You are on page 1of 10

HISTORIA MIKROSKOPÓW Wstęp ...........................................................................1 Mikroskopy XVII wieku .............................................1 Mikroskopy XVIII wieku ............................................

3 Mikroskopy XIX wieku ..............................................4 Mikroskopy XX wieku ................................................7 Podsumowanie ..........................................................10

Wstęp
Chyba nie ma równie popularnego i zasłużonego dla nauki narzędzia, co mikroskop. Niezwykle powszechny, jest podstawnym instrumentem badawczym nie tylko w biologii. Aż trudno uwierzyć, ze wszystko to rozpoczęło się już w XVIw, kiedy do codziennego użytku weszły okulary, a to skupiło dużą uwagę badaczy na soczewkach i optyce w ogóle. Już od początku XVI wieku pojawiały się proste mikroskopy (pojedyncze soczewki umieszczone w statywie - czyli w rzeczywistości lupy), które choć miały dobrą optykę, charakteryzowały się ograniczone powiększeniem.

Mikroskopy XVII wieku
Pochodzenie złożonego mikroskopu świetlnego jest przedmiotem debaty, ale większość badaczy przyjmuje, że pierwszy złożony mikroskop został zbudowany przez Zachariasza i Hansa Janssenów ok. 1695 r. Składał się z trzech wyciąganych rur a wewznątzr na jego dwóch końcach były umieszczone dwie soczewki: okular i obiektyw. Było to bardzo zawansowaną, złożoną optyką jak na owe czasy. Ogniskowanie preparatu odbywało się poprzez wsuwanie i wysuwanie tub - tzw. mechanizm teleskopowy. Mikroskop ten był zdolny do 10 krotnego powiększenia. Pierwszy złożony mikroskop - ok. 1595r.

W drugiej połowie XVII projektowanie mikroskopów podążyło w dwóch kierunkach: W Anglii projektowano trójnożne, zbudowane z drewna, sklejki i skóry mikroskopy, podczas gdy we Włoszech tworzono mikroskopy mniejsze, z drewna i brązu. Właśnie w tym czasie dokonano fundamentalnych doświadczeń w dziedzinie biologii komórki, które wytyczyły drogę dalszemu rozwojowi mikroskopii. Brytyjski naukowiec, Robert Hook współpracował wraz z innym brytyjskim naukowcem, Christopherem Cockiem nad ulepszonym typowym "angielskim" trójnożnym mikroskopem. Poprawili stabilność instrumentu poprzez zastosowanie podstawy, której integralną częścią był element trzymający preparat, zastosowali, aparaturę oświetlającą. Elementy optyczne to trzy soczewki (w obiektywie, okularze i rurze mikroskopu), które w sumie dawały dużą aberrację chromatyczną i sferyczną. Hook próbował ograniczyć ją umieszczając na drodze optycznej małą diafragmę, która miała przepuszczać tylko środkowe promienie wiązki światła, ale otrzymywał ciemne obrazy z dużą ilością artefaktów dyfrakcyjnych. Dodatkowo mechanizm skupiający świtało był mało wydajny i ulegał szybkiemu zużyciu. Mimo to mikroskop ten zdobył wielką popularność, został rozpropagowany poprze opisanie go przez Hooka w pierwszym dziele dot. mikroskopii pt. Mikrografia, a co ważniejsze, umożliwił dokonanie pierwszego wielkiego odkrycia w dziejach biologii komórki - w 1665r. Hook zobaczył i opisał strukturę korka oraz wprowadził termin komórka na określenie małych cegiełek, z których zbudowana jest korek. Z podobnego, również zbudowanego przez Cocka mikroskopu korzystał Grew, który w 1672 wprowadził termin tkanka. Mikroskop Hook'a - ok. 1670r.

Antoni van Leeuwenhoek, Holender bez naukowego wykształcenia, dzięki swym eksperymentom związanym z mikroskopią i biologią komórki stał się międzynarodowym autorytetem w tej dziedzinie. Leeuwenhoek zbudował kilkaset małych (cal x 2cale), prostych mikroskopów, składających się z 2 metalowych płytek i umieszczonej między nimi dwuwypukłej soczewki. Dwie śruby służyły do operowania preparatem - jedna dostosowywała odległość miedzy preparatem i soczewką, druga wysokość położenia preparatu. Powiększenia takiego mikroskopu rozciągało się o 70x - 250x w zależności od jakości soczewki. A jakość soczewek była olśniewająca jak na owe czasy - Leeuwenhoek doszedł do mistrzostwa w przygotowywaniu soczewek poprzez polerowanie. Ponadto prawdopodobnie był w stanie stworzyć soczewki dmuchanie, tzn. pozbawione szkła w środku - miały grubość 1mm, a mikroskop znajdujący się w muzeum w Utrechcie osiąga dzięki takiej właśnie soczewce powiększenie 277x i rozdzielczość mikrona. Mimo, że był to nadal mikroskop prosty, instrument ten umożliwił niezwykłe odkrycia w dziedzinie biologii komórki: Leeuwenhoek odkrywa świat mikroskopowych zwierząt - bakterii (1863), pierwotniaków (1702), w 1674 zobaczył po raz pierwszy erytrocyty, a w 1700 jądro komórkowe w erytrocytach łososia. Podobnego mikroskopu używał również Jan Swammerdam, który zaobserwował podział komórki. Mikroskop Leeuwenhoek'a - koniec wieku XVII

Również we Włoszech dokonano kilku ulepszeń w dziedzinie konstruowania mikroskopów: Giuseppe Campini wprowadził podwójny mechanizm ogniskujący, umożliwiający dostosowanie odległości miedzy preparatem i obiektywem oraz pomiędzy obiektywem i okularem, Divini zaprojektował mikroskop ze złożonym obiektywem zbudowanym z 2 płasko-wypukłuch soczewek, Bonani użył bardzo odkrywczego mechanizmu zbliżania i oddalania umożliwiające prawidłowe zogniskowanie preparatu oraz skonstruował dwusoczewkowy kondensor.

Mikroskopy XVIII wieku
W ciągu XVIIIw nie dodkonano żadnych nowych osiągnięć w optyce mikroskopu, natomiast rozwijały się mechaniczne części mikroskopu - mikroskopy stały się solidniejsze, ale obraz nadal był nieostry - nie umiano poradzić sobie z aberracjami. Dokonano jednak kilku mechanicznych ulepszeń, do których należały m.in. nowe sposoby oświetlania preparatów: reflektor Lieberkuhna, który umożliwił równomierne oświetlenie matowych preparatów krzywizna reflektora skupia maksymalnie światło na powierzchni preparatu, czy system słoneczny - ruchome lustro kieruje promienie słoneczne na preparat.

Stworzone na początku XVIII wieku mikroskopy projektu Johna Cuffa i Edmunda Culpepera były kopiowane i ulepszane przez całe stulecie. Ogniskowanie preparatów odbywało się za pomocą mechanizmu teleskopowego, powiększenie do 250x, rozdzielczość do 5 mikronów, kilka obiektywów, wklęsłe lusterko, a przede wszytkim prostota obsługi i niska cena to niewątpliwe zalety tych mikroskopów, które wpłynęły na ich popularność. Dzięki upowszechnieniu mikroskopów dokonano kilku kolejnych odkryć w dziedzinie dziedzinie biologii komórki: Trembley (1744) - proces namnażania komórek przez podział, Corti (1774) ruch cytoplazmatyczny Mikroskop Cuff'a - połowa wieku XVII

Mikroskopy XIX wieku
Wiek XIX to, po stuletniej stagnacji, gwałtowny rozwój optyki. A mikroskop, dotychczas głównie zabawka, stał się normalnym narzędziem naukowym, a także diagnostycznym, pomagającym w rozpoznaniu wielu chorób. Dotychczas rozdzielczość mikroskopu ograniczona była przez aberracje chromatyczną, a właśnie w tym stuleciu pokonano to ograniczenie tworząc soczewki achromatyczne. Po raz pierwszy wprowadzono soczewki achromatyczne (kombinacja różnych typów szkła) w teleskopach już w połowie XVIIw, ale pierwsze próby zastosowania ich w mikroskopach zakończyły się niepowodzeniem z powodu słabej jakości szkła stosowanego do ich budowy. Postęp w tej dziedzinie oraz sztuka łączenia składników soczewek balsamem kanadyjskim zaowocowały stworzeniem w 1826 przez Listera i Tulley'a pierwszego mikroskopu z

achromatycznymi soczewkami. W 1830r Lister opublikował teoretyczne podstawy tworzenia achromatycznych soczewek. Z jego pomysłów korzystali następnie inni konstruktorzy mikroskopów. Dodatkowo Amici odkrył sposób eliminacji aberracji sferycznej poprzez używanie odpowiedniej kombinacji soczewek Oba te odkrycia umożliwiły budowanie obiektywów i kondensorów składających się z wielu soczewek, (dających większe powiększenie) a jednocześnie zachowujących wysoką poprawność optyczną. Mikroskop Lister'a, jeden z pierwszych mikroskopów achromatycznych - ok. 1826r.

Metoda oświetlenia preparatu Kohlera pojawiła się w połowie XIX w poprawiając jakość obrazu i umożliwiając pełne wykorzystanie rozdzielczości nowych obiektywów. Zasada ta mówi, ze krytycznym punktem w uzyskaniu najlepszego możliwego obrazu w mikroskopie świetlnym jest poprawne ustawienie drogi optycznej. Zastosowanie dwóch diafragm (pola i apreturowej) pozwala na równomierne ustawienie oświetlenia, uzyskanie jasnego obrazu bez rozbłysków i minimalne nagrzewanie preparatu. Abbe współpracując z Zeiss rozpoczęli fundamentalną zmianę w poglądach na techniki mikroskopowe - Abbe ustalił związek miedzy rozdzielczością a długością fali światła i aperturą numeryczną. Zawansowana produkcja szkła umożliwiła stworzenie pierwszych obiektywów apochromatycznych, posiadające zredukowaną aberracją sferyczną, wysoką aperturę numeryczną i wolne od aberracji chromatycznej. Pojawiły się również soczewki anastygmatyczne - oprócz aberracji korekcji uległ również astygmatyzm.

W XIXw pojawiły się innowacje takie jak: mikroskop polaryzacyjny z pryzmatami Nicola, mikroskop binokularny, czy steromikroskop - obraz stereoskopowy (zachowujący głębię obrazu) powstaje dzięki rozdzieleniu na serii pryzmatów wiązki światła, która trafia następnie do każdego z okularów. Niezwykle zawansowane i popularne XIX-wieczne mikroskopy to m.in. mikroskop Powella i Lealanda czy R & J Beck. Charakteryzujący się wspaniałym wykonaniem, posiadały wysokiej klasy soczewki, dobry mechanizm ogniskujący. Dodatkowe wyposażenie to m.in. pryzmaty Nikola, filtry, achromatyczny kondensor, kondensor do ciemnego pola. Możliwość dokładnego ustatwienia wszystkich elemntów mikroskopu umożliwiała większa kontrolę oświetlenia i kontrastu obrazu mikroskopowego. Mikroskop Powell & Lealand - ok. 1875

Właśnie dzięki tym osiągnięciom w dziedzinie mikroskopii, możliwy był znaczny postęp w dziejach biologii komórki. Oto kilka przykładowych osiągnięć w tej dziedzinie: 1804 1833 1838 1838 1852

Link i Rudolphi udowodnili, ze komórki mają nie wspólną, a osobne błony Brown opisał jądra w komórkach storczyków Schleiden i Schwann - "komórka jest uniwersalnym i podstawowym elementem budowy tkanek roślin i zwierząt" Ehrenberg obserwuje podział jądra Remak i Virchow postulują, że podział to typowa metoda namnażania się komórek

1855 1957 1861 1866 1875 1879 1881 1898

Virchow postuluje, ze komórki pochodzą z wcześniej istniejących komórek Kolliker opisał mitochondria Pasteur ostatecznie obala teorię samorództwa Hackel postuluje, że jądro komórkowe odpowiedzialne jest za dziedziczenie informacji Strasburger opisuje mitozę Fleming opisał zachowanie chromosomów podczas mitozy Retzius i Cajal opisali komórki różnych tkanek zwierzęcych Golgi zobaczył aparat Golgiego

Mikroskopy XX wieku
Na początku XX wieku pojawiło się kilka technicznych udoskonaleń mikroskopów, które ułatwiały prace naukowcom: mikroskopy umożliwiający zmianę powiększenia obrazu poprzez zmianę obiektywów, bez konieczności ponownego ogniskowanego preparatu, mikroskop odwrócony - umożliwiający badanie procesu zachodzącego np. na dnie Erlenmeyerki czy fotomikroskop będący udanym połączeniem XX-wiecznego mikroskopu i aparatu fotograficznego. Jednak największe XX-wiczne osiągnięcia w dziedzinie mikroskopii to nowe techniki i teorie, które umożliwiły spojrzenie na strukturę komórki od nowej strony. Fotomikroskop Leitz'a - ok. 1910

Do jednego z "kamieni milowych" mikroskopii należy wprowadzenie kontrastu faz. W 1941 Zeiss zbudował kilka prototypów mikroskopów kontrastowo-fazowych, opartych na osiągnięciach Zernicke'a, który w latach 1931-35 opracował zasadę kontrastu-faz, czyli bezpośredniego przekształcenia zmian fazowych fali świetlnej w badanym preparacie na zmiany natężenia światła w obrazie mikroskopowym tego preparatu. Umożliwiło to oglądanie przeźroczystych preparatów - barwienie komórek przestało być koniecznością. Tym samym możliwe stało się oglądanie procesów zachodzących w żywych komórkach np. na mikroskopie kontrastowo fazowym sfilmowana został po raz pierwszy mitoza. W 1955 Nomarski wprowadził metodę zwaną DIC (interferncja Nomarskiego = diferential intereference contrast) - różnice w gęstości preparatu przekształcane są na trójwymiarowe struktury. Podobnie jak kontrast faz umożliwiło to badanie niebarwionych komórek i preparatów przyżyciowych, dając dodatkowo możliwość badania stosunkowo grubych preparatów. Kolejną metodą, która pojawiła się w XX wieku, jest mikroskopia fluorescencyjna, wykorzystująca obecne w komórkach naturalnie, lub sztucznie wprowadzane fluorofory, które po wzbudzeniu światem o odpowiedniej długości fali emitują światło o dłuższej fali. Metoda ta umożliwiła przede wszystkim obserwowanie naturalnie obecnych w komórkach fluoroforów, takich jak chlorofir, wit A, porfiryny. Jednak większość składników komórki nie wykazuje fluorescencji. Dlatego możemy wprowadzić sztuczne fluorofoty, które wiążąc się specyficznie z jakaś substancją występującą w komórce (np. bromek etydyny z DNA) umożliwiają badanie jej rozmieszczenia i ilości. Próbki fluorescencyjne możemy stworzyć łącząc badaną molekułę (przeciwciało, hormon...) z fluoroforem wykazującym zjawisko fluorescencji. Mając przeciwciało specyficzne dla danego białka, wyznakowanie fluorescencyjnie, możemy obserwować rozmieszenie tego białka w komórce. W 1941 Coons użył po raz pierwszy znakowanych fluorescencyjnie przeciwciał w celu wykrycia komórkowych antygenów. Niektóre barwniki fluorescnecyjne wykazują powinowactwo do

specyficznych struktur w komórce (jądra, mitochndriów) - umożliwia to badanie ilości i rozmieszczenia i struktur komórkowych oraz śledzenie ich losów np. podczas podziałów. Ostatnia stulecie przyniosło zastosowanie mikroskopów w badaniach na niższym poziomie komórki. Mikroskopia elektronowa umożliwiła kolejne zagłębienie się w strukturę komórki, dzięki niej możliwe jest bowiem rozróżnienie szczegółów wielkości kilku nanometrów, a powiększenie może być nawet 400 razy większe ż przy mikroskopii świetlnej. A wszystko rozpoczęło się w 1924 de Broglie opisał falowy charakter wiązki elektronów. Pojawił się mikroskop elektronowy wykorzystujący zamiast wiązki światła wiązkę elektronów, a zamiast soczewek skupiających cewki magnetyczne. Wyróżniamy dwa rodzaje mikroskopu elektronowego - skaningowy, do którego preparaty muszą być pokryte cienką warstwą metalu ciężkiego - powstają wyraziste obrazy trójwymiarowych przedmiotów o rozdzielczości od 3 do 20 nm i tranasmisyjny mikroskop elektronowy - preparat musi być bardzo cienki a kontrast uzyskuje się poprzez nałożenie barwników z elektronowo gęstym metalem, który lokalnie rozprasza lub pochłania elektrony. Uzyskujemy powiększenie miliona razy i rozdzielczość 2 nm. Mikroskopia elektronowa umożliwia wyróżnienie odrębnych oragnnelli, badanie ich szczegółów (widać np. błonę komórkową), a nawet poszczególnych makrocząsteczek - np. nić DNA. Współczesne mikroskopy, jak ten na zdjęciu zaskakują swoją wielofunkcyjnością

Olympus Provis AX 70 (1998) to połączenie mikroskopu polaryzacyjnego, fluorescencyjnego, kontrastowo-fazowego, DIC oraz fotomikroskopu.

Podsumowanie
Jak widać rozwój mikroskopii i postęp w badaniach struktury i funkcji komórek to dziedziny. Ewolucja mikroskopii umożliwiała rozwój biologii komórki, a to z kolei stawało się bodźcem do pracy nad nowymi technikami mikroskopowymi. Nic, więc dziwnego, ze kamienie milowe w historii mikroskopii (zbudowanie pierwszego mikroskopu, wprowadzenie soczewek achromatycznych, pojawienie się kontrastu fazowego oraz rozwój mikroskopii elektronowej) pokrywają się z doniosłymi wydarzeniami historii biologii komórki (pierwsze obserwacje komórek, rozwój teorii komórkowej, obserwacje przyżyciowe i możliwość oglądanej struktur mniejszych od 1 mikrona).