MatematykadlamaturzystówdrBarbaraWolnikWitoldBołt23marca2005

2
Spis treści
1 Funkcja liniowa 7
1.1 Pojęcia podstawowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
1.2 Wykres funkcji liniowej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
1.3 Współczynnik kierunkowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
1.4 Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
2 Równania liniowe 15
2.1 Podstawowe pojęcia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
2.1.1 Liczba rozwiązań równania liniowego. . . . . . . . . . . 15
2.1.2 Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
2.2 Równania liniowe z założeniami. . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
2.2.1 Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
3 Układy równań liniowych 19
3.1 Rozwiązywanie układów równań liniowych. . . . . . . . . . . . 19
3.1.1 Metoda wyznaczników. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
3.2 Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
4 Funkcja kwadratowa 27
4.1 Podstawowe definicje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
4.2 Rysowanie wykresu funkcjia kwadratowej. . . . . . . . . . . . 28
4.3 Wzory Viete’a. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
4.4 Funkcja kwadratowa w różnej postaci. . . . . . . . . . . . . . 29
4.5 Własności funkcji kwadratowej. . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
4.6 Funkcja kwadratowa określona na przedziale domkniętym. . . 30
4.7 Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
5 Równania i nierówności kwadratowe 35
5.1 Równanie kwadratowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
5.1.1 Liczba rozwiązań równania kwadratowego. . . . . . . . 35
5.2 Nierówność kwadratowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
3
4 SPIS TREŚCI
5.2.1 Graficzne przedstawienie nierówności kwadratowej. . . 36
5.3 Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37
5.4 Przykłady typowych zastosowań funkcji kwadratowej w zada-
niach. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
5.4.1 Zadania dodatkowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42
6 Wartość bezwzględna 45
6.1 Własności wartości bezwzględnej. . . . . . . . . . . . . . . . . 46
6.2 Równania z wartością bezwzględną. . . . . . . . . . . . . . . . 46
6.3 Nierówności z wartością bezwzględną. . . . . . . . . . . . . . . 47
6.4 Przekształcenia wykresów funkcji z użyciem wartości bezwzględ-
nej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
6.5 Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50
7 Wielomiany 53
7.1 Podstawowe pojęcia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53
7.2 Wykresy i własności wielomianów . . . . . . . . . . . . . . . . 53
7.2.1 Wielomian trzeciego stopnia . . . . . . . . . . . . . . . 54
7.3 Twierdzenia dotyczące wielomianów . . . . . . . . . . . . . . . 55
7.4 Wiadomości dodatkowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56
7.4.1 Równość wielomianów . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56
7.4.2 Wielokrotne pierwiastki wielomianu . . . . . . . . . . . 57
7.4.3 Uogólnione wzory Viete’a . . . . . . . . . . . . . . . . 58
7.5 Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59
8 Funkcja homograficzna 63
8.1 Wykres funkcji homograficznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63
8.2 Hiperbole podstawowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64
8.3 Własności funkcji homograficznej . . . . . . . . . . . . . . . . 65
8.4 Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66
9 Funkcja wymierna 69
9.1 Równania wymierne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69
9.2 Nierówności wymierne. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70
9.3 Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72
10 Ciąg arytemtyczny 75
10.1 Definicje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75
10.2 Własności ciągu arytmetycznego . . . . . . . . . . . . . . . . . 75
10.3 Suma ciągu arytmetycznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77
10.4 Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77
SPIS TREŚCI 5
11 Ciąg geometryczny 79
11.1 Definicje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79
11.2 Własności ciągu geometrycznego . . . . . . . . . . . . . . . . . 79
11.3 Suma ciągu geometrycznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81
11.4 Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81
11.5 Procent prosty i składany - elementy matematyki finansowej . 83
11.6 Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 84
6 SPIS TREŚCI
Rozdział 1
Funkcja liniowa
1.1 Pojęcia podstawowe.
Definicja 1.1 (funkcja liniowa). Niech a i b będą dowolnymi liczbami rze-
czywistymi. Funkcję f : R → R daną wzorem: f(x) = ax + b nazywamy
liniową.
Uwaga 1.2. W definicji funkcji liniowej ważne jest to, że dziedziną tej funkcji
jest cały zbiór liczb rzeczywistych (zwróć uwagę na zapis f : R →R, czy wiesz
co on oznacza?). Na przykład funkcja dana wzorem: f(x) =
(x+2)(x−1)
x−1
, choć
daje się sprowadzić do wzoru funkcji liniowej f(x) = x + 2, to jednak nie
jest funkcją liniową gdyż jej dziedziną jest D
f
= R¸¦1¦. Z drugiej strony,
jeśli podany jest jedynie wzór funkcji, to przyjmujemy, że jej dziedziną jest
tzw. dziedzina naturalna, czyli zbiór tych wszystkich liczb rzeczywistych, dla
których ten wzór ma sens.
1.2 Wykres funkcji liniowej.
Wykresem funkcji liniowej f(x) = ax + b jest linia prosta o równaniu y =
ax + b. Aby narysować wykres funkcji f(x) = ax + b wystarczy znaleźć
conajmniej dwa dowolne punkty tego wykresu.
Przykład 1.3. Niech dana będzie funkcji liniowa f(x) = 2x−3. Narysujemy
teraz jej wykres. Wybierzmy dwa punkty należące do wykresu. Dla x = 0,
mamy f(0) = −3, stąd pierwszym punktem jest (0, −3), natomiast dla x = 1,
otrzymujemy f(1) = −1, czyli drugim punktem będzie (1, −1). Oba punkty
zaznaczamy w układzie współrzędnych i prowadzimy prostą która przez te
punkty przechodzi. W ten sposób otrzymamy wykres funkcji liniowej f(x) =
2x −3.
7
8 ROZDZIAŁ 1. FUNKCJA LINIOWA
Innym sposobem rysowania wykresu zadanej funkcji liniowej jest tzw.
„szybki wykres” stosowany szczególnie wtedy, gdy parametry a i b są całko-
wite. Wystarczy zdać sobie sprawę, że parametr b określa, w którym miejscu
wykres przecina oś OY (bo f(0) = b), natomiast parametr a mówi nam o ile
wzrasta (lub maleje) wartość funkcji, gdy argument x zwiększamy o 1.
Przykład 1.4 (szybki wykres). Aby zatem narysować wykres funkcji f(x) =
2x − 4 zaznaczamy na osi OY punkt −4 (bo b = −4). Od narysowanego
punktu idziemy jedną kratkę w prawo i dwie kratki do góry (bo a = 2) i
zaznaczamy kolejny punkt. Od zaznaczonego punktu znów poruszamy się o
jedną kratkę w prawo i dwie do góry i otrzymujemy kolejne punkty.
Łącząc otrzymane punkty otrzymujemy prostą która jest wykresem naszej
funkcji f.
Przykład 1.5 (szybki wykres). Jeśli parametr a jest ujemny, to wraz ze
wzrostem argumentu x, wartość funkcji będzie malała. Zatem rysując wykres
np. f(x) = −3x + 2 zaznaczamy na osi OY punkt 2 (bo b = 2) i poruszamy
1.3. WSPÓŁCZYNNIK KIERUNKOWY. 9
się o jedną kratkę w prawo i o trzy kratki w dół (bo a = −3) otrzymując
nowy punkt. Powtarzając procedurę otrzymujemy kolejne punkty:
Uwaga 1.6. Zauważ, że używając metody szybkiego wykresu otrzymujemy
dokładniejszy rysunek, gdyż dostajemy wiele punktów, co nie pozwala na
„rozchwianie” się rysowanej prostej.
Problem 1.7. Zauważmy, że jeśli paramter a nie jest liczbą całkowitą, to
szkicowanie wykresu metodą „szybkiego wykresu“ nie jest już takie proste.
Na przykład jeśli f(x) =
3
4
x −2, to na osi OY zaznaczamy −2, a następnie
powinniśmy przenieść się o jedną kratkę w prawo i
3
4
kratki w górę. Jest to
dość trudne do wykonania chyba, że . . . zauważmy, iż otrzymamy tą samą
prostą poruszając się 4 kratki w prawo i 3 kratki do góry:
1.3 Współczynnik kierunkowy.
Definicja 1.8 (współczynnik kierunkowy). Parametr a we wzorze funkcji
liniowej f(x) = ax +b nosi nazwę współczynnika kierunkowego.
10 ROZDZIAŁ 1. FUNKCJA LINIOWA
Po wcześniejszych rozważaniach dotyczących szkicowania wykresów funk-
cji liniowych nazwa ta nikogo nie dziwi. Rzeczywiście, to parametr a decyduje
o tym, czy wykres opada czy wznosi się i czy jest bardziej stromy czy raczej
niewiele odbiega od prostej poziomej. Jeśli w jednym układzie współrzędnych
umieścimy wykresy funkcji: f
1
(x) = 2x + 1, f
2
(x) = 3x + 1, f
3
(x) = −x + 1,
f
4
(x) = −4x + 1, f
5
(x) = 1, to zobaczymy, żę choć wszystkie przechodzą
przez punkt (0, 1), to jednak „rozbiegają się” w różnych kierunkach.
Fakt 1.9 (monotoniczność funkcji liniowej). Każda funkcjia liniowa jest mo-
notoniczna, a rodzaj jej monotoniczności zależy od jej współczynnika kierun-
kowego.
Fakt 1.10. Jeśli współczynnik kierunkowy funkcji liniowej f jest różny od
zera (tzn. a ,= 0) to funkcja ta jest różnowartościowa, posiada funkcję od-
wrotną (która jest funkcją liniową), jej zbiorem wartości jest cały zbiór liczb
rzeczywistych i ma dokładnie jedno miejsce zerowe.
Fakt 1.11. Jeśli współczynnik kierunkowy funkcji liniowej jest równy zero,
tzn. f(x) = b, to funkcja ta nie jest różnowartościowa, nie ma funkcji od-
wrotnej, jej zbiór wartości jest postaci ¦b¦, a wykresem jest prosta pozioma
(równoległa do osi OX). Jeśli więc b ,= 0, to funkcja nie posiada miejsc
zerowych, a jeśli b = 0, to funkcja ma nieskończenie wiele miejsc zerowych.
1.3. WSPÓŁCZYNNIK KIERUNKOWY. 11
Wniosek. Z podanych wyżej faktów wynika, że funkcja liniowa może mieć
jedno miejsce zerowe (gdy a ,= 0), może nie mieć miejsca zerowego (gdy
a = 0 oraz b ,= 0) lub może mieć nieskończenie wiele miejsc zerowych (gdy
a = b = 0).
Fakt 1.12 (kąt nachylenia prostej). Współczynnik kierunkowy funkcji linio-
wej f jest równy tangensowi kąta nachylenia wykresu tej funkcji do osi OX
(dokładniej mówiąc, do prawej strony tej osi).
Fakt 1.13 (proste równoległe). Dwie proste o równaniach y = a
1
x + b
1
i
y = a
2
x +b
2
są równoległe wtedy i tylko wtedy, gdy a
1
= a
2
.
Fakt 1.14 (proste prostopadłe). Dwie proste o równaniach y = a
1
x + b
1
i
y = a
2
x +b
2
są prostopadłe wtedy i tylko wtedy, gdy a
1
∗ a
2
= −1.
Wykresem każdej funkcji liniowej jest linia prosta. Jednak nie każda linia
prosta jest wykresem funkcji liniowej. W szczególności wszystkie proste o
równaniach x = c, gdzie c ∈ R, nie są wykresami funkcji. Każda z pozostałych
prostych jest wykresem jakiejś funkcji liniowej.
Przykład 1.15. Znajdziemy teraz wzór funkcji, której wykres jest prostą
przedstawioną na rysunku:
12 ROZDZIAŁ 1. FUNKCJA LINIOWA
Ponieważ wykresem jest linia prosta, która nie jest pionowa, zatem szuka-
na funkcja jest liniowa i ma postać f(x) = ax −1 (skąd wiadomo, że b = −1
?). Ponieważ wykres przechodzi przez punkt (1, 2), zatem f(1) = 2, czyli
a−1 = 2, co daje a = 3. Ostatecznie szukana postać funkcji to f(x) = 3x−1.
1.4 Zadania
Zadanie 1.1. Która z podanych funkcji jest funkcją liniową?
a) f(x) = 3 −4x,
b) f(x) =
(x
2
+1)(x−2)
x
2
+1
,
c) f(x) = g(
1
x
), gdzie g(x) =
1
x
,
d) f(x) =
(x−1)(x+2)
x
2
+x−2
.
Zadanie 1.2. Narysuj „szybki wykres” dla funkcji:
a) f(x) = 2x −3,
b) f(x) = −x + 4,
c) f(x) = 3x + 1,
d) f(x) = 4x −3,
e) f(x) = −2x −2,
f) () f(x) =
1
3
x + 1.
Zadanie 1.3. Podaj algorytm „szybkiego rysowania” wykresów funkcji po-
staci f(x) =
n
k
x +b, gdzie n, k, b są liczbami całkowitymi.
Zadanie 1.4 (∗). Dlaczego proste o równaniach x = c, gdzie c ∈ R nie są
wykresami funkcji?
Zadanie 1.5. Znjadź wzór funkcji odwrotnej do podanej i obie funkcje na-
rysuj na jednym wykresie.
a) f(x) = 3x −1,
b) f(x) = −2x + 1,
c) f(x) =
1
2
x + 2,
1.4. ZADANIA 13
d) f(x) = −
1
3
x −
4
3
.
Zadanie 1.6. Jeśli funkcja f jest dana wzorem funkcji liniowej, ale jej dzie-
dziną nie jest cały zbiór liczb rzeczywistych, to co można powiedzieć o jej
wykresie?
Zadanie 1.7. Narysuj wykresy funkcji:
a) f(x) =
(x−2)(x+1)
x−2
,
b) f(x) =
(x−2)(x+1)
x+1
,
c) f(x) = g(
1
x
), gdzie g(x) =
1
x
,
d) f(x) = 2x + 1, dla x , 0.
Zadanie 1.8. Przez które z ćwiartek układu współrzędnych przechodzi wy-
kres funkcji f(x) = ax + 1, gdzie a ∈ R? Czy zależy to od parametru a?
Zadanie 1.9. Przez które z ćwiartek układu współrzędnych przechodzi wy-
kres funkcji f(x) = 2x +b, gdzie b ∈ R? Czy zależy to od paramteru b?
Zadanie 1.10 (∗). W zależności od paramterów a i b omów parzystość funk-
cji f(x) = ax +b.
Zadanie 1.11. Ile miejsc zerowych może mieć funkcja liniowa? Podaj przy-
kład na każdą z możliwości.
Zadanie 1.12. Używając tablic matematycznych, kalkulatora albo kompu-
tera, podaj dokładną (lub przybliżoną) wartość kąta nachylenia podanych
prostych do osi OX:
a) f(x) = 2x + 1,
b) f(x) = −x + 3,
c) f(x) = x −2,
d) f(x) = −3x −2,
e) f(x) =
1
2
x + 4,
f) f(x) = −
1
3
x + 1.
14 ROZDZIAŁ 1. FUNKCJA LINIOWA
Rozdział 2
Równania liniowe
2.1 Podstawowe pojęcia.
Definicja 2.1 (równanie liniowe). Równaniem liniowym będziemy nazwyać
równanie postaci: ax = b, gdzie x oznacza niewiadomą, natomiast a i b to
parametry.
Rozwiązać powyższe równanie oznacza znaleźć wszystkie liczby, które
podstawione w miejsce x spełniają równość. Jeśli nie zaznaczono tego inaczej,
przyjmujemy, że x może być dowolną liczbą rzeczywistą.
Przeanalizuj poniższe przykłady i sprawdź czy rozumiesz skąd wzięły się
takie, a nie inne wyniki.
Przykład 2.2. Rozwiązaniem równania 3x = 6 jest dokładnie jedna liczba:
2.
Przykład 2.3. Rozwiązaniem równania 2x = 0 jest dokładnie jedna liczba:
0.
Przykład 2.4. Rozwiązaniem równania 0x = 0 jest zbiór wszystkich liczb
rzeczywistych (mówimy też, że pierwiastkiem tego równania jest dowolna
liczba rzeczywista).
Przykład 2.5. Rozwiązaniem równania 0x = 3 jest zbiór pusty, co oznacza,
że żadna liczba rzeczywista nie jest pierwiastkiem tego równania.
2.1.1 Liczba rozwiązań równania liniowego.
Fakt 2.6. Ogólnie, rozwiązując równanie liniowe ax = b otrzymujemy:
1. jedno rozwiązanie postaci x = −
b
a
, jeśli a ,= 0,
15
16 ROZDZIAŁ 2. RÓWNANIA LINIOWE
2. nieskończenie wiele rozwiązań (czyli x ∈ R), jeśli a = 0 i jednocześnie
b = 0,
3. zbiór pusty - brak rozwiązań (x ∈ ∅), jeśli a = 0 i b ,= 0.
Wniosek: Równanie liniowe może mieć 0, 1 lub ∞ rozwiązań.
2.1.2 Zadania
Zadanie 2.1. Podaj liczbę pierwiastków danego równania w zależności od
wartości występujących parametrów.
a) mx −1 = 2x,
b) ax
2
+ 3x −4 = 7 +a
2
,
c) m
2
x +m = x + 1,
d) ax +b = cx,
e) a
2
x + 3 = 2 −(b
2
+ 1)x.
Zadanie 2.2. Rozwiąż podane równanie (uwzględniając wszystkie możliwo-
ści dla parametrów).
a) 4x + 3 = mx −m,
b) 3x −m = mx −3,
c) k
2
x −1 = x −k,
d) ax + 4 = 8x −b.
2.2 Równania liniowe z założeniami.
W równaniach linowych, o których pisaliśmy dotychczas, zakładano (chociaż
nie było to nigdzie wyraźnie napisane), że x może być dowolną liczbą rze-
czywistą (jest to podobnie jak w przypadku funkcji - dziedzina naturalna).
Może się jednak zdarzyć, że równanie będzie miało dziedzinę zadaną z góry.
Poniższa definicja jest właściwie rozszerzeniem poprzedniej.
Definicja 2.7 (równanie liniowe z założeniami). Równanie postacie ax =
b przy założeniu x ∈ D nazywamy liniowym (z założeniami), a zbiór D
nazywamy dziedziną tego równania.
2.2. RÓWNANIA LINIOWE Z ZAŁOŻENIAMI. 17
Oczywiście, przy poszukiwaniu rozwiązania takiego równania, interesują
nas tylko takie liczby x które spełaniają dane równanie i jednocześnie należą
do zbioru D.
Przykład 2.8. Rozwiążmy równanie 3x = 5 przy założeniu x ∈ N. Oczy-
wiście równanie takie nie ma rozwiązań, otrzymujmy zbiór pusty (x ∈ ∅).
(dlaczego?)
Przykład 2.9. Rozważmy równanie 6x = 2 przy założeniu x ∈ (0, ∞).
Równanie to ma jedno rozwiązanie x =
1
3
.
Przykład 2.10. Równanie 0x = 0 przy założeniu x ∈ ¸0, ∞) ma nieskończe-
nie wiele rozwiązań, czyli ... jego rozwiązaniem jest cała dziedzina (wszystkie
liczby z dziedziny spełniają to równanie), czyli: x ∈ ¸0, ∞).
Najprostszym sposobem rozwiązania równania liniowego ax = b z zało-
żeniem x ∈ D jest rozwiązanie „zwykłego” równania liniowego, a następnie
obliczenie części wspólnej zbioru rozwiązań oraz zbioru D.
Uwaga 2.11. Jeśli w czasie pracy nad rozwiązaniem jakiegoś problemu
otrzymasz równanie (niekoniecznie liniowe) ZAWSZE zastanów się, czy nie
jest ono „obarczone” jakimś założeniem.
Przykład 2.12. Spróbujmy rozwiązać zadanie o następującej treści: Jeden
bilet do kina kosztuje 10 zł. Za ile takich biletów zapłacisz 37 zł? Aby rozwią-
zać to zadanie, musimy w zasadzie rozwiązać proste równanie: 10x = 37, ale
przy założeniu x ∈ N (dlaczego?) - i oczywiście okazuje się, że rozwiązaniem
jest zbiór pusty.
Przykład 2.13. Równanie postaci:
−x−3
x+2
=
x+1
x+2
jest oczywiście równoważne
równaiu −2x = 4, gdzie x ,= −2 (dlaczego?). Jest to równanie sprzeczne
(zbiorem rozwiązań jest zbiór pusty).
2.2.1 Zadania
Zadanie 2.3. Rozwiąż podane równania:
a) (x −3)(x + 4) −2(3x −2) = (x −4)
2
, gdzie x ∈ N,
b)
15
2x+7
=
6
x+2
,
c) 5(x −1)
2
−2(x + 3)
2
= 3(x + 2)
2
−7(6x −1), gdzie x , 0,
d) (x + 1)
3
−(x −1)
3
= 6(x
2
+x + 1), gdzie x ,= 2.
18 ROZDZIAŁ 2. RÓWNANIA LINIOWE
Zadanie 2.4. Na pewnym sprawdzianie z matematyki było do rozwiąza-
nia 10 zadań. Ustalono również następujące zasady. Za dobrze rozwiązane
zadaine uczeń otrzymywał 5 punktów, natomiast za każde błędne rozwiąza-
nie uczeń tracił 3 punkty. Ile zadań zostało rozwiązanych dobrze jeśli uczeń
otrzymał:
a) 34 punkty,
b) 12 punktów,
c) 2 punkty,
d) −7 punktów?
Zadanie 2.5 (). Długopis kosztuje 3 zł. Ile kosztuje ołówek, jeśli za 2 dłu-
gopisy i 3 ołówki zapłacono:
a) 9 zł,
b) 7 zł,
c) 7 zł. i 50 gr?
Rozdział 3
Układy równań liniowych
Definicja 3.1. Układem dwóch równań liniowych z dwiema niewiadomymi
nazywamy układ postaci:

a
1
x +b
1
y = c
1
a
2
x +b
2
y = c
2
,
gdzie przynajmniej jeden z paramterów a
1
i b
1
oraz przynajmniej jeden z
parametrów a
2
i b
2
jest różny od zera (to założenie jest potrzebne po to, aby
każde z równań wyznaczało na płaszczyźnie pewną prostą).
Problem 3.2. Jaki zbiór punktów na płaszczyźnie określa równanie 0x+0y =
c. Czy zbiór ten zależy od wartości parametru c?
3.1 Rozwiązywanie układów równań liniowych.
Ponieważ każde z równań określa pewną prostą na płaszczyźnie zatem roz-
wiązaniem układu są pary (x, y) wyznaczające punkty wspólne tych prostych.
Jak wiadomo dwie proste mogą mieć 0, 1 lub ∞ puntków wspólnych (czy po-
trafisz wykonać odpowiednie rysunki?). Z tego wynika, że rozważany układ
równań może albo być sprzeczny, albo mieć dokładnie jedno rozwiązanie (mó-
wimy wtedy że jest oznaczony) albo mieć ∞wiele rozwiązań (mówimy wtedy,
że jest nieoznaczony).
Istnieje wiele metod rozwiązywania układów równań. Jeśli układ nie za-
wiera parametrów, to możemy użyć:
1. metody podstawiania,
2. metody przeciwynych współczynników,
3. metody graficznej,
19
20 ROZDZIAŁ 3. UKŁADY RÓWNAŃ LINIOWYCH
4. metody wyznaczników.
W układach bez parametrów, preferowane jest używanie jednej z dwóch
pierwszych metod. (Przypomnij sobie na czym polegają metody 1, 2 i 3!)
Jeśli natomiast układ zawiera choć jeden parametr, wydaje się, że metoda
wyznaczników jest „najbezpieczniejsza” i najefektywaniejsza.
3.1.1 Metoda wyznaczników.
Metoda wyznaczników jest najbardziej uniwersalną metodą rozwiązywania
układów równań liniowych. W matematyce używa się jej postaci ogólnej,
zwanej metodą bądź wzorami Cramera. Metoda taka pozwala na rowiązy-
wania, w bardzo prosty sposób, układów wielu równań z dużą liczbą nie-
wiadomych. My w naszych rozważaniach ograniczymy się do układów dwóch
równań z dwoma niewiadomymi. Poniżej zebrano podstawowe definicje i fak-
ty, potrzebne przy korzystaniu z tej metody.
Definicja 3.3 (wyznaczniki układu równań). Dla układu:

a
1
x +b
1
y = c
1
a
2
x +b
2
y = c
2
wyznacznikiem głównym nazywamy liczbę W obliczoną wzorem:
W =

a
1
b
1
a
2
b
2

= a
1
b
2
−a
2
b
1
.
Uwaga 3.4 (interpretacja geometryczna wyznacznika). Wyznacznik główny
informuje nas, czy proste, których równania występują w układzie równań są
równoległe czy nie.
Aby zbadać ile rozwiązań ma dany układ rówńań warto posłużyć się wy-
znacznikiem. Poniżej zebrano kilka faktów wiążących wyznacznik, właśnie z
ilością rozwiązań układu równań.
Fakt 3.5. Jeśli wyznacznik główny układu W = 0, to proste wyznaczane
przez ten układ są równoległe. Jeśli natomiast wyznacznik główny W ,= 0, to
proste te nie są równoległe.
Fakt 3.6. Jeśli wyznacznik główy układu W ,= 0, to układ jest oznaczony -
ma dokładnie jedno rozwiązanie. I odwrotenie, jeśli układ ma dokładnie jedno
rozwiązanie, to jego wyznacznik główny napewno jest różny od zera.
Fakt 3.7. Jeśli wyznacznik główy układ W = 0, to układ nie jest oznaczony
- to znaczy albo okaże się być sprzeczny albo ma ∞ wiele rozwiązań.
3.1. ROZWIĄZYWANIE UKŁADÓW RÓWNAŃ LINIOWYCH. 21
Uwaga 3.8. Zauważmy, że gdy W = 0, to dalej nie wiemy, ile rozwiązań
posiada układ równań. Sposób poradzenia sobie z tą „przeszkodą” zilustruje
poniższy przykład.
Przykład 3.9 (badanie ilości rozwiązań układu równań z parametrem). W
zależności od parametru m zbadamy ilość rozwiązań układu:

mx +y = 1
3x + 3my = 3
Obliczmy wyznacznik główny tego układu.
W =

m 1
3 3m

= 3m
2
−3.
Sprawdźmy kiedy W = 0:
3m
2
−3 = 0 gdy m = 1 lub m = −1.
Dla pozostałych m, zachodzi W ,= 0, zatem wiadomo już, że jeśli m ∈
R¸¦−1, 1¦, to układ posiada dokładnie jedno rozwiązanie. Pozostaje spraw-
dzić co się dzieje dla m = 1 oraz dla m = −1 (w obu przypadkach proste
wyznaczane przez układ równań są równoległe, nie wiadomo jednak czy po-
krywają się czy też nie mają punktów wspólnych).
Jeśli m = 1 to nasz układ przyjmuje konkretną postać:

x +y = 1
3x + 3y = 3
.
Wystarczy podzielić drugie równańie obustronnie przez 3 aby otrzymać:

x +y = 1
x +y = 1
.
Bez żadnych dalszych wyliczeń łatwo możemy stwierdzić, że oba równania
opisują tą samą prostą - czyli, w tym przypadku układ ma nieskończenie
wiele rozwiązań.
Jeśli natomiast m = −1, to układ nasz przybiera postać:

−x +y = 1
3x −3y = 3
.
Wystarczy teraz pierwsze z równań pomnożyć przez −1 a drugie podzielić
przez 3 (dążymy do zrównania współczynnika przy x), aby otrzymać:

x −y = −1
x −y = 1
.
22 ROZDZIAŁ 3. UKŁADY RÓWNAŃ LINIOWYCH
Widać tutaj odrazu, że otrzymane proste są równoległe, ale napewno nie
pokrywają się (są „rozsunięte”), stąd układ jest sprzeczny.
Zbierzmy więc uzyskane wyniki. Okazało się, że jeśli m ∈ R¸¦−1, 1¦, to
układ ma 1 rozwiązanie. Jeśli m = −1, to układ nie ma rozwiązań, jeśli
natomiast m = 1, to układ ma ∞ wiele rozwiąząń.
Aby poradzić sobie z rozwiązaniem (a nie tylko z podaniem liczby roz-
wiązań) układu który posiada parametry, wprowadzimy tzw. wyznaczniki
szczegółowe.
Definicja 3.10 (wyznaczniki szczegółowe układu równań). Wyznacznikami
szczegółowymi niewiadomych x i y nazywać będziemy odpowiednio liczby:
W
x
=

c
1
b
1
c
2
b
2

= c
1
b
2
−c
2
b
1
,
oraz
W
y
=

a
1
c
1
a
2
c
2

= a
1
c
2
−a
2
c
1
.
Fakt 3.11. Jeśli wyznacznik główny układu W ,= 0, to rozwiązaniem układu
jest para liczb:

x =
W
x
W
y =
W
y
W
.
Co więcej można udowodnić następujące własności.
Fakt 3.12. Jeśli W = 0 oraz W
x
= W
y
= 0, to układ ma nieskończenie wiele
rozwiązań.
Fakt 3.13. Jeśli W = 0 oraz przynajmniej jeden z wyznczników szczegóło-
wych W
x
lub W
y
jest różny od zera, to układ jest sprzeczny.
3.2 Zadania
Zadanie 3.1. Używając metody podstawiania rozwiązać układy równań:
a)

2x −3y = 7
4x + 2y = 1
b)

3x −y = 2
−6x + 2y = 3
3.2. ZADANIA 23
c)

x −2y = 4
2x −4y = 8
Zadanie 3.2. Używając metody przeciwnych wspólczynników rozwiąż ukła-
dy rówńań:
1.

x +y = 7
2x + 2y = 4
2.

x −3y = 8
−2x + 6y = 16
3.

4x −y = 3
2x −2y = 5
Zadanie 3.3. Podany układ zilustruj graficznie i jeśli to możliwe podaj do-
kładne rozwiązanie.
a)

3x −y = 2
4x + 2y = 8
b)

3x +y = 10
−x +y = −2
Omów wady metody graficznej.
Zadanie 3.4. Przypuśmy, że b
1
,= 0 i b
2
,= 0. Wtedy każdy taki układ dwóch
równań liniowych można sprowadzić do postaci:

y = −
a
1
b
1
x +
c
1
b
1
y = −
a
2
b
2
x +
c
2
b
2
Posługując się interpretacją graficzną podaj jak ilość rozwiąząń zależy od
liczb: −
a
1
b
1
, −
a
2
b
2
,
c
1
b
1
,
c
2
b
2
.
Zadanie 3.5. W każdym z podanych niżej przypadków wylicz W i jeśli
W ,= 0, to rozwiąż dany układ metodą wyznaczników, a jeśli W = 0, to przez
odpowiednie pomnożenie przekształć układ do postaci, z której „widać” ilość
rozwiązń:
a)

x + 2y = 11
5x −3y = 3
b)

2x + 5y = 15
3x + 8y = −1
24 ROZDZIAŁ 3. UKŁADY RÓWNAŃ LINIOWYCH
c)

3x −y = 5
5x + 2y = 23
d)

28x + 35y + 3 = 0
12x + 15y + 25 = 0
e)

2x + 5y = 25
−4x −10y = −50
f)

7x −3y + 1 = 0
4x −5y + 17 = 0
Zadanie 3.6. W zależności od paramteru (parametrów) podaj liczbę roz-
wiązań dla:
a)

x + 3my = 1 +m
3mx +y = −2(m−1)
b)

m
2
x +y = 1
x +y = m
c)

x +y = a
mx +y = 0
d)

(a −3)x −4y = b
9x −(a + 2)y = −9
e)

2x + 3y = 4
4x +my = 2m
Zadanie 3.7. W zależności od parametru m rozwiąż podany układ:
a)

3x +my = −2
3x + 2y = 3
b) ()

x + 2y = 4
2x +my = 2m
c) ()

mx +y = m
x +my = m
2
3.2. ZADANIA 25
Zadanie 3.8. W zależności od paramteru k podaj liczbę rozwiązań układu:

kx +y = k
2
x +ky = 1
i odpowiedz, dla jakich wartości parametru k układ:
1. jest niesprzeczny,
2. ma co najmniej jedno rozwiązanie,
3. jest nieoznaczony,
4. ma co najwyżej jedno rozwiązanie,
5. ma conajmniej dwa rozwiązania,
6. ma dokładnie siedem rozwiązań,
7. () ma rozwiązanie będące parą liczb przeciwnych.
26 ROZDZIAŁ 3. UKŁADY RÓWNAŃ LINIOWYCH
Rozdział 4
Funkcja kwadratowa
4.1 Podstawowe definicje.
Definicja 4.1 (funkcja kwadratowa). Funkcją kwadratową nazywamy do-
wolną funkcję postaci: f(x) = ax
2
+ bx + c, gdzie a ,= 0, natomiast b i c są
dowolnymi liczbami rzeczywistymi.
Uwaga 4.2. Jeśli w zadaniu pojawi się funkcja, którą „wygląda” jak funkcja
kwadratowa, ale współczynnik przy x
2
zawiera parametr (np. f(x) = (m +
1)x
2
+ mx − 3) to najczęściej musimy rozpatrzeć osobno dwa przypadki:
funkcji kwadratowej (gdy m ,= −1) oraz funkcji liniowej (gdy m = −1).
Wykres funkcji kwadratowej. Wykresem funkcji kwadratowej jest para-
bola. „Składa” się ona z wierzchołka i dwóch ramion, które albo są skierowane
do góry (gdy a > 0) albo na dół (a < 0). Współrzędne wierzchołka oblicza-
my ze wzorów: W = (p, q), gdzie p =
−b
2a
, q =
−∆
4a
(∆ = b
2
− 4ac). Symbol
∆ zwany wyróżnikiem rozpatrywanego trójmianu kwadratowego informuje
nas o ilości miejsc zerowych:
• jeśli ∆ > 0, to funkcja posiada dwa miejsca zerowe,
• jeśli ∆ = 0, to funkcja posiada jedno miejsce zerowe,
• jeśli ∆ < 0, to funkcja nie posiada miejsce zerowych.
Fakt 4.3. Jeśli a ,= 0 i ∆ , 0, to miejsca zerowe dane są wzorami: x
1
=
−b−


2a
, x
2
=
−b+


2a
. (Jeśli ∆ = 0, to oba wzory dają tą samą liczbę ozna-
czaną przez x
0
.)
Uwaga 4.4. Parametr c oznacza miejsce przecięcia wykresu x osią OY (po-
nieważ oczywiście f(0) = a ∗ 0 +b ∗ 0 +c = c).
27
28 ROZDZIAŁ 4. FUNKCJA KWADRATOWA
4.2 Rysowanie wykresu funkcjia kwadratowej.
Jeśli chcemy narysować wykres funkcji kwadratowej, to:
1. wyliczamy wierzchołek W(p, q) i zaznaczamy go na wykresie,
2. zaznaczamy punkt (0, c) - miejsce przecięcia z osią OY ,
3. korzystając z faktu, że parabola ma oś symetrii (jest to prosta o równa-
niu x = p) i zaznaczamy punkt symetryczny do (0, c) który ma współ-
rzędne (2p, c),
4. jeśli istnieją miejsca zerowa i są łatwe do obliczenia, zaznczamy je na
osi OX,
5. przez otrzymane punkty prowadzimy krzywą o kształcie możliwie naj-
bardziej zbliżonym do paraboli (pamiętając o symetryczności, o niezła-
mywaniu ramion i o gładkim wierzchołku).
Uwaga 4.5. Może się zdarzyć, że z kroków 1 −4 dostajemy zaledwie jeden
punkt (np. dla funkcji f(x) = x
2
+ 4). Wtedy należy wyliczyć wartość np.
dla x = 1 (wybieramy takie parametry x dla których obliczenia są możliwie
najprostsze) i otrzymany punkt, wraz z punktem do niego symetrycznym,
zazanczamy na rysunku.
Należy pamiętać, że w zasadzie, mamy 6 „różnych” parabol (co możesz
powiedzieć o wielkościach ∆ oraz a dla każdego z przypadków?):
tu będzie rysunek (przypadki ze względu na znak a oraz ∆)
Dlatego po przeczytaniu dowolnego zadania z funkcją kwadratową, należy
zastanowić się, które z tych sześciu parabol spełniają założenia tego zadania,
a następnie opisać je w terminach ∆ oraz a.
4.3. WZORY VIETE’A. 29
4.3 Wzory Viete’a.
Poznamy dwa wzory które ułatwiają bardzo wiele obliczeń. Zapamiętanie ich
i częste stosowanie, pozwala rozwiązać wiele zadań, które bez tych wzorów
mogłby być dość skomplikowane.
Fakt 4.6 (wzory Viete’a). Jeśli a ,= 0 i ∆ , 0, to:

x
1
+x
2
=
−b
a
x
1
x
2
=
c
a
Uwaga 4.7. Wzory Viete’a pozwalają powiedzieć coś o x
1
i x
2
bez potrzeby
wyliczania tych liczb.
Przykład 4.8 (zastosowanie wzorów Viete’a). Niech f(x) = x
2
− 8x + 6.
Wyróżnik tego trójmianu ∆ wynosi 40, co oznacza, że funkcja ma dwa miejsca
zerowe x
1
oraz x
2
. Łato zauważyć, że oba miejsca zerowe będą liczbami nie
wymiernymi. Jednak wiele rzeczy o tych pierwiastkach można powiedzieć,
nie znając ich dokładnej wartości. Zapiszmy wzory Viete’a dla tej funkcji:

x
1
+x
2
= 8
x
1
x
2
= 6
Odrazu widać stąd, że obie liczby x
1
i x
2
są dodatnie (dlaczego?). Bez wyli-
czania wartości tych pierwiastków można również powiedzieć (policzyć), że:
a) suma kwadratów x
1
i x
2
wynosi: x
2
1
+x
2
2
= (x
1
+x
2
)
2
−2x
1
x
2
= 8
2
−2∗6 =
64 −12 = 52,
b) suma odwrotności x
1
i x
2
wynosi:
1
x
1
+
1
x
2
=
x
2
+x
1
x
1
x
2
=
8
6
=
4
3
,
c) odległość x
1
i x
2
wynosi: [x
1
−x
2
[ =

(x
1
−x
2
)
2
=

x
2
1
−2x
1
x
2
+x
2
2
=

(x
1
+x
2
)
2
−4x
1
x
2
=

8
2
−4 ∗ 6 =

40,
oraz każde inne wyrażenie symetryczne ze względu na x
1
i x
2
.
4.4 Funkcja kwadratowa w różnej postaci.
Istnieje wiele postaci zapisu wzoru funkcji kwadratowej. Poniżej zebrano kilka
najczęściej używanych form, wraz z podanymi zaletami każdego ze sposobów.
1. Postać ogólna: f(x) = ax
2
+ bx + c - „widać” punkt przecięcia z osią
OY , łatwo otrzymać wzory Viete’a.
30 ROZDZIAŁ 4. FUNKCJA KWADRATOWA
2. Postać kanoniczna: f(x) = a(x − p)
2
+ q - „widać” wierzchołek oraz
liczbę miejsc zerowych.
3. Postać iloczynowa: f(x) = a(x −x
1
)(x −x
2
) (istnieje tylko wtedy, gdy
∆ , 0, co więcej gdy ∆ = 0 skraca się do zapisu f(x) = a(x − x
0
)
2
) -
„widać” miejsca zerowe.
Warto znać podane wyżej zapisy, tak aby można było w odpowiednich za-
dania odrazu zastosować odpowiedni zapis i odczytać możliwie jak najwięcej
informacji bez wykonywania dodatkowych obliczeń.
4.5 Własności funkcji kwadratowej.
Poniżej zebrano podstawowe własności funkcji kwadratowej.
1. Zbiór wartości funkcji kwadratowej. Jeśli a > 0, to zbiorem war-
tości jest przedział ¸q, ∞), jeśli natomiast a < 0, to zbiorem wartości
jest przedział (−∞, q). Czy wiesz dlaczego?
2. Monotoniczność. Żadna funkcja kwadratowa nie jest monotoniczna,
a jedynie przedziałami monotoniczna. Jeśli a > 0, to funkcja maleje w
przedziale (−∞, p) a rośnie w przedziale (p, ∞). Natomiast, jeśli a < 0,
to funkcja rośnie w przedziale (−∞, p) natomiast rośnie w przedziale
(p, ∞).
3. Różnowartościowość. Żadna funkcja kwadratowa nie jest różnowar-
tościowa, a co za tym idzie nie posiada funkcji odwrotnej.
4.6 Funkcja kwadratowa określona na prze-
dziale domkniętym.
Bardzo często rozwiązanie problemu sprowadza się do rozważenia funkcji:
f(x) = ax
2
+bx+c przy założeniu, że x ∈ ¸r
1
, r
2
), gdzie r
1
oraz r
2
to dowolne
liczby rzeczywiste takie, że r
1
< r
2
. Co prawda funkcja ta jest dana wzorem
funkcji kwadratowej, ale jej dziedziną nie jest cały zbiór liczb rzeczywistych
a jedynie przedział ¸r
1
, r
2
). Mówimy, że obcinamy funkcję kwadratową do
przedziału ¸r
1
, r
2
). Wykresem tej funkcji nie jest cała parabola, a jedynie jej
fragment zawarty między prostymi x = r
1
oraz x = r
2
(łączeni z punktami
końcowymi).
4.7. ZADANIA 31
Problem 4.9. Rozważ funkcję f(x) = x
2
obciętą do różnych przedziałów, np:
x ∈ ¸−1, 2), x ∈ ¸1, 2), x ∈ ¸0, 3), x ∈ ¸−2, −1). Spróbuj omówić „typy”
otrzymanych wykresów. Zauważmy, że otrzymane funkcje mogą mieć różne
własności - inne niż funkcja przed obcięciem. W pewnych sytuacjach może-
my otrzymać funkcję monotoniczną, różnowartościową, ze zmniejszoną liczbą
miejsc zerowych itd. Najważniejszą nową własnością jest fakt, że każda taka
funkcja posiada wartość najmniejszą oraz wartość najmniejszą (mówimy, że
funkcja osiąga swoje kresy).
Przykład 4.10 (wartość największa i najmniejsza). Rozważmy poniższe
funkcje. Wszystkie dane będą jednym wzorem f(x) = x
2
−4.
1. Niech w tym przypadku, dziedziną funkcji będzie cały zbiór liczb rze-
czywistych. Wtedy, nasza funkcja posiada wartość najmniejszą, która
wynosi −4 i jest osiągana dla x = 0, ale nie posiada wartości najwięk-
szej.
2. Obetnijmy dziedzinę do przedziału x ∈ ¸−1, 1). Otrzymujemy nową
(inną!) funkcję. Podobnie jak poprzednio posiada ona wartość najwięk-
szą −4 którą osiąga dla x = 0. W odróżnieniu jednak od poprzedniej, ta
funkcja posiada również wartość największą −3, którą osiąga w dwóch
miejsach, dla x = ±1.
3. Niech teraz, dziedziną naszej nowej funkcji będzie inny przedział - x ∈
¸1, 2). Taka funkcja posiada wartość najmniejszą, która wynosi −3 i
jest osiągana dla x = 1 oraz wartość największą, która wynosi 0 i jest
osiągana dla x = 2.
Aby lepiej zrozumieć powyższy przykład, wykonaj odpowiednie rysunki.
4.7 Zadania
Zadanie 4.1. Dla podanych funkcji znajdź postać ogólną, kanoniczną, ilo-
czynową, wierzchołek paraboli i miejsca zerowe:
a) f(x) = 2x
2
+ 6x + 8,
b) f(x) = 2(x −3)
2
,
c) f(x) = (x + 3)
2
−6,
d) f(x) = 2x
2
+ 6x.
32 ROZDZIAŁ 4. FUNKCJA KWADRATOWA
Zadanie 4.2. Naszkicuj wykresy funkcji z zadania 1, podaj przedziały mo-
notoniczności i zbiór wartości.
Zadanie 4.3. Wyznacz wartości współczynników b i c funkcji f(x) = x
2
+
bx +c tak, aby:
a) do wykresu tej funkcji należały punkty (1, 1) oraz (0, −5),
b) do wykresu tej funkcji należały punkty (3, 9) oraz (−1, −9),
c) funkcja ta miała dwa miejsca zerowe 2 i −3,
d) funkcja ta miała dokładnie jedno miejsce zerowe 3,
e) funkcja ta osiągnęła minimum równe 5 dla x = −2,
f) jej wykres przecinał oś OY w punkcie (0, 3) i był styczny do osi OX.
Rozwiązania zobrazuj na odpowiednim rysunku.
Zadanie 4.4. Dla jakich wartości parametru m podana funkcja posiada do-
kładnie jedno miejsce zerowe:
a) f(x) = mx
2
+ 3x + 4,
b) f(x) = x
2
−mx + 2,
c) f(x) = (m+ 1)x
2
−2(m+ 1)x + 3m.
Zadanie 4.5. Wyznacz największą i najmniejszą wartość funkcji f w poda-
nym przedziale:
a) f(x) = −2x
2
+ 2x −1, x ∈ ¸0, 2),
b) f(x) = x
2
+ 4x −2, x ∈ ¸−1, 2),
c) f(x) = x −x
2
. x ∈ ¸0, 2).
Zadanie 4.6. Wyróżniki podanych trójmianów są dodatnie (sprawdź to!).
Oblicz sumę i iloczyn miejsc zerowych każdego z trójmianów (bez wyliczania
wartości tych miejsc zerowych):
a) f(x) = x
2
−8x + 12,
b) f(x) = 2x
2
−3x −1,
c) f(x) = −3x
2
+ 5x + 2,
4.7. ZADANIA 33
d) f(x) =
1
2
x
2
+ 4x −3.
Jakiego znaku są miejsca zerowe każdego z tych trójmianów?
Zadanie 4.7. Dla jakich wartości parametru m funkcja f(x) = x
2
+ (m−
1)x + 3:
a) przyjmuje tylko wartości dodatnie,
b) przyjmuje tylko wartości ujemne,
c) jest funkcją parzystą.
Zadanie 4.8. Poniższe wyrażenia przedstaw za pomocą x
1
+x
2
oraz x
1
x
2
:
a) x
3
1
+x
3
2
,
b)
1
x
2
1
+
1
x
2
2
,
34 ROZDZIAŁ 4. FUNKCJA KWADRATOWA
Rozdział 5
Równania i nierówności
kwadratowe
5.1 Równanie kwadratowe.
Definicja 5.1 (równanie kwadratowe). Równaniem kwadratowym nazywa-
my równanie postaci:
ax
2
+bx +c = 0 gdzie a ,= 0, b, c ∈ R.
Przykład 5.2. Rozważmy równanie: (m − 1)x
2
− 2mx + m = 0 (m ∈ R
jest parametrem). W zależności od wartości parametru, zachodzi jeden z
przypadków:
• jest to równanie liniowe dla m = 1,
• jest to równanie kwadratowe dla m ,= 1.
5.1.1 Liczba rozwiązań równania kwadratowego.
Fakt 5.3 (liczba rozwiązań równania kwadratowego). Jeśli ∆ > 0, to rów-
nanie kwadratowe ma dwa rozwiązania: x =
−b−


2a
lub x =
−b+


2a
. Jeśli
∆ = 0, to równanie kwadratowe ma jedno rozwiązanie, x =
−b
2a
. Jeśli ∆ < 0,
to równanie kwadratowe nie ma rozwiązań - jest sprzeczne.
Przykład 5.4. Zastanówmy się ile rozwiązań, w zależności od parametru m,
ma równanie mx
2
+4x −1 = 0. Zauważmy, że jeśli m = 0, to powyższe rów-
nanie, nie jest równaniem kwadratowym i redukuje się do równania postaci:
4x − 1 = 0, które jako równanie liniowe, oczywiście ma jedno rozwiązanie
(x =
1
4
). Jeśli natomiast m ,= 0, to mamy doczynienia z równaniem kwadra-
towym. Możemy wobec tego policzyć deltę: ∆ = 16 + 4m (należy pamiętać,
35
36 ROZDZIAŁ 5. RÓWNANIA I NIERÓWNOŚCI KWADRATOWE
że obliczona ∆ istnieje tylko w przypadku gdy m ,= 0). Łatow zatem poli-
czyć, że jeśli m > −4 (przy założeniu m ,= 0 !) to ∆ > 0, czyli równanie ma
wówczas dwa różne pierwiastki. Jeśli m = −4, tp ∆ = 0, co daje równanie
tylko z jednym pierwiastkiem. Jeśli natomiast m < −4, to ∆ < 0, wobec
czego równanie jest sprzeczne. Zbierzmy uzyskane wyniki:
• Jeśli m ∈ (−4, 0) ∪ (0, ∞), to równanie ma 2 rozwiązania.
• Jeśli m = −4 ∨ m = 0, to równanie ma 1 rozwiązanie.
• Jeśli m ∈ (−∞, −4), to równanie nie ma rozwiązań.
5.2 Nierówność kwadratowa.
Definicja 5.5. Nierównością kwadratową nazywać będziemy nierówności po-
staci: ax
2
+bx +c < 0, ax
2
+bx +c > 0, ax
2
+bx +c ,= 0, ax
2
+bx +c , 0.
gdzie a ,= 0, oraz a, b, c ∈ R.
5.2.1 Graficzne przedstawienie nierówności kwadrato-
wej.
Przy rozwiązywaniu nierówności kwadratowych, często najwygodniejszym
sposobem jest skorzystanie z metody graficznej, która daje szybki i dokładny
wynik. Aby rozwiązać nierówność kwadratową, postępujemy w następujący
sposób. Szkicujemy przybliżony wykres funkcji kwadratowej danej wzorem
z nierówności, przy czym najbardziej interesują nas w nim miejsca zerowe
funkcji (nie musimy wyliczać współrzędnych wierzchołka, miejsca przecięcia
z osią OY itd. - najczęściej w ogóle nie rysujemy osi OY !). Następnie pa-
trzymy dla jakich wartości x naszkicowany wykres jest ”nad” osią OX, a dla
jakich ”pod” osią OX. Odpowiednio dla danej nierówności, wybieramy prze-
dział który jest rozwiązaniem nierówności. Powyższe rozumowanie pokażemy
na kilku przykładach.
Przykład 5.6. Rozwiążemy nierówność x
2
−6x + 8 > 0. Wykresem funkcji
danej wzorem f(x) = x
2
−6x +8 jest parabola o ramionach skierowanych w
górę, posiądająca dwa miejsca zerowe x
1
= 2 oraz x
2
= 4. Stąd otrzymujemy
szybko odpowiedź: x ∈ (−∞, 2) ∪ (4, ∞). (Narysuj samodzielnie odpowiedni
rysunek i sprawdź czy rozumiesz, skąd wzięła się odpowiedź!)
Przykład 5.7. Pokażemy teraz, dla jakich wartości parametru m, rozwiąza-
niem nierówności: 2x
2
+4x+m , 0, jest zbiór wszystkich liczb rzeczywistych.
5.3. ZADANIA 37
Wykresem lewej strony nierówności jest parabola o ramionach skierowa-
nych w górę (dlaczego?). Aby każda liczba rzeczywista spełniała tą nierów-
ność, parabola ta powinna ”nie schodzić” poniżej osi OX, tzn. w całości
musi znajdować się nad osią OX lub ewentualnie może się z nią stykać.
Stąd dostajemy warunek ∆ · 0 (dlaczego?). Ponieważ ∆ = 16 −8m, zatem
m , 2. Zatem rozwiązaniem naszej nierówności 2x
2
+ 4x + m , 0 będzie
cały zbiór liczb rzeczywistych, wtedy i tylko wtedy, gdy m ∈ ¸2, ∞). (Nary-
suj odpowiedni rysunek i zastanów się, czy rozumiesz jak otrzymaliśmy taką
odpowiedź!)
Przykład 5.8. Rozważmy nierówność (5 −k)x
2
−2(1 −k)x +2(1 −k) < 0,
gdzie k ∈ R jest parametrem. Zastanówmy się dla jakich wartości tego para-
metru, rozwiązaniem nierówności jest zbiór wszystkich liczb rzeczywistych.
Pierwsze spostrzeżenie jest takie, że jedynie dla k ,= 5, dana nierówność
jest rzeczywiście nierównością kwadratową. Dla k = 5 nierówność sporwadza
się do nierówności liniowej 8x−8 < 0, której rozwiązaniem nie jest cały zbiór
liczb rzeczywistych, tylko przedział x ∈ (−∞, 1). Stąd napewno k = 5 nie
jest szukanym k. W dalszych rozważaniach zakładamy więc, że k ,= 5.
Skoro k ,= 5, to rozważana nierówność jest nierównością kwadratową i
wykresem jej lewej strony jest parabola. Rozwiązaniem będzie cały zbiór
liczb rzeczywistych wtedy i tylko wtedy, gdy cała parabola będzie leżeć pod
osią OX, czyli a < 0 (ramiona muszą być skierowane w dół) oraz ∆ < 0 (nie
może być miejsc zerowych). Otrzymujemy zatem następujące warunki:





k ,= 5
a = 5 −k < 0
∆ = 4(1 −k)
2
−8(5 −k)(1 −k) < 0
Drugi warunek daje k > 5, a trzeci: k ∈ (−∞, 1)∪(9, ∞). Częścią wspólną
wszystkich warunków jest szukana odpowiedź, czyli: k ∈ (9, ∞).
5.3 Zadania
Zadanie 5.1. Rozwiąż równanie:
a) (3x −8)
2
−(4x −6)
2
+ (5x −2)(5x + 2) = 96,
b) (2x −7)
2
+ (3x −5)
2
+ (4x −9)(4x + 9) = 2(64 −29x).
Zadanie 5.2. Zbadaj liczbę pierwistków równania x
2
−6x +5 = m w zależ-
ności od paramteru m. Zadanie rozwiąż na dwa sposoby: analitycznie oraz
graficznie. Który ze sposobów jest efektywniejszy?
38 ROZDZIAŁ 5. RÓWNANIA I NIERÓWNOŚCI KWADRATOWE
Zadanie 5.3. W zależności od paramteru m podaj liczbę pierwiastków rów-
nania:
a) x
2
−m
2
= 2mx + 1,
b) mx
2
+mx +m = 0,
c) (m−5)x
2
+ (5 −m)x −3m = 0.
Zadanie 5.4. Dla jakich wartości parametru m równanie (m−1)x
2
−2mx+
m−2 = 0 ma 2 różne, ujemne pierwiastki rzeczywiste?
Zadanie 5.5. Rozwiąż nierówności:
a) x
2
−8x + 12 < 0,
b) x
2
< −4(x + 1),
c) 2x(x −10) , 4(x −8),
d) x(x + 19) · 3(18 + 5x).
Zadanie 5.6. Dla jakich wartości paramteru m zbiorem rozwiązań nierów-
ności jest cały zbiór R?
a) x
2
−mx +m+ 3 > 0,
b) (m
2
+ 5m−6)x
2
−2(m−1)x + 3 , 0,
c) −x
2
+ 4mx + 13 > 0.
Zadanie 5.7. Dla jakich wartości parametru m równanie ma dokładnie jeden
pierwiastek. Znajdź ten pierwiastek.
a) mx
2
+ 2(m−1)x +m−3 = 0,
b) x
2
+mx +m+ 3 = 0,
c) (m+ 1)x
2
−2x +m−1 = 0.
5.4. PRZYKŁADYTYPOWYCHZASTOSOWAŃFUNKCJI KWADRATOWEJ WZADANIACH.39
5.4 Przykłady typowych zastosowań funkcji
kwadratowej w zadaniach.
W tym podrozdziale zebrano kilka przykładów zadań, w których pojawia
się funkcja, równanie bądź nierówność kwadratowa. Przeanalizuj poniższe
przykłady i upewnij się, czy wszystko jest zrozumiałe.
Przykład 5.9. Zadanie: Wyznacz wartości parametru m, dla których rów-
nanie (m+1)x
2
−4mx +2m+3 = 0 ma dwa różne pierwiastki tego samego
znaku.
Rozwiązanie: Jeśli m = −1, to równanie redukuje się do: 4x+1 = 0 i nie
spełnia warunków zadania (to równanie liniowe nie może mieć dwóch różnych
pierwiastków tego samego znaku). Jeśli natomiast m ,= −1, to równanie jest
kwadratowe. Wtedy ilość pierwiastków zależy od ∆, a znak pierwiastków
ustalamy ze wzorów Viete’a. Otrzymujemy następujące warunki:





m ,= −1
∆ > 0
c
a
> 0
Drugi warunek daje nam sumę przedziałów: m ∈ (−∞, −
1
2
) ∪(3, ∞). Z trze-
ciego warunku mamy: m ∈ (−∞, −
3
2
) ∪ (−1, ∞). Odpowiedzią będzie część
wspólna otrzymanych wyników.
Odpowiedź: Równanie ma dwa pierwiastki tego samego znaku, gdy m ∈
(−∞, −
3
2
) ∪ (−1, −
1
2
) ∪ (3, ∞).
Przykład 5.10. Zadanie: Wyznacz wartości parametru m, dla których war-
tość bezwzględna różnicy pierwiastków równania: x
2
+mx+12 = 0 jest równa
1.
Rozwiązanie: Jest to równanie kwadratowe, więc aby móc mówić o róż-
nicy pierwiastków, musimy mieć pewność że istnieją dwa różne pierwiastki.
Mamy więc:

∆ > 0
[x
1
−x
2
[ = 1
Z pierwszego warunku mamy:
∆ = m
2
−48
m
2
−48 > 0
m ∈ (−∞, −4

3) ∪ (4

3, ∞)
40 ROZDZIAŁ 5. RÓWNANIA I NIERÓWNOŚCI KWADRATOWE
Drugi warunek przekształcamy tak aby można było skorzystać ze wzorów
Viete’a. Warunek [x
1
− x
2
[ = 1 jest spełniony, wtedy i tylko wtedy, gdy
(x
1
−x
2
)
2
= 1 (czy wiesz dlaczego?). Przeksztłacimy wyrażenie (x
1
−x
2
)
2
:
(x
1
−x
2
)
2
= (x
1
+x
2
)
2
−4x
1
x
2
=
b
2
a
2
−4
c
a
=
b
2
−4ac
a
2
=

a
2
A stąd mamy, że:
m
2
−48
1
= 1
m
2
= 49
m = 7 ∨ m = −7
Odpowiedzią jest część wspólna wyników z oby warunków. W tym przypadku
tą część wspólną stanowi dokładnie to co wyszło z warunku drugiego.
Odpowiedź: Zadanie jest spełnione dla m ∈ ¦−7, 7¦.
Przykład 5.11. Zadanie: Wyznacz wartości parametru m, dla których rów-
nanie (m+1)x
2
−4mx +2m+3 = 0 ma dwa różne pierwiastki tego samego
znaku.
Rozwiązanie: Jeśli m = −1, to równanie redukuje się do: 4x+1 = 0 i nie
spełnia warunków zadania (to równanie liniowe nie może mieć dwóch różnych
pierwiastków tego samego znaku). Jeśli natomiast m ,= −1, to równanie jest
kwadratowe. Wtedy ilość pierwiastków zależy od ∆, a znak pierwiastków
ustalamy ze wzorów Viete’a. Otrzymujemy następujące warunki:





m ,= −1
∆ > 0
c
a
> 0
Drugi warunek daje nam sumę przedziałów: m ∈ (−∞, −
1
2
) ∪(3, ∞). Z trze-
ciego warunku mamy: m ∈ (−∞, −
3
2
) ∪ (−1, ∞). Odpowiedzią będzie część
wspólna otrzymanych wyników.
Odpowiedź: Równanie ma dwa pierwiastki tego samego znaku, gdy m ∈
(−∞, −
3
2
) ∪ (−1, −
1
2
) ∪ (3, ∞).
Przykład 5.12. Zadanie: Wyznacz wartości parametru m, dla których licz-
ba 5 leży pomiędzy pierwiastkami równania: x
2
+ 4mx + 3m
2
= 0.
Rozwiązanie: Wykresem funkcji f(x) = x
2
+4mx+3m
2
jest parabola o
ramionach skierowanych w górę. Jeśli ∆ > 0, to ma ona dwa miejsca zerowe.
Co więcej 5 leży pomiędzy tymi pierwiastkami, wtedy i tylko wtedy, gdy
f(5) < 0 (czy wiesz dlaczego? - sporządź szkic wykresu funkcji i spróbuj to
wyjaśnić!). Zatem:
5.4. PRZYKŁADYTYPOWYCHZASTOSOWAŃFUNKCJI KWADRATOWEJ WZADANIACH.41

∆ > 0
25 + 20m+ 3m
2
Obliczenia przeprowadzamy podobnie do poprzednich przykładów. (Ze wzglę-
du na to podobieństwo pomijamy je tutaj - doprowadź obliczenia do końca i
sprawdź odpowiedź!)
Odpowiedź: Zadanie jest spełnione dla m ∈ (−5, −
5
3
).
Przykład 5.13. Zadanie: Wyznacz wartości parametru m, dla których rów-
nanie: x
2
+4mx+3m
2
= 0 ma dwa pierwiastki, które są sinusem i cosinusem
tego samego kąta ostrego.
Rozwiązanie: Oczywiście muszą istnieć dwa różne pierwiastki, czyli ∆ >
0. Aby były one sinusem i cosinusem tego samego kąta, musi zachodzić rów-
ność x
2
1
+ x
2
2
= 1 (czy wiesz dlaczego musi zajść ten warunek? przypomnij
sobie „słynną” jedynkę trygonometryczną!). Chcemy również, aby kąt był
ostry - czyli x
1
, x
2
> 0 (dla kątów ostry zarówno sinus jak i cosinus, przyj-
mują wartości nieujemne). Mamy zatem warunki:





∆ > 0
x
2
1
+x
2
2
= 1
x
1
> 0 ∧ x
2
> 0
Dwa ostatnie warunki sprowadzamy do wzorów Viete’a:
x
2
1
+x
2
= 1 ⇔
b
2
a
2
−2
c
a
= 1
x
1
> 0 ∧ x
2
> 0 ⇔


b
a
> 0
c
a
> 0
Pozostaje tylko dokończyć obliczenia, które są bardzo podobne do tych,
które wykonywaliśmy w poprzednich przykładach.
Odpowiedź: Zadanie jest spełnione dla m =

15.
Przykład 5.14. Zadanie: Funkcja f : R → N przyporządkowuje każdej
liczbie m ∈ R liczbę rozwiązań równania mx
2
+ mx + 2 = 0. Naszkicuj
wykres funkcji f.
Rozwiązanie: Zauważmy, że dla m = 0 równanie to nie jest kwadratowe
i upraszcza się do: 2 = 0. Takie równanie jest oczywiście sprzeczne. Wniosek:
dla m = 0 mamy zero rozwiązań (czyli f(0) = 0).
Jeśli m ,= 0, to rozpatrywane równanie jest kwadratowe i liczba rozwiązań
zależy od ∆: ∆ = m
2
−8m.
42 ROZDZIAŁ 5. RÓWNANIA I NIERÓWNOŚCI KWADRATOWE
Jeśli więc m
2
−8m > 0 (i m ,= 0) to mamy 2 rozwiązania. Tak dzieje się
dla m ∈ (−∞, 0) ∪ (8, ∞). Dla m = 8 mamy 1 rozwiązanie. Dla m ∈ (0, 8)
równanie nie ma rozwiązań.
Zatem możemy już podać wzór na funkcję f:
f(x) =





0 dla m ∈ ¸0, 8)
1 dla m = 8
2 dla m ∈ (−∞, 0) ∪ (8, ∞)
Teraz wystarczy tylko narysować wykres funkcji f korzystając z poda-
nego wyżej wzoru. Dokończenie tego zadania pozostawiamy jako ćwiczenie
czytelnikowi.
Przykład 5.15. Zadanie: Dla jakich wartości parametru m, suma kwadra-
tów rozwiązań równania równania: x
2
−mx +m−1 = 0 jest najmniejsza?
Rozwiązanie: Sprawdźmy najpierw kiedy w ogóle istnieją dwa pierwiast-
ki, czyli kiedy ∆ > 0.
∆ = m
2
−4(m−1) = m
2
−4m+ 4 = (m−2)
2
Zatem dwa (różne) pierwiastki istnieją gdy m ,= 2.
Suma kwadratów pierwiatsków saje się zapisać wzorami Viete’a, jako:
x
2
1
+x
2
1
=
b
2
a
2
−2
c
a
.
Stąd:
x
2
1
+x
2
2
= m
2
−2(m−1) = m
2
−2m+ 2.
Rozważmy zatem funkcję f(m) = m
2
−2m+2, gdzie m ∈ R¸¦2¦. Wykre-
sem tej funkcji jest parabola z wymazanym punktem nad m = 2 (nie jest to
na szczęście wierzchołek tej paraboli). Po naszkicowaniu tej paraboli, łatwo
przekonać się, że najmniejszą wartość, funkcja f osiąga dla m = 1.
Odpowiedź: Dla m = 1 suma kwadratów pierwiastków danego równania
jest najmniejsza. (Czy rozumiesz skąd wzięła się ta odpowiedź?)
5.4.1 Zadania dodatkowe
Po przeanalizowaniu powyższych przykładów, samodzielne rozwiązanie kilku
podobnych zadań nie powinno spawić Ci problemu.
Zadanie 5.8. Wyznacz wartości parametru m, dla których równanie (m−
1)x
2
+ 2mx + 3m−2 = 0 ma dwa pierwiastki o różnych znakach.
5.4. PRZYKŁADYTYPOWYCHZASTOSOWAŃFUNKCJI KWADRATOWEJ WZADANIACH.43
Zadanie 5.9. Wyznacz wartości parametru m, dla których równanie: x
2

2x + 1 = 2xm+m
2
ma dwa różne pierwiastki dodatnie.
Zadanie 5.10. Wyznacz wartości parametru m, dla których iloczyn pier-
wiastków równania: (m−3)x
2
−(m+ 2)x + 1 = 0 jest większy od 2.
Zadanie 5.11. Wyznacz wartości parametru m, dla których równanie: x
2
+
(6 −m)x+2(6 −m) = 0, ma dwa rozwiązania, takie, że suma ich kwadratów
jest najmniejsza.
Zadanie 5.12. Wyznacz wartości parametru m, dla których pierwiastki rów-
nania: x
2
−2mx +m
2
−1 = 0 należą do przedziału (−2, 4).
Zadanie 5.13. Wyznacz wartości parametru m, dla których równanie: 3x
2
+
mx +
3
2
= 0 ma dwa rozwiązania, które są sinusem i cosinusem tego samego
kąta.
Zadanie 5.14. Funkcja f przyporządkowuje każdej liczbie m ∈ R liczbę
rozwiązań równania:
a) x
2
+mx +m = 0,
b) (m+ 2)x
2
+ 6mx + 4m−1 = 0.
Naszkicuj wykres funkcji f.
44 ROZDZIAŁ 5. RÓWNANIA I NIERÓWNOŚCI KWADRATOWE
Rozdział 6
Wartość bezwzględna
Zbiór liczb rzeczywistych (który oznaczamy przez R) można przedstawić gra-
ficznie jako zbiór punktów na osi liczbowej (tzn. na prostej „wyposażonej” w
zwrot, punkt oznaczony jako zero i jednostkę). Każdej liczbie rzeczywistej x
odpowiada na takiej osi dokładnie jeden punkt.
Definicja 6.1 (wartość bezwzględna). Wartością bezwzględną liczby x na-
zywamy odległość punktu odpowiadającego tej liczbie na osi liczbowej, od
punktu zero i oznaczamy przez [x[.
Przykład 6.2. Jeśli zaznaczymy na osi liczbowej liczbę 4, to łatwo zauwa-
żymy, że jej odległość od zera wynosi 4, stąd [4[ = 4.
Przykład 6.3. Jeśli zaznaczymy na osi liczbowej liczbę −3, to widzimy, że
jej odległość od punktu zero wynosi 3, stąd [ −3[ = 3.
Przykład 6.4. Podobnie możemy pokazać, że na przykład: [5[ = 5, [−7[ = 7,
[0[ = 0, [
1
2
[ =
1
2
, [
−3
4
[ =
3
4
itd.
Widzimy więc, że obliczenie wartości bezwzględnej z liczby rzeczywistej
jest bardzo proste. Możemy przedstawić to w formie przepisu:
• jeśli liczba x jest dodatnia lub jeśli jest zerem, to [x[ = x,
• w przeciwnym wypadku (jeśli liczba x jest ujemna), tp [x[ = −x.
W ten sposób otrzymaliśmy wzór, który często podaje się wręcz jako definicję
wartości bezwzględnej:
[x[ =

x dla x , 0
−x dla x < 0.
45
46 ROZDZIAŁ 6. WARTOŚĆ BEZWZGLĘDNA
6.1 Własności wartości bezwzględnej.
Poniższy fakt zbiera podstawowe własności wartości bezwzględnej.
Fakt 6.5. Dla dowolnych liczb x, y ∈ R mamy:
1. [ −x[ = [x[,
2. [x[ , 0,
3. [x y[ = [x[ [y[,
4.

x
y

=
|x|
|y|
, przy założeniu y ,= 0,
5. [x −y[ = [y −x[.
Uwaga 6.6. Zauważmy, że dla sumy i różnicy na ogół nie są spełnione wła-
sności podobne do tych z punktu 3 i 4 powyższego faktu. Na przykład:
[(−3) + 4[ , = [ −3[ +[4[,
[5 −10[ , = [5[ −[10[.
6.2 Równania z wartością bezwzględną.
Definicja 6.7 (równanie podstawowe z wartością bezwzględną). Równaniem
podstawowym z wartością bezwzględną będziemy nazywać równanie postaci:
[coś[ = a,
gdzie a jest konkretną (ustaloną) liczbą rzeczywistą.
Przykład 6.8. Równania o których mówi definicja wyglądają na przykład
tak: [x[ = 2, [3x −4[ = 8, [x
2
−4x +1[ = 2, [3x −x
2
[ = 0, [4x +1[ = −3 itp.
Prezentowane tu równania, w których występuje wartość bezwzględna,
są bardzo proste. Z tego względu nazywamy je podstawowymi. W toku póź-
niejszych rozważań zajmiejmy się również przypadkami bardziej skompliko-
wanymi, gdzie na przykład niewiadoma będzie zarówno wewnątrz wartości
bezwzględnej jak i poza nią, lub takie gdzie będzie więcej niewiadomych.
Poniższy fakt umożliwia rozwiązywanie równań podstawowych z warto-
ścią bezwzględną.
Fakt 6.9. W zależości od wartości parametru a zachodzi jeden z przypadków.
6.3. NIERÓWNOŚCI Z WARTOŚCIĄ BEZWZGLĘDNĄ. 47
1. Jeśli a < 0, to równanie [coś[ = a nie ma rozwiązania.
2. Jeśli a = 0, to równanie [coś[ = a jest tożsame równaniu: coś = a.
3. Jeśli a > 0, to równanie [coś[ = a jest równoważne warunkom: coś =
a ∨ coś = −a.
Korzystając z powyższego faktu, rozwiążemy podane w poprzednim przy-
kładzie równania podstawowe. Sprawdź czy rozumiesz skąd wzięły się podane
niżej wyniki.
Przykład 6.10. Równanie [x[ = 2 ma dwa rozwiązania: x = 2 ∨ x = −2.
Przykład 6.11. Roziązenie równanie [3x−4[ = 8, sprowadza się do rozwią-
zania dwóch równań liniowych: 3x − 4 = 8 oraz 3x − 4 = −8. Daje to nam
odpowiedź: x = 4 ∨ x = −
4
3
.
Przykład 6.12. Aby rozwiązać równanie: [x
2
−4x+1[ = 2, musimy rozwią-
zać dwa równania kwadratowe:
x
2
−4x + 1 = 2 ∨ x
2
−4x + 1 = −2
x
2
−4x −1 = 0 ∨ x
2
−4x + 3 = 0.
W rezultacie otrzymujemy cztery możliwe rozwiązania: x = 2 −

5 ∨ x =
2 +

5 ∨ x = 1 ∨ x = 3.
Przykład 6.13. Równanie [3x − x
2
[ = 0 sprowadza się do 3x − x
2
= 0, co
bardzo łatwo daje się rozwiązać, bo jest to równanie tożsame z: x(3−x) = 0.
Czyli mamy dwa rozwiązania x = 0 ∨ x = 3.
Przykład 6.14. Równanie [4x + 1[ = −3 zgodnie z podanym faktem jest
sprzeczne.
6.3 Nierówności z wartością bezwzględną.
Po rozważaniach dotyczących prostych równań z wartością bezwzględną,
przyszedł czas na proste nierówności w których występuje wartość bezwzględ-
na.
Definicja 6.15 (nierówność podstawowa z wartością bezwzględną). Poję-
ciem nierówności podstawowej z wartością bezwzględną, będziemy określać
nierówności postaci: [coś[ > a, [coś[ , a, [coś[ < a lub [coś[ · a. Zakładamy,
że a jest dowolną, ustalną liczbą rzeczywistą.
48 ROZDZIAŁ 6. WARTOŚĆ BEZWZGLĘDNA
Przykład 6.16. Rozwiążemy prostą nierówność [x[ > 2. Jeśli przypomni-
my sobie definicję wartości bezwzględnej podaną w tym rozdziale, możemy
powiedzieć, że dana nierówność opisuje zbiór takich punktów na osi liczbo-
wej, których odległość od zera jest większa od 2. Aby „zobaczyć” rozwiąza-
nie wysraczy wykonać prosty rysunek (wykonaj go!) i odczytać odpowiedź:
x ∈ (−∞, −2) ∪ (2, ∞).
Przedstawimy poniżej fakty, które właściwie bazują na rozumowaniu z po-
wyższego przykładu i umożliwiają rozwiązanie wszystkich nierówności pod-
stawowych.
Fakt 6.17. Założmy, że a jest dowolną, ustaloną liczbą rzeczywistą dodatnią.
Wówczas mamy:
1. Nierówność [coś[ > a jest równoważna warunkom: coś > a lub coś <
−a.
2. Nierówność [coś[ , a jest równoważna warunkom: coś , a lub coś ·
−a.
3. Nierówność [coś[ < a jest równoważna warunkom: −a < coś < a.
4. Nierówność [coś[ · a jest równoważna warunkom: −a · coś · a.
Fakt 6.18. Założmy, że a jest dowolną, ustaloną liczbą rzeczywistą ujemną.
Wówczas mamy:
1. Nierówność [coś[ > a jest równoważna zapisowi: coś ∈ R.
2. Nierówność [coś[ , a jest równoważna zapisowi: coś ∈ R.
3. Nierówność [coś[ < a jest sprzeczna.
4. Nierówność [coś[ · a jest sprzeczna.
Fakt 6.19. Założmy, że a = 0. Wówczas mamy:
1. Nierówność [coś[ > a jest równoważna zapisowi: coś ,= 0.
2. Nierówność [coś[ , a jest równoważna zapisowi: coś ∈ R.
3. Nierówność [coś[ < a jest sprzeczna.
4. Nierówność [coś[ · a jest równoważna zapisowi: coś = 0.
Problem 6.20. Podaj interpretację geometryczną każdego z przypadków po-
wższych faktów.
6.4. PRZEKSZTAŁCENIAWYKRESÓWFUNKCJI Z UŻYCIEMWARTOŚCI BEZWZGLĘDNEJ.49
Korzystając z podanych faktów, pokażemy teraz jak rozwiązać proste
nierówności z wartością bezwzględną.
Przykład 6.21. Rozważmy nierówność: [4x −3[ > 1, Jest ona równoważna
warunkom:
4x −3 < −1 ∨ 4x −3 > 1.
Stąd mamy:
x <
1
2
∨ x > 1.
Czyli rozwiązaniem nierówności jest: x ∈ (−∞,
1
2
) ∪ (1, ∞).
Przykład 6.22. Rozważmy nierówność: [3−x[ · 2. Korzystając z podanych
wcześniej własności, wiemy że podana nierówność jest równoważna nierówno-
ści [x−3[ · 2. Taka nierówność natomiast jest równoważna dwóm warunkom,
które w skrócie zapisujemy:
−2 · x −3 · 2.
Aby otrzymać rozwiązanie wystarczy dodać do wszystkich stron nierówności
liczbę 3, co daje nam zapis: 1 · x · 5. Stąd mamy odpowiedź: x ∈ ¸1, 5),
6.4 Przekształcenia wykresów funkcji z uży-
ciem wartości bezwzględnej.
Przypuśćmy, że dana jest funkcja f(x) oraz wiemy jak wygląda jej wykres.
Zastanówmy się jak będzie wyglądać wykres funkcj g danej wzorem g(x) =
[f(x)[. Otóż jeśli dla pewnej wartości argumentu x wartość funkcji f jest
nieujemna (dodatnia lub równa zero), to nałożenie wartości bezwzględnej
niczego nie zmieni. Nastomiast jeśli dla pewnej wartości x wartości f(x) jest
ujemna, to wówczas wartość g(x) będzie liczbą przeciwną do f(x).
Fakt 6.23 (o wykresie funkcji z nałożoną wartością bezględną „na funkcję”).
Aby uzyskać wykres funkcji y = [f(x)[ z wykresu funkcji f(x) postępujemy w
następujący sposób:
• Punkty które leżą nad osią OX (lub na niej) pozostawiamy niezmienio-
ne.
• Punkty które leżą pod osią OX odbijamy symetrycznie względem tej osi
- czyli mówiąc potocznie odbijamy je do góry.
50 ROZDZIAŁ 6. WARTOŚĆ BEZWZGLĘDNA
Ćwiczenie: Narysuj wykresy funkcji f(x) = x
2
−4x +3. Następnie korzy-
stając z powyższego faktu narysuj wykres funkcji: g(x) = [x
2
−4x + 3[.
Zastanówmy się teraz jak, mając dany wykres funkcji f(x) narysować wy-
kres funkcji g danej wzorem g(x) = f([x[). Jeśli argument x jest nieujemny
(tzn. x , 0) to oczywiście g(x) = f(x) czyli wykres (dla x , 0 czyli po pra-
wej stronie osi OY ) pozostawiamy niezmieniony. Ponadto wiemy napewno,
że funkcja g(x) jest funkcją parzystą (bo dla każdego x z dziedziny mamy:
g(−x) = f([ −x[) = f(x) = g(x)). Zatem lewą stronę wykresu (względem osi
OY ) stanowi lustrzane odbicie strony prawej.
Fakt 6.24 (o wykresie funkcji z nałożoną wartością bezwzględną „na argu-
ment”). Aby uzyskać wykres funkcji y = f([x[) należy wyrzucić lewą stronę
wykresu y = f(x). Prawą stronę wykresu pozostawiamy bez zmian i odbijamy
symetrycznie, tak aby otrzymać wykres funkcji parzystej.
Ćwiczenie: Narysuj wykresy funkcji f(x) = 3x−1. Następnie korzystając
z powyższego faktu narysuj wykres funkcji: g(x) = f([x[) = 3[x[ −1.
Ćwiczenie: Narysuj wykresy funkcji f(x) = x
2
− 4x + 3. Następnie ko-
rzystając z powyższego faktu narysuj wykres funkcji: g(x) = f([x[) = [x[
2

4[x[ + 3.
Uwaga 6.25. Ze względu na to, że [x[
2
= x
2
, zapisy h(x) = x
2
− 6[x[ + 8
oraz h(x) = [x[
2
−6[x[ + 8 są równoważne. Bez względu na stosowany zapis,
postępujemy zgodnie z tym co podano w powyższym fakcie.
Uwaga 6.26. Ponieważ wiemy, że

x
2
= [x[, zatem funkcja g dana wzorem:
g(x) =

[f(x)]
2
jest równa funkcji [f(x)[.
Przykład 6.27. Zastanówmy się jak narysować wykres funkcji f(x) =

x
4
−4x
2
+ 4.
Przeksztłćmy wyrażenie podpierwiastkiem: x
4
−4x
2
+ 4 = (x
2
−2)
2
. Widać
więc, że

x
4
−4x
2
+ 4 =

(x
2
−2)
2
= [x
2
−2[. Wystarczy więc naszkicować
wykres funkcji y = x
2
−2 i zastosować odpowiedni z faktów podanych wyżej.
6.5 Zadania
Zadanie 6.1. Rozwiąż równanie:
a) [3x +x
2
[ = 2,
b) [2x −4[ = 5,
6.5. ZADANIA 51
c) [4x
2
+ 5x −7[ = −2,
d) [2 −5x[ = 0.
Zadanie 6.2. W zależności od parametru m podaj liczbę rozwiązań równa-
nia:
a) [2x −4[ = m,
b) [x
2
−5x + 4[ = m,
c) x
2
−5[x[ + 4 = m,
d) 3[x[ −2 = m+ 1,
e) () 2[x
2
+ 3x −4[ +m = 3,
Zadanie 6.3. Rozwiąż podane nierówności:
a) [3x + 6[ · 9,
b) 2[x[ < 2,
c) [x[ −1 · 0,
d) [x −4[ > 6,
e) 2[x[ + 2 , [x[,
f) [x[ −2 , 2[x[,
g) [4x
2
−4x + 3[ < 2,
h) [x
2
+ 6x −1[ > 15,
i) (x −2)
2
· 1.
Zadanie 6.4. Wierzchołkiem paraboli y = x
2
+ bx + c jest punkt P. Podaj
liczbę rozwiązań równania [x
2
+bx +c[ = 3, jeśli:
a) P = (1, −1),
b) P = (1, −3),
c) P = (1, 3),
d) P = (1, 6).
Odpowiedź znajdź posługując się interpretacją gemometryczną!
52 ROZDZIAŁ 6. WARTOŚĆ BEZWZGLĘDNA
Zadanie 6.5. Narysuj wykres funkcji:
a) f(x) = [4x
2
−3[,
b) f(x) =

x
4
−4x
2
+ 4,
c) f(x) =

x
2
−4x + 4,
d) f(x) = 3x
2
−2[x[ −1,
e) f(x) = −2x
2
−[x[ + 3.
Rozdział 7
Wielomiany
7.1 Podstawowe pojęcia
Definicja 7.1. Wielomianem stopnia n (n ∈ N) będziemy nazywać każdą
funkcję W : R →R daną wzorem:
W(x) = a
n
x
n
+a
n−1
x
n−1
+. . . +a
1
x +a
0
,
gdzie a
n
,= 0 oraz a
n
, a
n−1
, . . . , a
1
, a
0
∈ R. Liczby a
n
, a
n−1
, . . . , a
1
, a
0
zwy-
kło nazywać się współczynnikami. Liczba a
0
często nazywana jest również
wyrazem wolnym.
Przykład 7.2. Funkcja W(x) = 3x
7
+ 4x −2 jest wielomianem stopnia 7.
Przykład 7.3. Funkcja W(x) = (m−3)x
6
+4x
5
−3x+14 jest wielomianem,
ale stopień tego wielomianu zależy od wartości parametru m: dla m ,= 3
stopień W(x) wynosi 6 natomiast dla m = 3 stopień W(x) wynosi 5.
Uwaga 7.4 (funkcja liniowa i kwadratowa jako wielomiany). Funkcje linio-
wa i kwadratowa są wielomianami. Funkcja kwadratowa jest wielomianem
stopnia 2, funkcja liniowa postaci f(x) = ax +b, gdzie a ,= 0 jest oczywiście
wielomianem stopnia 1, jeśli a = 0 oraz b ,= 0 to jest to wielomian stopnia 0.
Dodatkowo przyjmuje się, że funkcja f(x) = 0 też jest wielomianem, a jego
stopień wynosi −∞.
7.2 Wykresy i własności wielomianów
Wykresem wielomianu jest krzywa, która przypomina nieskończenie długi
drut, który dla prostoty, będziemy w tej książce określać jako „wężyk”. Warto
wiedzieć, że dla każdego wielomianu zachodzi kilka faktów odnośnie jego
wykresu i własności:
53
54 ROZDZIAŁ 7. WIELOMIANY
• ilość miejsc zerowych wielomianu nie przekracza jego stopnia,
• ilość ekstremów lokalnych wielomianu jest mniejsza od jego stopnia.
Co więcej wiemy, że:
a) jeśli stopień wielomianu n jest parzysty, to:
• oba ramiona „wężyka” są skierowane w tą samą stronę (gdy a
n
> 0
to w górę, a gdy a
n
< 0 to w dół),
• może w ogóle nie być miejsc zerowych,
• jest nieparzysta ilość ekstremów, tzn. jedno, trzy, . . . lub n −1.
b) jeśli stopień wielomianu n jest nieparzysty, to:
• jedno ramię „wężyka” jest skierowane w górę, a drugie w dół (kieru-
nek prawego ramienia wyznaczamy z współczynnika a
n
),
• musi być przynajmniej jedno miejsce zerowe,
• jest parzysta ilość ekstermów lokalnych (tyle samo maksimów co mi-
nimów), tzn: zero, dwa, . . ., lub n −1.
Fakt 7.5. Wielomian jest funkcją parzystą wtedy i tylko wtedy, gdy „składa
się” wyłącznie z potęg parzystych (np. W(x) = ax
6
+bx
4
+cx
2
+d). Wielomian
jest funkcją nieparzystą wtedy i tylko wtedy, gdy „składa się” wyłącznie z potęg
nieparzystch (np. Q(x) = ax
7
+bx
3
+cx).
Uwaga 7.6. Wyraz wolny wielomianu to oczywiście potęga zerowa, czyli
parzysta.
Wniosek: Jeśli we wzorze wielomianu występują zarówno potęgi parzyste
jak i nie parzyste, to nie jest on określony względem parzystości (nie jest, ani
parzysty, ani nieparzysty).
7.2.1 Wielomian trzeciego stopnia
Podczas rozwiązywania różnych zadań często mamy doczynienia z wielomia-
nem stopnia 3. Ze względu na jego szczególny charakter, poniżej zebrano
różne jego własności. Należy jednak zaznaczyć, że zazwyczaj odnoszą się one
tylko do wielomianów stopnia trzy.
7.3. TWIERDZENIA DOTYCZĄCE WIELOMIANÓW 55
Własności wielomianu trzeciego stopnia. Wielomian trzeciego stopnia
ma następujące własnoći:
1. Wielomian stopnia 3 może mieć jedynie jedno, dwa lub trzy miejsca
zerowe.
2. Wielomian stopnia 3 albo ma dwa eksterema (jedno minimum i jedno
maksimum) albo nie ma ich wcale (i wtedy jest funkcją monotoniczną).
Zauważmy, że jeśli wielomian ma postać W(x) = ax
3
+bx
2
+cx+d oraz
a ,= 0, to pochodna tego wielomianu ma postać: W

(x) = 3ax
2
+2bx+c.
Możemy policzyć ∆ dla pochodnej. Jeśli ∆ jest dodatnia, to pochodna
ma dwa miejsca zerowe, więc badany wielomian ma dwa ekstrema. Jeśli
jednak ∆ · 0 to badany wielomian W jest monotoniczy (pochodna ma
stały znak) i w zależności od wartości a może być stale rosnący lub
stale malejący.
Problem 7.7. Zastanów się ile miejsc zerowych może mieć dowolna funkcja
(nie koniecznie wielomian!), która jest monotoniczna - to znaczy jest rosnąca,
lub malejąca, lub stała w całej swej dziedzinie.
7.3 Twierdzenia dotyczące wielomianów
W tym podrozdziale zebrano najważniejsze twierdzenia dotyczące wielomia-
nów. Zapoznaj się z treścią tych twierdzeń i sprawdź czy dokładnie rozumiesz
ich treść. Dobre poznanie tych twierdzeń jest o tyle ważne, że większość za-
dań o wielomianach (lub zadań w których w jakiejś postaci pojawiają się
wielomiany) wymaga użyć niektórych z nich.
Twierdzenie 7.8 (o rozkładzie). Każdy wielomian można rozłożyć na ilo-
czyn czynników stopnia nie większego niż 2.
Przykład 7.9. Rozłożymy kilka wilomianów na czynniki.
1. x
6
−6x
5
+ 9x
4
= x
4
(x
2
−6x + 9) = x x x x (x −3) (x −3),
2. 6x
5
−x
4
+x
3
= x x x (6x
2
−x + 1),
3. x
4
+x
2
+1 = (x
4
+2x
2
+1)−x
2
= (x
2
+1)
2
−x
2
= (x
2
+1−x)(x
2
+1+x).
Twierdzenie 7.10 (o dzieleniu wielomianów). Jeśli wielomian W(x) dzie-
limy przez Q(x) i dostajemy wynik P(x) i resztę R(x), to:
W(x) = P(x)Q(x) +R(x).
Co więcej stopień R(x) jest mniejszy niż stopień Q(x).
56 ROZDZIAŁ 7. WIELOMIANY
Twierdzenie 7.11 (twierdzenie Bezoute’a). Liczba a jest pierwiastkiem wie-
lomianu W(x) wtedy i tylko wtedy, gdy wielomian W(x) jest podzielny przez
dwumian (x −a).
Twierdzenie 7.12 (rozszerzone twierdzenie Bezoute’a). Reszta z dzielenia
wielomianu W(x) przez (x −a) wynosi W(a).
Twierdzenie 7.13 (o pierwiastkach wymiernych wielomianu o współczynni-
kiach całkowitych). Jeśli liczba
p
q
, gdzie p, q to liczby całkowite, jest pierwiast-
kiem wielomianu a
n
x
n
+a
n−1
x
n−1
+. . . +a
1
x+a
0
, gdzie wszystkie współczyn-
niki są całkowite, to p jest podzielnikiem a
0
, natomiast q jest podzielnikiem
a
n
,
7.4 Wiadomości dodatkowe
7.4.1 Równość wielomianów
Definicja 7.14 (równość wielomianów). Mówimy, że dwa wielomiany są rów-
ne, gdy są tego samego stopnia oraz gdy mają takie same współczynniki przy
wszystkich potęgach.
Przykład 7.15. Wielomiany W(x) = x
4
+3x
2
−7 jest równy wielomianowi
V (x) = kx
5
+x
4
+ax
2
−7 wtedy i tylko wtedy, gdy k = 0 oraz a = 3.
Fakt 7.16 (o równości wielomianów). Jeśli dwa wielomiany stopnia conaj-
wyżej n mają takie same wartości dla n + 1 argumentów, to są równe.
Przykład 7.17. Załóżmy, że wielomiany: W(x) = a(x − 2)(x − 3) + b(x −
1)(x−3)+c(x−1)(x−2) oraz G(x) = 5x
2
−19x = 18 są równe. Zastanówmy
się jakie w takim razie muszą być wartości parametrów a, b, c.
Po pierwsze zauważmy, że wielomian G jest stopnia 2, natomiast wielo-
mian W jest stopnia co najwyżej 2. W takim razie, korzystając z poprzednie-
go faktu, wystarczy sprawdzić czy wielomiany przyjmują takie same wartości
dla przynajmniej trzech różnych argumentów. Oczywiście argumenty te mogą
być dowolne, jednak my wybierzemy takie, aby łatwo można było wyliczyć
wartości W(x) oraz G(x). Weźmy więc: x
1
= 1, x
2
= 2, x
2
= 3 (wybór jest
taki, ze względu na wielomian W, w którym podstawienie 1, 2 lub 3 zeruje
niektóre składniki!).
Skoro W i G są równe to oczywiście musi być spełniony układ:





W(1) = G(1)
W(2) = G(2)
W(3) = G(3)
7.4. WIADOMOŚCI DODATKOWE 57
Znamy wzory na W(x) i G(x), więc korzystając z nich możemy zapisać
(podstawiając odpowiednie wartości):





2a = 4
−b = 0
2c = 6
Co daje nam odpowiedź: a = 2, b = 0, c = 3.
7.4.2 Wielokrotne pierwiastki wielomianu
Definicja 7.18 (k-krotny pierwiastek wielomianu). Liczbę a nazywamy k-
krotnym pierwiastkiem wielomianu W(x), gdy w jego rozkładzie występuje
czynnik (x−a)
k
i nie występuje czynnik (x−a)
k+1
. Innymi słowy, jeśli a jest
k-krotnym pierwiastkiem wielominau W(x), to wielomian ten dzieli się przez
(x −a)
k
, ale nie dzieli się przez (x −a)
k+1
.
Fakt 7.19. Liczba a jest k-krotnym pierwiastkiem wielomianu W(x) wtedy i
tylko wtedy, gdy spełniony jest warunek:

















W(a) = 0
W

(a) = 0
.
.
.
W
(k−1)
(a) = 0
W
(k)
(a) ,= 0
W powyższym zapisie przez W
(n)
(x) oznaczmy n-tą pochodną wielomianu
W(x).
Przykład 7.20. Liczba −1 jest pierwiastkiem wielomianu W(x) = x
5
+x
4
+
x
3
+x
2
−2x−2. Sprawdzimy ile wynosi krotność tego pierwiastka. Najpierw
przekonajmy się, czy rzeczywiście −1 jest pierwiastkiem:
W(−1) = −1 + 1 −1 + 1 + 2 −2 = 0.
Łatwo policzyć pierwszą pochodną tego wielomianu - ma ona postać: W

(x) =
5x
4
+ 4x
3
+ 3x
2
+ 2x − 2. Sprawdźmy czy −1 jest również pierwiastkiem
pochodnej:
W

(x) = 5 −4 + 3 −2 −2 = 0.
Policzmy teraz drugą pochodną (czyli pochodną pochodnej): W

(x) = 20x
3
+
12x
2
+ 6x + 2. Co daje nam:
W

(x) = −20 + 12 −6 + 2 ,= 0.
Na mocy faktu dowiedliśmy więc, że liczba −1 jest dwukrotnym pierwiast-
kiem wielomianu W(x).
58 ROZDZIAŁ 7. WIELOMIANY
Definicja 7.21. Niech W(x) = a
n
x
n
+ a
n−1
x
n−1
+ . . . + a
1
x + a
0
. Wówczas
liczbę a
0
nazywamy wyrazem wolnym, natomiast liczbę równą a
n
+ a
n−1
+
. . . +a
1
+a
0
sumą współczynników wielomianu W.
Fakt 7.22. Dla dowolnego wielomianu W(x) zachodzi:
1. wyraz wolny jest równy W(0),
2. suma współczynników jest równa W(1),
3. wykres wielomianu przecina oś OY w punkcie (0, a
0
).
Problem 7.23. Zastanów się, jak można udowodnić powyższy fakt.
Przykład 7.24. Policzymy teraz wyraz wolny i sumę współczynników wie-
lomianu W(x) = (x −4)
3
(x
2
−16). Oczywiście można by wymnożyć wszyst-
kie składniki tego iloczynu (podnosząc wcześniej (x −4) do potęgi trzeciej),
jednak zajęłoby to dużo czasu. My możemy skorzystać ze znanych nam już
twierdzeń i faktów. Po pierwsze jest to wielomian stopnia 5 (czy wiesz dlacze-
go?). Wyraz wolny, na mocy poprzedniego faktu, równa się wartości W(0).
Mamy więc:
a
0
= W(0) = 4
3
16 = 4
5
= 1024.
Suma współczynników a
5
+a
4
+. . . +a
1
+a
0
, na mocy faktu, równa jest
wartości W(1), Stąd mamy:
a
5
+a
4
+. . . +a
1
+a
0
= W(1) = (−3)
3
(−15) = 405.
Problem 7.25. Zastanów się jak, dla podanego w powyższym przykładzie
wielomianu, wyliczyć sumę współczynników przy parzystych i nieparzystych
potęgach (czyli odpowiedzieć na pytanie ile wynosi a
5
+ a
3
+ a
1
oraz a
4
+
a
2
+a
0
). Wskazówka: użyj wartości W(1) oraz W(−1).
Fakt 7.26. Wielomian zmienia znak tylko w pierwiastkach o nieparzystej
krotności. W pierwiastkach krotności parzystej nasz „wężyk” nie przecina osi
OX ale jest do niej styczny.
7.4.3 Uogólnione wzory Viete’a
Okazuje się, że wzory Viete’a podane w rozdziale o funkcji kwadratowej, da
się uogólnić dla wielomianów stopnia wyższego niż 2. W tym podręczniku
ograniczym się do podania tych wzorów jedynie dla wielomianów stopnia
trzeciego, jednak należy mieć świadomość, że podobne wzory można wypro-
wadzić dla wielomianów stopni wyższych.
7.5. ZADANIA 59
Fakt 7.27 (wzory Viete’a dla wielomanów stopnia trzeciego). Niech W(x) =
ax
3
+bx
2
+cx +d będzie wielomianem stopnia 3, oraz niech liczby x
1
, x
2
, x
3
są pierwiastkami tego wielomianu. Wówczas prawdziwe są wzory:





x
1
+x
2
+x
3
= −
b
a
x
1
x
2
+x
2
x
3
+x
3
x
1
=
c
a
x
1
x
2
x
3
= −
d
a
oraz istnieje postać lioczynowa tego wielomianu: W(x) = a(x−x
1
)(x−x
2
)(x−
x
3
).
Przykład 7.28. Wiadomo, że wielomian dany wzorem W(x) = x
3
+ px
2
+
qx = 8 ma jeden pierwiastek podwójny (przez pierwiastek podwójny rozu-
miemy pierwiastek drugiego stopnia) a drugi jest do niego liczbą przeciwną.
Znajdziemy teraz odpowiednie wartości parametrów p i q, dla których po-
wyższy warunek jest prawdziwy.
Z treści warunku wynika, że wielomian W ma trzy pierwiastki: a, a, −a,
gdzie a jest pewną liczbą rzeczywistą. Korzystając z wzorów Viete’a mamy,
że:





a +a + (−a) = −p
a a +a (−a) + (−a) a = q
a a (−a) = −8
Stąd mamy:





a = −p
−a
2
= q
a
3
= 8
Czyli:





a = 2
p = −2
q = −4
Wobec czego wielomian możemy zapisać w postaci: W(x) = (x−2)
2
(x+2).
7.5 Zadania
Zadanie 7.1. Sprawdź czy wielomian jest W(x) = 8x
3
− 27 równy wielo-
mianowi:
a) P(x) = (2x −3)
3
,
b) P(x) = 2x(4x
2
−9) + 9(2x −3).
60 ROZDZIAŁ 7. WIELOMIANY
Zadanie 7.2. Podany wielomian W rozłóż na czynniki, znajdź wszystkie
jego pierwiastki, podaj ich krotności i naszkicuj wykres tego wielomianu.
a) W(x) = 5x
5
−20x
4
,
b) W(x) = x
6
−x
4
−x
2
+ 1.
Zadanie 7.3. Wykonaj dzielenie wielomianów W przez Q i zapisz go w
postaci: W(x) = P(x) Q(x) +R(x):
a) W(x) = 2x
3
−x
2
−2x −3, Q(x) = x + 1,
b) W(x) = −3x
4
+ 5x
3
+x
2
+ 10x + 6, Q(x) = x
2
+ 2.
Zadanie 7.4. Nie wykonując dzielenia oblicz resztę z dzielenia W(x) przez
Q(x):
a) W(x) = x
4
+x
3
+x
2
+x + 1, Q(x) = x −2,
b) W(x) = x
10
−1, Q(x) = −x
2
+x,
c) W(x) = (x −2)
6
, Q(x) = (x −1)(x −2)(x −3).
Zadanie 7.5. Dla jakich wartości paramterów a i b wielomian W(x) = 3x
3
+
4x
2
−13x + 6 jest równy:
a) W(x) = ax
3
+ 2bx
2
−13x + 6,
b) W(x) = (x + 3)(ax
2
−bx +a −b).
Zadanie 7.6. Liczba −
1
2
jest pierwiastkiem W(x) = 12x
5
+ 8x
4
+ 11x
3
+
7x
2
−x −1. Oblicz krotność tego pierwiastka. Znajdź pozostałe pierwiastki.
Zadanie 7.7. Wyznacz p i q tak, aby liczba 1 była dwukrotnym pierwiast-
kiem równania: x
3
−2x
2
+px+q = 0. Zadanie rozwiąż przynajmniej na dwa
sposoby!
Zadanie 7.8. Zbadaj parzystość wielomianów:
a) W(x) = 2x
2
−x,
b) W(x) = x
3
−4x
2
+ 1,
c) f(x) = 4x
4
+ 3x
2
−1,
d) f(x) = x
5
−3x
3
−7.
7.5. ZADANIA 61
Zadanie 7.9. Jaki warunek muszą spełniać współczynniki wielomianu trze-
ciego stopnia: W(x) = ax
3
+ bx
2
+ cx + d, aby był on funkcją nieparzystą?
Czy może on być funkcją parzystą?
Zadanie 7.10 (

). Wyznacz te wartości parametru a, dla których wielomian
W(x) = x
3
+ax
2
−4:
a) jest funkcją rosnącą,
b) posiada dwa ekstrema lokalne,
c) () posiada dokładnie dwa miejsca zerowe (wskazówka: możesz użyć wzo-
rów Viete’a dla wielomianów stopnia trzeciego).
Zadanie 7.11. Rozwiąż równanie:
a) x
4
+ 2x
3
−x −2 = 0,
b) 3x
4
+ 5x
3
−x
2
−5x −2 = 0,
c) x
4
+x
2
−6x + 4 = 0,
d) x
4
+ 2x
3
−8x
2
−19x −6 = 0,
e) 2x
3
+x
2
+ 3x −2 = 0,
f) 9x
4
+ 9x
3
+ 11x
2
+ 9x + 2 = 0,
Zadanie 7.12. Rozwiąż nierówność:
a) (x −1)(x −2)(x + 3) , 0,
b) (x
2
+ 1)(x
2
−1)(x −2)
2
< 0,
c) (x
2
−1)
3
(x
4
+ 2) > 0,
d) (x −1)
2
(x + 3)
3
, 0,
e) (x −4)
2
(x
2
−16) · 0,
f) x
2
(x −3)(x + 1) · 0,
g) −x(x −2)
2
, 0,
h) −2(x + 1)
2
(x −1) · 0.
Zadanie 7.13. Rozwiąż nierówność:
62 ROZDZIAŁ 7. WIELOMIANY
a) −x
3
−2x
2
+ 6x < 0,
b) −x
4
+x
3
+ 7x
2
, 0,
c) x
3
−x
2
−7x · 0,
d) 2x
3
+x
2
−8x −4 > 0,
e) 3x
3
−2x
2
−6x + 4 · 0,
f) x
3
+ 3x
2
+x −1 · 0.
Zadanie 7.14. Podaj przykład wielomianu, którego jedynymi pierwiastkami
są liczby −3, 2, 4 i którego stopnień jest równy:
a) 3,
b) 4,
c) 6.
Rozdział 8
Funkcja homograficzna
Definicja 8.1 (funkcja homograficzna). Funkcją homograficzną nazywamy
funkcję postaci:
f(x) =
ax +b
cx +d
,
gdzie c ,= 0 oraz

a b
c d

,= 0.
Uwaga 8.2. Zauważmy, że warunek c ,= 0 gwarantuje, że powyższa funk-
cja nie jest funkcją liniową, bo jeśli c = 0, to wtedy wzór funkcji przyjął
by postać: f(x) =
a
d
x +
b
d
. Drugi warunke gwarantuje natomiast, że proste
występujące w liczniku i mianowniku nie są równoległe, a stąd, że wyrażenie
ax+b
cx+d
jest nieskracalne.
8.1 Wykres funkcji homograficznej
Wykresem każdej funkcji homograficznej jest hiperbola. Składa się ona z
dwóch rozłącznych gałęzi „uwiązanych” pomiędzy asymptotami. Każda hi-
perbola ma dwie osie symetrii oraz punkt symetrii.
Fakt 8.3 (o asymptotach). Funkcja homograficzna f(x) =
ax+b
cx+d
ma dwie
asymptoty:
• pionową, daną równaniem x = −
d
c
,
• poziomą, daną równaniem y =
a
c
.
63
64 ROZDZIAŁ 8. FUNKCJA HOMOGRAFICZNA
Algorytm rysowania wykresów funkcji homograficznych. Aby na-
rysować przybliżony wykres funkcji f(x) =
ax+b
cx+d
należy:
1. wyznaczyć i narysować asymptoty tego wykresu,
2. wyznaczyć przynajmniej jeden punkt tego wykresu (wstawiając za x
dowolną liczbę, dla której łatwo wyliczyć wartość f(x), oraz wszystkie
punkty symetryczne do tego punktu,
3. naszkicować asymptotę przechodzącą przez otrzymane punkty, pamię-
tając o asymptotach.
Przykład 8.4. Aby naszkicować wykres funkcji f(x) =
3x
x−1
należy:
1. narysować asymptoty x = 1 oraz y = 3,
2. ponieważ f(0) = 0, to zaznaczamy punkt (0, 0) oraz punkty do niego
symetryczne, czyli: (−2, 2), (4, 4), (2, 6),
3. rysujemy kolejno każdą z gałęzi pamiętając o dążeniu do asymptot.
Uwaga 8.5. Częstym problemem jest znalezienie punktu symetrycznego do
danego. Pomocny może być następujący algorytm. Po pierwsze orientuje-
my zadany punkt względem punktu przecięcia się asymptot. W powyższym
przykładzie punkt (0, 0) leży 1 w lewo, 3 w dół od punktu przecięcia asymp-
tot. Pierwszy punkt otrzymamy przestawiając same liczby, tzn biorąc punkt
który jest 3 w lewo i 1 w dół od punktu przecięcia asymptot. Jest to punkt
(−2, 2). Następne dwa punkty otrzymamy przez zamianę „w lew” na „w pra-
wo” (i odwrotnie) oraz „w górę” na „w dół” (i odwrotnie), czyli dokładnie:
1 w prawo, 3 w górę (punkt (2, 6)) oraz 3 w prawo i 1 w górę (punkt (4, 4)).
8.2 Hiperbole podstawowe
Aby uzyskać dokładniejszy wykres funkcji homograicznej, trzeba nauczyć się
najpierw rysować wykresy typu y =
B
x
, gdzie B ,= 0.
Asymptotami tych wykresów są osie układu współrzędnych, osiami syme-
trii proste: y = x oraz y = −x, a środkiem symetrii jest punkt (0, 0). Każda
z tych funkcji jest nieparzysta.
Przykład 8.6. Narysujmy wykres funkcji y =
1
x
. Wstawiamy za x liczby ła-
twe do obliczeń i dostajemy na przykład następujące punkty wykresu: (1, 1),
(2,
1
2
), (
1
2
, 2). Pozwala to naszkicować prawą gałąź hiperboli. Korzystając z
nieparzystości możemy zaznaczyć na wykresie punkty: (−1, −1), (−2, −
1
2
),
(−
1
2
, −2) i rysujemy lewą gałąź.
8.3. WŁASNOŚCI FUNKCJI HOMOGRAFICZNEJ 65
Przykład 8.7. Narysujmy teraz wykres funkcji y =
6
x
. Tu wygodnie jest
podstawiać za x kolejne podzielniki liczby 6, co daje nam następujące punk-
ty: (1, 6), (2, 3), (3, 2), (6, 1). Dalej postępujemy tak jak w poprzednim przy-
kładzie.
Przykład 8.8. Teraz narysujmy wykres y = −
4
x
. Za x wstawiamy podzielni-
ki liczby 4: (1, −4), (2, −2), (4, −1). Dalej postępujemy tak jak w poprzednich
przykładach.
Uwaga 8.9. Zauważmy, że hiperbola otrzymana w ostatnim z przykładów
jest inaczej umiejsowiona w układzie współrzędnych niż dwie poprzednie.
Rzeczywiście jeśli B > 0 to hiperbola y =
B
x
leży w I i III ćwiartce, natomiast
gdy B < 0 to hiperbola ta leży w II i IV ćwiartce układu współrzędnych.
8.3 Własności funkcji homograficznej
Fakt 8.10. Każdą funkcję homograficzną f(x) =
ax+b
cx+d
można zapisać w po-
staci:
f(x) = A +
B
x −C
, gdzie B ,= 0.
Uzasadnienie: Rzeczywiście, wystarczy najpierw podzielić licznik i mia-
nownik przez c, co daje f(x) =
a
c
x+
b
c
x+
d
c
a następnie, np. podzielić pisemnie
(
a
c
x +
b
c
) : (x +
d
c
). Wtedy A =
a
c
, C = −
d
c
, natomiast B jest resztą z tego
dzielenia.
Przykład 8.11. Pokażemy praktyczne zastosowanie powyższego faktu:
• funkcję f(x) =
4x+3
x−1
można przedstawić również jako f(x) = 4 +
7
x−1
,
• funkcję f(x) =
3x+1
x+1
można przedstawić również jako f(x) = 3 +
−2
x+1
,
• funkcję f(x) =
3x+1
2x−1
można przedstawić również jako f(x) =
3
2
+
5
4
x−
1
2
.
Przedstawienie funkcji homograficznej w postaci z powyższego faktu oka-
zuje się bardzo pożyteczne, jeśli chcemy wykonać szybko i dość dokładnie
wykres funkcji homograficznej. Mianowicie, aby narysować wykres funkcji
homograficznej, mając ją w postaci f(x) = A +
B
x−C
, postępujemy w nastę-
pujący sposób:
1. zaznaczamy asymptoty, które są poastaci: x = C oraz y = A,
66 ROZDZIAŁ 8. FUNKCJA HOMOGRAFICZNA
2. traktując asymptoty jako „nowy układ współrzędnych” rysujemy wy-
kres funkcji y =
B
x
, korzystając z metody pokazanej w poprzednim
podrozdziale.
Uwaga 8.12. Powyższa metoda jest poprawna, ponieważ rysowanie wykresu
y =
B
x
w „nowym układzie współrzędnych” jest tożsame z przesunięciem
funkcji y =
B
x
o wektor u = [C, A].
Fakt 8.13 (własności funkcji homograficznej). Jeśli f(x) = A +
B
x−C
, gdzie
B ,= 0, to:
1. Dziedziną funkcji f jest zbiór: R¸¦C¦, natomiast zbiorem wartości:
R¸¦A¦.
2. Funkcja f nie jest monotoniczna! Jest jedynie przedziałami rosnąca
(gdy B < 0) lub przedziałami malejąca (gdy B > 0).
3. Jest to funkcja różnowartościowa, a co za tym idzie ma funkcję odwrot-
ną, daną wzorem f
−1
(x) = C +
B
x−A
.
8.4 Zadania
Zadanie 8.1. Naszkicuj wykres funkcji bez wyliczania postaci f(x) = A +
B
x−C
.
a) f(x) =
x−2
x−3
,
b) f(x) =
−x+1
x
,
c) f(x) =
2x−1
x−1
,
d) f(x) =
2x+8
x+3
.
Dla każdej z funkcji podaj dziedzinę, zbiór wartości i omów monotoniczność
każdej z tych funkcji.
Zadanie 8.2. Naszkicuj wykres funkcji, korzystając z postaci f(x) = A +
B
x−C
.
a) f(x) =
3x+4
x+1
,
b) f(x) =
−2x+5
x−3
,
c) f(x) =
4x
2x−1
,
8.4. ZADANIA 67
d) f(x) =
2
x+3
,
e) f(x) =
−2x−1
x+1
,
f) f(x) =
3x−7
x−2
.
Zadanie 8.3. Naszkicuj wykres funkcji.
a) f(x) =
1
|x|−1
,
b) f(x) =

1
x−1

,
c) f(x) =
1
|x|+2
−1,
d) f(x) =

1
x+2
−1

,
e) f(x) =

1
|x|
−4

.
Zadanie 8.4. Określ liczbę rozwiązań równania:

4
[x[
−2

= m
w zależności od m. Narysuj wykres funkcji y = g(m), gdzie g(m) oznacza
ilość rozwiązań powyższego równania przy danym m.
Zadanie 8.5. Wykonaj polecenie z poprzedniego zadania dla równania:

2
x
−1

+ 1 = m.
Zadanie 8.6. Naszkicuj wykres funkcji:
a) f(x) =
2
|x|
,
b) f(x) =
3
|x−4|
,
c) f(x) =
1
|3−x|
+ 1.
Zadanie 8.7. Wykres funkcji f przesuń o wektor u. Podaj wzór otrzymanej
funkcji. Okreś jej dziedzinę, zbiór wartości, asymptoty i miejsca zerowe:
a) f(x) = −
1
x
, u = [0, 3],
b) f(x) =
2
x
, u = [−2, −1],
68 ROZDZIAŁ 8. FUNKCJA HOMOGRAFICZNA
c) f(x) = −
2
x
, u = [
1
2
, 0].
Zadanie 8.8. Naszkicuj wykres funkcji f(x), podaj równanie osi symetrii
wykresu oraz współrzędne środka symetrii:
a) f(x) = 1 +
4
x
,
b) f(x) = −
1
x+3
,
c) f(x) =
4
x−1
−3,
d) f(x) =
2
x+3
−1,
e) f(x) = −
1
x+2
−2,
f) () f(x) =
2
−x+4
+ 2.
Rozdział 9
Funkcja wymierna
Definicja 9.1. Funkją wymierną nazywamy funkcje postaci:
f(x) =
W(x)
P(x)
,
gdzie W(x) i P(x) są wielomianami i P(x) nie jest wielomianem zerowym.
Fakt 9.2. Dziedziną naturalną funkcji f(x) =
W(x)
P(x)
jest zbiór wszystkich liczb
rzeczywistych, dla których P(x) ,= 0.
Uwaga 9.3. Przypomnijmy, że dwie funkcje są równe, gdy mają te same
dziedziny i wzór jednej z nich możemy sprowadzić do wzoru drugiej.
Przykład 9.4. Funkcja f(x) =
x(x−2)
x−2
nie jest równa funkcji g(x) = x, bo
ich dziedziny nie są takie same. Możemy natomiast napisać, żę f = h, gdzie
h(x) = x, dla x ∈ R¸¦2¦.
Wniosek: Pamiętaj - zanim zaczniesz upraszczać (lub przekształcać) wzór
jakiejkolwiek funkcji, ustal jaka jest jej dziedzina!
9.1 Równania wymierne
Aby szybko i sprawnie rozwiązać równanie wymierne (czyli takie, w któ-
rej przynajmniej po jednej stronie równości znajduje się funkcja wymierna),
można skorzystać z poniższego algorytmu. Tak podany algorytm gwarantu-
je znalezienie rozwiązania każdego równania wymiernego, przy założeniu, że
umiemy rozwiązywać równania wielomianowe odpowiedniego stopnia.
69
70 ROZDZIAŁ 9. FUNKCJA WYMIERNA
Algorytm rozwiązywania równań wymiernych.
1. Wypisujemy założenia i w razie potrzeby rozwiązujemy je. (Mogą tu
pojawić się nierówności, bądź wykluczenia pewnych podzbiórów z dzie-
dziny. Czasem wynika to z treści zadania, a czasem z samego równania.)
2. Mianowniki występujących ułamków (jeśli jest ich kilka) rozkładamy na
czynniki tak aby łatwo było określić najmniejszy wspólny mianownik.
3. Mnożymy obie storny równania przez najmniejszy wspólny mianownik,
tak aby otrzymać równanie wielomianowe.
4. Rozwiązujemy równanie wielomianowe.
5. Uwzględniającą założenia i warunki z punktu 1, podajemy rozwiązanie.
Przykład 9.5. Rozwiążemy równanie:
6 −3x
x
2
+x −2
=
1
x −1

x
x + 2
.
Będziemy postępować zgodnie z podanym wyżej algorytmem:
1. Założenia: x
2
+ x − 2 ,= 0, x − 1 ,= 0, x + 2 ,= 0. Z warunków tych
dostajemy: x ∈ R¸¦−2, 1¦.
2.
6 −3x
(x −1)(x + 2)
=
1
x −1

x
x + 2
.
3. Mnożymy obustronnie przez (x −1)(x + 2) i dostajemy:
6 −3x = x + 2 −x(x −1).
4. Porządkujemy równanie do postaci: x
2
− 5x + 4 = 0 i rozwiązujemy.
Orztymujemy dwa pierwiastki rzeczywiste: x
1
= 1 ∨ x
2
= 4.
5. Biorąc pod uwagę założenia z punktu 1, okazuje się że tylko x = 4 jest
rozwiązaniem danego równania wymiernego.
W ten sposób otrzymaliśmy odpowiedź: x = 4.
9.2 Nierówności wymierne.
Podobnie jak w przypadku równań, pokażemy prosty i skuteczny algorytm,
który pozwala rozwiązywać nierówności wymierne. Tak jak poprzednio idea
algorytmu opiera się na sprowadzeniu danej nierówności wymiernej do odpo-
wiedniej nierówności wielomianowej.
9.2. NIERÓWNOŚCI WYMIERNE. 71
Algorytm rozwiązywania nierówności wymiernych.
1. Wypisujemy założenia i rozwiązujemy je.
2. Wszystkie składniki przenosimy na jedną ze stron nierówności i rozkła-
damy mianowniki występujących ułamków na czynniki (o ile się da),
tak aby można było określić najmniejszy (względem stopnia) wspólny
mianownik.
3. Sprowadzamy całe wyrażenie do wspólnego mianownika.
4. Licznik rozkładamy na czynniki (o ile jest to możliwe).
5. Stosując przekształcenie tożsamościowe, zastępujemy ułamek występu-
jący z jednej strony nierówności, na wyrażenie będące iloczynem liczni-
ka i mianownika. Otrzymujemy w ten sposób nierówność wielomianową.
6. Rozwiązujemy nierówność wielomianową.
7. Uwzględniamy założenia i podajemy odpowiedź.
Przykład 9.6. Rozwiążemy nierówność:
12x −4
x
2
−2x −3
·
3x
x −3

x
2
x + 1
.
Będziemy postępować zgodnie z podanym algorytmem.
1. Założenia: x
2
−2x −3 ,= 0, x −3 ,= 0, x +1 ,= 0. Czyli: x ∈ R¸¦−1, 3¦.
2. Przenosimy wszystko na lewą stronę:
12x −4
(x + 1)(x −3)

3x
x −3
+
x
2
x + 1
· 0.
3. Sprowadzamy wyrażenie do wspólnego mianownika:
12x −4 −3x(x + 1) +x
2
(x −3)
(x −3)(x + 1)
· 0.
4. Rozkładamy licznik na czynniki:
(x −1)
2
(x −4)
(x + 1)(x −3)
· 0.
72 ROZDZIAŁ 9. FUNKCJA WYMIERNA
5. Mnożymy obie strony przez kwadrat mianownika, czyli innymi słowy,
zastępujemy ułamek iloczynem licznika i mianownika:
(x −1)
2
(x −4)(x + 1)(x −3) · 0.
6. Rozwiązujemy równanie wielomianowe (jak widać nie wymaga to żad-
nych dodatkowych przekształceń!). Otrzymujemy odpowiedź:
x ∈ (−∞, −1) ∪ ¦1¦ ∪ ¸3, 4).
7. Uwzględniamy założenia:
x ∈ (−∞, −1) ∪ ¦1¦ ∪ (3, 4).
9.3 Zadania
Zadanie 9.1. Określ dziedzinę funkcji:
a) f(x) =
x
x
2
−2x+1
,
b) f(x) =
x(x+1)
(x−1)(x+2)
,
c) f(x) =
x
3
−4x
2
+1
x
2
+3x+6
.
Zadanie 9.2. Sprawdź czy funkcje f i g są równe.
a) f(x) =
2x+2
x+1
, g(x) = 2,
b) f(x) =
x
2
(x−1)
x(x−1)
, g(x) = x,
c) f(x) =
x
2
−1
(x+1)
2
, g(x) =
x−1
x+1
.
Zadanie 9.3. Pamiętając o dziedzinie, uprość wzory podanych funkcji.
a) f(x) =
(x+4)
2
x
2
+5x+4
,
b) f(x) =
x
3
−1
x
2
−2x+1
,
c) f(x) =
x
4
−5x
3
+6x
2
x
3
−6x
2
+8x
,
d) f(x) =
2−x
x
2
+x−2
+
x
x
2
−x−6
,
e) f(x) =
4x
x
2
−7x+12
+
5x
x
2
−8x+15
.
9.3. ZADANIA 73
Zadanie 9.4. Rozwiąż równanie.
a)
x
2
−1
x
2
+2x+1
= 0,
b)
(4x−1)(x+1)(2x+1)
4x
2
−1
= 0,
c)
2x+1
x
2
−9

3
x−3
= 0,
d)
3
x+2
+
12
x
2
−4
+
1
2x
= 0,
e)
x+5
x+4
+
5
x−2
=
1
x+4
,
f)
x
2
−x
x
2
+x−2
+
x
2
+3x+2
x
2
−x−2
= 1.
Zadanie 9.5. Rozwiąż nierówność.
a)
6−x
x
2
−x
>
1
x−1
+
2
x
,
b)
3x
2
+5x+1
x
· 1 −x,
c)
(x+3)(x
2
−5x+6)
(x
2
−9)(x−3)
, 0,
d) 1 +
2
x−5
+
1
x+1
,
−x−7
x
2
−4x−5
,
e)
1
x
2
+2x−3
,
1
2x+1
.
74 ROZDZIAŁ 9. FUNKCJA WYMIERNA
Rozdział 10
Ciąg arytemtyczny
10.1 Definicje
Ciąg arytmetyczny jest szczególnym ciągiem, który spełnia poniższą (zupeł-
nie nie formalną) definicję.
Definicja 10.1 (ciąg arytmetyczny). Ciąg arytmetyczny jest to ciąg, w któ-
rym każdy (poza pierwszym) wyraz powstaje poprzez dodanie stałej, ustalo-
nej liczby r do wyrazu poprzedniego:
a
1
−→
+r
a
2
−→
+r
a
3
−→
+r
a
4
−→
+r
. . .
Liczbę r nazywamy wtedy różnicą ciągu arytemtycznego.
Uwaga 10.2. Ciąg arytmetyczny może być skończony bądź nieskończony.
Jeśli jest to ciąg nieskończony to:
dla każdego n ∈ N
+
a
n+1
= a
n
+r.
Jeśli ciąg jest skończony i ma powiedzmy k wyrazów, to:
dla każdego n=1,2,3,. . . ,k-1 a
n+1
= a
n
+r.
10.2 Własności ciągu arytmetycznego
Fakt 10.3. Dla ciągu arytemtycznego o pierwszym wyrazie a
1
i różnicy r
wzór ogólny ciągu ma postać:
a
n
= a
1
+ (n −1)r
75
76 ROZDZIAŁ 10. CIĄG ARYTEMTYCZNY
Problem 10.4. Czy potrafisz udowodnić powyższy fakt? (Wskazówka: prze-
prowadź dowód indukcyjny).
Ciąg arytemtyczny należy utożsamiać z funkcją liniową. Zauważmy bo-
wiem, że z faktu podanego wyżej wynika, że: a
n
= nr + a
1
− r, Jeśli teraz,
mówiąc obrazowo, zamienimy literkę n na x a literkę a na określenie jakieś
funkcji, np. f to otrzymamy wzór bardzo podobny do typowego wzoru funk-
cji liniowej. Reasumując, ciąg arytemtyczny jest funkcją daną wzorem funkcji
liniowej z dziedziną liczba naturalnych.
Fakt 10.5. Ciąg jest arytmetyczny wtedy i tylko wtedy, gdy może być zadany
wzorem funkcji liniowej.
Uwaga 10.6. Trzy liczby a, b, c tworzą ciąg arytmetyczny wtedy i tylko
wtedy, gdy:
c −b = b −a
a stąd b =
a+c
2
(czyli wyraz środkowy jest średnią arytemtyczną wyrazów
sąsiednich).
Uwaga 10.7. Ogólnie, ciąg (a
n
) jest arytmetyczny, gdy dla każdego n za-
chodzi:
a
n+1
−a
n
jest stałe (tzn. nie zależy od n).
Przykład 10.8. Ciąg dany wzorem ogólnym a
n
= 4n −3 jest ciągiem ary-
temtycznym, bo
a
n+1
−a
n
= 4(n + 1) −3 −(4n −3) = 4.
Natomiast ciąg a
n
= n
2
nie jest ciągiem arytmetycznym, gdyż:
a
n+1
−a
n
= (n + 1)
2
−n
2
= 2n + 1.
Fakt 10.9. Każdy ciąg arytemtyczny jest monotoniczny:
• jeśli r > 0, to ciąg jest rosnący,
• jeśli r = 0, to ciąg jest stały,
• jeśli r < 0, to ciąg jest malejący.
10.3. SUMA CIĄGU ARYTMETYCZNEGO 77
10.3 Suma ciągu arytmetycznego
Fakt 10.10. Suma k początkowych wyrazów ciągu arytemtycznego (a
n
) jest
równa:
S
k
=
a
1
+a
k
2
k.
Sens powyższego faktu jest prosty. Suma pewnej liczby koljeny wyrazów
ciągu arytemtycznego równa się średniej arytmetycznej pierwszego i ostat-
niego z tych wyrazów, pomnożonej przez liczbę tych wyrazów.
Przykład 10.11. Korzystając z danego wzoru, policzymy następującą sumę:
5 + 11 + 17 +. . . + 65.
Zauważmy że dodawne liczby tworzą ciąg arytemtycznych a
1
, a
2
, . . . , a
n
,
w którym a
1
= 5, r = 6, a
n
= 65. Aby obliczyć liczbę wyrazów tego ciągu
wykorzystamy wzór:
a
n
= a
1
+ (n −1)r.
Zatem:
65 = 5 + (n −1) 6
n = 11
Stąd, szukana suma równa jest:
S
11
=
5 + 65
2
11 = 385.
Jak pokazuje przykład, ciągi arytmetyczne są często pomocne w zada-
niach, w których treści nie ma mowy nic o żadnym ciągu (zauważ, że zadanie
z przykładu brzmiało, „oblicz daną sumę”). Dlatego, aby ułatwić rozwiązy-
wanie różnych zadań, w których pojawia się ciąg arytmetyczny, warto pa-
miętać o tym, co mówi poniższa wskazówka.
Wskazówka: W czasie rozwiązywania zadań dotyczących ciągu arytme-
tycznego, wszelkie „dane” i „szukane” przedstaw w postaci oznaczeń: a
1
, r
itp. Ułatwia to koncentrację i kojarzenie odpowiednich wzorów i relacji mię-
dzy wielkościami.
10.4 Zadania
Zadanie 10.1. Oblicz wyraz pierwszy, różnicę ciągu arytmetycznego i sumę
10 pierwszych wyrazów, gdy:
78 ROZDZIAŁ 10. CIĄG ARYTEMTYCZNY
a) a
6
= 20, a
10
= 4,
b) a
5
= 20, a
9
= 36,
c) a
4
= 5, a
11
= 34.
Zadanie 10.2. Dla jakich wartości x podane liczby są kolejnym wyrazami
ciągu arytmetycznego? Podaj te wyrazy:
a) 2x −1, 2x + 5, 3x + 4,
b) (x + 1)
2
, (2x + 1)
2
, (3x −1)
2
.
Zadanie 10.3. Oblicz sumę wszystkich liczb dwucyfrowych które:
a) są podzielne przez 3,
b) są niepodzielne przez 5,
c) przy dzieleniu przez 6 dają reszte 4.
Zadanie 10.4. Czwarty wyraz ciagu arytemtycznego jest równy 6. Oblicz
sumę siedmiu początkowych wyrazów tego ciągu.
Zadanie 10.5. Drugi wyraz ciągu arytmetycznego jest równy 4, a czwarty
wynosi 16. Oblicz sumę dziesięciu początkowych wyrazów o numerach parzy-
stych.
Zadanie 10.6. Ciąg arytmetyczny składa się z 16 wyrazów. Suma wyra-
zów o numerach parzystych jest równa 256, a suma wyrazów o numerach
nieparzystych jest równa 240. Oblicz pierwszy i ostatni wyraz tego ciągu.
Rozdział 11
Ciąg geometryczny
11.1 Definicje
Ciąg geometryczny, podobnie jak arytmetyczny, jest szczególnym ciągiem,
który spełnia poniższą (zupełnie nie formalną) definicję.
Definicja 11.1 (ciąg geometryczny). Ciąg geometryczny jest to ciąg, w któ-
rym każdy (poza pierwszym) wyraz powstaje poprzez pomonożenie przez
pewną stałej, ustaloną liczbę q wyrazu poprzedniego:
a
1
−→
·q
a
2
−→
·q
a
3
−→
·q
a
4
−→
·q
. . .
Liczbę q nazywamy wtedy ilorazem ciągu geometrycznego.
Uwaga 11.2. Ciąg geometryczny może być skończony bądź nieskończony.
Jeśli jest to ciąg nieskończony to:
dla każdego n ∈ N
+
a
n+1
= a
n
q.
Jeśli ciąg jest skończony i ma powiedzmy k wyrazów, to:
dla każdego n=1,2,3,. . . ,k-1 a
n+1
= a
n
q.
11.2 Własności ciągu geometrycznego
Fakt 11.3. Dla ciągu geometrycznego o pierwszym wyrazie a
1
i ilorazie q
wzór ogólny ciągu ma postać:
a
n
= a
1
q
n−1
79
80 ROZDZIAŁ 11. CIĄG GEOMETRYCZNY
Problem 11.4. Czy potrafisz udowodnić powyższy fakt? (Wskazówka: prze-
prowadź dowód indukcyjny).
Fakt 11.5. Ciąg jest ciągiem geometrycznym wtedy i tylko wtedy gdy jest
dany wzorem funkcji wykładniczej.
Fakt 11.6. Ogólnie, ciąg (a
n
) jest geometryczny, gdy dla każdego n zachodzi:
a
n+1
a
n
= q iloraz jest stały (tzn. nie zależy od n).
Uwaga 11.7. Trzy liczby a, b, c (przy założeniu a ,= 0 ∧ b ,= 0) tworzą ciąg
arytmetyczny wtedy i tylko wtedy, gdy:
c
b
=
b
a
.
A stąd wynika wzór:
b
2
= a c.
Fakt 11.8. Każdy wyraz ciągu geometrycznego, oprócz pierwszego i ostatnie-
go (o ile taki istnieje) ma tę własność, że jego kwadrat jest równy iloczynowi
wyrazów sąsiednich:
a
2
n
= a
n−1
a
n+1
.
Fakt 11.9. Jeżeli wyrazy ciągu geometrycznego są nieujemne, to każdy wyraz
ciągu, oprócz pierwszego i ostatniego (o ile taki istnieje) jest średnią geome-
tryczną wyrazów sąsiednich:
a
n
=

a
n−1
a
n+1
.
Przykład 11.10. Ciąg dany wzorem ogólnym a
n
= 7 10
n
jest ciągiem
geometrycznym, bo
a
n+1
a
n
=
7 10
n+1
7 10
n
= 10.
Natomiast ciąg a
n
= 1 + 10
n
nie jest ciągiem geometrycznym gdyż:
a
n+1
a
n
=
1 + 10
n+1
1 + 10
n
nie jest stałe.
Fakt 11.11 (monotoniczność ciągu geometrycznego). Jeśli q > 1 to ciąg
geometryczny jest monotoniczny:
• jeśli q > 1 ∧ a
1
> 0 lub jeśli 1 > q > 0 ∧ a
1
< 0, to ciąg jest rosnący,
• jeśli q = 1 ∨ q = 0, to ciąg jest stały,
• jeśli 1 > q > 0 ∧ a
1
< 0 lub jeśli q > 1 ∧ a
1
< 0, to ciąg jest malejący.
11.3. SUMA CIĄGU GEOMETRYCZNEGO 81
11.3 Suma ciągu geometrycznego
Fakt 11.12. Suma k początkowych wyrazów ciągu geometrycznego (a
n
) jest
równa:
S
k
= a
1
1 −q
k
1 −q
.
Wzór jest poprawny gdy q ,= 1.
Uwaga 11.13. Oczywiście gdy q = 1, ciąg geometryczny jest ciągiem stałym
i sumę k wyrazów liczymy z wzoru S
k
= k a
1
.
Przykład 11.14. Korzystając z danego wzoru, policzymy następującą sumę:
2 + 4 + 8 + 16 + 32 + 64 +. . . + 1024 + 2048.
Zauważmy że dodawne liczby tworzą ciąg geometryczny a
1
, a
2
, . . . , a
n
, w
którym a
1
= 2, q = 2, a
n
= 2048. Aby obliczyć liczbę wyrazów tego ciągu
wykorzystamy wzór:
a
n
= a
1
q
n−1
.
Zatem:
2048 = 2 2
n−1
2048 = 2
n
n = 11
Stąd, szukana suma równa jest:
S
11
= 2
1 −2
11
1 −2
= 2
1 −2048
1 −2
= 2 2047 = 4094.
Wskazówka: W czasie rozwiązywania zadań dotyczących ciągu geome-
trycznego, wszelkie „dane” i „szukane” przedstaw w postaci oznaczeń: a
1
,
q itp. Ułatwia to koncentrację i kojarzenie odpowiednich wzorów i relacji
między wielkościami.
11.4 Zadania
Zadanie 11.1. Trójka liczb całkowitych tworzy ciąg geometryczny o ilora-
zie całkowitym. Gdy najmniejszą z nich zwiększymy o 9, to powstanie ciąg
arytmetyczny. Jakie to liczby?
82 ROZDZIAŁ 11. CIĄG GEOMETRYCZNY
Zadanie 11.2. Piłka, odbijając się od ziemi osiąga za każdym razem wyso-
kość wynoszącą
3
5
poprzedniej. Jak wysoko wzniosła się piłka po pierwszym
uderzeniu, jeśli po czwartym odbiła się na wysokość 27 cm?
Zadanie 11.3. Podaj wzór ogólny ciągu geometrycznego (a
n
) o wyrazach:
12, 4,
4
3
.
Zadanie 11.4. Liczby b, c, d tworzą ciąg geometryczny. Wielomian: W(x) =
x
3
−bx
2
+cx +d jest podzielny przez x
2
−1. Znajdź liczby b, c, d.
Zadanie 11.5. Trzy kolejne liczby tworzą ciąg geometryczny. Ich suma wy-
nosi 3
1
2
. Jeżeli do drugiej dodamy
1
4
, a pozostałe zostawimy bez zmiany, to
otrzymamy trzy kolejne wyrazy ciągu arytmetycznego. Znajdź te liczby.
Zadanie 11.6. Suma trzech liczb tworzących ciąg geometryczny jest równa
62, a iloczyn jest równy 1000. Wyznacz ten ciąg.
Zadanie 11.7. Cztery liczby tworzą ciąg geometryczny. Znaleźć ten ciąg
wiedząc, że suma wyrazów skrajnych jest równa 36, zaś suma wyrazów środ-
kowych 24.
Zadanie 11.8. Między liczby 27 i
1
3
wstaw trzy takie liczby, aby z danymi
liczbami tworzyły ciąg geometryczny.
Zadanie 11.9. Trzy liczby tworzą ciąg geometryczny. Suma tych liczb jest
równa 93. Liczby te są równe odpowiednio pierwszemu, drugiemu i siódmemu
wyrazowi ciągu arytmetycznego. Znajdź te liczby.
Zadanie 11.10. Trzy liczby x, y, z, których suma jest równa 26 tworzą ciąg
geometryczny. Liczby x+1, y+6, z+3 tworzą ciąg arytmetyczny, Znajdź te
liczby.
Zadanie 11.11. Między liczby 2 i 12 wstaw dwie liczby tak, aby trzy pierw-
sze tworzyły ciąg geometryczny, a trzy ostatnie ciąg arytmetyczny.
Zadanie 11.12 (). Cztery liczby tworzą ciąg geometryczny. Iloczyn logaryt-
mów dziesiętnych pierwszej i czwartej liczby wynosi 8, a iloczyn logarytmów
drugiej i trzeciej liczby wynosi 0. Znajdź te liczby.
Zadanie 11.13 (). Suma trzech liczb tworzących ciąg geometryczny jest
równa 62. Suma logarytmów dziesiętnych tych liczb jest równa 3. Wyznacz
ten ciąg.
Zadanie 11.14. Wyznacz dwa ciągi: arytmetyczny a
1
, a
2
, a
3
i geometryczny
b
1
, b
2
, b
3
takie, że:
a
1
b
1
= 1, a
2
b
2
= 4, a
3
b
3
= 12, a
1
+a
2
+a
3
= 6.
11.5. PROCENT PROSTYI SKŁADANY- ELEMENTYMATEMATYKI FINANSOWEJ83
11.5 Procent prosty i składany - elementy ma-
tematyki finansowej
Z ciągami spotykamy się często w życiu codziennym w sytuacjach związanych
z lokatami bankowymi i kredytowymi. Wpłacając do banku kwotę pieniędzy
na lokatę długoterminową, możemy mieć do czynienia z tzw. procentem pro-
stym (stałym) lub składanym.
Załóżmy, że wpłacamy do banku kapitał k, oprocentowany na p% w sto-
sunku rocznym.
Załóżmy, że odsetki nie są dopisywane do kapitału po upływie każdego
roku, tzn. co roku procent p liczony jest od kwoty kapitału początkowego. Po
roku oszczędzania, nasz kapitał wynisie k(1+
p
100
). W następnym roku, kapitał
wyniesie: k(1 +
p
100
) +k
p
100
= k(1 +

100
). Ogólnie po upływie każdego roku
do naszej lokaty dopisywana jest stała kwota wynosząca k
p
100
. Zauważmy,
że mamy tu do czynienia z ciągiem arytemtycznym o wyrazie ogólnym k
n
=
k(1 +
n·p
100
). Taki sposób naliczania odesetek nazywamy procentem prostym
(stałym).
Często jednak zdarza się, że co roku (lub z inną określoną częstotliwo-
ścią), odsetki doliczane są do kapitału od którego liczony jest procent. Biorąc
to pod uwagę, nasz kapitał po upływie roku równy jest (podobnie jak po-
przednio) k(1+
p
100
). W następnym roku jednak, oprocentowaniu podlega już
nowa kwota. Po dwóch latach stan konta równy jest k(1 +
p
100
)
2
i po każdym
następnym roku zostaje pomnożony przez (1+
p
100
). Zauważamy wiec, że ma-
my tu do czynienia z ciągiem geometrycznym, którego n-tym wyrazem jest
k
n
= k(1 +
p
100
)
n
. Taki sposób naliczania odsetek nazywany jest procentem
składanym.
W matematyce finansowej, dopisywanie odsetek do podstawy kapitału
od którego naliczane jest dalsze oprocentowanie nazya się kapitalizacją od-
setek. W przypadku lokat, gdzie występuje opisana wyżej sytuacja z pro-
centem składanym, odsetki są kapitalizowane z określoną częstotliwością (na
przykład co roku). W przypadku procentu prostego, kapitalizacja odsetek
następuje tylko raz, w momencie zakończenia oszczędznia.
W zaciąganych kredytach jest podobna sytuacja, z tą różnicą, że naliczane
są odsetki za zwłokę.
Problem 11.15. Zastanów się, który ze sposobów naliczania odsetek jest bar-
dziej opłacalny dla klienta banku, w przypadku lokat oszczędnościowych oraz
kredytów.
Problem 11.16 (). Podane wzory na procent składany są poprawne w przy-
padku rocznej kapitalizacji odsetek. Zastanów się, jak należy je zmodyfi-
kować, aby były poprawne dla dowolnej częstotliwości kapitalizacji odsetek
84 ROZDZIAŁ 11. CIĄG GEOMETRYCZNY
wynoszącej m miesięcy. Pamiętaj, że oprocentowanie p podaje się zazwyczaj
w skali roku.
Uwaga 11.17. Większość lokat bankowych stosuje procent składany do na-
liczania odsetek. Jeśli więc w zadaniu nie sprecyzowano jak naliczane są od-
setki, należy przyjąć że chodzi o procent składany.
11.6 Zadania
Zadanie 11.15. Na lokatę terminową (18-miesięczną) wpłacono 5000 zł. Po
18 miesiącach, bank wypłacił 5495,52 zł. Ile (w skali roku) wynosiło opro-
centowanie lokaty, jeśli bank kapitalizował odsetki co pół roku?

2

Spis treści
1 Funkcja liniowa 1.1 Pojęcia podstawowe. . . . 1.2 Wykres funkcji liniowej. . 1.3 Współczynnik kierunkowy. 1.4 Zadania . . . . . . . . . . 7 . 7 . 7 . 9 . 12 15 15 15 16 16 17 19 19 20 22 27 27 28 29 29 30 30 31

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

2 Równania liniowe 2.1 Podstawowe pojęcia. . . . . . . . 2.1.1 Liczba rozwiązań równania 2.1.2 Zadania . . . . . . . . . . 2.2 Równania liniowe z założeniami. . 2.2.1 Zadania . . . . . . . . . .

. . . . . . liniowego. . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . .

. . . . .

. . . . .

. . . . .

. . . . .

. . . . .

. . . . .

. . . . .

. . . . .

. . . . .

3 Układy równań liniowych 3.1 Rozwiązywanie układów równań liniowych. . . . . . . . . . . . 3.1.1 Metoda wyznaczników. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2 Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 Funkcja kwadratowa 4.1 Podstawowe definicje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2 Rysowanie wykresu funkcjia kwadratowej. . . . . . . . . . 4.3 Wzory Viete’a. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.4 Funkcja kwadratowa w różnej postaci. . . . . . . . . . . . 4.5 Własności funkcji kwadratowej. . . . . . . . . . . . . . . . 4.6 Funkcja kwadratowa określona na przedziale domkniętym. 4.7 Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

5 Równania i nierówności kwadratowe 35 5.1 Równanie kwadratowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35 5.1.1 Liczba rozwiązań równania kwadratowego. . . . . . . . 35 5.2 Nierówność kwadratowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36 3

4

SPIS TREŚCI 5.2.1 Graficzne przedstawienie nierówności kwadratowej. . 5.3 Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.4 Przykłady typowych zastosowań funkcji kwadratowej w zadaniach. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.4.1 Zadania dodatkowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36 . 37 . 39 . 42 45 46 46 47 49 50 53 53 53 54 55 56 56 57 58 59 63 63 64 65 66

6 Wartość bezwzględna 6.1 Własności wartości bezwzględnej. . . . . . . . . . . . . . . . . 6.2 Równania z wartością bezwzględną. . . . . . . . . . . . . . . . 6.3 Nierówności z wartością bezwzględną. . . . . . . . . . . . . . . 6.4 Przekształcenia wykresów funkcji z użyciem wartości bezwzględnej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.5 Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 Wielomiany 7.1 Podstawowe pojęcia . . . . . . . . . . . . . 7.2 Wykresy i własności wielomianów . . . . . 7.2.1 Wielomian trzeciego stopnia . . . . 7.3 Twierdzenia dotyczące wielomianów . . . . 7.4 Wiadomości dodatkowe . . . . . . . . . . . 7.4.1 Równość wielomianów . . . . . . . 7.4.2 Wielokrotne pierwiastki wielomianu 7.4.3 Uogólnione wzory Viete’a . . . . . 7.5 Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 Funkcja homograficzna 8.1 Wykres funkcji homograficznej . . 8.2 Hiperbole podstawowe . . . . . . 8.3 Własności funkcji homograficznej 8.4 Zadania . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . .

. . . . . . . . .

. . . . . . . . .

. . . . . . . . .

. . . . . . . . .

. . . . . . . . .

. . . . . . . . .

. . . . . . . . .

. . . . . . . . .

. . . . . . . . .

. . . . . . . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

9 Funkcja wymierna 69 9.1 Równania wymierne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69 9.2 Nierówności wymierne. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70 9.3 Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72 10 Ciąg arytemtyczny 10.1 Definicje . . . . . . . . . . . . . 10.2 Własności ciągu arytmetycznego 10.3 Suma ciągu arytmetycznego . . 10.4 Zadania . . . . . . . . . . . . . 75 75 75 77 77

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . . . . . . . . . .2 Własności ciągu geometrycznego . . . . . . . . . . . . . .4 Zadania . . 11. . . .elementy matematyki finansowej 11. . . .6 Zadania . . . . . . . . . . . . . . 5 79 79 79 81 81 83 84 .3 Suma ciągu geometrycznego . . . . . . . . . . 11. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .5 Procent prosty i składany . . . . . 11. . . . .SPIS TREŚCI 11 Ciąg geometryczny 11. . . . . . . . .1 Definicje . . . .

6 SPIS TREŚCI .

2. to przyjmujemy.1 Pojęcia podstawowe. czyli zbiór tych wszystkich liczb rzeczywistych. jeśli podany jest jedynie wzór funkcji. to jednak nie jest funkcją liniową gdyż jej dziedziną jest Df = R\{1}. Niech a i b będą dowolnymi liczbami rzeczywistymi. Oba punkty zaznaczamy w układzie współrzędnych i prowadzimy prostą która przez te punkty przechodzi. 7 . Aby narysować wykres funkcji f (x) = ax + b wystarczy znaleźć conajmniej dwa dowolne punkty tego wykresu. Wybierzmy dwa punkty należące do wykresu. Uwaga 1. Przykład 1. Funkcję f : R → R daną wzorem: f (x) = ax + b nazywamy liniową. mamy f (0) = −3. że dziedziną tej funkcji jest cały zbiór liczb rzeczywistych (zwróć uwagę na zapis f : R → R. Dla x = 0.3. W definicji funkcji liniowej ważne jest to. Wykresem funkcji liniowej f (x) = ax + b jest linia prosta o równaniu y = ax + b.1 (funkcja liniowa). czy wiesz co on oznacza?). Na przykład funkcja dana wzorem: f (x) = (x+2)(x−1) . 1. Niech dana będzie funkcji liniowa f (x) = 2x−3. −3). Definicja 1.2 Wykres funkcji liniowej. dla których ten wzór ma sens. −1). że jej dziedziną jest tzw. choć x−1 daje się sprowadzić do wzoru funkcji liniowej f (x) = x + 2. natomiast dla x = 1. Z drugiej strony. Narysujemy teraz jej wykres. stąd pierwszym punktem jest (0. dziedzina naturalna.Rozdział 1 Funkcja liniowa 1. otrzymujemy f (1) = −1. czyli drugim punktem będzie (1. W ten sposób otrzymamy wykres funkcji liniowej f (x) = 2x − 3.

wartość funkcji będzie malała. Łącząc otrzymane punkty otrzymujemy prostą która jest wykresem naszej funkcji f . „szybki wykres” stosowany szczególnie wtedy. Od zaznaczonego punktu znów poruszamy się o jedną kratkę w prawo i dwie do góry i otrzymujemy kolejne punkty. Od narysowanego punktu idziemy jedną kratkę w prawo i dwie kratki do góry (bo a = 2) i zaznaczamy kolejny punkt. w którym miejscu wykres przecina oś OY (bo f (0) = b). że parametr b określa. Przykład 1. gdy argument x zwiększamy o 1. Jeśli parametr a jest ujemny. f (x) = −3x + 2 zaznaczamy na osi OY punkt 2 (bo b = 2) i poruszamy . to wraz ze wzrostem argumentu x. FUNKCJA LINIOWA Innym sposobem rysowania wykresu zadanej funkcji liniowej jest tzw. gdy parametry a i b są całkowite.5 (szybki wykres). Zatem rysując wykres np. Przykład 1.4 (szybki wykres). Aby zatem narysować wykres funkcji f (x) = 2x − 4 zaznaczamy na osi OY punkt −4 (bo b = −4).8 ROZDZIAŁ 1. natomiast parametr a mówi nam o ile wzrasta (lub maleje) wartość funkcji. Wystarczy zdać sobie sprawę.

że używając metody szybkiego wykresu otrzymujemy dokładniejszy rysunek. .1. . że jeśli paramter a nie jest liczbą całkowitą. WSPÓŁCZYNNIK KIERUNKOWY. że . .7.8 (współczynnik kierunkowy). to szkicowanie wykresu metodą „szybkiego wykresu“ nie jest już takie proste. Powtarzając procedurę otrzymujemy kolejne punkty: Uwaga 1.3 Współczynnik kierunkowy. Zauważmy. iż otrzymamy tą samą prostą poruszając się 4 kratki w prawo i 3 kratki do góry: 1. co nie pozwala na „rozchwianie” się rysowanej prostej. gdyż dostajemy wiele punktów. zauważmy.6. 9 się o jedną kratkę w prawo i o trzy kratki w dół (bo a = −3) otrzymując nowy punkt.3. Definicja 1. Na przykład jeśli f (x) = 3 x − 2. Parametr a we wzorze funkcji liniowej f (x) = ax + b nosi nazwę współczynnika kierunkowego. Zauważ. to na osi OY zaznaczamy −2. Jest to dość trudne do wykonania chyba. a następnie 4 3 powinniśmy przenieść się o jedną kratkę w prawo i 4 kratki w górę. Problem 1.

11. a wykresem jest prosta pozioma (równoległa do osi OX). to funkcja nie posiada miejsc zerowych. to jednak „rozbiegają się” w różnych kierunkach. nie ma funkcji odwrotnej. to funkcja ta nie jest różnowartościowa. f4 (x) = −4x + 1. posiada funkcję odwrotną (która jest funkcją liniową). to parametr a decyduje o tym. Jeśli współczynnik kierunkowy funkcji liniowej jest równy zero. tzn. Jeśli współczynnik kierunkowy funkcji liniowej f jest różny od zera (tzn.10 ROZDZIAŁ 1. f2 (x) = 3x + 1. FUNKCJA LINIOWA Po wcześniejszych rozważaniach dotyczących szkicowania wykresów funkcji liniowych nazwa ta nikogo nie dziwi. Rzeczywiście. Jeśli więc b = 0. f3 (x) = −x + 1.10. Fakt 1. a rodzaj jej monotoniczności zależy od jej współczynnika kierunkowego. czy wykres opada czy wznosi się i czy jest bardziej stromy czy raczej niewiele odbiega od prostej poziomej. f (x) = b. Każda funkcjia liniowa jest monotoniczna. Fakt 1. f5 (x) = 1. Fakt 1. to zobaczymy. 1). żę choć wszystkie przechodzą przez punkt (0. a = 0) to funkcja ta jest różnowartościowa. a jeśli b = 0.9 (monotoniczność funkcji liniowej). Jeśli w jednym układzie współrzędnych umieścimy wykresy funkcji: f1 (x) = 2x + 1. jej zbiorem wartości jest cały zbiór liczb rzeczywistych i ma dokładnie jedno miejsce zerowe. jej zbiór wartości jest postaci {b}. . to funkcja ma nieskończenie wiele miejsc zerowych.

3.12 (kąt nachylenia prostej). gdy a1 ∗ a2 = −1. że funkcja liniowa może mieć jedno miejsce zerowe (gdy a = 0). Fakt 1. W szczególności wszystkie proste o równaniach x = c. nie są wykresami funkcji. Znajdziemy teraz wzór funkcji.14 (proste prostopadłe). do prawej strony tej osi). gdzie c ∈ R. Jednak nie każda linia prosta jest wykresem funkcji liniowej. WSPÓŁCZYNNIK KIERUNKOWY.1. Dwie proste o równaniach y = a1 x + b1 i y = a2 x + b2 są równoległe wtedy i tylko wtedy. Współczynnik kierunkowy funkcji liniowej f jest równy tangensowi kąta nachylenia wykresu tej funkcji do osi OX (dokładniej mówiąc. gdy a1 = a2 . Wykresem każdej funkcji liniowej jest linia prosta. Fakt 1. Przykład 1. 11 Wniosek.15. może nie mieć miejsca zerowego (gdy a = 0 oraz b = 0) lub może mieć nieskończenie wiele miejsc zerowych (gdy a = b = 0). Dwie proste o równaniach y = a1 x + b1 i y = a2 x + b2 są prostopadłe wtedy i tylko wtedy. Każda z pozostałych prostych jest wykresem jakiejś funkcji liniowej. Fakt 1. której wykres jest prostą przedstawioną na rysunku: . Z podanych wyżej faktów wynika.13 (proste równoległe).

x2 +x−2 Zadanie 1. b) f (x) = (x2 +1)(x−2) . 2). gdzie n. d) f (x) = 4x − 3. c) f (x) = 1 x + 2. 1. co daje a = 3. b są liczbami całkowitymi.1. Znjadź wzór funkcji odwrotnej do podanej i obie funkcje narysuj na jednym wykresie. Ponieważ wykres przechodzi przez punkt (1. która nie jest pionowa.4 (∗). Podaj algorytm „szybkiego rysowania” wykresów funkcji postaci f (x) = n x + b. zatem szukana funkcja jest liniowa i ma postać f (x) = ax − 1 (skąd wiadomo. gdzie c ∈ R nie są wykresami funkcji? Zadanie 1. 2 . x2 +1 1 1 c) f (x) = g( x ). że b = −1 ?). FUNKCJA LINIOWA Ponieważ wykresem jest linia prosta. b) f (x) = −x + 4. e) f (x) = −2x − 2. Dlaczego proste o równaniach x = c.12 ROZDZIAŁ 1. k. czyli a−1 = 2. f) ( ) f (x) = 1 x + 1.3. b) f (x) = −2x + 1. gdzie g(x) = x . a) f (x) = 3x − 1.4 Zadania Zadanie 1.2. Narysuj „szybki wykres” dla funkcji: a) f (x) = 2x − 3. zatem f (1) = 2. 3 Zadanie 1. k Zadanie 1. d) f (x) = (x−1)(x+2) . Która z podanych funkcji jest funkcją liniową? a) f (x) = 3 − 4x.5. c) f (x) = 3x + 1. Ostatecznie szukana postać funkcji to f (x) = 3x−1.

Zadanie 1.6. b) f (x) = −x + 3.9. Przez które z ćwiartek układu współrzędnych przechodzi wykres funkcji f (x) = 2x + b. W zależności od paramterów a i b omów parzystość funkcji f (x) = ax + b.11. x−2 (x−2)(x+1) . Używając tablic matematycznych. to co można powiedzieć o jej wykresie? Zadanie 1.12. gdzie b ∈ R? Czy zależy to od paramteru b? Zadanie 1. 3 13 Zadanie 1. Jeśli funkcja f jest dana wzorem funkcji liniowej.4. Zadanie 1. x+1 1 1 c) f (x) = g( x ). Przez które z ćwiartek układu współrzędnych przechodzi wykres funkcji f (x) = ax + 1. d) f (x) = −3x − 2. 3 .1.7. kalkulatora albo komputera. podaj dokładną (lub przybliżoną) wartość kąta nachylenia podanych prostych do osi OX: a) f (x) = 2x + 1.8. Narysuj wykresy funkcji: a) f (x) = b) f (x) = (x−2)(x+1) . gdzie a ∈ R? Czy zależy to od parametru a? Zadanie 1. ZADANIA 1 d) f (x) = − 3 x − 4 . f) f (x) = − 1 x + 1. d) f (x) = 2x + 1. 1 e) f (x) = 2 x + 4.10 (∗). Ile miejsc zerowych może mieć funkcja liniowa? Podaj przykład na każdą z możliwości. gdzie g(x) = x . Zadanie 1. dla x 0. c) f (x) = x − 2. ale jej dziedziną nie jest cały zbiór liczb rzeczywistych.

14 ROZDZIAŁ 1. FUNKCJA LINIOWA .

jedno rozwiązanie postaci x = − a .6. Fakt 2. Przeanalizuj poniższe przykłady i sprawdź czy rozumiesz skąd wzięły się takie. natomiast a i b to parametry. Rozwiązaniem równania 3x = 6 jest dokładnie jedna liczba: 2. Przykład 2. Rozwiązaniem równania 2x = 0 jest dokładnie jedna liczba: 0. co oznacza. Jeśli nie zaznaczono tego inaczej. że x może być dowolną liczbą rzeczywistą. Rozwiązaniem równania 0x = 0 jest zbiór wszystkich liczb rzeczywistych (mówimy też. Równaniem liniowym będziemy nazwyać równanie postaci: ax = b.3.2. rozwiązując równanie liniowe ax = b otrzymujemy: b 1.1. Rozwiązać powyższe równanie oznacza znaleźć wszystkie liczby. przyjmujemy.Rozdział 2 Równania liniowe 2. Rozwiązaniem równania 0x = 3 jest zbiór pusty. Przykład 2. Przykład 2.1 Liczba rozwiązań równania liniowego.1 (równanie liniowe). Definicja 2. a nie inne wyniki.1 Podstawowe pojęcia. Przykład 2.4. Ogólnie. gdzie x oznacza niewiadomą. że pierwiastkiem tego równania jest dowolna liczba rzeczywista). jeśli a = 0. 15 .5. że żadna liczba rzeczywista nie jest pierwiastkiem tego równania. które podstawione w miejsce x spełniają równość. 2.

że równanie będzie miało dziedzinę zadaną z góry.dziedzina naturalna). Zadanie 2. że x może być dowolną liczbą rzeczywistą (jest to podobnie jak w przypadku funkcji . 2. a) mx − 1 = 2x. zbiór pusty . e) a2 x + 3 = 2 − (b2 + 1)x. d) ax + 4 = 8x − b. b) 3x − m = mx − 3. RÓWNANIA LINIOWE 2. nieskończenie wiele rozwiązań (czyli x ∈ R).2 Zadania Zadanie 2. Wniosek: Równanie liniowe może mieć 0.2 Równania liniowe z założeniami. jeśli a = 0 i jednocześnie b = 0. 3. Poniższa definicja jest właściwie rozszerzeniem poprzedniej.2. Rozwiąż podane równanie (uwzględniając wszystkie możliwości dla parametrów). b) ax2 + 3x − 4 = 7 + a2 . c) m2 x + m = x + 1. d) ax + b = cx.brak rozwiązań (x ∈ ∅). .16 ROZDZIAŁ 2. a) 4x + 3 = mx − m. jeśli a = 0 i b = 0. W równaniach linowych. Równanie postacie ax = b przy założeniu x ∈ D nazywamy liniowym (z założeniami). zakładano (chociaż nie było to nigdzie wyraźnie napisane).1. Definicja 2. 1 lub ∞ rozwiązań. a zbiór D nazywamy dziedziną tego równania. 2. o których pisaliśmy dotychczas. Może się jednak zdarzyć.1. Podaj liczbę pierwiastków danego równania w zależności od wartości występujących parametrów.7 (równanie liniowe z założeniami). c) k 2 x − 1 = x − k.

(dlaczego?) Przykład 2. jego rozwiązaniem jest cała dziedzina (wszystkie liczby z dziedziny spełniają to równanie). ∞) ma nieskończenie wiele rozwiązań.1 Zadania Zadanie 2.2. musimy w zasadzie rozwiązać proste równanie: 10x = 37. Rozważmy równanie 6x = 2 przy założeniu x ∈ (0.9. gdzie x ∈ N.2. otrzymujmy zbiór pusty (x ∈ ∅). ale przy założeniu x ∈ N (dlaczego?) . Rozwiążmy równanie 3x = 5 przy założeniu x ∈ N. czy nie jest ono „obarczone” jakimś założeniem. RÓWNANIA LINIOWE Z ZAŁOŻENIAMI. gdzie x = 2. ∞). ∞). gdzie x d) (x + 1)3 − (x − 1)3 = 6(x2 + x + 1). Przykład 2.. Najprostszym sposobem rozwiązania równania liniowego ax = b z założeniem x ∈ D jest rozwiązanie „zwykłego” równania liniowego. 17 Oczywiście. Równanie postaci: −x−3 = x+2 jest oczywiście równoważne x+2 równaiu −2x = 4.2.10. Rozwiąż podane równania: a) (x − 3)(x + 4) − 2(3x − 2) = (x − 4)2 . Spróbujmy rozwiązać zadanie o następującej treści: Jeden bilet do kina kosztuje 10 zł. gdzie x = −2 (dlaczego?).13. 3 Przykład 2. .3. Równanie 0x = 0 przy założeniu x ∈ 0. Jest to równanie sprzeczne (zbiorem rozwiązań jest zbiór pusty). Równanie to ma jedno rozwiązanie x = 1 . 0. czyli . 2.12. Za ile takich biletów zapłacisz 37 zł? Aby rozwiązać to zadanie. x+1 Przykład 2. czyli: x ∈ 0. Jeśli w czasie pracy nad rozwiązaniem jakiegoś problemu otrzymasz równanie (niekoniecznie liniowe) ZAWSZE zastanów się. x+2 c) 5(x − 1)2 − 2(x + 3)2 = 3(x + 2)2 − 7(6x − 1).8. Uwaga 2.11. Oczywiście równanie takie nie ma rozwiązań. b) 15 2x+7 = 6 . przy poszukiwaniu rozwiązania takiego równania..i oczywiście okazuje się. Przykład 2. a następnie obliczenie części wspólnej zbioru rozwiązań oraz zbioru D. że rozwiązaniem jest zbiór pusty. interesują nas tylko takie liczby x które spełaniają dane równanie i jednocześnie należą do zbioru D.

jeśli za 2 długopisy i 3 ołówki zapłacono: a) 9 zł. Ustalono również następujące zasady. b) 7 zł. d) −7 punktów? Zadanie 2. RÓWNANIA LINIOWE Zadanie 2. Na pewnym sprawdzianie z matematyki było do rozwiązania 10 zadań. Ile zadań zostało rozwiązanych dobrze jeśli uczeń otrzymał: a) 34 punkty. i 50 gr? . Ile kosztuje ołówek. natomiast za każde błędne rozwiązanie uczeń tracił 3 punkty.4. c) 2 punkty. Długopis kosztuje 3 zł. c) 7 zł.5 ( ).18 ROZDZIAŁ 2. Za dobrze rozwiązane zadaine uczeń otrzymywał 5 punktów. b) 12 punktów.

że jest nieoznaczony). to możemy użyć: 1. albo mieć dokładnie jedno rozwiązanie (mówimy wtedy że jest oznaczony) albo mieć ∞ wiele rozwiązań (mówimy wtedy. metody przeciwynych współczynników. Jaki zbiór punktów na płaszczyźnie określa równanie 0x + 0y = c. metody podstawiania. metody graficznej. Z tego wynika. że rozważany układ równań może albo być sprzeczny. Układem dwóch równań liniowych z dwiema niewiadomymi nazywamy układ postaci: a1 x + b 1 y = c 1 .1. 19 . Problem 3. Istnieje wiele metod rozwiązywania układów równań. aby każde z równań wyznaczało na płaszczyźnie pewną prostą).1 Rozwiązywanie układów równań liniowych. Jeśli układ nie zawiera parametrów. a2 x + b2 y = c2 gdzie przynajmniej jeden z paramterów a1 i b1 oraz przynajmniej jeden z parametrów a2 i b2 jest różny od zera (to założenie jest potrzebne po to. y) wyznaczające punkty wspólne tych prostych. 1 lub ∞ puntków wspólnych (czy potrafisz wykonać odpowiednie rysunki?). 2. 3. Czy zbiór ten zależy od wartości parametru c? 3.Rozdział 3 Układy równań liniowych Definicja 3.2. Ponieważ każde z równań określa pewną prostą na płaszczyźnie zatem rozwiązaniem układu są pary (x. Jak wiadomo dwie proste mogą mieć 0.

3. Fakt 3. Poniżej zebrano kilka faktów wiążących wyznacznik. Jeśli natomiast wyznacznik główny W = 0.7. Poniżej zebrano podstawowe definicje i fakty. Definicja 3. W matematyce używa się jej postaci ogólnej. wydaje się. 2 i 3!) Jeśli natomiast układ zawiera choć jeden parametr.4 (interpretacja geometryczna wyznacznika). to jego wyznacznik główny napewno jest różny od zera.to znaczy albo okaże się być sprzeczny albo ma ∞ wiele rozwiązań. metody wyznaczników. zwanej metodą bądź wzorami Cramera. Fakt 3. czy proste. to proste te nie są równoległe. Uwaga 3. potrzebne przy korzystaniu z tej metody. preferowane jest używanie jednej z dwóch pierwszych metod. Metoda taka pozwala na rowiązywania. . układów wielu równań z dużą liczbą niewiadomych. Aby zbadać ile rozwiązań ma dany układ rówńań warto posłużyć się wyznacznikiem. Jeśli wyznacznik główy układu W = 0.6.5. to układ jest oznaczony ma dokładnie jedno rozwiązanie. w bardzo prosty sposób. UKŁADY RÓWNAŃ LINIOWYCH 4. Jeśli wyznacznik główy układ W = 0. Dla układu: a1 x + b1 y = c1 a2 x + b2 y = c2 wyznacznikiem głównym nazywamy liczbę W obliczoną wzorem: W = a1 b1 a2 b2 = a1 b2 − a2 b1 . Fakt 3.3 (wyznaczniki układu równań). W układach bez parametrów. to układ nie jest oznaczony .1 Metoda wyznaczników. Metoda wyznaczników jest najbardziej uniwersalną metodą rozwiązywania układów równań liniowych.1.20 ROZDZIAŁ 3. że metoda wyznaczników jest „najbezpieczniejsza” i najefektywaniejsza. jeśli układ ma dokładnie jedno rozwiązanie. właśnie z ilością rozwiązań układu równań. to proste wyznaczane przez ten układ są równoległe. I odwrotenie. Jeśli wyznacznik główny układu W = 0. Wyznacznik główny informuje nas. których równania występują w układzie równań są równoległe czy nie. (Przypomnij sobie na czym polegają metody 1. My w naszych rozważaniach ograniczymy się do układów dwóch równań z dwoma niewiadomymi.

m 1 = 3m2 − 3. Jeśli natomiast m = −1. że gdy W = 0. Przykład 3. Jeśli m = 1 to nasz układ przyjmuje konkretną postać: x+y =1 . 3x + 3y = 3 Wystarczy podzielić drugie równańie obustronnie przez 3 aby otrzymać: x+y =1 . Zauważmy. W = Sprawdźmy kiedy W = 0: 3m2 − 3 = 0 gdy m = 1 lub m = −1. że oba równania opisują tą samą prostą . 3x − 3y = 3 Wystarczy teraz pierwsze z równań pomnożyć przez −1 a drugie podzielić przez 3 (dążymy do zrównania współczynnika przy x).1. x−y =1 .3. to dalej nie wiemy. ROZWIĄZYWANIE UKŁADÓW RÓWNAŃ LINIOWYCH.czyli. 21 Uwaga 3.8. nie wiadomo jednak czy pokrywają się czy też nie mają punktów wspólnych). Pozostaje sprawdzić co się dzieje dla m = 1 oraz dla m = −1 (w obu przypadkach proste wyznaczane przez układ równań są równoległe. 1}. zachodzi W = 0. to układ nasz przybiera postać: −x + y = 1 . to układ posiada dokładnie jedno rozwiązanie.9 (badanie ilości rozwiązań układu równań z parametrem). aby otrzymać: x − y = −1 . w tym przypadku układ ma nieskończenie wiele rozwiązań. W zależności od parametru m zbadamy ilość rozwiązań układu: mx + y = 1 3x + 3my = 3 Obliczmy wyznacznik główny tego układu. że jeśli m ∈ R\{−1. ile rozwiązań posiada układ równań. Sposób poradzenia sobie z tą „przeszkodą” zilustruje poniższy przykład. x+y =1 Bez żadnych dalszych wyliczeń łatwo możemy stwierdzić. 3 3m Dla pozostałych m. zatem wiadomo już.

Zbierzmy więc uzyskane wyniki. ale napewno nie pokrywają się (są „rozsunięte”). Jeśli m = −1. stąd układ jest sprzeczny. UKŁADY RÓWNAŃ LINIOWYCH Widać tutaj odrazu. to układ ma nieskończenie wiele rozwiązań. Jeśli wyznacznik główny układu W = 0. 3. to rozwiązaniem układu jest para liczb: x = Wx W . że jeśli m ∈ R\{−1. Okazało się.1.2 Zadania 2x − 3y = 7 4x + 2y = 1 3x − y = 2 −6x + 2y = 3 Zadanie 3. wyznaczniki szczegółowe. y = Wy W Co więcej można udowodnić następujące własności. Aby poradzić sobie z rozwiązaniem (a nie tylko z podaniem liczby rozwiązań) układu który posiada parametry.11.12. c 1 b1 c 2 b2 = c 1 b2 − c 2 b1 . to układ ma ∞ wiele rozwiąząń.13.10 (wyznaczniki szczegółowe układu równań). Jeśli W = 0 oraz przynajmniej jeden z wyznczników szczegółowych Wx lub Wy jest różny od zera. Fakt 3. to układ ma 1 rozwiązanie. to układ jest sprzeczny. 1}. to układ nie ma rozwiązań. Definicja 3.22 ROZDZIAŁ 3. Jeśli W = 0 oraz Wx = Wy = 0. że otrzymane proste są równoległe. Fakt 3. Wyznacznikami szczegółowymi niewiadomych x i y nazywać będziemy odpowiednio liczby: Wx = oraz Wy = a1 c1 a2 c2 = a1 c2 − a2 c1 . Używając metody podstawiania rozwiązać układy równań: a) b) . Fakt 3. wprowadzimy tzw. jeśli natomiast m = 1.

− a2 .2. Zadanie 3. Zadanie 3. b b b b Zadanie 3.3. to przez odpowiednie pomnożenie przekształć układ do postaci. a jeśli W = 0. x+y =7 2x + 2y = 4 x − 3y = 8 −2x + 6y = 16 4x − y = 3 2x − 2y = 5 2. c2 .5. że b1 = 0 i b2 = 0. Przypuśmy. to rozwiąż dany układ metodą wyznaczników.4.3. ZADANIA c) x − 2y = 4 2x − 4y = 8 23 Zadanie 3. W każdym z podanych niżej przypadków wylicz W i jeśli W = 0. a) 3x − y = 2 4x + 2y = 8 3x + y = 10 −x + y = −2 b) Omów wady metody graficznej.2. Używając metody przeciwnych wspólczynników rozwiąż układy rówńań: 1. 3. Wtedy każdy taki układ dwóch równań liniowych można sprowadzić do postaci: 1 y = − a1 x + b a2 y = − b2 x + c1 b1 c2 b2 Posługując się interpretacją graficzną podaj jak ilość rozwiąząń zależy od 1 2 1 2 liczb: − a1 . z której „widać” ilość rozwiązń: a) x + 2y = 11 5x − 3y = 3 2x + 5y = 15 3x + 8y = −1 b) . c1 . Podany układ zilustruj graficznie i jeśli to możliwe podaj dokładne rozwiązanie.

W zależności od parametru m rozwiąż podany układ: a) 3x + my = −2 3x + 2y = 3 x + 2y = 4 2x + my = 2m mx + y = m x + my = m2 b) ( ) c) ( ) .7.24 c) 3x − y = 5 5x + 2y = 23 ROZDZIAŁ 3.6. UKŁADY RÓWNAŃ LINIOWYCH d) 28x + 35y + 3 = 0 12x + 15y + 25 = 0 2x + 5y = 25 −4x − 10y = −50 7x − 3y + 1 = 0 4x − 5y + 17 = 0 e) f) Zadanie 3. W zależności od paramteru (parametrów) podaj liczbę rozwiązań dla: a) x + 3my = 1 + m 3mx + y = −2(m − 1) m2 x + y = 1 x+y =m x+y =a mx + y = 0 (a − 3)x − 4y = b 9x − (a + 2)y = −9 2x + 3y = 4 4x + my = 2m b) c) d) e) Zadanie 3.

( ) ma rozwiązanie będące parą liczb przeciwnych. . 4.8. jest niesprzeczny. 6. dla jakich wartości parametru k układ: 1. ma co najwyżej jedno rozwiązanie. 3.3. ma co najmniej jedno rozwiązanie. ma conajmniej dwa rozwiązania. W zależności od paramteru k podaj liczbę rozwiązań układu: kx + y = k 2 x + ky = 1 i odpowiedz. 7.2. jest nieoznaczony. ma dokładnie siedem rozwiązań. 5. 2. ZADANIA 25 Zadanie 3.

UKŁADY RÓWNAŃ LINIOWYCH .26 ROZDZIAŁ 3.

Parametr c oznacza miejsce przecięcia wykresu x osią OY (ponieważ oczywiście f (0) = a ∗ 0 + b ∗ 0 + c = c). Uwaga 4. Definicja 4. to funkcja posiada jedno miejsce zerowe. q).3.) Uwaga 4. 27 . to funkcja posiada dwa miejsca zerowe. które albo są skierowane do góry (gdy a > 0) albo na dół (a < 0). to miejsca zerowe dane są wzorami: x1 = √ √ −b− ∆ −b+ ∆ . Współrzędne wierzchołka obliczamy ze wzorów: W = (p. f (x) = (m + 1)x2 + mx − 3) to najczęściej musimy rozpatrzeć osobno dwa przypadki: funkcji kwadratowej (gdy m = −1) oraz funkcji liniowej (gdy m = −1). „Składa” się ona z wierzchołka i dwóch ramion. • jeśli ∆ = 0. ale współczynnik przy x2 zawiera parametr (np. to funkcja nie posiada miejsce zerowych. Funkcją kwadratową nazywamy dowolną funkcję postaci: f (x) = ax2 + bx + c. Wykresem funkcji kwadratowej jest parabola. Wykres funkcji kwadratowej. Symbol 2a 4a ∆ zwany wyróżnikiem rozpatrywanego trójmianu kwadratowego informuje nas o ilości miejsc zerowych: • jeśli ∆ > 0.Rozdział 4 Funkcja kwadratowa 4. którą „wygląda” jak funkcja kwadratowa.2.4. Jeśli w zadaniu pojawi się funkcja. (Jeśli ∆ = 0. q = −∆ (∆ = b2 − 4ac). natomiast b i c są dowolnymi liczbami rzeczywistymi. • jeśli ∆ < 0.1 (funkcja kwadratowa). to oba wzory dają tą samą liczbę ozna2a czaną przez x0 . x2 = 2a . gdzie a = 0. Jeśli a = 0 i ∆ 0. Fakt 4. gdzie p = −b .1 Podstawowe definicje.

FUNKCJA KWADRATOWA 4. . jeśli istnieją miejsca zerowa i są łatwe do obliczenia. 3. 5. wyliczamy wierzchołek W (p. należy zastanowić się. Należy pamiętać. 4. Jeśli chcemy narysować wykres funkcji kwadratowej. przez otrzymane punkty prowadzimy krzywą o kształcie możliwie najbardziej zbliżonym do paraboli (pamiętając o symetryczności. Uwaga 4. zaznczamy je na osi OX. zazanczamy na rysunku. 2. wraz z punktem do niego symetrycznym.28 ROZDZIAŁ 4. Wtedy należy wyliczyć wartość np.2 Rysowanie wykresu funkcjia kwadratowej. dla funkcji f (x) = x2 + 4). q) i zaznaczamy go na wykresie. że parabola ma oś symetrii (jest to prosta o równaniu x = p) i zaznaczamy punkt symetryczny do (0. mamy 6 „różnych” parabol (co możesz powiedzieć o wielkościach ∆ oraz a dla każdego z przypadków?): tu będzie rysunek (przypadki ze względu na znak a oraz ∆) Dlatego po przeczytaniu dowolnego zadania z funkcją kwadratową. Może się zdarzyć. że w zasadzie. dla x = 1 (wybieramy takie parametry x dla których obliczenia są możliwie najprostsze) i otrzymany punkt. o niezłamywaniu ramion i o gładkim wierzchołku). korzystając z faktu.5. które z tych sześciu parabol spełniają założenia tego zadania.miejsce przecięcia z osią OY . c) który ma współrzędne (2p. c) . a następnie opisać je w terminach ∆ oraz a. c). że z kroków 1 − 4 dostajemy zaledwie jeden punkt (np. zaznaczamy punkt (0. to: 1.

4. Jednak wiele rzeczy o tych pierwiastkach można powiedzieć. WZORY VIETE’A. wraz z podanymi zaletami każdego ze sposobów. Przykład 4.8 (zastosowanie wzorów Viete’a). Wyróżnik tego trójmianu ∆ wynosi 40.4 Funkcja kwadratowa w różnej postaci. . Postać ogólna: f (x) = ax2 + bx + c . które bez tych wzorów mogłby być dość skomplikowane. Łato zauważyć.6 (wzory Viete’a). Fakt 4.7.3.„widać” punkt przecięcia z osią OY . c) odległość x1 i x2 wynosi: |x1 − x2 | = (x1 − x2 )2 = √ √ (x1 + x2 )2 − 4x1 x2 = 82 − 4 ∗ 6 = 40. nie znając ich dokładnej wartości. że funkcja ma dwa miejsca zerowe x1 oraz x2 . łatwo otrzymać wzory Viete’a. że: a) suma kwadratów x1 i x2 wynosi: x2 +x2 = (x1 +x2 )2 −2x1 x2 = 82 −2∗6 = 1 2 64 − 12 = 52. to: Uwaga 4. 1. 29 4. b) suma odwrotności x1 i x2 wynosi: 1 x1 + 1 x2 = x2 +x1 x1 x2 = 8 6 4 = 3. Poznamy dwa wzory które ułatwiają bardzo wiele obliczeń. Jeśli a = 0 i ∆ x1 + x2 = c x1 x2 = a −b a 0. Poniżej zebrano kilka najczęściej używanych form. pozwala rozwiązać wiele zadań. Wzory Viete’a pozwalają powiedzieć coś o x1 i x2 bez potrzeby wyliczania tych liczb.3 Wzory Viete’a. że oba miejsca zerowe będą liczbami nie wymiernymi. Niech f (x) = x2 − 8x + 6. co oznacza. Zapamiętanie ich i częste stosowanie. x2 − 2x1 x2 + x2 = 1 2 oraz każde inne wyrażenie symetryczne ze względu na x1 i x2 . Bez wyliczania wartości tych pierwiastków można również powiedzieć (policzyć). Zapiszmy wzory Viete’a dla tej funkcji: x1 + x2 = 8 x1 x2 = 6 Odrazu widać stąd. 4. Istnieje wiele postaci zapisu wzoru funkcji kwadratowej. że obie liczby x1 i x2 są dodatnie (dlaczego?).

to funkcja rośnie w przedziale (−∞. Żadna funkcja kwadratowa nie jest różnowartościowa. gdy ∆ 0. ale jej dziedziną nie jest cały zbiór liczb rzeczywistych a jedynie przedział r1 . że x ∈ r1 . q . ∞). a co za tym idzie nie posiada funkcji odwrotnej. Natomiast. r2 . 1. Postać kanoniczna: f (x) = a(x − p)2 + q . tak aby można było w odpowiednich zadania odrazu zastosować odpowiedni zapis i odczytać możliwie jak najwięcej informacji bez wykonywania dodatkowych obliczeń. .„widać” wierzchołek oraz liczbę miejsc zerowych. jeśli a < 0. p) natomiast rośnie w przedziale (p. Żadna funkcja kwadratowa nie jest monotoniczna. Co prawda funkcja ta jest dana wzorem funkcji kwadratowej. 3.30 ROZDZIAŁ 4. to funkcja maleje w przedziale (−∞. to zbiorem wartości jest przedział q. Wykresem tej funkcji nie jest cała parabola. Różnowartościowość. Monotoniczność. że obcinamy funkcję kwadratową do przedziału r1 . Jeśli a > 0. a jedynie jej fragment zawarty między prostymi x = r1 oraz x = r2 (łączeni z punktami końcowymi). Postać iloczynowa: f (x) = a(x − x1 )(x − x2 ) (istnieje tylko wtedy. 4. Czy wiesz dlaczego? 2. r2 . jeśli natomiast a < 0. Warto znać podane wyżej zapisy.6 Funkcja kwadratowa określona na przedziale domkniętym. Bardzo często rozwiązanie problemu sprowadza się do rozważenia funkcji: f (x) = ax2 +bx+c przy założeniu. r2 . Mówimy. 3. że r1 < r2 . Jeśli a > 0. ∞). 4. Zbiór wartości funkcji kwadratowej.5 Własności funkcji kwadratowej. ∞). a jedynie przedziałami monotoniczna. Poniżej zebrano podstawowe własności funkcji kwadratowej. p) a rośnie w przedziale (p. to zbiorem wartości jest przedział (−∞. gdzie r1 oraz r2 to dowolne liczby rzeczywiste takie. co więcej gdy ∆ = 0 skraca się do zapisu f (x) = a(x − x0 )2 ) „widać” miejsca zerowe. FUNKCJA KWADRATOWA 2.

x ∈ 0. Przykład 4. że otrzymane funkcje mogą mieć różne własności . Zauważmy. wykonaj odpowiednie rysunki. którą osiąga w dwóch miejsach.inne niż funkcja przed obcięciem. wierzchołek paraboli i miejsca zerowe: a) f (x) = 2x2 + 6x + 8. 2. W odróżnieniu jednak od poprzedniej. x ∈ −2.7 Zadania Zadanie 4. kanoniczną. nasza funkcja posiada wartość najmniejszą. Aby lepiej zrozumieć powyższy przykład. x ∈ 1.x ∈ 1.4. Dla podanych funkcji znajdź postać ogólną. . 4. dziedziną naszej nowej funkcji będzie inny przedział . 1.7. ta funkcja posiada również wartość największą −3. 1 . różnowartościową. Taka funkcja posiada wartość najmniejszą. Otrzymujemy nową (inną!) funkcję. że funkcja osiąga swoje kresy). 3 . 2 . Spróbuj omówić „typy” otrzymanych wykresów. Obetnijmy dziedzinę do przedziału x ∈ −1. że każda taka funkcja posiada wartość najmniejszą oraz wartość najmniejszą (mówimy. dla x = ±1. 3. Podobnie jak poprzednio posiada ona wartość największą −4 którą osiąga dla x = 0. −1 . która wynosi −4 i jest osiągana dla x = 0.9. d) f (x) = 2x2 + 6x. która wynosi 0 i jest osiągana dla x = 2. Najważniejszą nową własnością jest fakt. ale nie posiada wartości największej. np: x ∈ −1. dziedziną funkcji będzie cały zbiór liczb rzeczywistych. Niech w tym przypadku. 2 . ze zmniejszoną liczbą miejsc zerowych itd. 2 . b) f (x) = 2(x − 3)2 . Rozważ funkcję f (x) = x2 obciętą do różnych przedziałów. Niech teraz. Rozważmy poniższe funkcje. Wtedy.10 (wartość największa i najmniejsza). W pewnych sytuacjach możemy otrzymać funkcję monotoniczną. c) f (x) = (x + 3)2 − 6. Wszystkie dane będą jednym wzorem f (x) = x2 − 4. która wynosi −3 i jest osiągana dla x = 1 oraz wartość największą.1. iloczynową. ZADANIA 31 Problem 4.

Dla jakich wartości parametru m podana funkcja posiada dokładnie jedno miejsce zerowe: a) f (x) = mx2 + 3x + 4. b) do wykresu tej funkcji należały punkty (3. Zadanie 4. d) funkcja ta miała dokładnie jedno miejsce zerowe 3.6. Zadanie 4. 3) i był styczny do osi OX. Naszkicuj wykresy funkcji z zadania 1.4. c) f (x) = −3x2 + 5x + 2. e) funkcja ta osiągnęła minimum równe 5 dla x = −2. Zadanie 4. −5). Zadanie 4.2. 2 . c) f (x) = x − x2 . f) jej wykres przecinał oś OY w punkcie (0. b) f (x) = x2 − mx + 2. b) f (x) = x2 + 4x − 2. Oblicz sumę i iloczyn miejsc zerowych każdego z trójmianów (bez wyliczania wartości tych miejsc zerowych): a) f (x) = x2 − 8x + 12. Wyznacz wartości współczynników b i c funkcji f (x) = x2 + bx + c tak. aby: a) do wykresu tej funkcji należały punkty (1. x ∈ 0. x ∈ 0.32 ROZDZIAŁ 4. Rozwiązania zobrazuj na odpowiednim rysunku. Wyróżniki podanych trójmianów są dodatnie (sprawdź to!). −9). . 2 . FUNKCJA KWADRATOWA Zadanie 4. b) f (x) = 2x2 − 3x − 1. 9) oraz (−1. 1) oraz (0. x ∈ −1. podaj przedziały monotoniczności i zbiór wartości. c) funkcja ta miała dwa miejsca zerowe 2 i −3.5. c) f (x) = (m + 1)x2 − 2(m + 1)x + 3m. Wyznacz największą i najmniejszą wartość funkcji f w podanym przedziale: a) f (x) = −2x2 + 2x − 1.3. 2 .

b) przyjmuje tylko wartości ujemne.4. c) jest funkcją parzystą. ZADANIA 1 d) f (x) = 2 x2 + 4x − 3.7. Poniższe wyrażenia przedstaw za pomocą x1 + x2 oraz x1 x2 : a) x3 + x3 .8. Dla jakich wartości parametru m funkcja f (x) = x2 + (m − 1)x + 3: a) przyjmuje tylko wartości dodatnie.7. 33 Jakiego znaku są miejsca zerowe każdego z tych trójmianów? Zadanie 4. Zadanie 4. 1 2 b) 1 x2 1 + 1 . x2 2 .

34 ROZDZIAŁ 4. FUNKCJA KWADRATOWA .

w zależności od parametru m. nie jest równaniem kwadratowym i redukuje się do równania postaci: 4x − 1 = 0.1. 5. • jest to równanie kwadratowe dla m = 1. Przykład 5. Fakt 5. b. Rozważmy równanie: (m − 1)x2 − 2mx + m = 0 (m ∈ R jest parametrem). Jeśli ∆ < 0.jest sprzeczne.1 (równanie kwadratowe). to mamy doczynienia z równaniem kwadra4 towym. to równanie kwadratowe ma jedno rozwiązanie. że jeśli m = 0.Rozdział 5 Równania i nierówności kwadratowe 5. c ∈ R. Równaniem kwadratowym nazywamy równanie postaci: ax2 + bx + c = 0 gdzie a = 0. Jeśli natomiast m = 0. oczywiście ma jedno rozwiązanie (x = 1 ). W zależności od wartości parametru.4. zachodzi jeden z przypadków: • jest to równanie liniowe dla m = 1. które jako równanie liniowe.3 (liczba rozwiązań równania kwadratowego). ma równanie mx2 + 4x − 1 = 0. Zauważmy.2. to rów√ √ nanie kwadratowe ma dwa rozwiązania: x = −b− ∆ lub x = −b+ ∆ . x = −b .1 Równanie kwadratowe. Jeśli ∆ > 0. Możemy wobec tego policzyć deltę: ∆ = 16 + 4m (należy pamiętać.1 Liczba rozwiązań równania kwadratowego. to powyższe równanie. 2a to równanie kwadratowe nie ma rozwiązań . Definicja 5. 35 . Przykład 5. Jeśli 2a 2a ∆ = 0. Zastanówmy się ile rozwiązań.

∞).7. Pokażemy teraz. Łatow zatem policzyć. Nierównością kwadratową nazywać będziemy nierówności postaci: ax2 + bx + c < 0. co daje równanie tylko z jednym pierwiastkiem. dla jakich wartości parametru m. ax2 + bx + c 0. Wykresem funkcji danej wzorem f (x) = x2 − 6x + 8 jest parabola o ramionach skierowanych w górę. Odpowiednio dla danej nierówności. 0) ∪ (0. posiądająca dwa miejsca zerowe x1 = 2 oraz x2 = 4. Powyższe rozumowanie pokażemy na kilku przykładach. wobec czego równanie jest sprzeczne. . gdzie a = 0. przy czym najbardziej interesują nas w nim miejsca zerowe funkcji (nie musimy wyliczać współrzędnych wierzchołka. rozwiązaniem nierówności: 2x2 +4x+m 0. ∞). Rozwiążemy nierówność x2 − 6x + 8 > 0. Zbierzmy uzyskane wyniki: • Jeśli m ∈ (−4. to równanie ma 1 rozwiązanie. 5. c ∈ R. która daje szybki i dokładny wynik. Przykład 5. . skąd wzięła się odpowiedź!) Przykład 5. 2) ∪ (4. miejsca przecięcia z osią OY itd.najczęściej w ogóle nie rysujemy osi OY !).1 Graficzne przedstawienie nierówności kwadratowej. Szkicujemy przybliżony wykres funkcji kwadratowej danej wzorem z nierówności. Następnie patrzymy dla jakich wartości x naszkicowany wykres jest ”nad” osią OX. Przy rozwiązywaniu nierówności kwadratowych. oraz a. czyli równanie ma wówczas dwa różne pierwiastki. 5.36 ROZDZIAŁ 5. Jeśli natomiast m < −4.2 Nierówność kwadratowa. b. to ∆ < 0. • Jeśli m = −4 ∨ m = 0. Jeśli m = −4. postępujemy w następujący sposób. tp ∆ = 0. jest zbiór wszystkich liczb rzeczywistych. to równanie ma 2 rozwiązania.2. ax2 + bx + c = 0. a dla jakich ”pod” osią OX. (Narysuj samodzielnie odpowiedni rysunek i sprawdź czy rozumiesz.5. RÓWNANIA I NIERÓWNOŚCI KWADRATOWE że obliczona ∆ istnieje tylko w przypadku gdy m = 0). Stąd otrzymujemy szybko odpowiedź: x ∈ (−∞. że jeśli m > −4 (przy założeniu m = 0 !) to ∆ > 0. Definicja 5.6. często najwygodniejszym sposobem jest skorzystanie z metody graficznej. wybieramy przedział który jest rozwiązaniem nierówności. • Jeśli m ∈ (−∞. ax2 + bx + c > 0. to równanie nie ma rozwiązań. −4). Aby rozwiązać nierówność kwadratową.

wtedy i tylko wtedy. Zadanie 5. czyli: k ∈ (9. ∞). gdzie k ∈ R jest parametrem. b) (2x − 7)2 + (3x − 5)2 + (4x − 9)(4x + 9) = 2(64 − 29x). czy rozumiesz jak otrzymaliśmy taką odpowiedź!) Przykład 5.8.5. czyli a < 0 (ramiona muszą być skierowane w dół) oraz ∆ < 0 (nie może być miejsc zerowych). Ponieważ ∆ = 16 − 8m. gdy cała parabola będzie leżeć pod osią OX. tzn. Zadanie rozwiąż na dwa sposoby: analitycznie oraz graficznie. ∞). w całości musi znajdować się nad osią OX lub ewentualnie może się z nią stykać. Pierwsze spostrzeżenie jest takie. 1)∪(9. to rozważana nierówność jest nierównością kwadratową i wykresem jej lewej strony jest parabola. Zatem rozwiązaniem naszej nierówności 2x2 + 4x + m 0 będzie cały zbiór liczb rzeczywistych. Rozwiąż równanie: a) (3x − 8)2 − (4x − 6)2 + (5x − 2)(5x + 2) = 96. a trzeci: k ∈ (−∞. Otrzymujemy zatem następujące warunki:    k=5 a=5−k <0   ∆ = 4(1 − k)2 − 8(5 − k)(1 − k) < 0 Drugi warunek daje k > 5. że jedynie dla k = 5. tylko przedział x ∈ (−∞. 5. ZADANIA 37 Wykresem lewej strony nierówności jest parabola o ramionach skierowanych w górę (dlaczego?). Zbadaj liczbę pierwistków równania x2 − 6x + 5 = m w zależności od paramteru m. Dla k = 5 nierówność sporwadza się do nierówności liniowej 8x − 8 < 0. Rozważmy nierówność (5 − k)x2 − 2(1 − k)x + 2(1 − k) < 0. W dalszych rozważaniach zakładamy więc. że k = 5. której rozwiązaniem nie jest cały zbiór liczb rzeczywistych. rozwiązaniem nierówności jest zbiór wszystkich liczb rzeczywistych. (Narysuj odpowiedni rysunek i zastanów się. Stąd dostajemy warunek ∆ 0 (dlaczego?). Rozwiązaniem będzie cały zbiór liczb rzeczywistych wtedy i tylko wtedy. 1). Stąd napewno k = 5 nie jest szukanym k. Zastanówmy się dla jakich wartości tego parametru. Skoro k = 5.2.3.1. parabola ta powinna ”nie schodzić” poniżej osi OX. gdy m ∈ 2. Który ze sposobów jest efektywniejszy? .3 Zadania Zadanie 5. ∞). Częścią wspólną wszystkich warunków jest szukana odpowiedź. dana nierówność jest rzeczywiście nierównością kwadratową. zatem m 2. Aby każda liczba rzeczywista spełniała tą nierówność.

W zależności od paramteru m podaj liczbę pierwiastków równania: a) x2 − m2 = 2mx + 1. 3(18 + 5x). Rozwiąż nierówności: a) x2 − 8x + 12 < 0.38 ROZDZIAŁ 5.6. b) mx2 + mx + m = 0.4. b) x2 + mx + m + 3 = 0. 0. c) 2x(x − 10) d) x(x + 19) 4(x − 8). . b) (m2 + 5m − 6)x2 − 2(m − 1)x + 3 c) −x2 + 4mx + 13 > 0. Znajdź ten pierwiastek. a) mx2 + 2(m − 1)x + m − 3 = 0.3. ujemne pierwiastki rzeczywiste? Zadanie 5. RÓWNANIA I NIERÓWNOŚCI KWADRATOWE Zadanie 5. Zadanie 5. Zadanie 5. b) x2 < −4(x + 1).5. Dla jakich wartości parametru m równanie ma dokładnie jeden pierwiastek. c) (m + 1)x2 − 2x + m − 1 = 0.7. Dla jakich wartości parametru m równanie (m − 1)x2 − 2mx + m − 2 = 0 ma 2 różne. Zadanie 5. Dla jakich wartości paramteru m zbiorem rozwiązań nierówności jest cały zbiór R? a) x2 − mx + m + 3 > 0. c) (m − 5)x2 + (5 − m)x − 3m = 0.

− 2 ) ∪ (3. Przeanalizuj poniższe przykłady i upewnij się. dla których równanie (m + 1)x2 − 4mx + 2m + 3 = 0 ma dwa różne pierwiastki tego samego znaku. Mamy więc: ∆>0 |x1 − x2 | = 1 Z pierwszego warunku mamy: ∆ = m2 − 48 m2 − 48 > 0 √ √ m ∈ (−∞. Rozwiązanie: Jest to równanie kwadratowe. Przykład 5. ∞). W tym podrozdziale zebrano kilka przykładów zadań. a znak pierwiastków ustalamy ze wzorów Viete’a. − 2 ) ∪ (3. Jeśli natomiast m = −1. 2 Przykład 5. ∞). ∞). więc aby móc mówić o różnicy pierwiastków.9. musimy mieć pewność że istnieją dwa różne pierwiastki.39 5. Wtedy ilość pierwiastków zależy od ∆. PRZYKŁADY TYPOWYCH ZASTOSOWAŃ FUNKCJI KWADRATOWEJ W ZADANIACH. to równanie redukuje się do: 4x+1 = 0 i nie spełnia warunków zadania (to równanie liniowe nie może mieć dwóch różnych pierwiastków tego samego znaku). czy wszystko jest zrozumiałe. −4 3) ∪ (4 3. dla których wartość bezwzględna różnicy pierwiastków równania: x2 +mx+12 = 0 jest równa 1. Odpowiedzią będzie część wspólna otrzymanych wyników. ∞) . równanie bądź nierówność kwadratowa. Odpowiedź: Równanie ma dwa pierwiastki tego samego znaku. Z trze3 ciego warunku mamy: m ∈ (−∞. w których pojawia się funkcja.4. to równanie jest kwadratowe. Zadanie: Wyznacz wartości parametru m.5. Zadanie: Wyznacz wartości parametru m.4 Przykłady typowych zastosowań funkcji kwadratowej w zadaniach. − 2 ) ∪ (−1. − 3 ) ∪ (−1. Rozwiązanie: Jeśli m = −1. Otrzymujemy następujące warunki:    m = −1 ∆>0  c  >0 a 1 Drugi warunek daje nam sumę przedziałów: m ∈ (−∞.10. gdy m ∈ 1 (−∞.

Odpowiedzią będzie część wspólna otrzymanych wyników. W tym przypadku tą część wspólną stanowi dokładnie to co wyszło z warunku drugiego. − 1 ) ∪ (3. gdy (x1 − x2 )2 = 1 (czy wiesz dlaczego?). dla których liczba 5 leży pomiędzy pierwiastkami równania: x2 + 4mx + 3m2 = 0.40 ROZDZIAŁ 5. ∞). Warunek |x1 − x2 | = 1 jest spełniony. Otrzymujemy następujące warunki:    b2 c b2 − 4ac ∆ −4 = = 2 2 2 a a a a m = −1 ∆>0  c  >0 a 1 Drugi warunek daje nam sumę przedziałów: m ∈ (−∞. Odpowiedź: Zadanie jest spełnione dla m ∈ {−7. Zadanie: Wyznacz wartości parametru m. Zatem: . Z trze3 ciego warunku mamy: m ∈ (−∞. Jeśli ∆ > 0. − 2 ) ∪ (3. 7}.12. Co więcej 5 leży pomiędzy tymi pierwiastkami. ∞). że: m2 − 48 =1 1 m2 = 49 m = 7 ∨ m = −7 Odpowiedzią jest część wspólna wyników z oby warunków. − 2 ) ∪ (−1. to równanie jest kwadratowe. a znak pierwiastków ustalamy ze wzorów Viete’a. dla których równanie (m + 1)x2 − 4mx + 2m + 3 = 0 ma dwa różne pierwiastki tego samego znaku. gdy f (5) < 0 (czy wiesz dlaczego? . Rozwiązanie: Wykresem funkcji f (x) = x2 + 4mx + 3m2 jest parabola o ramionach skierowanych w górę. to ma ona dwa miejsca zerowe. 2 2 Przykład 5. gdy m ∈ (−∞.sporządź szkic wykresu funkcji i spróbuj to wyjaśnić!). Odpowiedź: Równanie ma dwa pierwiastki tego samego znaku. Przeksztłacimy wyrażenie (x1 − x2 )2 : (x1 − x2 )2 = (x1 + x2 )2 − 4x1 x2 = A stąd mamy. Zadanie: Wyznacz wartości parametru m. RÓWNANIA I NIERÓWNOŚCI KWADRATOWE Drugi warunek przekształcamy tak aby można było skorzystać ze wzorów Viete’a. Przykład 5. wtedy i tylko wtedy. Wtedy ilość pierwiastków zależy od ∆. − 3 ) ∪ (−1. Jeśli natomiast m = −1. to równanie redukuje się do: 4x+1 = 0 i nie spełnia warunków zadania (to równanie liniowe nie może mieć dwóch różnych pierwiastków tego samego znaku).11. wtedy i tylko wtedy. Rozwiązanie: Jeśli m = −1. ∞).

√ Odpowiedź: Zadanie jest spełnione dla m = 15. PRZYKŁADY TYPOWYCH ZASTOSOWAŃ FUNKCJI KWADRATOWEJ W ZADANIACH. czyli ∆ > 0. Takie równanie jest oczywiście sprzeczne. które są sinusem i cosinusem tego samego kąta ostrego. Chcemy również. Przykład 5. to rozpatrywane równanie jest kwadratowe i liczba rozwiązań zależy od ∆: ∆ = m2 − 8m. Naszkicuj wykres funkcji f . musi zachodzić równość x2 + x2 = 1 (czy wiesz dlaczego musi zajść ten warunek? przypomnij 1 2 sobie „słynną” jedynkę trygonometryczną!). x2 > 0 (dla kątów ostry zarówno sinus jak i cosinus.4. przyjmują wartości nieujemne). Rozwiązanie: Zauważmy. Zadanie: Funkcja f : R → N przyporządkowuje każdej liczbie m ∈ R liczbę rozwiązań równania mx2 + mx + 2 = 0.doprowadź obliczenia do końca i sprawdź odpowiedź!) Odpowiedź: Zadanie jest spełnione dla m ∈ (−5.czyli x1 . 3 Przykład 5.13. które wykonywaliśmy w poprzednich przykładach. . − 5 ). aby kąt był ostry . Jeśli m = 0.41 ∆>0 25 + 20m + 3m2 Obliczenia przeprowadzamy podobnie do poprzednich przykładów. Wniosek: dla m = 0 mamy zero rozwiązań (czyli f (0) = 0).14. (Ze względu na to podobieństwo pomijamy je tutaj .5. że dla m = 0 równanie to nie jest kwadratowe i upraszcza się do: 2 = 0. Mamy zatem warunki:    ∆>0 x2 + x2 = 1 2  1  x1 > 0 ∧ x2 > 0 Dwa ostatnie warunki sprowadzamy do wzorów Viete’a: x2 + x2 = 1 ⇔ 1 b2 c −2 =1 a2 a b −a > 0 c >0 a x1 > 0 ∧ x2 > 0 ⇔ Pozostaje tylko dokończyć obliczenia. Rozwiązanie: Oczywiście muszą istnieć dwa różne pierwiastki. które są bardzo podobne do tych. Zadanie: Wyznacz wartości parametru m. dla których równanie: x2 + 4mx + 3m2 = 0 ma dwa pierwiastki. Aby były one sinusem i cosinusem tego samego kąta.

Wykresem tej funkcji jest parabola z wymazanym punktem nad m = 2 (nie jest to na szczęście wierzchołek tej paraboli). 0) ∪ (8. czyli kiedy ∆ > 0.15. Suma kwadratów pierwiatsków saje się zapisać wzorami Viete’a.8.4. 1 2 Rozważmy zatem funkcję f (m) = m2 − 2m + 2. Wyznacz wartości parametru m. RÓWNANIA I NIERÓWNOŚCI KWADRATOWE Jeśli więc m2 − 8m > 0 (i m = 0) to mamy 2 rozwiązania. ∞). Zadanie: Dla jakich wartości parametru m. łatwo przekonać się. dla których równanie (m − 1)x2 + 2mx + 3m − 2 = 0 ma dwa pierwiastki o różnych znakach. Tak dzieje się dla m ∈ (−∞. ∞) Teraz wystarczy tylko narysować wykres funkcji f korzystając z podanego wyżej wzoru. że najmniejszą wartość. gdzie m ∈ R\{2}. jako: x2 + x2 = 1 1 Stąd: x2 + x2 = m2 − 2(m − 1) = m2 − 2m + 2. Przykład 5. . suma kwadratów rozwiązań równania równania: x2 − mx + m − 1 = 0 jest najmniejsza? Rozwiązanie: Sprawdźmy najpierw kiedy w ogóle istnieją dwa pierwiastki. Odpowiedź: Dla m = 1 suma kwadratów pierwiastków danego równania jest najmniejsza.42 ROZDZIAŁ 5.1 Zadania dodatkowe Po przeanalizowaniu powyższych przykładów. Po naszkicowaniu tej paraboli. 0) ∪ (8. 8) 1 dla m = 8   2 dla m ∈ (−∞. funkcja f osiąga dla m = 1. samodzielne rozwiązanie kilku podobnych zadań nie powinno spawić Ci problemu. Dla m = 8 mamy 1 rozwiązanie. 2 a a 5. Zadanie 5. ∆ = m2 − 4(m − 1) = m2 − 4m + 4 = (m − 2)2 Zatem dwa (różne) pierwiastki istnieją gdy m = 2. Dokończenie tego zadania pozostawiamy jako ćwiczenie czytelnikowi. 8) równanie nie ma rozwiązań. (Czy rozumiesz skąd wzięła się ta odpowiedź?) b2 c −2 . Dla m ∈ (0. Zatem możemy już podać wzór na funkcję f :    f (x) = 0 dla m ∈ 0.

13. dla których równanie: x2 − 2x + 1 = 2xm + m2 ma dwa różne pierwiastki dodatnie. takie.10. Zadanie 5. dla których iloczyn pierwiastków równania: (m − 3)x2 − (m + 2)x + 1 = 0 jest większy od 2. Zadanie 5. ma dwa rozwiązania. 4). Zadanie 5. Wyznacz wartości parametru m. . PRZYKŁADY TYPOWYCH ZASTOSOWAŃ FUNKCJI KWADRATOWEJ W ZADANIACH. dla których równanie: x2 + (6 − m)x + 2(6 − m) = 0.12.9. Naszkicuj wykres funkcji f . dla których równanie: 3x2 + 3 mx + 2 = 0 ma dwa rozwiązania. Wyznacz wartości parametru m.11. Zadanie 5. że suma ich kwadratów jest najmniejsza.5. Wyznacz wartości parametru m. dla których pierwiastki równania: x2 − 2mx + m2 − 1 = 0 należą do przedziału (−2. b) (m + 2)x2 + 6mx + 4m − 1 = 0.14.43 Zadanie 5.4. które są sinusem i cosinusem tego samego kąta. Wyznacz wartości parametru m. Wyznacz wartości parametru m. Zadanie 5. Funkcja f przyporządkowuje każdej liczbie m ∈ R liczbę rozwiązań równania: a) x2 + mx + m = 0.

44 ROZDZIAŁ 5. RÓWNANIA I NIERÓWNOŚCI KWADRATOWE .

1 (wartość bezwzględna).Rozdział 6 Wartość bezwzględna Zbiór liczb rzeczywistych (który oznaczamy przez R) można przedstawić graficznie jako zbiór punktów na osi liczbowej (tzn. to widzimy. 2 4 Widzimy więc. • w przeciwnym wypadku (jeśli liczba x jest ujemna). W ten sposób otrzymaliśmy wzór. Każdej liczbie rzeczywistej x odpowiada na takiej osi dokładnie jeden punkt. tp |x| = −x. Wartością bezwzględną liczby x nazywamy odległość punktu odpowiadającego tej liczbie na osi liczbowej. że na przykład: |5| = 5. na prostej „wyposażonej” w zwrot. że obliczenie wartości bezwzględnej z liczby rzeczywistej jest bardzo proste. | 1 | = 2 . Jeśli zaznaczymy na osi liczbowej liczbę −3. stąd |4| = 4. Możemy przedstawić to w formie przepisu: • jeśli liczba x jest dodatnia lub jeśli jest zerem. że jej odległość od zera wynosi 4. Przykład 6.4. to |x| = x. że jej odległość od punktu zero wynosi 3. to łatwo zauważymy. Przykład 6. Podobnie możemy pokazać. który często podaje się wręcz jako definicję wartości bezwzględnej: |x| = x dla x 0 −x dla x < 0. | −3 | = 4 itd.3. Definicja 6. 45 . 1 3 |0| = 0. stąd | − 3| = 3. punkt oznaczony jako zero i jednostkę). |−7| = 7. od punktu zero i oznaczamy przez |x|.2. Jeśli zaznaczymy na osi liczbowej liczbę 4. Przykład 6.

są bardzo proste. lub takie gdzie będzie więcej niewiadomych. 2. |x − y| = |y − x|. 6. Dla dowolnych liczb x. 4. |x2 − 4x + 1| = 2. Poniższy fakt zbiera podstawowe własności wartości bezwzględnej.46 ROZDZIAŁ 6. WARTOŚĆ BEZWZGLĘDNA 6. Uwaga 6. Przykład 6. Fakt 6. .6. |x| 0.7 (równanie podstawowe z wartością bezwzględną).9. Definicja 6. Zauważmy. |5 − 10| = |5| − |10|. gdzie na przykład niewiadoma będzie zarówno wewnątrz wartości bezwzględnej jak i poza nią. Na przykład: |(−3) + 4| = | − 3| + |4|. |3x − 4| = 8. x y = |x| . W zależości od wartości parametru a zachodzi jeden z przypadków.2 Równania z wartością bezwzględną. Fakt 6. Z tego względu nazywamy je podstawowymi. że dla sumy i różnicy na ogół nie są spełnione własności podobne do tych z punktu 3 i 4 powyższego faktu. |y| przy założeniu y = 0.8. 5. y ∈ R mamy: 1. | − x| = |x|. Prezentowane tu równania. Równaniem podstawowym z wartością bezwzględną będziemy nazywać równanie postaci: |coś| = a. Poniższy fakt umożliwia rozwiązywanie równań podstawowych z wartością bezwzględną.5. |x · y| = |x| · |y|.1 Własności wartości bezwzględnej. 3. |3x − x2 | = 0. Równania o których mówi definicja wyglądają na przykład tak: |x| = 2. |4x + 1| = −3 itp. gdzie a jest konkretną (ustaloną) liczbą rzeczywistą. W toku późniejszych rozważań zajmiejmy się również przypadkami bardziej skomplikowanymi. w których występuje wartość bezwzględna.

6.3. NIERÓWNOŚCI Z WARTOŚCIĄ BEZWZGLĘDNĄ. 1. Jeśli a < 0, to równanie |coś| = a nie ma rozwiązania. 2. Jeśli a = 0, to równanie |coś| = a jest tożsame równaniu: coś = a.

47

3. Jeśli a > 0, to równanie |coś| = a jest równoważne warunkom: coś = a ∨ coś = −a. Korzystając z powyższego faktu, rozwiążemy podane w poprzednim przykładzie równania podstawowe. Sprawdź czy rozumiesz skąd wzięły się podane niżej wyniki. Przykład 6.10. Równanie |x| = 2 ma dwa rozwiązania: x = 2 ∨ x = −2. Przykład 6.11. Roziązenie równanie |3x − 4| = 8, sprowadza się do rozwiązania dwóch równań liniowych: 3x − 4 = 8 oraz 3x − 4 = −8. Daje to nam 4 odpowiedź: x = 4 ∨ x = − 3 . Przykład 6.12. Aby rozwiązać równanie: |x2 − 4x + 1| = 2, musimy rozwiązać dwa równania kwadratowe: x2 − 4x + 1 = 2 ∨ x2 − 4x + 1 = −2 x2 − 4x − 1 = 0 ∨ x2 − 4x + 3 = 0. W rezultacie otrzymujemy cztery możliwe rozwiązania: x = 2 − √ 2 + 5 ∨ x = 1 ∨ x = 3. √

5∨x =

Przykład 6.13. Równanie |3x − x2 | = 0 sprowadza się do 3x − x2 = 0, co bardzo łatwo daje się rozwiązać, bo jest to równanie tożsame z: x(3 − x) = 0. Czyli mamy dwa rozwiązania x = 0 ∨ x = 3. Przykład 6.14. Równanie |4x + 1| = −3 zgodnie z podanym faktem jest sprzeczne.

6.3

Nierówności z wartością bezwzględną.

Po rozważaniach dotyczących prostych równań z wartością bezwzględną, przyszedł czas na proste nierówności w których występuje wartość bezwzględna. Definicja 6.15 (nierówność podstawowa z wartością bezwzględną). Pojęciem nierówności podstawowej z wartością bezwzględną, będziemy określać nierówności postaci: |coś| > a, |coś| a, |coś| < a lub |coś| a. Zakładamy, że a jest dowolną, ustalną liczbą rzeczywistą.

48

ROZDZIAŁ 6. WARTOŚĆ BEZWZGLĘDNA

Przykład 6.16. Rozwiążemy prostą nierówność |x| > 2. Jeśli przypomnimy sobie definicję wartości bezwzględnej podaną w tym rozdziale, możemy powiedzieć, że dana nierówność opisuje zbiór takich punktów na osi liczbowej, których odległość od zera jest większa od 2. Aby „zobaczyć” rozwiązanie wysraczy wykonać prosty rysunek (wykonaj go!) i odczytać odpowiedź: x ∈ (−∞, −2) ∪ (2, ∞). Przedstawimy poniżej fakty, które właściwie bazują na rozumowaniu z powyższego przykładu i umożliwiają rozwiązanie wszystkich nierówności podstawowych. Fakt 6.17. Założmy, że a jest dowolną, ustaloną liczbą rzeczywistą dodatnią. Wówczas mamy: 1. Nierówność |coś| > a jest równoważna warunkom: coś > a lub coś < −a. 2. Nierówność |coś| −a. a jest równoważna warunkom: coś a lub coś

3. Nierówność |coś| < a jest równoważna warunkom: −a < coś < a. 4. Nierówność |coś| a jest równoważna warunkom: −a coś a.

Fakt 6.18. Założmy, że a jest dowolną, ustaloną liczbą rzeczywistą ujemną. Wówczas mamy: 1. Nierówność |coś| > a jest równoważna zapisowi: coś ∈ R. 2. Nierówność |coś| a jest równoważna zapisowi: coś ∈ R.

3. Nierówność |coś| < a jest sprzeczna. 4. Nierówność |coś| a jest sprzeczna.

Fakt 6.19. Założmy, że a = 0. Wówczas mamy: 1. Nierówność |coś| > a jest równoważna zapisowi: coś = 0. 2. Nierówność |coś| a jest równoważna zapisowi: coś ∈ R.

3. Nierówność |coś| < a jest sprzeczna. 4. Nierówność |coś| a jest równoważna zapisowi: coś = 0.

Problem 6.20. Podaj interpretację geometryczną każdego z przypadków powższych faktów.

6.4. PRZEKSZTAŁCENIA WYKRESÓW FUNKCJI Z UŻYCIEM WARTOŚCI BEZWZGLĘDNEJ.4 Korzystając z podanych faktów, pokażemy teraz jak rozwiązać proste nierówności z wartością bezwzględną. Przykład 6.21. Rozważmy nierówność: |4x − 3| > 1, Jest ona równoważna warunkom: 4x − 3 < −1 ∨ 4x − 3 > 1. Stąd mamy: x< 1 ∨ x > 1. 2

1 Czyli rozwiązaniem nierówności jest: x ∈ (−∞, 2 ) ∪ (1, ∞).

Przykład 6.22. Rozważmy nierówność: |3−x| 2. Korzystając z podanych wcześniej własności, wiemy że podana nierówność jest równoważna nierówności |x−3| 2. Taka nierówność natomiast jest równoważna dwóm warunkom, które w skrócie zapisujemy: −2 x−3 2.

Aby otrzymać rozwiązanie wystarczy dodać do wszystkich stron nierówności liczbę 3, co daje nam zapis: 1 x 5. Stąd mamy odpowiedź: x ∈ 1, 5 ,

6.4

Przekształcenia wykresów funkcji z użyciem wartości bezwzględnej.

Przypuśćmy, że dana jest funkcja f (x) oraz wiemy jak wygląda jej wykres. Zastanówmy się jak będzie wyglądać wykres funkcj g danej wzorem g(x) = |f (x)|. Otóż jeśli dla pewnej wartości argumentu x wartość funkcji f jest nieujemna (dodatnia lub równa zero), to nałożenie wartości bezwzględnej niczego nie zmieni. Nastomiast jeśli dla pewnej wartości x wartości f (x) jest ujemna, to wówczas wartość g(x) będzie liczbą przeciwną do f (x). Fakt 6.23 (o wykresie funkcji z nałożoną wartością bezględną „na funkcję”). Aby uzyskać wykres funkcji y = |f (x)| z wykresu funkcji f (x) postępujemy w następujący sposób: • Punkty które leżą nad osią OX (lub na niej) pozostawiamy niezmienione. • Punkty które leżą pod osią OX odbijamy symetrycznie względem tej osi - czyli mówiąc potocznie odbijamy je do góry.

50

ROZDZIAŁ 6. WARTOŚĆ BEZWZGLĘDNA

Ćwiczenie: Narysuj wykresy funkcji f (x) = x2 − 4x + 3. Następnie korzystając z powyższego faktu narysuj wykres funkcji: g(x) = |x2 − 4x + 3|. Zastanówmy się teraz jak, mając dany wykres funkcji f (x) narysować wykres funkcji g danej wzorem g(x) = f (|x|). Jeśli argument x jest nieujemny (tzn. x 0) to oczywiście g(x) = f (x) czyli wykres (dla x 0 czyli po prawej stronie osi OY ) pozostawiamy niezmieniony. Ponadto wiemy napewno, że funkcja g(x) jest funkcją parzystą (bo dla każdego x z dziedziny mamy: g(−x) = f (| − x|) = f (x) = g(x)). Zatem lewą stronę wykresu (względem osi OY ) stanowi lustrzane odbicie strony prawej. Fakt 6.24 (o wykresie funkcji z nałożoną wartością bezwzględną „na argument”). Aby uzyskać wykres funkcji y = f (|x|) należy wyrzucić lewą stronę wykresu y = f (x). Prawą stronę wykresu pozostawiamy bez zmian i odbijamy symetrycznie, tak aby otrzymać wykres funkcji parzystej. Ćwiczenie: Narysuj wykresy funkcji f (x) = 3x − 1. Następnie korzystając z powyższego faktu narysuj wykres funkcji: g(x) = f (|x|) = 3|x| − 1. Ćwiczenie: Narysuj wykresy funkcji f (x) = x2 − 4x + 3. Następnie korzystając z powyższego faktu narysuj wykres funkcji: g(x) = f (|x|) = |x|2 − 4|x| + 3. Uwaga 6.25. Ze względu na to, że |x|2 = x2 , zapisy h(x) = x2 − 6|x| + 8 oraz h(x) = |x|2 − 6|x| + 8 są równoważne. Bez względu na stosowany zapis, postępujemy zgodnie z tym co podano w powyższym fakcie. √ Uwaga 6.26. Ponieważ wiemy, że x2 = |x|, zatem funkcja g dana wzorem: g(x) = [f (x)]2 jest równa funkcji |f (x)|. √ Przykład 6.27. Zastanówmy się jak narysować wykres funkcji f (x) = x4 − 4x2 + 4. Przeksztłćmy wyrażenie podpierwiastkiem: x4 − 4x2 + 4 = (x2 − 2)2 . Widać √ więc, że x4 − 4x2 + 4 = (x2 − 2)2 = |x2 −2|. Wystarczy więc naszkicować wykres funkcji y = x2 − 2 i zastosować odpowiedni z faktów podanych wyżej.

6.5

Zadania

Zadanie 6.1. Rozwiąż równanie: a) |3x + x2 | = 2, b) |2x − 4| = 5,

d) 3|x| − 2 = m + 1. Zadanie 6. e) ( ) 2|x2 + 3x − 4| + m = 3.6.5. Podaj liczbę rozwiązań równania |x2 + bx + c| = 3. i) (x − 2)2 1. 9. h) |x2 + 6x − 1| > 15. Rozwiąż podane nierówności: a) |3x + 6| b) 2|x| < 2. −3).3. g) |4x2 − 4x + 3| < 2.2. c) x2 − 5|x| + 4 = m. Odpowiedź znajdź posługując się interpretacją gemometryczną! . −1). d) |x − 4| > 6. W zależności od parametru m podaj liczbę rozwiązań równania: a) |2x − 4| = m. Zadanie 6. 51 Zadanie 6.4. d) P = (1. e) 2|x| + 2 f) |x| − 2 |x|. b) |x2 − 5x + 4| = m. b) P = (1. c) |x| − 1 0. 6). Wierzchołkiem paraboli y = x2 + bx + c jest punkt P . 2|x|. jeśli: a) P = (1. c) P = (1. 3). d) |2 − 5x| = 0. ZADANIA c) |4x2 + 5x − 7| = −2.

52 ROZDZIAŁ 6. e) f (x) = −2x2 − |x| + 3. WARTOŚĆ BEZWZGLĘDNA Zadanie 6. . √ c) f (x) = x2 − 4x + 4. Narysuj wykres funkcji: a) f (x) = |4x2 − 3|.5. d) f (x) = 3x2 − 2|x| − 1. √ b) f (x) = x4 − 4x2 + 4.

Funkcja W (x) = (m − 3)x6 + 4x5 − 3x + 14 jest wielomianem. Liczba a0 często nazywana jest również wyrazem wolnym. 7.1. Wielomianem stopnia n (n ∈ N) będziemy nazywać każdą funkcję W : R → R daną wzorem: W (x) = an xn + an−1 xn−1 + . gdzie an = 0 oraz an . że dla każdego wielomianu zachodzi kilka faktów odnośnie jego wykresu i własności: 53 . a0 ∈ R. . Uwaga 7.2 Wykresy i własności wielomianów Wykresem wielomianu jest krzywa. Warto wiedzieć. funkcja liniowa postaci f (x) = ax + b. która przypomina nieskończenie długi drut. Przykład 7. Liczby an . który dla prostoty.1 Podstawowe pojęcia Definicja 7. Przykład 7. . jeśli a = 0 oraz b = 0 to jest to wielomian stopnia 0. Dodatkowo przyjmuje się. a1 .4 (funkcja liniowa i kwadratowa jako wielomiany).2. że funkcja f (x) = 0 też jest wielomianem. ale stopień tego wielomianu zależy od wartości parametru m: dla m = 3 stopień W (x) wynosi 6 natomiast dla m = 3 stopień W (x) wynosi 5. . gdzie a = 0 jest oczywiście wielomianem stopnia 1.3. an−1 . Funkcja W (x) = 3x7 + 4x − 2 jest wielomianem stopnia 7. an−1 . . . . Funkcje liniowa i kwadratowa są wielomianami. a jego stopień wynosi −∞. będziemy w tej książce określać jako „wężyk”. + a1 x + a0 . Funkcja kwadratowa jest wielomianem stopnia 2. .Rozdział 7 Wielomiany 7. . a0 zwykło nazywać się współczynnikami. . a1 . .

b) jeśli stopień wielomianu n jest nieparzysty. to nie jest on określony względem parzystości (nie jest. • może w ogóle nie być miejsc zerowych. .1 Wielomian trzeciego stopnia Podczas rozwiązywania różnych zadań często mamy doczynienia z wielomianem stopnia 3. lub n − 1. ani nieparzysty). 7. Co więcej wiemy. trzy. . Fakt 7. • ilość ekstremów lokalnych wielomianu jest mniejsza od jego stopnia. że zazwyczaj odnoszą się one tylko do wielomianów stopnia trzy. Wielomian jest funkcją nieparzystą wtedy i tylko wtedy. WIELOMIANY • ilość miejsc zerowych wielomianu nie przekracza jego stopnia. gdy „składa się” wyłącznie z potęg parzystych (np. dwa. Wniosek: Jeśli we wzorze wielomianu występują zarówno potęgi parzyste jak i nie parzyste. ani parzysty. • jest parzysta ilość ekstermów lokalnych (tyle samo maksimów co minimów). . Q(x) = ax7 + bx3 + cx). tzn.6. Wielomian jest funkcją parzystą wtedy i tylko wtedy. .54 ROZDZIAŁ 7. czyli parzysta.2. a drugie w dół (kierunek prawego ramienia wyznaczamy z współczynnika an ). poniżej zebrano różne jego własności. . W (x) = ax6 +bx4 +cx2 +d). tzn: zero. a gdy an < 0 to w dół). Ze względu na jego szczególny charakter. . Należy jednak zaznaczyć. lub n − 1. gdy „składa się” wyłącznie z potęg nieparzystch (np. • jest nieparzysta ilość ekstremów. Wyraz wolny wielomianu to oczywiście potęga zerowa.5. • musi być przynajmniej jedno miejsce zerowe. jedno. to: • jedno ramię „wężyka” jest skierowane w górę. .. to: • oba ramiona „wężyka” są skierowane w tą samą stronę (gdy an > 0 to w górę. że: a) jeśli stopień wielomianu n jest parzysty. Uwaga 7.

6x5 − x4 + x3 = x · x · x · (6x2 − x + 1). Zastanów się ile miejsc zerowych może mieć dowolna funkcja (nie koniecznie wielomian!).to znaczy jest rosnąca. więc badany wielomian ma dwa ekstrema. TWIERDZENIA DOTYCZĄCE WIELOMIANÓW 55 Własności wielomianu trzeciego stopnia.3 Twierdzenia dotyczące wielomianów W tym podrozdziale zebrano najważniejsze twierdzenia dotyczące wielomianów. Każdy wielomian można rozłożyć na iloczyn czynników stopnia nie większego niż 2. Jeśli ∆ jest dodatnia. 3. x6 − 6x5 + 9x4 = x4 (x2 − 6x + 9) = x · x · x · x · (x − 3) · (x − 3). Wielomian stopnia 3 albo ma dwa eksterema (jedno minimum i jedno maksimum) albo nie ma ich wcale (i wtedy jest funkcją monotoniczną).10 (o dzieleniu wielomianów). Zauważmy. to pochodna ma dwa miejsca zerowe. Jeśli wielomian W (x) dzielimy przez Q(x) i dostajemy wynik P (x) i resztę R(x). Rozłożymy kilka wilomianów na czynniki. że większość zadań o wielomianach (lub zadań w których w jakiejś postaci pojawiają się wielomiany) wymaga użyć niektórych z nich. Zapoznaj się z treścią tych twierdzeń i sprawdź czy dokładnie rozumiesz ich treść. x4 +x2 +1 = (x4 +2x2 +1)−x2 = (x2 +1)2 −x2 = (x2 +1−x)(x2 +1+x). lub malejąca. to pochodna tego wielomianu ma postać: W (x) = 3ax2 +2bx+c. Przykład 7. to: W (x) = P (x)Q(x) + R(x). lub stała w całej swej dziedzinie. 2. Wielomian stopnia 3 może mieć jedynie jedno. 2. dwa lub trzy miejsca zerowe.7.7. Twierdzenie 7. Możemy policzyć ∆ dla pochodnej. 1. . Jeśli jednak ∆ 0 to badany wielomian W jest monotoniczy (pochodna ma stały znak) i w zależności od wartości a może być stale rosnący lub stale malejący. Problem 7. Wielomian trzeciego stopnia ma następujące własnoći: 1. Dobre poznanie tych twierdzeń jest o tyle ważne.9.3.8 (o rozkładzie). która jest monotoniczna . 7. Co więcej stopień R(x) jest mniejszy niż stopień Q(x). że jeśli wielomian ma postać W (x) = ax3 +bx2 +cx+d oraz a = 0. Twierdzenie 7.

Twierdzenie 7.1 Wiadomości dodatkowe Równość wielomianów Definicja 7. Oczywiście argumenty te mogą być dowolne. + a1 x + a0 . 7. Reszta z dzielenia wielomianu W (x) przez (x − a) wynosi W (a). Fakt 7. że wielomian G jest stopnia 2. Weźmy więc: x1 = 1. W takim razie. . natomiast q jest podzielnikiem an . w którym podstawienie 1. . to p jest podzielnikiem a0 . aby łatwo można było wyliczyć wartości W (x) oraz G(x). Jeśli liczba p . gdy są tego samego stopnia oraz gdy mają takie same współczynniki przy wszystkich potęgach. Wielomiany W (x) = x4 + 3x2 − 7 jest równy wielomianowi V (x) = kx5 + x4 + ax2 − 7 wtedy i tylko wtedy. wystarczy sprawdzić czy wielomiany przyjmują takie same wartości dla przynajmniej trzech różnych argumentów. gdzie wszystkie współczynniki są całkowite.15. Załóżmy. jest pierwiastq kiem wielomianu an xn + an−1 xn−1 + . ze względu na wielomian W . Twierdzenie 7. jednak my wybierzemy takie. b. q to liczby całkowite. Zastanówmy się jakie w takim razie muszą być wartości parametrów a.56 ROZDZIAŁ 7.12 (rozszerzone twierdzenie Bezoute’a).16 (o równości wielomianów).4 7. Skoro W i G są równe to oczywiście musi być spełniony układ:    W (1) = G(1) W (2) = G(2)   W (3) = G(3) . c. że dwa wielomiany są równe. gdzie p. natomiast wielomian W jest stopnia co najwyżej 2. Jeśli dwa wielomiany stopnia conajwyżej n mają takie same wartości dla n + 1 argumentów. Po pierwsze zauważmy.13 (o pierwiastkach wymiernych wielomianu o współczynnikiach całkowitych).17. x2 = 2. Mówimy. WIELOMIANY Twierdzenie 7. x2 = 3 (wybór jest taki. że wielomiany: W (x) = a(x − 2)(x − 3) + b(x − 1)(x − 3) + c(x − 1)(x − 2) oraz G(x) = 5x2 − 19x = 18 są równe. to są równe. gdy wielomian W (x) jest podzielny przez dwumian (x − a). Przykład 7.4. 2 lub 3 zeruje niektóre składniki!).14 (równość wielomianów).11 (twierdzenie Bezoute’a). gdy k = 0 oraz a = 3. Liczba a jest pierwiastkiem wielomianu W (x) wtedy i tylko wtedy. Przykład 7. korzystając z poprzedniego faktu.

gdy spełniony jest warunek:                  W (a) = 0 W (a) = 0 . ale nie dzieli się przez (x − a)k+1 .4. Liczba −1 jest pierwiastkiem wielomianu W (x) = x5 + x4 + x3 + x2 − 2x − 2.    7.18 (k-krotny pierwiastek wielomianu). Najpierw przekonajmy się. jeśli a jest k-krotnym pierwiastkiem wielominau W (x).19. c = 3. . więc korzystając z nich możemy zapisać (podstawiając odpowiednie wartości): 2a = 4 −b = 0   2c = 6 Co daje nam odpowiedź: a = 2. Przykład 7. czy rzeczywiście −1 jest pierwiastkiem: W (−1) = −1 + 1 − 1 + 1 + 2 − 2 = 0. Co daje nam: W (x) = −20 + 12 − 6 + 2 = 0. gdy w jego rozkładzie występuje czynnik (x − a)k i nie występuje czynnik (x − a)k+1 . Fakt 7. b = 0. Innymi słowy. że liczba −1 jest dwukrotnym pierwiastkiem wielomianu W (x). Liczbę a nazywamy kkrotnym pierwiastkiem wielomianu W (x).20. W (k−1) (a) = 0 W (k) (a) = 0 W powyższym zapisie przez W (n) (x) oznaczmy n-tą pochodną wielomianu W (x). Policzmy teraz drugą pochodną (czyli pochodną pochodnej): W (x) = 20x3 + 12x2 + 6x + 2.ma ona postać: W (x) = 5x4 + 4x3 + 3x2 + 2x − 2. Sprawdzimy ile wynosi krotność tego pierwiastka.7. Sprawdźmy czy −1 jest również pierwiastkiem pochodnej: W (x) = 5 − 4 + 3 − 2 − 2 = 0. WIADOMOŚCI DODATKOWE 57 Znamy wzory na W (x) i G(x). to wielomian ten dzieli się przez (x − a)k .2 Wielokrotne pierwiastki wielomianu Definicja 7. Łatwo policzyć pierwszą pochodną tego wielomianu .4. Na mocy faktu dowiedliśmy więc. Liczba a jest k-krotnym pierwiastkiem wielomianu W (x) wtedy i tylko wtedy. . .

Problem 7. W tym podręczniku ograniczym się do podania tych wzorów jedynie dla wielomianów stopnia trzeciego. . Wskazówka: użyj wartości W (1) oraz W (−1). Oczywiście można by wymnożyć wszystkie składniki tego iloczynu (podnosząc wcześniej (x − 4) do potęgi trzeciej). Fakt 7.4. a0 ). na mocy poprzedniego faktu. Policzymy teraz wyraz wolny i sumę współczynników wielomianu W (x) = (x − 4)3 (x2 − 16). + a1 + a0 sumą współczynników wielomianu W .25. . . . Problem 7. 2. Wyraz wolny.58 ROZDZIAŁ 7. Mamy więc: a0 = W (0) = 43 · 16 = 45 = 1024. jak można udowodnić powyższy fakt. Suma współczynników a5 + a4 + . Wielomian zmienia znak tylko w pierwiastkach o nieparzystej krotności. W pierwiastkach krotności parzystej nasz „wężyk” nie przecina osi OX ale jest do niej styczny. Zastanów się. + a1 + a0 = W (1) = (−3)3 · (−15) = 405. wyliczyć sumę współczynników przy parzystych i nieparzystych potęgach (czyli odpowiedzieć na pytanie ile wynosi a5 + a3 + a1 oraz a4 + a2 + a0 ). Fakt 7. Wówczas liczbę a0 nazywamy wyrazem wolnym. Przykład 7. .23.24. Zastanów się jak. suma współczynników jest równa W (1). + a1 + a0 . Stąd mamy: a5 + a4 + .3 Uogólnione wzory Viete’a Okazuje się. My możemy skorzystać ze znanych nam już twierdzeń i faktów. Niech W (x) = an xn + an−1 xn−1 + . 7. da się uogólnić dla wielomianów stopnia wyższego niż 2.26. równa się wartości W (0). . natomiast liczbę równą an + an−1 + . wykres wielomianu przecina oś OY w punkcie (0.21. dla podanego w powyższym przykładzie wielomianu. na mocy faktu. równa jest wartości W (1). WIELOMIANY Definicja 7. . + a1 x + a0 . jednak należy mieć świadomość. 3.22. jednak zajęłoby to dużo czasu. . Dla dowolnego wielomianu W (x) zachodzi: 1. wyraz wolny jest równy W (0). że wzory Viete’a podane w rozdziale o funkcji kwadratowej. Po pierwsze jest to wielomian stopnia 5 (czy wiesz dlaczego?). że podobne wzory można wyprowadzić dla wielomianów stopni wyższych. .

oraz niech liczby x1 . że:    a + a + (−a) = −p a · a + a · (−a) + (−a) · a = q   a · a · (−a) = −8 Stąd mamy:    a = −p −a2 = q  3  a =8 Czyli:    a=2 p = −2   q = −4 Wobec czego wielomian możemy zapisać w postaci: W (x) = (x−2)2 (x+2). −a.5. Korzystając z wzorów Viete’a mamy. .1. b) P (x) = 2x(4x2 − 9) + 9(2x − 3). Niech W (x) = ax3 + bx2 + cx + d będzie wielomianem stopnia 3. dla których powyższy warunek jest prawdziwy. że wielomian W ma trzy pierwiastki: a. Wiadomo. Znajdziemy teraz odpowiednie wartości parametrów p i q.27 (wzory Viete’a dla wielomanów stopnia trzeciego). Wówczas prawdziwe są wzory: b x1 + x2 + x3 = − a x x + x2 x3 + x3 x1 =  1 2  d x1 x2 x3 = − a    c a oraz istnieje postać lioczynowa tego wielomianu: W (x) = a(x−x1 )(x−x2 )(x− x3 ). a.5 Zadania Zadanie 7. 7. x3 są pierwiastkami tego wielomianu. gdzie a jest pewną liczbą rzeczywistą. ZADANIA 59 Fakt 7. Przykład 7. Sprawdź czy wielomian jest W (x) = 8x3 − 27 równy wielomianowi: a) P (x) = (2x − 3)3 .28. x2 . Z treści warunku wynika. że wielomian dany wzorem W (x) = x3 + px2 + qx = 8 ma jeden pierwiastek podwójny (przez pierwiastek podwójny rozumiemy pierwiastek drugiego stopnia) a drugi jest do niego liczbą przeciwną.7.

Zadanie rozwiąż przynajmniej na dwa sposoby! Zadanie 7. a) W (x) = 5x5 − 20x4 . b) W (x) = −3x4 + 5x3 + x2 + 10x + 6. WIELOMIANY Zadanie 7.3. znajdź wszystkie jego pierwiastki. b) W (x) = x6 − x4 − x2 + 1. Q(x) = x2 + 2. Liczba − 1 jest pierwiastkiem W (x) = 12x5 + 8x4 + 11x3 + 2 7x2 − x − 1. Zadanie 7. Q(x) = (x − 1)(x − 2)(x − 3). b) W (x) = (x + 3)(ax2 − bx + a − b). Dla jakich wartości paramterów a i b wielomian W (x) = 3x3 + 4x2 − 13x + 6 jest równy: a) W (x) = ax3 + 2bx2 − 13x + 6. Wykonaj dzielenie wielomianów W przez Q i zapisz go w postaci: W (x) = P (x) · Q(x) + R(x): a) W (x) = 2x3 − x2 − 2x − 3. b) W (x) = x10 − 1.6. b) W (x) = x3 − 4x2 + 1. Podany wielomian W rozłóż na czynniki.60 ROZDZIAŁ 7. Q(x) = −x2 + x. aby liczba 1 była dwukrotnym pierwiastkiem równania: x3 − 2x2 + px + q = 0. Oblicz krotność tego pierwiastka.8. Q(x) = x − 2. Q(x) = x + 1.4.7. . Zadanie 7.5. Zadanie 7. Zadanie 7. Zbadaj parzystość wielomianów: a) W (x) = 2x2 − x. c) f (x) = 4x4 + 3x2 − 1. d) f (x) = x5 − 3x3 − 7. podaj ich krotności i naszkicuj wykres tego wielomianu. Nie wykonując dzielenia oblicz resztę z dzielenia W (x) przez Q(x): a) W (x) = x4 + x3 + x2 + x + 1. c) W (x) = (x − 2)6 .2. Zadanie 7. Wyznacz p i q tak. Znajdź pozostałe pierwiastki.

5.9. 0. ZADANIA 61 Zadanie 7. h) −2(x + 1)2 (x − 1) Zadanie 7. e) 2x3 + x2 + 3x − 2 = 0. 0. d) x4 + 2x3 − 8x2 − 19x − 6 = 0.11. b) (x2 + 1)(x2 − 1)(x − 2)2 < 0. Zadanie 7. 0. c) (x2 − 1)3 (x4 + 2) > 0. c) x4 + x2 − 6x + 4 = 0. c) ( ) posiada dokładnie dwa miejsca zerowe (wskazówka: możesz użyć wzorów Viete’a dla wielomianów stopnia trzeciego). dla których wielomian W (x) = x3 + ax2 − 4: a) jest funkcją rosnącą. Rozwiąż równanie: a) x4 + 2x3 − x − 2 = 0.10 ( ). f) 9x4 + 9x3 + 11x2 + 9x + 2 = 0.12. aby był on funkcją nieparzystą? Czy może on być funkcją parzystą? Zadanie 7.13. 0. Rozwiąż nierówność: . Wyznacz te wartości parametru a. b) posiada dwa ekstrema lokalne.7. b) 3x4 + 5x3 − x2 − 5x − 2 = 0. Jaki warunek muszą spełniać współczynniki wielomianu trzeciego stopnia: W (x) = ax3 + bx2 + cx + d. d) (x − 1)2 (x + 3)3 e) (x − 4)2 (x2 − 16) f) x2 (x − 3)(x + 1) g) −x(x − 2)2 0. Zadanie 7. Rozwiąż nierówność: a) (x − 1)(x − 2)(x + 3) 0.

14. 2. c) 6.62 a) −x3 − 2x2 + 6x < 0. 4 i którego stopnień jest równy: a) 3. Zadanie 7. e) 3x3 − 2x2 − 6x + 4 f) x3 + 3x2 + x − 1 0. ROZDZIAŁ 7. . b) 4. 0. WIELOMIANY d) 2x3 + x2 − 8x − 4 > 0. którego jedynymi pierwiastkami są liczby −3. 0. b) −x4 + x3 + 7x2 c) x3 − x2 − 7x 0. Podaj przykład wielomianu.

to wtedy wzór funkcji przyjął b by postać: f (x) = a x + d . Fakt 8. że warunek c = 0 gwarantuje. cx + d gdzie c = 0 oraz a b = 0. cx+d 8. że powyższa funkcja nie jest funkcją liniową.3 (o asymptotach). a stąd. c d Uwaga 8. c • poziomą. Zauważmy.1 (funkcja homograficzna). Funkcja homograficzna f (x) = asymptoty: • pionową.Rozdział 8 Funkcja homograficzna Definicja 8. daną równaniem x = − d . że proste d występujące w liczniku i mianowniku nie są równoległe. Składa się ona z dwóch rozłącznych gałęzi „uwiązanych” pomiędzy asymptotami. c 63 ax+b cx+d ma dwie .2. daną równaniem y = a . bo jeśli c = 0. Drugi warunke gwarantuje natomiast. że wyrażenie ax+b jest nieskracalne. Każda hiperbola ma dwie osie symetrii oraz punkt symetrii. Funkcją homograficzną nazywamy funkcję postaci: ax + b f (x) = .1 Wykres funkcji homograficznej Wykresem każdej funkcji homograficznej jest hiperbola.

Pomocny może być następujący algorytm. rysujemy kolejno każdą z gałęzi pamiętając o dążeniu do asymptot. 0) oraz punkty do niego symetryczne. x Asymptotami tych wykresów są osie układu współrzędnych. 6)) oraz 3 w prawo i 1 w górę (punkt (4. Pierwszy punkt otrzymamy przestawiając same liczby. gdzie B = 0. dla której łatwo wyliczyć wartość f (x). Po pierwsze orientujemy zadany punkt względem punktu przecięcia się asymptot.6. Aby naszkicować wykres funkcji f (x) = 1. −2) i rysujemy lewą gałąź. a środkiem symetrii jest punkt (0. Korzystając z 2 1 nieparzystości możemy zaznaczyć na wykresie punkty: (−1. 3. 3 w górę (punkt (2. 1). FUNKCJA HOMOGRAFICZNA Algorytm rysowania wykresów funkcji homograficznych. Wstawiamy za x liczby łatwe do obliczeń i dostajemy na przykład następujące punkty wykresu: (1. 3 w dół od punktu przecięcia asymptot. oraz wszystkie punkty symetryczne do tego punktu. W powyższym przykładzie punkt (0. − 2 ). 4)). Uwaga 8.2 Hiperbole podstawowe Aby uzyskać dokładniejszy wykres funkcji homograicznej.64 ROZDZIAŁ 8. naszkicować asymptotę przechodzącą przez otrzymane punkty. .4. pamiętając o asymptotach. Narysujmy wykres funkcji y = x . 2. ponieważ f (0) = 0. 4). (−2. 0). 1 (2.5. tzn biorąc punkt który jest 3 w lewo i 1 w dół od punktu przecięcia asymptot. 2. 0) leży 1 w lewo. narysować asymptoty x = 1 oraz y = 3. Przykład 8. 2). wyznaczyć i narysować asymptoty tego wykresu. wyznaczyć przynajmniej jeden punkt tego wykresu (wstawiając za x dowolną liczbę. (4. (2. to zaznaczamy punkt (0. 2). −1). Częstym problemem jest znalezienie punktu symetrycznego do danego. 3. 2). ( 1 . Pozwala to naszkicować prawą gałąź hiperboli. osiami symetrii proste: y = x oraz y = −x. 2 ). Jest to punkt (−2. 1 Przykład 8. trzeba nauczyć się najpierw rysować wykresy typu y = B . 6). czyli dokładnie: 1 w prawo. Aby narysować przybliżony wykres funkcji f (x) = ax+b należy: cx+d 1. 1 (− 2 . Następne dwa punkty otrzymamy przez zamianę „w lew” na „w prawo” (i odwrotnie) oraz „w górę” na „w dół” (i odwrotnie). Każda z tych funkcji jest nieparzysta. czyli: (−2. 3x x−1 należy: 8.

. (6. C = − d . Przedstawienie funkcji homograficznej w postaci z powyższego faktu okazuje się bardzo pożyteczne. np. Rzeczywiście jeśli B > 0 to hiperbola y = B leży w I i III ćwiartce. Za x wstawiamy podzielniki liczby 4: (1. Dalej postępujemy tak jak w poprzednim przykładzie. (3. 2). jeśli chcemy wykonać szybko i dość dokładnie wykres funkcji homograficznej. 4 Przykład 8. Uwaga 8. (4. 8. Tu wygodnie jest podstawiać za x kolejne podzielniki liczby 6. Zauważmy. gdzie B = 0. 6). (2. Mianowicie. f (x) = A + x−C Uzasadnienie: Rzeczywiście.3 Własności funkcji homograficznej Fakt 8. x+1 5 4 + 1 x− 2 . Każdą funkcję homograficzną f (x) = ax+b można zapisać w pocx+d staci: B . podzielić pisemnie b ( a x + c ) : (x + d ). Dalej postępujemy tak jak w poprzednich przykładach. postępujemy w następujący sposób: 1.9.11.3. co daje nam następujące punkty: (1. które są poastaci: x = C oraz y = A.8. natomiast B jest resztą z tego c c c c dzielenia. Wtedy A = a . aby narysować wykres funkcji B homograficznej. mając ją w postaci f (x) = A + x−C .7. co daje f (x) = cx+ dc a następnie. −2). Teraz narysujmy wykres y = − x .8. 1).10. Pokażemy praktyczne zastosowanie powyższego faktu: • funkcję f (x) = • funkcję f (x) = • funkcję f (x) = 4x+3 x−1 3x+1 x+1 3x+1 2x−1 można przedstawić również jako f (x) = 4 + można przedstawić również jako f (x) = 3 + można przedstawić również jako f (x) = 3 2 7 . 3). że hiperbola otrzymana w ostatnim z przykładów jest inaczej umiejsowiona w układzie współrzędnych niż dwie poprzednie. −4). natomiast x gdy B < 0 to hiperbola ta leży w II i IV ćwiartce układu współrzędnych. wystarczy najpierw podzielić licznik i miaa x+ b nownik przez c. x−1 −2 . −1). c Przykład 8. (2. Narysujmy teraz wykres funkcji y = x . zaznaczamy asymptoty. WŁASNOŚCI FUNKCJI HOMOGRAFICZNEJ 65 6 Przykład 8.

x Fakt 8. daną wzorem f −1 (x) = C + x−A . Funkcja f nie jest monotoniczna! Jest jedynie przedziałami rosnąca (gdy B < 0) lub przedziałami malejąca (gdy B > 0). zbiór wartości i omów monotoniczność każdej z tych funkcji. korzystając z postaci f (x) = A + B . Naszkicuj wykres funkcji bez wyliczania postaci f (x) = A + B .2. x 2x−1 . A]. 8. Powyższa metoda jest poprawna.66 ROZDZIAŁ 8.1. 2. x+1 −2x+5 .13 (własności funkcji homograficznej). traktując asymptoty jako „nowy układ współrzędnych” rysujemy wykres funkcji y = B . korzystając z metody pokazanej w poprzednim x podrozdziale. x−C a) f (x) = b) f (x) = c) f (x) = d) f (x) = x−2 . 2x−1 .12. Zadanie 8. x−C a) f (x) = b) f (x) = c) f (x) = 3x+4 . Naszkicuj wykres funkcji. natomiast zbiorem wartości: R\{A}. x−1 2x+8 . x+3 Dla każdej z funkcji podaj dziedzinę.4 Zadania Zadanie 8. x−C gdzie 1. x−3 −x+1 . Jest to funkcja różnowartościowa. FUNKCJA HOMOGRAFICZNA 2. a co za tym idzie ma funkcję odwrotB ną. x−3 4x . Jeśli f (x) = A + B = 0. ponieważ rysowanie wykresu y = B w „nowym układzie współrzędnych” jest tożsame z przesunięciem x funkcji y = B o wektor u = [C. 3. to: B . Uwaga 8. Dziedziną funkcji f jest zbiór: R\{C}.

5. −1. Określ liczbę rozwiązań równania: 4 −2 =m |x| w zależności od m. Wykonaj polecenie z poprzedniego zadania dla równania: − 2 − 1 + 1 = m.6.7.4. 3]. Zadanie 8. asymptoty i miejsca zerowe: 1 a) f (x) = − x . x Zadanie 8. x+1 3x−7 . Naszkicuj wykres funkcji: a) f (x) = b) f (x) = c) f (x) = 2 . u = [0. x−2 67 Zadanie 8. gdzie g(m) oznacza ilość rozwiązań powyższego równania przy danym m. |x| 3 . Wykres funkcji f przesuń o wektor u. 2 b) f (x) = x . Podaj wzór otrzymanej funkcji. Zadanie 8. . |x−4| 1 |3−x| + 1. Zadanie 8. x+3 −2x−1 . Naszkicuj wykres funkcji.8. −4. Okreś jej dziedzinę. ZADANIA d) f (x) = e) f (x) = f) f (x) = 2 . zbiór wartości.4. a) f (x) = b) f (x) = c) f (x) = d) f (x) = e) f (x) = 1 . Narysuj wykres funkcji y = g(m). − 1.3. −1]. |x|−1 1 x−1 1 |x|+2 1 x+2 1 |x| . u = [−2.

u = [ 2 . Naszkicuj wykres funkcji f (x). 1 b) f (x) = − x+3 . c) f (x) = d) f (x) = 4 x−1 2 x+3 − 3. 1 e) f (x) = − x+2 − 2. − 1. podaj równanie osi symetrii wykresu oraz współrzędne środka symetrii: 4 a) f (x) = 1 + x . f) ( ) f (x) = 2 −x+4 + 2. . FUNKCJA HOMOGRAFICZNA Zadanie 8.8. ROZDZIAŁ 8.68 2 1 c) f (x) = − x . 0].

3. Tak podany algorytm gwarantuje znalezienie rozwiązania każdego równania wymiernego. Przypomnijmy. przy założeniu. bo x−2 ich dziedziny nie są takie same.zanim zaczniesz upraszczać (lub przekształcać) wzór jakiejkolwiek funkcji. Przykład 9. W (x) P (x) jest zbiór wszystkich liczb Uwaga 9. Funkją wymierną nazywamy funkcje postaci: f (x) = W (x) . Wniosek: Pamiętaj .1. gdzie h(x) = x. żę f = h. że umiemy rozwiązywać równania wielomianowe odpowiedniego stopnia. Funkcja f (x) = x(x−2) nie jest równa funkcji g(x) = x. Dziedziną naturalną funkcji f (x) = rzeczywistych.1 Równania wymierne Aby szybko i sprawnie rozwiązać równanie wymierne (czyli takie. P (x) gdzie W (x) i P (x) są wielomianami i P (x) nie jest wielomianem zerowym.4. dla których P (x) = 0. ustal jaka jest jej dziedzina! 9.Rozdział 9 Funkcja wymierna Definicja 9. że dwie funkcje są równe. 69 . można skorzystać z poniższego algorytmu. dla x ∈ R\{2}. w której przynajmniej po jednej stronie równości znajduje się funkcja wymierna). Możemy natomiast napisać. Fakt 9. gdy mają te same dziedziny i wzór jednej z nich możemy sprowadzić do wzoru drugiej.2.

+x−2 x−1 x+2 Będziemy postępować zgodnie z podanym wyżej algorytmem: x2 1. Podobnie jak w przypadku równań. 1}. bądź wykluczenia pewnych podzbiórów z dziedziny. 1 x 6 − 3x = − . 2. Orztymujemy dwa pierwiastki rzeczywiste: x1 = 1 ∨ x2 = 4. który pozwala rozwiązywać nierówności wymierne. pokażemy prosty i skuteczny algorytm. x + 2 = 0. 4. 5. 4. 9. podajemy rozwiązanie. Mnożymy obie storny równania przez najmniejszy wspólny mianownik. FUNKCJA WYMIERNA Algorytm rozwiązywania równań wymiernych. W ten sposób otrzymaliśmy odpowiedź: x = 4. Porządkujemy równanie do postaci: x2 − 5x + 4 = 0 i rozwiązujemy. Biorąc pod uwagę założenia z punktu 1. Mianowniki występujących ułamków (jeśli jest ich kilka) rozkładamy na czynniki tak aby łatwo było określić najmniejszy wspólny mianownik.70 ROZDZIAŁ 9. Rozwiążemy równanie: 6 − 3x 1 x = − .5. Tak jak poprzednio idea algorytmu opiera się na sprowadzeniu danej nierówności wymiernej do odpowiedniej nierówności wielomianowej. Mnożymy obustronnie przez (x − 1)(x + 2) i dostajemy: 6 − 3x = x + 2 − x(x − 1). Założenia: x2 + x − 2 = 0. 3. okazuje się że tylko x = 4 jest rozwiązaniem danego równania wymiernego. Z warunków tych dostajemy: x ∈ R\{−2. Rozwiązujemy równanie wielomianowe. 1.2 Nierówności wymierne. tak aby otrzymać równanie wielomianowe. 5. Czasem wynika to z treści zadania. . Przykład 9. (x − 1)(x + 2) x−1 x+2 3. x − 1 = 0.) 2. Uwzględniającą założenia i warunki z punktu 1. (Mogą tu pojawić się nierówności. Wypisujemy założenia i w razie potrzeby rozwiązujemy je. a czasem z samego równania.

Otrzymujemy w ten sposób nierówność wielomianową. 6. Czyli: x ∈ R\{−1. 3. Rozwiążemy nierówność: 12x − 4 2 − 2x − 3 x 3x x2 − . Sprowadzamy całe wyrażenie do wspólnego mianownika. x − 3 = 0.2. 0. 7. x + 1 = 0. Przykład 9. Rozkładamy licznik na czynniki: (x − 1)2 (x − 4) (x + 1)(x − 3) 0. x−3 x+1 Będziemy postępować zgodnie z podanym algorytmem. Uwzględniamy założenia i podajemy odpowiedź. NIERÓWNOŚCI WYMIERNE. Algorytm rozwiązywania nierówności wymiernych. tak aby można było określić najmniejszy (względem stopnia) wspólny mianownik. .9. Licznik rozkładamy na czynniki (o ile jest to możliwe). 71 2. 5. Założenia: x2 − 2x − 3 = 0. 1. Przenosimy wszystko na lewą stronę: 3x x2 12x − 4 − + (x + 1)(x − 3) x − 3 x + 1 0. 2. Sprowadzamy wyrażenie do wspólnego mianownika: 12x − 4 − 3x(x + 1) + x2 (x − 3) (x − 3)(x + 1) 4. Stosując przekształcenie tożsamościowe. 3. Wypisujemy założenia i rozwiązujemy je. na wyrażenie będące iloczynem licznika i mianownika. Wszystkie składniki przenosimy na jedną ze stron nierówności i rozkładamy mianowniki występujących ułamków na czynniki (o ile się da). 3}. zastępujemy ułamek występujący z jednej strony nierówności. 1.6. Rozwiązujemy nierówność wielomianową. 4.

4 .3. 9. FUNKCJA WYMIERNA 5. Uwzględniamy założenia: x ∈ (−∞. Określ dziedzinę funkcji: a) f (x) = b) f (x) = c) f (x) = Zadanie 9. Otrzymujemy odpowiedź: x ∈ (−∞. Pamiętając o dziedzinie. x2 +3x+6 Zadanie 9. x−1 . (x−1)(x+2) x3 −4x2 +1 . x2 −2x+1 x(x+1) . czyli innymi słowy. x+1 g(x) = 2. zastępujemy ułamek iloczynem licznika i mianownika: (x − 1)2 (x − 4)(x + 1)(x − 3) 0. x2 −2x+1 x4 −5x3 +6x2 . 6.3 Zadania x . x2 +5x+4 x3 −1 . −1) ∪ {1} ∪ (3. x+1 x2 (x−1) . g(x) = x. x2 −8x+15 4x x2 −7x+12 + .2. 4 . x3 −6x2 +8x 2−x x2 +x−2 + x . Mnożymy obie strony przez kwadrat mianownika. 7. Sprawdź czy funkcje f i g są równe.72 ROZDZIAŁ 9. uprość wzory podanych funkcji. a) f (x) = b) f (x) = c) f (x) = d) f (x) = e) f (x) = (x+4)2 . x2 −x−6 5x .1. x(x−1) x2 −1 . Rozwiązujemy równanie wielomianowe (jak widać nie wymaga to żadnych dodatkowych przekształceń!). (x+1)2 g(x) = Zadanie 9. −1 ∪ {1} ∪ 3. a) f (x) = b) f (x) = c) f (x) = 2x+2 .

−x−7 . a) b) c) 6−x x2 −x > 1 x−1 2 + x.9. + = 1 2x + + 12 x2 −4 5 x−2 = 0.3. 3x2 +5x+1 x 1 − x.4. a) b) c) d) e) f) x2 −1 x2 +2x+1 73 = 0. Rozwiąż równanie. 0.5. (4x−1)(x+1)(2x+1) 4x2 −1 2x+1 x2 −9 3 x+2 x+5 x+4 − 3 x−3 = 0. = 0. x2 −4x−5 (x+3)(x2 −5x+6) (x2 −9)(x−3) 2 x−5 d) 1 + e) + 1 x+1 1 . 1 . 2x+1 1 x2 +2x−3 . x+4 x2 −x x2 +x−2 + x2 +3x+2 x2 −x−2 = 1. Zadanie 9. Rozwiąż nierówność. ZADANIA Zadanie 9.

FUNKCJA WYMIERNA .74 ROZDZIAŁ 9.

1 (ciąg arytmetyczny).2.2. 10. Ciąg arytmetyczny może być skończony bądź nieskończony.Rozdział 10 Ciąg arytemtyczny 10. ustalonej liczby r do wyrazu poprzedniego: a1 −→+r a2 −→+r a3 −→+r a4 −→+r . . Liczbę r nazywamy wtedy różnicą ciągu arytemtycznego.3. Jeśli ciąg jest skończony i ma powiedzmy k wyrazów. Definicja 10. Jeśli jest to ciąg nieskończony to: dla każdego n ∈ N+ an+1 = an + r. Uwaga 10. w którym każdy (poza pierwszym) wyraz powstaje poprzez dodanie stałej. . . który spełnia poniższą (zupełnie nie formalną) definicję.. .3.k-1 an+1 = an + r. Ciąg arytmetyczny jest to ciąg.1 Definicje Ciąg arytmetyczny jest szczególnym ciągiem. . Dla ciągu arytemtycznego o pierwszym wyrazie a1 i różnicy r wzór ogólny ciągu ma postać: an = a1 + (n − 1)r 75 . to: dla każdego n=1.2 Własności ciągu arytmetycznego Fakt 10.

b. ciąg arytemtyczny jest funkcją daną wzorem funkcji liniowej z dziedziną liczba naturalnych. Każdy ciąg arytemtyczny jest monotoniczny: • jeśli r > 0. Zauważmy bowiem. Fakt 10. to ciąg jest rosnący. • jeśli r = 0. Ogólnie. . Przykład 10. c tworzą ciąg arytmetyczny wtedy i tylko wtedy. że: an = nr + a1 − r.76 ROZDZIAŁ 10. Jeśli teraz. Uwaga 10. Trzy liczby a. Ciąg arytemtyczny należy utożsamiać z funkcją liniową. gdy może być zadany wzorem funkcji liniowej. CIĄG ARYTEMTYCZNY Problem 10. Natomiast ciąg an = n2 nie jest ciągiem arytmetycznym. gdy dla każdego n zachodzi: an+1 − an jest stałe (tzn. gdyż: an+1 − an = (n + 1)2 − n2 = 2n + 1. f to otrzymamy wzór bardzo podobny do typowego wzoru funkcji liniowej. to ciąg jest malejący. Reasumując. Fakt 10. nie zależy od n).4. Ciąg jest arytmetyczny wtedy i tylko wtedy. bo an+1 − an = 4(n + 1) − 3 − (4n − 3) = 4.8. Ciąg dany wzorem ogólnym an = 4n − 3 jest ciągiem arytemtycznym. mówiąc obrazowo. Czy potrafisz udowodnić powyższy fakt? (Wskazówka: przeprowadź dowód indukcyjny). że z faktu podanego wyżej wynika. to ciąg jest stały.6.7. gdy: c−b=b−a a stąd b = sąsiednich). zamienimy literkę n na x a literkę a na określenie jakieś funkcji. np. • jeśli r < 0.5. ciąg (an ) jest arytmetyczny.9. a+c 2 (czyli wyraz środkowy jest średnią arytemtyczną wyrazów Uwaga 10.

Dlatego. . .1. 10. . Oblicz wyraz pierwszy. Suma k początkowych wyrazów ciągu arytemtycznego (an ) jest równa: a1 + ak Sk = k. różnicę ciągu arytmetycznego i sumę 10 pierwszych wyrazów. Wskazówka: W czasie rozwiązywania zadań dotyczących ciągu arytmetycznego. policzymy następującą sumę: 5 + 11 + 17 + . Suma pewnej liczby koljeny wyrazów ciągu arytemtycznego równa się średniej arytmetycznej pierwszego i ostatniego z tych wyrazów. Aby obliczyć liczbę wyrazów tego ciągu wykorzystamy wzór: an = a1 + (n − 1)r.11. „oblicz daną sumę”). SUMA CIĄGU ARYTMETYCZNEGO 77 10. gdy: . Zatem: 65 = 5 + (n − 1) · 6 n = 11 Stąd. an . ciągi arytmetyczne są często pomocne w zadaniach. + 65. co mówi poniższa wskazówka. Korzystając z danego wzoru. wszelkie „dane” i „szukane” przedstaw w postaci oznaczeń: a1 . warto pamiętać o tym.4 Zadania Zadanie 10. szukana suma równa jest: S11 = 5 + 65 · 11 = 385.3.10. Ułatwia to koncentrację i kojarzenie odpowiednich wzorów i relacji między wielkościami. że zadanie z przykładu brzmiało. w którym a1 = 5. an = 65. aby ułatwić rozwiązywanie różnych zadań. 2 Jak pokazuje przykład. w których pojawia się ciąg arytmetyczny. Zauważmy że dodawne liczby tworzą ciąg arytemtycznych a1 . a2 . r itp. r = 6. Przykład 10. w których treści nie ma mowy nic o żadnym ciągu (zauważ. pomnożonej przez liczbę tych wyrazów. 2 Sens powyższego faktu jest prosty.10. . . .3 Suma ciągu arytmetycznego Fakt 10.

6. b) (x + 1)2 . Drugi wyraz ciągu arytmetycznego jest równy 4. 2x + 5. Zadanie 10. b) są niepodzielne przez 5. Oblicz sumę dziesięciu początkowych wyrazów o numerach parzystych. b) a5 = 20. c) a4 = 5. a10 = 4. Ciąg arytmetyczny składa się z 16 wyrazów. (3x − 1)2 .3. a11 = 34. . a9 = 36. Zadanie 10. ROZDZIAŁ 10. a czwarty wynosi 16. Suma wyrazów o numerach parzystych jest równa 256. Oblicz pierwszy i ostatni wyraz tego ciągu.4. c) przy dzieleniu przez 6 dają reszte 4. (2x + 1)2 . CIĄG ARYTEMTYCZNY Zadanie 10. Dla jakich wartości x podane liczby są kolejnym wyrazami ciągu arytmetycznego? Podaj te wyrazy: a) 2x − 1. Zadanie 10.78 a) a6 = 20. Zadanie 10. Czwarty wyraz ciagu arytemtycznego jest równy 6.5. a suma wyrazów o numerach nieparzystych jest równa 240. 3x + 4. Oblicz sumę siedmiu początkowych wyrazów tego ciągu.2. Oblicz sumę wszystkich liczb dwucyfrowych które: a) są podzielne przez 3.

3. . . który spełnia poniższą (zupełnie nie formalną) definicję. podobnie jak arytmetyczny. Liczbę q nazywamy wtedy ilorazem ciągu geometrycznego. .1 (ciąg geometryczny). Jeśli jest to ciąg nieskończony to: dla każdego n ∈ N+ an+1 = an · q. w którym każdy (poza pierwszym) wyraz powstaje poprzez pomonożenie przez pewną stałej.2. Definicja 11.Rozdział 11 Ciąg geometryczny 11.3. Jeśli ciąg jest skończony i ma powiedzmy k wyrazów. Ciąg geometryczny jest to ciąg.k-1 an+1 = an · q. ustaloną liczbę q wyrazu poprzedniego: a1 −→·q a2 −→·q a3 −→·q a4 −→·q . Uwaga 11.2. Ciąg geometryczny może być skończony bądź nieskończony. 11. to: dla każdego n=1.2 Własności ciągu geometrycznego Fakt 11.1 Definicje Ciąg geometryczny.. . jest szczególnym ciągiem. . Dla ciągu geometrycznego o pierwszym wyrazie a1 i ilorazie q wzór ogólny ciągu ma postać: an = a1 · q n−1 79 .

8.11 (monotoniczność ciągu geometrycznego). n Fakt 11. Fakt 11.10. gdy dla każdego n zachodzi: an+1 =q an iloraz jest stały (tzn. Fakt 11.9. an 7 · 10n Natomiast ciąg an = 1 + 10n nie jest ciągiem geometrycznym gdyż: an+1 1 + 10n+1 = nie jest stałe. Jeśli q > 1 to ciąg geometryczny jest monotoniczny: • jeśli q > 1 ∧ a1 > 0 lub jeśli 1 > q > 0 ∧ a1 < 0. Jeżeli wyrazy ciągu geometrycznego są nieujemne. że jego kwadrat jest równy iloczynowi wyrazów sąsiednich: a2 = an−1 an+1 . Fakt 11. c (przy założeniu a = 0 ∧ b = 0) tworzą ciąg arytmetyczny wtedy i tylko wtedy. • jeśli 1 > q > 0 ∧ a1 < 0 lub jeśli q > 1 ∧ a1 < 0. Czy potrafisz udowodnić powyższy fakt? (Wskazówka: przeprowadź dowód indukcyjny). Trzy liczby a. gdy: b c = . Uwaga 11. • jeśli q = 1 ∨ q = 0. CIĄG GEOMETRYCZNY Problem 11. oprócz pierwszego i ostatniego (o ile taki istnieje) jest średnią geometryczną wyrazów sąsiednich: √ an = an−1 an+1 . Ciąg dany wzorem ogólnym an = 7 · 10n jest ciągiem geometrycznym. oprócz pierwszego i ostatniego (o ile taki istnieje) ma tę własność. Ogólnie.4. b. .7. ciąg (an ) jest geometryczny. b a A stąd wynika wzór: b2 = a · c. Każdy wyraz ciągu geometrycznego. to ciąg jest stały. to każdy wyraz ciągu. bo an+1 7 · 10n+1 = = 10. Ciąg jest ciągiem geometrycznym wtedy i tylko wtedy gdy jest dany wzorem funkcji wykładniczej. Przykład 11. to ciąg jest malejący. an 1 + 10n Fakt 11.6. nie zależy od n). to ciąg jest rosnący.80 ROZDZIAŁ 11.5.

Aby obliczyć liczbę wyrazów tego ciągu wykorzystamy wzór: an = a1 · q n−1 .14.12. Trójka liczb całkowitych tworzy ciąg geometryczny o ilorazie całkowitym. q = 2. .3.4 Zadania Zadanie 11. SUMA CIĄGU GEOMETRYCZNEGO 81 11. Uwaga 11. Oczywiście gdy q = 1.11. an = 2048. an . 1−q Wzór jest poprawny gdy q = 1.1. w którym a1 = 2. szukana suma równa jest: S11 = 2 · 1 − 211 1 − 2048 =2· = 2 · 2047 = 4094. Korzystając z danego wzoru. q itp. 1−2 1−2 Wskazówka: W czasie rozwiązywania zadań dotyczących ciągu geometrycznego. . a2 . Przykład 11. Gdy najmniejszą z nich zwiększymy o 9. Suma k początkowych wyrazów ciągu geometrycznego (an ) jest równa: 1 − qk Sk = a1 . Jakie to liczby? . policzymy następującą sumę: 2 + 4 + 8 + 16 + 32 + 64 + . Ułatwia to koncentrację i kojarzenie odpowiednich wzorów i relacji między wielkościami. + 1024 + 2048. to powstanie ciąg arytmetyczny.13. . Zauważmy że dodawne liczby tworzą ciąg geometryczny a1 . Zatem: 2048 = 2 · 2n−1 2048 = 2n n = 11 Stąd. .3 Suma ciągu geometrycznego Fakt 11. . 11. wszelkie „dane” i „szukane” przedstaw w postaci oznaczeń: a1 . . ciąg geometryczny jest ciągiem stałym i sumę k wyrazów liczymy z wzoru Sk = k · a1 .

a3 b3 = 12. że suma wyrazów skrajnych jest równa 36. Podaj wzór ogólny ciągu geometrycznego (an ) o wyrazach: 4 12.12 ( ). Znajdź te liczby. jeśli po czwartym odbiła się na wysokość 27 cm? Zadanie 11.14. Zadanie 11. Zadanie 11. Zadanie 11. a pozostałe zostawimy bez zmiany. Zadanie 11. a2 b2 = 4. a iloczyn jest równy 1000.13 ( ).10. a3 i geometryczny b1 . b3 takie. Wyznacz dwa ciągi: arytmetyczny a1 . Jak wysoko wzniosła się piłka po pierwszym 5 uderzeniu. Liczby x+1.2.82 ROZDZIAŁ 11. a iloczyn logarytmów drugiej i trzeciej liczby wynosi 0. Zadanie 11. Trzy kolejne liczby tworzą ciąg geometryczny.8. Znaleźć ten ciąg wiedząc. Suma trzech liczb tworzących ciąg geometryczny jest równa 62.3. Znajdź te liczby. to otrzymamy trzy kolejne wyrazy ciągu arytmetycznego. Iloczyn logarytmów dziesiętnych pierwszej i czwartej liczby wynosi 8. Suma logarytmów dziesiętnych tych liczb jest równa 3. 4. d. aby trzy pierwsze tworzyły ciąg geometryczny. 3 . Trzy liczby x. Trzy liczby tworzą ciąg geometryczny. zaś suma wyrazów środkowych 24. Zadanie 11. Cztery liczby tworzą ciąg geometryczny. Zadanie 11. Wielomian: W (x) = x3 − bx2 + cx + d jest podzielny przez x2 − 1. a trzy ostatnie ciąg arytmetyczny.4. c. Wyznacz ten ciąg. a1 + a2 + a3 = 6. Ich suma wy1 1 nosi 3 2 . że: a1 b1 = 1.6. odbijając się od ziemi osiąga za każdym razem wysokość wynoszącą 3 poprzedniej. Zadanie 11. Suma tych liczb jest równa 93. . y. b2 . Suma trzech liczb tworzących ciąg geometryczny jest równa 62. Znajdź liczby b.5. z. CIĄG GEOMETRYCZNY Zadanie 11. Między liczby 27 i 3 wstaw trzy takie liczby. Zadanie 11. c. drugiemu i siódmemu wyrazowi ciągu arytmetycznego. 1 Zadanie 11. Zadanie 11. Liczby te są równe odpowiednio pierwszemu. aby z danymi liczbami tworzyły ciąg geometryczny. d tworzą ciąg geometryczny. Cztery liczby tworzą ciąg geometryczny. Między liczby 2 i 12 wstaw dwie liczby tak.7. Wyznacz ten ciąg. Znajdź te liczby. a2 .11. których suma jest równa 26 tworzą ciąg geometryczny. Jeżeli do drugiej dodamy 4 .9. Znajdź te liczby. z+3 tworzą ciąg arytmetyczny. y+6. Liczby b. Piłka.

PROCENT PROSTY I SKŁADANY . Zauważamy wiec. W przypadku lokat.11. oprocentowany na p% w stosunku rocznym. w momencie zakończenia oszczędznia. którego n-tym wyrazem jest p kn = k(1 + 100 )n . odsetki doliczane są do kapitału od którego liczony jest procent. odsetki są kapitalizowane z określoną częstotliwością (na przykład co roku). W następnym roku. Zauważmy. tzn. że naliczane są odsetki za zwłokę. nasz kapitał po upływie roku równy jest (podobnie jak pop przednio) k(1 + 100 ). Podane wzory na procent składany są poprawne w przypadku rocznej kapitalizacji odsetek. W następnym roku jednak.5. z tą różnicą. Załóżmy. Po dwóch latach stan konta równy jest k(1 + 100 )2 i po każdym p następnym roku zostaje pomnożony przez (1 + 100 ). który ze sposobów naliczania odsetek jest bardziej opłacalny dla klienta banku. że co roku (lub z inną określoną częstotliwością). że wpłacamy do banku kapitał k. aby były poprawne dla dowolnej częstotliwości kapitalizacji odsetek . że mamy tu do czynienia z ciągiem arytemtycznym o wyrazie ogólnym kn = n·p k(1 + 100 ). Taki sposób naliczania odsetek nazywany jest procentem składanym.ELEMENTY MATEMATYKI FINANSOWEJ83 11. Biorąc to pod uwagę.elementy matematyki finansowej Z ciągami spotykamy się często w życiu codziennym w sytuacjach związanych z lokatami bankowymi i kredytowymi. Problem 11. W matematyce finansowej. kapitał p p 2· wyniesie: k(1 + 100 ) + k · 100 = k(1 + 100 ). Często jednak zdarza się. Ogólnie po upływie każdego roku p do naszej lokaty dopisywana jest stała kwota wynosząca k · 100 . Zastanów się. Wpłacając do banku kwotę pieniędzy na lokatę długoterminową. możemy mieć do czynienia z tzw. w przypadku lokat oszczędnościowych oraz kredytów. Załóżmy. Taki sposób naliczania odesetek nazywamy procentem prostym (stałym). oprocentowaniu podlega już p nowa kwota.16 ( ). jak należy je zmodyfikować. że odsetki nie są dopisywane do kapitału po upływie każdego roku. gdzie występuje opisana wyżej sytuacja z procentem składanym. Zastanów się. Problem 11. dopisywanie odsetek do podstawy kapitału od którego naliczane jest dalsze oprocentowanie nazya się kapitalizacją odsetek.15. Po p roku oszczędzania. co roku procent p liczony jest od kwoty kapitału początkowego. W przypadku procentu prostego. nasz kapitał wynisie k(1+ 100 ). że mamy tu do czynienia z ciągiem geometrycznym.5 Procent prosty i składany . procentem prostym (stałym) lub składanym. W zaciąganych kredytach jest podobna sytuacja. kapitalizacja odsetek następuje tylko raz.

Po 18 miesiącach. Ile (w skali roku) wynosiło oprocentowanie lokaty.6 Zadania Zadanie 11. bank wypłacił 5495. Uwaga 11.52 zł. Jeśli więc w zadaniu nie sprecyzowano jak naliczane są odsetki. należy przyjąć że chodzi o procent składany.15. jeśli bank kapitalizował odsetki co pół roku? . Pamiętaj. 11. Na lokatę terminową (18-miesięczną) wpłacono 5000 zł. CIĄG GEOMETRYCZNY wynoszącej m miesięcy. że oprocentowanie p podaje się zazwyczaj w skali roku.17.84 ROZDZIAŁ 11. Większość lokat bankowych stosuje procent składany do naliczania odsetek.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful