni się niebieskawymi odcieniami. Występuje w strefie utleniania złóż kruszców miedzi. Jest minerałem wtórnym chalkopirytu i innych siarczków miedzi. Często występuje razem z wtrąceniami limonitu, opalu i malachitu. Te właśnie liczne domieszki utrudniały precyzyjne określenie składu chemicznego chryzokoli i jej identyfikację jako osobnego minerału. Główne nagromadzenia złożowe znajdują się w Rumunii, w Izraelu (Eilat), w rejonie występowania złóż malachitu na Uralu (m.in. Niżny Tagił), w Chile, Stanach Zjednoczonych (Arizona). Jako kamień ozdobny jest wykorzystywana obecnie raczej rzadko, głównie w Izraelu i w Rosji. 204 Tetragonalny; Tw. 4,5-5; G. 2,3-2,4 g/cm3; biały, zielonkawy, różowy; połysk szklisty, perłowy na płaszczyznach łupliwości; R. biała Apofyllit został po raz pierwszy opisany jako minerał przez francuskiego mineraloga i krystalografa Rene Justa Hauya, który nadał mu nazwę z greckiego apo - oderwany, iphullon - liść, ponieważ podczas podgrzewania łuszczy się na drobne piątki na skutek parowania wody. Jest to cecha typowa także dla zeolitów, z którymi apofyllit bywa często mylony. Apofyllit tworzy kryształy o pokroju słupkowym, tabliczkowym lub igiełkowym i występuje najczęściej w postaci blaszkowatych skupień o doskonałej łupliwości. Spotykany jest stosunkowo często w pustkach zasadowych skał wylewnych, m.in. w bazaltach i fonolitach. Najważniejsze wystąpienia znane są m.in. z miejscowości Mariańska Hora w Czechach, z okolic Kaisersthul w Niemczech, z Islandii, Bergen County w stanie New Jersey (USA) oraz z Brazylii, skąd pochodzą szczególnie duże kryształy. Podobne idealnie przezroczyste i barwne kryształy znane są z rejonu Poona w Indiach. Kamienie te bywają stosowane w zdobnictwie. Interesują się nimi także kolekcjonerzy. 205 Rombowy; Tw. 6-6,5; G. 2,8-3 g/cm3; zwykle zielonobiały; połysk szklisty; R. biała Prehnit [prenit] został po raz pierwszy przywieziony do Europy w 1783 r. przez holenderskiego pułkownika Prehna z Przylądka Dobrej Nadziei w Afryce Południowej. Ze względu na zmienne zielone zabarwienie sądzono, że kamień ten jest odmianą szmaragdu lub oliwinu i nazywano go "szmaragdem przylądkowym" (cape-emerald) lub "chryzolitem przylądkowym". Potem, gdy

odkryto europejskie złoża tego minerału, uznano, że jest on zeolitem. Z uwagi na charakterystyczny wygląd zewnętrzny przylgnęła do niego niemiecka nazwa gelber Strahlzeolit (żółty zeolit promienisty). Prawidłowy opis tego minerału przedstawił w 1789 r. słynny niemiecki mineralog i geolog A.G. Werner z Akademii Górniczej we Freibergu. Kryształy prehnitu mają pokrój tabliczkowaty lub słupkowy i tworzą najczęściej skupienia zbite lub nerkowate o budowie promienistej. Występuje jako minerał wtórny krzemianówwapnia i glinu, głównie skaleni. Spotykany często w pustkach skalnych amfibolitów i łupków krystalicznych, zazwyczaj w towarzystwie innych wtórnych minerałów, jak analcym i natrolit. Większe nagromadzenia występują w Le Bourg-dOisans, Daphine we Francji, w Szkocji, we Włoszech, w Peru i USA (Paterson). Stosunkowo rzadko wykorzystywany jako kamień ozdobny, zazwyczaj ze szlifem kaboszonowym. Bavenit (nazwa pochodzi od złóż Baveno we Włoszech) przypomina prehnity, ale jest znacznie mniej rozpowszechniony. Jest to rombowy krzemian berylu, glinu i wapnia, który tworzy promieniste skupienia złożone z drobniutkich, białych, igiełkowatych kryształów. Powstają one na ogół w wyniku rozkładu berylu. 207 Jednoskośny; Tw. 1; G. 2,7-2,9 g/cm3; zwykle biały, zielonkawy (z niewielką zawartością żelaza); połysk tłusty; R. biała Talk swoją nazwę wywodzi z języka arabskiego. Określenie zbitej odmiany - steatyt, pochodzi z greckiego stear (łój). Znany jest od najdawniejszych czasów. Jako tzw. kamień garncarski (mieszanina talku i chlorytów) używany był w przeszłości do wyrobu naczyń. Atrakcyjnie zabarwione odmiany talku od dawna wykorzystywano jako materiał do wytwarzania ozdobnych przedmiotów. Talk tworzy tłuste skupienia blaszkowate i łusko watę o doskonałej łupliwości. Steatyt, zwany również kamieniem mydlanym, występuje wśród zmetamorfizowanych łupków. Jest rozpowszechniony w niektórych złożach metamorficznych skał węglanowych, m.in. towarzyszy często magnezytom, występuje wśród skał wzbogaconych w magnez (np. przekrystalizowane dolomity) oraz wśród łupków krystalicznych. Największym producentem talku są Stany Zjednoczone AP, gdzie eksploatuje się zasobne złoża w stanach Nowy Jork, Vermont i Wirginia. Największe złoża europejskie znajdują się w Austrii i we Włoszech. Talk wykorzystywany jest obecnie jako surowiec do wytwarzania materiałów żaroodpornych, m.in. do produkcji ognioodpornych wyrobów ceramicznych. Pirofyllit nazwę swoją wywodzi z greckiego pyr - ogień, i phullon - liść, ponieważ w płomieniach łuszczy się na drobne listki. Bardzo podobny do talku. Spotykany głównie w Chinach. Zwięzłe odmiany pirofyllitu noszą nazwę "agalmatolit" i są od dawna wykorzystywane jako materiał do rzeźbienia najrozmaitszych figurek i przedmiotów ozdobnych, szczególnie popularnych w Chinach [znane są tu również pod nazwą "pagodyt"]. Muskowit - glinokrzemian glinu i potasu, zawierający fluoryt, KAl2(OHf)2AlSi3O10 Tw. 2-2,5; G. 2,78-2,88 g/cm3; zwykle bezbarwny, rzadziej brązowy, bladozielony, żółty; połysk perłowy; R. bezbarwna Flogopit - złożony glinokrzemian magnezu i potasu oraz fluorytu Tw. 2,5; G. 2,76-2,97 g/cm3; zwykle czerwonobrązowy; połysk niekiedy metaliczny; R. bezbarwna Biotyt - złożony glinokrzemian magnezu, potasu oraz żelaza Tw. 2,5-3; G. 2,8-3,2 g/cm3; zwykle brązowy, żółty, srebrzysty, a także rozmaicie zabarwiony Jasny do ciemnego (lepidomelan); połysk perłowy, lekko metaliczny; R. bezbarwna Lepidolit - złożony glinokrzemian potasu, glinu, litu oraz fluoru Tw. 2,5-4; G. 2,8-2,9 g/cm3; zwykle różowy, fiołkowoszary, zielonkawy, żółtawy, biały; połysk perłowy; R. bezbarwna

jest szczególnie interesującym minerałem przede wszystkim ze względu na piękne purpurowe lub fioletowe zabarwienie kryształów. a około 23% pochodzi z Indii. Znacznie mniejsza odporność mik ciemnych ogranicza ich zastosowania techniczne. nawet czarne. Wśród odmian ciemnych. spotykanych w wielu skałach magmowych i łupkach krystalicznych. Miki ciemne są znacznie mniej odporne niż muskowit i ulegają łatwemu rozkładowi. Tw. Wykazują. Główne nagromadzenia złożowe znajdują się w rejonie Penig (Saksonia. na Uralu (Rosja) oraz w Stanach Zjednoczonych (Maine. ważnego składnika różnych stopów. Jego wystąpienia znane są z obszaru Anatolii w Turcji. a także do pozyskiwania domieszek cezu. ale w przeciwieństwie do nich nie są elastyczne. bezbarwna Chloryty wywodzą nazwę z greckiego chloros (zielony) i są zbliżone do mik. Jasne miki mają duże znaczenie praktyczne. Występujące tu chloryty tworzą skupienia w postaci druz złożonych z niewielkich. ton. Kryształy muskowitu są niezwykle rzadkie. Miki są minerałami bardzo rozpowszechnionymi. Niemcy). Lepidolit wykorzystywany jest również wyjątkowo jako kamień ozdobny w postaci szlifów kaboszonowych. 211 Jednoskośne. G. Ta szczególna cecha okazała się wysoce przydatna dla celów praktycznych i jest już wykorzystywana niemal od trzech stuleci. podobnie jak miki. Kammereryt. Stosowane są głównie w przemyśle elektrotechnicznym jako doskonałe izolatory oraz w przemyśle optycznym. które charakteryzują się doskonałą łupliwością. z czego blisko 50% przypada na USA. odmiany zbite są zielonkawe. Kalifornia).3 g/cm3 (sporadycznie do 4.in. zaliczany do chlorytów chromowych. połysk szklisty. Największe płyty muskowitu znajdowane były na Uralu oraz w Indiach. 2. R. Odkryty po raz pierwszy w okolicach Rożny na Morawach. Należą do ważnych minerałów skałotwórczych. Po wygięciu blaszki chloryty nie powracają do pierwotnej pozycji w odróżnieniu od sprężyście odkształcającej się miki. W zależności od zabarwienia stosuje się ogólny podział na miki jasne i miki ciemne.6-3. Lepidolit albo mika litowa występuje w postaci drobnych lub grubszych blaszek spotykanych przede wszystkim w pegmatytach. zwykle zielonkawe z różnymi odcieniami. Chloryty rozpowszechnione są głównie w skałach metamorficznych. Odmiany różowe spotykane są znacznie częściej niż zielone. przede wszystkim ołowiu i aluminium. Zwykle przeobrażają się w chloryty. zamiast szyb okiennych. W przeszłości przezroczyste miki stosowane były m.in. odkryty w 1820 r. 209 Flogopit jest ogniwem przejściowym między mikami jasnymi i ciemnymi.8 g/cm3). niebieskawo zabarwionych kryształów i określane są nazwą pennin. Quebec). często o pokaźnych rozmiarach. pegmatytów (szczególnie jasny muskowit). Przetworzony biotyt używany jest niekiedy do produkcji barwników. które często ulegają przeobrażeniu w chloryty pod wpływem wietrzenia. w przybliżeniu 2. . Roczna produkcja światowa mik szacowana jest obecnie na około 50 tys. Występują jako podstawowy składnik wielu skał. Tworzy niedoskonale wykształcone kryształy znane głównie z krateru Monte Somma (Wezuwiusz) i z Kanady (Ontario. która występuje w postaci przezroczystych blaszek. doskonałą łupliwość. najbardziej rozpowszechniony jest biotyt. Muskowit jest najbardziej rozpowszechnioną miką jasną. które zabarwienie zawdzięczają obecności żelaza.Miki należą do grupy minerałów. Drobne blaszki muskowitu są białe i mają połysk perłowy. elastyczne blaszki. Spotykana jest niekiedy również w postaci drobniutkich łuseczek (serycyt) lub w skupieniach zbitych. które najlepiej ujawniają jego perłowy połysk. Do grupy chlorytów został zaliczony szamozyt [chamozyt]. skąd pochodzą okazy szlifowane dla kolekcjonerów. Pięknie wykształcone kryształy znajdowane są w Alpach Pennińskich. gdzie występują piękne różowe i zielone odmiany razem z różowym turmalinem i topazem. można je z łatwością dzielić na cieniutkie. m. Lepidolit jest cennym surowcem wyjściowym do produkcji litu. ponieważ są ogniotrwałe i odporne na działanie kwasów.

in.in. Bóttgerowi. G. Obie odmiany. że jest on doskonałym remedium na ukąszenie węża. Najbardziej znane złoża znajdują się w St.6 g/cm3. różne odcienie zieleni i żółci. biała Serpentyn był już dobrze znany w starożytnym Rzymie. który tworzy skupienia tabliczkowate lub płytkowe.przez francuskiego chemika P. Ognioodporność azbestu nie była jednak wówczas przedmiotem szczególnego zainteresowania. powstają na drodze hydrotermalnej oraz występują często w znacznych ilościach wśród skał osadowych pochodzenia morskiego. także czerwonawy. Austell w Kornwalii (Wielka Brytania) i w okolicach Karlovych Var w Czechach. suszony i po sprasowaniu stosowany do wyrobu porcelany. następnie czyszczony. 213 Poważniejsze próby wykorzystania niezwykłych właściwości tego minerału przeprowadzono jedynie za czasów panowania Piotra Wielkiego (1689-1725). i jest kruchy i tłusty w dotyku. septochlorytów) bywa zaliczany także cronstedytyt nazwany tak na cześć szwedzkiego mineraloga A. 3-4. R. połysk perłowy. przede wszystkim skaleni występujących w granitach i arkozach (skały piaskowcowe złożone z kwarcu i skaleni). Zawiera także inne glinokrzemiany. Tw. której głównym składnikiem jest minerał kaolinit. bowiem właśnie Chińczycy wykorzystywali ten kamień już wczasach starożytnych. Po rozdrobnieniu był on mieszany z wodą. skąd wywodzi się jego nazwa z łacińskiego serpens (wąż). Anglii. Znane są m. jak również lokalizację jego złóż znajdujących się w dzisiejszej prowincji Jiangxi.5-2. [W Polsce spotykane w złożach rud żelaza w okolicach Częstochowy i Łęczycy]. Jest stosunkowo rzadkim minerałem. 212 Jednoskośny lub trójskośny. W starożytności znano również włóknistą odmianę serpentynu . Udało się to dopiero w 1709 r. biała Kaolin swoją nazwę wywodzi z języka chińskiego. Rumunii oraz Czech. Jest to złożony krzemian żelazawo-żelazowy występujący w postaci drobnych skupień krystalicznych o barwie czarnozielonej lub czarnej. połysk szklisty. 2. zarówno szamozyt. Tajemnicę wyrobu porcelany próbowali poznać Wenecjanie i Francuzi. jak i mniej rozpowszechniony turyngit. Szamozyt występuje niemal wyłącznie w postaci skupień oolitowych o zielonym zabarwieniu. Kaolinit ma zwykle postać ziemistą. Najbardziej przydatne do produkcji materiałów ognioodpornych są . doskonały po oszlifowaniu. Niemcowi J. Wykonywane z azbestu różne przedmioty aż do XIX wieku traktowano raczej jako ciekawostki. który chciał zagospodarować bogate złoża azbestu na Uralu. Jednoskośny. Serpentyn występuje najczęściej w postaci dwóch głównych odmian: włóknistego chryzotylu oraz antygorytu. Obecnie do produkcji porcelany wykorzystywane są tylko najlepsze odmiany kaolinu. 1-2. bowiem sądzono wówczas. mimo że w X wieku dotarła ona do Iranu. zwykle biały lub żółtawy. Powstaje w wyniku rozkładu krzemianów wzbogaconych w glin. Obie te formy serpentynu są głównymi składnikami skał zwanych serpentynitami. z Brazylii. Cronstedta. Najważniejsze złoża europejskie serpentynów azbestowych znajdują się w Balangero koło Turynu we Włoszech. Kaolin jest białą substancją ilastą. Berthiera.azbest. Jego większe wystąpienia znane są m. Bardzo zbliżony do niego turyngit występuje także w postaci skrytokrystalicznej i ma odcień oliwkowozielony. Do grupy chlory tów (tzw. warstewkowany. Aż do XVIII wieku Chińczycy pozostawali jedynymi producentami porcelany. który według źródeł historycznych wydobywany był na Cyprze. Surowiec gorszej jakości stosowany jest jako wypełniacz w przemyśle papierniczym i do wyrobu farb. Jego nazwa wywodzi się od złóż w Turyngii. Przez bardzo długi czas zdołano utrzymać w tajemnicy proces przeróbki kaolinu. G. a największe złoża światowe występują w Kanadzie i USA. Powstaje najczęściej na skutek przeobrażenia pirytu.6 g/cm3. 2. Skrytokrystaliczny. a w XV stuleciu za pośrednictwem Holendrów do Europy. R. z obszarów Francji i Czech. Tw. w zwartych skupieniach tłusty.

m. drobnowłóknistych krzemianów). bezbarwny. G. Tw. szaroniebieski. bezbarwna Oligoklaz .76 g/cm3. utworzone są na ogół według dwóch praw . 6. biały do zielonego (amazonit).drobnowłókniste chryzotyle. Tw.albit z domieszką anortytu Trójskośny. doskonale dostrzegalnych w badaniach mikroskopowych. krwistoczerwony. Można powiedzieć.glinokrzemian wapnia. Kryształy większości skaleni wykazują budowę pasową odzwierciedlającą serie powtarzających się zrostów bliźniaczych (poi i syntetycznych). zwłaszcza sodu.54-2. 2. rzadziej białawy lub bezbarwny. . [W Polsce serpentyny i skały serpentynitowe występują na Dolnym Śląsku. 2. połysk szklisty lub perłowy. 6. Do najlepiej znanych i zarazem najważniejszych plagioklazów o pośrednim składzie chemicznym należą oligoklaz z przewagą składników sodowych oraz labrador o przewadze składników wapniowych. często ze złocistą grą barw. zielononiebieski z atrakcyjną grą barw. Skalenie charakteryzują się doskonałą łupliwością i tworzą kryształy o pokroju tabliczkowym lub krótkich słupów.7 g/cm3. zielonkawy.64 g/cm3. Ortoklazy tworzą na przykład bliźniaki karlsbadzkie (Carlsbad). często wielokrotne.prawa albitowego i prawa peryklinowego. NaAlSi3O8 Trójskośny.62 g/cm3. G. 215 Skalenie potasowe krystalizować mogą zarówno w układzie jednoskośnym (ortoklaz). Tw.57 g/cm3. połysk szklisty lub perłowy. że pozornie jednolity kryształ złożony jest w części z ortoklazu i w części z mikroklinu. połysk szklisty lub perłowy na niektórych płaszczyznach łupliwości. Warunki krystalizacji ortoklazu i mikroklinu są niemal identyczne. Wykorzystywane są one również jako materiały izolacyjne w przemyśle ceramicznym i elektrotechnicznym. G. 6. tworzących najrozmaitsze skomplikowane zrosty. R. biały. szary. czerwonawy. tworzące najrozmaitsze zrosty według różnych praw bliźniaczych. 2. zwykle żółtobiały lub różowy. Sobótka. dlatego może się zdarzyć. często wielokrotne. które noszą nazwy własne pochodzące najczęściej od głównych miejsc ich występowania. R.56 g/cm3. Zbite odmiany serpentynu stosowane były także w przemyśle materiałów budowlanych. 6. KAlSi3O8 Trójskośny. Tw. często z wyodrębnionymi dużymi kryształami..anortyt z domieszką albitu Trójskośny. czyli plagioklazy. Plagioklazy tworzą ciągły szereg izomorficzny. zwykle białawy lub bezbarwny. jak i w układzie trójskośnym (mikroklin). Znamienną cechą skaleni są bliźniaki.5. 2. 6. manebachskie (Manebach) lub baweńskie (Baveno). Zrosty bliźniacze plagioklazów. Tw. Tw. bezbarwna 214 Mikroklin .in. uważane za najlepsze spośród wszystkich typów azbestów (tzn. G. G. bezbarwna Labrador . żółtawy.glinokrzemian sodu. Ortoklaz . 2. R. Pięknie zabarwione serpentyny są kamieniami ozdobnymi. R. R.glinokrzemian potasu. biała Skalenie dzielą się na dwie ważne grupy: skalenie potasowe i skalenie sodowo-wapniowe. Jordanów. że zasadniczo wszystkie skalenie występują w postaci kryształów bliźniaczych. G. CaAl2Si2O9 Trójskośny. Oba minerały tworzą interesujące odmiany i zazwyczaj zawierają domieszki innych pierwiastków. Występują w postaci skupień zbitych ziarnistych.glinokrzemian potasu. KAlSi2O3 Jednoskośny. połysk zbliżony do ortoklazu. którego krańcowe ogniwa stanowią skaleń sodowy (albit) oraz skaleń wapniowy (anortyt). Szklary]. biały lub bezbarwny. połysk szklisty. biała Anortyt . bezbarwna Albit . R. 2. 6.

W skałach kwaśnych dominują skalenie potasowe. Niektóre odmiany skaleni są również cenionymi kamieniami ozdobnymi. bazaltach itp. Jego kryształy. Szwecji. Najczystszą odmianą ortoklazu. żółte lub różowawe. Maine) i w południowej Dakocie. Francji. przede wszystkim arkoz (piaskowców złożonych głównie z kwarcu i skaleni). Stanowią one główny składnik 216 kwaśnych skał magmowych. Należą do nich przede wszystkim adular. w diorytach. W niektórych pustkach skalnych. Pegmatyty zawierają z reguły wszystkie odmiany skaleni wykorzystywanych do celów przemysłowych. porfirach. Największym producentem skaleni są Stany Zjednoczone z głównymi rejonami wydobycia w stanach położonych wzdłuż wybrzeża atlantyckiego (północna i południowa Karolina. Tworzy nie tylko podstawową substancję licznych skał magmowych.in. Jest to jedna z charakterystycznych cech wyróżniających skalenie spośród innych minerałów.in. podobnie jak setki innych złóż w masywie Mont Blanc. W odróżnieniu od innych skaleni adular ma piękny perłowy połysk.in. powstającą z roztworów hydrotermalnych. zasobne złoża kaolinu rozpowszechnione na całym świecie.in. Inne duże złoża występują w Kanadzie. w zależności od przeznaczenia surowców skaleniowych. ale także . amazonit i labrador. gdzie występuje w szczelinach skał alpejskich. łupków krystalicznych. a zwłaszcza ortoklaz. jest adular. tworząc m. Skalenie (szczególnie zasobne w wapń) są stosunkowo mało odporne na wietrzenie i łatwo ulegają rozkładowi. W przemyśle ceramicznym. mają z reguły doskonale wykształcone ściany. Czysty ortoklaz jest całkowicie bezbarwny. ale również obticie występują w skałach zasadowych ubogich w kwarc.in. które wypełniają często szczeliny skalne w łupkach i granitach. Są stosunkowo twarde i na ogół jasno zabarwione. Chinach i Wielkiej Brytanii. melafirach. Ortoklaz jest jednym z najbardziej rozpowszechnionych krzemianów w świecie minerałów oraz jednym z najważniejszych minerałów skałotwórczych. Ortoklaz wywodzi swoją nazwę z greckiego orthos (prosty) i klasis (łupliwy). Gotthard w Szwajcarii. Skalenie stanowią także surowiec dla przemysłu materiałów ściernych i polerskich oraz przemysłu chemicznego (m. oraz skał osadowych. przede wszystkim w granitach i pegmatytach. Jego nazwa pochodzi od złóż w górach Adula (Adular Bergstock) w pobliżu St. mają duże znaczenie w różnych gałęziach przemysłu. ale najczęściej spotykane w przyrodzie odmiany mają zabarwienie białe. Tworzy on dobrze wykształcone kryształy o pokroju tabliczkowatym i występuje w młodszych skałach wulkanicznych typu trachitów i fonolitów. niekiedy zawiera wtrącenia chlorytów i wykazuje delikatną grę barw. Skalenie są niezbędne do produkcji szkła ze względu na zawartość nie tylko tlenków glinu. emalii itp. do wytwarzania porcelany. ale także tlenków potasu i sodu. do produkcji mydła i preparatów czyszczących). rozmaitych materiałów budowlanych. Skalenie. szkła porcelanowego. m. bliźniaki karlsbadzkie. w Rosji.Kryształy skaleni mają zwykle doskonałą łupliwość w dwóch kierunkach przecinających się pod kątem prostym lub niemal prostym. takich jak granity i pegmatyty. Skalenie należą do najważniejszych minerałów skałotwórczych. Od innych odmian ortoklazu różni się przede wszystkim właściwościami optycznymi. Adular jest zwykle przezroczysty. Grube. m. słupkowe kryształy są zazwyczaj 217 zbliźniaczone. Najbardziej rozpowszechnione są tzw. m. wówczas noszących niemiecką nazwę "Carlsbad". natomiast w skałach zasadowych przeważają skalenie sodowo-wapniowe (plagioklazy). Wykorzystuje sie je głównie jako surowce dla przemysłu szklarskiego i ceramicznego. Sanidyn jest odmianą skalenia potasowego zawierającą domieszki sodu. tabliczkowe lub krótkie. odkryte po raz pierwszy w Karlovych Varach. ważna jest ocena zawartości krzemionki oraz tlenków wapnia. spotyka się kryształy skaleni potasowych o długości dochodzącej do jednego metra. Nawiązuje ona do doskonałej łupliwości tego minerału. Skalenie są także ważnym składnikiem wielu skał metamorficznych.

żółtej barwie. lub tworzy iły przemieszane z muskowitem.in. w złożach w okolicy Karlovych Varów). jak np. w Strzegomiu i Jeleniej Górze na Dolnym Śląsku. W niektórych granitach ortoklaz występuje w formie dużych kryształów. Noszą one nazwę granitów pismowych lub napisowych albo hebrajskich. Takie gruboziarniste granity nazywane są pegmatytami. przeobrażając się często w kaolin (jak np.mikroklinach (np. z San Pietro na wyspie Elbie. Struktury napisowe spotykane są również w potasowych skaleniach trójskośnych . a przede wszystkim z Madagaskaru.in. Najwspanialsze okazy adularu pochodzą ze Sri Lanki. Kryształy ortoklazu wykazujące delikatną grę barw znane są m. Podczas wietrzenia granitów kryształy wyodrębniają się często ze skały macierzystej i trafiają do ru-moszu skalnego. Natomiast mniej wyraźne i rzadsze są one w skaleniach sodowo-wapniowych (plagioklazach). kiedy podstawowa jej masa pozostawała jeszcze nie skonsolidowana. Pochodzące z Madagaskaru żółte i idealnie przezroczyste kryształy ortoklazu są wykorzystywane 219 . ponieważ kształty wrostków kwarcowych przypominają litery hebrajskiego alfabetu. Zazwyczaj osiągają one 5-8 cm długości. który szczegółowo opisał tę szczególną formę strukturalną granitu. Najlepiej wykształcone kryształy ortoklazu pochodzą m. Doskonałym przykładem są tutaj wystąpienia pięknie wykształconych kryształów ortoklazu spotykane w granitach pegmatytowych masywu Strzegomia na Dolnym Śląsku. wyraźnie większych od pozostałych minerałów tworzących ujednoliconą. z rejonu Frederiksvam w Norwegii. Z reguły owe fenokryształy mają długość kilku centymetrów i prawdopodobnie tworzyły się we wcześniejszej fazie krystalizacji magmy. a także w północnych Włoszech (Baveno) oraz wielu rejonach Skandynawii. Nazwę tę zaproponował francuski mineralog Rene Just Haiiy. W niektórych gruboziarnistych granitach. najczęściej ortoklaz. a szczególnie w pegmatytach. Są one dla kolekcjonerów najbardziej obiecującym polem poszukiwań pięknych kryształów o wyjątkowo dużych rozmiarach. Doskonały surowiec wydobywany jest przede wszystkim w środkowej części wyspy oraz z bogatych złóż aluwialnych na jej południowych wybrzeżach. Te tak zwane fenokryształy są często doskonale wykształcone i mają w pełni rozwiniętą postać krystalograficzną prostych. z Murzinki na Uralu. w Górach Ilmeńskich na Uralu). gdzie spotykane są szlachetne odmiany ortoklazu o wspaniałej przezroczystości i pięknej. We wszystkich wspomnianych wyżej stanowiskach ortoklazy występują najczęściej w formie druz wypełniających pustki i szczeliny w granitach i pegmatytach. 218 Najpiękniejsze kryształy ortoklazów spotykane są jednak nie w zasadniczej masie skalnej. drobnoziarnista masa skalna granitów. skąd eksportowane są na cały świat. którym towarzyszą z reguły skalenie potasowe. ale w pustkach granitów.stanowi główny składnik licznych skał metamorficznych i osadowych. ale także w wielu innych stanowiskach na obszarze Czech. gdzie zachowana jest dostatecznie obszerna przestrzeń umożliwiająca pełny ich rozwój. spłaszczonych słupów. ale zdarzają się okazy mierzące nawet 10 cm długości. Przerosty kwarcu występują jedynie w mniej zasadowych członach grupy plagioklazów (albit lub oligoklaz) i ujawniają się na płaszczyznach łupliwości zwykle w postaci przypominającej małe robaczki. Dlatego zarys tych prakryształów jest znacznie bardziej wyrazisty niż podstawowa. piaskowce. kryształy ortoklazu tworzą charakterystyczne przerosty z kwarcem. gdzie można je z łatwością odnaleźć. drobnoziarnistą masę skalną. żwirów i gleby. Doskonale wykształcone kryształy występują również w rejonie Velke Mezifići na Morawach. Struktury takie nazywane są robaczkowymi lub myrmekitowymi. Bliźniaki karlsbadzkie występujące w granitach o strukturze porfirowatej spotykane są nie tylko w rejonie Karlovych Varów. Ortoklaz wietrzeje dość łatwo. Skalenie są w nich rozmieszczone równomiernie w postaci drobnych na ogół ziarn.

podczas gdy partie środkowe są przezroczyste. 220 Mikroklin przypomina bardzo ortoklaz.in. zwana kamieniem księżycowym. z granitów i pegmatytów na obszarze Dolnego Śląska. Kryształy mikroklinu są przeważnie duże i doskonale wykształcone w postaci spłaszczonych słupów przypominających wyglądem ortoklaz. chociaż barwy nie wykazują tak wielkiej żywości. chociaż nieco mniejsze okazy pochodzą z Arizony (okolice Ray. Są to kryształy sanidynu osiągające niekiedy całkiem wyjątkowe rozmiary od 30 do 60 cm długości. Spotykane są również plutoniczne skały magmowe zbudowane niemal wyłącznie z mikroklinu. Po oszlifowaniu wykazuje ona niezwykle piękny połysk w postaci niebieskawej poświaty w najrozmaitszych odcieniach. Na wulkanicznych obszarach Nowego Meksyku zlokalizowano obecnie wiele innych stanowisk. Księżycowe kamienie tworzą również kryształy sanidynu. Najważniejsze wystąpienia z mineralogicznego punktu widzenia znane są m.jako kamienie ozdobne. w liparytach na obszarze Ragged Moun-tain (Gunnison County) w stanie Kolorado. Mikroklin nazwę swoją wywodzi z greckiego mikros . Nowy Meksyk). stanowić mogą one ozdobę każdej kolekcji. Obecnie największym uznaniem i popularnością cieszą się adulary pochodzące ze Sri Lanki. Hagendorf (Niemcy). Zewnętrzna ich część jest najczęściej mlecznobiała. białe adulary. Pikes Peak w Kolorado). zwane valencjanitami. Wysoko ceniona jest również mleczna odmiana adularu. Wspaniałe. Najlepsze okazy pochodzą z wielkiego masywu pegmatytowego w pobliżu Crystal Peak na północ od jeziora George (Teller . to jednak sposób ich wykształcenia nie jest już tak doskonały jak w poprzednio wymienionych złożach. Miaas na Uralu oraz Magnet Cove w stanie Arkansas (USA). Adularowe kamienie księżycowe otrzymują soczewkowaty szlif kaboszonowy. Podobne. Kryształy mikroklinu są często zbliźniaczone wielokrotnie według prawa albitowego lub peryklinowego. Podobieństwo to wynika przede wszystkim z niemal identycznych warunków krystalizacji obu tych skaleni potasowych. Mimo że osiągają także duże rozmiary. które noszą nazwę mikroklinitów. Pinal County). Idaho). które wykazują charakterystyczną dla kamieni księżycowych grę barw. które niekiedy osiągają 2 cm długości.in. z Finlandii. bowiem zielony kamień znajdowany w dolinie Amazonki jest w istocie nefrytem. Zielononiebieska odmiana nosi nazwę amazonit (kamień amazoński).mały. Mikroklin występuje najczęściej w granitach i pegmatytach.pochylony. ponieważ kąt między płaszczyznami łupliwości jest nieco odchylony od kąta prostego. Najpiękniejsze i najwyżej cenione odmiany niebieskozielonego amazonitu pochodzą z Madagaskaru i Stanów Zjednoczonych (Amelia w stanie Wirginia. Nadaje się im zwykle wielościenny szlif fasetkowy. Przypominają one słynne szwajcarskie adulary i występują w postaci pojedynczych kryształów lub bliźniaków. i klinos . typowego dla skaleni jednoskośnych. co w rzeczywistości jest swego rodzaju pomyłką. Spotykane są one m. Duże kryształy w monzonitach kwarcowych występują na obszarze Burro Mountains w rejonie Grant County. z pegmatytowych druz w rejonie Iveland w Norwegii. Delikatna gra barw ujawniająca się na oszlifowanych okazach adularów przypomina czasami szlachetne opale. Wspaniale wykształcone bliźniaki karlsbadzkie znane są z monzonitów porfirowych występujących w rejonie rzeki Red (Taos County). Mikroklin należy do minerałów rozpowszechnionych w przyrodzie. Atrakcyjne kamienie księżycowe o jubilerskiej wartości występują również w wielu rejonach Stanów Zjednoczonych AP. z którym zresztą często tworzy zrosty. Amazonit znajdowany jest tam najczęściej w pegmatytach i czerwonych granitach. gdzie występują w dużych ilościach na przełęczy o wymownej nazwie Crystal Pass. Luna i Otero. Zupełnie niezwykle okazy pochodzą na przykład ze stosunkowo niedawno odkrytych złóż w okolicach kanionu Noonday w paśmie Black Rangę (Grant County. Chociaż nie poddaje się ich obróbce szlifierskiej. Złoża te są rozproszone na rozległym obszarze w zachodniej części Pikes Peak. a nie mikroklinem. pochodzą z kopalń Silver City (Owhyee County. gdzie spotykane są skalenie.

Tintagel w Kornwalii. a kryształy kwarcu osiągają coraz to większe rozmiary. Wydłużone kryształy. Gruboziarniste pegmatyty napisowe w Górach Ilmeńskich złożone z niebieskozielonego amazonitu 221 i kwarcu dymnego zaczynają krystalizować w temperaturze około 800°C. Nawiązuje ona do nieco mniej wyraźnie zaznaczonej łupliwości tego minerału. Kolorado). Albit tworzy niewielkie kryształy o pokroju tabliczkowatym lub słupkowym. Amazonity z Gór Ilmeńskich wydobywane były wraz z innymi kamieniami szlachetnymi oraz miką już od XVIII wieku. Szczegółowe badania mineralogiczne i geochemiczne wystąpień skaleni w masywach pegmatytowych Gór Ilmeńskich przeprowadził znany rosyjski mineralog AJ. z których wykonywano m. ze Strzegomia na Dolnym Śląsku. maleńkie znaki granitu napisowego zaczynają się formować w temperaturze około 575°C. Jest najbardziej rozpowszechnionym trójskośnym skaleniem (plagioklazem).in. Piękne okazy amazonitu o wysokiej jakości występują również w wielu innych złożach na obszarze stanu Virginia. kiedy z roztworu wydziela się ciemny kwarc. Osiągają one wprawdzie długość 9 cm. sjenitach i trachitach. jak i pięknie wykształconych kryształów. występujące w zwartej masie skalnej. Ważniejsze wystąpienia znane są m. Oligoklaz nazwę swoją wywodzi z greckiego oligos (niewiele) i klasios (przełam). nazywane są peryklinami. którzy musieli staczać ciągłe potyczki z miejscowymi Baszkirami i Kazachami. ale są białe i nieprzezroczyste. Wykorzystywana jest jako kamień ozdobny głównie w postaci szlifu kaboszonowego. silnie połyskujących kryształów kwarcu dymnego. głównie przez Kozaków. z Schmirn w austriackim Tyrolu. Inne atrakcyjne okazy amazonitu pochodzą ze znanych złóż kanadyjskich w Renfrew County (Ontario).in.County. często zbliźniaczone. Albit wywodzi nazwę z łacińskiego albus (biały). Kryształy mikroklinu bez kwarcowego rdzenia dochodzą maksymalnie do 12 cm długości. Powolne stygnięcie stopionej masy skalnej stwarza nadzwyczaj sprzyjające warunki wzrostu ogromnych kryształów skaleni. Bogate złoża amazonitu występują w Górach Ilmeńskich na Uralu (Miass). W samym centrum odkrywki pozostawiono gigantyczny kryształ amazonitu z pismowymi przerostami kwarcu. blaty stołów. ale zawsze zawiera domieszki wapnia. Piękna odmiana albitu wykazująca iryzację (migotliwość) 222 znana jest pod nazwą perysteryt i występuje w Kanadzie i stanie Wirginia (Bedford County). Fersman. Wypełnione są one z reguły w środku kwarcem. Spotykane tutaj kryształy są zielone lub mają ciemny odcień niebieskozielony (najwyżej ceniony). Jasnobrązowe kryształy mikroklinu spotykane często wśród pustek skalnych w pegmatytach osiągają niekiedy 40 cm długości. Petersburgu. Nigdy nie występuje w czystej postaci glinokrzemianu sodu. Jeden z nieczynnych już obecnie kamieniołomów amazonitu jest objęty ochroną jako rezerwat przyrody. Wielkie okazy amazonitu. jak to określa teoretyczny wzór chemiczny. Wystąpienia doskonale wykształconych kryształów mikroklinu spotyka się w Tawara na wyspie Honsiu (Japonia). Formy krystaliczne spotykane są głównie w szczelinach skalnych. Niekiedy tworzą przerosty z białym albitem w postaci gwiaździstych skupień niewielkich kryształów (znane pod nazwą clevelandyt). Bobruvka koło Velke Mezifići. Z kopalni Rutherford i Morefield koło Amelia znane są kryształy mikroklinu o długości 45 cm. Oligoklaz występuje na ogół w postaci gruboziarnistej lub zbitej. Mają one postać zbitą i są podobne do amazonitów brazylijskich. Albit występuje zawsze jako minerał skałotwórczy w pegmatytach. niektórych granitach. zbliźniaczone według charakterystycznego dla niektórych plagioklazów prawa peryklinowego. zdobią do dziś komnaty Ermitażu w St. Dużą popularnością cieszą się również druzy kryształów skaleni i ciemnobrązowych. Regularne. W miarę obniżania się temperatury pojawiają się mniej regularne wzory "pismowe". gdzie spotykane są one zarówno w postaci gruboziarnistych skupień. Rzadko spotykane kryształy mają pokrój słupkowaty. Jest .

jak np. sjenitach. Odcienie jaśniejsze. Rzadkie raczej . które wykazują wyraźną migotliwość. którą można znacznie wzmocnić przez odpowiednią obróbkę. Labrador jest dziś bez wątpienia najszerzej wykorzystywanym kamieniem ozdobnym wykazującym grę barw. nadając mu zazwyczaj szlif płaski lub wypukły. Niekiedy jest niemal wyłącznym składnikiem skał magmowych nazywanych labradorytami [labradorytytami lub labradytami]. trachitach i andezytach. Dobrze znanym rejonem eksploatacji jest również złoże Ojamo w Finlandii. Stosowany jest najczęściej do wyrobu najrozmaitszych. W żadnych innych złożach nie spotykano labradorów o tak doskonałej zmienności barw widocznej przy najmniejszym nawet poruszeniu kamienia. zwłaszcza niebieskie. w andezytach koło Rosia Montana w Rumunii oraz w popiołach i lufach wulkanicznych na zboczach Etny na Sycylii. Jako kamienie ozdobne wykorzystywane są szarobrązowawe oligoklazy pochodzące z Norwegii. jest końcowym ogniwem izomorficznego szeregu skaleni sodowowapniowych (plagioklazów). Petersburga. zielone i złote. Labrador najczęściej ma postać skupień zbitych lub ziarnistych. Z najbardziej atrakcyjnie zabarwionych kawałków o szczególnie intensywnej migotliwości wyrabiano drobne przedmioty ozdobne. Odkrycie to wzbudziło wyjątkowe zainteresowanie wśród przyrodników. porfirach. bardzo często zbliźniaczonych. wydobywana jest również na Madagaskarze. którego znaczenie gemmologiczne przewyższa niekiedy złoża kanadyjskie. gabra. Wspomniane już złoża labradoru na wschodnim wybrzeżu półwyspu Labrador należą wciąż do największych i najważniejszych. którzy po pewnym czasie zidentyfikowali ten niezwykły minerał jako trójskośny skaleń sodowo-potasowy (plagioklaz) i od miejsca odkrycia nadali mu nazwę labrador lub labradoryt [termin ten stosowany jest obecnie dla określenia skały zbudowanej głównie z minerału labradoru]. Labrador występuje również często jako główny minerał niektórych skał magmowych ubogich w krzemionkę. ale występuje również w gnejsach i serpentynitach.in. Wielkie bloki labradorytu pochodzące z Ukrainy zaczęto obrabiać już w 1781 r. czysto niebieskie kamienie z zielonkawym odcieniem znane są również pod nazwą "bawole oko". Występuje najczęściej w postaci skupień kryształów o pokroju słupkowym lub tabliczkowym. diory ty. Monte Somma (Wezuwiusz) i na Uralu (Rosja). Skały labradorytowe są cenionym materiałem dekoracyjnym wykorzystywanym w budownictwie. a tylko wyjątkowo tworzy maleńkie tabliczkowate kryształy. 223 wywołane są odbiciem i interferencją promieni świetlnych na granicy drobniutkich zrostów bliźniaczych labradoru. chociaż jest mniej . Skaleń wapniowy . przeważnie dość drogich przedmiotów ozdobnych. a niektóre kamienie przeznaczano na cele jubilerskie. Anortyt. do zdobienia pomników itp.stosunkowo dobrze rozpowszechniony w granitach. Natrafiono na nie m. Są to zazwyczaj drobniutkie blaszki lub igiełki ilmenitu. zwana niekiedy spektrolitem. diabazy itp. magnetytu i hematytu rozpoznawalne w obrazie mikroskopowym. bazalty. Występowały one w dość dużej ilości i miały raczej zwykłą szarą barwę. których występowanie potwierdzają również badania mikroskopowe. Przeszło dwieście lat temu misjonarz zwany ojcem Adolfem odkrył na wschodnim wybrzeżu półwyspu Labrador dziwnie wyglądające kamienie.anortyt. diorytach. Szczególnie wysoko cenione były labradory ukazujące odcienie żółte. Charakterystyczna dla labradorów gra barw w ciemnych odcieniach spowodowana jest interferencją światła odbitego od mikroskopijnych wrostków różnych minerałów ciemnych rozmieszczonych wzdłuż płaszczyzn łupliwości. ale przy obracaniu zmieniały zabarwienie i zaczynały się mienić głębokimi niebieskimi i zielonymi odcieniami. Główne nagromadzenia złożowe znajdują się w Tvedestrand w Norwegii. Wkrótce rozległe złoża tego kamienia o połyskliwych i zmiennych barwach odkryto na Ukrainie w pobliżu Kijowa. w słynnych warsztatach szlifierskich w Petrodworcu koło St. Przezroczysta odmiana labradoru. Labrador spotykany jest także w niektórych łupkach krystalicznych.

w Rieden (Niemcy). nazwany tak na cześć Rene Justa Haiiya. Tw. którym nadaje się zazwyczaj szlify kaboszonowe wypukłe lub płaskie. które przypominają lazuryty intensywnością zabarwienia i odcieniem. w seriach wulkanitów Wezuwiusza (Monte Somma) oraz Monti Albani koło Rzymu. zwykle szarobiały. Popularnością cieszą się jedynie ciemne odmiany. Antylach. fonolitach. R. Występują one w większych nagromadzeniach m. 5. miał występować tylko w roślinach. Sodalit spotykany jest najczęściej w postaci skupień zbitych lub ziarnistych. że był on w tym rejonie dość rozpowszechnionym kamieniem ozdobnym. bazaltach.4 g/cm3. przede wszystkim w sjenitach i nefelinach. np. często zbliźniaczone. Thomsona. R. w Kanadzie (Ontario). zamiast chloru zawiera on siarkę i domieszki wapnia oraz charakteryzuje się wyższym stopniem twardości i większym ciężarem właściwym. 5. Zewnętrznie różniły się jedynie barwą. Jako minerał został jednak opisany dopiero w 1811 r. Tworzy również monomineralne skały złożone wyłącznie z jasno zabarwionych sodalitów. w rejonie jeziora La-acher w Niemczech. Leucyt spotykany jest głównie w młodych skałach wulkanicznych. która utraciła pierwotne zabarwienie na skutek oddziaływania gazów wulkanicznych lub też pod bezpośrednim wpływem "wulkanicznego ognia". zwykle białą lub szarą. W rzeczywistości są to jedynie pseudomorfozy tetragonalnego leucytu po odmianie regularnej.5-6. że leucyt jest całkowicie innym minerałem. tworzy często monomineralne skały zwane anortozytami. Regularny lub tetragonalny.in. Sodality wykorzystywane są również obecnie jako kamienie ozdobne. w rejonie Wezuwiusza. Serra de Monchique (Portugalia). na Grenlandii oraz w USA. na Uralu (Miaas). Wśród najbardziej znanych skaleniowców wymienić należy haiiyn. szary. Uwagę ich przyciągały dobrze wykształcone kryształy leucytu spotykane w pokrywach lawowych Wezuwiusza i przypominające swoim kształtem granaty. Woliborz). Duże ich ilości stwierdzone zostały w intruzjach skał anortozytowo-norytowych występujących w podłożu krystalicznym północno-wschodniej Polski]. na Uralu. Boliwii (Cerro Sapo). Występuje w skałach magmowych ubogich w krzemionkę. zwykle niebieski lub intensywnie niebieski. Tw. zajmując często miejsce skaleni [stąd zaliczany jest czasami do grupy minerałów określanych ogólnym mianem skalenoidów lub skaleniowców. 225 Regularny. niebieskobiała Sodalit został znaleziony wśród ruin starożytnego miasta boliwijskiego Tiahuanaca. G. trachitach. jak sądzono dawniej. który. biały. zielonkawoszary. Poza Wezuwiuszem. Mikroskopijne skupienia sodalitu spotykane są w różnych skałach wulkanicznych. a także niekiedy z Uralu i Stanów Zjednoczonych. bezbarwny. Szczegółowa analiza chemiczna pozwoliła na stwierdzenie. bezbarwna Leucyt był znany przyrodnikom już w drugiej połowie XVIII wieku.rozpowszechniony niż inne plagioklazy. Znacznie rzadziej tworzy kryształy o wyraźnej łupliwości. które mogą zachować trwałość w normalnych temperaturach. Kryształy leucytu tworzą dobrze wykształcone osobniki z wyraźnie rozwiniętymi 24 ścianami. Wymagania te spełniają przede wszystkim sodality pochodzące z Kanady.in. Dlatego początkowo uznano leucyt za specjalną odmianę granatu. francuskiego mineraloga i twórcy naukowej krystalografii. w okolicach San Paulo w Brazylii i Magnet Cove w stanie Arkansas (USA). Główne złoża sodalitu znajdują się w Ditrau (Rumunia). Niekiedy bywa ważnym minerałem skałotwórczym. ze skał gabrowych na Dolnym 224 Śląsku (Nowa Ruda. co wskazuje. że był to pierwszy poznany wówczas minerał zawierający dużą ilość potasu. przez brytyjskiego mineraloga T. W odróżnieniu od sodalitu.5 g/cm3. [W Polsce wystąpienia kryształów labradoru i anortytu znane są m. nazywane sodalitytami]. leucyt spotykany jest m. 2. na świeżym przełamie tłusty.5. 2. połysk szklisty. . Sodalit występuje często razem z lazurytem i wieloma pokrewnymi glinokrzemianami. połysk szklisty.in. G. Niedługo potem udowodniono.

Lazuryty spotykane wśród skał wulkanicznych i tufów w rejonie Wezuwiusza (Monte Somma) oraz Gór Albańskich koło Rzymu nie mają obecnie praktycznego znaczenia. znajdują się nad południowymi 227 brzegami jeziora Bajkał. gdzie spotykane są ogromne bloki lazurytu dochodzące do 60 kg. później cesarza Chin Kubilaja. połysk szklisty. 2. ale nie są one zbyt wysokiej jakości. minerałów szeregu sodalitu (skalenoidów). Wprawdzie o lapis-lazuli wspomina się w wielu źródłach starożytnych. bezbarwny.38-2. Trudno więc ustalić. R.2-2. Nie ulega natomiast wątpliwości. Delikatne igiełkowate kryształy osiągają zazwyczaj długość . Wstąpił tam na służbę wielkiego chana mongolskiego. Mimo że wspomniane złoża eksploatowano nieprzerwanie od czasów starożytnych. Główne rejony występowania lazurytu. Mieszkańcy Dalekiego Wschodu. a w szczególności w dolinie rzeki Sljudanka spływającej ze zboczy wschodniego Sajanu. niebieska Lazuryt lub lapis-lazuli wywodzi swą nazwę z arabskiego azul (niebieski) i łacińskiego lapis (kamień).9 g/cm3. Przypuszcza się. biały. Macierzystymi skałami lazurytu są metasomatycznie przeobrażone kompleksy węglanowe. wykorzystywali lazuryt z tych samych złóż do wykonywania najrozmaitszych przedmiotów artystycznych. czerwonawy. 1254-1324). oprócz Afganistanu i Chile. żółtawy. Sproszkowany lazuryt wykorzystywany był dawniej do wytwarzania naturalnej farby mineralnej (ultramaryna). Są one jednak nieco jaśniejsze. Lazuryt jest niezwykle popularnym kamieniem ozdobnym. Marco Polo przemierzył wówczas wiele krajów zupełnie nie znanych Europejczykom. że był zawsze wysoko cenionym kamieniem dekoracyjnym. Rombowy. której poszczególne składniki rozróżnić można łatwo pod mikroskopem.5. Tw. 5-5. gdzie występują odmiany lazurytu bardzo przypominające wspaniałe lazuryty z Afganistanu. 5. gdzie przebywał przez siedemnaście lat (1275-1291). Prawdopodobnie z tego złoża korzystali nawet starożytni Egipcjanie. który wysyłał go z ważnymi misjami państwowymi. Tw. Tworzy wydłużone kryształy o pokroju słupkowym lub cieniutkich igiełek zgrupowanych w promieniste wiązki. ale wydaje się. 2. Wtedy właśnie zapoznał się ze słynnymi złożami lazurytu w Badachszan w rejonie górnego biegu rzeki Oxus (dzisiejsza Amu-Daria) w Afganistanie.226 Regularny. W tym przypadku mamy do czynienia nie z minerałem w ścisłym słowa tego znaczeniu. fioletowy. bezbarwna Natrolit został rozpoznany po raz pierwszy w 1824 r. w znanym złożu Mariańska Hora koło Usti nad Łabą w Czechach. Ciemne odmiany lazurytu stwierdzono również w stanie Kolorado (Sawatch Mountains). zwykle niebieskofioletowy. połysk szklisty. Lazuryt występuje najczęściej w postaci zbitej lub ziarnistej. brosz i naszyjników. a zwłaszcza Chińczycy. kiedy po raz pierwszy został zastosowany jako kamień ozdobny. G. pasiastego dolomitu. G. że często mylono miejsca jego występowania z miejscami sprzedaży. Bardzo zasobne są również złoża w Andach chilijskich. którzy z lazurytu rzeźbili swoje słynne amulety przedstawiające skarabeusze. ale określenie "lapis-lazuli" stosowane jest z reguły do odmian zbitych. Pierwszy wiarygodny opis lazurytu odnaleźć można w dziełach Marco Polo (ok. jeszcze i dziś znaleźć tam można wśród marmurów piękne okazy lazurytu w postaci nieregularnych skupień i soczewkowatych przewarstwień. Ten syn weneckiego kupca podróżował wraz z ojcem i stryjem przez całą zachodnią i środkową Azję docierając aż do Chin. stosowanym często do wyrobu pierścieni. ale ze skałą. lazurytu i ziaren pirytu. Wystąpienia lazurytu stwierdzono również w kanionie San Antonio w Kalifornii. niebieskozielony. że w czasach starożytnych brano lazuryt za odmianę szafiru. zawierają bowiem znaczne przerosty wapienne. Na pewno jednak najstarsze eksploatowane złoża znajdowały się w Azji i w Chile. R. Na podobne trudności natrafiają również próby ustalenia lokalizacji pierwszych znanych złóż lazurytu. w drobnowłóknistych skupieniach -jedwabisty.4 g/cm3. jasnych piroksenów i amfiboli. Jest to przeważnie mieszanina białego.

biały lub bezbarwny. igiełkowatych kryształów.2-2. pseudotetragonalnej). Mezolit występuje w postaci delikatnych. ale czasami są krótsze i grubsze. Pfalsterkaute koło Eise-nach w Turyngii.29 g/cm3. głównie bazaltów i fonolitów. Są zwykle przezroczyste lub przeświecające. Występują one z reguły wraz z innymi minerałami grupy zeolitów. Podobnie jak inne zeolity występuje w szczelinach i pustkach skał wzbogaconych w wapń i glin. a przede . szary. zakończone niską piramidą. na Islandii. 2. Poprzeczny przekrój bywa niemal kwadratowy. Jako kamienie ozdobne używane są tylko odmiany zbite spotykane m. często wraz ze skałą macierzystą. białego natrojitu. 2. prawdopodobnie bardziej niż czysty natrolit. które wraz z utratą wody zmieniają swój kształt. które służą. Jest to cecha typowa dla wszystkich zeolitów. W postaci zbitej występuje rzadko. najczęściej razem z natrolitem w pustkach skał bazaltowych oraz innych wylewnych skał wulkanicznych młodego wieku.5. gdzie tworzą druzy i skupienia kuliste. Jednoskośny . Wyspy Owcze. w Owernii (Francja). którzy cenią sobie szczególnie okazy pochodzące z klasycznych złóż w Czechach i na Islandii. gdzie tworzą potężne. Natrolit jest rozpowszechniony jako minerał wtórny w pustkach skalnych skał wulkanicznych. Najpiękniejsze okazy pochodzą ze stanowisk New Jersey w Stanach Zjednoczonych i mają postać skupień niezwykle cienkich. w okolicy Eisenach w Niemczech. Należy także do grupy zeolitów. połysk szklisty. Mezolit jest dość rozpowszechniony. zbite skupienia z doskonale widocznym. co sprawia mylne wrażenie symetrii tetragonalnej (tzw. Jego nazwa pochodzi z greckiego meson . R. Największe kryształy mezolitu o pokroju igiełek dochodzących do 15 cm długości spotykane są w Teigarhorn na Islandii. lśniącym połyskiem. do wyrobu drobnych przedmiotów dekoracyjnych. na Islandii oraz w Wirtembergii (Niemcy). Tw. które tworzą skupienia włókniste lub niekiedy ziemiste. w Nowej Szkocji (Kanada). igiełkowatych kryształów. biały. ponieważ po podgrzaniu w płomieniu dmuchawki jego kryształy wykrzywiają się. Najbardziej 230 zdumiewające są jednak wystąpienia mezolitów w stanie Oregon. Zewnętrzny wygląd skolecytu jest niemal identyczny jak czystego. Antrim w Irlandii Północnej. perłowy na płaszczyznach łupliwości. Jest przedmiotem usilnych zabiegów kolekcjonerów. Jest w istocie mieszaniną obu tych minerałów w przybliżonej proporcji 1:2. i lithos kamień. Należy do najbardziej rozpowszechnionych minerałów z grupy zeolitów. połysk szklisty.pseudorombowy. w agregatach zbliżony do jedwabistego. Nazwa minerału wywodzi się z greckiego skoliaxo (krzywić się). Spotykany jako minerał wtórny.pseudorombowy. Tw. biała Mezolit został opisany jako odrębny minerał przez niemieckich mineralogów Fuchsa i Gehlena w 1816 r. 229 Jednoskośny . ponieważ stanowi on ogniwo pośrednie pomiędzy natrolitem i skolecytem. 5. G. 5-5. a uchodząca para wodna wydziela charakterystyczny zapach (zjawisko typowe dla minerałów z grupy zeolitów). charakterystycznych dla próżni skalnych w bazaltach i fonolitach. R.228 3-4 cm. Kryształy natro-litu spotykane są w szczelinach i pustkach skalnych. bezbarwny. G. Jego główne wystąpienia są w zasadzie takie same jak natrolitu: Wyżyna Środkowoczeska. W płomieniu świecy ulegają stopieniu. bezbarwna Skolecyt jest obok czystego kalcytu wykazującego dwójłomność światła największą ciekawostką mineralogiczną Islandii. Mezolit nie ma jak dotychczas praktycznego zastosowania. Ważniejsze wystąpienia natrolitu znajdują się w fonolitach Mariańskiej Hory w Czechach. wyspa Skye u wybrzeży Szkocji.in.środek.4 g/cm3. Nowa Szkocja (Kanada).

Ładne. z okolic Eisenach w Niemczech. w rejonie Jeziora Górnego (USA). R. rzadziej w żyłach pegmatytowych. a przede wszystkim z pokryw lawowych na wyżynie Dekan w Indiach. 231 Rombowy. Tworzy na ogół kryształy słupkowe lub tabliczkowe. Kilpatrick w pobliżu Dumbarton w Szkocji. Wiele wspaniałych okazów skolecytu znaleziono w górach Bhor-Ghat na wschód od Bombaju. Główne wystąpienia znane są m. na płaszczyznach łupliwości perłowy. biały. obrabiany w postaci soczewkowatych szlifów kaboszonowych. Tabliczkowate kryształy desminu są z reguły zbliźniaczone. Spotykany najczęściej w bazaltach i skałach pokrewnych. Formy przerostów pojedynczych kryształów imitują symetrie rombową. Thomsona. 232 Jednoskośny. które występują w postaci kulistych wypełnień pustek skalnych. na Islandii oraz w rejonie Poona w Indiach. promieniste skupienia włókniste występują w Nowej Szkocji (Kanada). Obecnie najlepsze okazy thomsonitu pochodzą ze stanu New Jersey (USA). żółtawy. Vinaficka Hora koło Kladna w Czechach. Spotkać je można najczęściej nad brzegami jeziora w postaci otoczaków. połysk szklisty. 2. dolina Fassa we Włoszech. szarawy. białawy.3-2. Główne wystąpienia znane są m.1-2. sjenity. Gianfs Causeway w Irlandii Północnej. ale niektóre jego kryształy wyróżniają się niezwykłą pięknością. i nawiązuje do charakterystycznego wyglądu skupień kryształów tego minerału zgrupowanych w wiązki przypominające snopy. Do tych celów używane są przede wszystkim thomsonity pochodzące ze stanowiska Good Harbor Bay nad jeziorem Michigan. . które przypominają kształtem desmin. Niekiedy określany bywa także mianem "comptonit" [komptonit]. który nadał mu nazwę od nazwiska swojego przyjaciela T. czerwonawy. zazwyczaj bezbarwny. Główne wystąpienia: Kilpatrick w Szkocji. bezbarwna Stilbit (desmin) jest kolejnym minerałem z grupy zeolitów. takich jak granity. Tw. żółtych i zielonych.J. G. Spotykany również w formie nerkowatych ziarnistych agregatów.2 g/cm3. bezbarwny. które zdobią dziś najważniejsze kolekcje muzealne.5-4.4 g/cm3. labradoryty i łupki krystaliczne. niekiedy ceglastoczerwony. Brooka. Stilbit (desmin) jest minerałem wtórnym krystalizującym z roztworów hydrotermalnych i występuje z reguły w szczelinach skalnych.in. z Table Rock w rejonie Golden (Kolorado. na płaszczyznach łupliwości perłowy. w melafirach i amfibolitach. 5-5. tworzących kuliste struktury w pustkach skalnych. szary.snop. zielonkawy. a ich kryształy osiągają czasami ponad 3 cm długości. Desmin nie znalazł dotychczas żadnego praktycznego zastosowania. 2. Powszechnie stosowana nazwa "desmin" pochodzi z greckiego desme . USA). Tw.5. Stąd pochodzą piękne eksponaty.in. Obecnie nazwa ta używana jest jedynie w kręgu brytyjskim i niemieckim. żółtawy. Są to biało zabarwione gwiaździste skupienia o średnicy do 5 cm. czerwonawy. R. Thomsonit znajdowany jest najczęściej w próżniach fonolitów i bazaltów. na Wyspach Owczych. połysk szklisty. bezbarwna Thomsonit [tomsonit] został zidentyfikowany jako oddzielny przedstawiciel grupy zeolitów przez brytyjskiego krystalografa i mineraloga H. w rejonie Strzelina i Strzegomia na Dolnym Śląsku. które tworzą naprzemianległe pasemka o barwach mlecznobiałych. Kozakov w Czechach. Mają one charakterystyczny wygląd spowodowany promienistym rozłożeniem koncentrycznych warstewek thomsonitu.wszystkim wśród bazaltów i fonolitów. występujące zazwyczaj w postaci skupień włóknistych i promienistych. Thomsonit wykorzystywany jest niekiedy jako kamień ozdobny. Najdoskonalsze jednak okazy znaleziono w okolicy Teigarhorn w pobliżu Berufjórdhur na wschodnich wybrzeżach Islandii. 3. Jego nazwa wywodzi się z greckiego stilbe (połysk) i stosowana była początkowo do wszystkich zeolitów charakteryzujących się blaszkowatym pokrojem kryształów i silnym połyskiem. G. porfiry. Znacznie rzadziej kryształy skolecytu spotykane są w szczelinach innych skał. wiązka. Skolecyt występuje tu w postaci zadziwiająco pięknych skupień kryształów ukrytych w licznych kawernach i szczelinach pokryw lawowych rozprzestrzenionych na całej powierzchni wyspy.

niemiecki mineralog F. połysk szklisty. Do grupy tej włączano niegdyś także wszystkie typy węgli i ropy naftowej. i tworzy skupienia kuliste i promieniste. Tw.Odnosi się to szczególnie do okazów pochodzących z pokryw lawowych płaskowyżu Dekanu (Poona). 233 Jednoskośny. Kanadzie.5. najczęściej w bazaltach i melafirach. R. Anny)]. Romboedryczne kryształy chabazytu są często zbliźniaczone i tworzą osobniki o soczewkowatym kształcie.4H2O. obecnie traktowane jako skały i rozpatrywane odrębnie [kopalne paliwa stałe i płynne]. R. Podobne do phillipsytu bliźniaki krzyżowe tworzy inny minerał z grupy zeolitów .A.in. z Stempel koło Marburga (Niemcy). Phillipsa (1773-1828). G. gdyż we wcześniejszych pracach minerał ten określany był jako "Stilbit".in. Jego nazwę wprowadził w 1818 r. Zippa. które występują w postaci dużych białoszarych lub czerwonawych kryształów i charakterystycznych. białych kryształów lub ziarnistych skupień.5 cm znalezione zostały w okolicach Repćic w pobliżu Litomeric (Czechy) przez praskiego mineraloga F. Ba(Al2Si6O|6) • 6H2O.ios. i nazwany na cześć brytyjskiego geologa i mineraloga J.W. od którego różni się jedynie zawartością wody (CaAl2Si7O.8 • 6H2O).1 g/cm3. naturalne węglowodory oraz żywice kopalne. z reguły zbliźniaczonych krzyżowo. głównie w bazaltach i fonolitach.heulandyt. bezbarwna Phillipsyt [filipsyt] należy także do grupy zeolitów.laumontyt. biały.W. Chile. Capo di Bove koło Rzymu. Breithaupt. . Australii.pseudoregularny. którym to słowem określano w starożytnych poematach piękne i tajemnicze minerały. Nazwa "heulandyt" wywołuje niekiedy nieporozumienie. występuje w pustkach skał magmowych. występujące w postaci blaszkowatych lub promienistych skupień.in. 2. 235 Rozdział 9 ZWIĄZKI ORGANICZNE Do mineralnych substancji organicznych zalicza się zwykle sole kwasów organicznych. tak zwane phakolity. białawy. Wywodzi się ona z greckiego chabaz. Nowej Zelandii oraz w Polsce na Dolnym Śląsku. w Islandii. w okolicach Ćeskiej Lipy w Czechach oraz w rejonie Richmond w stanie Victoria (Australia). bezbarwny. Kryształy tego minerału o długości dochodzącej do 2. Spotykany jest zazwyczaj w skałach tego samego typu jak wcześniej opisany Stilbit.harmotom. Inny minerał z grupy zeolitów . czerwony. 234 Trygonalny . przede wszystkim w masywie Strzegomia. Chabazyt znajdowany jest razem z innymi zeolitami oraz kalcytem i aragonitem. 4. W odróżnieniu od stilbitu heulandyt tworzy kryształy o pokroju tabliczkowatym. podobnie jak inne zeolity. na podstawie próbki ze złóż w Oberstein w Nadrenii. 4. Podobieństwo do stilbitu wykazuje inny minerał . a także przez J.X. połysk szklisty. Główne jego nagromadzenia znane są m. G.M. występuje w postaci kruchych.2 g/cm3. 2. Tw. Oprócz wymienionych już wystąpień chabazyt spotykany jest m. Góra Św. Phillipsyt krystalizuje w układzie jednoskośnym. Phillipsyt.5. Goethego. Występuje tylko w postaci maleńkich kryształów. uwodniony krzemian baru i glinu. Ca(AlSi2O6)2. ale jego zbliźniaczone osobniki imitują symetrię regularną. uznawanych za najpiękniejsze w świecie. Zaliczany jest do najbardziej rozpowszechnionych zeolitów. bezbarwna Chabazyt został opisany w 1788 r. Został odkryty w 1825 r. snopkowatych skupień. żółtawy. [W Polsce phillipsyt spotykany jest w skałach bazaltowych na obszarze Dolnego Śląska i Śląska Opolskiego (m.

Doskonale wykształcone. 2. chociaż warto zauważyć. aragonit. połysk perłowy. Kryształy z okolic Kladna są najwspanialej wykształconymi okazami tego szczególnego minerału.5. Często spotykane są bliźniaki o kształcie sercowatym lub przypominające skrzydła motyla. Wystąpienia kryształów whewellitu stwierdzono również w Saksonii (Burgk koło Drezna.Systematyka niedokładnie określonych substancji organicznych i dziś sprawia wiele trudności w jednoznacznym zaliczeniu ich do grupy minerałów. apatyt. wspaniałych kryształów whewellitu. na które natrafiono w szczelinach skalnych w kopalni węgla Teodor na północny wschód od Kladna w Czechach. że największe kryształy spotykane są zawsze w szczelinach skalnych. bardzo często minerały powstające w zasadzie na drodze nieorganicznej (siarka. 237 Whewellit krystalizuje najczęściej w postaci wielościennych słupów lub płytek przybierających najrozmaitsze formy krystaliczne. Jeszcze rzadziej spotykany jest w żyłach kruszcowych (Freiberg). Jest rzeczą znamienną. . Wszystkie te związki wiążą się ściśle z biosferą. podczas gdy w pelosyderytach [syderytach ilastych] występują jedynie małe kryształy. Główne wystąpienia whewellitu znane są z Kladna i Cavnic w Rumunii. Znajdowany był często przez górników w szczelinach skalnych sąsiadujących z pokładami węgla. przezroczyste kryształy dochodziły do 4 cm długości i tworzyły skupienia przekraczające 10 cm. oraz nazwany na cześć brytyjskiego przyrodnika Williama Whewella. nigdy jednak nie został znaleziony bezpośrednio w węglu. Kryształy tworzą zazwyczaj skupienia blaszkowate lub gwiaździste. Często również pojawiają się inkrustacje. G. że np.Zwickau. prawdopodobnie na podstawie próbki pochodzącej ze złóż w Siedmiogrodzie. w Alzacji (Uberis) oraz w rejonie Mostu (Czechy). Whewellit jest typowym minerałem towarzyszącym zagłębiom węglowym. kalcyt lub baryt. kalcyt. Freiberg). kaolin oraz drobniutkie kryształki niektórych siarczków. Jednoskośny. bezbarwna Whewellit rzadko występuje w postaci krystalicznej. Brooka. że do grupy minerałów organicznych należą wyłącznie sole kwasów organicznych. którzy brali go za kwarc (kryształ górski). Rozpowszechniony jest także pogląd. bezbarwny. Później znajdowano whewellit w okolicach Freital-Burgk i Freibergu w Saksonii w kopalniach węgla znajdujących się w Górach Kruszcowych. Z drugiej strony. gdzie tworzy się w wyniku wytrącania się szczawianów wapnia pochodzących z materii roślinnej. whewellit znajdowany jest nawet w żyłach kruszcowych. Powstaje on prawdopodobnie na skutek wytrącania się z roztworów szczawianów wapnia. Millera i J. rzadziej białawy lub szary.) mogą również tworzyć się przy współudziale organizmów żywych.23 g/cm3. gdzie w 1926 r.H. którym towarzyszą zwykle ankeryt. W miarę upływu czasu pojawiały się informacje o kolejnych wystąpieniach whewellitu w rejonie Kladna. Od bardzo podobnego barytu odróżnić można whewellit dzięki doskonałej łupliwości ujawniającej się w kilku kierunkach. Spośród tych wszystkich minerałów whewellit występuje w najmniejszej ilości i powstaje na samym końcu. przez brytyjskich badaczy W. ale jego pochodzenie i skład chemiczny poznano już dawno. 2. ługowanych z substancji roślinnej podczas tworzenia się pokładów węgla. Mimo to ogromne zdziwienie specjalistów wzbudziło odkrycie w 1906 r. potwierdzające spostrzeżenia. znaleziono nawet kryształ o długości 7 cm. piryt itp. Opisany został w 1840 r. Na przykład ozokeryt uważany bywa przez niektórych mineralogów za minerał organiczny [przez innych natomiast traktowany jest jako substancja genetycznie związana z ropą naftową]. lecz w otaczających skałach lub w konkrecjach ilastych syderytów. że minerał ten związany jest ściśle ze złożami węgla kamiennego. Tw. gdzie zaistniały sprzyjające warunki. baryt. chociaż nie był on tak doskonale rozwinięty jak kryształy pochodzące z Kladna. Kryształy whewellitu powstawały wszędzie tam. R.

Whewellit jest bez wątpienia najpiękniejszym minerałem organicznym. tłustym w dotyku i łamliwym. tabliczkowate kryształy. Znacznie bogatsze złoża fichtelitu odkryto później na torfowiskach w pobliżu miejscowości Sobeslav w południowych Czechach. o doskonałej łupliwości. Zazwyczaj ma żółtobiałe zabarwienie i znany jest jako składnik złóż guana u wybrzeży Peru. Dopplera w 1849 r. przede wszystkim na sosnowych pniach i gałęziach pochłoniętych niegdyś przez bagniska.Bogate stanowiska zostały również odkryte na polach naftowych w rejonie Majkopu na Kaukazie. Tw. bezbarwna Bursztyn był jednym z najwyżej cenionych kamieni ozdobnych już w czasach prehistorycznych i starożytnych. Spotykany w piaskowcach lub w węglu.1 g/cm3. i nazwany na jego cześć przez austriackiego mineraloga i geologa Wilhelma von Haidingera (1795-1871). 1.03 g/cm3. w Artern koło Halle w Niemczech oraz w rejonie Tuły (Rosja). żółtoczerwona. pseudorombowe kryształy lub występuje w postaci skupień pizolitycznych. Miękki bursztyn zyskiwał szybko wielką popularność z uwagi na urozmaicone barwy oraz piękny. które. znany również pod nazwą oxalit. Jego wystąpienia stwierdzono w rejonie Capo dArco na wyspie Elbie. w rejonie Kolbermoor w południowej Bawarii. Doppleryt jest mieszaniną wapniowych soli kwasu huminowego. 2-2. Minerał ten został po raz pierwszy opisany jako substancja koloidalna przez H. Jego nazwa wywodzi się z rejonu występowania w paśmie górskim Fichtelgebirge w Niemczech. R. wysoki połysk po oszlifowaniu i wypolerowaniu. G. geologa i podróżnika Aleksandra von Humboldta (1769-1859). 1-1. połysk tłusty. Podobny. Naszyjniki wykonane z bursztynu znajdowano w wykopaliskach pochodzących z początku drugiego tysiąclecia przed naszą erą (wczesna epoka brązu). niekiedy nawet wydłużone. bezbarwny. połysk tłusty. Występuje tam dość obficie wśród szczątków drewna. 238 Mellit jest uwodnioną solą glinową kwasu mellitowego [szesciOKarooKsyioweguj. Fichtelit tworzy 239 warstewkowane skupienia. żółta. w starszej epoce kamiennej 240 . że krystaliczne substancje mineralne powstawać mogą nawet podczas rozkładu i przemiany materii roślinnej i zwierzęcej.in. Tw. Jednak proste ozdoby z bursztynu sporządzano już znacznie wcześniej. na torfowiskach Heltegaard w Danii oraz w rejonie Handforth koło Chester (Anglia). ponieważ charakteryzuje się miodowożółtym zabarwieniem. Tworzy wydłużone. na torfowiskach w okolicach Redwitz w Bawarii (Niemcy).5. Minerał ten. Fichtelit jest minerałem delikatnym. Jednoskośny. •l 8H2O. w łupkach węglowych koło Uznach w pobliżu Zurichu. Tworzy czerwonobrązowe. Innym minerałem z grupy szczawianów rodzimych jest humboldtyn. jest jednoskośnym uwodnionym szczawianem żelaza. G. rozmaite odmiany barwne.in. rombowy oksammit jest uwodnionym szczawianem amoniaku (NH4-O) • H2O. Bezpostaciowa. R. w okolicach Sulzendeich koło Oldenburga. Inne znane wystąpienia fichtelitu znajdują się m. 1. włóknistych lub ziemistych. przenikając do szczelin osadów organogenicznych lub szczątków drewna. bezbarwna Fichtelit został odkryty w 1837 r. Często są wyraźnie wydłużone w jednym kierunku. Znaleziska te świadczą o tym. tłuste pokrywy na bagnach i torfowiskach. powstające w wyniku utleniania substancji humusowych. Są one z reguły drobniutkie i bardzo rzadko osiągają 7 mm. Tworzy białe lub żółte kryształy o pokroju piramidy i występuje w postaci skupień ziarnistych względnie zbitych. Fe(C2O4)-• 2H2O. Człowiek pierwotny chętnie sięgał po ten kamień ze względu na jego urodę i łatwość obróbki. Jego nazwa wywodzi się z łacińskiego mel (miód). krystaliczne naskorupienia. ulegają powolnemu stwardnieniu po odparowaniu wody. m. żółtawy. nazwany tak na cześć wybitnego niemieckiego geografa.

Piękno bursztynu opiewał Homer na kartach Odysei. Bursztyn jest stosunkowo delikatny i charakteryzuje się wyjątkowo niewielkim ciężarem właściwym. nieprzezroczysty. ale także spotykane są odmiany białe i bardzo rzadko niebieskawe i zielonkawe]. Dużo później stwierdzono. Łacińska nazwa succinum ma również stary rodowód. [Dominują najrozmaitsze odcienie barw żółtych. Płynna żywica wypełniała szczeliny i spękania wewnątrz pni drzew. które w tej epoce wiodły znad Bałtyku przez całą Europę aż do centrum imperium rzymskiego. że wiąże się ono z własnościami elektrostatycznymi bursztynu. Po upływie wielu milionów lat bursztyn przenoszony z miejsca na miejsce odsłaniany był ponownie na powierzchni dzięki procesom erozji wodnej. W językach słowiańskich stosowana jest nazwa "jantar". [Poglądy na temat przyczyn wzmożonego żywicowania lasów trzeciorzędowych są obecnie przedmiotem ożywionych dyskusji naukowych]. Znane są dobrze tak zwane bursztynowe szlaki. Arystoteles (384-322 p.e. . ucznia Arystotelesa. Pliniusz Starszy (23-79 n. Bursztyn był również przedmiotem handlu i środkiem płatniczym prawdopodobnie w neolicie. Jest zwykle zmętniały. 241 Bursztyn występuje w postaci nieregularnych skupień.płonąć. stała się ona później źródłem naukowego określenia bursztynu . chociaż na znacznie większą skalę. Wpływała na to również znaczna odległość dzieląca granicę imperium rzymskiego od złóż bursztynu. niekiedy zaś i większe zewnętrzne nacieki. żółtego połysku bursztynu ujawniającego się wyraziście po oszlifowaniu kamienia.) rozważał genezę bursztynu.in. [Nowsze badania wskazują. Rzymianki z upodobaniem nosiły bursztynową biżuterię. Starożytni Grecy doskonale wiedzieli. Jednym z najwspanialszych dzieł sztuki bursztyniarskiej była słynna Komnata Bursztynowa podarowana carowi rosyjskiemu Piotrowi Wielkiemu (16721725) przez króla pruskiego Fryderyka Wielkiego (1712-1768).n.e. Zaginęła ona podczas II wojny światowej i dotychczas nie została odnaleziona. grecki filozof Tales z Miletu. Angielski termin amber wywodzi się wprost ze średniowiecznej łaciny -ambra i arabskiego anbar.) słał specjalne ekspedycje w poszukiwaniu tego minerału nad brzegami Bałtyku.e.e. Część z nich spadała z drzew na ziemię i pokrywana była następnie innymi osadami. że cesarz Neron (37-68 n. że bursztyn po tarty o tkaninę przyciąga drobne okruchy. podzielając pogląd Arystotelesa. Popularność bursztynu przetrwała przez wieki. czasami przeświecający lub przezroczysty. Grecka nazwa elektron zastosowana została po raz pierwszy w trzecim stuleciu przed naszą erą przez Teofrasta. i nawiązuje do łatwopalności bursztynu. Bursztynową biżuterię wykonywano w średniowieczu i przez następne stulecia. a wszelkie ozdoby z bursztynu były wysoko cenione. że może ona również pochodzić z silnie żywicujących drzew liściastych].e. pochodząca od greckiego określenia bursztynu .) prawidłowo określił bursztyn jako kopalną żywicę drzew.n. fakt zachowania w wielu językach europejskich odrębnych nazw używanych dla określenia bursztynu. Według rozpowszechnionych poglądów bursztyn jest kopalną żywicą trzeciorzędowych drzew szpilkowych.elektron. Bursztynową biżuterię cenili wysoko starożytni Babilończycy i Asyryjczycy. szczególnie w Europie Środkowej i Północnej. Bursztyn był ważnym przedmiotem wymiany handlowej. Tacyt (około 55-120 n. stąd wywodzi się nazwa zjawiska elektryczności. Znaczeniowo sugeruje ona "błyszczący metal" i nawiązuje prawdopodobnie do czystego. Zjawisko to odkrył w VI wieku p. Niemiecka nazwa Bernstein pochodzi od słowa brennen . ale również cieszył się dużym zainteresowaniem uczonych i myślicieli starożytnego Rzymu. O nieprzemijającej popularności bursztynu świadczyć może m. W rozległych lasach okresu trzeciorzędowego drzewa żywicowały podobnie jak dziś.(paleolicie). a także formowała sople i niewielkie krople. Wiadomo. o czym świadczą liczne znaleziska. a z całą pewnością w epoce brązu.) wspominał o wykorzystaniu bursztynu przez plemiona germańskie.sukcynit.

ale przede wszystkim starszym wiekiem geologicznym (górna kreda). Macierzystą skałą bursztynonośną są piaski trzeciorzędowe (górny eocen). szczególnie podczas sztormu. np. Mniejsze ilości bursztynu występują również w innych miejscach. bursztyn meksykański. W tych samych osadach węglonośnych znaleziono także jasnożółte żywice kopalne noszące nazwę "neudorfit". W przeciwieństwie do walchowitu mają one ciemnobrązowe zabarwienie. Obecnie bursztyn jest nadal szeroko wykorzystywany. gdzie spotykane są bryły o masie dochodzącej do 3 kg. Bursztyn spotykany jest również nad brzegami Bałtyku i Morza Północnego na obszarze Polski. rumenit. głównie owady [około 90% wszystkich inkluzji zwierzęcych]. przede wszystkim do wyrobu najrozmaitszych przedmiotów ozdobnych. Wydobywany obecnie bursztyn. zatopione w żywicznej pułapce. Warunki powstawania złóż innych żywic kopalnych były jednak zbliżone do bursztynu bałtyckiego. cedaryt. szczególnie z osadów aluwialnych rzeki Simeto w pobliżu Katanii. segreguje się zazwyczaj w zależności od jakości surowca. Największe złoża bursztynu zlokalizowane są w okolicy Królewca w rejonie miejscowości zwanej obecnie Jantarnyj (dawniej Palmnicken) na Półwyspie Sambijskim. Charakteryzuje się ona ciemnobrązowym zabarwieniem i różni wyraźnie od bursztynu bałtyckiego.Podgrzewany staje się bardziej przezroczysty. Mają one niezwykłą wartość dla badań naukowych ze względu na znakomicie często zachowane najdrobniejsze nawet elementy. ale zgodnie z przekazami nad brzegiem Bałtyku znajdowano bursztynowe bryły ważące nawet ponad 10 kg. Holandii i wschodniej Anglii. Żywice kopalne. gdzie surowiec bursztynowy wydobywany jest w dużych ilościach. różnią się bowiem od bursztynu nie tylko wyglądem i właściwościami. Największa zachowana bryła bursztynu ze złóż bałtyckich znajduje się obecnie w zbiorach Muzeum Przyrodniczego Uniwersytetu Humboldta w Berlinie. Niebieskie i zielonkawe 242 bryłki bursztynu o silnej fluorescencji pochodzą z Sycylii. retynit. zwane niebieską ziemią. w których jako materiał polerski (szlifierski) stosuje się m. [Jedna z największych w świecie kolekcji naturalnych form i odmian bursztynu bałtyckiego znajduje się w Muzeum Ziemi w Warszawie]. Kopalne żywice przypominające bardzo bursztyn występują na Morawach oraz w sąsiednich rejonach Czech. Masa okazu wynosi ponad 9 kg (9750 g). Niemiec. W wielu okazach bursztynu zachowują się doskonale szczątki roślinne i zwierzęce. Znajduje się go także na złożach wtórnych w wielu innych rejonach środkowej Europy. Część tych wystąpień wiąże się z osadami polodowcowymi przemieszczonymi z północnej strefy bałtyckiej w czasie epoki lodowcowej. znane są jako walchowit. Danii.]. Niektórzy kolekcjonerzy pozyskują bursztyn z osadów współczesnych nad brzegiem morza lub "poławiają" bryłki bursztynu wprost z morza przy użyciu specjalnych siatek. Najlepiej znane złoża bursztynu znajdują się przede wszystkim nad brzegami Bałtyku. okres ich największej świetności (XVI-XVIII wiek) należy już do przeszłości. Szwecji. Są one jednak klasyfikowane pod odrębnymi nazwami.in. sepiolity lub . głównie na Ukrainie koło Kijowa i Lwowa oraz w Rumunii. pochodzące z rejonu Valchova na Morawach. birmit. poddawany obróbce w nowoczesnych warsztatach przetwórczych. bursztyn dominikański itp. gdzie są one często wypłukiwane przez wzburzone fale morskie. Ta odmiana bursztynu znana jest jako symetyt. [Bursztynopodobne żywice kopalne występują także w wielu innych rejonach świata i określane są różnymi nazwami. jak niektórzy sądzą. Stanowią one pozostałości świata organicznego sprzed około 50 milionów lat. Do wstępnego polerowania używa się specjalnych bębnów. chociaż. Mają one barwę żółtowoskową i występują w postaci bulastych skupień lub soczewek wśród osadów węglowych. piasków i iłów wieku kredowego. W lignitach tego samego wieku spotykane są również inne bursztynopodobne minerały nazywane muckitem. Wyroby z bursztynu są obecnie szczególnie popularne w krajach nadbałtyckich.

Bursztyn sycylijski . które są bezpostaciowymi ciałami stałymi]. Bursztyn. którą można jeszcze uwydatnić. do których zgodnie z powszechnie przyjmowaną definicją zaliczono nieorganiczne substancje naturalne stanowiące jednorodne (homogeniczne) pod względem chemicznym i fizycznym. Odmiany przezroczyste lub przeświecające o interesujących odcieniach barwnych wykorzystywane są do wyrobu cenniejszych ozdób jubilerskich. Nie marnuje się nawet skrawka bursztynowego surowca. Ze zrozumiałych względów spadki meteorytów zawsze wywoływały ogromną ciekawość. W wyrobach artystycznych zwraca się szczególną uwagę na właściwy dobór kolorystyki naturalnych odmian. które spadły na Ziemię z przestrzeni międzyplanetarnej. a nawet przerażenie. Był on pierwszym badaczem. stałe składniki skorupy ziemskiej. [Największą popularnością cieszy się jednak wciąż bursztyn bałtycki ze względu na swoją niepowtarzalną urodę i nieprzeciętne walory zdobnicze. [Zaliczone zostały do nich zarówno minerały jako fazy krystaliczne powstające w wyniku procesów geologicznych. jest na ogół wyżej ceniony niż bursztyn bałtycki. Do takich substancji zaliczane są m. Zacytowany opis wydawać się może nieco fantastyczny. Ludzie żyjący w okolicy słyszeli wielki huk od trzech dni. olejków bursztynowych. W 1754 r. a także jako materiał izolacyjny do precyzyjnych urządzeń elektrycznych. warunki panujące w przestrzeni pozaziemskiej oraz.. ale jego waga polega na tym. meteoryty i tektyty. bursztyn prasowany (ambroid). Po podgrzaniu w warunkach podwyższonego ciśnienia uzyskuje się tzw.. że szczególnie obecnie zainteresowanie badaczy tą problematyką jest ogromne. zmętnień itp. że średniowieczni uczeni kategorycznie zaprzeczali. Szczególną wartość mają kamienie charakteryzujące się fluorescencją. który spadł w okolicach miasta Tabor w Czechach. na rozważania o powstaniu samej Ziemi.symetyt. stosując odpowiednie metody obróbki. że kamienie mogą "spadać z niebios". a następnie opisał "kamienny deszcz". zmiennego natężenia odcieni oraz naturalnej ornamentyki. ale przede wszystkim dlatego.ziemię okrzemkową. Współczesna mineralogia zajmuje się jednak również innymi naturalnymi składnikami materii nieorganicznej. Olejki bursztynowe stosowane są również obecnie w medycynie. połowa kamienia zagłębiła się w ziemi i przez trzy dni pozostawała rozgrzana do czerwoności jak stal wyciągnięta z ognia". że stwarzają niepowtarzalną szansę bliższego poznania materii kosmicznej oraz dziejów naszego Układu Słonecznego. spadł z chmur na równinę Turyngii. Konkurować z nim może jedynie bursztyn dominikański. I chociaż ze względu na zupełnie wyjątkową budowę i pochodzenie nie można ich rozpatrywać wśród żadnej ze znanych grup minerałów.in. takich jak naszyjniki. Jest więc rzeczą zrozumiałą. jak i substancje mineralne. to jednak stanowią one niezwykle interesujące obiekty.Ogromny kamień. wykorzystywany przede wszystkim w zdobnictwie artystycznym. [Coraz częściej zakres tradycyjnej mineralogii rozszerzany jest o nową dziedzinę zwaną kosmomineralogią]. Meteoryty uważane są za szczątki pozaziemskiego ciała. Badania meteorytów i tektytów pozwalają bowiem poszukiwać odpowiedzi na pytania o budowę materii kosmicznej. W kronice praskiej z 1135 r. zapisano: ". wielki jak dom. jest również cenionym surowcem do produkcji kwasu bursztynowego. praski astronom Josef Stepling zaobserwował. które nie w pełni odpowiadają ścisłej definicji minerału. Z bursztynu wykonuje się najrozmaitsze przedmioty ozdobne i pamiątkowe o bardzo zróżnicowanym przeznaczeniu. Kiedy już spadł. który stwierdził z . Wzbudzają one szczególne zainteresowanie nie tylko ze względu na swoją rzadkość. które charakteryzują się wieloma cechami bardziej zbliżonymi do cech skał niż minerałów. który ostatnio pojawił się na rynkach europejskich]. co nie mniej ważne. bransolety i pierścienie. Do wyrobu niewielkich przedmiotów ozdobnych sporadycznie wykorzystuje się również żywice kopalne z pogranicza Czech i Moraw. 243 Rozdział 10 METEORYTY I TEKTYDY W książce zaprezentowano przegląd wszystkich najważniejszych grup minerałów.

Na przykład w 1885 r.całą pewnością.5-6% Ni i taenit -16-50% Ni]. i to nie tylko jej jądro. bardzo interesujące pallasyty. że kamienie te pochodzą z przestrzeni pozaziemskiej. Pośrednia grupa. zważywszy na skład. Ponieważ poruszają się z prędkością od 30 do 60 km na sekundę. ocenianą naokoło 5000 okazów o łącznej masie 276 kg. przyjmuje się. składał się z ogromnej liczby osobników. [Słynny meteoryt pułtuski. Mimo to jeszcze w 1790 r. Jest on chroniony jako niezwykle cenny pomnik przyrody. opór powietrza rozgrzewa je do czerwoności. ale także zewnętrzne jej warstwy. Jej szczątki wciąż poruszają się w przestrzeni kosmicznej. Obecnie. okaz pallasytu o masie 9 kg znaleziono w Brenham w stanie Kansas. Znajdujące się w nim ziarna oliwinu dochodziły do 4 cm średnicy. wchodzą w kontakt z atmosferą ziemską. Do grupy pośredniej meteorytów żelazno-kamiennych należą m. zgodnie z wynikami badań mineralogicznych i poglądami niektórych astronomów. figury Widmanstattena]. które definitywnie rozstrzygnęły wszelkie wątpliwości. które przechowywane są w różnych muzeach na całym świecie]. który spadł deszczem kamiennym pod Pułtuskiem w 1868 r. Największy meteoryt kamienny o masie przekraczającej tonę spadł na Ziemię 18 lutego 1948 r. a relacje naocznych świadków uznała za twory wybujałej wyobraźni. Powstaje wówczas zróżnicowany obraz geometrycznie uporządkowanych. Wchodził on w skład tzw. Jednak na ich powierzchni widoczna jest często ciemna powłoka. występujących często w postaci zaokrąglonych ziaren. Dopiero w 1794 r. charakterystycznych linii [tzw. Ich głównym składnikiem jest żelazo niklowe.in. 245 Najogólniej rzecz biorąc. wyróżnia się meteoryty żelazne i meteoryty kamienne. spadek około 300 kamiennych meteorytów w okolicy miejscowości Stonafov pod Jihlavą na Morawach. Kiedy znajdą się w odległości 80-150 km od powierzchni Ziemi. Francuska Akademia Nauk w Paryżu wyraziła swoją dezaprobatę wobec takiego poglądu. natrafiono w okolicy Springwater (Kanada) na trzy bryły podobnego meteorytu o łącznej masie 68 kg. które z reguły występuje w postaci dwóch stopów różniących się zawartością niklu [kamacyt . W podstawowej masie składają się one z żelaza niklowego oraz kryształów oliwinu.. szacowanej na kilkadziesiąt tysięcy. który powstaje w trakcie rozpadu meteorytów kamiennych w górnych warstwach atmosfery. kamiennego deszczu. Kiedy wzbogacone w nikiel stopy krystalizują w postaci blaszek ułożonych w przerostach zbliżonych do ośmiościanu. Meteoryty żelazne charakteryzują się wyjątkowo dużym ciężarem właściwym. Nieuporządkowane odmiany strukturalne noszą nazwę ataksytów. określa się je mianem heksaedrytów. natomiast kiedy przypominają one w zarysie sześciany. Wewnętrzną strukturę tych meteorytów można ujawnić na wypolerowanym przekroju wytrawionym kwasem. która powstaje na skutek nadtopienia się meteorytu pod wpływem wysokiej temperatury w czasie jego przelotu przez atmosferę. mówimy o oktaedrytach. W 1931 r. Spektakularnym przykładem takiego kamiennego deszczu był w 1808 r. że meteoryty stanowią pozostałość dużej planety.F. spotykana jest znacznie rzadziej. z różnych rejonów Ameryki Północnej. 246 Największy znany dotychczas meteoryt żelazny w postaci ogromnej bryły o masie 60 ton znajduje się w okolicy miejscowości Grootfontein w Namibii. Chladni dostarczył niezbite dowody naukowe.in. Odnaleziono zaledwie niewielką część. w rejonie Norton County w stanie Nebraska. słynny niemiecki fizyk E. Jednak niewiele z nich osiąga powierzchnię Ziemi. [Największym jednak . Owa planeta znalazła się w obrębie naszego Układu Słonecznego między Marsem a Jowiszem i rozpadła się z nieznanych przyczyn. określana mianem meteorytów żelazno-kamiennych. która składem chemicznym i budową bardzo przypominała Ziemię. Wtedy rozbłyskują jak złote gwiazdy i spadając rozświetlają nocne niebo. Okazy licznych pięknych pallasytów pochodzą m. Meteoryty kamienne są zazwyczaj mniejsze i przypominają swoim wyglądem ziemskie skały magmowe.

Wybrzeże Kości Słoniowej w Afryce Zachodniej). Nadano im wspólną nazwę . jawaity. Swoją popularność zawdzięczają raczej tajemniczemu pochodzeniu oraz niezwykłym kształtom. Kiedy pod koniec XIX w. że tektyty powstały rzeczywiście na skutek przeobrażenia skał powierzchniowych. Odkryto je w drugiej połowie XVIII wieku i uważano początkowo za oliwiny. Spotyka się je głównie w okolicach Czeskich Budziejowic i Tfebić na Morawach. Ich stopień twardości jest zbyt niski. północnoamerykańskie bediasyty. a ich wydobycie na szerszą skalę nie jest rozważane. Mołdawity noszono jako wisiorki lub szlifowano jako kamienie ozdobne. Wytworzona podczas spadku fala uderzeniowa oraz potężne prądy termiczne spowodowały wyrzucenie zestalonych cząstek szkliwa na duże odległości. znajdowane na obszarze Czech i Moraw. Wiele innych tektytów. budzącej wciąż żywe zainteresowanie badaczy. Według jednej z nich tektyty powstały w czasie uderzenia o Ziemię wielkiego meteorytu i przetopienia skał ziemskich. Potwierdzeniem tej hipotezy może być fakt. Mołdawity (vltaviny) i inne tektyty występują w postaci kulistych.znanym obecnie pallasytem jest słynny meteoryt Esquell o masie 571 kg.]. Zazwyczaj mają barwę ciemnozieloną. łatwo się uszkadzają i często brak im dostatecznie silnego połysku. Najlepiej i najdłużej znane są vltaviny lub moldawity [nazwy pochodzą od rzeki Wełtawy . niekiedy czarnozieloną. ivoryty (od "Kory Coast" . Z drugiej strony zachowane w tektytach pęcherzykowate struktury wskazują na niskie 248 ciśnienie. Tektyty pochodzące z innych złóż także wykorzystuje się do celów zdobniczych. wyrzuconych następnie w różnych kierunkach. Częściowo stopiona materia wyparowała. Z opinią o meteorytycznym pochodzeniu tektytów nie zgodzili się jednak astronomowie. wywodzącą się z greckiego tektos (stopiony).tektyty. a częściowo ponownie zastygła. Uważa się. W tektytach stwierdzono obecność coesytu (koezytu). które podczas uderzenia wielkiego meteorytu uległy przetopieniu na szkliwo. 247 Tektyty są tajemniczymi zagadkowymi obiektami o nie wyjaśnionej do końca genezie. ale ze względu na mniej urozmaiconą rzeźbę powierzchni niż mołdawity nie są tak atrakcyjne. która może powstawać jedynie pod wpływem wysokich ciśnień i jest znajdowana w miejscach spadku meteorytów. Przede wszystkim jednak różnią się wiekiem geologicznym. wyraźnie urzeźbionej powierzchni. Wszystkie tektyty są podobne pod względem składu chemicznego i postaci. Został on oprawiony w platynę wraz z diamentem i czarnymi perłami i przekazany w darze królowej Elżbiecie II przez rząd szwajcarski. ale różnią się kształtem i odcieniem barwy. Zwykle pozostawia się je w stanie surowym i oprawia w złoto lub srebro. Do elitarnej rodziny kamieni szlachetnych przyjęto jednak mołdawit znaleziony w Szwajcarii. Również i obecnie są one dość popularne. Obecnie mołdawity pozyskiwane są praktycznie tylko z rejonu południowych Czech. filipinity i tajlandyty. odkryto kolejne wystąpienia podobnego szkliwa w odległych rejonach Azji i Australii. że kraterem macierzystym dla czeskich i morawskich vltavin jest ogromny krater Ries koło Stuttgartu. walorów kamieni szlachetnych. Przesłanki te pozwalają na wyrażenie przypuszczenia. ale pod światło są zawsze intensywnie zielone. Znamy więc obecnie australity. że tektyty występują w sąsiedztwie wielkich kraterów meteorytowych. kroplowatych bryłek o charakterystycznej. znaleziony na obszarze Patagonii w Argentynie w 1951 r. szkliwa wulkaniczne lub za szklaną szlakę pozostałą po dawnych warsztatach szklarskich. Nie mają one bowiem. Wysunięto szereg innych hipotez. że są to prawdopodobnie meteoryty szkliste. indochinity. podobnie jak mołdawity (vltaviny). krystalicznej odmiany krzemionki. podobnie jak inne tektyty. określa się nazwami pochodzącymi od miejsc ich znalezienia. Określany jest on .po czesku Vltava. po niemiecku Moldau]. wysunięto hipotezę. georgianity oraz wiele innych.

78. np. 114 andaluzyt 176. 156-158. 222 agalmatolit 209 agat 92. 227. Wprowadzone uzupełnienia dotyczą przede wszystkim informacji odnoszących się do miejsc występowania ważniejszych złóż niektórych minerałów w Polsce. hematyt (błyszcz żelaza). 99. 222 aleksandryt 79. 97. 217. 191. 10. 75. 215. 3. 250 Liczby wytłuszczone wskazuj ą stronice z podstawowym opisem. 174. 108. jad (zad). 90 allanit 185 allemonyt 35 almandyn 169-172. 220. Metoda potasowo-argonowa wykorzystuje przemiany promieniotwórczego izotopu potasu w promieniotwórczy argon. 147 albit 215. 141-142. 180. 89. 198. natomiast metoda ołowiowa wykorzystuje przemiany izotopów uranu. 184. 202. 216. 87. Tam gdzie było to konieczne. 777 andezyt!13. liczby wydrukowane kursywą -numer ilustracji Achroit 195 adular 95. 104 aktynolit 88. 207. 225 amblygonit 153 ambroid 243 ametyst 86. 189-192. że najstarsze są tektyty występujące w Ameryce Północnej (ponad 34 mln lat). 223. 200-202. 770. 209 . 169. 219. zgodnej z regułami ustalonymi przez Międzynarodową Asocjację Mineralogiczną (IMA). sfaleryt (blenda cynkowa). 104. 153 apofyllit 205. 224-225 antofyllit 200-201 antygoryt214 antymonit 33. 80. 174 anhydryt 70. 774 aluminit 60 amalgamat 29 amazonit 217. 172. 97. nazewnictwo minerałów dostosowano do zasad zapisu obowiązujących obecnie w polskiej terminologii mineralogicznej. Wszystkie uzupełnienia i zmiany zaznaczono nawiasami kwadratowymi. np. 54. 120. 47 apatyt 20. 194 alabaster 146. 736 anortyt24. 224 andradyt78. 195. 95. 204 amfibol bazaltowy 201 amfibol pospolity 201 amfibolit 27. 82 88 amfibol 24. 93. 200-201. 216. 156. Wiek mołdawitów nie przekracza 15 mln lat. 98. Pominięto nazwy zdyskredytowane oraz zrezygnowano niemal zupełnie z podawania nazw niepoprawnie spolszczonych. 237. 105-109. 221. 35. 224 anortozyt 24. 103 agat mszysty 102. smithsonit (smitsonit). najmłodsze zaś . 67. 99. 205 akwamaryn 156. 148. 153. 55. 249 Nawiązując do tendencji w leksykografii naukowej. 101. 66. 128. podano również dodatkowe wyjaśnienia niektórych pojęć lub terminów specjalistycznych. 776. 92. 98 agat minowy 109.metodami radiometrycznymi opartymi na rozpadzie izotopów promieniotwórczych pierwiastków (metoda argon-potas i metoda ołowiowa). 95. 100. 172. Na tej podstawie ustalono. Jedynie w przypadkach uzasadnionych tradycją lub powszechnością stosowania spolszczone odpowiedniki prawidłowych nazw minerałów pozostawiono w nawiasach. 152.afrykańskie ivoryty (1. Podano również niektóre nazwy synonimiczne stosowane w piśmiennictwie polskim. 233 analcym 207 anatazl!9. 218. 221-222.3 mln lat).

199 aurypigment 66.berKl 179. 224. 201. 158. 115 bukovskyit 193 bursztyn 240. 219. 790 berezowit 149 *-*berthieryt 55. 204. 37 :njiotyt209. 207. 120. 200 brookit!20. 24. 98. 231. 229. 18. 130. 127. 246 bursztyn dominikański 243 bursztyn meksykański 243 bursztyn prasowany 243 bursztyn sycylijski 243 Californit 187-188 cedanyt 243 celestyn 142. 243. /32 chabazyt 235. 189-193. 730. 168. 216. 46. 193. 50 bournonit 56. 129. 238 bediasyt 249 benitoit 189. 114. 232. 147. 67. 149 . 212. 73S barytolit 143 bavenit 207 "bawole oko" 223 bazalt 5. 213. 28 arsenopiryt 33. 100-105. 245 bursztyn bałtycki 243. 49. 15. (243 bixbtf 191 "bleffda arsenowa 66 -bjienda smolista 122. 209. 98. 793. 99. 217 arlekin 114 arsen 35. 234. 230. 49. 127. 56. 217. 49 boulangeryt 57. 218. 237. 198. 211. 204. 794 beryl złoty 191 beriel|anit 44. 205. 141. 113. 737 aragonit ołowiowy 137 argentyt 32. 240. 137-138. 737 celestyt 142.aragonit21. 240. 214 azurmalachit 138 azuryt 30. 233. 57 ataksyty 246 augit 198. 195. 39 arkanzyt 120 arkoz213. 48 • . 48. 219 chromit 78-79. 41 chalkotricht 76 chalkozyn 45. 757 bronzyt 197. 35. 143-144. 105. 49 "Braunbleierz" 159 brazylianit 155-156. 245. 66. 235. 137. 203. 235. 38 chamozyt212 chiastolit 176. 123. 61 australit 249 autunit 165 awenturyn 89. 148 Jtfliźniaki baweńskie 216 "•" bliźniaki karlsbadzkie 21. 733 Baryt 128. 220 bliźniaki manebachskie 216 błyszcz srebra 46 bornit 45. 735. 237. 102. 97. 138. 136. 7/5 brukitl!9. 95 azbest 200. 176 chloryt95. 64. 239 chalcedon 89. 128. 95 chalkopiryt 47. 226. 60. 112. /37 cerusyt 127. 211 " "birmit. 155.

63. 25. 132. 119. 79. 176. 200. 71 chryzokola 204. 39. 143. 69. 138. 129. 119. 129 doppleryt 239 drawit 195. 211 fluoryt 20. 69. 217 cjanit 176 clevelandyt 221 coesyt 248 comptonit 232 cronstedytyt 212 cymofan 80 cynober 53. 24. 120. 21. 183. 37. 174. 72. 46. 115 georgianit 249 getyt 123 gigantolit 193 gips 20. 70. 15 chryzoty!214. 141. 171. . 72-73. 92. 102. 89. 224 diallag 198-200 dialogit 131 diament 18. 140. 199 dioptaz 193. 158. 170 Gabro 24. 242 filipinit 249 filipsyt 234. 32. 145-147. 129. 198. 160. 66 fonolit 18. 118. 231. 19 forcheryt 112 forsteryt 168 fosforokalcyt 154 fosforyt 156. 105. 208 chryzolit 11. 31. 128. 49. 118. 199 dysten 176 Egeran 187 ehlit 154 elektrum 33 enstatyt 197. 27. 30. 228. 184-185. 142. 224. 226. 205. 217. 141 gnejs 15. 129. 175 cytryn 87. 135. 52. 224 galena 22. 158 franklmit 79 freibergit 49 fyllit27.251 chryzoberyl 7V-8U. 238 fioryt 112 flogopit209. 237 diabaz!81. 197. 168 "chryzolity brazilijskie" 196 chryzopraz 100. 60. 29. 170. 207 epidot78. 32 "diamenty marmaroskie" 93 "diamenty Matara" 175 "diamenty z Herkimer" 93 diatomit 113 dichroit 193 diopsyd!73. 47. /. 232. 65. 218 dolomit 127. 128. 150. 173. 112. 46 cypryn 188 cyrkon 174-175. 45 galman krzemianowy 134 gejzeryt 113. 188. 186 essonit 173 Fajalit 168 fibrolit 176 fichtelit 239-240. 174 desmm233. 82. 163. 198. 90 czermikit 145 Demantoid 172. 234. 181. 218. 197 dioryt 24. 20.

113. 24. 78 hemimorfit 134. 173. 180. 174. 122. 83-84. 187. 91 kwarc kapturowy 89 kwarc "plaster miodu" 90 kwarc porfirowy 90 kwarc pospolity 89 kwarc różowy 88. 77. 233. 93. 105. 38. 796 korund 20. 150. 99 hematyt 70. 795 heliotrop 98. 192. 222. 199. 135. 777 kimberlit 37. 79 kwarc awenturynowy 89. 29 granat 167. 14. 18. 145. 191 grochowiec 137 grossular 169. 150. 20. 225. 219 kaolinitl67. 82 kwarc ruinowy 90 kwarc szafirowy 88 kwarc zielony 88 kwarc zwykły 89 . 99. 95. 98. 95. 187. 218. 86 kwarc dymny 87. 113. 112. 105. 101. 777 hessyt 44. 175 hialitm. 76 krokoit 141. 65. 112 kryształ skalny 84 krzemień 9. 219. 198. 211. <52. 75. 219. 8. 85 kwarc babiloński 90 kwarc berłowy 89. 121. 170. 94 jaspopal 112 jawait 249 joaquinit 189 Kacholong 102. 158. 9. 178. 178. 115. 24. 127-130. 83. 179. 94. 123-124. 105. 143. 222 granit piżmowy 219 grandioryt 181. 94. 193. 95. 185. 237. 141. 204 grejzen26. 96. 196. 85. 149. 117. 95 koezyt 248 komptonit 232 kordieryt 193. 75. 65. 159 kaolin 217. 221. 44. 149. 102. 174 granit 15. 27<5 karneol 100. 82. 39 kocie oko 89. 15. 143 krwawnik 84 kryształ górski 84. 26. 123 kalifornit 187 "kameleon" 115 kamień amazoński 221 kamień garncarski 209 kamień księżycowy 220 kamień mydlany 209 "kamień szparagowy" 158 kammereryt212 kampylit 160. 237. 64 halotrichtit!41. 204. 76. 150. 223. 191. 217. 116. 235. 92. 213. 36 heulandyt 233 hiacynt 173. 26. 70P hiddenit 197 hipersten 197. 65.178. 81. 75. 137. 178. 92. 199 hiperstenit 198 hornblenda 200 hornblenda bazaltowa 201 hortonolit 168 humboldtyn 238 hydrofan 111 252 Idokrazyt 187 ilmenit 223 indochinit 249 indygolit 195 indykolit 195 itabryt 84 ivoryt 249 Jad 201 jadeit 197. 92 kunzyt 197. 69. 203 kupryt 75. 82. 231 granit hebrajski 219 granit napisowy 219. 123. 26. 179. 182-183. 202 jadeityt 199 jamesonit 57 jan tar 241 jaspis 88. 199. 23. 79. 231. 122. 174. 22. 92. 118 goshenit 191 goszenit 191 grafit 29. 143. 19. 96. 101. 179. 172 heksaedryt 246 heliodor 189. 68 kwarc 9. 112. 36. 120. 193. 63. 169174. 185 hesfsonit 173. 195. 116. 95. 173 "Grtinbleierz" 159 Halit69-71. 183 kalcyt 17. 104 karneolonyks 107 kasyteryt 9. 81 kwarc gwiaździsty 89. 139 harleąuin 114 harmotom 234 hailyn 226 hedenbergit 78. 94. 93. 221. 89. 223 goethyt61. 97. 89. 93. 84-96. 115 kalait 164 kalamin 134. 173 granat chromowy 173 granat czeski 171 granat pospolity 171. 108. 20. 97-99. 159. 75. 86. 191. 136.

154. 158 mimetyt 153. 11. 184. 209-211. 233. 180. 27 "miesyt" 159 mika litowa 211 mika uranowa 153 mika żelazna 83 miki 22. 191 Magnetyt 75. 212. 124. 178. 245-247. 92. 76. 127. 273. 135. 250. 129. 227-228. 232 lepidolit 195. 115 meteoryt 198. 191. 82. 154. 219. 92. 136 Labrador 215. 209. 251 monzonit 220 morganit 189. 170. 98. 75 limonit 61. 227 laumontyt 233 Iazulitl53. 130. 130. 214. 149 lazuryt 154. 216. 113. 83 kwarcyt 15. 220-222. 26. 55. 44 mimetezyt 153. 174 melanteryt 60. 204. 22 7 labradoryt 224. 121. 95 muckit 243 muskovit 193. 143. 130. 160. 181. 247. 58 mołdawit 248-249. 209-211. 76. 204. 174. 217. 171. 71 magnezyt 127. 62. 128. 24. 78-79. 209. 235 melakonit 76 melanit 172. 141 mellit 239 menilit 112. 172. 155. 102. 132. 234 miargyryt 55. 223. 231 labradorytyt 224 lapis crucifh 180 lapis-lazuli 154. 248. 56 miedź 9. 224. 225 Ieukoszafir81. 5. 792 morion 87. 162. 222 253 mikroklin 215. 24. 227 marmur ruinowy 127. 720 markasyt 50. 141. 223 mikroklinit221 milleryt 50. 249. 161. 248. 158 molibdenit 65. 230. 98. 247. 2/4 leucyt 225-226. 160. 247 meteoryt żelazny 246. 92 "kwiat żelaza" 133. 76. 118. 102. 93. 119 lunnit 154 lusakit 181 Łupki 93. 170. 132. 211. 125. 128. 95. 134 malachit ażurowy 138 manganit 125. 217. 92.kwarc źelazisty 88. 23/. 219. 63. 726 malachit 31. 193. 123. 30. 218 łupki mikowe 27. 56 marmur 15. 124 maxaxyt 192 melafir 18. 138. 106. 139. 209. 94. 248 > mezolit 230-231. 89. 213 . 82. 249 meteoryt kamienny 246. 138.

167-168. 79. 225. 221 neptunit 189 "neudorfit" 243 nigryn 118 nikielin 50 nitrokalit 127 nitronartyt 127 noryt 198. 203. 109. 217. 219. 94. 114. 122. 178. 105. 153. 249 pegmatyt26. 243 pickeringit 145 pingosd agoa 178 pinit 193 pirargiryt 58. 177. 114 opal dendrytyczny 115 opal drzewiasty 112. 27. 120. 217. 115 opal prazowy 112 opal serpentynowy 112 opal szklisty 112 opal szlachetny 110. 59 piroryllit 209. 113. 230. 113. 2/2 . 223. 92. 232 pegmatyt napisowy 221 pektolit 203-204. 115. 21. 219. 168 onyks 107. 166. 113. 222. 102.Natrolit 189. 221. 162. 114. 248. 164. 209. 164. 154. 233 nefryt 201. 239. 247. 93. 238 piaskowiec 9. 218. 228-229. 101. 102 opal 75. 220 ortyt 185 osm34 oxalit 238 Pagodyt 209 pajsbergit 202 pallad 34 pallasyt 246. 115 opaljaspisowy 112 opal mleczny 112 opal ognisty 111. 242. 24. 215 pentlandyt 50 perydot 168 peryklin 222. 107. 106 opal węgierski 113 opal wodnisty 111 opal woskowy 112 opal źelazisty 112 ortoklaz 20. 155. 175. 110 opal drzewny 112. 207. 73. 108 opal pospolity 112. 19. 211. 216. 185. 174. 170. 226 oliwin 11. 110-116. 224 perysteryt 223 phacolit 235 phillipsyt 234. 82. 176. 214. 65. 175. 167. 191. 207 pelosyderyt 237 pennin 212. 179. 247. 207. 124 ochra uranowa 148 oksammit 238 oktaedryt 246 oligoklaz215. 115 opal czarny 111. 292 Obsydian 9 ochra 84. 158. 216-221. 132 opal arlekinowy-114 opalbulasty 112. 219. 195. 181. 196. 104. 105.

179 Realgar 66. 70 porfir 217. 210. 41. 101. 49. 170. 113. 74. 96 pleonast 77. 202 pyknit 178. 220 sard 104 sardonyks 104. 13. 212. 200 schOrlit 194 schwazyt 49 sekaninait 193 selenit 146. 167. 223 . 47. 117. 195. 104. 170. 210. 224. 196. 119. 169. 48. 59-61. 755 pirop 169. 229 piroluzyt 125. 195. 113 Sagenit95. 172. 213-214. 125. 50. 59. 43 piryt 33. 124. 211 prustyt 58. 63. 170. 131. 750 psylomelan 75. 81-82. 223. 43. 202 piromorfit 153. 206 rogowiec 89.piroksen 24. 141. 120. 214. 172. 76 254 rubin arizoński 171 rubin arsenowy 66 rubin bałaś 77 rubin cejloński 172 rubin gwiaździsty 82 rubin przylądkowy 171 rubin spinelowy 77 ruda darniowa 125 ruda łąkowa 125 ruda pierzasta 57 ruda skalista 124 rumenit 243 ruty!95. 54 piryt grzebieniasty 62 piryt magnetyczny 50 piryt wątrobowy 63 pisalit 130 pistacyt 184 plagioklaz216. 131. 217. 140 serpentyn 112. 27 plazma 100. 163. 145. 60 redondyt 161 retynit 243 rhatizyt 176 riolit 191 rodochrozyt 127. 132. 141 rubellit 194. 211 prenit207. 223. 725 rodolit 171 rodonit 202. 52. 53. 117-118. 237. 131. 219. 197-200. 92 róże alpejskie 84 róże pustyni 147. 64. 112 saletra 127 sanidyn218. 174. 51 pseudomalachit 154-155. 2/7 serpentynit 27. 125. 196. 173. 144 schorl 194. 147. 198 rubin 11. 118. 160. 158-159. 222. 150. 198. platyna 34. 107 scheelit 141. 229. 171. 62. 231 prasyn 154 praż 88 prazopal 112 prehnit207. 172. 174 pirotyn 50.

227. 192. 205 srebro 11. 167. 235 skory l 194 smithsonit 127. 136. 189. 31. 226 skały wapienne 9. 209. 69. 229. 182. 61. 223. 173. 172. 213. 34 sjenit24. 180. 189. 752 steatyt 209 stilbit233. 22. 162 szelit 150 szerl 194 szerlit 194. 174. 77. 191. 95 sól kamienna 69. 175. 75 szamozyt212 szaroglaz 161. 133. 183. 118. 182. 127. 226. 214-225. 174. 51. 33. 200 szkło arsenowe 66 szmaragd 11. 237 stolzyt 150 stroncjanit 138 strontianit 138 sukcynit241 syderyt 104. 181. 193. 186 skarn78. 207. 222. 195. 12. 7. 70 spodumen 197. 81-82. 134. 2 . 173. 127. 128 sodal it226. 231 skalak 124 skalenie 24. 196. 134.serycyt 209 sfaleryt47. 199. 46. 179. 190. 174 spine!76. 229 sodalityt 226 sokole oko 89. 75 szafir gwiaździsty 82 szafir wodny 193 szafir żółty 82. 27. 135. 237. 32. 128 smitsonit 134. 16 spat islandzki 127 spat satynowy 146 spektrolit 224 sperrylit 34 spessartyn 169. 184 skolecyt231. 127 syllimanit 176 sylwin 71 symetyt 243 szafir 11. 40 sfen 181 sferosyderyty 133 siarka 40-41. 49. 23 srebrzanka 52 staffelit 15&J54 staurolit 180-181.

161. 183. 163 turmalin 95. 165 uwarowit 169. 156. 211. 73. 75. /79. 98. 174 Yalencjanit 220 yesignieit 156 vltavin 248. 201. 222. 226 trawertyn 130 tremolit 203 tripolill3 trombolitl54 "trypla" 113 tuf44. 194-196. 34. 130. 156. 49. 150-151. 84 tytanit 181-182. 145. 204 worobiewit 191 wulfenit 141. 3. 180 topaz szkocki 180 topaz uralski 94. 181 topaz hiszpański 94" 180 topaz Madera 94. 165. 184 255 Uraninit 122. 5. 165 waryscyt 153. 223."szmaragd brazylijski" 196 "szmaragd miedziowy" 193 szmergiel 82 szpak gipsowy 146 szungit 36 r omietana hematytowa 83 J. 24. //. 188. 63. 187 Zad 201 źelaziak brunatny 124 żelaziak ilasty 133 żelazo 9. 2/2 tantal it 121 tanzanit 185. 129. 195. 157 wapień 15. 132. 33. 187. 200 turyngit212 tygrysie oko 89. abasheer 112 tagilit 154 tajlandyt 249 talk 20. 20. 173. 128. 32. 218. 29 . 165. 224. 117 uranopilit 148 utahlit 161. 147. 142 złoto 11. 244 wanadynit 159. 17. 29. 121. 146. 26 zoisyt 185. 775. 227 turkus 164. 236 thullit 186 tomsonit 232 topaz20. 26. 9. 148. 249 vridlovec 137. 730 Wad 202 walchowit 243. 113. 113. 180 topaz złoty 94 topazolit 172 torbernit 165. /60 wawelit 162 waweilit 162. 116 wollastonit 187. 204 wardyt 161. 114. 44. 205. 207. 250 tellurobizmutyt 44 tenantyt 49 tenoryt 76 tetradymit 44 tetraedryt 48. 189 wezuwianit 188 whewellit 237-239. 177-180. 241 wiluit 187 witeryt 138 witheryt 138 wolframitóS. 123. 188. 211. 180. 228-235 zepharovichyt 162 zinnwaldyt 150 zippeit 141. 161 werdelit 196 wezuwian 187-188. 165 trachit 112. 186 tarnowski! 137 tektyt 248-249. 209.186. 42 thomsonit 232. 147 wurcyt 47 wurtzyt47 Xantyt 188 Zeolit 167.

l Duśan Slivka: 2. 54. 91. 216 Vladimir Bouśka: Nos. 123. 4. 135. Afryki i Ameryki (Naprstkowo Muzeum) w Pradze. 46. 126. Nos. Większość minerałów przedstawionych na fotografiach pochodzi z kolekcji Muzeum Narodowego w Pradze. 45. 24. 9. 39. 40. 62. 38. fotografia 5 za zgodą Muzeum Etnograficznego w Pradze. 87.Podziękowania Fotografie 2 i 4 udostępnione dzięki uprzejmości Muzeum Kultur Azji. 166. 5. 127. 1*9. 247 Karel Neubert: No. 116. 117. 129. 111. Nos. 14. 37. 15. Zdenek Borovec: fot. 28. 120. 244. Fotografie 8 i 10 przedstawiają wyroby artystyczne z metalu i kamieni szlachetnych wykonane przez profesorów i uczniów Szkoły Rzemiosł Artystycznych w Turnovie. 7. 121. 67. 57. Inne fotografie: Frantiśek Tvrz Rysunki: Ewa Smrćinova . 29. 35. 71. 68. 189. 49. 251 Jizi Koufimsky: pp. 63. 34.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful