:<p6=$ 6=.

2â$ $*52%,=1(68 : â20p<

SURI GU KDE =%,*1,(: 6=:(-.2:6.,

Zeszyt przeznaczony jest dla studentów, odbywających zajęcia z przedmiotu Agrometeorologia.

Recenzent: prof. dr hab. JAN BRZOZOWSKI

Projekt okładki: Zbigniew Szwejkowski W pracach edytorskich wykorzystano programy komputerowe: CORELDRAW!® firmy Corel i Word for Windows® firmy Microsoft

Druk:

SPIS TREŚCI
II. POMIARY I OBSERWACJE METEOROLOGICZNE..............................................7 III. ATMOSFERA ZIEMSKA......................................................................................15 IV. PROMIENIOWANIE SŁONECZNE .....................................................................21 V. CIEPŁO I TERMIKA UKŁADU PODŁOŻE –ATMOSFERA .................................31 VI. OBIEG WODY W PRZYRODZIE I JEJ PRZEMIANY FAZOWE .........................41 Uwarunkowania zjawisk związanych z przemianami fazowymi wody ...........41 Pomiary parowania .........................................................................................43 Pomiary zawartości pary wodnej w atmosferze..............................................44 Kondensacja pary wodnej i jej produkty .........................................................48 Opady i osady atmosferyczne ........................................................................50 VII. CIŚNIENIE ATMOSFERYCZNE ........................................................................55 VIII. CYRKULACJA POWIETRZA ............................................................................63 IX. ANALIZA I PROGNOZA POGODY .....................................................................73 Uwagi wstępne ...............................................................................................73 Podstawy kształtowania zjawisk i parametrów pogodowych ..........................74 Prognozowanie pogody ..................................................................................79 X. KLIMAT.................................................................................................................87 Uwagi ogólne ..................................................................................................87 Klimat Polski ...................................................................................................90 XI. WSPÓŁCZESNE PROBLEMY KLIMATYCZNE ŚWIATA I ICH ASPEKTY EKONOMICZNO -PRAWNE.....................................................................................95 Najważniejsze zjawiska w zakresie ewolucji klimatu Ziemi ............................95 Polityczne implikacje zmian klimatu Ziemi....................................................103 Polska gospodarka i regulacje prawne w kontekście ochrony klimatu .........106 Ekonomiczne spojrzenie na problem emisji gazów cieplarnianych z perspektywy gospodarki rolnej...................................................................109 XII. METEOROLOGIA ROLNICZA .........................................................................115 Uwagi ogólne ................................................................................................115 Waloryzacja warunków agrometeorologicznych...........................................116 Wpływ warunków pogodowych na wzrost, rozwój i plonowanie roślin .........120 Niesprzyjające czynniki pogodowe dla produkcji rolniczej............................124 Fenologia ......................................................................................................133 Topoklimat, mikroklimat, fitoklimat................................................................135 Agrometeorologiczna osłona rolnictwa .........................................................142 REFERENCJE ........................................................................................................146 ILUSTRACJE ..........................................................................................................147

opisowego podejścia do analizowanych zagadnień. która w ostatnich latach rozwija się bardzo dynamicznie. nie będzie możliwe aktywne wpływanie na zjawiska zachodzące w atmosferze. Z tego powodu wiedza agrometeorologiczna jest niezmiernie ważnym elementem wykształcenia rolniczego. Rozumienie istniejących zależności jest podstawą do prawidłowego przystosowania produkcji do istniejącej lub przewidywanej sytuacji pogodowej. który pojawił się w tym zakresie. Pomimo to praktyka i nauka zawsze szukały sposobów na jak najbardziej racjonalne zorganizowanie produkcji. które wymuszą konieczność przystosowania się do nowej sytuacji. Bez niej żaden rolnik nie byłby w stanie wykorzystać oferowanych zasobów informacji o warunkach pogodowych. wilgotność. Po pierwsze z powodu tego. dającej się przewidzieć przyszłości. Bowiem nawet w bardzo odległej. szybko jednak opadł gdy się okazało. Wpływ warunków pogodowych na rolnictwo przejawia się zarówno w sferze biologicznej. Wszystkie te obszary uzależnień znajdują się w obrębie zainteresowania nauki zwanej agrometeorologią. a jej osiągnięcia przyczyniają się w coraz większym stopniu do podniesienia poziomu ilościowego i jakościowego produkcji. Jest to dziedzina. pozwalających maksymalizować efekty w ramach istniejących uwarunkowań. Przykładowo stosowanie nowoczesnych pestycydów wymaga uwzględnienia wielu parametrów atmosfery takich jak wiatr. iż są to sprawy niezwykle kosztowne i co ważniejsze. WSTĘP Spośród wszystkich czynników siedliskowych determinujących produkcję rolniczą. Jedynie w ściśle . organizacyjnej jak i techniczno-technologicznej.I. iż spodziewamy się poważnych zmian klimatycznych. pozostawiające groźne. wyczucia skali i zakresu niezbędnych przekształceń. związany z możliwością wywoływania sztucznych opadów. nowe techniki i technologie wykazują coraz większą czułość na warunki pogodowe w różnych aspektach. najbardziej niezależnym i trudnym do kontroli jest przebieg warunków pogodowych. nie dające się określić skutki uboczne. aktualnie mamy do czynienia z kreowaniem bardzo szczegółowych zaleceń produkcyjnych. rozpraszania zachmurzenia i zamglenia. Pewien optymizm. Niezwykle istotnymi są także takie działania. Wykorzystując współczesne osiągnięcia tej dziedziny nauki można uzyskać wiele korzyści i uniknąć niepotrzebnych strat. które w zgodzie z siłami natury pozwalają wytwarzać produkty o najwyższej jakości. zwłaszcza na poziomie wyższym. temperatura powietrza. Po okresie biernego. Problem wykorzystania wiedzy agrometeorologicznej będzie w przyszłości jeszcze ważniejszy. Po drugie.

Tak jak każde inne prawo. Szczególnie zakłócenia tych cyklów mogą powodować perturbacje na rynku. Jednym z ważniejszych atrybutów współczesnego marketingu związanego z rynkiem rolnym jest możliwość wykorzystania prognoz pogodowych w celach osiągania niekiedy spektakularnych efektów ekonomicznych. a przez to efektywność produkcji i handlu. czego przejawem bywa fluktuacja cen. klimatologii oraz agrometeorologii. Niniejsze opracowanie zostało napisane pod kątem potrzeb studentów szkół wyższych. studiujących kierunki: rolnictwo oraz ochrona środowiska. Pojawiają się wciąż nowe regulacje będące wynikiem inicjatyw lokalnych jak i międzynarodowych. jest dobrym prawem.określonych warunkach ich aplikacja nie grozi skażeniem środowiska naturalnego i zapewnia wysoką efektywność działania. Zawartość podręcznika stanowi najbardziej zwięzły zestaw wiedzy z wyżej wymienionych zakresów. klimatu. Czynniki pogodowe. wywierają jednocześnie przemożny wpływ na ekonomikę gospodarki rolniczej w najszerszej skali. Na końcu podręcznika zamieszczono spis literatury. Z tego też względu wiedza meteorologiczna okazuje się coraz bardziej przydatna także i w tej sferze. Olsztyn 1999 . traktowany jednocześnie jako referencje oraz wykaz pozycji uzupełniających. W jego treści przedstawiono wyodrębnione zagadnienia z dziedziny podstaw meteorologii. tak i to z zakresu ochrony siedliska. Prawo kształtujące warunki na jakich człowiek współdziała z otaczającym siedliskiem. staje się coraz obszerniejsze. kształtujące warunki produkcji rolniczej. jeżeli zostało stworzone z pełnym zrozumieniem zjawisk zachodzących w przyrodzie. Po przestudiowaniu zagadnień podstawowych czytelnik zyskuje orientacje w bardzo wielu sprawach dotyczących zasad funkcjonowania atmosfery. wykracza znacznie ponad ten zakres. Rynek rolny i sfery z nim związane charakteryzuje typowa sezonowość zjawisk będąca następstwem cyklów natury. Zainteresowani mogą wybierać spośród wielu propozycji. Na tej bazie łatwiej można zrozumieć problemy typowe dla współczesnej agrometeorologii. W obliczu rysujących się potrzeb edukacyjnych powstaje wiele książek i podręczników dotyczących meteorologii i dziedzin z nią związanych. zwłaszcza w systemie zaocznym. Znaczenie znajomości zagadnień agrometeorologicznych nie ogranicza się jedynie do spraw organizacyjno technicznych gospodarstw rolniczych. ponieważ każdy profil szkoleniowy wymaga nieco innego akcentowania problemów. w tym z atmosferą.

Międzynarodowej Organizacji Meteorologicznej. Stosunkowo najwcześniej do takich zadań używano sond instalowanych na balonach.II. wspierana ponadto przez 286 posterunków o mniejszej częstotliwości dobowej pomiarów. Dane pozyskiwane na bieżąco służą najczęściej jako baza wyjściowa dla stawiania prognoz pogodowych. Przede wszystkim muszą być reprezentatywne dla danego miejsca i czasu obserwacji oraz winny odpowiadać standardowi jednorodności. Dane dla potrzeb meteorologii muszą posiadać szereg cech szczególnych aby mogły być właściwie spożytkowane do realizacji wyżej wskazanych celów. Dodatkowo poza tymi punktami pomiarowymi istniało ponad tysiąc posterunków należących do . tak w wymiarze pojedynczych państw jak i w skali międzynarodowej. Współczesna meteorologia posługuje się danymi pozyskiwanymi zasadniczo w dwojaki sposób. tylko niektóre z nich przenikają większą przestrzeń (np. Zintegrowane systemy metodyczne i instrumentalne wymagają współdziałania wielu instytucji. Z kolei zarchiwizowane ciągi pomiarów z długich okresów czasu wykorzystywane bywają do opracowań klimatologicznych. Przeświadczenie o tym legło u podstaw powołania. POMIARY I OBSERWACJE METEOROLOGICZNE Najcenniejszym źródłem informacji o atmosferze są dynamiczne pomiary jej parametrów. przekształconej po II Wojnie Światowej w wyspecjalizowaną agendę ONZ i nazwaną Światową Organizacją Meteorologiczną (WMO. Drugi sposób rejestracji warunków atmosferycznych to pomiary z powietrza i przestrzeni kosmicznej. Każdy z powyższych sposobów zbierania informacji ma swoje zalety i wady. później posługiwano się rakietami wystrzeliwanymi w górne warstwy atmosfery. Polska jest członkiem WMO. Sieć stacji meteorologicznych podległych IMGW jeszcze w połowie lat osiemdziesiątych była bardzo gęsta i wynosiła 61 stacji. jeszcze w ubiegłym wieku. Z początkiem ery kosmicznej służbę meteorologiczną zaczęły pełnić sztuczne satelity Ziemi. zaś krajowe zadania dotyczące meteorologii i hydrologii organizuje Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej w Warszawie. tj Światową Służbę Pogodową (WWW – World Weather Watch). W ramach WMO wydzielono specjalną komórkę zajmującą się wyłączenie sprawami prognozowania. radary). które dostarczają najczęściej informacji o najbliższym otoczeniu. W tym celu instaluje się instrumenty. W tym przypadku przyrządy mają duży zasięg zarówno w pionowym jak i poziomym profilu atmosfery.World Meteorological Organization). Tak więc dopiero kompleksowe badanie właściwości atmosfery daje najlepsze rezultaty. Po pierwsze korzysta się z pomiarów naziemnych.

Ponadto bywają tam też instalowane termograf. wykonują przy użyciu instrumentów standardowych i ponad standardowych. higrograf i higrometr. W klatce na specjalnym statywie umieszcza się termometry suchy i zwilżony (w zespole stanowiące psychrometr Augusta) oraz minimalny i maksymalny.Pomiary i obserwacje meteorologiczne różnych instytucji. Aktualnie. niezależnie od usytuowania w strukturach organizacyjnych. meteorologiczna sieć pomiarowa uległa znacznemu skurczeniu. Typowa klatka meteorologiczna Głównym z nich jest ażurowa klatka meteorologiczna. W ogródku meteorologicznym przyrządy zgrupowane są w zespoły. Rys. Są to przestrzenie tak wybrane aby stan atmosfery nie był zakłócany jakimikolwiek czynnikami oddziaływującymi na naturalny przebieg zjawisk pogodowych. przy jednoczesnym unowocześnieniu sprzętu i zacieśnieniu współpracy międzynarodowej. zwanych ogródkami meteorologicznymi. ustawiona tak aby zbiorniczki zainstalowanych termometrów znajdowały się na wysokości 2 m nad powierzchnią gruntu. Teren taki jest ogrodzony i niedostępny dla osób postronnych. 1. Naziemne stacje meteorologiczne. 8 . podobny zestaw pomiarów. Instrumentarium pomiarowe zlokalizowane jest w specjalnych miejscach.

pozbawionej roślinności.Pomiary i obserwacje meteorologiczne Rys. Pluwiograf przytwierdza się do wzmocnionej podstawy. tak aby górna jego krawędź znajdowała się na wysokości 1 m nad powierzchnią gruntu. 2. również z zachowaniem powyższego 9 . Deszczomierz Hellmanna montuje się na słupku. Pomiary temperatury przy gruncie (termometr minimalny) oraz temperatur gruntu dokonuje się specjalnymi termometrami na wydzielonej części ogródka. Schemat automatycznej stacji agrometeorologicznej.

Z punktu widzenia synoptyki system ten był jednak zdecydowanie niewłaściwy. dodatkowo stacje te. suma. 13 i 19. Dane z bloku można odczytać podłączając przenośny komputer lub wykorzystując system łączy 10 . Tego typu praktyka miała swoje uzasadnienie. Typowa stacja agrometeorologiczna pokazana jest na rysunku 2. zwykle są one przekazywane do instytucji nadrzędnych. precyzyjnie pomierzone dane gromadzone są na nośnikach komputerowych pamięci masowych i stąd od razu gotowe do przetwarzania. Stacje. Istota zmian sprowadza się do pełnej automatyzacji i ciągłości pomiarów. W przypadku stacji pracujących na potrzeby prognoz pogody dokonuje się 8 oznaczeń parametrów atmosfery co 3 godziny. wykorzystując rejestratory (samopisy). Przejrzysty układ treści tych dokumentów ułatwia znacznie pracę obserwatora i ogranicza możliwość popełnienia błędu. pozyskują dane z 4 terminu. począwszy od godziny 00 GMT (średni czas Greenwich). Istotne znaczenie ma terminarz dokonywanych pomiarów i obserwacji. Istnieje możliwość zaprogramowania odpowiedniego przedziału czasowego próbkowania oraz formy agregacji wyników (średnia. Z kolei wiatromierz Wilda instalowany bywa na słupie o wysokości 10 m. zawierającym pamięć elektroniczną. W ostatecznym efekcie. Dzięki nowym rozwiązaniom. Do końca 1970 pomiarów dokonywano wg miejscowego czasu słonecznego. ponieważ wszystkie parametry miały większy walor porównawczy. co ma znaczenie nie tylko dla synoptyki i klimatologii. W Polsce jesteśmy dopiero na początku tej drogi. Konstrukcje stacji automatycznych są różnorodne i dostosowane do zadań jakie spełniają. etc). Dalsze wykorzystanie pozyskanych danych zależy od typu stacji. a zwłaszcza posterunki. tj z godziny 01. Jej zaletą jest prosta budowa. dzięki mniejszym kosztom (jednorazowy wydatek na automat amortyzuje się po kilku latach). Stacje meteorologiczne i posterunki prowadzą zapisy pomiarów i obserwacji w specjalnych dzienniczkach. Przyrządy do mierzenia ciśnienia atmosferycznego znajdują się zawsze w pomieszczeniach obserwatorów. można pokryć badany obszar gęstszą siecią punktów. gdzie obowiązuje czas środkowoeuropejski. szczególnie pod kątem wykorzystania w opracowaniach klimatologicznych. zgodnie z zadanym programem. Czas pomiaru jest ściśle oznaczony. pracujące w systemie 3 pomiarów wykonują je o godzinach 07. uruchamia każdorazowo pomiar określonego parametru i zapisuje wynik w pamięci. W rolnictwie pomiary meteorologiczne atmosfery łączone są z pomiarami warunków glebowych. Może być ona zestawiona z dowolnej liczby niezależnych sensorów współpracujących z odpowiednim blokiem sterującym. Blok sterujący. W polskich warunkach. pierwszy pomiar przypada na godzinę 01 a dalsze wykonywane są w odstępach trzygodzinnych. W ostatnich latach dokonała się swego rodzaju rewolucja w zakresie podstawowych pomiarów meteorologicznych. ekstremum. lecz także dla monitoringu warunków produkcji.Pomiary i obserwacje meteorologiczne warunku. małe rozmiary i możliwość pracy z dala od źródeł zasilania.

Ponadto zaimplementowane są w nim funkcje alarmu dla zadanych liczb granicznych danej charakterystyki atmosfery. wilgotność względna. każdy parametr śledzony jest z uwzględnieniem wartości ekstremalnych. Opisywany system. Tego typu stacje rozmieszczone w sieci pokrywającej rozległy obszar stanowić mogą doskonały system informacyjny dla nowoczesnego rolnictwa. kalifornijskiej firmy DAVIS (zamontowany między innymi na budynku Katedry Meteorologii i Klimatologii UW-M w Olsztynie). ze względu 11 . temperatura punktu rosy i tzw. suma opadów. Jego funkcjonowanie opisane jest w rozdziale dotyczącym agrometeorologii. ciśnienie atmosferyczne. Rysunek 3.Pomiary i obserwacje meteorologiczne bezpośrednich czy też radiowych celem zdalnej transmisji. wewnętrzna. prędkość i kierunek wiatrów. odczuwalna). W zestawie podstawowym. Służy on do automatycznego pomiaru takich parametrów jak temperatura (zewnętrzna. Monitor i schemat instalacji zestawu WeatherMonitor II firmy Davis Przykładem innego automatycznego systemu pomiarowego jest zestaw o nazwie WEATHER MONITOR II.

sodarów i radiometrów. i 40 minut. w ogrodnictwie).Pomiary i obserwacje meteorologiczne na relatywnie niską cenę. zależnie od usytuowania na orbicie. huragany) oraz o strefach zachmurzenia i wynikających z tego możliwościach opadów. 1 godz. może być instalowany w warunkach średniej i małej przedsiębiorczości (np. Na rysunku poniżej podano (za WMO) schemat aktualnie pracujących satelitów meteorologicznych. najważniejszym jest informowanie o powstawaniu groźnych zjawisk pogodowych (tornada. Cechą szczególną tych instrumentów i technik jest obejmowanie zasięgiem znacznej przestrzeni. tajfuny. Satelity. na wysokości ok. dzielą się na biegunowe i geostacjonarne. Wyposażone w przyrządy telemetryczne. Satelity geostacjonarne umiejscawiane są na orbitach w płaszczyźnie równika. Wśród wielu zadań. Przemieszczając się po orbicie dokładnie w rytmie dobowego obrotu naszej planety wokół własnej osi. 35 000 km nad powierzchnią Ziemi. Rysunek 4.1500 km i okrążają Ziemię w czasie ok. zachowując zawsze jednakowe położenie wobec Słońca. które może spełniać sieć radarów. Rozmieszczenie satelitów pogodowych na orbitach okołoziemskich 12 . Ważną funkcję w meteorologii spełniają sztuczne satelity Ziemi. Pierwsze z nich umieszczone są na wysokości 500 . penetrują obszary atmosfery o wielkim zasięgu poziomym w całym pionowym przekroju troposfery. Tak więc monitorują one każdy punkt o tej samej porze dnia i nocy. penetrują zawsze dokładnie ten sam obszar. Oprócz stacji naziemnych istotnym elementem współczesnej meteorologii są badania teledetekcyjne przy pomocy radarów.

Zdjęcia satelitarne wykorzystywane są także jako podkład dla telewizyjnych prognoz pogodowych. a osoby indywidualnie interesujące się tym zagadnieniem mogą dotrzeć do. wprowadzanych co sześć godzin. w związku z czym uzyskujemy zróżnicowane obrazy informujące o zachmurzeniu. że oprócz typowej informacji pogodowej dostarczać mogą również materiału do szczegółowych analiz dotyczących różnych przejawów działalności człowieka. obrazów zachmurzenia w sieci Internet. W rolnictwie dotyczy to tak istotnych danych jak temperatura czy wilgotność gleby. występowanie chorób i szkodników. Europejskie centrum satelitarne znajduje się w Darmstadt (RFN).Pomiary i obserwacje meteorologiczne Zdjęcia satelitarne wykonywane są w różnych zakresach fali elektromagnetycznej. 13 . na potrzeby. temperaturze itp. Jeden z adresów oferujących tego typu usługę to: http://www.meteo. zawartości pary wodnej. którego pracuje satelita Meteosat. stan ogólny plantacji. wartości dobowe parowania glebowego.fr/temps Zaletą satelitów jest i to. dynamika rozwoju roślin.

Pomiary i obserwacje meteorologiczne 14 .

Składniki atmosfery nie wchodzą ze sobą w reakcje. nie wchodził zasadniczo w reakcje z innymi pierwiastkami mieszaniny jak i związkami podłoża. W historii ewolucji planety można wyróżnić istnienie atmosfery pierwotnej i wtórnej. poza specyficznymi. a litosferą przejście jest łagodne bowiem gazy atmosferyczne wypełniają pory glebowe. Istnieje wiele dowodów na potwierdzenie tej tezy.III. Proces ten zachodzi do dziś i jest jednym z mechanizmów regulacji zawartości dwutlenku węgla w atmosferze. Dominująca w wyziewach wulkanicznych para wodna szybko kondensowała w stygnącej atmosferze. w którym realizują się wszystkie procesy pogodowe we współdziałaniu z przyległymi przestrzeniami hydrosfery. z tym że pomiędzy atmosferą. Osady węglanów na dnie oceanów świadczą o skali procesu. Skład powietrza glebowego jest nieco inny od składu atmosfery. Proces zastygania skorupy ziemskiej spowodował zasadnicze zmiany w składzie otoczki gazowej. Pod względem udziału w gazach wulkanicznych drugie miejsce po parze zajmuje dwutlenek węgla. Granicę dolną atmosfery stanowi powierzchnia Ziemi. w tym przede wszystkim w efekcie wzmożonej emisji i wyraźnie kurczącej się ilości efektywnych czynników pochłaniania. a także przestrzeni kosmicznej. ATMOSFERA ZIEMSKA Atmosfera ziemska jest środowiskiem. iż powstanie atmosfery wtórnej (współczesnej) było związane z aktywnością wulkaniczną. Składa się ona z mieszaniny gazów tworzących powłokę wokół planety. litosfery. który miał kiedyś miejsce w układzie atmosfera – litosfera. nielicznymi sytuacjami. jako gaz neutralny. otaczających gęstniejącą materię środka złożoną z pierwiastków ciężkich. która miała miejsce na powierzchni Ziemi tuż po zakończeniu okresu gorącego ewolucji planety. biosfery. Ilość CO2 we współczesnej atmosferze kształtuje się zasadniczo pod wpływem czynników antropogenicznych. . utrzymywaną siłami ciążenia. Dziś powszechnie uważa się. Ilość i jakość mieszaniny gazowej zawartej w glebie decyduje o jej walorach agrotechnicznych. opadając na powierzchnię Ziemi i tworząc przyszłe morza oraz oceany. Znany skład gazów wulkanicznych i analiza prawdopodobieństwa zjawisk wskazują. Stało się tak z powodu rozpuszczalności CO2 w wodzie. Atmosfera pierwotna okresu gorącego składała się z najlżejszych gazów (wodoru i helu). iż jedynie azot pozostał w niezmienionej ilości. W wyniku zależności w jakie uwikłana była ewolucja planety i atmosfery ilość tego gazu zmniejszyła się bardzo wyraźnie. Górna granica atmosfery jest całkiem trudna do określenia ze względu na dyfuzyjne przejście do przestrzeni kosmicznej. choć do końca pozostaną one tylko hipotezami. Azot bowiem.

01 Składniki drugorzędne w ppm 18.70 0.00 5.63 0. dalszej akumulacji tego pierwiastka do notowanego współcześnie poziomu.05 7. gdyż główna jego część była natychmiast związana w procesach wietrzenia skał.00 0.03 0.55 0.08 78.16 20. Uwolnione atomy tlenu zderzają się z innymi cząsteczkami tego gazu tworząc O3.50 0.34 78. 16 .75 20. składającego się z trzech atomów tlenu odbywa się wyniku rozpadu tlenu cząsteczkowego pod wpływem promieniowania ultrafioletowego. Wydajność opisanych procesów była na tyle mała. Powstawanie tego gazu.04 0. że nie gwarantowała stabilności udziału tlenu w atmosferze.99 18. Powstający tlen atomowy.16 0.20 6.Atmosfera ziemska W gazach wulkanicznych nie znajdujemy tlenu.00 0-10 100 1.05 10 Domieszki w % 1.01 Domieszki w ppb 0.07 Wraz ze wzrostem ilości tlenu w atmosferze rozpoczęła się akumulacja ozonu. a to z kolei wyzwoliło proces wzmożonej.09 1.00 1. Zawartość gazów atmosfery w pionowym przekroju do wysokości 100 km. Gaz Azot Tlen Argon Dwutlenek węgla Neon Hel Krypton Xenon Metan Wodór Ozon Para wodna Siarkowodór Dwutlenek siarki Amoniak Freony Wysokość w km 0 10 20 60 Składniki pierwszorzędne w % 77.93 0.02 81. do jakich dochodziło pod wpływem promieniowania ultrafioletowego o fali krótszej od 240 nm.20 0. w wyniku redukcji tworzył później cząsteczkę dwuatomową. Tab.03 0. Pierwiastek ten pojawił się w atmosferze w wyniku reakcji fotolizy wody i dwutlenku węgla. Zgromadzona jednak w ten sposób niewielka ilość tlenu przyczyniła się do rozwoju życia na naszej planecie.32 0.20 0. 1.

5 CmHn 0.7(P).2 CO 0. Analizując skład współczesnej atmosfery stwierdzamy.8 0.0 8. domowych Gaz w elektrowniach Gaz w gospodarstwach domowych Benzyna w ruchu drogowym Olej napędowy w ruchu drogowym 0.8 245.5 1. Powyżej pułapu 100 km absolutnie dominującą pozycje zyskują wodór (97. jednak jest ich znaczne mniej i określane są mianem składników drugorzędnych.D. są to tzw. nazywane domieszkami. ponadto pewna ilość tego gazu wiązana jest z rodnikami substancji zawierającymi bor i chlor. składniki pierwszorzędne.0 0.8%) i hel (0.02(Pb) 24. dwutlenek węgla jest najwyższa i wykazuje pewną stałość.0 8. 0. Sadza(S) Ołów(Pb) 3. 0. Do wysokości 80-100 km atmosfera wykazuje względnie duży stopień jednorodności w odniesieniu do swych głównych składników.0 0.1 0.0 1.2(P) /* za Ch.38 3. Homogeniczność dolnych partii atmosfery wynika z faktu. Zestawienie zanieczyszczeń atmosfery powstających przy spalaniu tony jednostki (ekwiwalentnej do węgla kamiennego) paliw kopalnianych: Emisja w kg z jednostki ekwiwalentnej Źródło SO2 Węgiel kamienny w elektrowniach Węgiel kamienny w przemyśle Węgiel w gospodarstwach domowych Węgiel brunatny w elektrowniach Olej opałowy ciężki Olej opałowy lekki Olej opałowy w gosp. która bywa ostatnio zachwiana przez emitowane do atmosfery zanieczyszczenia z grupy chlorowcopochodnych węglowodorów.5 7. Poza tym są i takie.0 50.5 5.5(S) 28.0 26.38(Pb)1.0 23. Przestrzenne rozmieszczenie najwyższych zawartości ozonu wskazuje. argon.5(P) 0. których ilość zmienia się dość znacznie (tab 1).5(P). Ponadto gaz ten przemieszcza się łatwo w przestrzeni wraz z wielko i średnioskalowymi ruchami atmosfery. nawet o nieco większej długości do 290 nm rozbija jego cząsteczki.015(Pb) 1.46%).5 5.8 0. że nie odpowiada ono rozkładowi korzystnych warunków jego powstawania lecz mniej sprzyjających warunków jego destrukcji.3 9.8 26.0 23.0 1. Poziom zawartości ozonu pozostaje więc w stanie dynamicznej równowagi.5 5.0(P).0 0. iż zawartość takich gazów jak azot. to samo promieniowanie.0.5 9. Tab.0 1.01(Pb) 6.Atmosfera ziemska Ozon nie jest w tym środowisku gazem trwałym. Powyżej przeważa dyfuzja prowadząca do rozwarstwień gazów lżejszych i cięższych. Schönweise 17 .2 0.5 5.5 8. iż tu właśnie dochodzi do znaczących ruchów i mieszania zawartości.0 20.0 Pył (P). 0.5(P).0 6.5(P) 1.0 NOx 7.07(Pb) 4. tlen.1 0. 2. Inne także występują w stałych proporcjach.1 0.0 5.2 1.

a tuż nad nią stratosfera. Do tej pierwszej należą pyły kosmiczne i ziemskie.44 do 0. Ich układ przedstawia rysunek 5.68 oC/100m w zależności od szerokości geograficznej.99% zlokalizowane jest w przestrzeni homogenicznej do 100 km. Taka też jest tu wysokość warstwy troposfery. że aż 99. Górna granica atmosfery jest trudna do precyzyjnego określenia i przebiega na wysokości około 1000 km. a także rolnictwo. Znajomość emisji zanieczyszczeń z różnych źródeł pozwala na podejmowanie działań ograniczających zagrożenie. produkcja nawozów. wymiana intensywniejsza i obejmuje przestrzeń pionową do 16-18 km. zaś 80% w przestrzeni do 10 km. Najbardziej widocznym efektem tego jest tworzenie się chmur i opady atmosferyczne. cementu. Najniżej Ziemi położona jest troposfera. Powyżej troposfery rozciąga się wąska warstwa tropopauzy. Biorąc jednak pod uwagę masę gazów tworzących mieszaninę stwierdzamy. Atmosfera ziemska w przekroju pionowym różni się nie tylko składem mieszaniny gazów lecz także innymi cechami fizycznymi. aerozole morskie. Cechą szczególną troposfery jest zjawisko wymiany pionowej masy oraz spadek temperatury wraz z wysokością. To w niej mają miejsce wszystkie najistotniejsze procesy pogodowe. mezosferę. części roślinne i zwierzęce.Atmosfera ziemska Atmosfera zawiera także wiele gazów i substancji obcych dostających się do niej głównie na drodze emisji przemysłowej. produkcja szeroko rozumianych fabryk chemicznych. termosferę oraz magnetosferę (egzosferę). W ogóle miąższość gazowej otoczki Ziemi jest stosunkowo niewielka w zestawieniu ze średnicą planety. gazy wulkaniczne. Najintensywniej zachodzą tu przemiany fazowe i realizuje się atmosferyczny fragment obiegu wody w przyrodzie. 18 . Atmosferę dzielimy na pięć zasadniczych warstw. Ona to z kosmosu widziana jest jako cienka niebieskawa powłoka. ciśnienie. Nad biegunem troposfera jest płytsza bowiem ruchy pionowe dotyczą wysokości jedynie do 7 km. takimi jak temperatura. a część z nich wywiera destrukcyjny wpływ na inne związki atmosfery i bezpośrednio zagraża środowisku naturalnemu. iż każde tego typu działanie jest dość kosztowne. mikroorganizmy. Zatem zanieczyszczenia można podzielić na grupę pochodzenia naturalnego i sztucznego. skala oraz rodzaj ruchów w poziomie czy pionie. Do najbardziej zanieczyszczających gałęzi gospodarki człowieka należą: przeróbka ropy naftowej. 99. Zatem pod względem ilości materii zasadnicze znaczenie ma warstwa przyziemna. Zanieczyszczeniami są też składniki z grupy naturalnych jeżeli występują w ilościach przekraczających wartości graniczne. Licząc od dolnej granicy wyróżnia się: troposferę. Zanieczyszczenia sztuczne mają najczęściej charakter przemysłowy (tabela 2). Nad równikiem gradient termiczny jest większy. stratosferę. Temperatura górnej granicy tej warstwy wynosi od –45oC (nad biegunami latem) do –80 (nad równikiem). Należy jednak stwierdzić. Traktowane są one jako zanieczyszczenia. Spadek ten wynosi od 0.0% w warstwie do 35km.

5.Atmosfera ziemska Rys. Przekrój pionowy atmosfery ziemskiej 19 .

Na zewnątrz typowych warstw atmosferycznych lokuje się tzw. Zgodnie z nazwą jest to warstwa środkowa.E F1. Zjawisko ocieplenia tej przestrzeni w atmosferze wiąże się z absorbcją energii promieniowania ultrafioletowego. Stratosfera zawiera przeważającą ilość ozonu atmosferycznego. W górnej przestrzeni tej warstwy temperatura wzrasta ponad 1000 oC. Wolne jony dodatnie i elektrony mogą się z sobą łączyć. Powyżej znajduje się warstwa o bardzo małej gęstości zwana termosferą. F2. Górna granica stratosfery przebiega na wysokości ok. by po przekroczeniu wysokości 35 km zacząć wzrastać. iż praktycznie cząstki gazów nie zderzają się ze sobą. 50 km i kończy się warstwą przejściową – stratopauzą. burze jonosferyczne. obłoki iryzujace. 20 . Termosfera dolna nosi nazwę jonosfery. W omawianej warstwie znajduje się tylko znikoma ilość pary wodnej i stąd mieszczą się w niej jedynie wierzchołki chmur wysokich i cumulonimbusów. Ponad mezosferą rozpościera się mezopauza.jest warstwą w której jest tak mało materii. Jej charakterystyczne cechy zaznaczają się na wysokości od 50 do ok. Magnetosfera. „wiatru słonecznego” (plazmy słonecznej). 0oC. Zjawiska występujące w tej warstwie prowadzą do zakłóceń radiokomunikacji ziemskiej. W jonosferze przeważają zjonizowane cząsteczki gazów. Przeciętnie temperatura na granicy górnej osiąga ostatecznie wartość ok. Jest to o tyle uprawnione gdyż występuje tu podobny rozkład temperatury . temperatura spada tu do granic –80oC. Samodzielnie mogą tworzyć się tu tzw. Jest to strefa z której materia wypływa w przestrzeń kosmiczną.od wartości 0oC u podstawy. a największa jego koncentracja dotyczy przestrzeni 20-30km. Do jonosfery przenikają okresowo cząstki tzw. 80-85 km. Nad stratosferą lokuje się mezosfera. Górna część termosfery egzosfera . Ponadto różnica ciężarów cząstek prowadzi do rozwarstwień. widoczne tylko w nocy. Powoduje to charakterystyczne rozbłyski. będąca układem pól magnetyzmu ziemskiego. Nie jest to już atmosfera jednak spełnia .Atmosfera ziemska W stratosferze temperatura początkowo utrzymuje się na poziomie takim jak w górnej troposferze. czy zorze polarne. Taki też rozkład termiki umożliwia pionowe ruchy bardzo już rozrzedzonego tu powietrza. nazywana przez niektórych autorów górną troposferą. W miejscach tych występują najniższe temperatury w całej atmosferze. O ile w dolnej troposferze średnia droga swobodna gazu wynosi 10-5 cm to w warstwie termosfery są to wartości od 1 do 100 km.podobnie jak otoczka gazowa Ziemi – zadanie ochronne wobec planety. będące cienkimi skupiskami kropelek przechłodzonej wody. Magnetosfera zabezpiecza nas przed „wiatrem słonecznym” i jego szkodliwym działaniem na organizmy biologiczne. Dla specjalistycznych celów niektórych nauk wydziela się specyficzne warstwy oznaczane D.

Radiacja: Jak wyżej tylko dotyczy powierzchni przyjmującej promieniowanie [W/m2/sr]. na którą pada [W/m2].8978 . przekazywania lub pochłaniania energii promienistej. jest głównym źródłem energii dla procesów zachodzących na kuli ziemskiej. Natężenie promieniowania: Stosunek strumienia promienistego do kąta bryłowego jaki tworzy dany kierunek widziany ze źródła promieniowania [W/sr]. mające charakter fal elektromagnetycznych. przenoszonej lub pochłanianej w jednostce czasu [ J/s . jest odwrotnie proporcjonalna do temperatury tego ciała (T). PROMIENIOWANIE SŁONECZNE Emitowane przez Słońce promieniowanie. czyli ilość energii promienistej emitowanej. Emitancja (wypromieniowanie): Stosunek strumienia promienistego do wielkości powierzchni promieniującej [W/m2]. Gęstość energii promienistej: Ilość energii promienistej w jednostce objętości [ J/m3]. Podstawowe pojęcia związane z promieniowaniem można zdefiniować następująco: N N N N Promieniowanie: Zjawisko przepływu energii w postaci fali elektromagnetycznej wysyłanej lub absorbowanej przez ciało. Prawo Stephana-Boltzmana. .IV. a oto N N N N Promieniowanie podlega najważniejsze z nich: Prawo Wiena. Zaś z punktu widzenia meteorologicznego stanowi zasadniczy czynnik klimatotwórczy.W]. gdzie c = 2. wyrażonej w skali bezwzględnej. Energia promienista: Ilość energii niesionej przez promieniowanie (jednostka [J]). Długość fali. Całkowita emitancja ciała doskonale czarnego jest proporcjonalna do temperatury powierzchni tego ciała. K. Irradiacja (napromieniowanie): Stosunek strumienia promienistego do wielkości powierzchni. Zależność tę ujmuje wzór: Nmax = c/T. na którą przypada maksimum promieniowania Nmax ciała doskonale czarnego. Strumień promienisty (moc promienista): Tempo emitowania. kilku fundamentalnym prawom fizycznym. 10-3 m.

75 2m . Procesy. 3 . Promienie słoneczne przenikają przez przestrzeń kosmiczną bez strat (próżnia kosmiczna jest dla nich ośrodkiem przeźroczystym).4 2m i 7% zasobu energii). 0. Największą irradiację.0. iż do powierzchni Ziemi docierają tylko niektóre zakresy widma. Zmienia się w cyklu rocznym o ok. Z punktu widzenia meteorologicznego najistotniejszym z nich jest przedział optyczno-cieplny w zakresie długości fali od 0.0. którym podlega promieniowanie słoneczne przenikające przez atmosferę.01 2m do 100 m.Promieniowanie słoneczne Słońce wysyła w przestrzeń kosmiczną fale o długości od ok. Wartość ta w istocie.75-24 2m.29 .ok. wbrew nazwie. Powyższy przedział widmowy dzieli się dodatkowo na podzakresy: nadfiolet (0.4. potencjał energetyczny – 48%). 45% energii). podczerwień (0. Ponadto ma na nią wpływ aktywność naszej najbliższej gwiazdy oraz pojawianie się na drodze biegu promieni słonecznych w przestrzeni tzw. 6. zwaną niekiedy również natężeniem promieniowania notujemy na granicy atmosfery. nie jest stała. pyłu kosmicznego.4 % z powodu zmian odległości Ziemi od Słońca. zmienia się tylko gęstość strumienia promieni w miarę oddalania się od Słońca. Selektywna przepuszczalność atmosfery sprawia. promieniowanie widzialne (0. ponieważ niesie on z sobą przeważający ładunek energii całkowitej.290 do 24 2m. Wielkość tego parametru nazywamy „stałą słoneczną”. 22 . Przyjętą wartość stałej słonecznej można korygować uwzględniając poprawki na porę roku podawane w specjalnych zestawieniach tabelarycznych. Rys. Jej wartość wynosi około 1380 W/m2 (w literaturze przedmiotu znajdujemy różne dane z uwagi na różne warunki i techniki pomiaru).

0 2.Promieniowanie słoneczne W miarę wnikania wiązki promieni do atmosfery ziemskiej obserwuje się zjawisko jej osłabiania (ekstynkcji).154 1. Pierwsze przybliżenie wartości masy atmosferycznej można uzyskać stosując niżej podany wzór (dokładniejszą wartość m podaje tabela 3).120 5.220 1.816 4.103 1.075 4.0 6.7 latem do 0. m . Wielkość współczynnika przeźroczystości atmosfery zależy od zawartości w niej pary wodnej i różnych zanieczyszczeń.900 9. m = 1/sin(ho) Tab.5 8.33 ho 4.770 8. 3.masa atmosferyczna.372 4. p .70 23 .015 1. Procesy te prowadzą do strat energetycznych.0 3.5 1.0 1.000 1.natężenie promieniowania na powierzchnię prostopadłą.5 3.0 7.510 6. rozpraszania oraz pochłaniania przez znajdujące się w niej cząsteczki gazów. czyli bezpośrednio od wysokości Słońca.400 Ho 9.76 15.388 3. Tak więc natężenie promieniowania docierającego do powierzchni (dla uproszczenia prostopadłej) na Ziemi jest zawsze mniejsze od stałej słonecznej.716 5.44 13.30 19. zanieczyszczeń. 6). Długość tej drogi przybiera wartość jeden gdy Słońce znajduje się na wysokości 90o.064 1.740 1. Dzieje się tak na skutek odbicia ich części w kierunku otwartej przestrzeni kosmicznej.5 7.5 2.współczynnik przeźroczystości atmosfery.90 27.049 3.0 m 12.180 6.300 8.995 ho 25 23 21 19 17 15 14 13 12 11 10 M 2.0 4.0 8.870 6. Wielkość napromieniowania na taką powierzchnię obliczamy ze wzoru: I m = I o x pm gdzie: Im .413 1.85 w okresie zimy. Liczba (m) "mas" atmosferycznych (optycznych) w zależności od wysokości Słońca ho przy średnim ciśnieniu atmosferycznym 1013 hPa Ho 90 80 70 65 60 55 50 45 40 35 30 m 1.357 2.stała słoneczna.80 22.0 0.5 6.773 3.880 7.590 10.546 2.553 1. Z kolei liczba mas atmosferycznych zależy od długości drogi przenikania promieni poprzez atmosferę. Średnie wartości tego współczynnika (p) uznane dla terenów nizinnych wynoszą od ok.5 9.5 0.40 11.00 32.30 39.5 5.300 7. kropel wody (rys.5 m 5.0 5. Io .36 17. 0.304 1.

Kąt padania promieni słonecznych. Przede wszystkim decyduje o tym szerokość geograficzna analizowanego obszaru. a zatem i ilość docierającej energii do danego punktu na powierzchni Ziemi.kąt padania promieni słonecznych. Powierzchnie usytuowane pod innym kątem względem linii biegu promieni otrzymują mniejszą ilość energii.natężenie promieniowania słonecznego na powierzchnię prostopadłą. zależy od wielu czynników. Najwyższe kąty wysokości Słońca względem płaszczyzny 24 . ho . Owo promieniowanie charakteryzuje się największym natężeniem gdy pada na powierzchnię prostopadłą do kierunku transmisji. wynikającą z zasad obrotu naszej planety wokół tej gwiazdy (deklinacja Słońca).Promieniowanie słoneczne Promienie słoneczne docierające do powierzchni Ziemi bezpośrednio w postaci wiązek równoległych stanowią część promieniowania nazywanego bezpośrednim.7. W odniesieniu do każdego punktu na kuli ziemskiej obserwujemy roczną zmienność wysokości Słońca nad horyzontem. Im .natężenie promieniowania słonecznego na powierzchnię poziomą. Zależność kąta padania promieni słonecznych na powierzchnię poziomą (D) usytuowaną na różnych płaszczyznach w stosunku do horyzontu (J) od wysokości Słońca nad horyzontem (E). Wyliczenia natężenia promieniowania na taką powierzchnię (zwaną w podręcznikach jako pozioma) dokonujemy korzystając z zależności: Ih = Im x sin(ho) gdzie: Ih . Rys.

w części zaś odbite. zatem silniejszemu rozpraszaniu podlegają fale krótsze oraz tym intensywniejsze jest rozpraszanie im większe drobiny znajdują się w atmosferze (rys. Współczynnik informujący o ilości promieniowania odbitego do padającego nosi nazwę albedo i wyrażany jest w procentach lub wartościach ułamka dziesiętnego. Rolnicza użyteczność pomiarów radiacji słonecznej pojawia się wtedy. Ponadto różnice dobowe wywołuje też obrót Ziemi wokół własnej osi. Zestawienie przychodów i rozchodów energii w danym punkcie nazywamy bilansem promieniowania (bilansem radiacyjnym). zanieczyszczenia. które dotrą do powierzchni Ziemi. 6). 7). 290 -3. 25 . Oprócz promieniowania bezpośredniego. Są to fale padające pod różnymi kątami na skutek odbić od cząstek zawartych w atmosferze (para wodna.5 2m). jako suma promieniowania bezpośredniego o długości fali (0. wykonamy również oznaczenie strat tej energii wskutek odbicia i wypromieniowania przez powierzchnię czynną pól. Promienie. etc). Natomiast na powierzchnię stoku północnego promienie bezpośrednie padają tylko wtedy gdy ich kąt padania jest większy od kąta spadku zbocza. Zjawisko rozproszenia dotyczy w zmiennym stopniu fal o różnej długości. Zatem dla celów korekty rzeczywistego natężenia promieniowania należy od kąta padania odjąć kąt spadku (rys. w postaci wiązek równoległych w stosunku do kierunku Słońca.0 2m) i rozproszonego (0.Promieniowanie słoneczne horyzontu notuje się w strefie międzyzwrotnikowej i z tego też powodu ta cześć planety zyskuje najwięcej energii promienistej. Po stronie przychodów wyróżniamy następujące elementy promieniowania: N promieniowanie słoneczne całkowite (T). Zdolność odbijania promieniowania zależna jest od barwy powierzchni. natomiast w dni pochmurne (w przypadkach pełnego zachmurzenia) docierają do powierzchni tylko promienie rozproszone. Zależność ta wyraża się następująco: rozproszenie następuje wtedy gdy na drobinę padnie fala krótsza od jej wymiarów. Z punktu widzenia rolniczego duże znaczenie posiada analiza promieniowania w zależności od konfiguracji pól. powierzchnia Ziemi otrzymuje także promieniowanie rozproszone. ustalając dla każdej pory pora dnia (tzw. 290-1. gdy oprócz oszacowania przychodów energii (liczonych także teoretycznie z uwzględnieniem wyżej podanych zasad). kąt godzinowy). W dni bezchmurne przeważa zdecydowanie promieniowanie bezpośrednie. długości fali i kąta padania. Zarówno wystawa zbocza jak również kąt jego nachylenia decydują o ilości energii dostarczanej przez słoneczne promieniowanie bezpośrednie. Chcąc uwzględnić powyższe zróżnicowanie należy w przypadku stoku południowego do wartości kąta nachylenia promieni dodać wartość kąta spadku powierzchni zbocza. w części zostaną pochłonięte.

w układzie rocznym dla całej kuli ziemskiej przedstawia rysunek 8. Około ¼ zostaje odbita i skierowana z powrotem w przestrzeń kosmiczną. Zamiana promieniowania na energię cieplną stwarza odpowiednie warunki do kiełkowania nasion. Z ogólnej emisji docierającej do powierzchni liści. Część promieniowania bezpośredniego i pośredniego. Bilans promieniowania układu: Słońce – atmosfera – Ziemia. Pochłonięta przez glebę energia uczestniczy w przemianach chemicznych fizycznych i biologicznych decydując o jakości tej części środowiska względem potrzeb . Do powierzchni Ziemi dociera 37% tej energii.przede wszystkim . jest odbijana od jej powierzchni i również wraca do przestrzeni 26 . Przychód energetyczny układu stanowi promieniowanie słoneczne krótkofalowe. jako promieniowanie bezpośrednie w postaci dwóch strumieni – bezpośredniego promieniowania przy bezchmurnym niebie i promieniowania bezpośredniego przenikającego przez cienkie powłoki chmur. domieszki i zanieczyszczenia atmosfery. a także decyduje o tempie pobierania składników pokarmowych i wody. Śledząc składowe bilansu promieniowania całej planety nie można pominąć innych form wymiany energii. promieniowanie efektywne Ee= Ez . w proces ten zaangażowane jest jednak jedynie 13%. w tym głównie wymiany na drodze przemian fazowych wody. Rk (krótkofalowe) i Rd (długofalowe).długofalowe wypromieniowanie Ziemi. Nieco ponad 10% energii dostarcza promieniowanie pośrednie.Ea Ostateczna postać bilansu promieniowania wyraża się wzorem: Q = (I + D + Ea) . decyduje o głównych elementach charakterystyki klimatu planety. Bilanse cząstkowe wybranych okresów i przestrzeni rzutują na klimatyczne i pogodowe zjawiska lokalne. Z całej sumy tego promieniowania około 17% pochłaniają bezpośrednio składniki. Składowe bilansu radiacyjnego po stronie strat energetycznych to: N N N promieniowanie odbite od powierzchni Ziemi. Pełny bilans energetyczny.Promieniowanie słoneczne N promieniowanie zwrotne atmosfery Ea (4-120 µm).(Rk + Rd + Ez) Część energii dostarczanej przez Słońce bierze udział w procesach decydujących o wzroście i rozwoju roślin na danej przestrzeni rolniczej. Dokładniejszy opis tych zjawisk znajduje się w rozdziale dotyczącym meteorologii rolniczej. albedo (A = R:T * 100 [%]). georadiacja Ez (4-120 µm) . jako długofalowe promieniowanie atmosfery w kierunku Ziemi.systemu korzeniowego rośliny. po dotarciu do Ziemi.

to jej maksymalna emisja promienista lokuje się w długim przedziale zakresu. Z uwagi jednak na to.8. roczny bilans energetyczny Ziemi.Promieniowanie słoneczne kosmicznej. że suma wszystkich źródeł energii. Uśredniony. Z zamieszczonego rysunku wynika. Pochłonięta energia uczestniczy dalej w procesie wymiany. ze względu na jej wielokrotny przepływ w różnych kierunkach i udział innych form wymiany w tym procesie. 15 o C. Promieniowanie długofalowe powierzchni ziemskiej skierowane do atmosfery jest niemal w całości pochłaniane przez atmosferę. którymi gospodaruje podłoże wynosi aż 114%. Ostatecznie więc powierzchnia naszej planety pochłania około 48% energii promienistej Słońca. Rys. Razem z częścią odbitą od górnych powierzchni chmur stanowi to 35% i określane jest mianem albeda Ziemi. iż Ziemia ogrzana promieniami słonecznymi osiąga w wyniku tego średnią temperaturę powierzchni jedynie ok. gdyż procesy dopływu i ubytku energii zachodzą równolegle). Tak więc promieniowanie ziemskie ma charakter długofalowy i jest z tego powodu łatwiej absorbowane przez niektóre składniki atmosfery. (praktycznie taka sytuacja oczywiście nigdy nie występuje. Jedynie 5% z tego przenika do 27 . Analiza przebiegu wymiany energii w zakresie dostarczanym przez promieniowanie długofalowe jest bardziej skomplikowana.

proporcjonalnej do wartości irradiacji. że ilość dopływającej do Ziemi energii w cyklu rocznym równa się jej ubytkowi w tym samym czasie. pojawiają się znaczne stany nierównowagi. także w postaci fal długich. Suma energii ze wszystkich źródeł kumulowana przez atmosferę wynosi więc ostatecznie 156%. Do pomiaru napromieniowania w danym miejscu i czasie służy szereg przyrządów zwanych radiometrami. Różnice przestrzenne bywają jednak często zacierane dzięki poziomemu transportowi energii w skali globalnej i lokalnej. promieniowanie fotosyntetycznie czynne . 96% reprezentuje promieniowanie atmosfery ku Ziemi (promieniowanie zwrotne). 28 . Dzięki temu temperatura powierzchni Ziemi i atmosfery utrzymuje się na względnie równym poziomie. Generalnie przestrzeń międzyzwrotnikowa oraz pory letnie wszystkich szerokości geograficznych charakteryzują się większym pochłanianiem energii w stosunku do strat. Około 30% zgromadzonej energii z podłoża dostaje się do atmosfery drogą przemian fazowych wody. Wartość szacowaną na ok. zabarwione na biało i czarno). Do pomiaru zmian promieniowania w układzie liniowym służą solarymetry tubowe. Różnica między przychodem. wykonane ze specjalnych metali. Cała ta energia rozkłada się dalej na dwa strumienie wypromieniowywane przez atmosferę. Notowane w przeszłości wyraźne ocieplenia lub ochłodzenia (zlodowacenia) były właśnie wynikiem zachwiania tej równowagi. może mierzyć promieniowanie bezpośrednie. Głównym jego elementem jest termostos Molla składający się z ogniw termoelektrycznych (na przemian ułożone płytki. W wersjach meteorologicznych najbardziej znana jest jego odmiana zwana solarymetrem Gorczyńskiego. pyrheliometrami czy aktynometrami. Różnice między nimi sprowadzają się do rodzaju sensora oraz sposobu pomiaru. Solarymetr Gorczyńskiego. Pierwszy strumień (60%) skierowany jest w przestrzeń kosmiczną i stanowi stratę energii naszej planety. rozproszone jak i całkowite. a rozchodem równa się więc zero. Aktualnie coraz powszechniej bywają używane przyrządy pozwalające na wszechstronne pomiary promieniowania (różne zakresy fal. Z przedstawionych wyżej liczb wynika. Zmierzone na mikrowoltomierzu wartości prądu przeliczane są następnie na jednostki napromieniowania. Część ta nazywana jest oknem widmowym Ziemi.Promieniowanie słoneczne przestrzeni kosmicznej. względnego i bezwzględnego. Promieniowanie słoneczne powoduje zróżnicowane nagrzewanie pól i powstanie różnicy potencjałów między płytkami.) i zapewniające całkowitą automatyzację tego procesu (rejestracja i przetwarzanie komputerowe). O ile bilanse energii całej powierzchni Ziemi w dłuższych okresach czasu bywają zrównoważone. przy wykorzystaniu specjalnych przystawek. Jednym z bardziej rozpowszechnionych przyrządów tego typu jest solarymetr. etc.PhAR kierunki. o tyle lokalnie i w krótkim czasie.

Promieniowanie słoneczne Oprócz wartości irradiacji (napromieniowania). a zwłaszcza agrometorologicznym. Rys. Miarą usłonecznienia są więc jednostki czasowe (godziny z dokładnością do dziesiętnych części). Usłonecznieniem nazywamy sumę czasu promieniowania słonecznego. bezpośredniego dla określonego punktu na powierzchni Ziemi. ważnym wskaźnikiem meteorologicznym. usłonecznienie. 9. Schemat solarymetru tubowego i kopułkowego 29 . w skali czasowej jest tzw.

Promieniowanie słoneczne

Każdy punkt na powierzchni Ziemi można scharakteryzować pod tym kątem miarą usłonecznienia teoretycznego, możliwego (czyli czasu liczonego od wschodu do zachodu Słońca). Czas ten zależy od położenia geograficznego punktu i jest dla niego wartością stałą w skali rocznej i zmienną w mniejszych przedziałach: kwartalnym, miesięcznym, dekadowym. Usłonecznienie rzeczywiste jest natomiast wartością zmierzoną dla danego miejsca i czasu, uwzględniającą satny zachmurzenia. Klasycznym przyrządem do pomiaru usłonecznienia rzeczywistego jest heliograf Campbella-Stokesa. Zasada pomiaru polega na skupianiu światła słonecznego (kierunkowego) przez kulę szklaną i przepalaniu, dzięki skoncentrowanej wiązce, paska papieru wzdłuż linii będącej przeciwległą w stosunku do toru pozornego ruchu Słońca po sklepieniu niebieskim. Gdy Słońce zostanie przesłonięte przez chmury wtedy do przepalenia nie dochodzi. Wyznaczając usłonecznienie w ciągu doby odczytujemy łączną długość linii przepalenia ze skali godzinowej naniesionej na pasku papieru (stosuje się różne rodzaje pasków w zależności od okresu pomiaru). Należy przy tym uwzględniać każde nawet najdrobniejsze ślady przepaleń.

Rys. 10. Heliograf Campbela-Stokesa

30

V. CIEPŁO I TERMIKA UKŁADU PODŁOŻE – ATMOSFERA

Fizyka definiuje ciepło jako sumę energii kinetycznej nieuporządkowanego ruchu cząsteczek lub atomów materii oraz energii potencjalnej ich wzajemnych oddziaływań. Temperatura zaś to wielkość skalarna określająca stan równowagi termodynamicznej danego ciała. Zwyczajowo ciepłym nazywamy nie to ciało, które zawiera więcej energii cieplnej, tylko to, które ma wyższy jej poziom. Poziom ów określa temperatura. Oznaczając temperaturę zestawiamy z sobą dwa układy termodynamiczne. Jeden z nich służy jako wzorzec, a porównanie następuje wtedy gdy między tymi układami pojawi się stan równowagi. Tak więc temperatura oznaczana jest na podstawie mierzalnych cech termometrycznych wzorca zmieniających się w trakcie wymiany energii. Najczęściej wykorzystywane właściwości termometryczne to zmiana objętości, oporu, etc. Wartości liczbowe temperatury ustalane są na podstawie skal opartych na tzw. punktach stałych. Przykładowo skala Celsjusza powstała po przyjęciu za 0 poziom równowagi termodynamicznej wody w jej tzw. punkcie potrójnym i 100 w stadium wrzenia, przy wartości ciśnienia tzw. normalnego. W przypadku obowiązującej w układzie SI skali Kelvina punkt potrójny wody odpowiada 273,16 K, zaś zero to w tym przypadku zero bezwzględne (brak jakiegokolwiek ruchu cząstek materii – stan tylko teoretycznie możliwy). W USA powszechnie używa się skali Fahrenheita. Warto więc wiedzieć, że w stosunku do skali Celsjusza występują następujące relacje: 0oC to 32oF, zaś 100oC odpowiada 212oF . Stopnie tych skal nie są równe. 1 oC odpowiada 9/5 stopnia F i odwrotnie: 1 oF = 5/9oC. Zatem przeliczając stopnie ze skali Farenheita na Celsjusza stosujemy regułę: ToC = (ToF – 32) x 5/9. Pomiędzy podłożem i atmosferą zachodzi permanentna wymiana energii. W wyniku tej wymiany dochodzi do ustalenia parametrów cieplnych każdego ze składowych układu. Efekt współdziałania zależy nie tylko od ilości dostarczonej energii słonecznej, ale i od ich swoistych właściwości cieplnych. Dla lepszego zrozumienia tych właściwości, przedstawiono poniżej definicje najważniejszych wielkości z zakresu gromadzenia, przepływu i wymiany ciepła. Ciepło właściwe. Jest to ilość ciepła jaka ogrzewa jednostkę masy danej substancji o jednostkę temperatury. W przypadku ciał stałych i niektórych cieczy podgrzewanie nie zmienia objętości, natomiast ogrzewanie gazów powoduje zwiększanie objętości i zużycie części energii na ten proces. Z tego względu ciepło właściwe gazów należy definiować jako ciepło właściwe pod stałym ciśnieniem lub w stałej objętości.

Ciepło i termika układu atmosfera - podłoże

Pojemność cieplna. Wielkość pozwalająca na porównanie właściwości cieplnych wszystkich rodzajów materii. Definiuje się ją jako ilość ciepła podnoszącą temperaturę jednostki masy ciała o jednostkę temperatury. Przewodnictwo cieplne. Jest to proces przekazywania energii za pośrednictwem materii. Miarą jego jest tzw. współczynnik przewodnictwa równy ilości ciepła, która przepływa w ciągu jednostki czasu (sekundy) przez jednostkę powierzchni i warstwę o jednostkowej grubości, przy różnicy temperatur pomiędzy górną i dolną powierzchnią wynoszącej 1K. Dyfuzyjność cieplna. Jest to właściwość oznaczająca zdolność do przewodzenia ciepła i wyliczana ze stosunku współczynnika przewodnictwa do pojemności cieplnej danej materii. Podstawowe rodzaje materii współdziałające w zakresie wymiany ciepła charakteryzuje znaczna różnorodność (tab. 4). O ile atmosfera ziemska w całej swej objętości jest w miarę jednolita, to współdziałające z nią w zakresie przepływu ciepła podłoże, wykazuje bardzo dużą zmienność przestrzenną czego konsekwencją są specyficzne stany pogodowe i klimatyczne. Tab.4. Właściwości cieplne podstawowych rodzajów podłoża Materia Ciężar właściwy
Kg.m-3.103

Ciepło właściwe
J.kg-1.K-1 .103

Pojemność cieplna (objętościowa)
J. m-3. K-1 .106

Współczynnik przewodnictwa cieplnego
J . cm-1.s-1.k-1

Dyfuzja cieplna
m2 . s-1 . 10-6

Gleba sucha Woda (4oC) Powietrze (20oC)

1,60 1,00 0,0012

0,80 4,18 1,01

1,28 4,18 0,0012

0,0030 0,0057 0,00025

0,24 0,14 20,50

Ciepło przemieszcza się w atmosferze dość trudno. Współczynnik przewodnictwa cieplnego gazów atmosferycznych jest bardzo niski, niższy o ok. 150 razy od przewodnictwa litej skały, 20 razy od wody i ok. 12 razy od suchej gleby. Stanowi to czynnik termoizolacyjny dla naszej planety. Niska jest także pojemność cieplna powietrza, zwłaszcza liczona w stosunku do objętości. Największe znaczenie w meteorologii przywiązuje się do wymiany cieplnej pomiędzy atmosferą a podłożem. Przy niskich prędkościach wiatru temperatura powietrza różnicuje się bardzo istotnie wraz ze zmianą wysokości. Dla okresu o dodatnim bilansie promieniowania notuje się zazwyczaj wyższe temperatury w pobliżu powierzchni, w przypadku bilansu ujemnego wystąpią tu temperatury najniższe. W całym przekroju atmosfery występują określone prawidłowości w

32

Jeżeli procesy adiabatyczne będą rozpatrywane w kontekście zmian cieplnych związanych z przemianami fazowymi wody. Powolność naturalnego procesu przepływu ciepła (przewodnictwa) powoduje.6 – 1 oC. W przypadku gdy powietrze opada w dół w pionowym przekroju atmosfery to oznacza. że procesy sprężania i rozprężania powietrza wpływają na jego temperaturę. iż przemieszcza się w kierunku wzrastającego ciśnienia. zanim dojdzie do jej wyrównania z otaczającymi masami. to dodatkowo można mówić o gradiencie sucho. 11. 11). Zjawiska te. Jeżeli pewna objętość powietrza przemieszcza się w górę to stopniowo trafia w obszary coraz to niższego ciśnienia i w związku z tym rozpręża się. W wyniku tego w troposferze następuje stopniowe obniżanie temperatury. określany jest jako zwykły pionowy gradient temperatury. tym temperatura spada. zatem im wyżej. Ponieważ gazy atmosfery ogrzewają się od podłoża. 33 . Praca zużyta na zmianę objętości powoduje obniżenie poziomu energetycznego. W atmosferze duże znaczenie mają również procesy zmian temperatury bez wymiany cieplnej z otoczeniem.i wilgotno-adiabatycznym.Ciepło i termika układu atmosfera . przy względnie stałym tempie spadku o 0. Czasem jednak zmiany temperatury mogą mieć przejściowo inny charakteri w związku z tym wyróżnia się stany inwersji czy izotermii (rys. zwane adiabatycznymi.podłoże pionowym rozkładzie temperatur. Rys. W takich okolicznościach praca wykonana przez otaczające daną objętość masy powietrza zamienia się w ciepło i podnosi wartość temperatury. Spadek temperatury wraz z wysokością (w oC/100 m). Temperatura powietrza w układzie pionowym zmienia się wraz z wysokością. zachodzą w przemieszczających się pionowo masach powietrza. a tym samym temperatury. Typy rozkładu pionowego temperatur w atmosferze Pionowe zmiany temperatury wywołane tym zjawiskiem określane są mianem pionowego gradientu adiabatycznego.

Rys. mogą kształtować się inaczej niż w powietrzu otaczającym. decydujące o ważnych zjawiskach pogodowych. Sytuacja taka określana jest mianem równowagi chwiejnej. to powietrze przemieszcza się na dość duże wysokości zanim pojawi się stan równowagi termicznej z otaczającą warstwą. Przemieszczając się w dół ulega sprężeniu i adiabatycznemu ogrzaniu. W czasie wznoszenia. Ten stan nosi nazwę równowagi stałej. co znowu wyzwala impuls wznoszenia. Stany równowagi termodynamicznej w atmosferze W przeciwnym przypadku.Ciepło i termika układu atmosfera . gdy gradient zwykły powietrza otaczającego jest mniejszy niż gradient adiabatyczny powietrza unoszącego się (*z<*a). to stosunkowo szybko osiąga ono temperaturę niższą niż warstwa zewnętrzna i rozpoczyna opadanie w dół. powietrze rozprężając się i ochładzając stopniowo. W stanie 34 . W wyniku tych różnic ustalają się stany równowagi termodynamicznej. W takim przypadku powietrze. po uzyskaniu impulsu do wznoszenia lub opadania. 12. W takiej sytuacji wznoszenie lub opadanie powietrza trwa tylko tak długo jak długo działa impuls wyzwalający to zjawisko. Jeżeli gradient zewnętrzny jest większy niż gradient adiabatyczny warstwy wznoszącej się(*z>*a).podłoże W przypadku gdy powietrze w pewnej przestrzeni unosi się lub opada to zmiany temperatur wraz z wysokością. nie może zasadniczo zmienić swojego położenia. Bardzo rzadko mamy do czynienia z relacją równości gradientu zewnętrznego i adiabatycznego (*z=*a). związane z procesami adiabatycznymi zachodzącymi w tej warstwie. może osiągnąć temperaturę punktu rosy co zwykle zapoczątkowuje powstawanie chmur.

. Stosując najpowszechniejszą częstotliwość odczytów wartości chwilowych. W meteorologii terminem . aczkolwiek w wielu przypadkach przydatne. Różnica pomiędzy wartościami temperatur ekstremalnych daje wynik w postaci amplitud.określa się wartość liczbową charakteryzującą stan cieplny mieszaniny gazów atmosferycznych w określonym czasie i miejscu. Podstawowym parametrem charakterystyki termicznej atmosfery dla danego obszaru jest temperatura średnia dobowa. interesującymi z punktu widzenia agroklimatycznego są również temperatury minimalne i maksymalne. że ostatnia pentada (dekada) zawiera nadwyżkę lub niedobór dób pomiarowych w zależności od długości miesiąca. Średnie temperatury dobowe powietrza służą do tworzenia kolejnych przybliżonych charakterystyk przebiegu zjawisk termicznych o coraz większej skali zgeneralizowania.temperatura powietrza . Właściwością wymiany cieplnej w przygruntowej warstwie atmosfery jest to. etc. Dobowy przebieg przeciętnych wartości temperatury powietrza wykazuje ścisły związek z bilansem całkowitym promieniowania w zakresie wielkości minimalnych. W każdym przypadku liczba pomiarów wziętych do obliczeń jest sumą dób analizowanego okresu (5. Związane jest to z wpływem temperatur progowych dla życia roślin . okresu wegetacyjnego. w których przyrząd pomiarowy umieszczono 200 cm nad powierzchnią gruntu. Miejscem oznaczeń temperatury powietrza jest klatka meteorologiczna lub w warunki zbliżone do tych jakie gwarantuje klatka meteorologiczna. roczne. stosując poniższy wzór: tdob = (t7+t13+tmax+tmin)/4 Średnia dobowa służy do uproszczonej analizy zjawisk termicznych w ciągu dnia.podłoże równowagi obojętnej powietrze przemieszczone w dół lub górę pozostaje na nowym miejscu. wykonywanych cyklicznie w stałych odstępach czasowych w ciągu doby. W rolnictwie wykorzystuje się między innymi średnie pentadowe. miesięczne. że od osiągnięcia określonego stanu temperatur przypowierzchniowych.. 35 .zwłaszcza minimalnych. maksimum temperatury przy powierzchni i w klatce meteorologicznej)..365(366)).Ciepło i termika układu atmosfera .10. Jej wyliczeń dokonujemy na bazie wartości pomiarów chwilowych. dopiero po około dwóch godzinach notuje się stan adekwatny na wysokości 2 m (np. Zagadnienie to wiąże się między innymi ze zjawiskiem przymrozków. Oprócz temperatury średniej dobowej. nie są temperaturą powietrza w sensie meteorologicznym Ujednolicenie miejsca i warunków pomiaru jest konieczne dla uzyskiwania porównywalnych wyników. a jej wartość zależy od wartości temperatur rzeczywistych występujących o każdej godzinie dnia i nocy. Okresy pentadowe i dekadowe miesięcy ustala się według zasady. Wszystkie inne oznaczenia w dowolnych punktach atmosfery. dekadowe. wyliczeń temperatury średniej dobowej (począwszy od 1 stycznia 1996) dokonujemy.

przy rozstępie skali co 0. 13. Termometr maksymalny Do pomiaru temperatur powietrza służą termometry zwykłe oraz minimalny i maksymalny.Ciepło i termika układu atmosfera . drugi zwilżony. Jego zasada działania polega na tym. Cechą 36 . wstrząśnięciu. miesięcznych (najwyższa maksymalna i najniższa minimalna temperatura dobowa miesiąca). iż każdy pomiar (z dokładnością do jednej dziesiątej stopnia. Jego konstrukcja i zasada działania wykorzystuje prawidłowość polegającą na tym. tylko wtedy gdy temperatura wzrasta. rocznych etc. Rys. dostarczonym przez producenta). Zatem aktualne położenie górnego końca pręcika wskazuje temperaturę minimalną dla ostatniego okresu.2 oC). 14.podłoże ustalanych analogicznie dla przedziałów dobowych. Rys. Termometr minimalny Do pomiaru najwyższej temperatury od czasu ostatniej obserwacji służy termometr maksymalny (rys. jest w stanie przesuwać zawarty tam pręcik szklany lub metalowy tylko w przypadku gdy się kurczy. W klatce meteorologicznej znajdują się dwa termometry zwykłe.w zespole z pierwszym przeznaczony jest do pomiaru wilgotności powietrza. 13). czyni się tak po odczytaniu pomiaru dla każdego okresu dobowego. Z kolei temperaturę najniższą z przedziału czasowego mierzy się termometrem nazywanym minimalnym. jeden suchy służący do rejestracji temperatury powietrza. aczkolwiek energicznym. że toluen wypełniający kapilarę. iż rtęć jest w stanie przenikać przez zwężenie na granicy przejścia zbiorniczka w kapilarę (wtopiony w środek pręcik szklany). Procedura odczytu temperatury jest ściśle ustalona i obowiązuje obserwatorów na stacjach i posterunkach meteorologicznych. musi być skorygowany o wartość poprawki na niedokładność każdego termometru względem wzorca (dane znajdziemy na formularzu świadectwa termometru. Należy nadmienić. Następny odczyt minimum termicznego jest możliwy po przechyleniu termometru tak aby pręcik dotknął menisku toluenu. Powrót do stanu wyjściowego możliwy jest jedynie po ostrożnym. który wykorzystywany jest do innych celów .

zwany termografem. W tej ostatniej metodzie kreślenie izoterm polega na ustaleniu położenia punktów izotermicznych drogą ekstrapolacji matematycznej z uwzględnieniem ukształtowania terenu. Metoda ekstrapolacji polega na przybliżonym wyznaczeniu punktów na linii łączącej dwie sąsiednie lokalizacje. wraz ze zmianami temperatury.opady. w których zmierzono temperaturę .dni pogodne oraz izohele -usłonecznienie 37 .podłoże charakterystyczną tego termometru jest to. Przykładowo izoterma 16oC wyznaczana na mapie pomiędzy punktami o zmierzonych wartościach temperatur 15. Ten z kolei zaznacza ślad na pasku osadzonym na obrotowym bębnie. Noszą one różne nazwy w zależności od rodzaju parametru. izolampry . Jego częścią czułą na zmiany temperatury jest zestaw dwu płytek o odmiennych charakterystykach termometrycznych. izoknefy . że posiada on zbiorniczek o dużej powierzchni kontaktu z powietrzem (rozwidlony). na przykład temperatury odczuwalnej czy temperatury punktu rosy. Zobrazowanie graficzne układu temperatur w płaszczyźnie poziomej nosi nazwę 1 izoterm .Ciepło i termika układu atmosfera . ponadto dokonuje zapisów ekstremów w pamięci urządzenia (wraz z dokładnym czasem ich wystąpienia) Elektronika umożliwia zaimplementowanie wielu funkcji obliczeniowych. które rejestrują temperaturę powietrza i wyświetlają na ekranie monitora. Współcześnie coraz popularniejsze są zestawy elektroniczne. przy czym maksymalny zbiorniczkiem lekko w dół. Przestrzenny rozkład poszczególnych charakterystyk i zjawisk meteorologicznych zwykło się przedstawiać graficznie w postaci linii nazywanych izarytmami.grubość pokrywy śnieżnej. Punkt izarytmy będzie znajdował się na tej linii w odpowiedniej proporcji odległościowej w stosunku do tych punktów. tak aby zwiększyć szybkość reakcji toluenu na zmiany temperatury. który charakteryzują. Wszystkie wyżej opisane parametry termiczne pozwala zmierzyć przyrząd samopiszący. Pierwsza z metod ma zastosowanie na obszarach płaskich. Mikroprocesor zawarty w takich urządzeniach pozwala na wybór skali (Celsjusza lub Fahrenheita). tzw. bimetal. Odpowiednie klawisze wywołują kolejno odczyty temperatury wewnątrz i na zewnątrz pomieszczeń. izotymy . izohigry przedstawiają wilgotność. oddalonymi o 4 1 Podobny wykres dla ciśnienia nazywa się izobarą. następują odkształcenia płytki bimetalicznej przenoszone na pionowy ruch pisaka.5oC i 16. izohiety . izohyony . Obydwa powyższe termometry umieszcza się w klatce meteorologicznej poziomo. druga może być z powodzeniem użyta dla charakterystyki terenu o dużej zmienności fizjograficznej. Linia zapisu na odpowiednio wyskalowanym termogramie stanowi wykres funkcji temperatury w zależności od czasu.parowanie. drugą o wyższej wartości w stosunku do wyznaczanej izotermy.dni pochmurne. Analogicznie izolobary to wykres tendencji barycznej. Pełny obrót bębna następuje w ciągu 24 godzin. Praktyczne wykreślanie izoterm polega na wykorzystaniu metod matematycznych bądź matematyczno-geograficznych. Dzięki temu.jedną o niższej.5oC.

iż gleba taka ma mniejszą pojemność cieplną (potrzeba mniej ciepła do jej ogrzania o jednostkę temperatury). Temperatura gleby kształtuje się bezpośrednio po wpływem docierającej energii słonecznej. zróżnicowanie termiki w profilu glebowym jest różne. wszystko to decyduje o termice gruntu. ale odznaczających się odmiennym stanem uwilgotnienia czy kultury rolnej. tak i gleba charakteryzuje się zmiennością czasową oraz przestrzenną temperatury. W przypadku gleb mineralnych. Gleba.Ciepło i termika układu atmosfera . że w cyklu rocznym kształt krzywej temperatury gleby jest identyczny z krzywą temperatury atmosfery jest oczywiste z tego powodu. że okres zmian temperatury jest niezmienny na różnych poziomach gleby. Jest rzeczą charakterystyczną. Każda z tych faz posiada odmienne właściwości cieplne. Oprócz pomiarów temperatury atmosfery dla celów agrometeorologicznych dokonuje się także oznaczeń temperatury powierzchniowej warstwy Ziemi oraz temperatury w naturalnych zbiornikach wodnych (jeziora. tych samych. a temperatura ustala się jako wypadkowa tych właściwości. gdy bilans powierzchniowy jest dodatni. W tym środowisku praktyczne znaczenie ma wymiana cieplna drogą przewodnictwa. a owo zróżnicowanie determinuje warunki cieplne. a jednocześnie źle przewodzi ciepło w głąb. Tak więc. Po drugie jest przydatna dla określenia warunków w jakich przebiegają procesy biologiczne. w przeciwieństwie do atmosfery. Dotyczy to zwłaszcza cienkiej warstwy powierzchniowej gleby i warstwy atmosfery tuż nad jej powierzchnią. a także odmienne w różnych porach roku. oceany. Duża różnorodność genetyczna gleb. morza. Z kolei gleby wilgotne odznaczają się niższą temperaturą. Tak jak atmosfera. Im jednak głębiej. gdzie notowane są 38 . temperatura taka wskazuje na warunki bilansu promieniowania słonecznego i możliwości oddziaływania na temperaturę atmosfery. Przy tej samej ilości dostarczanej energii temperatura kształtuje się swoiście w glebach o różnym pochodzeniu genetycznym. ciekłą i gazową. suchych warstwę powierzchniową cechuje zwykle zdecydowanie wyższa temperatura. lecz bardziej równomiernie rozłożoną w profilu. dokładnie po 2 cm od każdego. Jest to istotne z dwóch powodów. tym warunki termiczne w glebie kształtują się odmiennie.podłoże cm będzie przebiegać na linii łączącej je w odległościach. Warunki termiczne przy tym najsilniej zdeterminowane są relacją pomiędzy fazą stałą. wreszcie rodzaj porastającej roślinności (lub jej brak). etc). notujemy inne wahania temperatury gleby w ciągu dnia i nocy. parametry charakterystyki aktualnych właściwości fizycznych. W dzień. Po pierwsze. W nocy odwrotnie. Temperatura gleby na ogół różni się od temperatury powietrza. Ciepło w glebie przemieszcza się w kierunku zależnym od gradientu termicznego. Dzieje się tak dlatego. Stwierdzenie. iż to atmosfera ogrzewa się od gleby. strumień energii skierowany jest w dół. niezależnie od kierunku przewodzenia. jest wyraźnie chemicznie zróżnicowana w przestrzeni. Tempo przenikania zależy od sumy przyjmowanej energii i dlatego.

W miarę osiadania pokrywy śnieżnej cecha ta zanika. Maksima i minima następują w tych samych odstępach czasowych. Nieco inaczej kształtują się warunki termiczne w zbiornikach wodnych. ale i w głąb. Decyduje o tym fakt. Stąd też. bywają zdecydowanie cieplejsze. Z jednej strony bowiem stanowi ona warstwę ochronną przed utratą ciepła. charakteryzuje się niską przewodnością cieplną.Ciepło i termika układu atmosfera . Jednak wraz z głębokością zmniejszają się bezwzględne wartości różnic pomiędzy maksimum a minimum. iż amplituda temperatur takiej gleby jest niższa. Ponadto woda wykazuje dużą przezroczystość taką.podłoże wahania temperatury. Z tego też wynika. sięgają zaledwie kilkunastu metrów. z drugiej zaś sama przechwytuje część energii zmniejszając strumień jej dopływu do gleby. Ogrzana powierzchniowo woda przewodzi ciepło w dół. Pojemność cieplna wody jest zdecydowanie większa niż gruntu. a roczne nawet kilkuset 39 . śnieg stanowi zawsze warstwę izolacyjną na powierzchni gleby. Pomiarów temperatury gleby dokonuje się na stałych głębokościach 5. w której zachodzą wahania temperatur. o zachodzie oraz na początku zimy. zwłaszcza świeżo spadły. O ile wahania temperatur w glebie. charakteryzuje się wyższą wartością termiki i mniejszymi amplitudami. Jest to oczywiste gdyż pomiędzy zimną i ciepłą porą roku kontrasty dopływu energii są większe niż pomiędzy dniem a nocą. Tu wymiana ciepła odbywa się z wykorzystaniem wszystkich sposobów jego przemieszczania. Śnieg. W każdej glebie na określonym poziomie zanikają wahania temperatury i utrzymuje się ona tam na stałym poziomie. W glebie o tych samych właściwościach fizycznych. podobnie uprawianej. gdyż jego warstwa zawiera duże ilości przestworów wypełnionych powietrzem.20 i 50 cm termometrami kolankowymi lub wyciągowymi. W wyniku takich uwarunkowań gleba pod roślinnością charakteryzuje się niższą temperaturą niż gleba nieosłonięta. Ważną rolę w kształtowaniu warunków termicznych gleby odgrywa pokrywa śnieżna. O temperaturze gleby decyduje w dużym stopniu szata roślinna. amplituda dobowa temperatur zanika na głębokości 19 razy płytszej w porównaniu z amplitudą roczną. Niezależnie jednak od stanu ubicia. to amplitudy dobowe w przekroju zbiornika wodnego notowane są na kilkudziesięciu. iż energia promienista Słońca dociera nie tylko do powierzchni lustra wody. Gleba pokryta śniegiem w okresie zimowym. utrudniającą wymianę ciepła. iż wyraziściej zaznacza się funkcja przechwytywania nad ochronną. zarówno na początku dnia jak i na początku pory ciepłej. a także różnego rodzaju konstrukcjami elektrycznymi o czujnikach platynowych. Umieszcza się je w ogródku meteorologicznym w miejscu nie zacienionym. Jednakże to samo ciepło dłużej pozostaje zmagazynowane w wodzie i stąd obszary wód. zbiorniki wodne bywają chłodniejsze niż pobliskie obszary lądowe.10. ruchy konwekcyjne warstw powodują przemieszczanie się energii wraz z materią. Roczne wahania temperatury zachodzą jednak na niższej głębokości niż dobowe. Zatem woda w zbiornikach wymaga znacznie większej ilości energii na ogrzanie się o jednostkę temperatury niż gleba. nawet te roczne.

gdyż na powierzchnię docierają zasoby chłodniejszych wód wgłębnych.Ciepło i termika układu atmosfera . Zasoby energii zgromadzone w jednej części kuli ziemskiej mogą kształtować termikę atmosfery nawet w bardzo odległych obszarach. gdyż wypromieniowaniu energii z warstw górnych towarzyszy dopływ ciepła z głębi. docierającej do określonego miejsca. nie są spożytkowane na podgrzanie atmosfery. Dzięki temu zachodzi bardzo istotne zjawisko pogodo i klimatotwórcze. 40 .podłoże metrach. Ciepło powierzchni wód pozostaje utrzymane dłużej. Ciepło zbiorników wodnych przemieszcza się nie tylko w kierunku pionowym lecz także i poziomym. Często też wysokie wartości energii słonecznej.

intensywność parowania może być większa niż w wyższych. a w przypadku parowania z roślin i innych organizmów żywych. Nie wszystkie cząstki wody przemienione w parę pozostają dłużej w atmosferze. Z tego powodu. tym . natomiast wieje silny wiatr i panuje niskie ciśnienie. O intensywności tego zjawiska decyduje ilość pary wodnej zawartej w powietrzu. Generalizując należy stwierdzić. Dodatkowo. zwiększeniu ruchu powietrza nad powierzchnią parującą i spadku ciśnienia. Kondensacja zachodzi. o szybkości parowania decydują warunki fizyczne i chemiczne czynnych powierzchni parujących. Z punktu widzenia czysto fizycznego o tempie parowania decydują: temperatura cieczy oraz gazów nad jej powierzchnią. a nie tempo uwalniania cząstek wody do otoczenia gazowego. zmniejszeniu udziału pary w atmosferze. (energia kinetyczna ruchu swobodnego cząstek) ilość cząstek parującej cieczy w mieszaninie gazu. czyli skraplanie pary wodnej zawartej w powietrzu. w strefach o wysokich temperaturach powietrza i w miejscach porośniętych roślinnością. równolegle z parowaniem. oprócz czynników meteorologicznych. gdyż w tym ostatnim przypadku powietrze zawiera małe ilości pary. zwłaszcza wysoką. Woda parując staje się składową mieszaniny gazów atmosferycznych. W przyrodzie podczas wzrostu temperatury wody. Postać gazowa wody w atmosferze nie jest trwała wobec czego powraca ona na powierzchnię naszej planety w postaci opadów i osadów. Procesem przeciwstawnym dla parowania jest kondensacja.VI. wyznaczają warunki pogodowe. następuje wzrost szybkości parowania. ciśnienie gazów oraz zjawiska sprzyjające usuwaniu cząstek pary znad miejsca parowania. Istnieje zatem ścisły stan sprzężenia między tymi zjawiskami. część z nich natychmiast wraca do zbiornika parującego. w niższych temperaturach. Tempo przechodzenia wody z fazy ciekłej do gazowej (parowania). ich stadia rozwojowe oraz cechy osobnicze. Zatem tempo parowania oznacza ściśle tempo ubytku wody. OBIEG WODY W PRZYRODZIE I JEJ PRZEMIANY FAZOWE Uwarunkowania zjawisk związanych z przemianami fazowymi wody Jednymi z istotniejszych zjawisk występujących w przyrodzie i mających wpływ na kształtowanie warunków pogodowych są przemiany stanu skupienia wody. jak już wspomniano wyżej. ale jednocześnie te same warunki kształtują w dużym stopniu zakres i szybkość z jaką woda przekształca się w parę. Im ilość ta jest bliższa pełnemu nasyceniu. iż więcej pary wodnej trafia do atmosfery w miejscach występowania dużych zbiorników wodnych.

parków i innymi podobnymi miejscami. bezpośrednio w atmosferze niezbędne jest występowanie tam tzw jąder kondensacji. przy założeniu nieograniczonych źródeł wodnych. w skali atmosfery całego globu. Atmosfera pozbawiona pary wodnej funkcjonowałaby zupełnie inaczej. Jest to więc potencjalna zdolność parowania 42 . zwłaszcza pochodzącej z długofalowego promieniowania Ziemi. W przypadku powierzchni wodnych określa się go terminem ewaporacji. Parowanie ze źródeł wewnętrznych organów roślinnych nazywa się transpiracją. jąder kondensacji). W momencie jednak. Nie da się ich w tych przypadkach wyraźnie rozdzielić. gdy zachodzi odwrotna relacja. czyli cząstek materii stałej o dużych właściwościach higroskopijnych.i klimatotwórczą. Zawartość pary w powietrzu. bowiem gwarantuje możliwość realizacji fundamentalnych procesów przyrodniczych (duży i mały obieg wody w przyrodzie). W trakcie kondensacji. lasów. w tym przypadku energię wody. Ciągłe zmiany stanu skupienia wody oddziaływają modyfikująco na stosunki termiczne w mikro i makroskali. Wyparowywanie każdego grama wody wymaga 2514 J. Warstwa wodna jest materią cząsteczek wzajemnie powiązanych znaczną siłą napięcia powierzchniowego. cieple utajonym parowania. Gaz ten pochłania bowiem dużo energii promienistej. zmagazynowana energia oddawana jest na powrót do otoczenia. możemy uznać ją jako tzw. iż obydwa ważne procesy przemian zachodzą zawsze jednocześnie. stąd też parowanie wspólne materii żywej i podłoża nosi miano ewapotranspiracji. Para wodna jest jednym z ważniejszych gazów cieplarnianych. stanowi ok. Poza wszystkimi innymi skutkami. niż ilość pary wracającej w postaci płynnej do powierzchni czynnej. Oprócz funkcji życiowych.spadek temperatury. Wtedy zaś. że czas pozostawania poszczególnych cząsteczek tego gazu w atmosferze wynosi średnio 9 dni. sytuacja określana jest jako kondensowanie pary wodnej. Znaczenie owych procesów. które pokonują te siły parując. w praktyce mówi się o parowaniu wtedy gdy ilość wody przechodzącej w stan gazowy jest większa w danym układzie. nad powierzchniami użytków rolnych. Pomimo. gdy cząstki pary wracają do ośrodka wodnego (na powierzchnie czynne zbiorników czy tzw. Generalnie rzecz biorąc. krążenie wody w środowisku spełnia rolę pogodo. W fizyce mówi się o tzw. jeden byłby szczególnie wyraźny . ewapotranspirację potencjalną. Teoretycznie możliwym jest też stan absolutnej równowagi. zużywają energię. Dlatego cząstki. Parująca woda traci więc energię i ochładza się jeżeli nie nastąpi wyrównanie jej ubytku z innych źródeł. z punktu widzenia funkcjonowania środowiska naturalnego jest wielkie. Rozpatrując ewapotranspirację jako zależną od warunków biologicznych i klimatycznych.Obieg wody w przyrodzie i jej przemiany fazowe intensywniej para kondensuje. Nad dużymi przestrzeniami lądów. 1/40 sumy opadów atmosferycznych w ciągu roku. Oznacza to. wszystkie czynniki przyśpieszające parowanie zmniejszają tempo kondensacji i odwrotnie. odbywają się procesy ewaporacji i transpiracji jednocześnie. Proces parowania w warunkach środowiskowych odbywa się z różnych źródeł.

przy pokryciu obszaru określonym zespołem roślinności. agrotechnika). czy też praktycznych. fazy rozwojowe. W drugim.Obieg wody w przyrodzie i jej przemiany fazowe terenowego w konkretnych warunkach pogodowych. zagęszczenie biomasy na jednostce powierzchni) oraz antropogenicznych (wynikających z działalności człowieka . W przeliczeniu na objętość jeden milimetr parowania oznacza ubytek 1 litra wody z 1 m2 powierzchni parującej. która wyparowała z jednego metra kwadratowego i wyraża się w mm. W pierwszym przypadku obserwuje się ubytki z teoretycznych.przemysł. Wielkość parowania określa się wysokością słupa wody. Służą do tego różnorodne konstrukcje przyrządów pomiarowych. Pomiary parowania Metody pomiaru i oszacowania wielkości parowania dzielą się na empiryczne i statystyczne. w praktyce korzysta się z pomiarów innych parametrów otoczenia. układów ewaporacyjnych i ewapotranspiracyjnych. zaś pożądany wynik uzyskuje się na drodze odpowiednich przeliczeń. biologicznych (gatunki roślin. Rys. infrastruktura. Zdolność ta jest jednak dodatkowo modyfikowana przez układ czynników fizycznych (zasoby wodne terenu i ich ulokowanie w otoczeniu warunków glebowych).15. Tak więc. oszacowanie wywodzi się z równań opisujących zależność parowania od czynników zewnętrznych. Ewaporometr Wilda (A) i Piche’a (B) Do najpopularniejszych przyrządów służących do oznaczenia parowania z wolnej powierzchni wodnej (parowanie potencjalne) zaliczamy ewaporometry Piche’a 43 .

Uwarunkowania towarzyszące przemianom fazowym wody sprawiają. Wierzchołek rurki jest zamknięty i zakończony uszkiem służącym jako uchwyt do zawieszenia na metalowym statywie. możemy obliczyć ilość wyparowanej wody w mm. Jego pomiary mają podobną wartość jak pomiary wykonane ewaporometrem Piche’a z ta różnicą. w miarę ubywania wody na skutek parowania. Przyrząd ten instaluje się w klatce meteorologicznej lub pod specjalnym zadaszeniem. decydują o wielkości ewapotranspiracji. Po napełnieniu rurki wodą destylowaną do granicznej kreski i zamknięciu dolnego otworu bibułą wiesza się przyrząd na statywie. temperatury powietrza. Skala tej wagi oznaczona jest jednak w milimetrach. sumy opadów i powierzchni wazonu z monolitem. wskazówka wagi przesuwa się wzdłuż skali wskazując każdorazowo ilość wyparowanej wody w mm. Lizymetr glebowy pozwala ustalić parowanie rzeczywiste w warunkach polowych. Dno zamknięte jest krążkiem bibuły przytrzymywanym przez sprężysty uchwyt. Przydatność takich pomiarów polega na uzyskaniu wskaźnika porównawczego zdolności ewaporacyjnej powietrza. Działa on na zasadzie pomiaru poziomu wody w studzience kontrolnej.5 cm. w której dokonujemy pomiaru. Wynik parowania terenowego uzyskujemy z oznaczenia ciężaru początkowego i końcowego monolitu przy uwzględnieniu przesięku. Obok zestawu ewaporometru instaluje się system ruchomych wag pozwalających na pomiar wagi monolitu. Parowanie terenowe (ewapotranspirację rzeczywistą) można zmierzyć stosując technikę lizymetryczną lub ewaporometry glebowe. Ewaporometr Wilda składa się ze zbiornika na parującą wodę o powierzchni 250 cm2 i głębokości 1. wraz z panującymi warunkami pogodowymi. Stąd też przedział zawartości pary w 44 . Woda parując z powierzchni bibuły obniża swój poziom w rurce.Obieg wody w przyrodzie i jej przemiany fazowe i Wilda (rys. iż dotyczą otwartych przestrzeni i mogą być prowadzone w sposób ciągły na wzór pomiarów np. zainstalowanej na bocznej ścianie zbiornika z glebą (blaszany lub betonowy) umieszczonego w gruncie. W pierwszym przypadku mamy do czynienia z kalibrowaną rurką szklaną o długości ok. Na powierzchni zbiornika siane są rośliny i to ich właściwości. Ewaporometr glebowy to zespół składający się z blaszanego zbiornika (obudowy) zainstalowanego na stałe w glebie oraz wyjmowanego wazonu ze zdejmowanym perforowanym dnem. którą wyliczamy na podstawie zmiany poziomu wody w studzience wskaźnikowej. że jej ilość zmienia się dynamicznie w czasie i przestrzeni. Wazon służy do pobrania monolitu glebowego z wybranej przestrzeni i ustawieniu go w strefie. Zbiornik ten umieszczony jest na zestawie dźwigni tworzących system wagowy. w czasie od momentu całkowitego napełnienia zbiornika. 30 cm. 15). Tak więc. Pomiary zawartości pary wodnej w atmosferze Konsekwencją parowania jest przenikanie wody w postaci gazowej do atmosfery. Znając zakres tego ubytku w określonym czasie oraz uwzględniając wielkość powierzchni bibuły.

Obieg wody w przyrodzie i jej przemiany fazowe atmosferze waha się w granicach od 0 do 3.5 -4. Rys.jednostka kg/m3.czyli temperatury przy której aktualnie znajdująca się w powietrzu para wodna osiąga stan nasycenia. która w panującej temperaturze stanowi wartość pełnego wysycenia. 16. Różnica między wartością prężności maksymalnej dla danej temperatury. Włos podlega wydłużaniu w miarę wzrostu wilgotności i skracaniu w przeciwnym wypadku. którego zasada działania polega na reakcji odtłuszczonego włosa ludzkiego na zmiany tego parametru. na 45 . W kontekście rozważań o wilgotności powietrza. a prężnością aktualną (zmierzoną) nazywa się niedosytem wilgotności powietrza [d] (miano . do ilości.hPa).0% jej objętości. Prężność maksymalna pary wodnej jako funkcja temperatury Wilgotność względną mierzą przyrządy zwane higrometrami. odwołujemy się też do pojęcia temperatury punktu rosy[td] . W przeciwieństwie do innych gazów mieszaniny atmosferycznej rzadko stosuje się miary procentowe charakteryzujące atmosferę pod katem zawartości pary. Wilgotność względną wyraża się w procentach i definiuje jako stosunek ilości pary wodnej w danej chwili w powietrzu. Powietrze może zawierać tylko ograniczoną ilość pary wodnej. posługujemy się miarą nazywaną wilgotnością względną [f]. Zależność ta zostaje przeniesiona przez system dźwigni na wskazówkę operującą w obrębie skali. Wilgotność maksymalna jest zmienna i zależy od temperatury powietrza – im wyższa temperatura. tym wyższe wartości osiąga maksymalna pojemność powietrza względem pary wodnej (patrz rysunek 16). Najprostszy z nich to higrometr włosowy. Najpowszechniej w praktyce i to zarówno w meteorologii jak i innych dziedzinach. Wartość graniczna zawartości nazywana jest wilgotnością maksymalną. Dodatkowo niekiedy stosuje się także miarę zwaną wilgotnością bezwzględną co oznacza ilość pary wodnej w 1 m3 powietrza .

Najprostszy psychrometr Augusta to zestaw dwóch termometrów (suchego. termometru wilgotnego. musi być kalibrowany w odniesieniu do wskazań wzorca. czyli różnicy temperatur wynikłych ze wskazań obydwu termometrów. można określić wilgotność względną powietrza. Ciśnienie (prężność) może być miarą ilości pary wodnej w powietrzu gdyż zależy ono wprost proporcjonalnie od jej ilości i nie wpływa na nie zawartość innych gazów atmosferycznych (prawo ciśnienia parcjalnego w mieszaninie gazów). a także okresowo w trakcie używania. działająca na tej samej zasadzie.Obieg wody w przyrodzie i jej przemiany fazowe której naniesiono wartości od 0 do 100%. różnicy psychrometrycznej. służącego również do pomiaru temperatury powietrza) i tzw. oznaczając zawartość aktualną pary w postaci jej ciśnienia parcjalnego. Wilgotność względną można tez obliczyć pośrednio. Skala ta nie jest w pełni arytmetyczna. ustawionych na statywie w klatce meteorologicznej. Znając prężność aktualną [e] (zmierzoną) i prężność maksymalną [E] (z tablic psychrometrycznych lub z wyliczeń funkcji). Psychrometr Assmanna Bardzo dokładne pomiary wilgotności są możliwe przy użyciu psychrometrów. która bywa używana też jako samoistna jednostka oceny wilgotności powierza. Prężność pary wodnej. Wersja samopisząca tego przyrządu. wyrażana jest w hPa. Zasada pomiaru wilgotności polega tu na oznaczeniu tzw. Gwarantowana przez higrometr włosowy niezbyt wysoka dokładność nie przeszkadza w jego wykorzystaniu w wielu dziedzinach. Termometr uwilgotniony 46 . 17. Przyrząd na etapie produkcji. Rys. nazywa się higrografem. gdyż rozszerzalność włosa nie ma tej charakterystyki.

Woda.temperatura termometru suchego t’.temperatura termometru wilgotnego p.001 w zamkniętym pomieszczeniu.0. Zależność ilości pary wodnej w powietrzu.0008 przy słabym wietrze. stąd też jego termometry znajdują się w specjalnej metalowej osłonie. przy stałej zawartości pary wodnej w powietrzu Na podobnej zasadzie działa też psychrometr Assmanna (rys. którego koniec zanurzony jest w naczyńku z wodą destylowaną. w której dodatkowo zamontowano wentylator zapewniający podczas 47 .Obieg wody w przyrodzie i jej przemiany fazowe posiada zbiorniczek rtęci owinięty batystem. oznaczonej jako jej prężność aktualna. 18. poza klatką meteorologiczną.A(t-t’)p gdzie: e .wilgotność (prężność) aktualna (w hPa) A.00068 przy silnym wietrze) E’. od różnicy psychrometrycznej i panującego ciśnienia atmosferycznego ujmuje poniższy wzór: e = E’ . 17).ciśnienie atmosferyczne odczytane z barometru wilgotność względna w % 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 0 5 10 temperatura w oC niedosyt wilgotności w hPa 14 wilgotność względna niedosyt wilgotności 12 10 8 6 4 2 0 15 20 25 Rys.stała (0. czyni to kosztem energii otoczenia. Tak więc przy intensywniejszym parowaniu. Służy on jednak do pomiarów wilgotności na otwartej przestrzeni. Zależność wilgotności względnej i niedosytu wilgotności od temperatury. Z kolei tempo parowania zależy od ilości pary wodnej zawartej w powietrzu. 0. a konkretnie od stopnia niedosytu wilgotności. temperatura wskazywana przez termometr wilgotny jest niższa. parując z powierzchni batystu.prężność pary wodnej nasyconej przy temperaturze termometru zwilżonego t .

a z nimi same chmury. pojawiają się i zanikają. 48 . Przyrządy takie pozwalają także na odczytanie temperatury punktu rosy. w którym proces kondensacji przeważa nad parowaniem. którego przyczyną jest skraplanie pary wodnej w atmosferze. gdyż czujniki wilgotności i temperatury umieszczone są w specjalnej obudowie. nazywane z powodu swej roli. Wiele podręczników i skryptów zawiera bardziej lub mniej syntetyczne opisy poszczególnych rodzajów z międzynarodowej klasyfikacji chmur. w lotnictwie). ulega skropleniu (kondensacji). jądrami kondensacji. ponad możliwości jej pochłaniania w danej temperaturze. Ponieważ równowaga termiczna w atmosferze jest zmienna. więc zjawiska sprzyjające powstawaniu chmur. Tych jednak jest zawsze wiele. Odsyłając do tych opisów wskażemy tu jedynie parę uwag na temat praktycznego ich rozpoznawania. Najpowszechniej obserwowanym zjawiskiem. Wynik pomiaru zewnętrznego odpowiada warunkom panującym w klatce meteorologicznej. Wartości wilgotności względnej oraz temperatury punktu rosy rejestrowane są w pamięci przyrządu w układzie maksymalnym i minimalnym przy uwzględnieniu odpowiedniego przedziału czasowego. stosując nieco zmodyfikowany wzór: e = E’-0. dzięki czemu krople unoszą się w powietrzu. Znajomość charakterystyki chmur i ich rozróżnianie są pomocne w meteorologii i innych dziedzinach praktycznej działalności człowieka (np. Praktyczne efekty tego procesu występują pod postacią zawiesiny kropelek wodnych w powietrzu lub osadów na powierzchni ziemi oraz różnych przedmiotów. Utrzymywanie się chmur w atmosferze związane jest z oddziaływaniem prądów wstępujących (konwekcji. Korzystając z odpowiednich przycisków można uzyskać odczyt wilgotności wewnątrz pomieszczenia oraz na zewnątrz. turbulencji).Obieg wody w przyrodzie i jej przemiany fazowe pomiaru przepływ powietrza ze stałą prędkością 2 m/s. jest powstawanie chmur. Możliwe jest zatem śledzenie tej wartości głównie jako wskaźnika możliwości pojawienia się mgły czy przymrozku. Wilgotność aktualną z różnicy psychrometrycznej wyliczamy. pojawiających się w obszarze atmosfery. Stanowią one zbiór kropel wody i kryształków lodu lub ich mieszaniny. Kondensacja w atmosferze jest możliwa tylko wtedy gdy w powietrzu znajdują się cząstki niegazowe.5(t-t’)p*755-1 (oznaczenia jak we wzorze odnoszącym się do psychrometru Assmanna) W zestawach elektronicznych przyrządów automatycznych znajdują się również czujniki mierzące wilgotność względną powietrza. Kondensacja pary wodnej i jej produkty Nadmiar pary wodnej. powietrze bowiem zawiera szereg zanieczyszczeń stałych pochodzenia naturalnego i sztucznego.

Występowaniu jej towarzyszą zwykle mało intensywne opady drobnych kropel deszczu. czy którąś z rodziny chmur średnich. w wielu przypadkach aż do jej górnych granic. Chmury wysokie takie jak Ci. nie pozwalającą na przenikanie promieni słonecznych. Chmury Cb powstają wtedy. Cs. Wśród występujących na naszym niebie chmur stosunkowo łatwy do identyfikacji bywa też Stratus (St). Są to przede wszystkim chmury z rodzaju Cumulus (Cu) i Cumulonimbus (Cb). mających niską podstawę i charakteryzujących się pionowym rozciągnięciem w atmosferze. iż jej wyróżnikiem jest warstwowa budowa z wyraźnie zaznaczonych płatów. Jej podstawa ma zwykle ciemne zabarwienie. W grupie chmur niskich klasyfikowany jest także Stratocumulus (Sc). Chmura taka posiada więc dużą rozciągłość pionową i poziomą. itp. że na ogół promienie słoneczne przez nie przeświecają. Jest to chmura o bardzo niskiej podstawie. niekiedy sięgającej poziomu wyższych budynków i niewielkich wzniesień (w wyższych górach wierzchołki są wtedy całkowicie niewidoczne). zwanej Nimbostratusem (Ns). Z kolei zasłona wysokich chmur o gładkim. walców. Najpiękniejsze Cu powstają podczas słonecznej pogody i pojawiają się zwykle w drugiej połowie dnia. o wyraźnej ciemnoszarej barwie.Obieg wody w przyrodzie i jej przemiany fazowe Cechą pozwalającą na rozróżnienie rodzin chmur jest poprawne określenie wysokości ich podstawy. Cechuje ją zmienność kształtów we właściwym im cyklu rozwoju. 49 . Chmury wysokie nie dają opadów. Równie bezproblemowo można odróżnić chmury z rodziny niskich. Należy jednak pamiętać. Ciemna barwa oraz długotrwałe i intensywniejsze opady odróżniają rodzaj Nb od opisanego wyżej St. Występowanie jej czyni wrażenie pokrycia nieba mleczną zasłoną. Tak więc tej rodziny chmur nie sposób pomylić z żadną inną. Biaława zasłona nieba z przenikającymi promieniami słonecznymi może mieć postać delikatnych włókien lub pasm i wtedy mamy do czynienia z typowym Cirrusem (Ci). Jest to chmura trudniej rozróżnialna i łatwa do pomylenia z Nb. Jeżeli jednak widzimy wyraźnie zaznaczone płaty (bez cieni) bądź fragmenty układające się w regularne zmarszczki lub soczewki to ten rodzaj chmur określa się jako Cirrocumulus (Cc). Chmura Cu posiada wyraźnie zaznaczone kształty. nieprzenikliwą warstwę. opady daje jednak bardzo rzadko. Tego typu chmurę niską można przeciwstawić innej. zaś boki i wierzchołek białe. gdy proces pionowego rozwoju Cu obejmie większą warstwę troposfery. brył. Od podstawy jest ciemno zabarwiona oraz robi groźne wrażenie gdy pojawia się jako zwiastun nadchodzącej burzy. Bardziej rozwinięte chmury kłębiaste mogą powodować przelotne opady. jednolitym kształcie nazywa się Cirrostratusem (Cs).Cc lokują się wysoko na niebie i ich właściwością szczególną jest to. Intensywne ruchy pionowe w tej chmurze powodują powstawanie opadów o dużym natężeniu. zaś pojawiająca się przy tym stratyfikacja ładunków elektrycznych jest przyczyną błyskawic i wyładowań atmosferycznych. ułożonych dość regularnie w przestrzeni. Tworzy ona również nisko rozpostartą.

Skutkiem jej jest ograniczona widoczność. Opady atmosferyczne są wtórnymi produktami kondensacji gdyż ich powstawanie wiąże się z istnieniem chmur. W efekcie odpowiednio ciężkie kryształki wypadają z chmury i docierają do powierzchni ziemi w pierwotnej postaci (śnieg). W chmurze zbudowanej z kropel i kryształków dochodzi zatem do stałego przemieszczania się parującej wody od kropel ku kryształkom i powiększanie rozmiarów tych ostatnich. Uporządkowaną charakterystykę chmur. Składa się ona z drobnych kropelek wody osiągających maksymalnie 0. zawarto w zestawieniu tabelarycznym zamieszczonym na końcu rozdziału (tab. gdy temperatura na przestrzeni do powierzchni ziemi jest zerowa lub ujemna. Kropelki wody czy kryształki lodu tworzące chmury. Warunki 50 . do takiego stopnia. następuje często ewolucyjna przemiana jednych w drugie i trudno czasem określić na jakim etapie proces przemian się znajduje. zawieszonych tuż nad powierzchnią ziemi. są opady i osady atmosferyczne. pokrywa niebo całkowicie lub częściowo. zaś przykładowe zdjęcia na końcu podręcznika. Wprawne oko obserwatora jest w stanie określić w przybliżeniu wysokość ich podstaw. a jednocześnie zjawiskami pogodowymi. Walce. Mgła ma wiele cech wspólnych z chmurą lecz inne są bezpośrednie przyczyny jej powstawania. 19). 6). orograficzne i mgły parowania. Jeżeli jest to trudne to należy zwrócić uwagę na wielkość elementów tworzących składowe tych chmur. Biorąc za kryterium przyczynę powstawania można wyróżnić mgły: adwekcyjne.Obieg wody w przyrodzie i jej przemiany fazowe Chmury z rodziny średnich powstają w wyniku ewolucji i podnoszenia podstawy chmur warstwowych i kłębiastych. bryły czy płaty chmury Ac będą znacznie mniejsze niż Sc lecz zarazem większe od Sc. więc chmura utrzymuje się w powietrzu. Pierwsza z tych teorii tłumaczy powstanie opadu zjawiskiem niższej prężności pary wodnej wokół kryształków lodu niż w otoczeniu kropel wody (rys. bądź też w postaci deszczu. Siła ciężkości jest w takich sytuacjach mniejsza niż siła prądów wstępujących. W pierwszym przypadku powstaje Altostratus (As) w drugim Altocumulus (Ac). W chmurze jednak mogą zachodzić procesy prowadzące do zwiększania rozmiarów kropel i kryształków. radiacyjne. Altostratus to szara lub niebieskawa warstwa chmur w formie zasłony lub płata. wyjaśniające mechanizm powstawania opadów. czyli zjawisko opadu atmosferycznego. mają bardzo małą średnicę i przez to masę.1 mm średnicy. Zjawiskiem podobnym do chmury jest mgła. ponieważ nie ma chmur absolutnie jednakowych. Prawidłowe oznaczanie chmur nie jest łatwe i wymaga nieco treningu. Opady i osady atmosferyczne Produktami kondensacji. sklasyfikowanych według skali międzynarodowej. iż spowoduje to w końcu ich wypadanie. gdy jest ona dodatnia. frontowe. Do dziś pozostają aktualne teoria Bergerona i teoria koagulacji. w momencie ich powstania. a co więcej.

powstają na styku pomiędzy atmosferą a powierzchnią ziemi i przedmiotami na niej występującymi. szron i szadź. 19. Tu przyczyną opadów atmosferycznych jest koagulacja kropel (zlepianie). gdzie chmury średnie i niskie rozwijają się w przestrzeni temperatur dodatnich. Szadź osadza się na różnych przedmiotach (drzewach. jako produkty kondensacji.Obieg wody w przyrodzie i jej przemiany fazowe do powstawania chmur mieszanych istnieją w średnich szerokościach geograficznych. etc. Rosa pojawia się zawsze wtedy gdy powietrze styka się z przedmiotem. dostają się przez krawędź wlotową i 51 . to skondensowana para natychmiast zamarza. W okolicach międzyzwrotnikowych. Osady. W sytuacji gdy proces ten zachodzi w temperaturze niższej od zera. krup. stykając się z silnie oziębionymi przedmiotami. aby krawędź wlotu znajdowała się dokładnie 1 m nad powierzchnią gruntu. a na powierzchni pojawia się szron. osadzają się na nich w postaci kryształków lodu. ustawiony pionowo tak. Jest to blaszany pojemnik o powierzchni zbierającej 200 cm2. Najbardziej typowe osady to: rosa. stąd też większość opadów powstaje tu w oparciu o powyżej opisany schemat zjawisk. grad. Wilgotność względna powietrza nad wodą (Fw) i lodem (Fl) w procentach. Klasycznym przyrządem do pomiaru opadów jest deszczomierz Hellmanna. Koagulacja następuje zatem w wyniku zderzania się kropel i powiększania ich rozmiarów. mierzy się zatem sumy opadów. płotach) w okresie zimy gdy nad wychłodzone podłoże napływa cieplejsze zamglone powietrze. słupach. pojawiająca się na skutek różnej prędkości opadania oraz wznoszenia kropel małych i większych. Niektórych jednak bezpośrednich efektów kondensacji (np. lecz określa w pewnych przypadkach ilość wody produktu powstałego w wyniku tego procesu. Wtedy to kropelki mgły. że nie mierzy się jej tak jak parowania. o C dla fl=100% dla fw=100% -40 -30 -20 -10 0 0 50 100 150 fw% 200 Rys. Wtedy to na powierzchni ciała stałego pojawiają się kropelki wody. chmur) nie da się absolutnie określić miarą objętości powstałej wody. Wyraźnie różne skutki kondensacji w konkretnych warunkach sprawiają. Woda opadowa. mniej jest chmur mieszanych. którego temperatura jest niższa od temperatury powietrza i równa lub niższa od temperatury punktu rosy. także śnieg.

Ponieważ zbiornik mieści jedynie tyle wody ile odpowiada 10 mm opadu. z której przechwytywane są opady. Do pływaka przytwierdzone jest ramię dźwigni zakończone pisakiem. Pomiaru ilości opadów dokonuje się poprzez zmierzenie specjalną menzurką poziomu wody (ilość opadu stałego mierzy się po wcześniejszym roztopieniu). rysowana jest linia wznosząca. W tym przypadku woda opadowa dostająca się przez krawędź wlotową trafia do zbiornika z pływakiem. W przypadku wystąpienia przelewów sposób oznaczenia sumy opadów pozostaje taki sam z tym. Jeden milimetr opadu oznacza tu 1 litr wody na powierzchni 1 m2. Skala menzurki uwzględnia wielkość powierzchni. stąd odczytu dokonuje się bezpośrednio w mm. że do odczytanej różnicy dodajemy po 10 mm na każdy zaznaczony przelew. Składa się on z podstawy z urządzeniem pomiarowym oraz kołnierza plastikowego. Przyrządy automatyczne. mierzą opad inaczej. Odczytu sumy opadów dokonujemy przez odjęcie wartości poziomu wody na końcu okresu pomiaru. Rys. przy pomocy mechanizmu lewarowego. od wartości początkowej. Brak opadów wskazuje linia pozioma. sterowane mikroprocesorem. tak więc woda po przekroczeniu tego poziomu automatycznie wylewa się do dużego zbiornika. zakończonego krawędzią 52 . Na pasku pluwiogramu oznacza to pionowy spadek linii wykresu. W wielu zestawach stosuje się tzw. rain collector. owiniętym na obracającym się bębnie. Pluwiograf Wersja samopisząca takiego deszczomierza nazywa się pluwiografem. 20. Wznoszący się poziom wody podnosi dźwignię i na pasku pluwiogramu.Obieg wody w przyrodzie i jej przemiany fazowe lejkowate zwężenie do specjalnego zbiornika wewnętrznego.

Wartości ekstremalne opadów atmosferycznych. Służy do tego mechanizm wahadłowy. zanotowane w Polsce i na świecie w XX wieku. np. Chile) Najwyższa średnia roczna opadów atmosferycznych (Mount Waialeale.Obieg wody w przyrodzie i jej przemiany fazowe wlotową. Podobnie jak w deszczomierzach woda zebrana ze ściśle ograniczonej powierzchni przenika poprzez lejkowate zwężenie na zespół pomiarowy. zaś mikroprocesor pozwala przeliczyć to na objętość wody (w mm opadu) i zapisać w pamięci wewnętrznej. Operator zakładając określony cykl pomiarowy. Tab. zaś pod wylot lejka podchodzi kolejny zbiorniczek. Najniższa średnia roczna opadów atmosferycznych (Iquique. Suwałki w latach 1931-1960) Najwyższa suma opadów atmosferycznych podczs burzy (Sławniowice na Śląsku – 1914) na świecie Najwyższa dobowa suma opadów atmosferycznych (Cilaos. zawierający na końcach dwa małe zbiorniczki. które łatwo jest zarejestrować w urządzeniu elektronicznym. Hawaje. 5. dobę. Najwyższa średnia roczna opadów atmosferycznych (Kasprowy Wierch – w latach 1931-1960) Najniższa średnia roczna opadów atmosferycznych (Słubice. W tym momencie dźwignia przechyla się i woda wylewa. Indie– 1981). Chile w latach 1911-1949) 300 mm 2418 mm 1629 mm 333 mm 176 mm 1870 mm 23000 mm 0 mm przez 14 lat 12344 mm 0. dając możliwość odczytu w dowolnym momencie sumy opadów na monitorze urządzenia. Rodzaj ekstremum Zanotowana wartość w Polsce Najwyższa dobowa suma opadów atmosferycznych (Hala Gąsiennicowa – 1973) Najwyższa roczna suma opadów atmosferycznych (Kasprowy Wierch – 1938). Każdy przechył powoduje przecięcie linii pola elektromagnetycznego. Tu jednak pomiar nie polega na zmierzeniu całej gromadzonej objętości. USA – 1920-1954) Najniższa średnia roczna opadów atmosferycznych – (Arica. Napełnienie jednego zbiorniczka do pełna oznacza zgromadzenie ściśle określonej ilości wody. musi każdorazowo wymazać z pamięci odczytaną wartość. a jedynie kolejnych dostających się ich porcji. wyspa Reunion – 1952) Najwyższa roczna suma opadów atmosferycznych (Czerapuńdżi. Przestrzenny rozkład opadów atmosferycznych na powierzchni kuli ziemskiej jest bardzo zróżnicowany. Taka niedogodność nie występuje gdy przyrząd podłączymy do komputera. Poniższa tabela informuje o zanotowanych wartościach ekstremalnych w Polsce i na świecie. Tak więc przyrząd mierzy liczbę przechyłów.7 mm 53 .

podobne do Cu lecz bardziej zwarte. Międzynarodowa klasyfikacja chmur Wysokość podstawy (rodzina) Rodzaj chmur Cirrus (Ci) Cirrocumilus (Cc) Materiał kryształki lodu kryształki lodu krople przechłodzonej wody kryształki lodu Cechy szczególne oddzielne włókna.biała potężne. czynią przygnębiające wrażenie opady przelotne. podstawa ciemna. ulewne. włókniste lub jednolite szare lub białawe płaty z wyraźnie zaznaczonymi ciemnymi miejscami.(halo) szare lub niebieskawe w postaci płata prążkowane. biała o mlecznym odcieniu. wież etc. gęste.Obieg wody w przyrodzie i jej przemiany fazowe Tabela. obserwuje się zjawisko halo szaro biała ławica lub warstwa. gęsta oddzielne gęste chmury o wyraźnie zaznaczonych konturach. rozwijające się w kierunku pionowym w kształcie gór. oświetlona słońcem . płaty. burze 54 . wysoko kryształki lodu Cumulus (Cu) (budowa pionowa) Cumulonimbus (Cb) jak wyżej jednostajna szara warstwa chmur często ciemna o rozmytej podstawie. bryły. 6. bryły i walce jak u Ac lecz większe jednorodna szara warstwa podobna do mgły Opad nie dają opadów nie dają opadów ponad 6000 (wysokie) Cirrostratus (Cs) nie dają opadów Altocumulus (Ac) prawie wyłącznie kropelki wody nie dają opadów 2500-6000 m (średnie) Altostratus (As) Stratocumulus (Sc) kryształki lodu krople przechłodzonej wody drobne kropelki wody opady o małym natężeniu opady o małym natężeniu. mżawka lub śnieg opady mżawki i śniegu o małym natężeniu opady ciągłe deszczu lub śniegu opady tylko przy silnym rozbudowani u chmur Stratus (St) do 2500 m (niskie) krople wody bądź kryształki lodu Nimbostratus (Ns) mieszanina lub wyłącznie krople albo kryształki głównie krople wody. kłębiaste chmury. góra. walce oddzielone i uszeregowane . białe o dużej przeźroczystości ławice. płaty bez cieni elementy przypominają sieć lub plaster miodu włóknista zasłona.. pasma.

VII. CIŚNIENIE ATMOSFERYCZNE

Gazy stanowiące mieszaninę tworzącą atmosferę ziemską, jako cząstki materii posiadają masę. W obrębie oddziaływania grawitacji Ziemi masa ta wywiera swym ciężarem nacisk, który nazywa się ciśnieniem atmosferycznym. Ciśnienie jest więc ciężarem słupa powietrza oddziaływującym na daną powierzchnię. Wartość ciśnienia wyraża się wielkością siły przypadającą na jednostkę powierzchni. W układzie SI, jednostką ciśnienia jest 1 Pascal (Pa), to znaczy siła jednego Newtona oddziaływująca na 1 m2. Ponieważ, relatywnie do wartości notowanych w atmosferze jest to wielkość stosunkowo mała, w związku z tym w meteorologii za podstawę uznaje się 1 hektopaskal (hPa), czyli 100 Pa. Wartość wynosząca 1013,16 hPa, zmierzona na poziomie morza, przy temperaturze 0oC i w szerokości geograficznej 45o nosi nazwę normalnego ciśnienia atmosferycznego. Odchylenia ciśnienia w górę i w dół, zmierzonego i zredukowanego do powyższych warunków, określane są jako ciśnienie wysokie bądź niskie. Ciśnienie zmienia się wraz z wysokością. Wynika to przede wszystkim z tego, że w coraz to wyższych partiach atmosfery zmniejsza się słup naciskającego powietrza oraz obniża się tzw. geopotencjał (potencjał jednostki masy podniesionej na jednostkę wysokości wynikający z przeciwstawienia się jednostce siły ciężkości). Geopotencjał punktu w atmosferze jest funkcją odległości tego punktu od poziomu morza i wartości przyśpieszenia ziemskiego. To ostatnie zależy także od wysokości nad poziomem morza i szerokości geograficznej (Ziemia jest geoidą nieco spłaszczoną na biegunach). W rzeczywistości punktem odniesienia dla zmian przyśpieszenia jest środek Ziemi, jednak dla uproszczenia przyjmujemy poziom morza i dla średniej jego wartości geopotencjał oznaczamy liczbą 0. Gdyby na wielkość ciśnienia w przekroju pionowym atmosfery wpływała tylko zmiana geopotencjału, to malałoby ono liniowo wraz z wysokością. Tak jednak nie jest, zmiany te mają charakter nieliniowy z powodu tego, iż atmosfera jako mieszanina ściśliwych gazów najgęstsza jest przy Ziemi, zaś wraz z wysokością masa jednostkowa atmosfery maleje. W sumie ciśnienie (p) w danym punkcie opisuje uproszczony wzór:

p  g z U z z
h

B

Ciśnienie atmosferyczne

gdzie: g(z) funkcja zmiany przyśpieszenia wraz ze zmianą odległości od środka Ziemi 7(z) funkcja zmiany masy objętościowej powietrza wraz ze zmianą wysokości z – wysokość n.p.m. Rozważania nad zależnością ciśnienia od wysokości muszą uwzględniać tzw prawa gazowe, wśród nich przede wszystkim równania stanu gazu doskonałego. Dla większości zjawisk zachodzących w atmosferze można bowiem przyjąć, iż powietrze zachowuje się prawie jak gaz doskonały. Równanie stanu gazu doskonałego ujmuje zależności pomiędzy ciśnieniem, a temperaturą. Znając objętość i temperaturę danego wycinka atmosfery możemy obliczyć ciśnienie gdyż:

pV = RT

gdzie: V - objętość właściwa [m3/kg] T - temperatura w skali bezwzględnej [K] R - stała gazowa [J/kgK]

Rys.21. Zmiana ciśnienia atmosferycznego wraz z wysokością w zależności od średniej temperatury słupa powietrza.

56

Ciśnienie atmosferyczne

W równaniach mających zastosowanie do opisu atmosfery stała gazowa jest średnią ważoną stałych właściwych dla gazów składowych. Bardzo ważnym jest również prawo Daltona, stwierdzające, że między innymi ciśnienie mieszaniny gazów jest sumą ciśnień cząstkowych (parcjalnych). W praktyce meteorologicznej wynika z niego to, iż gdy w stałej temperaturze i do stałej objętości powietrza doprowadza się parę wodną to ciśnienie tego powierza rośnie. Ponieważ ciśnienie w danym punkcie atmosfery rozchodzi się równomiernie we wszystkich kierunkach, więc siły te wzajemnie znoszą się i stąd obiekty na Ziemi nie ulegają odkształceniu pod wpływem tego zjawiska. Jedynie wtedy gdy zamknięta przestrzeń, odcięta jest od dopływu powietrza atmosferycznego i charakteryzuje się mniejszą gęstością powietrza, to siły ciśnienia wywierają nacisk na ścianki przestrzeni zamkniętej mogąc je odkształcić. Przy wyższej gęstości wewnątrz niż na zewnątrz odkształcenie odbywało się będzie z tego kierunku. W pionowym przekroju atmosfery najbardziej charakterystycznym zjawiskiem, jak już wspomniano, jest spadek ciśnienia wraz z wysokością. Jest on jednak różny w zależności od temperatury powietrza. W powietrzu chłodnym zmiany ciśnienia zachodzą w mniejszej skali niż w ciepłym (rys. 21). Odnosząc te zmiany do jednostki wysokości uzyskamy wskaźnik zwany gradientem barycznym, pionowym. Odwrotnością gradientu jest tzw. stopień barometryczny, który informuje na jakiej odległości w pionie ciśnienie zmienia się o jednostkę. Znajomość zmian ciśnienia wraz z wysokością ma duże znaczenie praktyczne. Możliwa jest dzięki temu tzw. niwelacja barometryczna, czy też określenie wysokości nad poziom morza obiektów latających. Żyjący w XIX wieku J. Babinet opracował wzór, który wyraża zależność pomiędzy średnią temperaturą dwóch punktów, różnicą ich wysokości oraz ciśnieniem. Podstawowa postać wzoru wygląda następująco:

z1
z 2  8000
gdzie:

2( p1
p2 ) (1 ,t m ) p1 p2

z1-z2 – różnica wysokości 8000 – wysokość tzw. atmosfery jednorodnej (8000 m) p1,2 - wielkości ciśnienia w punktach z1 i z2 tm – średnia temperatura powietrza w punktach z1 i z2 , - współczynnik rozszerzalności gazów (1/273) Poszczególne punkty atmosfery charakteryzuje określona wartość ciśnienia – wszystkie punkty o identycznych wartościach można sobie wyobrazić jako płaszczyzny. Noszą one w meteorologii nazwę powierzchni izobarycznych.

57

z których każda następna. Przeciwna sytuacja panuje w wyżu. gdy środkowy obszar obniżonego ciśnienia ma postać 58 . a chłodnych wklęsły. Z charakterystyki powierzchni izobarycznych wynika. iż wszystkie pomiary dokonane na dowolnej wysokości redukuje się do tej powierzchni i temperatury 0oC. 22. najlepiej na poziomie morza. aby uzyskać prawidłową informację o rozkładzie poziomym ciśnienia na kuli ziemskiej. stosuje się zasadę. stosując wyżej wskazany wzór Babineta. Wtedy jednak. które jest właściwe dla przylegających obszarów. Ten pierwszy występuje wtedy gdy w danym miejscu ciśnienie jest niższe od tego. który wskazuje. należałoby dokonywać pomiarów na tej samej wysokości. Płaszczyzny izobaryczne na przecięciu z powierzchnią ziemi znaczą linie zwane izobarami. Izobary są liniami analogicznymi do tych. które obrazują poziomy rozkład temperatur. Wynika to z różnicy gradientów ciśnień.Ciśnienie atmosferyczne Dokonując przekroju powierzchni izobarycznych płaszczyzną do nich prostopadłą uzyskamy obraz. Najprostszymi z nich są niż i wyż. Rys. zewnętrzna reprezentuje wyższą wartość ciśnienia. Rozkład ciśnień i kierunki ruchu powietrza w głównych układach barycznych Ciśnienie atmosferyczne w przestrzeni poziomej tworzy charakterystyczne układy zwane układami barycznymi. iż na każdym dowolnym poziomie przecięcia. Z tego powodu. iż powierzchnie baryczne obszarów ciepłych mają kształt wypukły. Ponieważ jest to jednak niemożliwe. obraz izobar będzie inny. Na mapie synoptycznej sytuacja taka ma postać koncentrycznie ukształtowanych linii izobar.

Czasem można się dopatrzyć sytuacji gdy krzyżuje się sąsiedztwo dwóch układów wyżowych i dwóch niżowych (wyże. Pomiaru ciśnienia atmosferycznego możemy dokonać. wtedy przestrzeń zamknięta przez te charakterystyczne rozkłady ciśnień określana jest jako siodło baryczne. zatoki). zawartej w szklanej rurce. Z tego właśnie powodu ciśnienie działające na powierzchnię rtęci w zbiorniku powoduje przenikanie jej do rurki na taką wysokość. Całość zamknięta jest w metalowej obudowie. (hPa). w porównaniu do wskazań przyrządu wzorcowego.75 mm Hg = 0. czyli wartość. więc korzystając z prostej relacji wartości. temperatury pomieszczenia). zaś dwa sąsiadujące wyże oddziela tzw. używając różnych przyrządów. Pomiar ciśnienia. pozbawionej powietrza (tzw. zaś od góry zamkniętej. Barometr składa się z naczynia na rtęć i zanurzonej w niej rurki szklanej (900 mm długości i średnicy 10 mm) od dołu otwartej. a historycznymi (choć często jeszcze obecnie wykorzystywanymi) jednostkami kształtuje się następująco: 1 hPa = 1 mbar = 0.333 hPa = 4/3 mbar Odczytów ze skali barometru dokonuje się z dokładnością do dziesiątej części milimetra. Tak więc ciężar słupa rtęci. która informuje o odchyleniach pomiaru danym barometrem. w wyniku zmiany ciśnień. które służą 59 . to taki układ nazywa się zatoką. dokonany przy pomocy barometru. Dla oznaczeń wartości ciśnienia przyjęto pierwotnie wysokość słupa rtęci w rurce i wyrażano je w mm Hg. Wszystkie te układy prezentuje wyżej zamieszczony rysunek 22. próżnia barometryczna). Ogólna zasada funkcjonowania tego instrumentu polega na zmianie wysokości słupa rtęci. niże. od poziomu dolnego końca rurki aż do górnego menisku. Do poprawek technicznych należy korekta instrumentalna. do której przytwierdzono skalę usytuowaną na wysokości 700 mm. Na granicy pomiędzy dwoma niżami plasuje się przestrzeń będąca wałem wysokiego ciśnienia. kliny. zakłada się drugą skalę – w hPa .na obudowie barometru lub odczyty w mm przelicza się na hPa. Najstarszym historycznie jest barometr rtęciowy. W tym przypadku korzystamy z danych tabelarycznych. Druga tego typu korekta dotyczy temperatury w jakiej dokonywany jest pomiar (np. musi zostać skorygowany o poprawki mające charakter techniczny i systemowy. że ciężar wypchniętej rtęci zrównoważy wartości ciśnienia.Ciśnienie atmosferyczne wydłużoną i jest otoczony z dwóch stron przestrzeniami o ciśnieniu podwyższonym. Stosowanie tej skali w układzie SI okazało się wysoce niedogodne.75 Torr 1 mm Hg = 1 Torr = 1. Wartość poprawki instrumentalnej zapisana jest w metryczce przyrządu. Zależność pomiędzy aktualną. odpowiada dokładnie aktualnie panującemu ciśnieniu. umożliwia to zintegrowanie skali barometru z noniuszem. Wydłużony obszar wysokiego ciśnienia w środku układu określany jest mianem klina podwyższonego ciśnienia. bruzda.

Rys. Puszka wykonana jest z falistej blachy dla umożliwienia jak największej powierzchni styku powietrza atmosferycznego z daną objętością. który mierzy ciśnienie.7. różna jest odległość punktu na poziomie morza od środka planety. Obliczamy więc ciśnienie na poziomie morza. W jej wnętrzu panuje dość duże podciśnienie 60 . na mapach synoptycznych). biorąc pod uwagę średnią z temperatury odczytanej w danym miejscu i temperatury 0oC (można też skorzystać ze znajomości przeciętnej wielkości stopnia barometrycznego . w zależności od szerokości geograficznej.Ciśnienie atmosferyczne do wyeliminowania z odczytu błędu wynikłego z faktu rozszerzalności rtęci pod wpływem temperatury. a to z kolei zmienia wartość grawitacji ziemskiej). Korekty systemowe sprowadzają dokonane odczyty do postaci umożliwiającej wykorzystanie pomiarów dla określenia sytuacji barycznej w przestrzeni (np.9m/hPa). puszkę Vidiego. wykorzystując jako sensor jego zmian tzw. W tym przypadku zastosowanie mają wzory Babineta. 23. Dodatkowo korygujemy wynik o odchyłkę wynikającą z położenia danego punktu na północ lub południe od szerokości geograficznej 45o (wynika to z faktu. iż Ziemia jest geoidą i w związku z tym. gdyż wyższe przyśpieszenie ziemskie powoduje nieznaczne przykurczenie słupa rtęci. Schemat działania barometru rtęciowego Inna jest zasada działania aneroidu przyrządu. W naszych szerokościach geograficznych poprawkę tę dodajemy.

61 . a ciśnienie może być próbkowane w dowolnych przedziałach czasowych. Dla zwiększenia efektywności działania wewnątrz. Najnowsze tendencje w rozwoju tej grupy instrumentów meteorologicznych dotyczą połączenia sensorów wrażliwych na zmiany ciśnienia z modułami elektronicznymi. Wszystko to jest to możliwe dzięki zastosowaniu specjalnych przetworników (transducers) oraz mikroprocesorów. że odczyt korygowany jest zawsze automatycznie. znajduje się także sprężyna. Aneroid jest przyrządem o dużej bezwładności i mniejszej dokładności.Ciśnienie atmosferyczne (niecałkowita próżnia). Zmiany objętości przenoszone są systemem dźwigni na ruch wskazówki wobec odpowiednio usytuowanej skali. Tego typu przyrządy automatycznie wyznaczają też tzw. Na bazie aneroidów budowane są przyrządy samopiszące zwane barografami. Jest jednak dogodniejszy w stosowaniu w różnych warunkach. ponieważ odczyty wymagają jedynie korekty instrumentalnej oraz możliwa jest jego znaczna miniaturyzacja. czyli kierunek zmian ciśnienia w ciągu określonego przedziału czasowego. oprócz pewnej ilości powietrza. co powoduje. stąd też zmiany ciśnienia na zewnątrz powodują zmiany objętości puszki. tendencję baryczną.

Ciśnienie atmosferyczne 62 .

pozwalający wyodrębnić trzy zakresy obrotu południkowego mas powietrza w obszarze każdej z półkul. ochładzając się adiabatycznie. komórka Hadley’a. nazywane są ogólną cyrkulacją atmosfery. Pozbawione pary powietrze odpływa górą w kierunku bieguna. Górny ruch południkowy zmienia się na równoleżnikowy z powodu działania.VIII. W strefie między równikiem a zwrotnikiem występuje tzw. w szczególności troposferę naszej planety. które posiadają zasięg globalny obejmujący całą powłokę powietrzną. Nierównomierny rozkład dopływu energii słonecznej do stref geograficznych i wynikające z tego różnice ciśnień. W końcu. powoduje powstawanie układu rozbudowanych chmur kłębiastych. siły Coriolisa. z którymi związane bywają dość intensywne opady atmosferyczne. CYRKULACJA POWIETRZA Konsekwencją zróżnicowania ciśnienia w atmosferze jest naturalna tendencja do jego wyrównywania. spowodowane silnym nagrzewaniem od podłoża.24. wytwarzają układu przestrzenny. opisanej w dalszej części rozdziału. w okolicach . Wznoszące się powietrze. Konsekwencją ruchów wielkoskalowych jest między innymi wymiana mas powierza zalegających nad poszczególnymi częściami Ziemi. Tak więc cząstki powietrza przemieszczają się od miejsc gdzie ciśnienie jest wyższe do tych gdzie jest ono niższe. zwane „komórkami’. Ruch powietrza wywołują tu silne zjawiska konwekcji charakterystyczne dla okolic równika. Rys. W takiej sytuacji wokół równika wytwarza się pas niskiego ciśnienia. Schemat cyrkulacji ogólnej atmosfery Wszelkie ruchy powietrza.

Ten układ cyrkulacyjny nosi nazwę komórki Ferrela. Na tak zakreślony ogólny schemat obiegu mas powietrza nakłada się wielość tendencji lokalnych wyznaczających tory przemieszczania się gazów atmosferycznych. Z kolei. gdyż nie wpływa na prędkość cząsteczek powietrza. chcąc określić kierunek ruchu powietrza należy przyjąć. – generalnie. lekko ku przodowi.okołobiegunową. a jedynie na ich kierunek. cyrkulacja jest podstawową przyczyną zmian pogody. Wynikają one z oddziaływania tzw. Jeżeli ruch powietrza odbywa się poziomo w stosunku do powierzchni ziemi to zjawisko takie nazywane jest wiatrem. Wyjaśnienie mechanizmu powstawania tej siły zawiera niżej zamieszczony rysunek nr 25. W tej sytuacji największa wartość siły Coriolisa objawia się na biegunach. zaś wysokie trochę z tyłu po prawej. . odchylenie jego kierunku od prostopadłej do izobar.prędkość kątowa Ziemi v – prędkość poruszającego się powietrza 1 . powietrze zaczyna opadać w dół. Wykształcone w ten sposób różnice ciśnień powodują. Wznoszące się powietrze w obszarze 60o odpływa w przeciwnym kierunku i opada na terenach rozciągających się w pobliżu bieguna. do około 60o szerokości geograficznej. Masy powietrza przemieszczając się przenoszą energię. a tym samym skalę odchylenia ruchu. zmieniają zachmurzenie. że na półkuli północnej będzie się on odbywał (patrząc zgodnie z kierunkiem gradientu) w prawo. Wiatry zależą od różnic ciśnienia (gradientów). iż przy tej samej prędkości wiatru. siły Coriolisa. iż opadające powietrze wraca dołem do strefy równikowej. 64 . tam wznosi się do góry i górą powraca do strefy zwrotnikowej. natomiast na równiku równa się zero. Przy tym pewna jego część przemieszcza się dołem również w kierunku bieguna.szerokość geograficzna Wzór ten wskazuje. wzrasta wraz ze wzrostem szerokości geograficznej. powietrze przemieszczałoby się po najkrótszej drodze w kierunku prostopadłym do linii izobar. Strefa okołobiegunowa jest więc strefą podwyższonego ciśnienia. itp. W sytuacji nie zakłóconej innymi czynnikami. określa poniższa formuła: f  Y KvK M gdzie: .Cyrkulacja powietrza 30o szerokości geograficznej. Jednakże ruch obrotowy Ziemi wokół własnej osi powoduje zakłócenia. tworząc przy powierzchni strefę wysokiego ciśnienia. Na każdej z półkul można wyodrębnić też trzecią komórkę . ustawiając się tyłem do strony nawietrznej (prawo Buys-Ballota). Odchylenie od początkowego kierunku ruchu mas następuje w prawo na półkuli północnej i w lewo na południowej. Wielkość siły Coriolisa. Z powodu działania opisanej siły. Jest to siła pozorna. niskie ciśnienie będziemy mieli po lewej ręce.

Schemat działania siły Coriolisa (podczas ruchu układu współrzędnych z punktu p do p’ kierunek pierwotnego przemieszczania się cząstek powietrza zmienia się. siłą i porywistością. czasem jednak stosowana jest też skala 16kierunkowa. Kolejna przyczyna zaburzeń ruchu powietrza związana jest ze zjawiskiem tarcia. co z kolei wywołuje tarcie wewnątrz przemieszczającej się masy atmosfery. Można również parametr ten określać w stopniach kątowych. jest siła odśrodkowa. S. tym prędkość wiatru jest silniej hamowana i zmieniany jest jego kierunek. Najprostsza skala obejmuje 4 podstawowe i 4 pośrednie kierunki (N. prędkością. na co wskazują różne kąty tego kierunku w stosunku do położeń współrzędnych układu – a i a’) Wiatr jako czynnik pogodowy określany bywa kilkoma parametrami.25. której poruszają się cząstki powietrza. 65 . kierunkiem. tj. ku którym się one przemieszczają. Kierunek odnosi się do geograficznych stron świata z których napływają cząsteczki. NE. powstającym w efekcie działania pierwszego. turbulencji. Im większy jest tzw.Cyrkulacja powietrza Drugim czynnikiem zakłócającym naturalny ruch powietrza. Działając przy ruchu krzywoliniowym jest ona skierowana na zewnątrz. SW. Występuje ono na granicy pomiędzy atmosferą a powierzchnią Ziemi. NW). Rys. W. SE. Jej wartość rośnie proporcjonalnie do kwadratu prędkości wiatru i zwiększa się wraz z promieniem krzywizny wzdłuż. Tarcie przy powierzchni Ziemi powoduje powstawanie tzw. współczynnik szorstkości podłoża. a nie stron. E.

Cyrkulacja powietrza poczynając od 0 dla kierunku północnego i dalej odpowiednio. wyrażamy ją tradycyjnie w kG/m2 lub zgodnie z układem SI w N/m2. Prędkość wiatru podawana bywa najczęściej w metrach na sekundę.masa powietrza w kg.prędkości wiatru przy wysokości z1 i z2 . aż do 360o. Siła wiatru to nacisk masy cząsteczek atmosfery na przeszkodę.7 m/s). współczynnik potęgowy zależny o szorstkości terenu [ z tabel] Chcąc wyliczyć energię wiatru należy skorzystać z formuły fizycznej: przy czym: E mv 2 2 m = . Najbardziej znana jest skala Beauforta. Prędkość wiatru na danej wysokości. w zależności od klasy szorstkości terenu. chociaż bardziej przemawiającą do wyobraźni jednostką (skojarzenie z prędkością pojazdów) jest kilometr na godzinę.Fv gdzie: m . Siła wiatru jest proporcjonalna do jego prędkości przy założeniu. określa formuła: Z V1  [ ]. . czystego źródła energii. a także wskaźnik dający pogląd na możliwości wykorzystania podmuchów powietrza jako naturalnego.gęstość powietrza kg/m3 F – powierzchnia przekroju poprzecznego przez który przepływa powietrze pod kątem prostym gęstość wyliczamy ze wzoru: 7 p RT gdzie: 66 . Siła wiatru to wskaźnik mówiący o jego wpływie na otoczenie. zgodnie z ruchem wskazówek zegara. Obejmuje ona 13 stopni (0 do 12) od ciszy do huraganu (12o – przy prędkości wiatru powyżej 32. v – prędkość wiatru m m/s. prędkość określana bywa też w skalach opisowo-punktowych. . typowe dla sytuacji spotykanych w przyrodzie. czy zawierające większą ilość wilgoci. Zwyczajowo. V2 Z2 gdzie: v1 i v2 . Do wyznaczenia stopnia skali służą wskaźniki wizualne. Powietrze chłodniejsze. przy tej samej prędkości będzie napierało z większą siłą. na które oddziałuje w sensie pogodowym. że mamy do czynienia z jednakową gęstością powietrza.

Porywistość określa się maksymalnym odchyleniem prędkości wiatru od jego prędkości średniej. Porywy podaje się wtedy. bądź parametry te mogą podlegać częstym zmianom. Rys.778 K 10 7 kWh / m 2 2 t – czas Wiatr może wiać ze stałą siłą prędkością i w stałym kierunku.Cyrkulacja powietrza p – ciśnienie atmosferyczne w Pascalach R – 287(m2/(s2K)) T – temperatura w stopniach Kelwina K . przewyższa prędkość średnią o 5 i więcej m/s. w ciągu ostatnich 10 minut.26. gdy prędkość pojedynczego takiego zjawiska. W tym ostatnim przypadku mamy do czynienia z wiatrem porywistym.współczynnik szorstkości Suma energii E w danym czasie to: E 7v 3 t K 2. Wiatromierz Wilda 67 .

Wszystkie automatyczne systemy pomiarowe rejestrują prędkość wiatru na zasadzie anemometru. anemometrów. 27. Pod jego wpływem wychyla się ku górze. Chorągiewka prędkości zbudowana jest z jednego płata blachy. gdyż zawsze ustawia się ona ku stronie świata skąd napływa powietrze. to jest wskaźnika kierunków obracającego się względem prętów określających 8 kierunków stron świata i chorągiewki wskazującej prędkość. 26). W położeniu wyjściowym ustawiona jest ona na osi prostopadle do kierunku wiatru. zakończonej po drugiej stronie kulą (walcem o stożkowatej podstawie). zaś kierunek z użyciem prostego wskaźnika. w postaci klina złożonego z dwóch kawałków blachy. do którego sięga średnie wychylenie w ciągu 2 minut. Składa się on z dwóch zespołów. To właśnie kula wskazuje kierunek wiatru. a w przypadku bardziej złożonych konstrukcji. Anemometr Bardziej precyzyjne dane uzyskamy korzystając ze wskazań tzw. można określić prędkość wiatru korzystając z odpowiednich tabel. również prędkość średnią. Wskaźnik.Cyrkulacja powietrza Do pomiaru parametrów wiatru służy między innymi klasyczny przyrząd zwany wiatromierzem Wilda (rys. Anemometr to przyrząd z zespołem czasz osadzonych na wysięgnikach przymocowanych do wspólnej osi. Po ustaleniu pręta. tak że obserwator może ustalić wartość odchylenia w stosunku do prętów specjalnej skali. którego 68 . obraca się na osi. Umieszcza się go na wysokości 10 m nad powierzchnią gruntu. Rys. Przy pomocy tego instrumentu można określić prędkość chwilową.

Pasaty wieją w strefie międzyzwrotnikowej. Na półkuli południowej pasaty wieją z południowego wschodu. kreśli się najczęściej tzw. Na skali będącej zespołem krzyżujących się linii. globalną cyrkulacją powietrza w atmosferze ziemskiej. różę wiatru. o których specyfice decydują szczególne lokalne uwarunkowania geograficzno-klimatyczne. wiejących praktycznie przez cały rok. Całość zintegrowana jest elektronicznymi modułami pamięci i przetwarzania.powstają na styku wielkich lądów i gorących 69 .28. odkłada się uśrednione dla danego okresu. Można też owe częstotliwości rozłożyć na przedziały prędkości wiatru. Inne wiatry cyrkulacji ogólnej . odchyla swój bieg w prawo na półkuli północnej i stąd północno-wschodni kierunek tych wiatrów. Rys. zmierzając od zwrotników ku równikowi.Cyrkulacja powietrza wychylenie względem stron świata zamieniane jest na impuls elektryczny. Opracowania warunków wietrznych mogą być dokonywane w ujęciu liczbowym lub też graficznym. wtedy wykres róży przedstawia bardziej kompleksową charakterystykę. częstotliwości występowania wiatrów z danego kierunku. bywają bardzo różnorodne i często całkiem oryginalne. Powietrze w komórce Hadley’a. monsuny). Ich istnienie związane jest z opisaną wcześniej tzw. wiatry układów barycznych związane z ośrodkami niżów i wyżów oraz wiatry lokalne. w zakresie opisu wiatru na danym terenie. narysowanych zgodnie z układem stron świata. Systemy wiatrów lokalnych na kuli ziemskiej (ważniejsze przykłady) Wiatry występujące na świecie można sklasyfikować jako wiatry stałe. kształtuje się pod wpływem siły Coriolisa.monsuny . wiejące z dużą regularnością kierunkową i czasową (pasaty. Kierunek pasatów. Graficzne rozwiązania. W tym ostatnim przypadku.

wewnątrz którego panuje bardzo niskie ciśnienie oraz słoneczna. kilkanaście pojedynczych burz. Ważniejsze wiatry lokalne zaznaczono na wyżej zamieszczonej mapie (rys. Na półkuli północnej. tajfuny. alei tornad w USA). cyklony. jak i z zachodzących wtedy na bardzo dużą skalę. Prędkości wiatru w tym przypadku są także bardzo duże. przemian fazowych wody. niekoniecznie mają przebieg powodujący katastrofy. wiatry wieją najczęściej z kierunków zachodnich.Cyrkulacja powietrza oceanów. z ośrodkiem zwanym „okiem”. aczkolwiek niekiedy bardzo uciążliwe. 28). czy wreszcie bryzy morskie oraz jeziorne. Wiatry fenowe (w Polsce – wiatr halny). Przenikając na drugą stronę grzbietu powietrze suche opada gwałtownie w dół po zboczach. Funkcjonujące w oku cyklonu prądy wstępujące powodują powstawanie rozbudowanych pionowo chmur kłębiastych. Cechują się one zwykle mniejszym zasięgiem niż wcześniej omówione i zależą w głównej mierze od warunków geograficznych danych obszarów. gdyż ląd nagrzewa się szybciej i to nad nim kształtują się obszary obniżonego ciśnienia. po lewoskrętnej (na półkuli północnej) z peryferii do centrum. Tatry). czasem stanowią jedynie lokalny fenomen pogodowy. Chmury te zwartą ścianą otaczają oko. jednak średnica wirującego leja dochodzi tylko do kilkuset metrów. Wtedy to. wiejąc z dużą regularnością. tym razem ogrzewając się adiabatycznie. W lecie przepływ powietrza odbywa się z kierunku oceanu nad ląd (zjawisku temu towarzyszą obfite opady atmosferyczne). po stronie nawietrznej wstępujące po grzbietach gór powietrze ochładza się adiabatycznie przyczyniając się do powstawania chmur opadowych. jakie w takich sytuacjach są wyzwalane. Halny w Tatrach niszczy drzewostan i 70 . Tak więc monsuny. wiatr halny w Polsce na małym obszarze Tatr). Do grupy tej można zaliczyć potężne i groźne wiatry jakie towarzyszą burzom tropikalnym (huragany. Strumienie powietrza krążą wokół niego z prędkością przekraczającą niekiedy nawet 400 km/godz. Początek huraganów to zwykle kilka. które stopniowo łączą się wytwarzając układ cyklonalny. zmieniają swój kierunek dwa razy w roku. powstają podczas przepływu masy powietrza przez wysokie łańcuchy górskie (Alpy. przy dużych różnicach ciśnień. na wybrzeżu Adriatyku). w strefie tej. Wiatry układów barycznych są charakterystyczne dla dużych obszarów w strefach pozazwrotnikowych. Gwałtowne burze tropikalne powstają nad obszarami gorących wód oceanicznych. wznosząc się tam ku górze i dalej przemieszczając się na zewnątrz wiru. W zimie kierunek jest odwrotny. feny (np. pochodzą z energii zgromadzonej przez wodę charakteryzującą się dużą pojemnością cieplną. prawie bezwietrzna pogoda. Tornada wyrządzają wielkie szkody materialne w pasie swoich przejść (np. Wiele zjawisk związanych z przemieszczeniami powietrza ma charakter wiatrów lokalnych. Niezwykłe siły. Inne wiatry lokalne. Willy-Willy) jak również wiatry bora. w tzw. Przykładowo wiatr bora jest silnym porywistym wiatrem wiejącym znad gór przybrzeżnych ku cieplejszym morzom (np. Równie gwałtowny przebieg ma układ cyklonalny zwany tornadem lub trąbą powietrzną. a nad lądem panuje pora sucha.

W nocy następuje zmiana kierunku cyrkulacji na odwrotną. Podczas pogody wyżowej i rysującego się stanu równowagi stałej. jako typowe. zachmurzenie zanika. Jako cięższe spływa w dół powodując zjawisko wiatru górskiego. jeziora) nawet w lokalnej skali bardzo wyraziście kształtuje cyrkulację przylegających mas powietrza.Cyrkulacja powietrza przyczynia się do szybkiego topnienia śniegu na przedwiośniu. Dzięki temu masy powietrza przemieszczają się dołem od wody ku lądowi i następnie odpływają górą z powrotem nad obszar wodny. a od nich ochładza się przylegające powietrze. pionowy ruch powietrza nazywamy konwekcją. występuje zjawisko wiatrów dolinowych i górskich. Oprócz ruchów pionowych i poziomych w atmosferze pojawiają się ruchy nieuporządkowane. Prądy wstępujące są najczęstszą przyczyną powstawania chmur. w ciągu dnia powietrze ogrzane od silniej nagrzewających się zboczy unosi się ku górze. Sąsiedztwo lądu i obszaru wodnego (np. stanowiąc znaczącą ich składową. wytwarzają kontrast ciśnień – niskie nad lądem. 71 .). szybciej nagrzewający się ląd i dłużej pozostające jako wychłodzone masy wód. tworząc układ zwany bryzą morską (jeziorną. wysokie nad wodą. morza. etc. Z kolei w nocy zbocza silnie się ochładzają przez wypromieniowanie. W górach. Turbulencje towarzyszą niemal zawsze przepływowi laminarnemu powietrza w pionie i poziomie. W pierwszym przypadku. W odróżnieniu do poziomego. „chaotyczne”. W dzień. nazwane turbulencjami. W warunkach niżu i istnienia równowagi chwiejnej pojawia się zachmurzenie oraz w wielu przypadkach związane są z nim opady atmosferyczne. a w jego miejsce napływa chłodniejsze z dolin.

Cyrkulacja powietrza 72 .

Mechanizmy zmian parametrów fizycznych atmosfery są dość dobrze rozpoznane. Różne powierzchnie oddają ciepło w różnych ilościach i z różnym tempem. że dla uzyskania właściwej informacji o klimacie niezbędne są ciągi obejmujące co najmniej kilkanaście lat.IX. iż jest ona zależna od kąta padania promieni słonecznych. układy pogodowe ustalają nie tylko miejscowe uwarunkowania tych procesów. podobnie jak kilka innych fenomenów przyrodniczych. Wiemy także wiele na temat relacji pomiędzy atmosferą. lecz także te. zestawione w przedziale rocznym. w krótszym czy też dłuższym okresie przemożny wpływ mają procesy. Zawarte w definicji określenie przedziału czasu – chwili . Pierwsza wynika z praw irradiacji. niemożliwy ostatecznie do jednoznacznego opisu. Druga związana jest z oddawaniem ciepła przez podłoże do atmosfery. ANALIZA I PROGNOZA POGODY Uwagi wstępne Pogoda to stan zjawisk oraz parametrów atmosfery w danym miejscu i chwili. Ma on dwojaką przyczynę. które zachodzą w całej objętości atmosfery ziemskiej.USA określił obrazowo. . Ze względu na ciągłe przemieszczanie się powietrza. Tak się jednak składa. Zestawienia obejmujące kilka lat są już opisami klimatycznymi. Zasadniczo wszystkie charakterystyki zespołu zjawisk i wartości elementów meteorologicznych dla danego obszaru.ma dość subtelne znaczenie. U podstawy wszelkiej zmienności w atmosferze leży nierównomierny dopływ energii do poszczególnych jej obszarów. Na obraz sytuacji pogodowej. Zjawisko to. Na kuli ziemskiej istnieje więc zdecydowane zróżnicowanie dopływu energii do atmosfery w 2 Profesor Lorenz z MIT . która to wymiana kształtuje zasadniczo warunki cieplne tego środowiska. lecz ogromny splot zależności między zjawiskami. jak i niewielkie zakłócenie wywołujące splot pojedynczych. a podłożem oraz atmosferą a przestrzenią kosmiczną. Na poziome mechaniki płynów (atmosfera podlega tym prawom) większość spraw jest opisana formułami matematycznymi. drobnych z pozoru zdarzeń dających w efekcie końcowym znaczną zmianę pogody (słynny „efekt motyla”2). z tym. które występują w odległych obszarach. tłumaczy matematyczna teoria chaosu. którego machnięcie skrzydełkami nastąpiło w Arizonie może wywołać burze w Afryce. uznaje się za opis pogody. że motyl. czy nieporządek. iż o pogodzie decyduje zarówno wielkie centrum działania atmosfery jakim jest na przykład wyż syberyjski. W tym przypadku chaos nie oznacza brak przyczynowości. a przede wszystkim z tego.

Rys. lądowego i morskiego. układy niezrównoważone dążą do wyrównania. fronty atmosferyczne oraz układy baryczne. tak więc zróżnicowane potencjały energetyczne uruchamiają ciąg zjawisk kształtujących pogodę. zwłaszcza na poziomie zjawisk fizycznych. na tzw. która rozpościera się nad rozległym obszarem kształtującym jej właściwości. 29. jako elementy strukturalne atmosfery o szczególnych cechach. „obiekty meteorologiczne”. Owe 74 . Najważniejsze z nich to: masy powietrza. Podstawy kształtowania zjawisk i parametrów pogodowych Przystępując do analizy zjawisk kształtujących pogodę należy zwrócić uwagę głównie. Obszary źródłowe mas powietrza na półkuli północnej Termin „masa powietrza” oznacza fragment objętości troposfery. Ponieważ w przyrodzie. które wynika z istnienia istotnie skontrastowanych podłoży.Analiza i prognoza pogody układzie równoleżnikowym. kształtujących określone typy pogody w specyficzny sposób. jak również to.

pomiędzy Grenlandią a Szpicbergenem. polarnego (umiarkowanych szerokości geograficznych). klasyfikowane są jako kontynentalne (powstałe nad lądami) i morskie. Powietrze arktyczne. Powietrze polarne. przez Wyspy Brytyjskie. Powietrze polarne tworzy się nad obszarem północnego Atlantyku i dociera do centrum Europy od północy lub zachodu. gdy nasuwa się nad obszar o niższej temperaturze podłoża– chłodną w odwrotnej sytuacji. Z masami tymi związane są też podmuchy silnego wiatru. Napływają nad Polskę od północy i północnego wschodu. Zimą w pewnych układach z napływem tego powietrza może się wiązać ocieplenie (wtedy gdy wyprze ono kontynentalną masę arktyczną). Powietrze to w okresie zimowym przynosi często opady śniegu i potem ocieplenie. Biorąc pod uwagę pierwsze kryterium wyróżniamy masy powietrza arktycznego. Są to masy odpowiedzialne za głębokie ochłodzenia w okresie zimy oraz za późnowiosenne i wczesnojesienne przymrozki. W tym przypadku nazwa nie jest całkowicie adekwatna do obszaru. Przenika ono nad nasz region od strony północno – zachodniej. Przynosi ono znaczne ochłodzenie. w zależności od rodzaju podłoża. Masy te tworzą się na rozległych obszarach dwóch kontynentów. morskie (PPm). Ciepłą jest ona wtedy. Masa powietrza starego to taka masa. któremu towarzyszą opady atmosferyczne. która w znacznym stopniu utraciła cechy pierwotne. nad którym formują się określone odrębne charakterystyki atmosfery nazywa się obszarem źródłowym mas powietrza (rys. jest to masa najczęściej kształtująca warunki pogodowe w Polsce. Masy można klasyfikować w oparciu o kryterium geograficzne i termodynamiczne. Powietrze to 75 . Wraz z odmianą kontynentalną. Azji (Rosja) i Ameryki Północnej (Kanada). Dzieje się tak przede wszystkim w obszarach wyżów atmosferycznych. kontynentalne (PAk) spływa nad Polskę od północy z obszarów Arktyki.Analiza i prognoza pogody właściwości. warstwowego zachmurzenia. Proces ten w meteorologii nazywany jest transformacją. przesuwając się nad obszarem Morza Północnego i Skandynawii. Pierwsze trzy masy. nad którym się tworzy i jest używana tylko ze względów historycznych (inna nazwa to masy umiarkowanych szerokości geograficznych). Ochłodzenie to jest zwykle relatywnie głębsze latem niż zimą. W oparciu o kryterium termodynamiczne wyróżnia się masy ciepłe. dość jednorodne i odmienne od innych przyległych warstw. które sprzyjają pozostawaniu powietrza nad tym samym podłożem. Powietrze polarne. Charakterystyczną cechą pogody kształtowanej przez te masy jest pojawianie się mgieł i niskiego. 29). kontynentalne (PPk). Powietrze arktyczne. morskie (PAm) formuje się nad strefąi Morza Arktycznego. zwrotnikowego i równikowego. chłodne i stare. najczęściej przez Finlandię oraz Bałtyk. W porze letniej następuje natomiast ochłodzenie. Ta ostatnia klasyfikacja dotyczy masy w ruchu. nadane jej nad obszarem źródłowym i stopniowo nabiera cech nowego podłoża. pojawiają się w wyniku zalegania powietrza nad daną przestrzenią przez dłuższy czas. Region.

Tam gdzie się tworzy charakteryzuje się dużą jednorodnością cech fizycznych. W lecie wiąże się z nim lekkie ochłodzenie oraz pogoda sucha i słoneczna. gdzie zlokalizowany jest stacjonarny wyż. Powietrze to napływa z południowego zachodu i zachodu. Wyróżnia się więc front arktyczny położony na granicy pomiędzy strefą arktyczną. ciśnienia.Analiza i prognoza pogody charakteryzują się niską zawartością pary wodnej. podstawowe. W zimę masy te powodują znaczne ochłodzenie. Powietrze zwrotnikowe. czasem głębsze niż w przypadku powietrza arktycznego. stanowiący jedno z centrów atmosfery. a umownie zwaną polarną. Jest ono wilgotne i gorące. Powietrze tego rodzaju jest latem sprawcą pogody bardzo ciepłej. stopnia zachmurzenia. Powietrze zwrotnikowe. Na granicy pomiędzy dwoma masami tworzy się strefa przejściowa. Ze względu na długość i rozciągłość pionową wyróżnia się fronty główne. Ponieważ powietrze jest złym przewodnikiem ciepła. Azji Mniejszej i południowo-wschodniej Europie. W zimie następuje gwałtowne ocieplenie i szybkie topnienie śniegu. a także innych parametrów meteorologicznych. Powstają one nad obszarem oceanu i przemieszczają się w kierunku lądu. Masy te tworzą się nad obszarem źródłowym w północnej Afryce. Fronty główne obejmują znaczne obszary kuli ziemskiej. występując jako strefy przejściowe między obszarami źródłowymi mas powietrza. Dwie odmienne masy tworzą poziomą strefę przejściową gdyż płaszczyzna ich styku (powierzchnia frontalna) usytuowana jest pod małym kątem w stosunku do powierzchni podłoża. wilgotności. aż do Ameryki Środkowej i Północnej. morskie (PZm). zwłaszcza gdy tworzy się ono nad rozległymi wychłodzonymi obszarami pokrytymi warstwą śniegu. Kierunek napływu nad nasz obszar to południe i południowy wschód. W strefie nieciągłości frontowej obserwowane są duże zmiany kierunku i prędkości wiatru. poszczególne odcinki tych stref występują 76 . które pojawiają się w okolicach zachodnich wybrzeży Afryki. stacjonarne. Z kolei ta ostania od obszaru zwrotnikowego oddzielona jest frontem polarnym. Jeżeli masy te dodatkowo wzbogacone zostaną wilgocią znad Morza Śródziemnego to może dojść do wyjątkowo obfitych opadów nad terytorium Polski. Fronty te jednak nie tworzą regularnych i ciągłych linii. Formuje się w strefie środkowego Atlantyku. charakteryzująca się nieciągłością zmian podstawowych charakterystyk. wyjątkowo upalnej. a w ekstremalnych przypadkach. W takich warunkach dochodzi często do pojawiania się burz tropikalnych. Pojawiając się latem powoduje powstanie pogody burzowej. kontynentalne (PZk). Powietrze równikowe (PR). Te. Umowne miejsce przecięcia powierzchni frontowej przez płaszczyznę podłoża nosi nazwę linii frontu. Jako fronty główne. wtórne i górne. wywołującej zjawisko parności. Front zwrotnikowy oddziela obszar powietrza zwrotnikowego od równikowego. docierają wielokroć. zatem proces poziomego wyrównywania się temperatur pomiędzy różnymi masami jest powolny i dzięki temu mogą one istnieć jako odrębne obiekty meteorologiczne. najczęściej w sąsiedztwie Wysp Azorskich. Jest wilgotne i ciepłe. Nie dociera ono nad nasz obszar.

30. 32. 30). Ze względu na właściwości ruchu fronty dzieli się na cieple. Front okluzji o charakterze frontu chłodnego Strefa frontu ciepłego rozpościera się na przestrzeni 600 – 800 km. 33. Front okluzji o charakterze frontu ciepłego Rys. Fale pobudzające fragment frontu do ruchu zmieniają jego charakter na front ruchomy. Rys. z czego na obszar objęty opadami deszczu (śniegu) przypada 300-500 km (rys. Przekrój przez front chłodny Rys. Opady 77 . 31. chłodne i fronty okluzji. Przekrój przez front ciepły Rys.Analiza i prognoza pogody przejściowo.

co jest szczególnie wyraźne podczas miesięcy letnich. Tworzą się wtedy chmury Nimbostratus dające opady burzowe. pod powietrze ciepłe. Zachmurzenie frontu okluzji ma początkowo charakter zachmurzenia obu połączonych frontów. to po połączeniu się tych dwóch frontów powstaje front zokludowany typu frontu ciepłego (rys. wciska się w postaci klina. lecz w wyniku wypychania powietrza ciepłego ku górze. Przed połączeniem frontów dwa odcinki frontowe zamykają stopniowo obszar powietrza cieplejszego i w końcu powodują wyparcie jego ku górze. Szerokość strefy jest więc węższa. w wyniku parowania i spadku ciśnienia tworzą się rozległe połacie mgły frontowej (zwłaszcza zimą). zgodnie z układem płaszczyzny frontowej. Pionowy ruch powietrza wywołuje znane skutki związane z adiabatycznym ochłodzeniem. w związku ze zmianą zachmurzenia zanikają. Chmury Nimbostratus i Altostratus w takich sytuacjach nie występują. a po przejściu okluzji wyraźnie wzrastająca. W tym jednak przypadku czołowa część frontu objawia się napływem chmur kłębiastych. lecz później. Podobnie jak w przypadku frontu chłodnego wiatr nasila się i skręca w prawo. Front okluzji jest frontem złożonym. 32). Tendencja baryczna najpierw jest spadkowa. które dzięki temu wynoszone jest intensywnie do góry. w dolnych partiach troposfery zachmurzenie zanika lub pozostaje w postaci zachmurzenia piętra środkowego i górnego. Zatem po gwałtowniejszych opadach przelotnych pojawiają się opady ciągłe o mniejszym natężeniu. szybciej przemieszczającego się. 33). Powietrze chłodne. zatem opady z nim związane mogą trwać od 7 do 15 godzin. W sytuacji gdy front chłodny przemieszcza się szybko (front chłodny II rodzaju). dogania po pewnym czasie fragment będący frontem ciepłym. W przypadku frontu chłodnego I rodzaju. powodująca przemieszczanie się powietrza cieplejszego (front ciepły) na północ i chłodniejszego (front chłodny) na południe. 31). Zatem są to opady najczęściej ciągłe. Dopiero za nimi pojawiają się chmury wyższych pięter. W klinie powietrza chłodnego. gdy powietrze chłodne przemieszcza się dość wolno. Prędkość przemieszczania się tego frontu osiąga około 50 km/godz. Powstaje on wtedy gdy na odcinku frontu stacjonarnego pojawia się fala. przed przejściem frontu. W odwrotnej sytuacji powstaje okluzja typu frontu chłodnego (rys. Opady związane z frontem chłodnym zależą od rozwoju sytuacji frontowej. tworzą się chmury będące niemal lustrzanym odbiciem sytuacji charakterystycznej dla frontu ciepłego. jako cięższe. Opady frontu zokludowanego bywają na początku ciągłe. Odcinek frontu chłodnego.Analiza i prognoza pogody frontu ciepłego związane są z rozległą warstwą chmur Nimbostratus lub czasem Altostratus. Wiatr podczas przejścia tego frontu skręca w prawo i zwiększa prędkość. Front chłodny występuje w sytuacji gdy powietrze chłodne wypiera ciepłe znad danego obszaru (rys. Jeżeli powietrze chłodne odcinka frontu chłodnego jest chłodniejsze od powierza chłodnego na czele doganianego odcinka ciepłego. Front ciepły przemieszcza się z prędkością 20 – 40 km/h. przeciętnie 25 km/h. 78 . to powstawanie chmur kłębiastych jest intensywniejsze.

Powstawanie niżu związane jest z tworzeniem się frontu okluzji. iż kształtuje się przestrzenny rozkład ciśnień z charakterystycznym centrum o najniższej wartości. Niże są charakterystycznym elementem pogodowym obszarów pozazwrotnikowych. Sezonowo. W ciepłej porze roku zaleganie wyżów nad danym obszarem gwarantuje pogodę upalną. W wyżu.Analiza i prognoza pogody Charakterystyczna budowa układów barycznych była omówiona w rozdziale dotyczącym ciśnienia atmosferycznego. szczególnie ustalającą się na zachodnim skraju wyżu. Generalizując należy podkreślić. Stałość tych układów nie wyklucza jednak odstępstw od niej w niektórych latach. Przypuszcza się. Pogodotwórcza funkcja niżu barycznego związana jest zarówno z charakterystycznymi elementami pogodowymi frontu okluzji. W tym miejscu należy podkreślić. w okresie zimy. Z kolei w centrum. panują niskie temperatury spowodowane dużym bezruchem powietrza w tej strefie. że ich powstanie wiąże się z silnym ogrzaniem powietrza na obszarze pomiędzy istniejącymi układami niżowymi. wędrując jeden za drugim nad obszarem Europy. W wyższych warstwach występuje zjawisko opadania powietrza. Z tego powodu ludzie starali się przewidywać układy pogodowe od najdawniejszych czasów. Formowanie się wyżów jest mniej poznane. Na pogodę w Polsce oddziaływają stałe układy wyżu azorskiego i niżu islandzkiego. iż z niżem związana jest zwykle pogoda o dużym zachmurzeniu i opadach mniej intensywnych lecz ciągłych. ośrodkiem aktywności atmosfery jest niż śródziemnomorski i wyż syberyjski. iż ich rola jako czynników pogodotwórczych jest bardzo istotna. jak i z ogólną cyrkulacją atmosfery wywołaną powstaniem tego układu. powstają najczęściej na odcinkach stacjonarnego frontu polarnego i przesuwają się z północnego zachodu na południowy wschód. przy powierzchni ziemi. latem zaś niż południowoatlantycki i wyż północnoamerykański. iż w wyżu zachmurzenie zanika. w okresie zimy. które pozwalały na coraz precyzyjniejsze oszacowanie możliwości rozwoju sytuacji w 79 . ruch powietrza odbywa się po skośnej prawoskrętnej. To ostatnie zjawisko sprawia. by ostatecznie zaniknąć w strefie południowo wschodnich obszarów Rosji i byłych republik ZSRR oraz Azji Mniejszej. Wznoszenie się powierza ciepłego w finalnym stadium okluzji ku górze sprawia. Z układem wyżowym związana jest zwykle stabilna. Są to wspomniane wcześniej centra działania atmosfery. zwłaszcza na wschodnim i północnym skraju niżu. słoneczna pogoda w dłuższym okresie czasu. Na mapach klimatycznych niektóre układy baryczne charakteryzują się dość dużą roczną bądź sezonową stałością ulokowania. Prognozowanie pogody Przewidywanie stanów pogodowych jest jednym z głównych celów poznania atmosfery jak i najważniejszym pożytkiem płynącym z tej działalności. Często pojawiają się one seriami. Przez stulecia praktyka i nauka wypracowały metody przewidywań.

gdy do tych zadań włączono nie tylko doskonałe instrumentarium pomiarowe. które można podzielić na trzy grupy: metody analizy map synoptycznych. Prawidłowo wykonana analiza jest podstawą dobrej prognozy. Synoptyka operuje metodami prognostycznymi. szeroko widzący). Szczególny postęp zaznaczył się w okresie rewolucji naukowo-technicznej. – obejmujący okiem. ale także komputery o wysokich możliwościach przetwarzania informacji. Przykład mapy synoptycznej Dział meteorologii zajmujący się zagadnieniami przewidywania pogody nazywa się synoptyką (synopticos grec. Głównym warunkiem powodzenia analizy jest 80 . metody numryczne oraz metody wykorzystujące tzw.Analiza i prognoza pogody atmosferze w przyszłości. prognostyki. Analiza sytuacji meteorologicznej to zadanie. wykonywane w centrach prognozowania pogody. 34. Rys. polegające na ocenie stanu i rozwoju poszczególnych obiektów i procesów meteorologicznych.

Dynamika tych obiektów decyduje o powstawaniu różnych. Najbardziej dynamicznymi obiektami meteorologicznymi są fronty atmosferyczne. dostatecznej liczby obserwacji i pomiarów charakterystyki atmosfery pochodzących z możliwie największego obszaru. czego przyczyną są przemieszczające się kolejne fragmenty frontów dążących do okluzji. a także ciśnienia. Z tego rozkładu doświadczony synoptyk może pewnie wywnioskować o przebiegu strefy i linii frontowej. kreśląc izobary (co 5 hPa). W niżu charakter pogody jest wyraźnie zmienny. uzyskamy prawdopodobny kierunek przemieszczania się niżu. Mapa synoptyczna. Te same obiekty w różnych porach mogą powodować odmienne stany. widzialności. Obecnie. Najtrudniejszą operacją w tym zakresie jest wyznaczenie linii frontów. Typy pogody bywają charakterystyczne dla poszczególnych pór roku. etc. kierunku oraz prędkości wiatru. może stanowić podstawę do snucia przypuszczeń w zakresie przyszłych zmian pogody. Gdy opuszczone miejsce przez powietrze ciepłe zacznie zajmować chłodne to stopniowo niż ulegnie wypełnieniu. Łącząc punkty będące środkami obszarów o przeciwnych tendencjach barycznych. stanów atmosfery zwanych typami pogody. W modelu tym zawarte są informacje dotyczące temperatury. Dla dokładniejszej analizy koniecznym jest jednak posiłkowanie się serią map z pewnego przedziału czasowego. Dane ze stacji zestawia się graficznie i liczbowo w postaci tzw. z których wynika rozkład powłoki chmur. choć w wielu przypadkach bardzo zbliżonych. a to z kolei od kontrastu temperatur znajdujących się po obu stronach frontów. Z kolei prędkość ruchu pozostaje w ścisłej zależności od amplitudy tendencji barycznych. rodzaju i stopnia zachmurzenia. fronty. Zanik niżu można przewidzieć po powstaniu okluzji i wypychaniu ciepłego powietrza ku górze. jak to już wyjaśniono w pierwszym rozdziale. Ich przemieszczanie się może być związane z ogólną cyrkulacją lub ruchem powietrza w niżu. północną część Atlantyku i Arktykę po Szpitzbergen oraz północne obszary Afryki.Analiza i prognoza pogody posiadanie. modelu. Korzystając z map dokonuje się analizy sytuacji i określa przyszłe zmiany na podstawie prawidłowości rozwoju pogody. Fluktuacja pogody wynika z powstawania. tendencji barycznej. Przemieszczanie się niżu zależy od jego głębi. z którym dany front jest związany. ułatwieniem w wykonaniu tego zadania są zdjęcia satelitarne. charakterystyczne 81 . Na podstawie modeli stacji synoptyk dokonuje interpolacji danych w przestrzeni. obszary z mgłami i burzami. Wraz z frontami przemieszcza się również sam niż. Pozyskane dane służą do opracowywania map synoptycznych. Wtedy przewidywane zmiany mogą być konfrontowane na tle udokumentowanego rozwoju sytuacji. strefy opadów wraz z oznaczeniem ich rodzaju. Kierunek ruchu tego układu wyznacza kierunek spadku ciśnienia przed frontem ciepłym i wzrost ciśnienia za frontem chłodnym. rozwoju i przemieszczania się obiektów atmosferycznych. Przykładowe. pokazując sytuację w atmosferze w określonym czasie i przestrzeni. Mapa dla prognoz obszaru Polski musi obejmować cały kontynent.

która parując zwiększa możliwości późniejszych opadów. Sprzyjają temu ruchy powietrza wobec przeszkód. że chociaż o przebiegu pogody decydują w największym stopniu procesy wielkoskalowe. zwłaszcza rozległe. w ich pobliżu oraz na lądzie. to jednak czynniki lokalne mogą wpływać znacząco na modyfikację pogody powstałą w wyniku oddziaływania mas powietrza. przesuwają się wolniej w kierunku ujemnej tendencji ciśnienia bądź pozostają w bezruchu. Całkiem odmienne warunki pogodowe panują zwykle na pełnym morzu (oceanie). łagodzą amplitudy temperatur. Obserwowana tu zmiana ruchu poziomego na pionowy. Synoptyk musi zawsze pamiętać. Najsilniej w mezoskali działa orografia. Pod wpływem wyżu. metody te polegają na przetwarzaniu danych zestawionych w układzie siatki kwadratowej lub sześciennej (patrz rysunek 36).Analiza i prognoza pogody sytuacje pogodowe. układów barycznych czy frontów. Duże jest także lokalne oddziaływanie powierzchni okrytych roślinnością wysoką. zamgleń. Z grubsza rzecz biorąc. Wyże powstają inaczej niż niże. Powstając nad dużymi obszarami wychładzającymi rozciągają się pionowo aż do górnych warstw troposfery. kształtuje się pogoda słoneczna i ciepła. Rys. iż rozległy. Obecnie coraz częściej bywają wykorzystywane w prognozowaniu metody numeryczne. na końcu rozdziału. Przestrzenie wodne. natomiast wyże zimą sprzyjają pogodzie słonecznej lecz mroźnej. Schemat podziału atmosfery dla prognoz numerycznych. Pogoda w górach wykazuje szczególną dynamikę zmienności. lokalnej cyrkulacji wietrznej. w okresie letnim. sprzyja powstawaniu chmur. związane z przemieszczaniem się frontów atmosferycznych zestawiono w tabeli 7. 82 . Obszary leśne dłużej gromadzą wodę. głęboki wyż będzie kształtował pogodę przez wiele dni a nawet tygodni. 35. Synoptyk zazwyczaj przyjmuje. które stanowią łańcuchy czy zbocza górskie. sprzyjają intensywniejszemu parowaniu. zarówno w czasie jak i przestrzeni.

wilgotność.Analiza i prognoza pogody Każdy punkt oczka takich siatek będący ściśle określonym miejscem w atmosferze. Teoria ta nie dowodzi. Ze względu na zakres wykorzystania prognoz można je podzielić na ogólne i specjalistyczne. wiele prognoz nie sprawdzi się punktowo. Ogólne mają charakter uniwersalny i mogą być wykorzystywane przez wszystkich odbiorców. reprezentowany jest przez wartość podstawowych parametrów fizycznych atmosfery (temperatura. nawet te mające charakter lokalny. To odważne stwierdzenie pada w sytuacji gdy synoptyk współczesny dysponuje tak rozbudowanym warsztatem pomocniczym do stawiania prognoz. Najlepsze efekty takiego prognozowania związane są z gęstymi siatkami opisującymi stan atmosfery i z wykorzystaniem funkcji zależności wzajemnych pomiędzy parametrami hydrotermicznymi gazów. Chodzi mianowicie o prognozy matematyczno – statystyczne. iż o 83 . między innymi dzięki nowoczesnemu wyposażeniu udało się dowieść. niż tam gdzie pogoda zmienia się często (np. Im dłuży dystans czasowy tym wskaźnik ten maleje. Ponadto trzeba wywarzyć odpowiedniość prognozy w stosunku do każdego elementu oddzielnie. jedynie stwierdza. Sprawdzalność prognoz krótkoterminowych osiąga pułap 85-90%. Przykładowo. Przetwarzanie odbywa się przy uwzględnieniu formuł opisujących zachowanie się danych wartości podlegających wpływowi najbliższych punktów. w obszarze ścierania się wpływów cyrkulacji wschodniej i zachodniej – czyli w Europie środkowej). Ze względu na obszar objęty prognozowaniem wyróżniamy prognozy lokalne i wielkoobszarowe. Z drugiej jednak strony praca służb na obszarach o większej stabilności warunków pogodowych jest o wiele łatwiejsza. w konkretnym miejscu. transporcie (prognozy bardzo krótkie). długoterminowe (1 miesiąc). Najważniejszą cechą dobrej prognozy jest jej wysoka sprawdzalność. Oceniając subiektywnie prognozę stosuje się zwykle szereg uproszczeń i popełnia błędy. krótkoterminowe (od 1 do 3 dni). Na razie jednak. średnioterminowe (4-10 dni). rolnictwie. z pozycji każdego odbiorcy. etc). prognozy można podzielić na kilka kategorii. Prognozy te powstają na podstawie analizy statystycznej zjawisk zapisanych w przeszłości i wyznaczeniu na tej podstawie trendów zmian. Można ją oceniać subiektywnie. ciśnienie. W oparciu o czynnik czasowy wyróżnia się prognozy na bardzo krótki okres (12 godzin). Dzięki metodom statystycznym ocena poprawności prognoz jest prowadzona na bieżąco i stanowi ona stały element samooceny każdej stacji synoptycznej. iż zjawiska w atmosferze mają charakter chaotyczny (wspomniana wyżej teoria chaosu). Stosując różne kryteria podziału. braku związku między zjawiskami. Prognozy specjalistyczne są dedykowane do szczególnego wykorzystania w przemyśle. że prognozy na okres dłuższy niż 10 dni są tylko zgadywaniem. stosując odpowiednie metody statystyczne. jak by się wydawało. Dziś synoptycy stwierdzają jednoznacznie. Ogólnie rzecz biorąc poziom sprawdzalności prognoz świadczy o sprawności służb meteorologicznych. Metodę przetwarzania numerycznego stosuje się też i odmiennie. jak i obiektywnie.

Wprawdzie ich sprawdzalność jest mała i mają zdecydowanie ograniczony horyzont czasowy. N Gdy pojawiają się wyraziste dobowe wahania temperatury. iż jeszcze długo nie będzie możliwe ich precyzyjne przewidywanie. czy wreszcie symptomy występujące w świecie roślinnym i zwierzęcym. Prognozy oparte na tych obserwacjach stanowią najwcześniejszy historycznie sposób przewidywania pogody. że: N Obniżenie się ciśnienia o 2-4 hPa w ciągu 3 godzin oznacza pojawienie się czołowej części niżu barycznego. tak że czas przetwarzania wydłuża się zamiast skracać. Paradoksalnie. rozwój chmur. w tym optycznych. a szybkość wiatru wzrasta w dzień. około południa. Oprócz nich praktyczne znaczenie mają też tzw. N Gdy noc jest bezwietrzna. takich jak: barwa tarczy wschodzącego lub zachodzącego słońca. zaczną rozwijać się chmury kłębiaste i trwać to będzie aż do popołudnia. N Gdy prędkość wiatru pozostaje dość znaczna. nawet z pomocą superszybkich komputerów. Nawet doświadczony synoptyk nie pominie wyrazistego prognostyku w celu uwiarygodnienia swoich przewidywań. N Gdy po bezchmurnym poranku. Zła pogoda będzie trwać: N Gdy stosunkowo niskie ciśnienie atmosferyczne nie zmienia się lub powoli spada. żadna z oznak miejscowych nie może trafnie wskazywać na jej poprawę) W szczegółach można domniemywać. to jednak nie można ich lekceważyć. wyprzedzają znacznie postęp techniki komputerowej (a wydaje się że dokonuje się on w zawrotnym tempie). prognostyki czyli dane niemierzalne obserwacje wizualne zjawisk atmosferycznych. 84 . a zanikać wieczorem. w połączeniu ze współczesną wiedzą meteorologiczną pozwalają uznać za pomocne w przewidywaniu pogody następujące grupy zjawisk: Dobra pogoda utrzyma się: N Gdy wysokie ciśnienie atmosferyczne powoli i systematycznie stale rośnie (jeżeli po ustaleniu się korzystnej pogody wzrost ten ustaje.Analiza i prognoza pogody przebiegu zjawisk w atmosferze decyduje tak skomplikowany splot powiązań. w połączeniu z coraz bardziej skomplikowanymi formułami zależności. to można domniemywać o krótkotrwałości takiego układu pogodowego). N Gdy niebo pokryte jest chmurami warstwowymi lub warstwowodeszczowymi. Dotychczas omówione metody wymagają danych mierzalnych. Wiekowe obserwacje. (Przy dłuższym utrzymywaniu się złej pogody. zwiększające się zasoby informacji do przetwarzania. N Tendencja baryczna wskazująca na wzrost ciśnienia o więcej niż 4 hPa w ciągu trzech godzin oznacza rychłe przejście frontu chłodnego N Początek zaniku ciągłych opadów deszczu sygnalizuje wyraźny wzrost prędkości wiatru.

Równowagę stałą lub obojętną sygnalizuje dym słabo wznoszący się ku górze. Wyższy niż przeciętny wzrost temperatury w porze wieczornej i nocnej oznacza pogorszenie się pogody. to jest to oznaka nadciągania niżu. Biało-mleczna barwa nieba w ciągu dnia to oznaka nadejścia opadów. Jeżeli nocne obserwacje wskazują na silne migotanie gwiazd.Analiza i prognoza pogody N N N N N N N N N N N N N N N N N N Wzrostowa tendencja baryczna po pogodzie deszczowej z silnym wiatrem oznacza nadciąganie wyżu i poprawę pogody Gdy wieczorem prędkość wiatru wyraźnie się wzmaga oznacza to prawdopodobieństwo pogorszenia pogody Nadejście frontu ciepłego sygnalizuje zwykle wzrost temperatury powietrza zimą i nieznaczny spadek latem. wskazuje utrzymanie się pogody wyżowej. Poprawę pogody wskazuje pogarszająca się słyszalność dźwięku. Istnienie równowagi chwiejnej oraz wskazówką na utrzymanie się pięknej wyżowej pogody jest dym unoszący się pionowo ku górze. których światło jest czerwonawe lub niebieskawe. a w lecie oznacza to piękną. zPogorszenie się pogody i opady burzowe można przewidywać gdy pojawia się bardzo dobra słyszalność dźwięków. Czerwieniejące niebo tuż nad horyzontem podczas wschodu Słońca wskazuje na nadejście opadów i porywistego wiatru. Pojawienie się chmur pierzastych. Pomarańczowe niebo nad horyzontem podczas zachodu Słońca to prawdopodobieństwo pogorszenie się pogody. Złotawa barwa nieba nad horyzontem po zachodzie Słońca jest symptomem poprawy lub utrzymania się dobrej pogody. co może jednocześnie wskazywać na wzrost prędkości wiatru i pogorszenie się pogody. Chmury Altocumulus pojawiające się za Stratocumulusami wskazują na zbliżanie się frontu chłodnego. stopniowo gęstniejących jest symptomem pogorszenia się pogody na skutek nadciągania frontu ciepłego. 85 . Szybkie obniżanie się temperatury podczas złej pogody oznacza przejście frontu chłodnego Wskaźnikiem zanikania mgły jest wzrost ciśnienia atmosferycznego. zaś zimą silne mrozy. słoneczną pogodę. Pojawienie się "otoczki" wokół Księżyca.

7.Cs. śnieg) czasami mogą występować deszcze lub burze Podczas przechodzenia frontu ciepłego chłodnego spadek ustaje szybko wzrasta skręca zgodnie z ruchem nagle skręca zgodnie z ruchem wskazówek zegara czasami. bardzo zmienna w strefie deszczu chmury St lub Sc chmury Ac.często mgły umiarkowana.występują często wzmaga się szkwały wzrasta stopniowo gwałtownie spada występują Ns oraz St Cb z chmurami "złej pogody" nisko nad powierzchnią słaba .Ns. możliwe mgły bardzo dobra z wyjątkiem strefy opadów silne zachmurzenie. Zmiany elementów meteorologicznych podczas przemieszczania się frontów. Elementy meteorologiczne CIŚNIENIE WIATR TEMPERATURA ZACHMURZENIE WIDZIALNOŚĆ POGODA Przed frontem chłodnym ciepłym równomiernie spada spada wzmaga się i czasami skręca wzmaga się i lekko skręca kierunku przeciwnym do ruchu wskazówek w kierunku przeciwnym do zegara ruchu wskazówek zegara spada w strefie nie zmienia się lub nieco wzrasta występowania deszczu Pojawiają się stopniowo chmury Ac lub As oraz Cb chmury: Ci. As lub Cu i Cb zazwyczaj zła. szybko poprawiająca się opad ustaje często silny deszcz. opady gradu i burze Po przejściu frontu ciepłego chłodnego zmienia się nieznacznie wzrasta stopniowo kierunek nie zmienia się po przejściu szkwału wiatr lekko skręca w kierunku przeciwnym do ruchu wskazówek zegara wzrasta wyraźnie stopniowo spada. wskazówek zegara .Analiza i prognoza pogody Tab.St.dobra zwykle zła opad ciągły (deszcz.As. silne przelotne opady .typ pogody występuje mżawka lub słaby zmiennej deszcz CIŚNIENIE WIATR TEMPERATURA ZACHMURZENIE WIDZIALNOŚĆ POGODA CIŚNIENIE WIATR TEMPERATURA ZACHMURZENIE WIDZIALNOŚĆ POGODA 86 . poza strefą deszczów .

Prognozy pogodowe pozwalają dostosować bieżącą aktywność człowieka do istniejącej sytuacji.X. pojawiających się często dość nagle. jest długookresową charakterystyką stanów atmosfery. Prognozowanie klimatu. Rys. co wydaje się być paradoksem. ustaloną na podstawie wieloletnich ciągów obserwacyjnych. Schemat systemu klimatycznego Podobnie jak prognoza pogody tak i informacja o właściwościach klimatu na danym obszarze ma duże znaczenie praktyczne. 36. Charakterystyka taka stanowi informację o przeciętnych zjawiskach pogodowych typowych i anormalnych na danym obszarze. w odróżnieniu od pogody. a w przypadkach skrajnych zabezpieczyć ludzi przed skutkami zjawisk katastroficznych. jest znacznie łatwiejsze niż . KLIMAT Uwagi ogólne Klimat. Z kolei znajomość warunków klimatycznych daje możliwość zorientowania się w zakresie stopnia ryzyka dla określonych zadań i jest przydatna do planowania i wyznaczania strategii działań gospodarczych na danym obszarze.

iż łatwiej przewidzieć. wahania roczne stałej 88 . który posiada określony kierunek – klimat wykazuje czytelną tendencję ewolucji. że w następnym dniu nie będzie padać. astrofizyczne. że średnio co 11 lat zmienia się regularnie ilość plam na Słońcu. Zmiana aktywności wpływa wyraźnie na wartość napromieniowania na górnej granicy atmosfery. Orbita Ziemi wokół Słońca. czyli stałą słoneczną. iż wszelkie odchylenia mieszczą się w pewnych granicach i klimat zachowuje stan równowagi dynamicznej. niż to.Klimat pogody. Klimat naszej planety jako całość jest systemem kształtowanym przez różnorodne sfery i zjawiska (rys. Oddziaływania naturalne pomiędzy sferami systemu dzielą się na wewnętrzne i zewnętrzne. W pierwszym z nich zjawiska pogodowe krótkokresowe. przy bardzo małym mimośrodzie. astronomiczne. że w grudniu podczas najbliższych 20 lat nie pojawią się upały w naszej strefie klimatycznej. natomiast zmiany wywołane tymi czynnikami nie wpływają na układ. 36). Obrazowo można stwierdzić tak. lód morski. to znaczy efekt ich wpływu odczuwa się w krótszym czasie. Czynniki naturalne wewnętrzne działają raczej krótkookresowo. zmienia swój kształt w cyklu 90 tysięcy lat. antropogenicznych. Najważniejszym czynnikiem zewnętrznym systemu klimatycznego jest promieniowanie słoneczne. hydrosfera. chociaż ostatnio coraz wyraźniej zaznacza się wpływ czynników sztucznych. litosfera. W pierwszej grupie znajdą się te. etc. Klimatem bowiem sterują procesy wielkoskalowe o mniejszej dynamice. zwłaszcza gdy bierze się pod uwagę długie okresy czasu. Z drugiej jednak strony zmiany wywołane ich działaniem łatwiej też ustępują. Aktualnie. Stwierdzono. Mają one w większości charakter naturalny. biosfera i inne. Poza cyklicznością krótkoterminową Słońce wyraziście pulsuje energetycznie w okresach stuletnich. W systemie tym centralne miejsce zajmuje oczywiście atmosfera. Aktywność Słońca decyduje o ilości energii wysyłanej w przestrzeń kosmiczną i docierającej między innymi do naszej planety. aczkolwiek chaotyczne przebiegają tak. a współdziałają z nią przestrzeń kosmiczna. organizmy żyjące w oceanach i na lądach. geofizyczne oraz sejsmologiczne. który je wywołał. Do grupy tej zaliczymy zjawiska: tektoniczne. Przejrzyste zmiany są łatwe do przewidzenia. które nie wykazują sprzężeń zwrotnych z nim. W ten sposób oddzialywuja na klimat: lodowce. W dłuższych okresach czasu możliwe są zasadniczo dwa scenariusze zdarzeń. które związane są bezpośrednio z samym systemem. W takim też rytmie zmienia się sezonowa wartość stałej słonecznej. Czynniki zewnętrzne mają w wielu przypadkach wpływ długookresowy (cykl zmian realizuje się w okresach od dziesięcioleci do milionów lat). chaos codzienności układa się w ciąg zdarzeń. które sygnalizują zjawisko zmiany potencjału energetycznego. Do drugiej grupy zaliczymy czynniki pochodzące spoza systemu oraz wszystkie inne wewnątrzsystemowe. Uwarunkowania zewnętrzne wywierają zaburzający wpływ na procesy wymiany energii i materii w atmosferze. lądowa i morska część powierzchni Ziemi. W drugim. jak obliczyli astronomowie.

Również prędkość kątowa obrotu Ziemi wokół osi zmienia się. To z kolei ustala poziom wód oceanicznych i wpływa na przebieg naturalnych prądów morskich o znaczeniu pogodotwórczym. Zewnętrzne czynniki klimatyczne działają z wielką siłą. Przegrupowanie mas lądów i mórz zmieniało klimat w skali czasowej od milionów do miliarda lat. W miarę gdy ona rośnie.5%. Nie występowały czapy lodowe na biegunach.6o w przedziale czasowym około 40 tysięcy lat. zapanował klimat różniący się znacznie od współczesnego – przede wszystkim atmosfera była mniej zróżnicowana termicznie. które mogą bardzo długo pozostawać w powietrzu. Maksymalny zasięg zlodowaceń wahał się od 56o do 40o szerokości geograficznej północnej. do atmosfery dostaje się olbrzymia ilość gazów i pyłów. powiązana ze zmianą położenia biegunów. Po tym ciepłym okresie następowało stopniowe ochłodzenie. Efektów tych zmian w przeszłości nie dokumentują żadne pomiary bezpośrednie.n. Tak zwany „mały glacjał” objawił się w latach 1430 – 1850. a w latach 1000-1200 temperatura wzrosła na tyle. Przyśpieszenie następuje gdy znaczne masy wody zostaną przesunięte ku biegunom (efekt obiegu).Klimat wynoszą około 3. znów się ochłodziło. archeologicznych. iż zaczęto ten okres nazywać ciepłym średniowieczem. okresy glacjalne przerywane były interglacjałami.e. Największe zmiany klimatu dokonują się jednak pod wpływem przemieszczeń płyt tektonicznych. skutecznie pochłaniając znaczną część promieniowania słonecznego i powodując ochłodzenie klimatu. Temperatury obszarów równikowych były podobne do aktualnych. natomiast w wyższych szerokościach geograficznych było znacznie cieplej. Każdy przyrost prędkości kątowej wpływa zakłócająco na cyrkulację południkową. pogłębiających się wraz ze wzrostem szerokości geograficznej. tak że wywoływane przez nie procesy mają charakter drastyczny i powodują totalną zmianę warunków siedliskowych. Po uformowaniu się skorupy na kształt dzisiejszy. W przeszłości na naszej planecie panowały całkiem odmienne warunki klimatyczne. czy wreszcie historycznych. Już w czasach historycznych 900-300 lat p. Również nachylenie osi obrotu Ziemi w stosunku do płaszczyzny ekliptyki zmienia się w zakresie do 2. W warunkach maksymalnego mimośrodu różnica ta wzrasta do 30%. Także w naszym 89 . co jest spowodowane przemieszczeniami mas powierzchniowych w układzie równoleżnikowym. lat przed naszą erą nastąpiło wielkie optimum postglacjalne. Pewne znaczenie klimatyczne ma także nutacja osi obrotu Ziemi. z wyraźną zwyżką temperatur. Przyśpieszenia i opóźnienia zmieniają się w przedziale czasowym 60-70 lat. W czwartorzędzie doszło do zlodowaceń. Epoka lodowcowa zakończyła się ostatecznie 10 tysięcy lat temu. Opóźnianie ma miejsce w odwrotnej sytuacji. W okresie 5 – 3 tys. Można jedynie je odtworzyć na podstawie dowodów pośrednich pochodzących ze źródeł paleologicznych. Każde zwiększenie tego kąta prowadzi nieuchronnie do silniejszego występowania sezonowych różnic pogodowych. zwiększając ruch równoleżnikowy mas i odwrotnie. Należy także wspomnieć o aktywności wulkanicznej skorupy ziemskiej.

Aktualnie jesteśmy w okresie wykazującym dość wyraźny wzrost temperatur. łanów roślin. Można też charakteryzować klimat dla wydzielonych przestrzeni kuli ziemskiej. leżąc w strefie umiarkowanej. od zachodu i od wschodu. wzajemne relacje pomiędzy przestrzenią morską i lądową. Mikroklimat to specyficzny układ warunków dotyczący najmniejszych powierzchni. Zwłaszcza pasma Alp i Karpat. gdzie większość łańcuchów górskich rozciąga się równoleżnikowo. Powietrze to dociera do nas w postaci powietrza morskiego (46% dni w roku znajdujemy się pod wpływem 90 . dużych obszarów leśnych czy też powierzchni jezior z przyległymi terenami lądowymi. Rzadziej zatem mamy do czynienia z powietrzem pochodzącym z południa. wybrany fragment jego powierzchni może wykazywać spowolnione tempo zmian lub nawet odwrotny kierunek ich realizacji. Specyfika regionalna w zakresie czynników systemu nadaje strefom kuli ziemskiej odrębny charakter klimatyczny.fragmenty dużych kontynentów. etc. Do tego dochodzi ukształtowanie terenu na tym obszarze. Autonomia obszarowa klimatu jest oczywiście ograniczona ramami wyznaczonymi przez globalny system klimatyczny. Do głównych czynników tego rodzaju należą: położenie obszaru w strefie określonej szerokości geograficznej. fronty. wysokość nad poziomem morza. że najbardziej sprzyjające warunki do penetracji tej przestrzeni maja obiekty atmosferyczne (masy. zwana jest przejściowością. których było zawsze więcej w miarę jak klimat się ocieplał. System klimatyczny można rozpatrywać całościowo w skali planety i tak on rzeczywiście funkcjonuje. Klimat Polski Nad obszarem naszego kraju następuje stałe przenikanie właściwości klimatów morskiego i kontynentalnego. Niezależnie od tego co się dzieje na całej planecie.Klimat stuleciu notowano przeplatające się okresy ociepleń i ochłodzeń. Skala makro obejmuje największe obszary . wynika z bezpośredniego sąsiedztwa z akwenem Bałtyku oraz oddziaływania olbrzymich obszarów źródłowych mas powietrza kontynentalnego. układy baryczne). przykładowo partii stoku. a skala możliwych odstępstw zależy od skali odmienności czynników tworzących system. Polska. Wraz ze zmianą czynników termicznych zmieniały się także inne parametry pogodowe. regiony. Cecha ta. mezo i mikroskali. podążające ku nam z dwóch kierunków. zaś zdecydowanie chłodniejsze trzydziestolecie od lat pięćdziesiątych do schyłku siedemdziesiątych. W zależności od wielkości obszarowej odmienności klimatycznej można mówić o zjawiskach klimatycznych w makro. pokrycie terenu roślinnością. etc. większych lub mniejszych. w tym głównie opady. W mezoskali rysują się odmienności dotyczące np. Specyfika klimatyczna obszaru wyodrębnia się w zależności od lokalnych uwarunkowań. usytuowane od południa. sprawiają. jest wystawiana głównie na działanie mas powietrza polarnego. Ciepłe były początki wieku. terenów zurbanizowanych. kraje. konfiguracja terenu.

iż poza bardzo ogólnymi stwierdzeniami dotyczącymi całości terytorium. Występowanie ekstremów termicznych nie zawsze pokrywa się z rozkładem temperatur średnich dużych obszarów. Na wartość temperatur rocznych wpływa także wysokość nad poziomem morza i odległość od Bałtyku. W styczniu. do – 4. Cechy klimatu kontynentalnego słabną w kierunku południowo – zachodnim. Należy do nich położenie obszaru względem poziomu morza. gdzie notuje się przeciętnie 18-19oC. Tak więc cyrkulacja oceaniczna.5oC). na których dominują tendencje kontynentalne. iż pogoda w naszym kraju wykazuje duże zróżnicowanie z dnia na dzień.2oC – Pruszków k. nasilający się w kierunku wschodnim (średnia temperatura waha się od –1oC na zachodzie. nadająca charakter morski naszemu klimatowi. najzimniejszym miesiącu roku. Najcieplej natomiast bywa na nizinach. nad Polskę dociera 75% frontów atmosferycznych i związanych z nimi układów niżowych. Obszary.5oC na wschodzie. Daje się przy tym zauważyć istnienie prawidłowości zwanej gradientem hipsometrycznym. stąd też najniższą temperaturę zanotowano 10 lutego 1929 roku w Żywcu i wynosiła ona – 40. Wraz ze wzrostem tej wysokości wyraźnie zwiększa się ilość opadów. Biorąc pod uwagę specyfikę globalnej cyrkulacji powietrza w strefie pozazwrotnikowej (zachodnia cyrkulacja związana z układami niżowymi). z maksimum na obszarze suwalszczyzny -5. z przeważającą ich ilością w okresie letnim. Z kolei w lipcu układ izoterm zmienia się na równoleżnikowy (zatem bardziej zależny od naturalnego rozkładu dopływu energii słonecznej do poszczególnych obszarów). Tego typu usytuowanie w sferze oddziaływań czynników sprawia. Daje się to zauważyć w trakcie analizy średnich temperatur i sum opadów.Opola w lipcu 1927 roku). nieznacznie przeważa nad cyrkulacją znad kontynentalnych obszarów Europy i sąsiedniej Azji. nazywaną zmiennością. południkowy układ izoterm wskazuje wyraźnie na charakter kontynentalny klimatu. nadając cechę klimatowi naszego kraju. W tych warunkach obszary północne. należy rozróżniać klimatyczną specyfikę regionalną. z kierunku zachodniego.Klimat tych mas) oraz kontynentalnego (38%). W pozostałe 16% dni roku znajdujemy się pod wpływem innych wyróżnianych mas powietrznych.6oC. iż najchłodniej jest w górach i na wzniesieniach pojezierzy (zwłaszcza w północno-wschodniej części Pojezierza Mazurskiego).5oC) od południowych. oczywiście za wyjątkiem mas równikowych. (maksimum na aktualnie polskich terenach to 40. strefie gdzie średnia nie jest najniższa. Dane wyraźnie pokazują. w centralnej i zachodniej Polsce. charakteryzują się niższymi średnimi (16. Polega to 91 . czy z roku na rok. charakterystyczny. a zwłaszcza te. które znajdują się pod wpływem Bałtyku. Obszar Polski jest na tyle różnorodny pod względem geograficznym. charakteryzują się wyższą amplitudą temperatury rocznej i mniej równomiernym rozkładem opadów. lecz jednocześnie modyfikowana jest oddziaływaniem warunków lokalnych. Z kolei duże wahania natężenia wszelkich czynników meteorologicznych na małej odległości określane są mianem kontrastowości. Wielkość opadów atmosferycznych wynika z wpływu wielkoskalowych procesów klimatotwórczych.

W ciągu ostatnich kilkunastu lat (od 1975 r. który można uznać za pierwotny. Dotyczy to głównie zmiany użytkowania gruntów oraz zanieczyszczenia powietrza. lubelskie) oraz w przeliczeniu na jednego mieszkańca kraju. a następnie Karpatach (powyżej 1200 mm). które wpisują się w światowe trendy zmian. Tak więc pomimo. iż suche statystyki o 92 . Przewaga któregoś z typów klimatów (kontynentalnego czy morskiego) skutkuje także w proporcjach między opadami wiosennymi i letnimi. legnickie. Pojawiają się one szczególnie pod wpływem cyrkulacji cyklonalnej ze sterowaniem południowo-zachodnim. największe znaczenie mają dwa czynniki: wylesianie oraz stałe zwiększanie obszarów zurbanizowanych. nizinnej części Polski. Po drugie. W zakresie użytkowania ziemi. Klimat Polski podlega przeobrażeniom. iż zmiany w atmosferze toczą się w przestrzeniach bardzo rozległych. W ciągu roku opady letnie przewyższają zimowe dwukrotnie w Polsce północno-zachodniej oraz czterokrotnie na południowym wschodzie. Pojawiają się one zarówno w szczególnie wysokich ilościach jak też bywają ekstremalnie skąpe. stąd też najwięcej opadów notujemy w Sudetach (wpływ oceanizmu klimatu). tymczasem cały niewielki przyrost to młode nasadzenia. Przyczynami suszy w Polsce są cyrkulacje antycyklonalne (wyżowe). jak się wydaje. powierzchnia obszarów leśnych uległa zmniejszeniu. w tym zarówno ze sterowaniem wschodnim jak i zachodnim. Susze pojawiają się w kolejnych seriach lat z zaznaczoną pewnego rodzaju następczością występowania w stosunku do okresu. Zjawisko to. Funkcja klimatotwórcza lasów zaznacza się wyraźnie dopiero w okresie ich pełnego rozwoju. gdzie występują mniej korzystne warunki do konwekcji.7%). a tym samym powstawania chmur opadowych. Tak więc mamy do czynienia z latami o nadmiarze opadów i okresami susz. przez zmianę szorstkości podłoża. prowadzi do wzrostu prędkości wiatru a to sprzyja zmniejszeniu wilgotności powietrza i zwiększeniu parowania wody. przy czym obfitsze są one na pojezierzach Pomorskim i Mazurskim w porównaniu z wybrzeżem Bałtyku. zastępujące stare drzewostany. To pierwsze powoduje wzrost kontrastów termicznych w przyziemnej warstwie powietrza i spadek ilości pary wodnej w atmosferze. W centralnej. rozpoczynający odpowiedni cykl miesięcy suchych w skali roku. na zachodzie kraju relacja ta kształtuje się odwrotnie. Jednakże w niektórych byłych województwach (częstochowskie. jeleniogórskie. Większość tego typu przypadków.) ogólna powierzchnia lasów w kraju uległa wprawdzie nieznacznemu zwiększeniu (o 1. kieleckie. Nadmierne opady skoncentrowane są zawsze w cieplej porze roku.Klimat na tendencji wzrostu opadów do pewnej wysokości nad poziom morza. ma swoje przyczyny naturalne. leszczyńskie. Opady na terytorium Polski zmieniają się z roku na rok. przeciętne opady roczne wahają się w granicach 450-550 mm. Na wschodzie Polski więcej opadów notuje się wiosną niż jesienią. Po pierwsze dlatego. Polskie góry i wyżyny środkowe nie przekraczają granicy zmiany znaku gradientu. Na północy kraju opadów jest więcej. nasza własna działalność wzmacnia procesy dziejące się w skali globalnej. krakowskie.

35% – z rolnictwa i hodowli. zmniejszeniu się amplitudy temperatur. 93 . Zanieczyszczenie powietrza zakłóca bilans promieniowania słonecznego przez zmniejszenie przezroczystości atmosfery.5%). Urbanizacja obszarów sprzyja wzrostowi temperatury (tworzą się tzw.2 mln ton. dostarczanie do atmosfery dodatkowej ilości energii cieplnej. Metan. dostający się do atmosfery. przyczyniając się coraz bardziej do kształtowania warunków środowiskowych. miejskie wyspy ciepła). Wszystko to dzieje się na terytorium Polski. zmianę składu chemicznego powietrza i kropel wody przyczyniającą się do opadów kwaśnych deszczów. od końca lat sześćdziesiątych do początku lat dziewięćdziesiątych. osłabieniu dopływu promieniowania słonecznego i zmianie systemu opadowego. 13% – z wysypisk śmieci. 9% – stanowi naturalna emisja z bagien i 5% – z eksploatacji gazu ziemnego. zwłaszcza lokalnych warunków klimatycznych. Emisja dwutlenku węgla w roku 1996 wynosiła na naszym terytorium około 580 mln ton. przemysłu – 11% i transportu – 8%. a następnie rolnictwa i gospodarki komunalnej (23. a metanu ok. wzrost koncentracji ozonu w troposferze a spadek w stratosferze. Zgodnie z tendencjami światowymi.Klimat tym nie informują. w 38% pochodzi z kopalń węgla. 3. klimat Polski dostaje się coraz bardziej pod wpływ czynników antropogenicznych. Dzięki temu przeciętna roczna temperatura powietrza w Polsce wzrosła. o około 0.5oC. co zmienia strukturę termiczną gazowej powłoki Ziemi.5%). 57. Podstawowym źródłem dwutlenku węgla jest aktywność ekonomiczna sektora energetycznego (ok. czynnik stanu zalesienia odgrywa poważną rolę w kształtowaniu. a średnia roczna suma opadów zmniejszyła się w tym czasie o około 70 mm.

Klimat 94 .

zarówno jedne jak i drugie są jednakowo ważne. tzn. tzn. W dziejach ludzkości. głównie lasów tropikalnych spowodowało. jest zmiana klimatu. Zmniejszyły się także inne możliwości pochłaniania zwiększającej się ilości tego gazu. z której trafia on do atmosfery w wyniku intensywnych procesów uprawowych. czyni ją cieplejszą o około 33oC. zaś dalsze zwiększenie tej ilości prowadzi nieuchronnie do podniesienia temperatury. wielkich obszarów naturalnej absorpcji CO2. obiektami emisji. gdy do powłoki gazowej naszej planety. zachodzących współcześnie w skali globalnej. WSPÓŁCZESNE PROBLEMY KLIMATYCZNE ŚWIATA I ICH ASPEKTY EKONOMICZNO PRAWNE Najważniejsze zjawiska w zakresie ewolucji klimatu Ziemi Efekt szklarniowy i globalne ocieplenie Jednym z ważniejszych procesów przyrodniczych. przy pojawiających się mniej lub bardziej regularnych. . a "zbiornikami" czyli procesami neutralizacji CO2. Dodatkowym źródłem uwalniania tego gazu jest gleba. a przemienionej w naturalnych procesach w służące nam paliwa kopalne. Względnej. iż w następnym stuleciu może dojść do znacznych zmian klimatu Ziemi. ponieważ w tym czasie podstawowe wskaźniki oscylowały wokół wartości średnich. pochodzący ze spalania materii organicznej nagromadzonej w roślinności wegetującej na Ziemi przed milionami lat. Będą one tym razem wywołane czynnikami sztucznymi. Naturalna zawartość gazów absorbujących promieniowanie długofalowe w atmosferze Ziemi (głównie dwutlenku węgla. antropogenicznymi i pojawią się jako skutek uboczny rozwoju cywilizacyjnego. metanu).XI. iż zużycie dwutlenku węgla w procesie fotosyntezy proporcjonalnie maleje. zaczął powracać dwutlenek węgla. większych lub mniejszych odchyłkach od stanu przeciętnego. Zasadniczo dzisiejsze zmiany dotyczą więc zachwiania równowagi pomiędzy tzw "źródłami". na przestrzeni ostatnich 10 tysięcy lat. mieliśmy do czynienia z okresem względnej stabilności pogody. pary wodnej. Efekt cieplarniany pojawił się w chwili. Z drugiej strony postępujące spustoszenia (często o charakterze gospodarki rabunkowej). Symptomy dziś obserwowane wskazują. w skali nie notowanej od czasu ostatniego zlodowacenia.

Pozostałe potencjalne biologiczno . mechanizmami i rozległymi efektami w odniesieniu do parametrów klimatycznych. co nie pozostałoby bez znaczenia dla omawianych zjawisk. zwiększeniem produktywności węgla organicznego w morzach i oceanach.4 do 1oC. jak też efektów wtórnych tyczących gospodarki i życia w ogóle na naszej planecie. ponieważ ich stężenie wzrasta szybciej. koncentracja głównego gazu cieplarnianego w atmosferze zwiększyła się obecnie o 25%. każą nam dane sprzed stulecia interpretować z dużą ostrożnością. Łatwo jest wyliczyć o ile zmieni się średnia temperatura atmosfery Ziemi pod wpływem wzrostu koncentracji gazów cieplarnianych bez uwzględnienia sprzężeń zwrotnych. aby można było przygotować się do rozwiązywania czekających nas problemów. a najistotniejszym z nich jest wzrost pojemności powietrza względem pary wodnej . w postaci wzrostu intensywności fotosyntezy. jednakże inne niż CO2 gazy cieplarniane będą wywierały coraz większy wpływ (freony. Trudność polega na tym. Natomiast nawet najlepsze modele interakcyjne mają tylko wartość teoretyczną. jak i wskazaniami na zmiany w środowisku bytowania człowieka i jego gospodarce tak. jeżeli operują na danych globalnych orgraniczających się do pojedynczego czynnika. tlenki azotu). iż temperatura Ziemi winna podnieść się w tym czasie o 0.fizyczne wzajemne oddziaływania mogą być wywołane zmianą temperatury gleby i jej uwilgotnienia. I znów zależność nie jest całkiem jednoznaczna. 96 . Sumaryczny efekt kształtowania zjawiska przez tę grupę gazów szacuje się na 40%.jej powstawaniu bowiem towarzyszy proces pochłaniania energii. Pomimo tak wielu niewiadomych co do natury zjawiska panuje zgodność wśród większości uczonych. Przeciwwagą dla powstawania efektu szklarniowego są naturalne sprzężenia zwrotne. utrzymują się w atmosferze znacznie dłużej i wszystkie razem reprezentują większy molekularny potencjał cieplarniany. Wyliczono. czy zakłóceniem procesu naturalnego magazynowania węgla i metanu na dużych połaciach tundry. Ta ważna zależność nie ma jednak jeszcze dziś dokładnego ilościowego przełożenia na skutki w termice atmosfery. z ich szerokim spektrum powiązań i wzajemnych zależności. iż w porównaniu z erą przedindustrialną. Proces ocieplenia spowodowałby także zmiany w globalnym i lokalnym zachmurzeniu. iż nie do końca jeszcze poznano procesy klimatotwórcze. Kolejne sprzężenie zwrotne to reakcja roślin na zwiększoną koncentrację CO2. iż w następnym stuleciu dojdzie do globalnego ocieplenia. Spowodowało to intensyfikację prac zarówno nad przewidywaniami zakresu zmian. na co wskazują poczynione analizy. nie są proste. Prawie wszystkie obliczenia teoretyczne sugerują.Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne Znaczenie dwutlenku węgla w zakresie zmian termiki jest dominujące. Tak prawdopodobnie się stało w istocie. zawężeniem stosunku C:N w materii organicznej. Przewidywania skutków klimatycznych procesów koncentracji gazów cieplarnianych w atmosferze. jednak zmiany techniki i dokładności pomiarów. bo dodatkowo oddziaływają tu czynniki siedliskowe i agrotechniczne.

od czerwca do września ( np. Doprowadzi to do zmian w zakresie radiacji słonecznej. odgrywającej kluczową rolę w asymilacji roślin.7-1. iż największe ocieplenie wystąpi w strefach podbiegunowych. wywołanych wzrostem zawartości gazów cieplarnianych w atmosferze. Pojawi się z pewnością wiele dalszych zmian w środowisku. Obecne wyniki testów przy pomocy modeli GCM wskazują na to.0396 oC w ciągu roku).0oC do 2030 roku i o 1. bardziej zwarta powłoka wystąpi w strefach od zwrotników ku biegunom. rzadsza zaś w okolicach równikowych. Wraz ze zmianami temperatury nastąpi zmiana wielkości oraz rozkładu czasowego i przestrzennego opadów. wykonane na bazie rozwiniętego modelu mówią o wzroście temperatury o 0. ponieważ opady atmosferyczne silnie modyfikowane są lokalną zmiennością przestrzeni geograficznej. iż przede wszystkim zwiększy się intensywność opadów. Stratyfikacja globalna chmur pogłębi się. Przy tym stwierdzono obniżenie ilości opadów w 97 . spowodowana wzrostem głębokiej konwekcji powietrza w niskich i średnich szerokościach geograficznych oraz wzrostem płytkiej konwekcji rozgrzanego powietrza w wysokich szerokościach geograficznych. według której ocieplenie klimatu ziemskiego w następnym stuleciu będzie postępowało w tempie 0. Na podstawie obliczeń wykonanych w Katedrze Meteorologii i Klimatologii UW-M w Olsztynie.0622 oC/rok w maju). stwierdzono występowanie niewielkich tendencji spadkowych temperatur średnich w miesiącach letnich. W badanym 40 . Prace obliczeniowe wykonane w 1990 roku pozwoliły postawić prognozę.0 oC do 2100 r.Global Climat Models). Przykładowo dzisiejsze modele GCM nie są w stanie przewidzieć rozwoju cyklonów. Konwekcja jak wiadomo jest przyczyną intensywnych opadów burzowych.leciu zaobserwowano wzrost opadów atmosferycznych w większości miesięcy (maksymalnie do 0. więcej kłębiastych. GCMs . Otóż wykazano. krajowych. są ich przeniesienia do skali lokalnej. Oczywiście tego typu prognoza związana z siatką geograficzną jest mniej przydatna praktycznie. a nawet regionalnych. symulacji zmian klimatycznych pod wpływem czynników naturalnych i sztucznych. zgeneralizowane modele nie są w stanie poprawnie ich estymować.5-3. niestety współczesne.Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne Wiele ośrodków naukowych na całym świecie opracowuje i doskonali matematyczne modele (tzw. Szacunki z 1992 roku. W średnich szerokościach geograficznych ocieplenie będzie o 50% większe od przeciętnego. Stąd próby oceny na modelach bardziej szczegółowych abstrahujących od efektu globalnego. czy tendencje globalne zyskują potwierdzenie w obserwacjach lokalnych. kilkakrotnie przewyższające efekt generalny. W pozostałych miesiącach zaznaczył się natomiast trend ku ociepleniu (do 0. w czerwcu spadek ten wynosił średnio 0.2-0. dotyczących czterdziestolecia 1951-1990 i okolic Olsztyna.5oC na dekadę. Ważniejszą kwestią niż zmiany globalne. Analiza problemu nasuwa wiele pytań w tym między innymi takie. Jednocześnie dobiegunowo będzie malała liczba dni z opadem. mniej będzie chmur warstwowych. Zwiększona konwekcja zmieni obraz powłoki chmur.0431 mm/rok).

letnich. która skutki zmian klimatu odczuje najmocniej. W tej sytuacji pozostaje jedynie starać się minimalizować skalę zmian i właściwie przysposobić się do życia w nowej sytuacji. skomplikowane powiązania pomiędzy procesami. że każdy organizm żywy. całkiem odmiennie mogą odreagować zmiany zbiorowiska roślinności naturalnej w porównaniu ze sztucznymi (np naturalne trwałe użytki zielone. powodując przy tym w jednych regionach katastrofalne susze w innych żywiołowe powodzie.0432 %/rok). są stosunkowo łatwe do przewidzenia. w porównaniu do łanów roślin uprawnych). dotyczy to bowiem zmian w skali rocznej oraz odnosi się do parametrów. 98 .0364 mm/rok). Istnieje zatem duże prawdopodobieństwo sprawdzenia się prognoz zmian klimatycznych wywołanych nie dającym się skutecznie ograniczyć wzrostem koncentracji gazów cieplarnianych. Rolnictwo będzie tą dziedziną gospodarki. natomiast w szczegółach snuje się dziś wiele często sprzecznych przypuszczeń z uwagi na wzajemne. większe opady mogłyby przyczynić się też do zmniejszenia zasobów wody pitnej. dających znaczny efekt środowiskowy.styczeń). roślinny czy zwierzęcy z uwagi na swą odrębność gatunkową. na skutek termicznej ekspansji wody (rozszerzalność). może zareagować swoiście. a nawet dłuższych. Z jednej strony. iż nawet w układach uważanych za stabilne obserwuje się również fluktuacje okresowe w przedziałach 20. Należy jednak przyjąć założenie. lasy. chociaż jak zwykle w takich przypadkach należy pamiętać o tym. Podstawowe skutki przyrodnicze. Uzyskane wartości w skali setnych i tysięcznych ułamka należy traktować jako praktycznie istotne. W sytuacji spełnienia się najbardziej "czarnego" scenariusza możliwe byłoby podniesienie poziomu morza aż o 60 cm do 2100 roku Zniknęłoby wtedy z map wiele wysp i terenów przybrzeżnych. czy 40. ponieważ będą one rozmieszczone przestrzennie bardziej nierównomiernie. które przyniesie za sobą globalne ocieplenie. Podobne wyniki uzyskano dla Wyżyny Lubelskiej.0124 do 0. Paradoksalnie. Ponadto najprawdopodobniej pogłębi się zjawisko intruzji wody słonej do zasobów wód słodkich. Analiza zmian wilgotności względnej wykazała generalnie we wszystkich miesiącach tendencje wzrostowe. późnej wiosny (maj . które były istotne na poziomie 0. Istotny spadek tego czynnika zaznaczył się jedynie w lutym (0.05 w okresie zimowym (listopad . To co może się w tym względzie wydarzyć częściowo już dziś można wskazać. W czerwcu wartość wilgotności względnej wzrastała corocznie przeciętnie o 0.Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne miesiącach zimowych i wiosennych (spadek w lutym i kwietniu wystąpił w skali od 0.0859%. z drugiej z powodu kurczenia się lądolodów i topnienia lodowców górskich. Najbardziej spektakularnym bezpośrednim efektem ocieplenia byłoby zapewne podniesienie się poziomu mórz i oceanów. Stwierdzono więc jakby zgodność z obserwacjami i prognozami ogólnymi. Ponadto.czerwiec) i w lipcu.

70 dni. Zasadniczo linia brzegowa Bałtyku południowego sąsiaduje z obszarami rolniczymi. który nieustannie wzrasta. Przestarzałe środki i metody produkcji powodują. Ta. Jeżeli temperatura będzie nadal wzrastać i osiągnie prognozowany poziom. Sprawdzenie się wyżej nakreślonych scenariuszy zmian klimatycznych zwiększyłoby. stąd skutki klimatyczne mogą być znaczące (szacunki mówią o możliwości podniesienia temperatury średniej o ok. Dłuższy okres wegetacyjny. Wskutek zmniejszenia dostępności wody ograniczony zostanie przyrost masy drzewnej. Powyższe zmiany klimatu będą oddziaływały na produkcję rolną z jednej strony dodatnio.Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne Polska i inne kraje leżące w części wschodniej Europy znajdują się na etapie reformowania nieefektywnej w przeszłości gospodarki. że uprawy będą atakowane ze zwiększoną intensywnością. która może wzrosnąć nawet trzykrotnie.5oC zaś temperatury stycznia nawet o 5oC). wysokie temperatury mogą zakłócić przebieg faz rozwojowych roślin klimatu umiarkowanego. Eliminowane będą gatunki iglaste na rzecz liściastych. że ewapotranspiracja w tych warunkach może zwiększyć się o 30%. Dostatek pasz oraz dłuższy okres wypasu sprzyjać będzie także hodowli zwierząt gospodarczych. czy w 1998 roku w Indonezji. W naszych warunkach naturalnym czynnikiem regulacji populacji patogenów są ekstremalne warunki zimowania. obserwując wielkie pożary w Australii. może podnieść się do tego stopnia. a jednocześnie odpływ wód aż o 50-100%. Ocieplenie tego okresu spowoduje. korzystna zmiana to tylko jeden z aspektów zagadnienia. Jednostkowe wydajności zbóż mogą zwiększyć się natomiast dwukrotnie. iż stanowią one czołówkę państw emitujących znaczne ilości gazów cieplarnianych. Spowoduje to zmniejszenie zmagazynowanej wody w glebie. na zachodnim wybrzeżu USA. Wielkie zagrożenie spowodują spodziewane pożary drzewostanu. zwłaszcza w północnej części naszego regionu. możliwości uprawy tak cennych gatunków jak kukurydza i soja. Najbardziej zasadniczą zmianą jaka może nastąpić będzie wydłużenie okresu wegetacyjnego o 50 . per saldo. Na przykład. z innej zaś ujemnie. a nawalne deszcze i spływy wzmogą erozję. wyższa temperatura i zwiększona koncentracja dwutlenku węgla najsilniej będą wpływać na produkcję roślin pastewnych. iż pochłonie znaczną część obszaru państw mających do niego dostęp. Optymizm powyższych przewidywań należy jednak nieco ochłodzić rozważaniami nad skutkami ubocznymi. jednocześnie dbając o jakość środowiska i ograniczając zużycie pestycydów. Najbardziej należy się jednak obawiać inwazyjności chorób i szkodników. Poza tym hydrolodzy przewidują. spowoduje to zmiany w składzie gatunkowym lasów. które w ten sposób mogą zniknąć z mapy. W naszym kraju 99 . W każdym kraju tej części Europy z całą pewnością poszerzyłby się asortyment gatunkowy i odmianowy upraw polowych oraz warzywnych. Do tego należy dodać negatywne skutki zasolenia ujściowych odcinków rzek oraz przybrzeżnych jezior. Nie wiadomo czy potrafimy się przed tym obronić. O skali problemu mogliśmy się przekonać. 3. Średni poziom wód Bałtyku.

wykazuje tendencje do zaniku w niektórych obszarach górnej stratosfery. W dzisiejszych czasach przeważa logika ekonomicznego myślenia. Decydenci wyznaczają cele. Stosunkowo wcześnie dało się zauważyć. Same tylko koszty ochrony wybrzeża szacuje się na 7 mld dolarów (1992). Ten ostatni aspekt jest bardzo ważny bo oznacza dalsze pogłębienie różnic pomiędzy krajami bogatymi a rozwijającymi się. należy dokonać dużych nakładów finansowych. Wiadomo. iż koszty utrzymania emisji gazów cieplarnianych na dzisiejszym poziomie. Nie poruszano przy tym implikacji w pozostałych dziedzinach gospodarki. dopiero od lat sześćdziesiątych zaznacza się zainteresowanie wyższymi warstwami atmosfery. Jednocześnie kwota ta jawi się zupełnie inaczej w kontekście stwierdzenia. a w szczególności. mieszkańców. badacze szacują na 25 mln km kw. że każdego roku od października do grudnia notuje się znaczącą redukcję warstwy ozonowej. że koszt likwidacji negatywnych skutków zmian klimatycznych. byłyby większe niż korzyści gospodarcze z tego wynikające. Przedstawione powyżej perspektywy zmian klimatu i spodziewane skutki w rolnictwie wskazują na powagę problemu. Problem zaniku warstwy ozonowej Chemia powietrza jest analizowana stosunkowo od niedawna. politycznym i innych. Jednocześnie problem o znaczeniu globalnym można rozwiązać tylko wspólnym wysiłkiem wszystkich krajów.co wykazały dane satelitarne z NASA.3% GDP (produktu krajowego brutto). Jak jednak dojść do porozumienia w tej kwestii gdy w jednych państwach zagrożenie zmianami klimatu dotyczy sfery gospodarczej wytwarzającej 1 .Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne zagrożenia z tego tytułu oraz wynikłe z wpływów na inne dziedziny gospodarki. Ograniczając emisję gazów cieplarnianych. które jeszcze dziś stanowią niekiedy enigmatyczne przewidywania. zaś ekonomiści rozważają najbardziej efektywne finansowo działania. Chcąc wyeliminować czynniki wywołujące efekt cieplarniany w skali powyżej 20%. w życiu społecznym. Dziura ozonowa jest 100 . wyniósłby 70 mld USD. Jednocząc się i reformując swoje gospodarki. gdy tymczasem jutro mogą stać się autentycznymi wyzwaniami. . iż bardzo dynamiczny i ważny gaz atmosferyczny jakim jest ozon. Wielu analityków wskazuje na groźbę napięć społecznych w dużej skali. a w innych kilkadziesiąt procent. Obserwacje poczynione w tym zakresie pozwoliły na wyjaśnienie wielu zjawisk związanych ze zmianą ilości niektórych z nich. unowocześniając rolnictwo. gdyby takiej ochrony zaniechać. Naukowcy z Instytutu Badań Wody i Atmosfery (NIWA) w Nowej Zelandii podają. Ograniczenie globalnego ocieplenia charakteryzuje się stale wzrastającymi kosztami granicznymi podejmowanych przedsięwzięć. dotyczą strefy zamieszkałej przez 700 tys. Ubytek ozonu w płaszczu stratosfery nad mroźnym kontynentem. poszczególne kraje muszą brać także i uwarunkowania klimatyczne. należy się liczyć z gwałtownym wzrostem kosztów. ponad wszelką wątpliwość. Przy tym redukcja o 10 – 20% jest stosunkowo tania.

że do powstawania „dziur ozonowych” przyczyniają się chlorowcopochodne węglowodorów (freony). halony. ultrafioletowego (poniżej 0. Należy podkreślić dużą rolę środków masowego przekazu.3 mikrona) pasma promieniowania słonecznego do powierzchni Ziemi.Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne większa niż cały kontynent europejski. Każde z tych zjawisk stanowi poważne zagrożenie dla życia na planecie. biologiczne skutki zmniejszania się zawartości ozonu w atmosferze nie mają jeszcze potwierdzenia statystycznego. od ponad 36 lat. Wśród wielu hipotez dotyczących przyczyn tego zjawiska. pozytywnym jest to że. Biorąc jednak pod uwagę zasady cyrkulacji powietrza można się spodziewać. Wiadomo bowiem. wzroku. Odkrycie przyczyn zachwiania równowagi dynamicznej powstawania i rozkładu ozonu pozwoliło na wyjaśnienie. mikroorganizmów i planktonu morskiego. Najwyraźniejszy zanik ozonu zaobserwowano w stratosferze rozciągającej się nad Antarktydą. Warunki solarne terenów podbiegunowych wprawdzie nie sprzyjają intensywnemu procesowi powstawania tego gazu. Należy jednak zwrócić uwagę. związki boru. W tym zakresie najskuteczniej zadziałały kraje wysoko uprzemysłowione. która wskazuje na czynniki antropogeniczne. iż ostatni z wymienionych skutków może wywołać implikacje klimatyczne. Przykładowo ustawodawstwo Republiki Federalnej Niemiec jest bardzo rygorystyczne w zakresie ograniczania emisji gazów 101 . uszkodzenia niektórych roślin uprawnych. Zagadnienie to nie stwarza poważniejszych problemów natury politycznej. czterochlorek węgla i tlenki azotu. W tym jednak przypadku wahania zawartości gazu są niepokojące z powodu czysto biologicznego. iż czynnik lokalizacji nie stanowi przeszkody do migracji jakichkolwiek substancji w atmosferze ziemskiej. Zanik ozonu oznacza bowiem zwiększoną penetrację szkodliwego. W zależności od skali zjawiska początkowo efekty tego są mało widoczne. jego znacząca obecność w środkowej stratosferze przyczynia się wyraźnie do wzrostu jej temperatury. Dalsze jednak pogłębienie spadku ilości ozonu może powodować uszkodzenia skóry. W obliczu powyższego. iż najpoważniejszym czynnikiem pochłaniającym dostający się do atmosfery naturalny i sztuczny dwutlenek węgla są olbrzymie zasoby organizmów morskich. Istnieją dowody statystyczne i laboratoryjne potwierdzające słuszność takich przypuszczeń. lecz jednocześnie na obszarach tych nie występują przemysłowe źródła zanieczyszczeń powietrza. Warstwa ozonu jest obecnie najcieńsza od czasu rozpoczęcia obserwacji i pomiarów. tj. które we właściwy sobie sposób. Dziś powszechnie wiadomo. W przypadku problemu dziury ozonowej działania zaradcze podjęte przez czynniki decyzyjne wielu krajów pojawiły się bardzo wcześnie i w dość szerokiej skali. iż substancje chemiczne szczególnie efektywnie działają w warunkach skrajnie niskiej temperatury Ozon w atmosferze można traktować jako gaz cieplarniany. zwiększenie liczby mutacji. Od 5 lat bije wszelkie dotychczasowe rekordy. jako najbardziej przekonywująca wydaje się być ta. nadały zagadnieniu szczególny rozgłos.

osłabia się aktywność tropikalnych huraganów w środkowej strefie Atlantyku . Stwierdza się jednocześnie. Nad kontynent przesuwają się już tylko suche masy. powodując często powodzie. Odwrotna sytuacja występuje w czasie El Niño.nie wyklucza się też reperkusji pogodowych odczuwanych również i w Europie. wielokroć nieprzewidywalna. Brak odpływu oceanicznych wód powierzchniowych wstrzymuje proces upwellingu. etc. 102 . stosowane z dużą konsekwencją. iż wody przybrzeżne stają się zdecydowanie cieplejsze. dla kontrastu La Niñia – dziewczynka). wywołujących niekiedy groźne powodzie. gdyż mniejsze połowy oznaczały po prostu biedę. które początkowo znane było jako lokalna anomalia pogodowa. a łowiska wyraźnie ubożeją. Gdy w Ameryce Środkowej występuje El Niño to jednocześnie po drugiej stronie Pacyfiku w Australii. Indonezji. Z uwagi na skojarzenie z porą roku. Pojawia się co 3 do 8 lat. zwykle w czasie poprzedzającym Boże Narodzenie. Ciepłe wody stają się przyczyną nadmiernych opadów. Występujący w zachodnich rejonach środkowej Ameryki. a jednocześnie bogatych w składniki odżywcze. że w przypadku El Niño. iż wilgotne powietrze atmosferyczne napływające zwykle znad Pacyfiku traci parę. Stąd na wybrzeżach regionu zlokalizowane są enklawy miejsc o najniższych opadach na świecie. a na domiar złego pogoda stawała się mniej sprzyjająca. wręcz groźna. rybacy peruwiańscy stwierdzali. El Niño ma charakter quasi cykliczny. Filipinach. a następnie stało się głośne na całym świecie. W niektórych latach. iż dzieje się tak z powodu słabnięcia zachodnich prądów morskich w rejonie międzyzwrotnikowym. które przesuwając się nad ląd powodują anomalie w postaci bardzo intensywnych opadów. pojawiają się dokuczliwe susze.w domyśle Jezus). Ciepłe wody Pacyfiku zaczynają się cofać ku wybrzeżom Ameryki Środkowej. Zjawisko El Niño W ostatnich latach wzrosło zainteresowanie zjawiskiem. powoduje.Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne powodujących destrukcję ozonu i tradycyjnie w Niemczech. Klimatolodzy tłumaczą fenomen tego typu wewnętrznymi procesami zachodzącymi pomiędzy atmosferą a powierzchnią oceanów. Pozbawione niezbędnych składników. tworzą się chmury warstwowe i pojawiają opady. flora i fauna wybrzeży obumiera bądź zmienia miejsce zasiedlenia. chłodny prąd morski (prąd peruwiański. nadano tej anomalii nazwę El Niño (dzieciątko . Z czasem meteorolodzy zaczęli badać zjawisko i okazało się. czyli dopływu na powierzchnię chłodnych. na zasadzie sprzężeń zwrotnych. Zaczynał się trudny czas. zwany prądem Humbolta lub lokalnie. Zatem zjawisko to oznacza dość poważne zachwianie światowego systemu pogodowego z poważnymi reperkusjami gospodarczymi. wód głębinowych. ciepłe wody wybrzeży sprzyjają konwekcji i tworzeniu rozbudowanych chmur kłębiastych.

Pierwsze działania podjęto jeszcze w latach siedemdziesiątych w obliczu problemu jaki wówczas stanowiła „niską” emisja dwutlenku siarki do atmosfery. powodowane czynnikami naturalnymi czy też sztucznymi. którą można zainicjować jedynie na forum politycznym. że to głównie bogaci najbardziej zanieczyszczają atmosferę planety. W tym momencie ujawniły się też trudności jakie napotyka próba uzgodnień wspólnej strategii przeciwdziałania. Przewaga zachodniej cyrkulacji powietrza w Europie sprawiała. że najwcześniej zainteresowali się sprawą politycy krajów najbardziej rozwiniętych. żadna z części świata nie dysponuje wyodrębnionym obszarem. pozostając w nieustannym ruchu przepływa nad różnymi kontynentami przenosząc z miejsca na miejsce cechy nabyte. był problem braku środków finansowych oraz przekonanie. która odbyła się w 1972 roku. Powietrze. Z tej też przyczyny wszystko co dzieje się w atmosferze pozostaje sprawą wspólną całej ludzkości. a czasem nawet woli politycznej. aby zastosować się do wspólnie podjętych postanowień. Poza tym wskazuje się na fakt. iż nie wszyscy w równym stopniu wpływają na proces ewolucji klimatu. a bogatymi Północy. ale tylko negocjacji. iż żadne z działań na rzecz ochrony klimatu nie będzie efektywne bez zaangażowania całej społeczności świata. że wielu z sygnatariuszy protokołu nie ma możliwości. czy jej objętością. nie przyniosła konkretnych uzgodnień. w zakresie konieczności podjęcia kroków w celu przeciwstawienia się temu szkodliwemu zjawisku. Problem ten zrazu widziany był jako bardzo poważny. Gaz ten powodował efekt kwaśnych deszczów zagrażających naturalnemu środowisku. Problem w tym. Pierwsza konferencja na ten temat. bardzo często poza miejscem gdzie trafiał do atmosfery. pomimo dobrej woli wszystkich jej uczestników. to jednak pod względem wskaźników przeliczeniowych 103 . Argumentem pierwszych. Tak więc potrzebna jest współpraca międzynarodowa. Siła opiniotwórcza środowisk naukowych sprawiła. Wyraźnie zarysował się bowiem podział pomiędzy biednymi państwami Południa. Z kolei czynniki polityczne państw wysoko uprzemysłowionych są przekonane. W latach osiemdziesiątych dostrzeżono zagrożenie wynikające z powodu stopniowego zaniku warstwy ozonowej. Uwieńczeniem pierwszej fazy starań o ograniczenie emisji destruktorów warstwy ozonu stratosferycznego było podpisanie protokołu uzgodnień w Montrealu. iż wprawdzie najwyższa emisja gazów wynika z przemysłowej działalności państw Północy. usprawiedliwiających ich małe zaangażowanie w tym kierunku. Konferencja w Kanadzie w roku 1987 stała się w tym momencie pewnym wzorem wyznaczającym strategię przyszłych negocjacji międzypaństwowych. nie wszyscy też w równym stopniu są w stanie podjąć efektywne działania przeciwstawiające się negatywnym skutkom zmian klimatu. wymagający niemal natychmiastowego współdziałania wszystkich państw świata. że ofiarą rozwoju przemysłu na Zachodzie stały się głównie lasy Europy Wschodniej i Centralnej. Okazało się bowiem wkrótce.Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne Polityczne implikacje zmian klimatu Ziemi Atmosfera otaczająca naszą planetę stanowi absolutną całość.

doprowadzili do zorganizowania najpoważniejszej konferencji. na której podjęto pierwsze kroki przygotowawcze mające doprowadzić do globalnych rozstrzygnięć w tej dziedzinie. jak i per capita. Już rok później w Kanadzie. tym razem w Toronto. W zakresie ochrony klimatu zgodzono się jedynie co do 104 . Oto bowiem zarówno na jednostkę produktu krajowego brutto. głowy państw). emisja przemysłowa w tych krajach jest kilkakrotnie niższa. Nazwano ją Szczytem Ekologicznym Ziemi lub krótko Szczytem Ziemi (Earth Summit).6 4. negocjowano też Ramową Konwencję Klimatyczną. 7 6 5 4 3 2 1 0 0. która odbyła się w czerwcu 1992 w Rio de Janeiro. tak ze względu na liczbę jak i rangę jej uczestników (szefowie rządów. iż najlepszym sposobem na wyjście z impasu będzie przeniesienie dyskusji na najwyższy szczebel polityczny. tyczących zrównoważonego rozwoju i zachowania naturalnych zasobów planety. Tak też się stało. Spór obydwu stron na argumenty rozgorzał na nowo. Relatywny stosunek zużycia energii do wartości jednostki produktu narodowego brutto w niektórych państwach świata – USA = 1. kiedy trzeba było podjąć problematykę ograniczenia emisji dwutlenku węgla grożącej globalnym ociepleniem. Następnie próbowano działań również na forum ONZ. 37. orędownicy idei ochrony klimatu. jednak pomimo deklaracji woli nie udało się osiągnąć konkretnych porozumień.3 6.5 4.4 0.1 Rys.Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne są to kraje o najniższej emisyjności. Wydawało się.6 1 1 1. Na konferencji negocjowano szereg dokumentów dotyczących rozwiązania problemów ekologicznych świata. zwołano konferencję.1 2. Oprócz Karty Ziemi i Agendy 21.

Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne

ustabilizowania, nie zaś ograniczenia, poziomu emisji CO2 do roku 2000, uruchomienia mechanizmów śledzenia poziomu tego gazu w troposferze, transformacji gospodarek na mniej energochłonne, zwiększenia pochłaniania dwutlenku węgla przez tzw. „zbiorniki” – glebę, wody, lasy i użytki zielone. Dokumenty te zostały ostatecznie podpisane przez przedstawicieli 153 państw, co jednak i tym razem nie oznaczało natychmiastowego wdrożenia zawartych tam postanowień. W kontekście tej sprawy zarysowały się także różnice poglądów pomiędzy Europą, zwłaszcza UE, a Stanami Zjednoczonymi. Europa zarzuca Ameryce, iż jest największym konsumentem energii i konsumentem gazów cieplarnianych (GHC – Greenhouse Gases). Argumenty przedstawicieli naszego kontynentu wywodzą się z silnych opcji proekologicznych, które jednak w dużej mierze zabarwione są ideologicznie, inaczej mówiąc są oni przeciw, nie wskazując jednak innych, alternatywnych rozwiązań. Z kolei, w USA normy ograniczenia zanieczyszczeń powietrza są wyższe niż w Europie, zaś najbardziej zagrożone ekologicznie obszary znajdują się pod szczególną ochroną. Jako naukowe ciało doradcze rządów-stron Konwencji w Sprawie Zmiany Klimatu z Rio de Janeiro wiodącą rolę odgrywa utworzony w 1988 roku Międzynarodowy Panel ds. Zmian Klimatu (International Panel for Climatic Changes - IPCC). Od 1990 roku opublikował on trzy raporty, w których winą za ogrzewanie klimatu obciążono naszą cywilizację. Oświadczono przy tym, że jest to zgodna opinia środowiska naukowego. Stwierdzenie takie jest jednak przesadne, gdyż oceny i wnioski IPCC, a także sama metoda pracy tego ciała, spotkały się z krytyką. Po Szczycie Ziemi odbyło się kilka kolejnych konferencji klimatycznych. Ostatnia z nich miła miejsce w Japonii i była w dużej mierze wspierana autorytetem vice prezydenta USA Al Gore’a. Miejscem spotkania było Kyoto3. Konferencja zakończyła się w grudniu 1997 roku
3 GŁÓWNE POSTANOWIENIA PROTOKOŁU Z KYOTO: Redukcja: Trzydzieści osiem uprzemysłowionych państw jest zgodnych w zakresie redukcji emisji gazów cieplarnianych do poziomu z roku 1990, w przedziale lat 2008-2012. Unia Europejska deklaruje przy tym redukcję o 8%, Stany Zjednoczone o 8% i Japonia o 6%. Niektóre z pozostałych krajów zadeklarowały mniejszą skale obniżki emisji, inne natomiast nie są gotowe do podjęcia stosownych działań w chwili obecnej. Jako grupa, państwa te obniżą aktualną emisję średnio o ponad 5%. Gazy podlegające redukcji: Do grupy gazów, których emisja będzie ograniczana zaliczono dwutlenek węgla, metan, podtlenek azotu oraz trzy halowęglany używane jako substytuty chloro-fluorowęglanów, niszczących warstwę ozonową. Redukcja na drodze wymiany: Kraje, które nie osiągną założonych celów redukcyjnych mogą wchodzić w układy z osiągającymi „nadwyżki” w zakresie obniżania emisji na zasadzie wykupu „kwot pozwoleń”. Dzięki temu proces realizacji postanowień protokołu może zyskać ekonomiczny impuls motywacyjny. Wprowadzanie w życie postanowień: Kolejno następujące po sobie przyszłe spotkania państw sygnatariuszy ustalą sposoby „właściwego i efektywnego” postępowania w zakresie nacisku na tych którzy nie będą wywiązywać się z podjętych zobowiązań. Trzeci świat: Kraje rozwijające się, włączając w to głównych emitentów gazów cieplarnianych takich jak Chiny i Indie, będą zachęcane do podejmowania własnych dobrowolnych zobowiązań redukcyjnych. Przyszłość procesu: Porozumienia zawarte na konferencji w Kyoto wchodzą w życie z chwilą zatwierdzenia przez parlamenty 55 krajów, reprezentujących minimum 55% emisji dwutlenku węgla do atmosfery. Protokół staje się obowiązującym prawem w danym państwie gdy zaaprobuje go parlament. S Protokół podpisany w Kyoto jest pierwszym krokiem ku rozwiązaniu istotnego problemu ludzkości, od którego nie ma możliwości odstąpienia. Porozumienie musi służyć jako punkt zwrotny w rozwiązywaniu zagadnienia

105

Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne

po dziesięciu dniach burzliwych obrad. Uczestniczyli w niej przedstawiciele rządów wszystkich krajów świata. Celem jej było podjęcie wiążących decyzji dotyczących ograniczenia antropogenicznych emisji 6 gazów cieplarnianych (m.in. dwutlenku węgla, metanu i podtlenku azotu) do atmosfery. Po konferencji tej oczekiwano konkretnych ustaleń, które jednak osiągnięto jedynie połowicznie, bo wbrew naciskom, państwa rozwijające się nadal nie wrażały zgody na redukcje. Ich potencjał ekonomiczny dopiero się wykształca, więc w większości nie są zainteresowane ograniczaniem go przez rozwiązania narzucone z zewnątrz. Przedstawiciele USA, państwa stojącego na czele światowej listy emiterów CO2 (25% w 1990 roku), utrzymywali pryncypialne stanowisko zgody na proponowane warunki tylko w przypadku, gdy uczynią to również wszystkie państwa sygnatariusze Ramowej Konwencji Klimatycznej, w tym Chiny i Indie, których emisje będą w najbliższym czasie szybko rosły. W trakcie obrad pojawiło się rozwiązanie dotyczące Japonii, USA, Kanady i Rosji. W wyniku zawartej umowy te trzy pierwsze państwa mogłyby "kupować" nie wykorzystane limity emisji gazów cieplarnianych od Rosji, która z powodu załamania gospodarki w wyniku upadku komunizmu, wyrzuca obecnie do atmosfery o 30% mniej CO2 niż w 1990 roku. Umowa ta, rozszerzona potem na wszystkie państwa uprzemysłowione, sprawiła, że ogólny wynik spotkania w Kyoto przyniósł wymierne rezultaty. Klauzulę tę obwarowano zastrzeżeniem, że taka wymiana może być przeprowadzona tylko między państwami rozwiniętymi i można ją zastosować tylko wtedy, gdy wiąże się to z finansowaniem przedsięwzięć prowadzących do obniżenia emisji CO2 w państwie, które "sprzedaje" swoje limity. Delegacja Polski, na czele z ministrem Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa, zgodziła się w Kyoto na 6-procentową redukcję zaleconą dla naszej grupy państw. Polska gospodarka i regulacje prawne w kontekście ochrony klimatu Według raportu Państwowej Inspekcji Ochrony Środowiska "Stan środowiska w Polsce", lata 90. przyniosły znaczne ograniczenie emisji zanieczyszczeń wielu szkodliwych substancji, a gospodarka rozwija się przy bardziej efektywnym wykorzystywaniu energii i surowców. Jest to wynikiem egzekucji prawa dotyczącego środowiska oraz stworzenia mechanizmów finansowania jego ochrony (zwłaszcza inwestycji tzw. "końca rury" - do takich należą między innymi: budowa oczyszczalni
ochrony środowiska, ale wymagany jest jeszcze większy wysiłek w celu odwrócenia niekorzystnych zaszłości w zakresie zmian klimatu. Kraje rozwinięte winny jak najszybciej wykonać postanowienia protokółu tak aby można było określić kwoty obrotu pozwoleniami emisji. Grupy reprezentujące stronnictwa związane z ochroną środowiska na całym świecie muszą wskazywać, iż porozumienie z Kyoto zawiera sygnały ostrzegające grupy przemysłu i biznesu, iż muszą one zainicjować działania uwalniające ich od uzależnienia od węgla i ropy naftowej.

S S

106

Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne

ścieków czy filtrów na kominie) wraz z równoczesnym wprowadzaniem mechanizmów rynkowych do gospodarki. Mimo tego pozytywnego obrazu, poprawa stanu środowiska następuje bardzo powoli i istnieje jeszcze wiele zaległości w eliminacji groźnych źródeł zanieczyszczeń. Jednocześnie rozwojowi gospodarczemu towarzyszą nowe zagrożenia płynące z masowej motoryzacji, intensyfikacji rolnictwa czy szybko wzrastającej produkcji towarów jednorazowego użytku i opakowań, powodujących wzrost problemów z odpadami komunalnymi.

Rys.38. Redukcja emisji dwutlenku węgla oraz zmiany w zużyciu substancji zubożających warstwę ozonową w Polsce w latach 1988 – 1994. W rezultacie tych zjawisk tempo ograniczania emisji zanieczyszczeń słabnie, a w niektórych przypadkach następuje wzrost emisji, jak choćby w tlenkach azotu ze źródeł transportowych. Przyjęta przez Polskę 6 procentowa redukcja emisji gazów cieplarnianych do 2010 r. może kosztować ponad 12 mld Euro. Do 2005 r. nie należy więc spodziewać się istotnego - ujemnego - wpływu proponowanej redukcji emisji gazów cieplarnianych na rozwój gospodarczy kraju, jednakże w perspektywie 2010 r. prawdopodobieństwo takiego oddziaływania jest duże. Należy się jednak liczyć z tym, że emisja dwutlenku węgla może rosnąć, chociaż utrzymanie 8 proc. redukcji

107

Rys. Polega on na tym. Korzyść dla niego polega na 108 . Wielkość wydatków na ochronę atmosfery w Polsce w latach 1989-1995 oraz ich udział we wszystkich wydatkach na ochronę środowiska. nie ulegnie zasadniczym zmianom. Aby to osiągnąć trzeba będzie uruchomić w kraju mechanizm tzw. Po wykonaniu tego projektu. że Polska może zaoferować któremuś z krajów gospodarczo rozwiniętych wspólne finansowanie konkretnego projektu dotyczącego redukcji emisji gazów szklarniowych. 39. i jest prawie 3-krotnie niższa w odniesieniu do przeciętnego. jakby redukcja emisji nastąpiła w jego kraju. w całkowitym zaopatrzeniu naszej gospodarki w energię i do 2010 r. aktualnego dochodu w krajach Unii. Kraj-dawca zapisuje ten zysk tak. poprawy efektywności produkcji i zużycia surowców energetycznych. Proces ratyfikacji międzynarodowych konwencji jest w Polsce bardzo powolny. „joint Implementation”.Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne poniżej roku bazowego (1988). nie wydaje się być zagrożone. Obecna wartość PKB Polski jest porównywalna ze wskaźnikami krajów UE z lat 60. Podstawową przyczyną wzrostu emisji będzie konieczność osiągnięcia wysokości dochodu narodowego. podobnego do poziomu w krajach UE. W Kyoto zobowiązaliśmy się do redukcji emisji dwutlenku węgla. Udział węgla stanowi obecnie 97 proc. obydwa państwa podzielą się powstałym przy tym zyskiem ekologicznym. Będzie to zapewne priorytetowe i najtrudniejsze zadanie ze względu na konsekwencje społeczne i ekonomiczne.

Jednocześnie podkreśla się. destrukcyjnych – uwalnianie do atmosfery gazów cieplarnianych.funkcjonują z udziałem tej energii. Po roku 2000 wiele krajów Europy Zachodniej zmuszonych będzie do "kupowania" emisji dwutlenku węgla za granicą. Zrównoważony rozwój. Mechanizm tego działania jest taki sam jak i pozostałych czynników antroipogenicznych. że aby wypełnić zobowiązania z Kyoto. Przykładowo całe obciążenie z tytułu produkcji energii elektrycznej przypisuje się tej gałęzi przemysłu. a szczególnie nowym zobowiązaniom Ramowej Konwencji o Zmianie Klimatu. jest niezbędna w przypadku projektowania instrumentów ekonomicznych. Konieczność uwzględnienia wszystkich źródeł emisji dla danej dziedziny. jakie daje środowisko. Szacuje się.to podstawowy priorytet nowej ekologii na przyszłe lata XXI wieku.czyste środowisko. że ocena emisji netto CO2 jest często niewłaściwa. Oznacza to. Główne źródła ich emisji ze sfery gospodarki rolnej ilustruje niżej zamieszczony rysunek (rys. czyli zharmonizowanie potrzeb oraz aspiracji społeczeństwa i państwa z możliwościami. Wyniki tych oznaczeń wskazują. gdyż nie uwzględnia kontrybucji przemysłu środków produkcji na rzecz rolnictwa. 40). że zmniejszenie tej samej ilości emisji u siebie byłoby kilkakrotnie droższe.Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne tym. że kwoty przeznaczone corocznie na ten cel wynosić będą co najmniej 500-1000 mln US$. Jego treść wskazuje. Najlepsze oceny tego problemu dotyczą rolnictwa USA. tymczasem inne dziedziny gospodarki – w tym rolnictwo . Ekonomiczne spojrzenie na problem emisji gazów cieplarnianych z perspektywy gospodarki rolnej. lepszą jakość wody i zdrowe społeczeństwo. ZSRR i Europy Centralnej. 109 . w którym żyjemy . Będąc gałęzią gospodarki najbardziej uzależnioną od czynników pogodowych. aby przejąć znaczącą część tej kwoty w formie dotacji. Współczesne. że ten dział gospodarki partycypuje w zanieczyszczaniu atmosfery w skali mniej niż 2% ogólnej emisji ze źródeł gospodarczych. Bez zmiany polityki środowiskowej nie jesteśmy w stanie sprostać wymaganiom międzynarodowym. utechnicznione rolnictwo dość istotnie zmienia naturalne środowisko. na drugiej . jednocześnie samo w coraz większym stopniu wpływa na system klimatyczny planety. Na jednej szali stawia się wzrost dochodu narodowego. czyste powietrze. mających na celu uregulowanie poziomu uwalniania gazów cieplarnianych. w krajach b. Wymagać to będzie większej integracji polityki gospodarczej i regionalnej państwa z ochroną środowiska. że gospodarki rolne w krajach o niższym stopniu rozwoju emitują z pewnością relatywnie więcej. Nie jest łatwo ustalić ogólną ilość GHC przenikających do atmosfery w związku z produkcją rolniczą. W wyniku realizacji NEP (Nowej Polityki Ekologicznej) chcemy osiągnąć cztery podstawowe cele: zachowanie różnorodności biologicznej. konieczne będą zakupy na poziomie 1020 mln ton dwutlenku węgla rocznie. Polska ma dużą szansę.

110 . Rys. zaś gospodarka towarowa na gruntach ornych oraz trwałe zadarnienie aż o 75 do 80%. czy wreszcie zastępowania paliw kopalnianych. zmniejszenia emisji dzięki zastępowaniu drzewem produktów. 40. bardzo ważnym czynnikiem jest sposób uprawy roli. zachowania części dwutlenku węgla w postaci wyrobów drzewnych. paliwem pochodzącym z biomasy drzewnej. np. że mechanizmy powodujące jej redukcję wynikają ze zwiększenia zasobów biomasy akumulującej CO2. Przede wszystkim ograniczenie liczby zabiegów mechanicznych stanowi czynnik znacznego zmniejszenia uwalniania węgla z resztek organicznych. których wytwarzanie uwalnia bardzo duże ilości gazów cieplarnianych. Jeżeli za punkt odniesienia weźmiemy powierzchnie leśne. przemienna powoduje zmniejszenie możliwości akumulacji CO2 o 70%. Szeroki kontekst wpływu rolnictwa na uwalnianie dwutlenku węgla do atmosfery W ramach gospodarki na gruntach ornych. cementu. Oceniając kompleksowo znaczenie zalesienia w zakresie kształtowania emisji gazów cieplarnianych należy stwierdzić.Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne Na poziom emisji gazów przez rolnictwo wpływa przede wszystkim sposób zagospodarowania obszarów. to gospodarka rolnicza.

Jednocześnie na ostateczny bilans emisji może wpływać fakt. to jednak ostateczna skala tych zjawisk jest dziś nieznana. Brak możliwości zastosowania efektywnej irygacji (np na terytorium borykającej się z trudnościami ekonomicznymi Rosji) spowoduje. iż wprawdzie oczekujemy ewolucji klimatu i zmian gospodarczych w określonym kierunku. Rolnictwo emituje do atmosfery także metan w postaci wydzielin zwierzęcych. na których można by oprzeć proces analizy przyszłych zjawisk. z tego względu najbardziej miarodajne dane do analiz pochodzą z obszarów położonych powyżej 55o szerokości geograficznej północnej. W strefie tej. że poplony wymagają dodatkowych zabiegów uprawowych i przez to przyczyniają się do mineralizacji próchnicy i uwalniania gazów. pozwalają mieć nadzieję. a także sami producenci. Następny problemem wiąże się z właściwą oceną elastyczności produkcji rolnej w zakresie możliwości szybkiej adaptacji do nowych warunków. Generalne.te zaś . która ma także swój udział w oddziaływaniu cywilizacyjnym na atmosferę ziemską. wyniki dotychczasowego naukowego rozeznania sytuacji. 111 . Największe.Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne Sprzeczności pojawiają się w ocenie roli poplonów w tym względzie. że przyrost netto będzie mniejszy.to głównie pestycydy. przyrost brutto powierzchni rolniczej wyniesie około 7 mln hektarów. zwłaszcza azotowych. Pierwsze niewiadome wynikają już z samego faktu. w samej tylko Kanadzie. że zachowanie potencjału żywieniowego planety wynikać będzie z beneficjów jakie uzyskają dzięki temu bogate kraje północy oraz strat poniesionych przez rolnictwo obszarów tropikalnych i subtropikalnych. które rozkładając celulozę uwalniają do atmosfery gazowy metan. będą elastyczni w zakresie dostosowywania się do czekających przekształceń klimatu i całej rolniczej przestrzeni produkcyjnej. Tak więc rolnictwo jest dziedziną. Zwiększenie areału ziem rolniczych w tych rejonach wiązać się będzie z pogorszeniem warunków produkcji na obszarach położonych na południe. że pominięcie poplonów zwiększa wymogi roślin w stosunku do zabiegów ochronnych przeciwko chwastom i patogenom roślinnym . Problem jednak w tym. Zjawisko to dotyczy głównie przeżuwaczy. Ocena globalnych efektów zmian klimatycznych w sferze ekonomii rolnej jest bardzo trudna. gdy ich odchody rozkładają się w warunkach beztlenowych. Wreszcie brak też jest pełnych danych ekonomicznych. przyszłe zmiany klimatyczne spodziewane są w strefie wysokich szerokości geograficznych. Poza tym wspomniana równowaga zależeć będzie w największym stopniu od tego na ile rynki gospodarcze. będących źródłem dodatkowego uwalniania do atmosfery N2O. Stwierdza się. Duże znaczenie ma także poziom stosowania nawozów. będące środkami produkowanymi przez przemysł z dużym udziałem energii i materiałów zawierających niekiedy uwalniające się później gazy cieplarniane. że spodziewane zmiany klimatyczne nie zmniejszą w skali światowej wielkości strumienia dostarczanych przez rolnictwo surowców żywnościowych. Również zwierzęta nieprzeżuwające przyczyniają się do powstawania metanu.

w tym zakazy stosowania poszczególnych gazów takich jak na przykład chlorowcopochodne węglowodorów (CFCs). kombajny i inne maszyny samobieżne. przechowywania i aplikowania nawozów organicznych. W określonych rejonach dobry efekt dałoby wprowadzenie 112 . stosując następujące narzędzia: N System pozwoleń emisyjnych w zakresie gazów cieplarnianych. lecz ich stosowanie nie jest łatwe i wymaga dokładnego rozeznania sytuacji. którzy wcześniej najwięcej zaszkodzili środowisku.Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne Gospodarka światowa. N System subsydiów wspierających technologie wolne od negatywnych wpływów na atmosferę. między innymi dotyczące produkcji. to mogłoby się zdarzyć. W przypadku rolnictwa wymagałoby to bardzo dokładnego rozpoznania źródeł i skali zanieczyszczeń atmosfery dotyczących każdego gospodarstwa. terminy ich stosowania. niezbędny krok w dziedzinie ochrony klimatu. której towarzyszy emisja CO2. N System standardów technologicznych. Emisja kontrolowana przez płatne pozwolenia jest szczególnie trudnym do zastosowania instrumentem ekonomicznym. Światowa ekonomia posiłkuje się przy takich okazjach różnymi metodami. Idąc dalej tropem takich rozważań można by tworzyć kolejne standardy. produkcji związanej z rozkładem materii organicznej itp. musi zmierzać ku ograniczeniu oddziaływań bezpośrednich na właściwości klimatu Ziemi. w tym jej ważna część jaką jest rolnictwo. Według ekonomistów w dziedzinie ochrony klimatu. Gdyby przy tym takie pozwolenia miały być rozprowadzane na farmach przy zastosowaniu kryterium uprzedniej emisji. w tym również gospodarstwa rolne. nabywałyby pakiety pozwoleń i stosownie do swych możliwości ekonomicznych kształtowały poziom produkcji. Lepszym rozwiązaniem w rolnictwie byłoby nałożenie standardów technologicznych. N System podatków węglowych dotyczący nie tylko paliw kopalnianych lecz również wszelkiej aktywności gospodarczej. W państwach demokratycznych wszelkie regulacje ekonomiczne muszą mieć postać jasnych instrumentów ekonomicznych. czy też poziomy dawek nawozów mineralnych. wielkości dawek nawozów organicznych. Systemy powyższe mogą być efektywne. Wzorując się na rozwiązaniach z transportu samochodowego. stawałaby się nieopłacalna. Firmy. skutecznie można działać. itp. Normą objęte winny być więc warunki przechowywania. energochłonna i emitująca większą ilość gazów zagrażających stabilności atmosfery. to jednak język politycznych porozumień musi z czasem zostać zmieniony na język konkretów. czas od momentu zastosowania do przyorania. np. W wielu wypadkach większa produkcja. Problemu nie da się rozwiązać jedynie poprzez opisane wyżej działania w sferze politycznej. Dalej można byłoby określić maksymalną liczbę operacji w ramach wydzielonych zadań technologicznych. Wprawdzie działania te stanowią pierwszy. należałoby wprowadzić normy emisyjne na ciągniki rolnicze. iż korzyści z systemu odnieśliby ci.

natomiast efekty wynikające ze stosowania podatków są dotąd nieznane. bo to grozi utratą głosów sporej części elektoratu. 113 . Podatek od nawozów fosforowych i azotowych wprowadzono tam już w 1984 roku. iż dużo łatwiej wprowadzić jest ograniczenia czy kontrole nad tymi elementami procesu. Holendrzy wprowadzili do tej pory podatek na stosowanie nawozów organicznych.5 mln dolarów. pozostawiony bez roślinności) lub chemicznych środków ochrony roślin. Cofnięcie dopłat do wszelkich działań na rzecz poprawy żyzności gleby zmieniłoby sposoby użytkowania dużych obszarów pól. Stąd też politykom często trudno jest decydować się na działania zmierzające w kierunku preferowania reguł czystego środowiska naturalnego. których stosowanie wiąże się z emisją gazów cieplarnianych. Uprawę płużną zastąpiłby system trwałego zadarnienia lub nawet zalesienie. na drodze dodatkowych obciążeń ekonomicznych gospodarki.Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne całkowitych zakazów ugorowania (tzw. Cofnięcie dopłat do nawadniania terenów mało zasobnych w wodę spowodowałoby w pierwszym rzędzie zmniejszenie użycia przemysłowych środków produkcji (tylko dostępność wody gwarantuje np. które to sposoby użytkowania są wysoce efektywne w zakresie magazynowania asymilowanego CO2 w materii organicznej. które nie są bezpośrednio związane z kosztami. jak i efektywności działania służb doradczych. Bardzo łatwo udało się obliczyć przychody budżetu z tego tytułu. Doświadczenia we wprowadzaniu podatków od nawozów posiada gospodarka szwedzka. Kraje zachodnie. lecz jednocześnie eutrofizują środowisko i przyczyniają się do uwalniania dużej ilości metanu oraz dwutlenku węgla. są bardzo trudne do wprowadzenia ze względów politycznych. Zniesienie wielu subsydiów w ogóle. efektywne wykorzystanie wysokich dawek nawozów). Strategia cofnięcia subsydiów do wskazanych wyżej kierunków produkcji mogłaby być zastąpiona dotowaniem produkcji specjalnej. jednak skutek propagandowych oddziaływań byłby różny w różnych krajach ze względu na poziomy świadomości samych rolników. lecz efektywność takich działań byłaby duża. które wprawdzie stanowią podstawę wysokiej produktywności rolnictwa. Bezspornie. Spowodował on wzrost cen tych środków produkcji o 5% i przyniósł dodatkowe dochody budżetowe wynoszące 21. Każde dodatkowe zaostrzenie reguł fiskalnych przyjmowane jest przez ludzi bardzo niechętnie. mające doświadczenie w prowadzeniu polityki regulacji wewnętrznych w sektorze gospodarki rolnej wskazują. najlepszym rozwiązaniem byłoby całkowite zniesienie subsydiów dla rolnictwa z tytułu stosowania środków przyczyniających się do emisji gazów cieplarnianych. Podatki dotyczące substancji. Całe zagadnienie nie byłoby łatwe do systemowego wdrożenia. Duże znaczenie miałoby także prowadzenie akcji uświadamiającej wśród farmerów. spowodowałoby ograniczenia w zakresie środków będących bezpośrednim zagrożeniem dla atmosfery. czarny ugór. Natomiast skutek w postaci ograniczenia zużycia tych nawozów okazał się nieistotny. a w dalszej kolejności konwersję sposobu użytkowania na bardziej przyjazny środowisku.

Koszty związane są tu z przygotowaniem gleby. Redukcja o połowę wymagałaby nakładów już ponad 21 mld dolarów/rok. stanowiących strefy ochronne na terenach nadmorskich. W następstwie globalnego ocieplenia należy się spodziewać niewielkiego wzrostu produktu narodowego brutto. Same instrumenty ekonomiczne ukierunkowujące na oczekiwane zachowania farmerów. gdy bierze się pod rozwagę realizację strategicznych działań dających poważne skutki ochronne dla klimatu planety. zakupem materiału szkółkarskiego. transformujące swoje sektory rolnicze. Gorsze perspektywy dla rolnictwa tych regionów spowodują przy tym wzrost cen wszystkich produktów spożywczych i surowców dostarczanych przez rolnictwo. Sensownym rozwiązaniem mogłoby okazać się też dotowanie używania paliw ekologicznie czystych. W przypadku rolnictwa. mogłoby skutkować zwiększeniem pochłaniania dwutlenku węgla z atmosfery. zauważalnego efektu ochronnego. Niekorzystne perspektywy dla tych obszarów wynikają niemal ze wszystkich scenariuszów zdarzeń jakie zostały zastosowanie do oceny efektów ekonomicznych globalnego ocieplenia. wspomożenie ekonomiczne uprawy roślin chroniących glebę przed erozją.5%. Zalesienie nowych obszarów to droga inwestycja związana z dużymi nakładami. że koszty zalesienia powierzchni użytkowanych rolniczo. a przede wszystkim z pielęgnacją młodych drzewek. które obniżyłyby dzisiejszą emisję gazów przez rolnictwo o 2. za wyjątkiem produktów drzewnych. 114 . zwykle okazują się niewystarczające. Duże koszty pojawiają się zwłaszcza wtedy. niezbędnymi zwłaszcza w pierwszym okresie rozwoju drzewostanu. że zostanie zachowana konkurencyjność produktów rolnych wynikająca z niskich kosztów siły roboczej. wyniosłyby 500 mln dolarów w ciągu roku. zaś każde dalsze ograniczenie kosztowałoby zdecydowanie więcej. jak w całej gospodarce tak i w rolnictwie. Jednak dwa spośród wydzielonych regionów nie będą beneficjantami tych zmian. iż są to poważne kwoty. Tak więc. mogą osiągnąć korzyści pod warunkiem wszakże. Wyliczenia wykonane w Stanach Zjednoczonych wykazały. Kraje Europy środkowej. jak już wspomniano wyżej. Dotyczy to południowo-wschodniej Azji i Europy zachodniej.Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne Przykładowo. to okaże się. Polityka prowadząca w konsekwencji do ograniczenia emisji gazów cieplarnianych związana jest zawsze z dużymi kosztami. decydujące znaczenie ma tu zmiana sposobu użytkowania ziemi w kierunku zwiększenia lesistości. Kiedy koszty założenia jednostki powierzchni młodego lasu pomnoży się przez powierzchnię niezbędną do uzyskania choćby minimalnego. pojawia się tu kategoria kosztu marginalnego rosnącego w postępie geometrycznym.

długość okresu wegetacyjnego. sprowadza się do jednego syntetycznego wskaźnika. a zjawiskami zachodzącymi w atmosferze. Początkowo agrometeorologia zajmowała się wszystkimi przejawami reakcji świata żywego na warunki panujące w atmosferze. gdzie. Pogoda dyktuje przy tym nie tylko tempo wzrostu i rozwoju roślin lecz jednocześnie decyduje o organizacji prac w gospodarstwach. inne operują wskaźnikami typowo rolniczymi jak np. Jedną z takich dyscyplin. że z czasem zaczęły się wyodrębniać z niej wyspecjalizowane dyscypliny. wartości napromieniowania.XII. 4 Dotyczy to głównie USA i krajów anglosaskich. METEOROLOGIA ROLNICZA Uwagi ogólne Meteorologia stała się tak rozległą dziedziną wiedzy. pory fenologiczne. powstały i takie. a efektem badań były najczęściej przestrzenne. jako jedna z wielu dziedzin gospodarki. Oprócz wewnętrznych kierunków poznawczych dotyczących poszczególnych zakresów wiedzy o pogodzie. W agrometeorologii (meteorologii rolniczej) można wyróżnić kilka wątków poznawczych. Zagadnienie to w gruncie rzeczy nie proste. Najbardziej kompleksowo rzecz całą traktują opracowania dotyczące waloryzacji rolniczej przestrzeni produkcyjnej. warunki agrometeorologiczne terenu dla określonych celów. operujących na pograniczu nauk biologicznych i meteorologii jest agrometeorologia. Dziś dyscyplina ta wyspecjalizowała się tylko w badaniach odnoszących się do świata roślinnego (badania wpływu pogody na zwierzęta to domena zoohigieny. które jako zasadniczy cel poznania stawiają sobie opisanie relacji pomiędzy sferą praktycznej działalności człowieka. znajduje się pod nieustającą presją pogody. . Rozwijały się one stopniowo w miarę poszerzania wiedzy meteorologicznej i przyrodniczej oraz doskonalenia warsztatu. graficzne opracowania pokazujące charakterystykę obszaru przy uwzględnieniu wybranego kryterium. etc. Najprostsze zestawienia dotyczą zmienności i rozkładu przestrzennego podstawowych parametrów czysto meteorologicznych (temperatura. zwana w niektórych krajach biometeorologią4. pojawy przymrozków. Rolnictwo. rozpatrywane było mniej lub bardziej kompleksowo. natomiast biometeorologia to według polskich standardów nauka zajmująca się reakcją organizmów ludzkich na ten czynnik). Stosunkowo najwcześniej rozpoczęły się badania dotyczące waloryzacji warunków pogodowych i klimatycznych pod kątem potrzeb produkcji rolniczej. opady). a także metod badawczych.

N suche i pogodne jesienie (zależnie od podregionu).Meteorologia rolnicza Drugi nurt badawczy lokuje się na pograniczu fizjologii i meteorologii. Zaletą jej jest prostota. wadą natomiast zbyt duża ogólność. z drugiej zaś stworzenie infrastruktury obejmującej niezbędne wyposażenie dla sieci stacji monitorujących przebieg warunków meteorologicznych w odpowiedniej skali. dotyczących kreowania polityki rolnej w dużej skali. N na ogół chłodniejsze lata. Waloryzacja warunków agrometeorologicznych Najstarszym systemem waloryzującym warunki meteorologiczne występujące w Polsce. W tym zakresie trwają prace mające na celu określenie precyzyjnej relacji pomiędzy wartością pojedynczego. iż dodanie do analizy ciągów obserwacyjnych obejmujących ostatnie 60 lat. Powyższa charakterystyka powstała na bazie danych z lat 1880 – 1930. Zatem korzyści z tego opracowania zależne są od celu w jakim się go wykorzystuje. uważana jest nadal za aktualną gdyż podział ten bywał uszczegółowiany. Model „pogoda – roślina”. przydatnym także z punktu widzenia agrometeorologicznego. lecz przeznaczona zasadniczo do pełnienia innych celów). umożliwia podejmowanie decyzji zarówno technologicznych. Według klasyfikacji Romera. z pewnością nie zmieniłoby zasadniczo obrazu sytuacji. a fizjologią i biochemią organizmu roślinnego. jest klasyfikacja klimatu według Romera. Właściwości szczególne to: N dość ciepłe i łagodne zimy. Klimat bałtycki (A) Występuje w wąskim pasie wybrzeża i w delcie Wisły. W ostatnich latach najbardziej dynamicznie rozwija się kierunek badań dotyczących matematycznego modelowania relacji pogoda – roślina. termiki. W takim systemie nie wystarcza bowiem istniejąca sieć nadzorowana przez IMGW (dziś znacznie unowocześniona. przydatnych w praktyce rolniczej na różnych szczeblach decyzyjnych. 116 . pewnie skorygowałoby granice wyznaczające poszczególne strefy. regiony wyróżnia się na podstawie zespołu cech charakterystycznych. rynkowych jak i strategicznych. N opady roczne 500 -700 mm. Romer wydzielił na terenie kraju 7 regionów klimatycznych. które zestawiono poniżej. Tego typu podejście daje szansę stworzenia narzędzi prognostycznych. Dotyczy to przykładowo określenia wpływu warunków świetlnych. Niezbędnym warunkiem rozwoju i wdrażania tej nowoczesnej koncepcji jest z jednej strony rozwój badań. N stosunkowo często występujące silne wiatry. Kształtuje się pod wpływem Bałtyku. czy wreszcie składu atmosfery na procesy życiowe. bądź grupy czynników meteorologicznych. a w każdym z nich krainy geograficzne. Należy stwierdzić.

41. Tereny dość wzniesione nad poziom morza i na znacznej powierzchni urzeźbione. N dość chłodne. śnieżne i długie zimy. N w strefie jezior wyższa wilgotność powietrza. ale suchsza z wczesną wiosną i dłuższym okresem wegetacyjnym. część wschodnia chłodniejsza. szczególnie w okresie zimy. Romera Klimat Krainy Wielkich Dolin (C) Obejmuje największy. Charakterystyka: N część zachodnia cieplejsza. rocznie od 450 do 500 mm. N późne przymrozki wiosenne. zwłaszcza w części środkowej. Cechy charakterystyczne: N duże lokalne różnice klimatu. centralny obszar w Polsce.Meteorologia rolnicza Klimat pojezierny (Pojezierze Pomorskie B1 i Mazurskie B2). N klimat bardziej surowy. Rejony klimatyczne wg. 117 . N opady roczne 600-700 mm. N region o najniższych opadach. Rys.

Zdecydowanie najmniej korzystnymi pod tym względem są tereny górskie i podgórskie. Skala stosunkowo małych województw bardzo dobrze graficznie oddaje obraz przestrzennego rozkładu jakości agroklimatu w Polsce (skala gminna jest już zbyt szczegółowa. W latach siedemdziesiątych. Średnie z gmin posłużyły do ustalenia wartości bonitacyjnej klimatu w odniesieniu do województw. Karpaty F2) Powierzchnia silnie urzeźbiona i znacznie wyniesiona ponad poziom morza. według podziału administracyjnego obowiązującego przed 1998 rokiem. dokonano kompleksowej waloryzacji rolniczej przestrzeni produkcyjnej. dłuższe lato. Czynnik ten oceniano w skali do 15 punktów. o poniższych cechach: N krótka zima. N dużym zróżnicowaniem dopływu energii słonecznej w różnych częściach zboczy. Charakterystyka: N duże kontrasty klimatów lokalnych. w Instytucie Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa w Puławach. Na przedstawionej poniżej mapie Polski (rys. które uzyskały ocenę punktową niższą od 5. Wyliczono odpowiednie wartości dla jednostek obszarowych na poziomie gminy. Jednym z jej elementów była ocena agroklimatu. przyjmując za wskaźnik plony przeliczeniowe najważniejszych roślin uprawnych. Klimat górski i podgórski (Sudety F1. N duża koncentracja ulewnych opadów letnich. stosunkowo duże zagrożenie opadami gradu. N wyżej w górach znacznie chłodniej i dużo opadów nawet ponad 1000 mm rocznie Klimat zaciszy górskich (G) Charakteryzuje się: N wielkimi kontrastami pomiędzy dniem i nocą.Meteorologia rolnicza Klimat wyżyn środkowych(Śląsko-Małopolska D1 i Lubelska D2) Tereny pagórkowate o większych wyniesieniach i spadkach niż na pojezierzach. natomiast regionalna zbyt ogólna). N klimat dość chłodny o dużej ilości opadów. N mniejsze lecz korzystniej rozłożone opady niż w innych regionach kraju od 500 do 600 mm. na 15 możliwych. N roczna ilość opadów 600 – 700 mm. Klimat podgórskich nizin i kotlin (Śląska E1 i Sandomierska E2) Klimat stosunkowo łagodny. N dużymi zróżnicowaniami prędkości wiatru. Decydują o tym czynniki związane z położeniem obszarów 118 . 42) wyraźnie zaznacza się strefowość układu jakości agroklimatu. o następującej charakterystyce: N dominacja cech klimatu kontynentalnego. N najdłuższy okres wegetacyjny w Polsce. N średnie roczne temperatury dość wysokie.

Na południu występuje strefa agroklimatyczna o wartości punktowej powyżej 11 (za wyjątkiem obszarów wyżyn środkowych (Śląsko-Małopolska i Lubelska). Ogólnie można wyraźnie określić kierunki zmian wartości agroklimatu w kształtowaniu warunków produkcji rolniczej. Rys. Część terytorium naszego kraju. poczynając od północnego zachodu w kierunku na południowy wschód. leżąca w przybliżeniu na południe od linii Warty i Narwi. Punktowa ocena agroklimatu Polski wg podziału administracyjnego sprzed 1999 r.Meteorologia rolnicza względem poziomu morza. Podobnie mało korzystny jest agroklimat krańców Polski północno-wschodniej. a jego walory maleją od południowego zachodu ku północnemu wschodowi. W tym przypadku wynika to z przyczyn związanych z cyrkulacją mas atmosfery. Powyżej rozciąga się pas z przedziałem od 5 do 11 punktów. jest pod względem klimatycznym zdecydowanie korzystniejszą od tej zlokalizowanej na północ. 119 .42. Klimat rolniczy zmienia się na korzyść. sprowadzającą nad ten region więcej chłodnego powietrza pochodzenia arktycznego i polarnego.

wiatry. Do dyspozycji rolnika pozostają zatem metody pośrednie. Każdy z nich działa też w kompleksie z innymi i na ostateczny efekt składa się współdziałanie wielu tych czynników na raz. która uwzględnia wartość charakterystyki klimatycznej. Do pierwszej grupy należą te. Część gatunków dnia krótkiego z trudem aklimatyzuje się w Polsce. rozwój i plonowanie roślin Do najważniejszych czynników pogodowych wpływających bezpośrednio na produkcję roślinną należą: promieniowanie słoneczne. architekturę łanu. Polega to na odpowiedniej metodzie siewu zapewniającej właściwą gęstość roślin i ich korzystne ułożenie względem siebie. Cieniolubne gatunki reagują wzrostem intensywności fotosyntezy do wartości około 0. jako najodpowiedniejszych dla gatunków o dużych wymaganiach świetlnych. len. Poza tym. Tym niemniej istnieje niekiedy potrzeba określenia reakcji poszczególnych gatunków na zmiany warunków pogodowych w pojedynczym zakresie. Praktyczne wykorzystanie wiedzy z zakresu reakcji roślin na czynnik świetlny polega przede wszystkim na doborze właściwych terminów siewu i takiej rejonizacji upraw. których intensywność fotosyntezy osiąga maksimum przy maksymalnym natężeniu napromieniowania w danych warunkach. Promieniowanie słoneczne jest źródłem energii niezbędnej dla zajścia określonych reakcji biochemicznych w organizmach roślinnych. etc). Nie cała energia docierająca do powierzchni ziemi wykorzystywana jest przez rośliny. koniczyna. Pomiędzy tymi dwoma biegunami ekstremalnych wymagań znajdują się gatunki określane mianem znoszących zacienienie. Drugą grupę stanowią gatunki ze stref międzyzwrotnikowych o dniu krótszym niż 12 godzin. Zależność ta nazywa się fotoperiodyzmem. Wpływ promieniowania słonecznego można rozpatrywać w aspekcie reakcji roślin na światło oraz wymagań termicznych. uzależniając od tego czynnika przejście od fazy wegetatywnego do generatywnego rozwoju. Każdy z nich spełnia określoną funkcję w życiu organizmów roślinnych. który na danym obszarze pełni rolę dominującą.1 maksymalnego napromieniowania. które pochodzą z wysokich szerokości geograficznych. W pierwszym przypadku gatunki uprawne można podzielić na światło i cieniolubne.Meteorologia rolnicza Wpływ warunków pogodowych na wzrost. Do światłolubnych należą te. z których największe znaczenie mają działania kształtujące tzw. uprawianych w naszym kraju należy zaliczyć: kukurydzę. ziemniak. Proces wiązania energii realizuje się podczas reakcji fotosyntezy. Z tego punktu widzenia dzieli się gatunki na rośliny dnia długiego i krótkiego. wilgotność powietrza. soję i szereg gatunków warzywnych. temperatura. gdzie w pełni sezonu dzień jest dłuższy od 14 godzin (zboża. na terenie falistym istnieje możliwość doboru stanowisk o wystawach południowych. Rośliny reagują także na światło. zwanej usłonecznieniem. Do ważniejszych przedstawicieli roślin tej grupy. Występują tu dość 120 . Nie ma możliwości bezpośredniego wpływu na pogodowe warunki świetlne. opady atmosferyczne. To wyodrębnienie pozwala sklasyfikować rośliny pod względem wymagań odnośnie konkretnego czynnika pogodowego.

Zdecydowanie bardziej ciepłolubną jest kukurydza wymagająca minimum 8-11 oC. część zaś zwiększa potencjał energetyczny powietrza atmosferycznego. a nawet gatunek roślin. a temperaturą powietrza otaczającego nadziemną część roślin . Przykładowo powietrze nad powierzchnią bez pokrywy roślinnej (sucha) wykorzystuje nieco ponad ¾ tej energii. część energii tracona jest w wyniku odbicia i dopiero to co zostaje pochłaniane jest przez powierzchnię gleby i rośliny. pole rzepaku 28%. zawarta jest w przedziale od 0-5oC. dla pozostałych gatunków mieszczą się w granicach 40-45 oC. Przede wszystkim. jaka uczestniczy w procesie parowania (tzw. iż wartości temperatur w jakich następuje wzrost i rozwój roślin zostały podane tu jedynie orientacyjne. co ma duże znaczenie w układach klimatycznych Polski. gdzie nie występuje intensywne parowanie terenowe. Tak więc w terenie pokrytym szatą roślinną. Poza fotosyntezą. Niedorozwinięty z tego powodu system korzeniowy może spowodować osłabienie roślin i ich podatność na wyleganie. energia pochłaniana przez rośliny bierze udział w kształtowaniu procesu transpiracji. Wrażliwość roślin na warunki termiczne zmienia się z 121 .nazywana gradientem cieplnym. Każdy gatunek rośliny cechują swoiste wymagania co do wartości tego czynnika. W tym przedziale można dodatkowo wydzielić wartość zwaną optimum. Udział roślin w bezpośrednim pochłanianiu i wykorzystywaniu energii słonecznej jest niewielki. tymczasem obszar leśny tylko 8%. zaś poza nim albo całkowicie ustają lub też rozpoczyna się proces destrukcji organizmu. gwarantującą najszybsze tempo wzrostu i rozwoju. Roślina może funkcjonować w zakresie pomiędzy temperaturą minimum i maksimum. Należy podkreślić. Minimalna temperatura wzrostu i rozwoju zbóż i większości innych gatunków pastewnych oraz okopowych.76). które określa bilans energetyczny obszaru. Wysoka wartość tego wskaźnika w okresie wegetacji (wiosną lub jesienią). łąka 17%. pszenicy 35%. Kiedy rośliny wegetują to wynik bilansu promieniowania na danym obszarze jest dodatni. Wszystkie reakcje biochemiczne zachodzą w określonym przedziale temperatur.Meteorologia rolnicza skomplikowane zależności. gdyż stały postęp hodowlany skutkuje wprowadzaniem odmian o niższym pułapie wymagań. podnosząc jego temperaturę. a właściwie temperatura powietrza ustalająca się jako wynik warunków bilansu cieplnego obszarów. zaś najniższa temperatura dla niektórych warzyw osiąga pułap 12-18 oC. zgodnie z opisem w rozdziale dotyczącym promieniowania. Każdy ekosystem. jest chłodniej niż nad ugorem czy w mieście. Warunki życiowe dla roślin kształtuje temperatura otoczenia. powoduje dysproporcje w rozwoju części nadziemnych i podziemnych roślin. kształtuje swoiście te relacje. Z punktu widzenia rolniczego ważną jest różnica pomiędzy temperaturą warstwy gleby przerośniętej masą korzeniową. Wartości maksymalne temperatur dla podstawowych zbóż sięgają 37 oC. Nadwyżka energii ponad rozchody wykorzystywana jest częściowo w ekosystemie (łanie roślin). stosunek Bowena wynosi tu 0.

jęczmienia 267. W przypadku każdego gatunku można spostrzec. gdyż roślinę tę charakteryzuje zdecydowanie większa produktywność jednostkowa. Przykładowo wśród zbóż najoszczędniej wodą gospodaruje jęczmień Wt = 18. w związku z tym najważniejszą funkcję uzupełniającą spełniają tu opady atmosferyczne. nawożenie). owsa 271 mm. Wśród roślin zbożowych faza krytyczna przypada na czas 122 . w zależności od stopnia wczesności odmiany. Nie zawsze jednak duże zasoby wody decydują o funkcjonowaniu roślin lecz jej dostępność. pszenicy 254 mm. że pomiędzy nimin zaznaczają się duże różnice. ale jej współczynnik transpiracji jest mniejszy od owsa.457 mm. Rozkład opadów atmosferycznych w sezonie wegetacyjnym ma pierwszorzędne znaczenie w kształtowaniu warunków i tempa rozwoju roślin. ha1. Wymagania wodne roślin zaspokajane są przez zasoby tej substancji w środowisku. Wskaźnik Wt dla buraków wynosi 61.Meteorologia rolnicza wiekiem. Rośliny wykorzystują wodę jako medium. część wody wykorzystywana jest jako materiał konstytucyjny tkanek – około 0.05%. Najczęściej jednak potrzeby wodne roślin określa się w postaci optymalnych opadów i właściwego ich rozkładu w ciągu całego okresu wegetacji. Ponieważ cały czas zasoby te wyczerpują się w wyniku procesu parowania terenowego. buraka cukrowego . w którym zachodzą wszystkie reakcje biochemiczne. mm-1). że w określonej fazie rośliny reagują najsilniej na niedostatek opadów. ziemniaka od 260 mm do 390 mm. w tym wynikająca z właściwości gleby przesądzających o sile powiązań H2O z substancją mineralną i organiczną. Przykładowo potrzeby opadowe żyta ocenia się na 260 mm. Tak realizuje się jeden z najważniejszych obiegów w przyrodzie – obieg wodny. Powyższą relację można wyrazić równaniem: P = Wt x Qw Symbol Wt w niniejszym równaniu oznacza współczynnik transpiracji informujący ile mililitrów wody (litrów) potrzeba na wytworzenie kilograma suchej masy (kg . reszta zaś spełnia rolę transportową w organizmie. uczestnicząc zarazem w procesie transpiracji. a największe potrzeby wykazuje owies – Wt = 26. Współczynnik ten jest cechą gatunkową tak. a także może być w niewielkim stopniu modyfikowana poprzez niektóre elementy technologii (uprawa roli. zaś Qw wyraża ogólną ilość transpirowanej wody. Na ogół wysokość plonów roślin (P) zależy od ilości zużytej wody na transpirację. Z kolei kukurydza wykorzystuje najwięcej wody z jednostki powierzchni. Wypadkowa wszystkich zależności kształtujących bilans wodny środowiska decyduje o potencjalnych możliwościach zabezpieczenia potrzeb roślin. O ile człowiek nie jest w stanie regulować obiegu wody w przyrodzie. zaś dla grochu 34. to o zasobach i dostępności mogą decydować melioracje rolne oraz szereg zabiegów agrotechnicznych. Fazy takie nazywa się okresami krytycznymi wymagań wodnych.

w dużo większym stopniu niż inne czynniki. u buraka moment intensywnego przyrostu masy liściowej. jest przyczyną wystąpienia wielu chorób grzybowych. nawet jeżeli sieje się tak gatunki blisko spokrewnione jak jęczmień z owsem lub nawet różne odmiany tego samego gatunku. Należy podkreślić. Na tym tle ujawnia się między innymi swoista reakcja roślin uprawianych w siewach mieszanych.Meteorologia rolnicza najintensywniejszego przyrostu masy. Czynnik wilgotnościowo . przeciętne ilości wody dostarczanej w ten sposób w okresie pełni wegetacji wynoszą od 0. większemu przyrostowi tkanki mechanicznej. W warunkach Polski. Warunki wietrzne odgrywają także istotną rolę w kształtowaniu wzrostu i rozwoju roślin uprawnych. Wiatr. czyli na okres od pełni krzewienia do zakończenia strzelania w źdźbło. niż warunki dalszego otoczenia. sprzyja większej elastyczności łodyg. Dla ziemniaka okresem krytycznym jest faza kwitnienia związana z początkiem zawiązywania bulw. Duża wilgotność powietrza. stanowi ważne uzupełnienie informacji o warunkach termiczno-wodnych siedliska. Brak ruchu powietrza utrudnia parowanie z powierzchni roślin. Realizuje się ona między innymi poprzez wpływ na intensywność transpiracji. Wiatry o wzrastającej prędkości przyspieszają ten proces. rozumiana jako tak zwana względna. Wilgotność powietrza odgrywa też istotną rolę w kształtowaniu warunków produkcji w sposób pośredni. Jest to jeden z ważniejszych czynników wpływających na inwazyjność chorób i szkodników. iż wilgotność powietrza. wespół z wysokimi temperaturami. Wilgotność powietrza. Przy dużej wilgotności i małym niedosycie pojawiają się warunki znacznie utrudniające parowanie.termiczny decyduje między innymi o intensywności żerowania mszyc. Z tego powodu znacznie dotkliwsze dla roślin są zawsze okresy bezopadowe występujące w warunkach wysokich temperatur powietrza. iż w okresach niedoborów opadów lub w suchym klimacie. a tym samym pozytywnie modeluje architekturę łanów. 123 . Właściwość ta jest najważniejszym wyróżnikiem swoistego mikroklimatu jaki panuje wewnątrz porostu. Badania dowodzą. bywa kształtowana przez łany roślinne. oddziałując mechanicznie na organizm roślinny. Wskaźniki wilgotności względnej i niedosytu wilgotności bywają powszechnie wykorzystywane przy ocenie potrzeb deszczowania roślin. Szybsza transpiracja i ubytek wody są szczególnie istotne w fazie dojrzewania roślin. Najmniejsze potrzeby występują w momencie dochodzenia do dojrzałości technicznej. a tym samym i transpirację. Odwrotna sytuacja prowadzi do szybkiej utraty wody przez rośliny i potęguje skutki braku tego składnika. rosa może zaspokajać znaczny procent potrzeb. Uzupełnieniem zasobów wodnych gleby i wody wykorzystywanej przez system korzeniowy jest bezpośrednia intercepcja wody opadowej przez szatę roślinną oraz intercepcja kropel rosy powstającej na liściach i łodygach. Często to oddziaływania mikroklimatyczne ukierunkowują procesy życiowe roślin i możliwości wystąpienia chorób i szkodników silniej.70 do blisko 2 mm wody dziennie.

a także częściowo niektóre motylkowe. chociaż bardzo zmiennym klimacie Polski. Na szczęście. w okresie sianokosów. aby układ parametrów pogodowych odpowiadał dokładnie potrzebom roślinności wszelkich gatunków. a także na co wskazują najnowsze badania agrometeorologów. Warunki mieszczące się jednak w ramach wymagań określanych jako minimalne i maksymalne zapewniają rolnikom. Niezależnie jednak od tego. Z tej też przyczyny zdarza się. Każda grupa roślin. a nawet gatunek i odmiana charakteryzuje się inną czułością na poziom czynnika przekraczającego przeciętny poziom szkodliwości. Wartość takich modeli polega nie tylko na tym. Zdarza się jednak.Meteorologia rolnicza Największym sprzymierzeńcem rolnika w tym względzie jest wiatr wiejący w dni słoneczne. a nawet katastrofalny. a wartością parametrów pogodowych określanych jako zmienne niezależne. kukurydza. iż dowiadujemy się jak rośliny reagują na ciąg zjawisk pogodowych. Niezmiernie rzadko się zdarza. abstrahując od innych uwarunkowań ekonomicznych i gospodarczych. Model. Z tego też powodu w literaturze przedmiotu oprócz zgodnych stwierdzeń znajdziemy również szereg kontrowersji. w tych przypadkach (pomijając rośliny owadopylne). Skutkiem tego jest znaczne obniżenie poziomu produkcji. prace badawcze nad ustaleniem precyzyjnych związków plonowania roślin z warunkami pogodowymi nieustannie trwają. Zależność wegetacji roślin od ważniejszych parametrów pogodowych nie jest łatwa do zdefiniowania i bezbłędnego określenia. Ponadto formy uprawne gatunków 124 . w umiarkowanym. Jeżeli czynniki klimatyczne obniżają drastycznie wydajność to mają charakter szkodliwy. że pojawiają się znaczne uszkodzenia gatunków roślin. regulowanie migracji wielu szkodników roślinnych. to najczęściej złożona funkcja matematyczna ustalająca związki liczbowe pomiędzy wydajnością jednostkową. iż mamy do czynienia albo z przekroczeniem wartości progowych lub też z nieciągłością przestrzenną i czasową zjawisk. zjawiska klęskowe i katastrofalne występują rzadko. włącznie z pojawieniem się ewidentnych strat. Szczytowym osiągnięciem z tego zakresu jest wyżej wspomniany model pogoda – plon. czasem jednak owa szkodliwość osiąga poziom klęskowy. Rola wiatru w życiu roślin poszerza się także na kształtowanie procesu zapylania. ale przykładowo tylko u niektórych odmian. W większości przypadków mamy do czynienia z mniejszym lub większym odstępstwem od optimum. ale przede wszystkim na tym. pomocnym jest więc wiatr. Są to między innymi ze zbóż: żyto. Niesprzyjające czynniki pogodowe dla produkcji rolniczej Powyżej zamieszczony opis wskazywał na ogólne relacje i mechanizmy działania czynników pogodowych kształtujących wzrost i rozwój roślin. iż pozwala to na prognozowanie i planowanie produkcji rolniczej. W zapylaniu. Kolejna funkcja pośrednia wiatru to udział w rozprzestrzenianiu się nasion chwastów. akceptowalną wydajność i wynikające z tego profity. Część gatunków uprawnych należy do grupy obcopylnych.

Rośliny ozime. Powszechnie znana jest gradacja gatunków. a rośliny wykształcą więcej niż cztery pary liści rozetowych. Pszenica. W warunkach zalegania pokrywy śnieżnej. a nawet odmiana. Mogą przy tym mieć charakter pośredni lub bezpośredni. którego następują nieodwracalne procesy destrukcji. od najbardziej odpornych do wrażliwych. Przetrwanie w niskich temperaturach zależy od stanu roślin tuż przed wejściem w okres anabiozy. gdy wysiewa się je późną wiosną. z drugiej zaś. która spełnia rolę izolatora z powodu dużej ilości przestworów wypełnionych powietrzem. na początku sierpnia. zaczyna reagować ujemnie po przekroczeniu progu –20oC. bądź zbytnio przyśpieszone. z tego też powodu szkodliwe są głębokie spadki temperatur na przedwiośniu. wśród których można wyróżnić kilka niżej opisanych kategorii. być poddane destrukcyjnemu stresowi termicznemu związanemu ze spóźnionymi przymrozkami wiosennymi (roślinom ozimym czynniki te zdecydowanie mniej zagrażają). Każdy jednak gatunek. W warunkach klimatycznych Polski występują układy pogodowe niekorzystne. ozimych trwa przez okres zimowy w stanie anabiozy. według której na pierwszym miejscu plasuje się żyto. Każdy z wyżej wymienionych gatunków musi osiągnąć określony etap rozwoju. który gwarantuje mu największą odporność. charakteryzuje się jednak progiem odporności po przekroczeniu. Trudności z jego zimowym przetrwaniem pojawiają się wtedy gdy jesień jest długa i ciepła. rośliny zimują bezpiecznej i odporność na niskie temperatury powietrza wzrasta o około 5-10oC. 125 . pozostają na polu w okresie zimowym. Rośliny jare narażone bywają na utrudnioną wegetację wtedy. Żyto jest w stanie przetrwać spadki temperatur do poziomu około –25oC. bez okrywy śnieżnej. stwarzającym ryzyko wystąpienia wielu zjawisk szkodliwych. Zjawiska szkodliwe pojawiają się albo pojedynczo lub też kompleksowo. W przypadku wszystkich gatunków ozimych następuje w ciągu zimy stopniowa utrata odporności na niskie temperatury. który wysiewa się bardzo wcześnie. mogąc z jednej strony trafić na okres suszy wiosennej.Meteorologia rolnicza charakteryzuje różny stan zagrożeń. W tym przypadku stan zagrożeń wzrasta gdy rośliny w okres zimowania wchodzą opóźnione w rozwoju. wysiewane na jesieni. U rzepaku i jęczmienia pojawiają się problemy z zimowaniem już przy spadkach temperatury poniżej poziomu –15oC. Warunki wstępnej fazy wegetacji mogą bowiem rzutować na możliwości przezimowania. Stopień ryzyka uprawy tych roślin wzrasta w sytuacjach gdy wysiewane bywają stosunkowo wcześnie na jesieni czy nawet późnym latem. następnie pszenica. Szczególnie wrażliwy na ten czynnik jest rzepak ozimy. których nie doświadczają formy jare. rzepak i jęczmień ozimy. Wysoka koncentracja soków komórkowych gwarantuje im dużą odporność na znaczne obniżenie temperatur powietrza i gleby. której węzeł krzewienia znajduje się bliżej powierzchni gleby. Zagrożenia okresu zimowego Większość roślin uprawnych.

Kiedy pole pozbawione jest pokrywy śnieżnej. pozbawione roślin uprawnych. Na polach porośniętych roślinnością dochodzi wtedy do ruchów wierzchniej warstwy. Kolejnym czynnikiem destrukcyjnym w okresie zimy są następujące często po sobie okresy ocieplenia i chłodów. wywołujące chorobę zwaną pleśnią śniegową. Rośliny nie zahartowane przed mrozami źle znoszą taki układ pogodowy. Nawet spowolniona wegetacja powoduje gromadzenie się dwutlenku węgla i brak tlenu. tworzy zastoiska na powierzchni pól. określanym jako „wyprzenie”. Po długotrwałych zastoiskach pozostają często na polach miejsca. nawet tworząca płytkie zastoiska. Problemy z pokrywą śniegową pojawiają się bowiem z tej przyczyny. Woda roztopowa. ale jednocześnie może stać się przyczyną poważnych strat na plantacjach ozimin. odsłonięcie węzłów krzewienia czy też pąków szczytowych. Temperatura powietrza 126 . Dotyczy to sytuacji gdy ma ona dużą grubość i zalega zbyt długo. a następnie dopiero dokonuje się obniżenie temperatur poniżej pułapu hamującego jesienną wegetację. zwiększające retencję wody. Rośliny podtopione mają utrudnione oddychanie i z czasem ulegają „uduszeniu”.Meteorologia rolnicza Pokrywa śnieżna bywa jednocześnie czynnikiem zabezpieczającym przed niską temperatura. zamarza następują wtedy mechaniczne uszkodzenia tkanek roślinnych. które dwukrotnie wystąpiły w okresie ostatnich dwudziestu lat. Z tego powodu niekorzystną jest taka sytuacja pogodowa. Szczególnie groźne jest to zjawisko wczesną wiosną. iż utrudnia ona wymianę powietrza. przy czym spotęgowane bywają poprzez porażenie roślin przez kompleksy grzybowe. Szczególnie wrażliwe na ten czynnik destrukcyjny są żyto ozime i jęczmień. Kiedy woda. powodujących uszkadzanie korzeni roślin. wtedy bardzo niebezpieczne bywają silne wiatry. Inną konsekwencją przejściowych zmian temperatury w okresie zimy jest zamarzanie i rozmarzanie gleby. nie znajdując ujścia i mając utrudnione przesiąkanie w głąb gleby. Straty spowodowane tym zjawiskiem. Spore straty z tego tytuły notuje się przede wszystkim na plantacjach rzepaku ozimego. Pokrewna roślina z rzepakiem – rzepik ozimy – nie wydłuża pędu nawet przy wczesnym siewie i dlatego jest uważana za konkurencyjną na terenach o bardziej niekorzystnych warunkach klimatycznych (np. Za niebezpieczne uznaje się utrzymywanie się warstwy śniegu przez okres dłuższy niż 80 dni lub też w krótszym. na północnym – wschodzie Polski). należą do najpoważniejszych. a porośnięte chwastami. Skutki wyparzenia odczuło rolnictwo polskie szczególnie dotkliwie w czasie tzw. Jest to zjawisko tylko częściowo korzystne. Prowadzi to do stopniowego rozhartowania roślin i wzrostu podatności na uszkodzenia wywołane niskimi temperaturami. bo nawet już nieco ponad 30 dniowym przedziale czasowym. przy grubości ponad 20 cm. zim stulecia. gdy najpierw pojawia się warstwa śniegu. W trakcie zimy następują czasem gwałtowne roztopy spowodowane napływem mas ciepłego powietrza. a w dalszej konsekwencji ich osłabienia. kiedy cieplejsze powietrze napływa nad wychłodzony grunt. Rozhartowanie roślin pod pokrywą śniegową następuje często w trakcie trwania zimy.

iż towarzyszą temu pewne swoiste zjawiska związane z przechodzeniem wody w lód. Z punktu widzenia praktyki rolniczej. Z tej przyczyny rolnicy nazywają zjawisko to wysmalaniem. Przyjmując powyższą definicję przymrozki można klasyfikować według różnorodnych kryteriów takich jak: S intensywność (łagodne – obniżenie temperatury do –2oC. w której następuje obniżenie temperatury (przymrozki na wysokości ok. a także podkreślić. Silny wiatr powoduje przyśpieszenie transpiracji i utratę wody. radiacyjne).Meteorologia rolnicza pobudza rośliny do powolnej wegetacji. Przymrozki Niekorzystny przebieg pogody w okresie poza zimowym stwarza też szereg zagrożeń dla roślin. W Polsce rzadko dochodzi do przekroczenia temperatur maksymalnych dla wzrostu i rozwoju roślin. Do najczęstszych należą te. wieczorne). przymrozki przy słabych ruchach powietrza. Dalej można uściślić tę definicję o człon stwierdzający swoiste oddziaływanie tak obniżonej temperatury na przyrodę ożywioną i nieożywioną. Można wyróżnić tu wiele sytuacji. Istnieje wiele definicji pojęcia „przymrozek”. S pora wystąpienia ( . S zjawiska towarzyszące (przymrozki bez wiatru. S przyczyny pojawu (adwekcyjne. której rośliny nie mogą uzupełnić z powodu jej niedostępności. przymrozki z wiatrem). 2 metrów w strefie kwiatostanów. Z tego powodu. podstawy łodyg. S strefa pionowa atmosfery.nocne. czyli w większości przypadków poniżej 0oC. spadek w granicach –2 O -4oC. przymrozki przygruntowe). umiarkowane. letnie. definicja ogólna pojęcia. obejmuje zbyt wiele sytuacji różnych pod względem znaczenia dla procesów produkcyjnych. dającą złudzenie jakoby były podpalane. Według najogólniejszej z nich oznacza to spadek temperatury powietrza poniżej zera stopni Celsjusza. Oziminy w takich warunkach zaczynają stopniowo zmieniać barwę na ciemną. systemy korzeniowe). poniżej – 4oC). . silne. które związane są z zachwianiem reżimów termiczno-wodnych. zarówno pod względem meteorologicznym jak i rolniczym. Szczególnie narażone na wysmalanie są partie pól położone na wierzchołkach wzniesień. Dużo częściej w trakcie wegetacji pojawiają się stany pogodowe charakteryzujace się spadkiem temperatur poniżej minimum tolerancji. S skutki (przymrozki uszkadzające kwiatostany. wczesne jesienne.przymrozki wiosenne. najprecyzyjniej przymrozki można określić jako spadek temperatury minimalnej poniżej zera w okresie trwania wegetacji roślin. 127 . tymczasem gleba pozostaje nadal zamarznięta.

tym później kończy się i wcześniej rozpoczyna okres zagrożenia przez przymrozki podczas sezonu wegetacyjnego. wiąże się z przebiegiem bilansu promieniowania. przy wystąpieniu dwóch głównych przyczyn pojawu przymrozków. zwłaszcza obejmujących niskie obszary w rzeźbie terenu. W dzień. promieniowanie zwrotne. Im wyżej tym przepływ energii słabnie i stąd wraz z wysokością temperatura powietrza obniża się. Rzadziej występujące przymrozki w strefie zwrotnikowej są jednak szczególnie groźne. gdyż zagrażają uprawom roślin ciepłolubnych tej strefy klimatycznej (np. Brak ruchów powietrza sprzyja powstawaniu uwarstwienia i strefowości termicznej dolnej troposfery.Meteorologia rolnicza Na powierzchni naszej planety. grunt powoli się ochładza. W momencie gdy temperatura dolnej warstwy powietrza obniży się znacznie. Promieniowanie zwrotne skutecznie uzupełnia ubytki ciepła z podłoża. Zachmurzenie reguluje bardzo ważny składnik bilansu wymiany ciepła pomiędzy podłożem. Wiatry o średniej i dużej prędkości powodują turbulencję i mieszanie się powietrza chłodnego z ciepłym. O skali zjawiska przymrozkowego decyduje w poważnym stopniu wilgotność powietrza i zachmurzenie. kawie). Powstawanie przymrozków. Wiatr odgrywa bardzo ważną rolę zarówno w zakresie powstawania zagrożeń przymrozkowych jak i ich późniejszej szkodliwości. a wraz z nim najbliższa warstwa powietrza. są czynnikiem bezwzględnie sprzyjającym zjawisku. Praktycznie wcale nie występują one w strefie równika (wyjątkiem mogą tu być tereny bardzo wyniesione nad poziom morza). Generalizując należy stwierdzić. a więc w czasie pełni wegetacji. im bardziej przesuwamy się w kierunku biegunów. winorośli. Kondensacja wywoływana bywa spadkiem temperatury powietrza. Pierwszy z tych czynników zmienia warunki termiczne poprzez oddawanie utajonego ciepła podczas kondensacji pary wodnej. W okresie od kwietnia do października. Z kolei bezchmurne noce. a atmosferą jakim jest tzw. iż aby wystąpił przymrozek w okresie wegetacji musi pojawić się kompleks meteorologicznych przyczyn w następującej kolejności: 128 . które spowodowałoby wyłącznie z tego powodu spadek temperatur poniżej granicy zero stopni Celsjusza. W tej sytuacji ubytki energii nie są kompensowane. W nocy dopływ energii do podłoża ustaje. Rzadko dochodzi do sytuacji przymrozkowych przy pełnym zachmurzeniu. Do przymrozków dochodzi więc najczęściej gdy wcześniej nad daną powierzchnię napłynie warstwa chłodnego powietrza z obszarów północnych. praktycznie nie istnieją sytuacje doprowadzające do takiego wypromieniowania. Pomimo oddawania ciepła powierzchniowa warstwa gruntu pozostaje cieplejsza od powietrza z powodu napływu coraz to nowych porcji promieniowania słonecznego. zapobiegając powstawaniu przymrozków. Tak więc podział przymrozków na radiacyjne i adwekcyjne nie jest absolutnie rygorystyczny. wtedy jako cięższa będzie pozostawać w tej strefie. wtedy zgodnie z prawami fizycznymi od cieplejszego podłoża nagrzewa się położona tuż nad nim warstwa powietrza. cytrusom. gdy do powierzchni ziemi dociera energia i jest przez nią pochłaniana.

Grykę wysiewa się w obawie przed tym zjawiskiem dopiero w połowie maja. Tak jak w zakresie rozwoju pogody w ogóle. niż wyższe jak na przykład drzewa. a wśród nich ogórek. jednak z 129 . Wprawdzie w jednym jak i drugim przypadku nie istnieją poważne metody wpływu na rozwój sytuacji. W tym ostatnim przypadku czas szczególnego zagrożenia objawia się w trzeciej dekadzie kwietnia i dwóch pierwszych dekadach maja. brak zachmurzenia oraz cisza lub słaby wiatr. niska wilgotność powierza. iż pojawią się szkody u roślin. Do roślin wysoce wrażliwych na przymrozki należy bardzo liczna grupa gatunków warzyw. czas zagrożeń przymrozkowych rozpoczyna się od momentu zakwitnięcia drzew owocowych (najwcześniej kwitnie czereśnia). że przymrozki pojawiają się z dużym prawdopodobieństwem w pewnych charakterystycznych porach. albo też jest obojętna na wystąpienie takiej sytuacji. Tym niemniej rośliny niższe o wiele wcześniej i częściej znajdują się w strefie zagrożenia. W przeciętnym roku pod względem przebiegu pogody. Spośród grupy gatunków uprawy polowej wrażliwymi na przymrozki są: kukurydza. powoduje. informujący o powtarzalności zjawisk w atmosferze nad danym terytorium. Fale wiosennych i jesiennych ochłodzeń powodują. Szczególnie niebezpieczne są sytuacje przymrozkowe na terenach północno-wschodniej Polski. niskie wartości składowych bilansu promieniowania związane z warunkami sezonowo zmieniającej się irradiacji. W takich sytuacjach dochodzi po pogorszenia jakości surowca. iż jedna lub dwie noce przymrozkowe przedziela noc lub kilka bez przymrozków. Ponadto statystyczny rozkład typów cyrkulacji powietrza. Z kolei na terenach gdzie wegetacja rozpoczyna się wcześniej. pojawiające się w drugiej połowie maja i pierwszej dekadzie czerwca. gryka. jednak ostatnie przymrozki wiosenne występujące czasem w końcu maja. zwłaszcza uprawianej z przeznaczeniem na ziarno. Główny powód pojawiania się przymrozków związany jest z sytuacją synoptyczną. dlatego też bardzo rzadko występuje klika nocy z rzędu z przymrozkami. zwany „zimnymi ogrodnikami”. pomidor. burak cukrowy i pastewny. Z powodu przymrozków następuje opóźnienie terminu siewu kukurydzy i sadzenia ziemniaków wczesnych na terenach Polski północnej. fasola i wiele innych. Przymrozki jesienne mogą natomiast być problemem dla kukurydzy. W tym także okresie przymrozki najbardziej szkodzą kulturom leśnym i rolniczym. ziemniak. gdyż większość roślin albo zeszła z pola. Przyczyny meteorologiczne sprzyjające powstawaniu przymrozków nie zawsze powodują. tak i w odniesieniu do przymrozków ważna jest możliwość przewidywania ich wystąpienia. Wczesne przymrozki jesienne bywają już mniej niebezpieczne. O szkodliwości tego zjawiska decyduje przede wszystkim pora wystąpienia i skala obniżki temperatury. a nawet w czerwcu. zagrożenie stanowią sytuacje przymrozkowe z końca kwietnia i początku maja.Meteorologia rolnicza napływ chłodnego powietrza nad ciepłe podłoże. Miąższość przygruntowej warstwy zimnego powietrza zazwyczaj przekracza znacznie wysokość strefy wzrostu roślin. niszczą niemal całkowicie plantacje tej rośliny. W Polsce okresem tym jest czas między 1214 maja.

W metodzie tej ustalamy temperaturę minimalną. Wartość metody nie jest zbyt duża. na który składa się wpływ cyrkulacji ogólnej i lokalnej oraz właściwości podłoża. Niezbędnym dla przewidywań przymrozków jest znajomość temperatury punktu rosy dla danej sytuacji atmosferycznej. gdyż uwolnione ciepło będzie zapobiegało dalszemu oziębianiu.Meteorologia rolnicza przewidywań mogą wynikać działania ograniczające zakres wyrządzanych szkód. Temperaturę wyjściową można zmierzyć. oparte na równaniach regresji. Z tego tytułu dość łatwo jest ustalić prawdopodobieństwo przymrozków dla dużego obszaru bez wskazywania konkretnej lokalizacji. Przytoczone niżej metody stanowią klasyczne przykłady odznaczające się przy tym prostotą opracowania. Do oszacowania prawdopodobieństwa przymrozków używa się wykresu obejmującego na rzędnej temperaturę z godziny 21. Arsenał środków ograniczających skutki przymrozków jest duży. Metoda Kammermanna. W tym przypadku przymrozek przewidujemy na podstawie założenia istnienia stałej różnicy pomiędzy wskazaniem termometru zwilżonego z godziny 13 i temperaturą minimum następnego ranka. natomiast obniżka następująca w wyniku wychłodzenia statycznego (adwekcja) i dynamicznego (radiacja) jest wynikiem bardzo skomplikowanego układu zależności. S S S Metoda Brounowa. W ogólności każda z metod prognozy przymrozków polega na znalezieniu zależności pomiędzy temperaturą dnia poprzedniego (maksymalną lub o określonej porze). odnotowanej o godzinie 13. Biorąc pod uwagę wartości zanotowane w danym dniu. gdyż z prawdopodobieństwa zjawiska nie wynikają żadne zalecenia ani co do podejmowania akcji przeciwdziałania. a temperaturą minimalną nocy. Metoda Langa-Mohna Michelsona. chociaż żaden z nich nie daje 100% pewności. Coraz skuteczniejsze sposoby ochrony oznaczają 130 . lecz żadna z nich nie może być traktowana jako uniwersalna. Zarówno bardzo uproszczone jak i rozbudowane. punkt położony w obszarze określającym prawdopodobieństwo przymrozku oznaczone w procentach. otrzymamy na przecięciu linii. odejmując od temperatury termometru zwilżonego. to prawdopodobnie nie dojdzie do przymrozku. a odciętej różnicę temperatur pomiędzy godziną 13 a 21. wartość ustalonej wcześniej stałej. ani też co do jej zakresu i intensywności. Aktualnie istnieje kilkaset metod prognozowania przymrozków. Wartość stałej różnic jest jednak właściwością danej lokalizacji (typy cyrkulacji ogólnej i lokalnej. metody muszą być dostosowane do warunków lokalnych. przeważające rodzaje podłoża) i pory roku (miesiąca). Jeżeli zawarta w powietrzu para wodna osiąga stan nasycenia w temperaturze powyżej 0oC. rzeźba terenu. Powietrze zawierające dużą ilość pary wodnej będzie ograniczało spadek temperatury poprzez uwalnianie ciepła utajonego.

deszczowanie roślin i wiele innych. obszary gdzie sezon wegetacyjny rozpoczyna się najwcześniej. iż rośliny wysiewa się w terminach odbiegających od optymalnych. Szkodliwość skrócenia okresu wegetacji polega na tym. Podobnie postępujemy. który nie grozi nadmierną destrukcją cech fizycznych gleby pod wpływem działania maszyn i narzędzi. Przy tym.Meteorologia rolnicza jednocześnie wzrost kosztów ich zastosowania. przez mechaniczne mieszanie powietrza (wiatraki). decydując o uzyskaniu najwyższych plonów. dzięki regulacji fotoperiodycznej przyspieszają tempo wegetacji. w którym temperatura średnia dobowa ustala się na poziomie wyższym od +2. to znaczy temperatura powierza i stan uwilgotnienia pól. iż owe terminy gwarantują prawidłowy wzrost i rozwój. foliami. Zmniejszenie czasu trwania omawianego okresu bywa powodowane przedłużaniem się chłodów i czasu trwania zimy. Ustalając czas trwania tego okresu w sensie meteorologicznym przyjmuje się datę początkową i końcową. Przymrozki mogą być ograniczane poprzez stosowanie ogrzewania i zadymiania zmniejszającego wypromieniowanie efektywne. Liczba dni okresu wegetacyjnego w Polsce (pomijając obszary górskie i podgórskie) wynosi od 180 do 220 i zmniejsza się od południowego – zachodu ku północnemu wschodowi. jednak zawsze dzieje się to kosztem wydajności. Jeżeli potrzeby roślin w tym zakresie zaspakajane są w granicach tolerancji. Rośliny siane zbyt późno. Pierwszy z nich determinują czynniki termiczno-wodne. przykrywanie powierzchni młodych zasiewów gałęziami. Podobnie kształtuje się problem wcześniejszego obniżenia temperatury jesienią. przedziału. charakteryzują się też większą częstością opóźnień i głębszą ich skalą. Ekstremalne warunki zaopatrzenia roślin w wodę Czynnik wodny ma decydujące znaczenie dla produkcji rolniczej. Długość okresu wegetacji Ważnym wskaźnikiem jakości warunków agroklimatycznych obszarów jest czas trwania meteorologicznych okresów gospodarczych i wegetacyjnych. hamowanie spływu chłodnych mas powietrza do stref zagrożenia lub odpowiednie ukierunkowanie tego spływu poza obszar tych stref. Czasem jednak dochodzi do znacznego jego skrócenia i sytuacja taka jest uważana za pogodowy czynnik szkodliwy. Skrócenie jesiennej wegetacji nie pozwala albo na uzyskanie plonu o wymaganych parametrach jakościowych lub też w ogóle uniemożliwia zbiór roślin z zamarzniętej gleby. obliczając długość meteorologicznego okresu wegetacyjnego. to można liczyć na 131 . iż wartością graniczną temperatury jest +5oC. Wszelkie czynności agrotechniczne na polach mogą być wykonywane po uzyskaniu takiego stopnia ich wilgotności. Skracanie wegetacji w Polsce dokonuje się w przeciętnej skali od 5 do 20 dni. W sensie czysto rolniczym okres gospodarczy wyznaczają daty rozpoczęcia prac polowych wiosną i ich zakończenia jesienią. z tym. matami.5oC. Tymczasem wiadomo.

Zjawiska burzowe charakterystyczne są dla miesięcy najintensywniejszej operacji słonecznej.Meteorologia rolnicza wysoki i jakościowo dobry plon. Silną erozję na terenach podatnych wywołują opady o wielkości ponad 25. Opady burzowe powodują przede wszystkim duże szkody na plantacjach zbóż. zgodnie z definicją tej wielkości jest rzadko mierzona. chociaż w świecie pojawiają się takie ekstrema jak opady gradu wielkości piłek golfowych. Jak wykazały badania regionalne. Intensywność opadów. przy tym niekoniecznie chodzi tu o opady intensywne. charakteryzujących się glebą podatną na zmywy powierzchniowe. gdy typowe dla Cumulonimbusa ruchy wstępujące i zstępujące osiągają poziom górnej troposfery. Zdecydowanie mniej burz notuje się natomiast na terenach przybałtyckich. Pierwsze objawy erozji powierzchniowej i wgłębnej pojawiają się już przy sumach opadów dobowych powyżej 10 mm. która prowadzi do powstawania bryłek lodu. powodując ich wyleganie. Jest to proces powodujący straty w produkcji rolniczej. Około 20% obszaru kraju znajduje się w strefie występowania zjawiska erozji wodnej. w Polsce północno-wschodniej intensywne opady charakteryzuje zmiana częstości w 4 letnim cyklu. Jako sytuacje szkodliwe uznaje się natomiast niedobory i nadmiary wilgoci. Opady burzowe. gdy rozwijające się konwekcyjne prądy wstępujące. Panująca tam temperatura sprzyja takiej koagulacji składowych chmury. w zależności od spadku terenu. Dzieje się tak wtedy. wzdłuż dolnej Wisły. W takich przypadkach woda przemieszcza tysiące ton powierzchniowej warstwy gleby. z tego też powodu operuje się ustalonymi wartościami granicznymi sum opadów dobowych. a nawet 20 mm/dobę. Nadmierne opady powodują utrudnienia w zakresie prac polowych. W Polsce opadające gradziny mają najczęściej średnicę nasion grochu. Pojawia się on przede wszystkim na terenach falistych. typu oberwania chmur. Obalone przez opady i silne wiatry łany zbóż łatwo ulegają porastaniu. Grad bywa 132 . bywają niekorzystne dla rolnictwa z powodu dużej siły strumieni deszczu i towarzyszących wiatrów. W pewnych specyficznych okolicznościach chmura burzowa przynosi opady gradu. Nawet długotrwałe opady dżdżu uniemożliwiają wykonywanie wielu czynności technologicznych. zaś wyższe od 20 mm/dobę. Częstość opadów wywołujących erozję jest różna na terenie kraju. Zjawiska opadowe o wartościach przekraczających 10 mm na dobę. doprowadzają do powstania mocno rozbudowanych chmur typu Cumulonimbus. Nawet na terenach o małej skali zagrożenia niebezpieczne są opady burzowe. pojawiają się na terenach erodowanych z częstością kilkanaście przypadków na rok. co znacznie utrudnia zbiór mechaniczny. Przyczyny powstawania burz związane są często z czynnikami lokalnymi. nawet jeżeli nie powodują erozji. Ostatecznym jednak czynnikiem wywołującym erozję są intensywne opady atmosferyczne. Generalnie więcej tego typu sytuacji pogodowych jest charakterystycznych dla Polski południowej. a szczególnie południowo-wschodniej (kontynentalne typy pogodowe). a szczególnie na pograniczu Mazur i Mazowsza. stąd pojawiają się one na obszarach zwanych szlakami burzowymi. od 2 do 6/rok.

Należy nadmienić. że w rejonach tych notujemy największe obszary roślin szczególnie wrażliwych. nie są w stanie niekiedy sprostać wymogom praktyki rolniczej. Susze jesienne utrudniają siewy ozimin i ograniczają intensywność początkowego wzrostu i rozwoju (np. Najgroźniejsze są susze w okresach wczesnej i późnej wiosny oraz jesieni. jest dziesięć. Z punktu widzenia meteorologicznego przyjmuje się jednak jednolite wskaźniki posuch. Z tego powodu. przedłużając ponad miarę okres kiełkowania). chociaż z dużą rzadkością przybierają one charakter klęskowy. Na utworach lekkich niedobory pojawiają się znacznie wcześniej. stosuje się uznane obserwacje zachowań przedstawicieli agrocenoz. w drugim roślin późnego siewu (za wyjątkiem ziemniaków). Fenologia Przedstawiony wyżej opis ujawnia skomplikowany obraz uwikłań wegetacji roślin w przebieg warunków pogodowych. małopolskie i lubelskie. zawierające bogatszy kompleks koloidalny. w poszczególnych okresach. W Polsce susze są dość częste. Stany poważnych zagrożeń wywołują ciągi dłuższe niż 28 dni. Ponadto głębsze susze lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych występowały często po dwie w jednym cyklu. jednak największe zagrożenie stanowi dla łanów roślin szerokolistnych. stadium zaawansowania wegetacji oraz w pewnym stopniu od czynników technologicznych. Znane są szlaki podsudeckie. Szkodliwość susz dla roślin zależy od gatunku. Gleby zwięzłe i średnie. bez rozróżniania rodzaju gleby. 133 . ciągi bezopadowe. Nawet coraz doskonalsze metody oceny tych warunków. Zjawisko posuch charakteryzuje się zakłóceniami w zakresie bilansów wymiany wilgoci i ciepła między rośliną a otoczeniem. można zauważyć występowanie tego zjawiska z okresową zmianą częstości w cyklu 4-5 letnim. Według wielu źródeł pierwszą wartością graniczną minimalnej liczby dni bezopadowych. Zakłócenia te pojawiają się w różnym czasie i skali w zależności od siedlisk. Do szczególnie wrażliwych należy więc przede wszystkim tytoń. w tym przede wszystkim tytoniu. Niekiedy jako charakterystykę stopnia zaspokojenia potrzeb wodnych. która może wywołać negatywne zjawiska dla wegetacji roślin. czyli okresy wielodniowe. Bardzo dużym problemem w rolnictwie jest sytuacja niedoboru opadów atmosferycznych. jako wskaźniki zastępcze dla oceny stanu parametrów atmosfery względem potrzeb roślin. a ponadto rośliny okopowo-korzeniowe. Jednym z nich są tzw. Biorąc pod uwagę terytorium całego kraju. Burze gradowe pojawiają się jeszcze bardziej regularnie wzdłuż typowych szlaków. przyjmuje się sumę opadów danego okresu względem przeciętnej wieloletniej na rozpatrywanym obszarze. W pierwszym przypadku największe straty dotyczą plantacji zbóż jarych i buraka cukrowego. są w stanie retencjonować więcej wody i dłużej udostępniać ją roślinom. odmiany.Meteorologia rolnicza szkodliwy dla każdego gatunku uprawnego. podczas których nie odnotowano żadnych opadów. rzepak i inne.

maliny. Moment ten oznacza jednocześnie. mniszka lekarskiego.jesień (opadanie liści brzozy i kasztanowca). bzu lilaka. dojrzewanie porzeczki. kwitnienie wierzby Iwy. według następujących kryteriów: . .Meteorologia rolnicza Rośliny bytujące w stanie naturalnym bardzo czule i precyzyjnie reagują na sumę bodźców pogodowych. . czarnego bzu. . dzielące rok na pory.początek wiosny (pylenie leszczyny.wczesne lato (kwitnienie akacji. że można już wypędzać bydło na pastwiska. Ważnym dla praktyki rolniczej symptomem możliwości rozpoczęcia wiosennych prac polowych jest zakwitanie przebiśniegu czy podbiału pospolitego. przylaszczki).pełnia wiosny (kwitnienie jabłoni. Na tej podstawie można się zorientować w przebiegu warunków wegetacji roślin rolniczych. W okresie gdy kwitną dwa popularne gatunki drzew owocowych. które tylko w nazwie nawiązują do pór astronomicznych. Fenologicznym wskaźnikiem rozpoczęcia sianokosów jest początek zakwitania traw.lato (kwitnienie lipy. czereśni). kłoszenie żyta).wczesna jesień (kwitnienie wrzosu. W tej sytuacji obserwacja zjawisk w naturze stanowi rodzaj bardzo czułego wskaźnika. Porównując stan aktualny z danymi kalendarzowymi można łatwo zorientować się na ile przebieg warunków pogodowych jest w danym roku typowy (w ocenie kompleksowej wszelkich zjawisk pogodowych. konwalii. Dzięki aktywności fenelogów ustalono między innymi kalendarium fenologiczne. Fenologiczne pory roku informują o tempie sezonowych zmian pogodowych w przyrodzie. malin. że uzyskamy siano o najwyższej wartości odżywczej. Klasyfikacje polskich autorów najczęściej obejmują 8 fenologicznych pór roku. Zakwitanie czereśni stanowi dobry prognostyk możliwości sadzenia ziemniaków. Dla obszaru całego kraju opracowano dość dokładne kalendarze wskazujące na terminy zjawisk wskaźnikowych. zawilca. wierzba i grusza. . dojrzewanie owoców kasztanowca). można też w oparciu o te informacje decydować o podejmowaniu różnorodnych prac polowych. . Z kolei do siewu owsa przystępuje się obserwując początek zakwitania wierzby. oznacza to.wczesna wiosna (listnienie brzozy.zima (początek spoczynku zimowego roślin). Ponadto obserwacje fenologiczne pozwalają ustalić 134 . kwitnienie podbiału. Pojawy fenologiczne mogą także stanowić podstawę do prognozowania przebiegu warunków pogodowych w danym roku. mogącego być przydatnym dla oceny spełnienia wymagań klimatycznych względem potrzeb świata roślinnego. Spełnienie kolejnych potrzeb w tym względzie powoduje osiąganie następujących po sobie faz rozwojowych. Tego typu zagadnieniami zajmuje się nauka zwana fenologią. Termin pojawu danej fazy fenologicznej umożliwia ocenę czy kolejne fazy będą ewentualnie przesunięte w stosunku do układu typowego. . a nie tylko jednego wybranego czynnika) lub w jakim zakresie odbiega od norm. początek sianokosów). . żyta. kasztanowca. wczesnych zbóż).

topoklimat terenów urzeźbionych. mikroklimatu) wyciska swoje piętno na obszarze atmosfery w mikroskali. Postać bilansu energetycznego powierzchni czynnej wyraża wzór: Rn = LE + S + G = 0 gdzie: Rn . Przejawem tego typu zależności jest mechanizm zwany priorytetem parowania. iż jeżeli powierzchnia czynna dysponuje dostateczną ilością wody. topoklimat terenów leśnych. nazywane bywają makroklimatem.Meteorologia rolnicza rejony klimatyczno-glebowe. Topoklimat. przy udziale których. można wskazać na typowe rodzaje topoklimatu takie jak: topoklimat płaskich obszarów rolniczych. jak już wspomniano wcześniej. topoklimat obszarów przylegających do zbiorników wodnych. ważne dla produkcji rolniczej. to istniejący zapas energii wykorzystywany jest na parowanie. a w dalszej kolejności dopiero na ogrzanie powietrza i gleby. Specyfika klimatu łanu (fitoklimatu. mikroklimat. Poczynając od topoklimatu i przechodząc ku dalszej skali uszczegółowienia. etc. Mechanizm ten działa tak. kształtujące się pod wpływem czynników największej skali oddziaływania.saldo promieniowania LE – strumień ciepła utajonego S – strumień ciepła jawnego G – strumień ciepła glebowego Wielkość poszczególnych strumieni ciepła zależy od szeregu czynników zewnętrznych. w której realizowane są życiowe procesy roślinne. Typowy topoklimat rolniczego obszaru nizinnego realizuje się według reguł wyznaczanych przez rodzaj roślinności pól uprawnych. Istnieją także oddziaływania wewnętrzne pomiędzy strumieniami. Termika. fitoklimat uprawy roślin Prawidłowości układu warunków pogodowych występujące na dużych obszarach. ciepło oraz wilgotność powietrza w łanach roślin Łany roślin uprawnych stanowią rodzaj powierzchni czynnych. decydując o ich tempie wzrostu i rozwoju. Ograniczając się tylko do zakresu tej dziedziny wytwórczości. wkraczamy w strefę. realizują się specyficzne bilanse cieplne. dotyczy zjawisk w mniejszej skali. 135 . Określenie topoklimat (mezoklimat). dla określenia zasięgu charakteryzujących się określonymi wymaganiami klimatycznymi. mające znaczenie tak dla procesów pogodowych w atmosferze jak i dla zespołów roślinnych.

a znajdującą się tuż przy gruncie. który zapewnia wzrost i rozwój organizmów roślinnych. reszta uczestniczy w procesie wymiany. a tym samym jej przychód od gleby. który to proces realizuje się podczas przemian fazowych wody. Dodatkowo wymiana dotyczy również ciepła utajonego. Od ich ilości. wielkości.promieniowanie długofalowe skierowane w głąb szaty roślinnej Rlu . W ciągu dnia dopływ energii. nocnej i rannej. występują w porach wieczornej. W przebiegu dobowym sald najmniejsze różnice pomiędzy warstwą powierzchniową. kąta ustawienia. Wieczorem i w nocy sytuacja ulega odwróceniu i ciepło powierzchni czynnej przenika do atmosfery tworząc układ zwany inwersją temperatury.promieniowanie długofalowe emitowane przez szatę roślinną Główną rolę w kształtowaniu gospodarki energią w łanie odgrywają liście roślin. Gospodarka energetyczna łanu roślin w dużym stopniu wpływa na temperaturę gleby. Na dowolnym poziomie szaty roślinnej można określić saldo promieniowania (Rnp) jako sumę wszystkich składowych uczestniczących w wymianie: Rnp = Rtp – Rtr + Rld – Rlu gdzie: Rtp . Z tego też powodu znając napromieniowanie całkowite możemy obliczyć saldo promieniowania jako funkcję współczynnika pokrycia liści LAI (leaf area index) : Rnp(L) = Rtp(1-r).promieniowanie słoneczne odbite od danej powierzchni Rld .L2) gdzie: r – współczynnik odbicia całkowitego promieniowania słonecznego L – LAI Salda promieniowania na poszczególnych poziomach wysokości łanu różnią się niekiedy znacznie. zależy wielkość poszczególnych składników bilansu. jest większy niż w dzień pochmurny.exp(-0.napromieniowanie całkowite na daną powierzchnię szaty roślinnej Rtr . etc.055. 136 . W dzień słoneczny spadek wartości salda promieniowania. W okresie dnia strumień ciepła jawnego z atmosfery ogrzewa powierzchnię czynną. W ciągu dnia dysproporcje te pogłębiają się osiągając maksimum w okresie najintensywniejszego napromieniowania słonecznego. Tymczasem w nocy szata roślinna wyraźnie chroni powierzchnię gleby przed utratą energii w formie promieniowania długofalowego.622.Meteorologia rolnicza Saldo promieniowania określa ilość energii użytecznej wykorzystywanej przez ekosystem. barwy. Stosunkowo niewielka część tej energii asymilowana jest w biomasie. W zakresie gospodarki wodnej w przyrodzie można wydzielić system: podłożeroślina-atmosfera. wyraźnie zmniejsza się. wraz z przemieszczaniem się w głąb szaty roślinnej.L +0.

polegająca na wyparowywaniu wody przez kutikulę lub szparki. . która zachodziłaby w danym miejscu przy nieograniczonych zasobach wody. W ten sposób woda z głębszych warstw profilu podsiąka do stref korzeniowych. Podobnie w milimetrach wyrażamy ewapotranspirację potencjalną. Strumień wody wpływający do systemu jest równy strumieniowi wody wypływającemu przez liście. Możliwe są inne kierunki przepływu. Intensywność transpiracji zależy od gradientu ciśnienia pary wodnej.Meteorologia rolnicza Niezależnie od wielowątkowych zadań.strumień ciepła jawnego LE . Stosunek energii strumienia parowania z danej powierzchni do energii ciepła jawnego wypromieniowywanego. zawsze jednak od potencjału wyższego do niższego. wielkości otwarcia szparek i od ilości energii wykorzystywanej do parowania wody. które realizują się dzięki systemowi. jego funkcjonowanie podlega zasadzie. Ponadto istnieje drugi mechanizm wytwarzania różnic potencjału – parowanie powierzchniowe. Strumień pary wodnej wypływający z powierzchni roślin do atmosfery niesie z sobą porcję energii utajonej. Pomiędzy tymi wielkościami istnieje relacja: ETR = k . nazywa się stosunkiem Bowena (Bowen ratio). którą woda przepływa. Rośliny mogą pobierać wodę aktywnie dzięki mechanizmowi przenikania osmotycznego oraz biernie na zasadzie różnicy potencjału ciśnieniowego wody w glebie i korzeniu.strumień ciepła utajonego W agrometeorologii transpirację rozpatruje się wespół z parowaniem z powierzchni gleby i określa mianem ewapotranspiracji. dzięki stałemu utrzymywaniu różnicy potencjałów pomiędzy różnymi organami. Rozróżniamy ewapotranspirację potencjalną (ETP) i rzeczywistą (ETR). która mówi. Woda w roślinie przemieszcza się systemem naczyń od korzenia aż do tkanek. Ostatnim procesem w omawianym systemie jest transpiracja. Przepływ wody przez roślinę rozpoczyna się od strefy korzeniowej. plus woda konstytucyjna wbudowana w składniki organizmu. Wartości rzeczywiste dotyczą konkretnej powierzchni parującej (gleby i roślinności) w danym czasie i oznaczamy je w milimetrach (mm). ETP gdzie: 137 .= S/LE gdzie: S . iż gęstość strumienia wody przepływającej w systemie jest wprost proporcjonalna do gradientu siły powodującej przepływ i odwrotnie proporcjonalna do oporu jaki stawia materia przez. Pobrana woda z otoczenia tej strefy powoduje powstanie różnic potencjału od wilgotniejszych objętości gleby do korzenia.

Wzory empiryczne na wyliczenie ETP należy stosować tylko w odniesieniu do obszarów dla.zależny jest od fazy rozwojowej rośliny (f) i od wskaźnika zawartości wody dostępnej dla roślin w glebie (xw). Rs gdzie: wzór Baca d – średni miesięczny niedosyt wilgotności powietrza w hPa Rs – suma miesięczna promieniowania całkowitego w kWh 138 . Poniżej zaprezentowano kilka tego typu wzorów. Wynika to z faktu.344 . Można też oszacować tę wartość przy pomocy metod pośrednich. do których zalicza się przede wszystkim konieczność wykonywania innych skomplikowanych pomiarów parametrów dolnej troposfery. których zostały one opracowane. Pomiarów ewapotranspiracji rzeczywistej dokonuje się za pomocą przyrządów zwanych ewaporometrami glebowymi bądź lizymetrami. a wielkością parowania z otwartych powierzchni wodnych.(15+3 . (100-f) gdzie: wzór Iwanowa t – średnia miesięczna temperatura powietrza w oC f – średnia miesięczna wilgotność względna w % S E = 3d .0018 . Ustalono szereg formuł matematycznych opisujących relację parowania rzeczywistego w stosunku do czynników zewnętrznych.Meteorologia rolnicza k . iż do ich ustalenia użyto danych statystycznych z tych właśnie terenów. av +0. jednak posiadają one szereg wad. E = 30 .średnia miesięczna prędkość wiatru na wysokości od 10-15 m S E=0. gleby i rośliny. Najprostsze metody wyliczeń ETP wywodzą się z zależności statystycznych jakie istnieją między podstawowymi parametrami meteorologicznymi. (25=t)2 . v) gdzie: wzór Tichomirowa d – średni miesięczny niedosyt wilgotności powietrza w mm Hg v . $d gdzie: N wzór Schmucka E = suma parowania za okres półroczny w mm d – średni miesięczny niedosyt wilgotności powietrza w mm Hg S E =d .

1$t Miesiąc. Jak już wskazywano w rozdziale dotyczącym promieniowania słonecznego. w którym wartość współczynnika hydrotermicznego jest mniejsza od 1. kształtującym warunki mikroklimatyczne w łanach roślin jest topografia terenu. rozstrzyga o tym kąt padania promieni słonecznych.opad WŁDp . współczynnika hydrotermicznego Sielianinowa. Stoki południowe charakteryzuje większy przychód energii w 139 . Topoklimat terenów szczególnych Bardzo ważnym elementem. P .odpływ.niedobory w mm ETR . Można też liczyć stopień uwilgotnienia jako iloraz tych wartości: Sw = P/ETR W literaturze przedmiotu spotykamy też często oszacowania tzw. który wyraża różnicę pomiędzy wielkością opadów atmosferycznych a ewapotranspiracją : Ss= P-ETR W bardziej rozbudowanej postaci formułę tę prezentuje Sarnacka: N = P .woda łatwo dostępna (stan początkowy).woda łatwo dostępna (stan końcowy).ewapotranspiracja rzeczywista. określany jest mianem posuszny. Najprostszym z nich jest wzór na określenie stopnia suchości. Jest to iloraz sumy opadów miesięcznych przez jedną dziesiątą sumy temperatur miesiąca: K=P/0. Na wszelkie zależności wynikające z bardzo subtelnych niekiedy oddziaływań między rośliną uprawną a atmosferą. WŁDk . Czynnik ten w pierwszym rzędzie decyduje o przychodach energii. nakłada się dodatkowy czynnik różnicujący – ekspozycja danej powierzchni. H.ETR .WŁDp + WŁDk + H gdzie: N.5 mamy do czynienia z intensywną posuchą. zaś przy wartościach poniżej 0.Meteorologia rolnicza Dla produkcji rolniczej ważne są wskaźniki ogólnie charakteryzujące pokrycie zapotrzebowania roślin na wodę.

typowe dla tej części stoku. Na stok północny natomiast promieniowanie bezpośrednie dociera jedynie wówczas. otrzymują większe porcje opadów. Jeszcze silniejsze przestrzenne zróżnicowanie dotyczy opadów śniegu i następnie rozłożenia pokrywy śnieżnej. a nawet ustawionej poziomo. Różnice w stopniu napromieniowania przeciwległych powierzchni terenu urzeźbionego nie zawsze przekładają się proporcjonalnie na różnice temperatur powietrza. Dzieje się tak dlatego. W czasie nocy oraz dni chłodniejszych pojawia się dodatkowa stratyfikacja termiki w rzeźbie. znoszą deszcz na odległość kilku do kilkunastu metrów. Układ powierzchni stokowych wpływa także na inne parametry agrometeorologiczne. Tereny wyżej położone. najchłodniej u podnóża. Wiąże się to głównie z przenoszeniem strumieni opadów przez silniejsze podmuchy wiatru. Z kolei u podnóży i na stokach północnych pokrywa śniegowa zalega najdłużej opóźniając wiosenne ruszenie wegetacji roślin. do pewnych wysokości granicznych. Na wierzchołkowych. Tam też można wyznaczyć tzw. zaś cieplejsze wędruje ku górze po stoku (w dzień). Działanie takie jest szczególnie widoczne na terenach pojeziernych. że chłodniejsze powietrze spływa w dół (nocą). w których silniejsze podmuchy wiatru. Podczas pięknej słonecznej. czyli zmianę sumy opadów wraz ze zmianą wysokości terenu nad poziom morza. Pomiary wykazały. Wystawy południowe wzmacniają napromieniowanie powierzchni. jego warstwa pozostaje najcieńsza i wiosną najszybciej ulega roztopieniu. gdyż kąty padania promieni są tu zawsze wyższe. gdy wysokość Słońca nad horyzontem przewyższa kąt spadku stoku. po ich przekroczeniu sumy opadów maleją. W tym też przypadku napromieniowanie jednostki powierzchni jest zawsze mniejsze niż powierzchni stoku południowego. Zróżnicowanie temperatur bywa zwykle największe tuż przy samej powierzchni i stopniowo maleje wraz z wysokością. Na falistych terenach. gradient hipsometryczny. że do tych ostatnich wielokroć nie dociera w ogóle promieniowanie bezpośrednie. Wraz z różnym rozkładem opadów atmosferycznych pojawia się zmienna wilgotność powietrza. nad powierzchniami stoków południowego i północnego wytwarza się różnica temperatur przekraczająca kilka stopni.Meteorologia rolnicza porównaniu z północnymi. iż najmniejszą porcję wody uzyskują partie wierzchołkowe. zaś różnice w termice nie przekraczają 1 oC. z tego powodu. Nad powierzchniami stoków i wierzchowin panuje zwykle najniższa 140 . Jednym z nich jest zróżnicowany rozkład opadów. bezwietrznej pogody. Powierzchnie stoków absorbujących energię słoneczną wpływają na wartość temperatur przylegających dolnych obszarów troposfery. charakteryzujących się urozmaiconą kopulastą rzeźbą. Następuje wówczas wymieszanie zalegających mas powietrza. Zwykle najcieplej jest wtedy w pobliżu wierzchowiny. użytkowanych rolniczo notuje się także przestrzenne zmiany wielkości opadów. Zwłaszcza wtedy gdy wieje wiatr z prędkością przekraczającą 2 m/sek. Szczególnie wyraziście objawia się to zjawisko przy dużych różnicach wzniesień na terenach wyżynnych i górskich. o małych deniwelacjach. otwartych przestrzeniach śnieg jest wywiewany.

Swoiste warunki mikroklimatyczne kształtują się również w otoczeniu zbiorników wodnych. Zasięg zmian zależy tu od wielkości powierzchni wodnej. Układ taki tworzy zjawiska podobne do wiatrów bryzowych. Tereny leśne same w sobie wytwarzają typowy klimat. Zwłaszcza wiosenna wegetacja na nadmiernie uwilgotnionych glebach organicznych lub w pobliżu rozleglejszych obszarów podmokłych. W warunkach nowoczesnego rolnictwa pasy zadrzewień stały się jednak przeszkodą dla wykonywania prac polowych. Z punku widzenia rolniczego ważnym jest. w tym charakterystycznej mgły z wyparowania. Lesistość jest bowiem w pierwszym rzędzie czynnikiem zwiększającym sumy opadów atmosferycznych. Nie występuje tu bowiem wymiana wgłębna ciepła. oddziaływają tereny podmokłe. powodują tworzenie się enklaw typowego mikroklimatu miejskiego. bagienne. dłużej zalegająca pokrywa śniegowa. W otoczeniu takich obszarów łagodnieje prędkość wiatru. zwiększając szybkość wiatrów. przyczyniających się do znacznej poprawy mikroklimatu pól.Meteorologia rolnicza wilgotność względna. W ciągu dnia woda nagrzewając się wolniej utrzymuje niższą temperaturę powietrza w bezpośrednim otoczeniu. W takich jednak sytuacjach woda. W ciągu dnia najwyższą temperaturą charakteryzują się części koron drzew. Kopalnie wszelkiego rodzaju ingerują w stosunki wodno-powietrzne gruntu. reaguje nieco swoiście z powietrzem w zakresie wymiany ciepła. Tereny nadmiernie uwilgotnione. zatrzymywanie znacznej części opadów atmosferycznych przez korony drzew. Kolejnym efektem bliskości otwartych powierzchni wodnych na mikroklimat przylegających pól jest częstsze tworzenie się mgieł. w pobliżu zbiorników wodnych jest cieplej. zalegających w dolnych partiach. Idea ta znalazła praktyczny wyraz w budowaniu zadrzewień śródpolnych na obszarach bezleśnych. w przeciwieństwie do części osłoniętych. którego najbardziej charakterystycznymi cechami są: zmniejszony dopływ energii do podłoża i wolniejsza jej utrata. Rozrastające się aglomeracje. Rolnictwo dostrzegło pożytki wynikające z istnienia drzewostanu w pobliżu pól już w ubiegłym wieku. zmieniając tym samym właściwości cieplne 141 . zmniejszają się kontrasty termiczne w ciągu pór roku i części doby. jest znacznie opóźniana. Z kolei w nocy sytuacja staje się odwrotna. zwłaszcza w połączeniu z istniejącymi zakładami przemysłowymi. Najbardziej wyrazistą cechą tego mikroklimatu jest podniesienie średniej temperatury powietrza o 1-2 stopni w otoczeniu wielkich metropolii. Inne zjawiska występują w pobliżu terenów kopalnych. Podobnie jak zbiorniki wodne. Także w czasie zimy zamarznięty zbiornik wodny zmniejsza tarcie powietrza. iż kompleksy leśne wpływają na mikroklimat przylegających terenów. torfowe uważane są za zimne. najniższe jest tu również nasłonecznienie. tak że idea ta stopniowo traci na znaczeniu. jako istotny składnik środowiska glebowego. Mikroklimat tych obszarów warunkuje przede wszystkim różna charakterystyka cieplna wody i przylegającego lądu. zaś w strefie poszycia panuje temperatura najniższa.

jednak wczesne rozwiązania z tego zakresu pozostawały mało efektywne z dwóch powodów. Dobrą praktyką. Rezultaty pomiarów trafiają do centrów gromadzenia i przetwarzania drogą radiową lub poprzez sieć telefoniczną. W odróżnieniu od innych dyscyplin ze sfery nauk rolniczych generujących postęp. pomimo. z powodu niskiej sprawności sieci pomiarów parametrów agrometeorologicznych. Agrometeorologiczna osłona rolnictwa Po okresie biernego. Po drugie. a wzrostem i rozwojem roślin. stosowaną w krajach przodujących w tego typu rozwiązaniach. z których odczyty wykonywano manualnie. bez opóźnień. Stacja taka działa w sposób ciągły i może być zaprogramowana do rejestracji każdego parametru meteorologicznego. Idea systemu nie jest wprawdzie całkiem nowa.Meteorologia rolnicza podłoża oraz temperaturę i wilgotność powietrza. z przyczyny braku odpowiednich narzędzi modelowych pozwalających na spożytkowanie pozyskanych danych. Ze względu na dynamikę zmian pogodowych koniecznym jest przekazywanie zaleceń w czasie rzeczywistym. 142 . zdalnie sterowane. Zadania pomiarowe spełniają doskonale automatyczne. centrów gromadzenia i przetwarzania danych. Najlepiej zadanie to może spełnić system składający się z sieci obserwacyjnej. Dane. Aktualnie większość tych trudności zostało przełamanych. taką aby zapewniła maksimum reprezentatywności pomiarów dla specyficznych pogodowo obszarów. wszystkie jego elementy muszą istnieć oraz działać precyzyjnie i niezawodnie. jest zintegrowanie specjalistycznych urządzeń agrometeorologicznych z ogólną siecią meteorologiczną. Kompleksowe oddziaływanie tego typu terenów na kształtowanie warunków mikroklimatycznych wegetacji roślin jest ujemne. środków łączności z odbiorcami informacji (rolnikami). stacje agrometeorologiczne. opisowego podejścia do zagadnień związanych z relacją pomiędzy warunkami pogodowymi. Praktycznie rzecz biorąc nie istnieją przeszkody techniczne dla dowolnego kształtowania każdego z elementów systemu. z dowolną częstotliwością. Niezależnie od konkretnych rozwiązań techniczno – organizacyjnych. Jedynie najbardziej ogólne zasady postępowania w określonych sytuacjach pogodowych mogą docierać do odbiorców w formie książkowo-broszurowej. mamy aktualnie do czynienia z kreowaniem bardzo szczegółowych zaleceń produkcyjnych na bazie nagromadzonej wiedzy i bieżącego monitoringu środowiska. mają ograniczoną wartość. iż przykładowo zwiększona koncentracja dwutlenku węgla może być traktowana jako czynnik stymulujący wydajność roślin. zalecenia agrometeorologiczne przekazywane do praktyki w sposób tradycyjny. Dzięki automatyce w sieci można zainstalować niezbędną ilość stacji. Po pierwsze. Wynikają z tego korzyści dla obydwu systemów. Naukowcy zajmujący się tą dziedziną określają system jako agrometeorologiczną osłonę rolnictwa. omówione pod względem technicznym w rozdziale pierwszym. sieci składającej się z klasycznych zestawów instrumentów.

Ostatnie ogniwo systemu to przekaz informacji dla odbiorców. gradobiciach etc. nie tylko w obrębie pojedynczego gospodarstwa. mogących spowodować poważne straty w produkcji. technicznej i organizacyjnej sprawności. Należy wyraźnie podkreślić. niezwykle istotna w przypadku aplikacji środków ochrony roślin. Modelowaniu podlegają także zjawiska związane z inwazyjnością chorób i szkodników. w różnych perspektywach czasowych. że największe perspektywy istnieją przed systemem elektronicznym na bazie internetu. Typowym przykładem z tego zakresu jest informacja o spodziewanej prędkości i kierunku wiatru. część z nich jednak wymaga uwzględnienia dalszych warunków kształtujących procesy produkcyjne. możliwe jest prognozowanie rozwoju roślin i tła meteorologicznego tego rozwoju. Tak więc zbliżając się do finalnych stadiów rozwojowych uzyskujemy coraz wyższą trafność przewidywań. z tym. które mogą być wykorzystywane przy podejmowaniu ważnych decyzji organizacyjnych i technologicznych. System przetwarzania generuje wyniki.Meteorologia rolnicza które zbiera centrum przetwarzania podlegają weryfikacji. pozwalająca uniknąć skażeń środowiska czy zniszczenia sąsiednich plantacji. zakupu środków produkcji. nadchodzących ulewnych opadach. Trzecia wreszcie grupa przetworzonych danych to wyniki obliczeń uzyskanych z wykorzystaniem modeli matematycznych. Dzięki modelom i danym pozyskanym dla ich obsługi. Pierwsza z nich to ostrzeżenia o pogodowych zjawiskach szkodliwych. zasobach ciepła w okresie wegetacji oraz zasobach wody użytecznej pod plantacjami roślin. Niezwykle ważnym jest też odpowiednie przygotowanie odbiorców. usługowe. ale jednocześnie daje szansę dostępu do ściśle wyspecyfikowanych danych oraz ich interaktywne wykorzystanie. iż ich sprawdzalność wzrasta w miarę zaawansowania wegetacji. Do tej kategorii zaliczają się także informacje o zapasach wody pozimowej w glebie. Najczęściej prognozy określają terminy wznowienia wegetacji roślin po okresie zimowym. iż pełne i efektywne spożytkowanie informacji z systemu nie zależy tylko od jego naukowej. Internet bowiem nie tylko zapewnia najprostszy sposób przesyłu. Znajomość tempa rozwoju roślin stwarza możliwość zaplanowania prac w gospodarstwie. handlowe i techniczne pracujące na rzecz rolnictwa. bądź z nim związane. Właściwością modeli prognostycznych jest to. a błąd prognozy spada poniżej 10% Część informacji powstała na bazie modeli może być wykorzystywana szerzej. Tak więc większe korzyści z 143 . W tym względzie możliwych jest wiele rozwiązań. Będą to przykładowo ostrzeżenia o przymrozkach. Odrębną kategorię stanowią odpowiednio spreparowane dane. precyzyjnego sformułowania umów na zlecane usługi. dające się zaliczyć do 3 kategorii. która to inwazyjność w dużym stopniu zależy od przebiegu warunków pogodowych. określenia terminów i wielkości dostaw produktów rolnych do punktów skupu. daty pojawu ważniejszych faz i czasu ich trwania. zapisaniu w specjalistycznej bazie danych i następnie obróbce cyfrowej na użytek zaleceń agrometeorologicznych. Tak więc korzyści z istnienia systemu mogą odnosić także instytucje administracyjne. Wprawdzie część danych i zaleceń można wykorzystać bezpośrednio.

w tak zaawansowanym wydaniu. 43. iż część kosztów funkcjonowania sieci ponoszą jej bezpośredni beneficjanci. Interaktywny kalkulator bilansów wodnych .Meteorologia rolnicza systemu wyniosą osoby z odpowiednim wykształceniem rolniczym lub te. które skorzystają ze specjalistycznego przygotowania kursowego. wymuszając przy tym wysoką jakość usług oraz ich sukcesywne ulepszanie czy rozszerzanie. 144 . to rzeczywistość spotykana w krajach o wysokim poziomie rozwoju. bo powstałą w połowie lat osiemdziesiątych siecią AZMET. Rys. Okno internetowe sieci automatycznej stanu Georgia. z najstarszą. Na użytek rolnictwa bardzo efektywnie pracują sieci stanowe. Należy podkreślić. Polskie rolnictwo. Przodują w tym względzie przede wszystkim Stany Zjednoczone. nękane przeciwnościami różnej natury. obsługującą stan Arizona. Podobne rozwiązania techniczno-organizacyjne istnieją w krajach Unii Europejskiej. USA. Wprawdzie odpowiedzialne instytucje wykonują na użytek rolnictwa w tym względzie dużo zainteresowani mogą korzystać z okresowych informacji agrometeorologicznych. nie może też liczyć na osłonę agrometeorologiczną. Opisany powyżej schemat organizacyjny sieci oraz jego walory użytkowe.

działa z pewnym opóźnieniem i nie zapewnia dostatecznej reprezentatywności. 44. 145 . Wyniki oznaczeń warunków rozwoju roślin bieżących i przewidywanych na tle danych wieloletnich.Meteorologia rolnicza opisowych i w formie zaleceń – to jednak system ten nie jest interaktywny. Rys. USA. Okno internetowe sieci automatycznej stanu Georgia.

Wydawn. klimat. Agrometeorologia i Klimatologia. PWN Warszawa Kędziora A. PWN Warszawa Il’ko J. Atmosfera. Woś A. Fundacja „Rozwój SGGW”.. Szwejkowski Z. PWN Warszawa .REFERENCJE Bac. i inni. 1989. S. ekoklimat. PWRiL Warszawa Kożuchowski K. 1996. 1994. Agrometeorologia. Agrometeorologia. Warszawa Radomski Cz. Globalne zmiany klimatyczne. 1999. 1973. WeiŚ Białystok Dzieżyc J. 1998. 1995. Prószyński i S-ka. 1998. Koźmiński Cz. Meteorologia dla geografów.. Potrzeby wodne roślin uprawnych. Łykowski B. AWR Wrocław Schönwiese CH. 1996. PWN Warszawa Rojek M. 1997.D. Klimat i człowiek. 1998. 1992. Rojek M. Minileksykon – Meteorologia. SGGW Warszawa Łykowski B. Madany R. Wybrane zagadnienia z klimatologii ogólnej i stosowanej. PWN Warszawa. Podstawy agrometeorologii. Zeszyt do ćwiczeń z agrometeorologii. Żyromski A. PWN Warszawa Czaja S.. ART Olsztyn.. 1980 Materiały do ćwiczeń z agrometeorologii.

ILUSTRACJE
Fot 1. Automatyczna stacja agrometeorologiczna firmy Eijkelkamp, zainstalowana na Stacji Badawczej w Tomaszkowie koło Olsztyna

Ilustracje Fot. 2. Przykłady chmur wysokich

148

Ilustracje Fot. 3. Przykłady chmur średnich

149

4. Przykłady chmur niskich warstwowych 150 .Ilustracje Fot.

Przykłady chmur niskich kłębiastych 151 .Ilustracje Fot. 5.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful