:<p6=$ 6=.

2â$ $*52%,=1(68 : â20p<

SURI GU KDE =%,*1,(: 6=:(-.2:6.,

Zeszyt przeznaczony jest dla studentów, odbywających zajęcia z przedmiotu Agrometeorologia.

Recenzent: prof. dr hab. JAN BRZOZOWSKI

Projekt okładki: Zbigniew Szwejkowski W pracach edytorskich wykorzystano programy komputerowe: CORELDRAW!® firmy Corel i Word for Windows® firmy Microsoft

Druk:

SPIS TREŚCI
II. POMIARY I OBSERWACJE METEOROLOGICZNE..............................................7 III. ATMOSFERA ZIEMSKA......................................................................................15 IV. PROMIENIOWANIE SŁONECZNE .....................................................................21 V. CIEPŁO I TERMIKA UKŁADU PODŁOŻE –ATMOSFERA .................................31 VI. OBIEG WODY W PRZYRODZIE I JEJ PRZEMIANY FAZOWE .........................41 Uwarunkowania zjawisk związanych z przemianami fazowymi wody ...........41 Pomiary parowania .........................................................................................43 Pomiary zawartości pary wodnej w atmosferze..............................................44 Kondensacja pary wodnej i jej produkty .........................................................48 Opady i osady atmosferyczne ........................................................................50 VII. CIŚNIENIE ATMOSFERYCZNE ........................................................................55 VIII. CYRKULACJA POWIETRZA ............................................................................63 IX. ANALIZA I PROGNOZA POGODY .....................................................................73 Uwagi wstępne ...............................................................................................73 Podstawy kształtowania zjawisk i parametrów pogodowych ..........................74 Prognozowanie pogody ..................................................................................79 X. KLIMAT.................................................................................................................87 Uwagi ogólne ..................................................................................................87 Klimat Polski ...................................................................................................90 XI. WSPÓŁCZESNE PROBLEMY KLIMATYCZNE ŚWIATA I ICH ASPEKTY EKONOMICZNO -PRAWNE.....................................................................................95 Najważniejsze zjawiska w zakresie ewolucji klimatu Ziemi ............................95 Polityczne implikacje zmian klimatu Ziemi....................................................103 Polska gospodarka i regulacje prawne w kontekście ochrony klimatu .........106 Ekonomiczne spojrzenie na problem emisji gazów cieplarnianych z perspektywy gospodarki rolnej...................................................................109 XII. METEOROLOGIA ROLNICZA .........................................................................115 Uwagi ogólne ................................................................................................115 Waloryzacja warunków agrometeorologicznych...........................................116 Wpływ warunków pogodowych na wzrost, rozwój i plonowanie roślin .........120 Niesprzyjające czynniki pogodowe dla produkcji rolniczej............................124 Fenologia ......................................................................................................133 Topoklimat, mikroklimat, fitoklimat................................................................135 Agrometeorologiczna osłona rolnictwa .........................................................142 REFERENCJE ........................................................................................................146 ILUSTRACJE ..........................................................................................................147

dającej się przewidzieć przyszłości. iż są to sprawy niezwykle kosztowne i co ważniejsze. WSTĘP Spośród wszystkich czynników siedliskowych determinujących produkcję rolniczą. wilgotność. nowe techniki i technologie wykazują coraz większą czułość na warunki pogodowe w różnych aspektach. Pomimo to praktyka i nauka zawsze szukały sposobów na jak najbardziej racjonalne zorganizowanie produkcji. pozwalających maksymalizować efekty w ramach istniejących uwarunkowań. nie będzie możliwe aktywne wpływanie na zjawiska zachodzące w atmosferze. wyczucia skali i zakresu niezbędnych przekształceń. organizacyjnej jak i techniczno-technologicznej. Po pierwsze z powodu tego. Rozumienie istniejących zależności jest podstawą do prawidłowego przystosowania produkcji do istniejącej lub przewidywanej sytuacji pogodowej. Przykładowo stosowanie nowoczesnych pestycydów wymaga uwzględnienia wielu parametrów atmosfery takich jak wiatr. Bez niej żaden rolnik nie byłby w stanie wykorzystać oferowanych zasobów informacji o warunkach pogodowych. Bowiem nawet w bardzo odległej. Wszystkie te obszary uzależnień znajdują się w obrębie zainteresowania nauki zwanej agrometeorologią. pozostawiające groźne. Wpływ warunków pogodowych na rolnictwo przejawia się zarówno w sferze biologicznej. Niezwykle istotnymi są także takie działania. Problem wykorzystania wiedzy agrometeorologicznej będzie w przyszłości jeszcze ważniejszy. iż spodziewamy się poważnych zmian klimatycznych. temperatura powietrza. które wymuszą konieczność przystosowania się do nowej sytuacji. Jedynie w ściśle . związany z możliwością wywoływania sztucznych opadów. Po okresie biernego. Po drugie. nie dające się określić skutki uboczne. zwłaszcza na poziomie wyższym. a jej osiągnięcia przyczyniają się w coraz większym stopniu do podniesienia poziomu ilościowego i jakościowego produkcji. które w zgodzie z siłami natury pozwalają wytwarzać produkty o najwyższej jakości. aktualnie mamy do czynienia z kreowaniem bardzo szczegółowych zaleceń produkcyjnych. szybko jednak opadł gdy się okazało. Pewien optymizm. rozpraszania zachmurzenia i zamglenia.I. Z tego powodu wiedza agrometeorologiczna jest niezmiernie ważnym elementem wykształcenia rolniczego. Jest to dziedzina. najbardziej niezależnym i trudnym do kontroli jest przebieg warunków pogodowych. który pojawił się w tym zakresie. która w ostatnich latach rozwija się bardzo dynamicznie. Wykorzystując współczesne osiągnięcia tej dziedziny nauki można uzyskać wiele korzyści i uniknąć niepotrzebnych strat. opisowego podejścia do analizowanych zagadnień.

Znaczenie znajomości zagadnień agrometeorologicznych nie ogranicza się jedynie do spraw organizacyjno technicznych gospodarstw rolniczych. wywierają jednocześnie przemożny wpływ na ekonomikę gospodarki rolniczej w najszerszej skali. czego przejawem bywa fluktuacja cen. zwłaszcza w systemie zaocznym. kształtujące warunki produkcji rolniczej. w tym z atmosferą. Po przestudiowaniu zagadnień podstawowych czytelnik zyskuje orientacje w bardzo wielu sprawach dotyczących zasad funkcjonowania atmosfery. jest dobrym prawem. Prawo kształtujące warunki na jakich człowiek współdziała z otaczającym siedliskiem. Pojawiają się wciąż nowe regulacje będące wynikiem inicjatyw lokalnych jak i międzynarodowych. Na tej bazie łatwiej można zrozumieć problemy typowe dla współczesnej agrometeorologii. Zainteresowani mogą wybierać spośród wielu propozycji. Z tego też względu wiedza meteorologiczna okazuje się coraz bardziej przydatna także i w tej sferze. wykracza znacznie ponad ten zakres. Szczególnie zakłócenia tych cyklów mogą powodować perturbacje na rynku. Czynniki pogodowe. Niniejsze opracowanie zostało napisane pod kątem potrzeb studentów szkół wyższych. Na końcu podręcznika zamieszczono spis literatury. studiujących kierunki: rolnictwo oraz ochrona środowiska. Zawartość podręcznika stanowi najbardziej zwięzły zestaw wiedzy z wyżej wymienionych zakresów.określonych warunkach ich aplikacja nie grozi skażeniem środowiska naturalnego i zapewnia wysoką efektywność działania. jeżeli zostało stworzone z pełnym zrozumieniem zjawisk zachodzących w przyrodzie. klimatu. staje się coraz obszerniejsze. klimatologii oraz agrometeorologii. traktowany jednocześnie jako referencje oraz wykaz pozycji uzupełniających. Olsztyn 1999 . Tak jak każde inne prawo. ponieważ każdy profil szkoleniowy wymaga nieco innego akcentowania problemów. W jego treści przedstawiono wyodrębnione zagadnienia z dziedziny podstaw meteorologii. Jednym z ważniejszych atrybutów współczesnego marketingu związanego z rynkiem rolnym jest możliwość wykorzystania prognoz pogodowych w celach osiągania niekiedy spektakularnych efektów ekonomicznych. a przez to efektywność produkcji i handlu. W obliczu rysujących się potrzeb edukacyjnych powstaje wiele książek i podręczników dotyczących meteorologii i dziedzin z nią związanych. tak i to z zakresu ochrony siedliska. Rynek rolny i sfery z nim związane charakteryzuje typowa sezonowość zjawisk będąca następstwem cyklów natury.

jeszcze w ubiegłym wieku. radary). Drugi sposób rejestracji warunków atmosferycznych to pomiary z powietrza i przestrzeni kosmicznej. Przede wszystkim muszą być reprezentatywne dla danego miejsca i czasu obserwacji oraz winny odpowiadać standardowi jednorodności. Z kolei zarchiwizowane ciągi pomiarów z długich okresów czasu wykorzystywane bywają do opracowań klimatologicznych. tak w wymiarze pojedynczych państw jak i w skali międzynarodowej. Po pierwsze korzysta się z pomiarów naziemnych. Tak więc dopiero kompleksowe badanie właściwości atmosfery daje najlepsze rezultaty. Międzynarodowej Organizacji Meteorologicznej. wspierana ponadto przez 286 posterunków o mniejszej częstotliwości dobowej pomiarów. które dostarczają najczęściej informacji o najbliższym otoczeniu. Dane dla potrzeb meteorologii muszą posiadać szereg cech szczególnych aby mogły być właściwie spożytkowane do realizacji wyżej wskazanych celów. przekształconej po II Wojnie Światowej w wyspecjalizowaną agendę ONZ i nazwaną Światową Organizacją Meteorologiczną (WMO. W tym przypadku przyrządy mają duży zasięg zarówno w pionowym jak i poziomym profilu atmosfery. Stosunkowo najwcześniej do takich zadań używano sond instalowanych na balonach. tylko niektóre z nich przenikają większą przestrzeń (np. później posługiwano się rakietami wystrzeliwanymi w górne warstwy atmosfery. zaś krajowe zadania dotyczące meteorologii i hydrologii organizuje Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej w Warszawie. Dane pozyskiwane na bieżąco służą najczęściej jako baza wyjściowa dla stawiania prognoz pogodowych. Z początkiem ery kosmicznej służbę meteorologiczną zaczęły pełnić sztuczne satelity Ziemi. W ramach WMO wydzielono specjalną komórkę zajmującą się wyłączenie sprawami prognozowania.World Meteorological Organization). Sieć stacji meteorologicznych podległych IMGW jeszcze w połowie lat osiemdziesiątych była bardzo gęsta i wynosiła 61 stacji.II. Każdy z powyższych sposobów zbierania informacji ma swoje zalety i wady. W tym celu instaluje się instrumenty. Polska jest członkiem WMO. Współczesna meteorologia posługuje się danymi pozyskiwanymi zasadniczo w dwojaki sposób. tj Światową Służbę Pogodową (WWW – World Weather Watch). Zintegrowane systemy metodyczne i instrumentalne wymagają współdziałania wielu instytucji. POMIARY I OBSERWACJE METEOROLOGICZNE Najcenniejszym źródłem informacji o atmosferze są dynamiczne pomiary jej parametrów. Przeświadczenie o tym legło u podstaw powołania. Dodatkowo poza tymi punktami pomiarowymi istniało ponad tysiąc posterunków należących do .

8 . niezależnie od usytuowania w strukturach organizacyjnych. ustawiona tak aby zbiorniczki zainstalowanych termometrów znajdowały się na wysokości 2 m nad powierzchnią gruntu. Instrumentarium pomiarowe zlokalizowane jest w specjalnych miejscach. higrograf i higrometr. Naziemne stacje meteorologiczne.Pomiary i obserwacje meteorologiczne różnych instytucji. podobny zestaw pomiarów. Teren taki jest ogrodzony i niedostępny dla osób postronnych. Są to przestrzenie tak wybrane aby stan atmosfery nie był zakłócany jakimikolwiek czynnikami oddziaływującymi na naturalny przebieg zjawisk pogodowych. Ponadto bywają tam też instalowane termograf. 1. Aktualnie. W klatce na specjalnym statywie umieszcza się termometry suchy i zwilżony (w zespole stanowiące psychrometr Augusta) oraz minimalny i maksymalny. meteorologiczna sieć pomiarowa uległa znacznemu skurczeniu. Rys. zwanych ogródkami meteorologicznymi. wykonują przy użyciu instrumentów standardowych i ponad standardowych. W ogródku meteorologicznym przyrządy zgrupowane są w zespoły. Typowa klatka meteorologiczna Głównym z nich jest ażurowa klatka meteorologiczna. przy jednoczesnym unowocześnieniu sprzętu i zacieśnieniu współpracy międzynarodowej.

Pluwiograf przytwierdza się do wzmocnionej podstawy. pozbawionej roślinności. Schemat automatycznej stacji agrometeorologicznej. 2. Deszczomierz Hellmanna montuje się na słupku. Pomiary temperatury przy gruncie (termometr minimalny) oraz temperatur gruntu dokonuje się specjalnymi termometrami na wydzielonej części ogródka. również z zachowaniem powyższego 9 . tak aby górna jego krawędź znajdowała się na wysokości 1 m nad powierzchnią gruntu.Pomiary i obserwacje meteorologiczne Rys.

zwykle są one przekazywane do instytucji nadrzędnych. Z punktu widzenia synoptyki system ten był jednak zdecydowanie niewłaściwy. Z kolei wiatromierz Wilda instalowany bywa na słupie o wysokości 10 m. Czas pomiaru jest ściśle oznaczony. Dane z bloku można odczytać podłączając przenośny komputer lub wykorzystując system łączy 10 . 13 i 19. tj z godziny 01. Może być ona zestawiona z dowolnej liczby niezależnych sensorów współpracujących z odpowiednim blokiem sterującym. Do końca 1970 pomiarów dokonywano wg miejscowego czasu słonecznego. począwszy od godziny 00 GMT (średni czas Greenwich). etc). Przejrzysty układ treści tych dokumentów ułatwia znacznie pracę obserwatora i ogranicza możliwość popełnienia błędu. Typowa stacja agrometeorologiczna pokazana jest na rysunku 2. lecz także dla monitoringu warunków produkcji. Istnieje możliwość zaprogramowania odpowiedniego przedziału czasowego próbkowania oraz formy agregacji wyników (średnia. Stacje meteorologiczne i posterunki prowadzą zapisy pomiarów i obserwacji w specjalnych dzienniczkach. suma. W ostatnich latach dokonała się swego rodzaju rewolucja w zakresie podstawowych pomiarów meteorologicznych. Blok sterujący. W przypadku stacji pracujących na potrzeby prognoz pogody dokonuje się 8 oznaczeń parametrów atmosfery co 3 godziny. Istotne znaczenie ma terminarz dokonywanych pomiarów i obserwacji. precyzyjnie pomierzone dane gromadzone są na nośnikach komputerowych pamięci masowych i stąd od razu gotowe do przetwarzania. Istota zmian sprowadza się do pełnej automatyzacji i ciągłości pomiarów. pierwszy pomiar przypada na godzinę 01 a dalsze wykonywane są w odstępach trzygodzinnych. Tego typu praktyka miała swoje uzasadnienie. dodatkowo stacje te. można pokryć badany obszar gęstszą siecią punktów. uruchamia każdorazowo pomiar określonego parametru i zapisuje wynik w pamięci. Jej zaletą jest prosta budowa.Pomiary i obserwacje meteorologiczne warunku. ekstremum. W ostatecznym efekcie. Przyrządy do mierzenia ciśnienia atmosferycznego znajdują się zawsze w pomieszczeniach obserwatorów. ponieważ wszystkie parametry miały większy walor porównawczy. W rolnictwie pomiary meteorologiczne atmosfery łączone są z pomiarami warunków glebowych. pozyskują dane z 4 terminu. wykorzystując rejestratory (samopisy). Dzięki nowym rozwiązaniom. zawierającym pamięć elektroniczną. W Polsce jesteśmy dopiero na początku tej drogi. gdzie obowiązuje czas środkowoeuropejski. co ma znaczenie nie tylko dla synoptyki i klimatologii. Konstrukcje stacji automatycznych są różnorodne i dostosowane do zadań jakie spełniają. Stacje. dzięki mniejszym kosztom (jednorazowy wydatek na automat amortyzuje się po kilku latach). małe rozmiary i możliwość pracy z dala od źródeł zasilania. Dalsze wykorzystanie pozyskanych danych zależy od typu stacji. W polskich warunkach. pracujące w systemie 3 pomiarów wykonują je o godzinach 07. zgodnie z zadanym programem. a zwłaszcza posterunki. szczególnie pod kątem wykorzystania w opracowaniach klimatologicznych.

suma opadów. kalifornijskiej firmy DAVIS (zamontowany między innymi na budynku Katedry Meteorologii i Klimatologii UW-M w Olsztynie). Monitor i schemat instalacji zestawu WeatherMonitor II firmy Davis Przykładem innego automatycznego systemu pomiarowego jest zestaw o nazwie WEATHER MONITOR II. Służy on do automatycznego pomiaru takich parametrów jak temperatura (zewnętrzna. wewnętrzna. prędkość i kierunek wiatrów. Jego funkcjonowanie opisane jest w rozdziale dotyczącym agrometeorologii.Pomiary i obserwacje meteorologiczne bezpośrednich czy też radiowych celem zdalnej transmisji. Tego typu stacje rozmieszczone w sieci pokrywającej rozległy obszar stanowić mogą doskonały system informacyjny dla nowoczesnego rolnictwa. wilgotność względna. odczuwalna). ze względu 11 . W zestawie podstawowym. Rysunek 3. Opisywany system. temperatura punktu rosy i tzw. ciśnienie atmosferyczne. Ponadto zaimplementowane są w nim funkcje alarmu dla zadanych liczb granicznych danej charakterystyki atmosfery. każdy parametr śledzony jest z uwzględnieniem wartości ekstremalnych.

może być instalowany w warunkach średniej i małej przedsiębiorczości (np. tajfuny. Pierwsze z nich umieszczone są na wysokości 500 . Oprócz stacji naziemnych istotnym elementem współczesnej meteorologii są badania teledetekcyjne przy pomocy radarów. huragany) oraz o strefach zachmurzenia i wynikających z tego możliwościach opadów. Satelity. sodarów i radiometrów. Przemieszczając się po orbicie dokładnie w rytmie dobowego obrotu naszej planety wokół własnej osi. w ogrodnictwie). Satelity geostacjonarne umiejscawiane są na orbitach w płaszczyźnie równika. najważniejszym jest informowanie o powstawaniu groźnych zjawisk pogodowych (tornada. penetrują obszary atmosfery o wielkim zasięgu poziomym w całym pionowym przekroju troposfery. na wysokości ok. Rysunek 4.Pomiary i obserwacje meteorologiczne na relatywnie niską cenę. 35 000 km nad powierzchnią Ziemi. penetrują zawsze dokładnie ten sam obszar. i 40 minut. zależnie od usytuowania na orbicie. Cechą szczególną tych instrumentów i technik jest obejmowanie zasięgiem znacznej przestrzeni. 1 godz. które może spełniać sieć radarów. Tak więc monitorują one każdy punkt o tej samej porze dnia i nocy. zachowując zawsze jednakowe położenie wobec Słońca. Rozmieszczenie satelitów pogodowych na orbitach okołoziemskich 12 .1500 km i okrążają Ziemię w czasie ok. Ważną funkcję w meteorologii spełniają sztuczne satelity Ziemi. Wyposażone w przyrządy telemetryczne. dzielą się na biegunowe i geostacjonarne. Wśród wielu zadań. Na rysunku poniżej podano (za WMO) schemat aktualnie pracujących satelitów meteorologicznych.

występowanie chorób i szkodników.fr/temps Zaletą satelitów jest i to. Zdjęcia satelitarne wykorzystywane są także jako podkład dla telewizyjnych prognoz pogodowych. na potrzeby. temperaturze itp. stan ogólny plantacji. wartości dobowe parowania glebowego. wprowadzanych co sześć godzin. dynamika rozwoju roślin. obrazów zachmurzenia w sieci Internet. Jeden z adresów oferujących tego typu usługę to: http://www. 13 . W rolnictwie dotyczy to tak istotnych danych jak temperatura czy wilgotność gleby. że oprócz typowej informacji pogodowej dostarczać mogą również materiału do szczegółowych analiz dotyczących różnych przejawów działalności człowieka. którego pracuje satelita Meteosat. Europejskie centrum satelitarne znajduje się w Darmstadt (RFN). w związku z czym uzyskujemy zróżnicowane obrazy informujące o zachmurzeniu. a osoby indywidualnie interesujące się tym zagadnieniem mogą dotrzeć do. zawartości pary wodnej.Pomiary i obserwacje meteorologiczne Zdjęcia satelitarne wykonywane są w różnych zakresach fali elektromagnetycznej.meteo.

Pomiary i obserwacje meteorologiczne 14 .

który miał kiedyś miejsce w układzie atmosfera – litosfera. nielicznymi sytuacjami. Osady węglanów na dnie oceanów świadczą o skali procesu. W historii ewolucji planety można wyróżnić istnienie atmosfery pierwotnej i wtórnej. Granicę dolną atmosfery stanowi powierzchnia Ziemi. a litosferą przejście jest łagodne bowiem gazy atmosferyczne wypełniają pory glebowe. iż jedynie azot pozostał w niezmienionej ilości. Pod względem udziału w gazach wulkanicznych drugie miejsce po parze zajmuje dwutlenek węgla. która miała miejsce na powierzchni Ziemi tuż po zakończeniu okresu gorącego ewolucji planety. litosfery. opadając na powierzchnię Ziemi i tworząc przyszłe morza oraz oceany. poza specyficznymi. Proces ten zachodzi do dziś i jest jednym z mechanizmów regulacji zawartości dwutlenku węgla w atmosferze.III. Skład powietrza glebowego jest nieco inny od składu atmosfery. Stało się tak z powodu rozpuszczalności CO2 w wodzie. biosfery. . W wyniku zależności w jakie uwikłana była ewolucja planety i atmosfery ilość tego gazu zmniejszyła się bardzo wyraźnie. Znany skład gazów wulkanicznych i analiza prawdopodobieństwa zjawisk wskazują. Dominująca w wyziewach wulkanicznych para wodna szybko kondensowała w stygnącej atmosferze. choć do końca pozostaną one tylko hipotezami. ATMOSFERA ZIEMSKA Atmosfera ziemska jest środowiskiem. nie wchodził zasadniczo w reakcje z innymi pierwiastkami mieszaniny jak i związkami podłoża. Ilość i jakość mieszaniny gazowej zawartej w glebie decyduje o jej walorach agrotechnicznych. jako gaz neutralny. Azot bowiem. z tym że pomiędzy atmosferą. Istnieje wiele dowodów na potwierdzenie tej tezy. Proces zastygania skorupy ziemskiej spowodował zasadnicze zmiany w składzie otoczki gazowej. w którym realizują się wszystkie procesy pogodowe we współdziałaniu z przyległymi przestrzeniami hydrosfery. utrzymywaną siłami ciążenia. Atmosfera pierwotna okresu gorącego składała się z najlżejszych gazów (wodoru i helu). w tym przede wszystkim w efekcie wzmożonej emisji i wyraźnie kurczącej się ilości efektywnych czynników pochłaniania. Górna granica atmosfery jest całkiem trudna do określenia ze względu na dyfuzyjne przejście do przestrzeni kosmicznej. Dziś powszechnie uważa się. iż powstanie atmosfery wtórnej (współczesnej) było związane z aktywnością wulkaniczną. Składniki atmosfery nie wchodzą ze sobą w reakcje. a także przestrzeni kosmicznej. Ilość CO2 we współczesnej atmosferze kształtuje się zasadniczo pod wpływem czynników antropogenicznych. otaczających gęstniejącą materię środka złożoną z pierwiastków ciężkich. Składa się ona z mieszaniny gazów tworzących powłokę wokół planety.

00 0.20 0.01 Składniki drugorzędne w ppm 18. gdyż główna jego część była natychmiast związana w procesach wietrzenia skał. do jakich dochodziło pod wpływem promieniowania ultrafioletowego o fali krótszej od 240 nm. Zgromadzona jednak w ten sposób niewielka ilość tlenu przyczyniła się do rozwoju życia na naszej planecie. Zawartość gazów atmosfery w pionowym przekroju do wysokości 100 km.75 20.16 0.70 0.02 81.03 0. Tab.93 0.20 6.32 0. Wydajność opisanych procesów była na tyle mała.16 20. składającego się z trzech atomów tlenu odbywa się wyniku rozpadu tlenu cząsteczkowego pod wpływem promieniowania ultrafioletowego.03 0.34 78.01 Domieszki w ppb 0.09 1.55 0.00 1.05 10 Domieszki w % 1. 16 . Pierwiastek ten pojawił się w atmosferze w wyniku reakcji fotolizy wody i dwutlenku węgla. że nie gwarantowała stabilności udziału tlenu w atmosferze. Uwolnione atomy tlenu zderzają się z innymi cząsteczkami tego gazu tworząc O3.50 0.20 0.04 0.Atmosfera ziemska W gazach wulkanicznych nie znajdujemy tlenu.07 Wraz ze wzrostem ilości tlenu w atmosferze rozpoczęła się akumulacja ozonu.63 0. a to z kolei wyzwoliło proces wzmożonej.05 7. w wyniku redukcji tworzył później cząsteczkę dwuatomową. Gaz Azot Tlen Argon Dwutlenek węgla Neon Hel Krypton Xenon Metan Wodór Ozon Para wodna Siarkowodór Dwutlenek siarki Amoniak Freony Wysokość w km 0 10 20 60 Składniki pierwszorzędne w % 77. dalszej akumulacji tego pierwiastka do notowanego współcześnie poziomu.00 5. 1. Powstawanie tego gazu. Powstający tlen atomowy.00 0-10 100 1.08 78.99 18.

0(P). Przestrzenne rozmieszczenie najwyższych zawartości ozonu wskazuje. Inne także występują w stałych proporcjach.2 1.5 5.8 0.5(P). 2. domowych Gaz w elektrowniach Gaz w gospodarstwach domowych Benzyna w ruchu drogowym Olej napędowy w ruchu drogowym 0.Atmosfera ziemska Ozon nie jest w tym środowisku gazem trwałym.5 8.0 1. 0.0 0.8 245.0 23.0 0. Do wysokości 80-100 km atmosfera wykazuje względnie duży stopień jednorodności w odniesieniu do swych głównych składników.0 50.7(P).0 5. są to tzw.0 6. 0.0 23. Poziom zawartości ozonu pozostaje więc w stanie dynamicznej równowagi. Sadza(S) Ołów(Pb) 3. tlen.8%) i hel (0. Powyżej przeważa dyfuzja prowadząca do rozwarstwień gazów lżejszych i cięższych.D.0 NOx 7. Zestawienie zanieczyszczeń atmosfery powstających przy spalaniu tony jednostki (ekwiwalentnej do węgla kamiennego) paliw kopalnianych: Emisja w kg z jednostki ekwiwalentnej Źródło SO2 Węgiel kamienny w elektrowniach Węgiel kamienny w przemyśle Węgiel w gospodarstwach domowych Węgiel brunatny w elektrowniach Olej opałowy ciężki Olej opałowy lekki Olej opałowy w gosp.38(Pb)1. nazywane domieszkami.0 8. Powyżej pułapu 100 km absolutnie dominującą pozycje zyskują wodór (97. argon.5 5. 0.3 9.0 8.2 0. Poza tym są i takie.0 Pył (P). dwutlenek węgla jest najwyższa i wykazuje pewną stałość.5 5.015(Pb) 1. ponadto pewna ilość tego gazu wiązana jest z rodnikami substancji zawierającymi bor i chlor. których ilość zmienia się dość znacznie (tab 1). że nie odpowiada ono rozkładowi korzystnych warunków jego powstawania lecz mniej sprzyjających warunków jego destrukcji.5(P) 1.0.02(Pb) 24.2 CO 0.5 1. nawet o nieco większej długości do 290 nm rozbija jego cząsteczki. Schönweise 17 .0 0. która bywa ostatnio zachwiana przez emitowane do atmosfery zanieczyszczenia z grupy chlorowcopochodnych węglowodorów.5 5.0 1. Tab.5(S) 28.5 7.38 3.2(P) /* za Ch. to samo promieniowanie.0 1.01(Pb) 6.07(Pb) 4. iż tu właśnie dochodzi do znaczących ruchów i mieszania zawartości.1 0.8 0. jednak jest ich znaczne mniej i określane są mianem składników drugorzędnych.1 0.5(P).46%).5 9.8 26. składniki pierwszorzędne.1 0.5 CmHn 0. Ponadto gaz ten przemieszcza się łatwo w przestrzeni wraz z wielko i średnioskalowymi ruchami atmosfery.0 26.0 20. iż zawartość takich gazów jak azot. Analizując skład współczesnej atmosfery stwierdzamy. Homogeniczność dolnych partii atmosfery wynika z faktu.5(P) 0.

mezosferę. Górna granica atmosfery jest trudna do precyzyjnego określenia i przebiega na wysokości około 1000 km. produkcja szeroko rozumianych fabryk chemicznych. Najintensywniej zachodzą tu przemiany fazowe i realizuje się atmosferyczny fragment obiegu wody w przyrodzie. a także rolnictwo. stratosferę. Taka też jest tu wysokość warstwy troposfery. produkcja nawozów. części roślinne i zwierzęce. Do tej pierwszej należą pyły kosmiczne i ziemskie. takimi jak temperatura. To w niej mają miejsce wszystkie najistotniejsze procesy pogodowe. że aż 99. mikroorganizmy. Najbardziej widocznym efektem tego jest tworzenie się chmur i opady atmosferyczne. gazy wulkaniczne. Cechą szczególną troposfery jest zjawisko wymiany pionowej masy oraz spadek temperatury wraz z wysokością.99% zlokalizowane jest w przestrzeni homogenicznej do 100 km. Ich układ przedstawia rysunek 5. Zatem zanieczyszczenia można podzielić na grupę pochodzenia naturalnego i sztucznego. zaś 80% w przestrzeni do 10 km.0% w warstwie do 35km. Zanieczyszczeniami są też składniki z grupy naturalnych jeżeli występują w ilościach przekraczających wartości graniczne. skala oraz rodzaj ruchów w poziomie czy pionie. Zatem pod względem ilości materii zasadnicze znaczenie ma warstwa przyziemna. cementu. Traktowane są one jako zanieczyszczenia. Powyżej troposfery rozciąga się wąska warstwa tropopauzy. W ogóle miąższość gazowej otoczki Ziemi jest stosunkowo niewielka w zestawieniu ze średnicą planety. wymiana intensywniejsza i obejmuje przestrzeń pionową do 16-18 km. Znajomość emisji zanieczyszczeń z różnych źródeł pozwala na podejmowanie działań ograniczających zagrożenie. 18 .44 do 0. Ona to z kosmosu widziana jest jako cienka niebieskawa powłoka. a część z nich wywiera destrukcyjny wpływ na inne związki atmosfery i bezpośrednio zagraża środowisku naturalnemu.Atmosfera ziemska Atmosfera zawiera także wiele gazów i substancji obcych dostających się do niej głównie na drodze emisji przemysłowej. aerozole morskie. Do najbardziej zanieczyszczających gałęzi gospodarki człowieka należą: przeróbka ropy naftowej. Atmosferę dzielimy na pięć zasadniczych warstw. a tuż nad nią stratosfera. Atmosfera ziemska w przekroju pionowym różni się nie tylko składem mieszaniny gazów lecz także innymi cechami fizycznymi. Temperatura górnej granicy tej warstwy wynosi od –45oC (nad biegunami latem) do –80 (nad równikiem). Nad biegunem troposfera jest płytsza bowiem ruchy pionowe dotyczą wysokości jedynie do 7 km. Licząc od dolnej granicy wyróżnia się: troposferę. Zanieczyszczenia sztuczne mają najczęściej charakter przemysłowy (tabela 2). iż każde tego typu działanie jest dość kosztowne. termosferę oraz magnetosferę (egzosferę). ciśnienie.68 oC/100m w zależności od szerokości geograficznej. Biorąc jednak pod uwagę masę gazów tworzących mieszaninę stwierdzamy. Spadek ten wynosi od 0. Najniżej Ziemi położona jest troposfera. Należy jednak stwierdzić. Nad równikiem gradient termiczny jest większy. 99.

5. Przekrój pionowy atmosfery ziemskiej 19 .Atmosfera ziemska Rys.

obłoki iryzujace. Zjawisko ocieplenia tej przestrzeni w atmosferze wiąże się z absorbcją energii promieniowania ultrafioletowego. będąca układem pól magnetyzmu ziemskiego. 80-85 km. 20 . Górna granica stratosfery przebiega na wysokości ok. Powyżej znajduje się warstwa o bardzo małej gęstości zwana termosferą. Górna część termosfery egzosfera . W omawianej warstwie znajduje się tylko znikoma ilość pary wodnej i stąd mieszczą się w niej jedynie wierzchołki chmur wysokich i cumulonimbusów.jest warstwą w której jest tak mało materii. Wolne jony dodatnie i elektrony mogą się z sobą łączyć. W jonosferze przeważają zjonizowane cząsteczki gazów.Atmosfera ziemska W stratosferze temperatura początkowo utrzymuje się na poziomie takim jak w górnej troposferze. 50 km i kończy się warstwą przejściową – stratopauzą. Na zewnątrz typowych warstw atmosferycznych lokuje się tzw. Przeciętnie temperatura na granicy górnej osiąga ostatecznie wartość ok. widoczne tylko w nocy. nazywana przez niektórych autorów górną troposferą. Samodzielnie mogą tworzyć się tu tzw. a największa jego koncentracja dotyczy przestrzeni 20-30km. Zgodnie z nazwą jest to warstwa środkowa.E F1. Powoduje to charakterystyczne rozbłyski.od wartości 0oC u podstawy. Nie jest to już atmosfera jednak spełnia . Termosfera dolna nosi nazwę jonosfery. będące cienkimi skupiskami kropelek przechłodzonej wody. temperatura spada tu do granic –80oC. Magnetosfera. „wiatru słonecznego” (plazmy słonecznej). Taki też rozkład termiki umożliwia pionowe ruchy bardzo już rozrzedzonego tu powietrza. czy zorze polarne. Jej charakterystyczne cechy zaznaczają się na wysokości od 50 do ok. Ponad mezosferą rozpościera się mezopauza. O ile w dolnej troposferze średnia droga swobodna gazu wynosi 10-5 cm to w warstwie termosfery są to wartości od 1 do 100 km. W górnej przestrzeni tej warstwy temperatura wzrasta ponad 1000 oC. Magnetosfera zabezpiecza nas przed „wiatrem słonecznym” i jego szkodliwym działaniem na organizmy biologiczne. Ponadto różnica ciężarów cząstek prowadzi do rozwarstwień. iż praktycznie cząstki gazów nie zderzają się ze sobą. Do jonosfery przenikają okresowo cząstki tzw. Jest to strefa z której materia wypływa w przestrzeń kosmiczną. Zjawiska występujące w tej warstwie prowadzą do zakłóceń radiokomunikacji ziemskiej.podobnie jak otoczka gazowa Ziemi – zadanie ochronne wobec planety. burze jonosferyczne. Stratosfera zawiera przeważającą ilość ozonu atmosferycznego. 0oC. Jest to o tyle uprawnione gdyż występuje tu podobny rozkład temperatury . by po przekroczeniu wysokości 35 km zacząć wzrastać. Dla specjalistycznych celów niektórych nauk wydziela się specyficzne warstwy oznaczane D. F2. W miejscach tych występują najniższe temperatury w całej atmosferze. Nad stratosferą lokuje się mezosfera.

10-3 m. Zależność tę ujmuje wzór: Nmax = c/T. Długość fali. Podstawowe pojęcia związane z promieniowaniem można zdefiniować następująco: N N N N Promieniowanie: Zjawisko przepływu energii w postaci fali elektromagnetycznej wysyłanej lub absorbowanej przez ciało. Całkowita emitancja ciała doskonale czarnego jest proporcjonalna do temperatury powierzchni tego ciała. Irradiacja (napromieniowanie): Stosunek strumienia promienistego do wielkości powierzchni.8978 . przenoszonej lub pochłanianej w jednostce czasu [ J/s . jest odwrotnie proporcjonalna do temperatury tego ciała (T).IV. wyrażonej w skali bezwzględnej. K. Radiacja: Jak wyżej tylko dotyczy powierzchni przyjmującej promieniowanie [W/m2/sr]. a oto N N N N Promieniowanie podlega najważniejsze z nich: Prawo Wiena. . Prawo Stephana-Boltzmana. Gęstość energii promienistej: Ilość energii promienistej w jednostce objętości [ J/m3]. PROMIENIOWANIE SŁONECZNE Emitowane przez Słońce promieniowanie. przekazywania lub pochłaniania energii promienistej. Energia promienista: Ilość energii niesionej przez promieniowanie (jednostka [J]). mające charakter fal elektromagnetycznych.W]. na którą przypada maksimum promieniowania Nmax ciała doskonale czarnego. Zaś z punktu widzenia meteorologicznego stanowi zasadniczy czynnik klimatotwórczy. gdzie c = 2. Natężenie promieniowania: Stosunek strumienia promienistego do kąta bryłowego jaki tworzy dany kierunek widziany ze źródła promieniowania [W/sr]. czyli ilość energii promienistej emitowanej. Strumień promienisty (moc promienista): Tempo emitowania. kilku fundamentalnym prawom fizycznym. Emitancja (wypromieniowanie): Stosunek strumienia promienistego do wielkości powierzchni promieniującej [W/m2]. jest głównym źródłem energii dla procesów zachodzących na kuli ziemskiej. na którą pada [W/m2].

Promienie słoneczne przenikają przez przestrzeń kosmiczną bez strat (próżnia kosmiczna jest dla nich ośrodkiem przeźroczystym). Ponadto ma na nią wpływ aktywność naszej najbliższej gwiazdy oraz pojawianie się na drodze biegu promieni słonecznych w przestrzeni tzw. Największą irradiację.75 2m .0. Rys. 3 . Wartość ta w istocie. nie jest stała. potencjał energetyczny – 48%).01 2m do 100 m.290 do 24 2m. podczerwień (0. promieniowanie widzialne (0. Selektywna przepuszczalność atmosfery sprawia. ponieważ niesie on z sobą przeważający ładunek energii całkowitej. zwaną niekiedy również natężeniem promieniowania notujemy na granicy atmosfery. którym podlega promieniowanie słoneczne przenikające przez atmosferę.Promieniowanie słoneczne Słońce wysyła w przestrzeń kosmiczną fale o długości od ok.4. 22 .4 2m i 7% zasobu energii). Procesy.0. 0. 45% energii). Wielkość tego parametru nazywamy „stałą słoneczną”. zmienia się tylko gęstość strumienia promieni w miarę oddalania się od Słońca. Powyższy przedział widmowy dzieli się dodatkowo na podzakresy: nadfiolet (0. wbrew nazwie.29 .4 % z powodu zmian odległości Ziemi od Słońca. Jej wartość wynosi około 1380 W/m2 (w literaturze przedmiotu znajdujemy różne dane z uwagi na różne warunki i techniki pomiaru). pyłu kosmicznego. Zmienia się w cyklu rocznym o ok. Z punktu widzenia meteorologicznego najistotniejszym z nich jest przedział optyczno-cieplny w zakresie długości fali od 0. iż do powierzchni Ziemi docierają tylko niektóre zakresy widma. 6.75-24 2m. Przyjętą wartość stałej słonecznej można korygować uwzględniając poprawki na porę roku podawane w specjalnych zestawieniach tabelarycznych.ok.

716 5. Liczba (m) "mas" atmosferycznych (optycznych) w zależności od wysokości Słońca ho przy średnim ciśnieniu atmosferycznym 1013 hPa Ho 90 80 70 65 60 55 50 45 40 35 30 m 1.33 ho 4.natężenie promieniowania na powierzchnię prostopadłą. Długość tej drogi przybiera wartość jeden gdy Słońce znajduje się na wysokości 90o.90 27.304 1.900 9. rozpraszania oraz pochłaniania przez znajdujące się w niej cząsteczki gazów.590 10.553 1. 3. Procesy te prowadzą do strat energetycznych. 6).5 9.372 4.740 1.400 Ho 9.44 13.5 2.76 15.0 m 12.510 6. Dzieje się tak na skutek odbicia ich części w kierunku otwartej przestrzeni kosmicznej. m = 1/sin(ho) Tab. Pierwsze przybliżenie wartości masy atmosferycznej można uzyskać stosując niżej podany wzór (dokładniejszą wartość m podaje tabela 3). 0.015 1. Io .5 7.154 1.773 3.413 1.7 latem do 0.0 2. Wielkość napromieniowania na taką powierzchnię obliczamy ze wzoru: I m = I o x pm gdzie: Im .995 ho 25 23 21 19 17 15 14 13 12 11 10 M 2.0 5.30 19. kropel wody (rys.0 3.220 1. Wielkość współczynnika przeźroczystości atmosfery zależy od zawartości w niej pary wodnej i różnych zanieczyszczeń.880 7.0 1.0 6.00 32. zanieczyszczeń.0 0.816 4. Z kolei liczba mas atmosferycznych zależy od długości drogi przenikania promieni poprzez atmosferę.0 7.546 2. p . Tak więc natężenie promieniowania docierającego do powierzchni (dla uproszczenia prostopadłej) na Ziemi jest zawsze mniejsze od stałej słonecznej.85 w okresie zimy.870 6.5 1.70 23 .120 5.30 39.103 1.300 7.5 5.000 1.770 8.80 22. m .36 17.075 4.5 8.współczynnik przeźroczystości atmosfery.5 m 5. Średnie wartości tego współczynnika (p) uznane dla terenów nizinnych wynoszą od ok.5 0.5 6.064 1. czyli bezpośrednio od wysokości Słońca.0 8.5 3.stała słoneczna.049 3.0 4.40 11.Promieniowanie słoneczne W miarę wnikania wiązki promieni do atmosfery ziemskiej obserwuje się zjawisko jej osłabiania (ekstynkcji).180 6.357 2.masa atmosferyczna.388 3.300 8.

Wyliczenia natężenia promieniowania na taką powierzchnię (zwaną w podręcznikach jako pozioma) dokonujemy korzystając z zależności: Ih = Im x sin(ho) gdzie: Ih . Owo promieniowanie charakteryzuje się największym natężeniem gdy pada na powierzchnię prostopadłą do kierunku transmisji. Kąt padania promieni słonecznych. W odniesieniu do każdego punktu na kuli ziemskiej obserwujemy roczną zmienność wysokości Słońca nad horyzontem. Przede wszystkim decyduje o tym szerokość geograficzna analizowanego obszaru. ho . Najwyższe kąty wysokości Słońca względem płaszczyzny 24 . Rys. Im .7. Zależność kąta padania promieni słonecznych na powierzchnię poziomą (D) usytuowaną na różnych płaszczyznach w stosunku do horyzontu (J) od wysokości Słońca nad horyzontem (E). zależy od wielu czynników.Promieniowanie słoneczne Promienie słoneczne docierające do powierzchni Ziemi bezpośrednio w postaci wiązek równoległych stanowią część promieniowania nazywanego bezpośrednim.natężenie promieniowania słonecznego na powierzchnię prostopadłą.kąt padania promieni słonecznych. Powierzchnie usytuowane pod innym kątem względem linii biegu promieni otrzymują mniejszą ilość energii. wynikającą z zasad obrotu naszej planety wokół tej gwiazdy (deklinacja Słońca).natężenie promieniowania słonecznego na powierzchnię poziomą. a zatem i ilość docierającej energii do danego punktu na powierzchni Ziemi.

Zatem dla celów korekty rzeczywistego natężenia promieniowania należy od kąta padania odjąć kąt spadku (rys. 6). Ponadto różnice dobowe wywołuje też obrót Ziemi wokół własnej osi. w części zaś odbite. Z punktu widzenia rolniczego duże znaczenie posiada analiza promieniowania w zależności od konfiguracji pól. jako suma promieniowania bezpośredniego o długości fali (0. zanieczyszczenia. Zarówno wystawa zbocza jak również kąt jego nachylenia decydują o ilości energii dostarczanej przez słoneczne promieniowanie bezpośrednie. W dni bezchmurne przeważa zdecydowanie promieniowanie bezpośrednie. Są to fale padające pod różnymi kątami na skutek odbić od cząstek zawartych w atmosferze (para wodna. 25 . ustalając dla każdej pory pora dnia (tzw. zatem silniejszemu rozpraszaniu podlegają fale krótsze oraz tym intensywniejsze jest rozpraszanie im większe drobiny znajdują się w atmosferze (rys. w części zostaną pochłonięte. w postaci wiązek równoległych w stosunku do kierunku Słońca. Chcąc uwzględnić powyższe zróżnicowanie należy w przypadku stoku południowego do wartości kąta nachylenia promieni dodać wartość kąta spadku powierzchni zbocza. które dotrą do powierzchni Ziemi. 290 -3. natomiast w dni pochmurne (w przypadkach pełnego zachmurzenia) docierają do powierzchni tylko promienie rozproszone. 7). powierzchnia Ziemi otrzymuje także promieniowanie rozproszone.5 2m).Promieniowanie słoneczne horyzontu notuje się w strefie międzyzwrotnikowej i z tego też powodu ta cześć planety zyskuje najwięcej energii promienistej. Rolnicza użyteczność pomiarów radiacji słonecznej pojawia się wtedy. Zależność ta wyraża się następująco: rozproszenie następuje wtedy gdy na drobinę padnie fala krótsza od jej wymiarów. długości fali i kąta padania. kąt godzinowy). Zdolność odbijania promieniowania zależna jest od barwy powierzchni. Zestawienie przychodów i rozchodów energii w danym punkcie nazywamy bilansem promieniowania (bilansem radiacyjnym). Zjawisko rozproszenia dotyczy w zmiennym stopniu fal o różnej długości. Promienie. Współczynnik informujący o ilości promieniowania odbitego do padającego nosi nazwę albedo i wyrażany jest w procentach lub wartościach ułamka dziesiętnego. etc). 290-1. Natomiast na powierzchnię stoku północnego promienie bezpośrednie padają tylko wtedy gdy ich kąt padania jest większy od kąta spadku zbocza.0 2m) i rozproszonego (0. Oprócz promieniowania bezpośredniego. wykonamy również oznaczenie strat tej energii wskutek odbicia i wypromieniowania przez powierzchnię czynną pól. gdy oprócz oszacowania przychodów energii (liczonych także teoretycznie z uwzględnieniem wyżej podanych zasad). Po stronie przychodów wyróżniamy następujące elementy promieniowania: N promieniowanie słoneczne całkowite (T).

Ea Ostateczna postać bilansu promieniowania wyraża się wzorem: Q = (I + D + Ea) . w proces ten zaangażowane jest jednak jedynie 13%. Do powierzchni Ziemi dociera 37% tej energii. Część promieniowania bezpośredniego i pośredniego. albedo (A = R:T * 100 [%]).przede wszystkim . jako promieniowanie bezpośrednie w postaci dwóch strumieni – bezpośredniego promieniowania przy bezchmurnym niebie i promieniowania bezpośredniego przenikającego przez cienkie powłoki chmur. georadiacja Ez (4-120 µm) . Składowe bilansu radiacyjnego po stronie strat energetycznych to: N N N promieniowanie odbite od powierzchni Ziemi. Z ogólnej emisji docierającej do powierzchni liści. Bilanse cząstkowe wybranych okresów i przestrzeni rzutują na klimatyczne i pogodowe zjawiska lokalne. decyduje o głównych elementach charakterystyki klimatu planety. Pełny bilans energetyczny. po dotarciu do Ziemi. Z całej sumy tego promieniowania około 17% pochłaniają bezpośrednio składniki. w tym głównie wymiany na drodze przemian fazowych wody.długofalowe wypromieniowanie Ziemi. Bilans promieniowania układu: Słońce – atmosfera – Ziemia. jest odbijana od jej powierzchni i również wraca do przestrzeni 26 . Nieco ponad 10% energii dostarcza promieniowanie pośrednie. Dokładniejszy opis tych zjawisk znajduje się w rozdziale dotyczącym meteorologii rolniczej.systemu korzeniowego rośliny. Zamiana promieniowania na energię cieplną stwarza odpowiednie warunki do kiełkowania nasion. promieniowanie efektywne Ee= Ez .(Rk + Rd + Ez) Część energii dostarczanej przez Słońce bierze udział w procesach decydujących o wzroście i rozwoju roślin na danej przestrzeni rolniczej. Przychód energetyczny układu stanowi promieniowanie słoneczne krótkofalowe. Śledząc składowe bilansu promieniowania całej planety nie można pominąć innych form wymiany energii. Rk (krótkofalowe) i Rd (długofalowe). jako długofalowe promieniowanie atmosfery w kierunku Ziemi.Promieniowanie słoneczne N promieniowanie zwrotne atmosfery Ea (4-120 µm). Pochłonięta przez glebę energia uczestniczy w przemianach chemicznych fizycznych i biologicznych decydując o jakości tej części środowiska względem potrzeb . w układzie rocznym dla całej kuli ziemskiej przedstawia rysunek 8. domieszki i zanieczyszczenia atmosfery. Około ¼ zostaje odbita i skierowana z powrotem w przestrzeń kosmiczną. a także decyduje o tempie pobierania składników pokarmowych i wody.

którymi gospodaruje podłoże wynosi aż 114%. Z uwagi jednak na to. Ostatecznie więc powierzchnia naszej planety pochłania około 48% energii promienistej Słońca. Rys.8. Pochłonięta energia uczestniczy dalej w procesie wymiany. (praktycznie taka sytuacja oczywiście nigdy nie występuje. że suma wszystkich źródeł energii. ze względu na jej wielokrotny przepływ w różnych kierunkach i udział innych form wymiany w tym procesie. gdyż procesy dopływu i ubytku energii zachodzą równolegle).Promieniowanie słoneczne kosmicznej. roczny bilans energetyczny Ziemi. Jedynie 5% z tego przenika do 27 . Promieniowanie długofalowe powierzchni ziemskiej skierowane do atmosfery jest niemal w całości pochłaniane przez atmosferę. iż Ziemia ogrzana promieniami słonecznymi osiąga w wyniku tego średnią temperaturę powierzchni jedynie ok. Tak więc promieniowanie ziemskie ma charakter długofalowy i jest z tego powodu łatwiej absorbowane przez niektóre składniki atmosfery. Uśredniony. 15 o C. Analiza przebiegu wymiany energii w zakresie dostarczanym przez promieniowanie długofalowe jest bardziej skomplikowana. Z zamieszczonego rysunku wynika. Razem z częścią odbitą od górnych powierzchni chmur stanowi to 35% i określane jest mianem albeda Ziemi. to jej maksymalna emisja promienista lokuje się w długim przedziale zakresu.

o tyle lokalnie i w krótkim czasie. Wartość szacowaną na ok. Aktualnie coraz powszechniej bywają używane przyrządy pozwalające na wszechstronne pomiary promieniowania (różne zakresy fal. Około 30% zgromadzonej energii z podłoża dostaje się do atmosfery drogą przemian fazowych wody. pojawiają się znaczne stany nierównowagi. przy wykorzystaniu specjalnych przystawek. Dzięki temu temperatura powierzchni Ziemi i atmosfery utrzymuje się na względnie równym poziomie. zabarwione na biało i czarno). O ile bilanse energii całej powierzchni Ziemi w dłuższych okresach czasu bywają zrównoważone. Głównym jego elementem jest termostos Molla składający się z ogniw termoelektrycznych (na przemian ułożone płytki. Pierwszy strumień (60%) skierowany jest w przestrzeń kosmiczną i stanowi stratę energii naszej planety. Różnica między przychodem. Suma energii ze wszystkich źródeł kumulowana przez atmosferę wynosi więc ostatecznie 156%. promieniowanie fotosyntetycznie czynne .PhAR kierunki. 28 . że ilość dopływającej do Ziemi energii w cyklu rocznym równa się jej ubytkowi w tym samym czasie. Promieniowanie słoneczne powoduje zróżnicowane nagrzewanie pól i powstanie różnicy potencjałów między płytkami. proporcjonalnej do wartości irradiacji. rozproszone jak i całkowite.Promieniowanie słoneczne przestrzeni kosmicznej. 96% reprezentuje promieniowanie atmosfery ku Ziemi (promieniowanie zwrotne). względnego i bezwzględnego. Generalnie przestrzeń międzyzwrotnikowa oraz pory letnie wszystkich szerokości geograficznych charakteryzują się większym pochłanianiem energii w stosunku do strat. Z przedstawionych wyżej liczb wynika.) i zapewniające całkowitą automatyzację tego procesu (rejestracja i przetwarzanie komputerowe). etc. Jednym z bardziej rozpowszechnionych przyrządów tego typu jest solarymetr. może mierzyć promieniowanie bezpośrednie. Solarymetr Gorczyńskiego. Do pomiaru zmian promieniowania w układzie liniowym służą solarymetry tubowe. Do pomiaru napromieniowania w danym miejscu i czasie służy szereg przyrządów zwanych radiometrami. a rozchodem równa się więc zero. wykonane ze specjalnych metali. pyrheliometrami czy aktynometrami. Cała ta energia rozkłada się dalej na dwa strumienie wypromieniowywane przez atmosferę. W wersjach meteorologicznych najbardziej znana jest jego odmiana zwana solarymetrem Gorczyńskiego. Zmierzone na mikrowoltomierzu wartości prądu przeliczane są następnie na jednostki napromieniowania. Notowane w przeszłości wyraźne ocieplenia lub ochłodzenia (zlodowacenia) były właśnie wynikiem zachwiania tej równowagi. także w postaci fal długich. Część ta nazywana jest oknem widmowym Ziemi. Różnice przestrzenne bywają jednak często zacierane dzięki poziomemu transportowi energii w skali globalnej i lokalnej. Różnice między nimi sprowadzają się do rodzaju sensora oraz sposobu pomiaru.

Schemat solarymetru tubowego i kopułkowego 29 . ważnym wskaźnikiem meteorologicznym.Promieniowanie słoneczne Oprócz wartości irradiacji (napromieniowania). usłonecznienie. 9. w skali czasowej jest tzw. a zwłaszcza agrometorologicznym. Usłonecznieniem nazywamy sumę czasu promieniowania słonecznego. Rys. bezpośredniego dla określonego punktu na powierzchni Ziemi. Miarą usłonecznienia są więc jednostki czasowe (godziny z dokładnością do dziesiętnych części).

Promieniowanie słoneczne

Każdy punkt na powierzchni Ziemi można scharakteryzować pod tym kątem miarą usłonecznienia teoretycznego, możliwego (czyli czasu liczonego od wschodu do zachodu Słońca). Czas ten zależy od położenia geograficznego punktu i jest dla niego wartością stałą w skali rocznej i zmienną w mniejszych przedziałach: kwartalnym, miesięcznym, dekadowym. Usłonecznienie rzeczywiste jest natomiast wartością zmierzoną dla danego miejsca i czasu, uwzględniającą satny zachmurzenia. Klasycznym przyrządem do pomiaru usłonecznienia rzeczywistego jest heliograf Campbella-Stokesa. Zasada pomiaru polega na skupianiu światła słonecznego (kierunkowego) przez kulę szklaną i przepalaniu, dzięki skoncentrowanej wiązce, paska papieru wzdłuż linii będącej przeciwległą w stosunku do toru pozornego ruchu Słońca po sklepieniu niebieskim. Gdy Słońce zostanie przesłonięte przez chmury wtedy do przepalenia nie dochodzi. Wyznaczając usłonecznienie w ciągu doby odczytujemy łączną długość linii przepalenia ze skali godzinowej naniesionej na pasku papieru (stosuje się różne rodzaje pasków w zależności od okresu pomiaru). Należy przy tym uwzględniać każde nawet najdrobniejsze ślady przepaleń.

Rys. 10. Heliograf Campbela-Stokesa

30

V. CIEPŁO I TERMIKA UKŁADU PODŁOŻE – ATMOSFERA

Fizyka definiuje ciepło jako sumę energii kinetycznej nieuporządkowanego ruchu cząsteczek lub atomów materii oraz energii potencjalnej ich wzajemnych oddziaływań. Temperatura zaś to wielkość skalarna określająca stan równowagi termodynamicznej danego ciała. Zwyczajowo ciepłym nazywamy nie to ciało, które zawiera więcej energii cieplnej, tylko to, które ma wyższy jej poziom. Poziom ów określa temperatura. Oznaczając temperaturę zestawiamy z sobą dwa układy termodynamiczne. Jeden z nich służy jako wzorzec, a porównanie następuje wtedy gdy między tymi układami pojawi się stan równowagi. Tak więc temperatura oznaczana jest na podstawie mierzalnych cech termometrycznych wzorca zmieniających się w trakcie wymiany energii. Najczęściej wykorzystywane właściwości termometryczne to zmiana objętości, oporu, etc. Wartości liczbowe temperatury ustalane są na podstawie skal opartych na tzw. punktach stałych. Przykładowo skala Celsjusza powstała po przyjęciu za 0 poziom równowagi termodynamicznej wody w jej tzw. punkcie potrójnym i 100 w stadium wrzenia, przy wartości ciśnienia tzw. normalnego. W przypadku obowiązującej w układzie SI skali Kelvina punkt potrójny wody odpowiada 273,16 K, zaś zero to w tym przypadku zero bezwzględne (brak jakiegokolwiek ruchu cząstek materii – stan tylko teoretycznie możliwy). W USA powszechnie używa się skali Fahrenheita. Warto więc wiedzieć, że w stosunku do skali Celsjusza występują następujące relacje: 0oC to 32oF, zaś 100oC odpowiada 212oF . Stopnie tych skal nie są równe. 1 oC odpowiada 9/5 stopnia F i odwrotnie: 1 oF = 5/9oC. Zatem przeliczając stopnie ze skali Farenheita na Celsjusza stosujemy regułę: ToC = (ToF – 32) x 5/9. Pomiędzy podłożem i atmosferą zachodzi permanentna wymiana energii. W wyniku tej wymiany dochodzi do ustalenia parametrów cieplnych każdego ze składowych układu. Efekt współdziałania zależy nie tylko od ilości dostarczonej energii słonecznej, ale i od ich swoistych właściwości cieplnych. Dla lepszego zrozumienia tych właściwości, przedstawiono poniżej definicje najważniejszych wielkości z zakresu gromadzenia, przepływu i wymiany ciepła. Ciepło właściwe. Jest to ilość ciepła jaka ogrzewa jednostkę masy danej substancji o jednostkę temperatury. W przypadku ciał stałych i niektórych cieczy podgrzewanie nie zmienia objętości, natomiast ogrzewanie gazów powoduje zwiększanie objętości i zużycie części energii na ten proces. Z tego względu ciepło właściwe gazów należy definiować jako ciepło właściwe pod stałym ciśnieniem lub w stałej objętości.

Ciepło i termika układu atmosfera - podłoże

Pojemność cieplna. Wielkość pozwalająca na porównanie właściwości cieplnych wszystkich rodzajów materii. Definiuje się ją jako ilość ciepła podnoszącą temperaturę jednostki masy ciała o jednostkę temperatury. Przewodnictwo cieplne. Jest to proces przekazywania energii za pośrednictwem materii. Miarą jego jest tzw. współczynnik przewodnictwa równy ilości ciepła, która przepływa w ciągu jednostki czasu (sekundy) przez jednostkę powierzchni i warstwę o jednostkowej grubości, przy różnicy temperatur pomiędzy górną i dolną powierzchnią wynoszącej 1K. Dyfuzyjność cieplna. Jest to właściwość oznaczająca zdolność do przewodzenia ciepła i wyliczana ze stosunku współczynnika przewodnictwa do pojemności cieplnej danej materii. Podstawowe rodzaje materii współdziałające w zakresie wymiany ciepła charakteryzuje znaczna różnorodność (tab. 4). O ile atmosfera ziemska w całej swej objętości jest w miarę jednolita, to współdziałające z nią w zakresie przepływu ciepła podłoże, wykazuje bardzo dużą zmienność przestrzenną czego konsekwencją są specyficzne stany pogodowe i klimatyczne. Tab.4. Właściwości cieplne podstawowych rodzajów podłoża Materia Ciężar właściwy
Kg.m-3.103

Ciepło właściwe
J.kg-1.K-1 .103

Pojemność cieplna (objętościowa)
J. m-3. K-1 .106

Współczynnik przewodnictwa cieplnego
J . cm-1.s-1.k-1

Dyfuzja cieplna
m2 . s-1 . 10-6

Gleba sucha Woda (4oC) Powietrze (20oC)

1,60 1,00 0,0012

0,80 4,18 1,01

1,28 4,18 0,0012

0,0030 0,0057 0,00025

0,24 0,14 20,50

Ciepło przemieszcza się w atmosferze dość trudno. Współczynnik przewodnictwa cieplnego gazów atmosferycznych jest bardzo niski, niższy o ok. 150 razy od przewodnictwa litej skały, 20 razy od wody i ok. 12 razy od suchej gleby. Stanowi to czynnik termoizolacyjny dla naszej planety. Niska jest także pojemność cieplna powietrza, zwłaszcza liczona w stosunku do objętości. Największe znaczenie w meteorologii przywiązuje się do wymiany cieplnej pomiędzy atmosferą a podłożem. Przy niskich prędkościach wiatru temperatura powietrza różnicuje się bardzo istotnie wraz ze zmianą wysokości. Dla okresu o dodatnim bilansie promieniowania notuje się zazwyczaj wyższe temperatury w pobliżu powierzchni, w przypadku bilansu ujemnego wystąpią tu temperatury najniższe. W całym przekroju atmosfery występują określone prawidłowości w

32

iż przemieszcza się w kierunku wzrastającego ciśnienia. Jeżeli procesy adiabatyczne będą rozpatrywane w kontekście zmian cieplnych związanych z przemianami fazowymi wody. Ponieważ gazy atmosfery ogrzewają się od podłoża. zatem im wyżej. W atmosferze duże znaczenie mają również procesy zmian temperatury bez wymiany cieplnej z otoczeniem. przy względnie stałym tempie spadku o 0.i wilgotno-adiabatycznym. zachodzą w przemieszczających się pionowo masach powietrza. tym temperatura spada. 11. że procesy sprężania i rozprężania powietrza wpływają na jego temperaturę. 11). Powolność naturalnego procesu przepływu ciepła (przewodnictwa) powoduje. Jeżeli pewna objętość powietrza przemieszcza się w górę to stopniowo trafia w obszary coraz to niższego ciśnienia i w związku z tym rozpręża się.Ciepło i termika układu atmosfera . W takich okolicznościach praca wykonana przez otaczające daną objętość masy powietrza zamienia się w ciepło i podnosi wartość temperatury. a tym samym temperatury. to dodatkowo można mówić o gradiencie sucho. zwane adiabatycznymi. W wyniku tego w troposferze następuje stopniowe obniżanie temperatury. Typy rozkładu pionowego temperatur w atmosferze Pionowe zmiany temperatury wywołane tym zjawiskiem określane są mianem pionowego gradientu adiabatycznego. Rys. zanim dojdzie do jej wyrównania z otaczającymi masami. W przypadku gdy powietrze opada w dół w pionowym przekroju atmosfery to oznacza. 33 . Zjawiska te. Praca zużyta na zmianę objętości powoduje obniżenie poziomu energetycznego. Temperatura powietrza w układzie pionowym zmienia się wraz z wysokością. określany jest jako zwykły pionowy gradient temperatury.podłoże pionowym rozkładzie temperatur.6 – 1 oC. Spadek temperatury wraz z wysokością (w oC/100 m). Czasem jednak zmiany temperatury mogą mieć przejściowo inny charakteri w związku z tym wyróżnia się stany inwersji czy izotermii (rys.

związane z procesami adiabatycznymi zachodzącymi w tej warstwie. nie może zasadniczo zmienić swojego położenia. gdy gradient zwykły powietrza otaczającego jest mniejszy niż gradient adiabatyczny powietrza unoszącego się (*z<*a). Bardzo rzadko mamy do czynienia z relacją równości gradientu zewnętrznego i adiabatycznego (*z=*a). 12. to stosunkowo szybko osiąga ono temperaturę niższą niż warstwa zewnętrzna i rozpoczyna opadanie w dół.Ciepło i termika układu atmosfera . W wyniku tych różnic ustalają się stany równowagi termodynamicznej. powietrze rozprężając się i ochładzając stopniowo.podłoże W przypadku gdy powietrze w pewnej przestrzeni unosi się lub opada to zmiany temperatur wraz z wysokością. Przemieszczając się w dół ulega sprężeniu i adiabatycznemu ogrzaniu. mogą kształtować się inaczej niż w powietrzu otaczającym. W czasie wznoszenia. W stanie 34 . Stany równowagi termodynamicznej w atmosferze W przeciwnym przypadku. po uzyskaniu impulsu do wznoszenia lub opadania. decydujące o ważnych zjawiskach pogodowych. Jeżeli gradient zewnętrzny jest większy niż gradient adiabatyczny warstwy wznoszącej się(*z>*a). W takim przypadku powietrze. to powietrze przemieszcza się na dość duże wysokości zanim pojawi się stan równowagi termicznej z otaczającą warstwą. W takiej sytuacji wznoszenie lub opadanie powietrza trwa tylko tak długo jak długo działa impuls wyzwalający to zjawisko. co znowu wyzwala impuls wznoszenia. Sytuacja taka określana jest mianem równowagi chwiejnej. może osiągnąć temperaturę punktu rosy co zwykle zapoczątkowuje powstawanie chmur. Rys. Ten stan nosi nazwę równowagi stałej.

365(366)). nie są temperaturą powietrza w sensie meteorologicznym Ujednolicenie miejsca i warunków pomiaru jest konieczne dla uzyskiwania porównywalnych wyników.. 35 . etc. Jej wyliczeń dokonujemy na bazie wartości pomiarów chwilowych. Zagadnienie to wiąże się między innymi ze zjawiskiem przymrozków. interesującymi z punktu widzenia agroklimatycznego są również temperatury minimalne i maksymalne.Ciepło i termika układu atmosfera . wykonywanych cyklicznie w stałych odstępach czasowych w ciągu doby. aczkolwiek w wielu przypadkach przydatne. Właściwością wymiany cieplnej w przygruntowej warstwie atmosfery jest to. okresu wegetacyjnego. Oprócz temperatury średniej dobowej. roczne.zwłaszcza minimalnych. Wszystkie inne oznaczenia w dowolnych punktach atmosfery. Okresy pentadowe i dekadowe miesięcy ustala się według zasady. dopiero po około dwóch godzinach notuje się stan adekwatny na wysokości 2 m (np. w których przyrząd pomiarowy umieszczono 200 cm nad powierzchnią gruntu. W rolnictwie wykorzystuje się między innymi średnie pentadowe. Dobowy przebieg przeciętnych wartości temperatury powietrza wykazuje ścisły związek z bilansem całkowitym promieniowania w zakresie wielkości minimalnych. dekadowe. Związane jest to z wpływem temperatur progowych dla życia roślin . W meteorologii terminem .określa się wartość liczbową charakteryzującą stan cieplny mieszaniny gazów atmosferycznych w określonym czasie i miejscu. wyliczeń temperatury średniej dobowej (począwszy od 1 stycznia 1996) dokonujemy. Miejscem oznaczeń temperatury powietrza jest klatka meteorologiczna lub w warunki zbliżone do tych jakie gwarantuje klatka meteorologiczna. maksimum temperatury przy powierzchni i w klatce meteorologicznej).podłoże równowagi obojętnej powietrze przemieszczone w dół lub górę pozostaje na nowym miejscu. stosując poniższy wzór: tdob = (t7+t13+tmax+tmin)/4 Średnia dobowa służy do uproszczonej analizy zjawisk termicznych w ciągu dnia. a jej wartość zależy od wartości temperatur rzeczywistych występujących o każdej godzinie dnia i nocy. Podstawowym parametrem charakterystyki termicznej atmosfery dla danego obszaru jest temperatura średnia dobowa. że od osiągnięcia określonego stanu temperatur przypowierzchniowych. miesięczne.temperatura powietrza . Stosując najpowszechniejszą częstotliwość odczytów wartości chwilowych. Różnica pomiędzy wartościami temperatur ekstremalnych daje wynik w postaci amplitud. że ostatnia pentada (dekada) zawiera nadwyżkę lub niedobór dób pomiarowych w zależności od długości miesiąca. Średnie temperatury dobowe powietrza służą do tworzenia kolejnych przybliżonych charakterystyk przebiegu zjawisk termicznych o coraz większej skali zgeneralizowania. W każdym przypadku liczba pomiarów wziętych do obliczeń jest sumą dób analizowanego okresu (5..10..

czyni się tak po odczytaniu pomiaru dla każdego okresu dobowego. Z kolei temperaturę najniższą z przedziału czasowego mierzy się termometrem nazywanym minimalnym. drugi zwilżony. Jego zasada działania polega na tym. Rys. jeden suchy służący do rejestracji temperatury powietrza. jest w stanie przesuwać zawarty tam pręcik szklany lub metalowy tylko w przypadku gdy się kurczy. aczkolwiek energicznym.2 oC). dostarczonym przez producenta). 13. Rys. 13).podłoże ustalanych analogicznie dla przedziałów dobowych.Ciepło i termika układu atmosfera . Termometr maksymalny Do pomiaru temperatur powietrza służą termometry zwykłe oraz minimalny i maksymalny. Następny odczyt minimum termicznego jest możliwy po przechyleniu termometru tak aby pręcik dotknął menisku toluenu. Termometr minimalny Do pomiaru najwyższej temperatury od czasu ostatniej obserwacji służy termometr maksymalny (rys. miesięcznych (najwyższa maksymalna i najniższa minimalna temperatura dobowa miesiąca). Powrót do stanu wyjściowego możliwy jest jedynie po ostrożnym. wstrząśnięciu. Należy nadmienić. iż każdy pomiar (z dokładnością do jednej dziesiątej stopnia. tylko wtedy gdy temperatura wzrasta.w zespole z pierwszym przeznaczony jest do pomiaru wilgotności powietrza. że toluen wypełniający kapilarę. który wykorzystywany jest do innych celów . W klatce meteorologicznej znajdują się dwa termometry zwykłe. musi być skorygowany o wartość poprawki na niedokładność każdego termometru względem wzorca (dane znajdziemy na formularzu świadectwa termometru. 14. rocznych etc. Jego konstrukcja i zasada działania wykorzystuje prawidłowość polegającą na tym. Cechą 36 . Procedura odczytu temperatury jest ściśle ustalona i obowiązuje obserwatorów na stacjach i posterunkach meteorologicznych. przy rozstępie skali co 0. iż rtęć jest w stanie przenikać przez zwężenie na granicy przejścia zbiorniczka w kapilarę (wtopiony w środek pręcik szklany). Zatem aktualne położenie górnego końca pręcika wskazuje temperaturę minimalną dla ostatniego okresu.

izoknefy . izohigry przedstawiają wilgotność. W tej ostatniej metodzie kreślenie izoterm polega na ustaleniu położenia punktów izotermicznych drogą ekstrapolacji matematycznej z uwzględnieniem ukształtowania terenu. zwany termografem. oddalonymi o 4 1 Podobny wykres dla ciśnienia nazywa się izobarą. Dzięki temu. Jego częścią czułą na zmiany temperatury jest zestaw dwu płytek o odmiennych charakterystykach termometrycznych. druga może być z powodzeniem użyta dla charakterystyki terenu o dużej zmienności fizjograficznej.dni pogodne oraz izohele -usłonecznienie 37 . w których zmierzono temperaturę . Mikroprocesor zawarty w takich urządzeniach pozwala na wybór skali (Celsjusza lub Fahrenheita). przy czym maksymalny zbiorniczkiem lekko w dół. bimetal. Współcześnie coraz popularniejsze są zestawy elektroniczne.5oC i 16. drugą o wyższej wartości w stosunku do wyznaczanej izotermy. Metoda ekstrapolacji polega na przybliżonym wyznaczeniu punktów na linii łączącej dwie sąsiednie lokalizacje.parowanie. Przykładowo izoterma 16oC wyznaczana na mapie pomiędzy punktami o zmierzonych wartościach temperatur 15. które rejestrują temperaturę powietrza i wyświetlają na ekranie monitora. Pierwsza z metod ma zastosowanie na obszarach płaskich. Przestrzenny rozkład poszczególnych charakterystyk i zjawisk meteorologicznych zwykło się przedstawiać graficznie w postaci linii nazywanych izarytmami. Wszystkie wyżej opisane parametry termiczne pozwala zmierzyć przyrząd samopiszący. następują odkształcenia płytki bimetalicznej przenoszone na pionowy ruch pisaka. Odpowiednie klawisze wywołują kolejno odczyty temperatury wewnątrz i na zewnątrz pomieszczeń. Zobrazowanie graficzne układu temperatur w płaszczyźnie poziomej nosi nazwę 1 izoterm . izohiety . Punkt izarytmy będzie znajdował się na tej linii w odpowiedniej proporcji odległościowej w stosunku do tych punktów. Obydwa powyższe termometry umieszcza się w klatce meteorologicznej poziomo. tzw. że posiada on zbiorniczek o dużej powierzchni kontaktu z powietrzem (rozwidlony). tak aby zwiększyć szybkość reakcji toluenu na zmiany temperatury.5oC. Pełny obrót bębna następuje w ciągu 24 godzin. na przykład temperatury odczuwalnej czy temperatury punktu rosy. Praktyczne wykreślanie izoterm polega na wykorzystaniu metod matematycznych bądź matematyczno-geograficznych. izotymy . Analogicznie izolobary to wykres tendencji barycznej. Linia zapisu na odpowiednio wyskalowanym termogramie stanowi wykres funkcji temperatury w zależności od czasu. izolampry .grubość pokrywy śnieżnej.podłoże charakterystyczną tego termometru jest to.Ciepło i termika układu atmosfera . wraz ze zmianami temperatury.dni pochmurne. ponadto dokonuje zapisów ekstremów w pamięci urządzenia (wraz z dokładnym czasem ich wystąpienia) Elektronika umożliwia zaimplementowanie wielu funkcji obliczeniowych.jedną o niższej. Noszą one różne nazwy w zależności od rodzaju parametru. Ten z kolei zaznacza ślad na pasku osadzonym na obrotowym bębnie. który charakteryzują. izohyony .opady.

Warunki termiczne przy tym najsilniej zdeterminowane są relacją pomiędzy fazą stałą. wszystko to decyduje o termice gruntu. Duża różnorodność genetyczna gleb. oceany. a jednocześnie źle przewodzi ciepło w głąb. tak i gleba charakteryzuje się zmiennością czasową oraz przestrzenną temperatury. W przypadku gleb mineralnych. niezależnie od kierunku przewodzenia. Tak więc. Jest rzeczą charakterystyczną. Z kolei gleby wilgotne odznaczają się niższą temperaturą. jest wyraźnie chemicznie zróżnicowana w przestrzeni. Temperatura gleby kształtuje się bezpośrednio po wpływem docierającej energii słonecznej.Ciepło i termika układu atmosfera . Temperatura gleby na ogół różni się od temperatury powietrza. Jest to istotne z dwóch powodów. Każda z tych faz posiada odmienne właściwości cieplne. Tak jak atmosfera. Im jednak głębiej. zróżnicowanie termiki w profilu glebowym jest różne. lecz bardziej równomiernie rozłożoną w profilu. W tym środowisku praktyczne znaczenie ma wymiana cieplna drogą przewodnictwa. a temperatura ustala się jako wypadkowa tych właściwości. morza. wreszcie rodzaj porastającej roślinności (lub jej brak). tym warunki termiczne w glebie kształtują się odmiennie. ciekłą i gazową. notujemy inne wahania temperatury gleby w ciągu dnia i nocy. Po drugie jest przydatna dla określenia warunków w jakich przebiegają procesy biologiczne. a owo zróżnicowanie determinuje warunki cieplne. Oprócz pomiarów temperatury atmosfery dla celów agrometeorologicznych dokonuje się także oznaczeń temperatury powierzchniowej warstwy Ziemi oraz temperatury w naturalnych zbiornikach wodnych (jeziora. suchych warstwę powierzchniową cechuje zwykle zdecydowanie wyższa temperatura. Przy tej samej ilości dostarczanej energii temperatura kształtuje się swoiście w glebach o różnym pochodzeniu genetycznym. etc). parametry charakterystyki aktualnych właściwości fizycznych. W dzień. W nocy odwrotnie.podłoże cm będzie przebiegać na linii łączącej je w odległościach. Gleba. że w cyklu rocznym kształt krzywej temperatury gleby jest identyczny z krzywą temperatury atmosfery jest oczywiste z tego powodu. iż gleba taka ma mniejszą pojemność cieplną (potrzeba mniej ciepła do jej ogrzania o jednostkę temperatury). a także odmienne w różnych porach roku. ale odznaczających się odmiennym stanem uwilgotnienia czy kultury rolnej. gdzie notowane są 38 . temperatura taka wskazuje na warunki bilansu promieniowania słonecznego i możliwości oddziaływania na temperaturę atmosfery. Tempo przenikania zależy od sumy przyjmowanej energii i dlatego. dokładnie po 2 cm od każdego. iż to atmosfera ogrzewa się od gleby. Stwierdzenie. Dzieje się tak dlatego. w przeciwieństwie do atmosfery. gdy bilans powierzchniowy jest dodatni. tych samych. Po pierwsze. Ciepło w glebie przemieszcza się w kierunku zależnym od gradientu termicznego. strumień energii skierowany jest w dół. Dotyczy to zwłaszcza cienkiej warstwy powierzchniowej gleby i warstwy atmosfery tuż nad jej powierzchnią. że okres zmian temperatury jest niezmienny na różnych poziomach gleby.

śnieg stanowi zawsze warstwę izolacyjną na powierzchni gleby. to amplitudy dobowe w przekroju zbiornika wodnego notowane są na kilkudziesięciu. gdyż jego warstwa zawiera duże ilości przestworów wypełnionych powietrzem. w której zachodzą wahania temperatur. Decyduje o tym fakt. Jednak wraz z głębokością zmniejszają się bezwzględne wartości różnic pomiędzy maksimum a minimum. W każdej glebie na określonym poziomie zanikają wahania temperatury i utrzymuje się ona tam na stałym poziomie. charakteryzuje się niską przewodnością cieplną. Pomiarów temperatury gleby dokonuje się na stałych głębokościach 5. Śnieg. iż amplituda temperatur takiej gleby jest niższa. Ogrzana powierzchniowo woda przewodzi ciepło w dół. ruchy konwekcyjne warstw powodują przemieszczanie się energii wraz z materią. Ponadto woda wykazuje dużą przezroczystość taką. W miarę osiadania pokrywy śnieżnej cecha ta zanika. a roczne nawet kilkuset 39 . O temperaturze gleby decyduje w dużym stopniu szata roślinna.20 i 50 cm termometrami kolankowymi lub wyciągowymi. amplituda dobowa temperatur zanika na głębokości 19 razy płytszej w porównaniu z amplitudą roczną. Z tego też wynika. Gleba pokryta śniegiem w okresie zimowym.10. Tu wymiana ciepła odbywa się z wykorzystaniem wszystkich sposobów jego przemieszczania. Z jednej strony bowiem stanowi ona warstwę ochronną przed utratą ciepła. charakteryzuje się wyższą wartością termiki i mniejszymi amplitudami. Jest to oczywiste gdyż pomiędzy zimną i ciepłą porą roku kontrasty dopływu energii są większe niż pomiędzy dniem a nocą. Jednakże to samo ciepło dłużej pozostaje zmagazynowane w wodzie i stąd obszary wód.Ciepło i termika układu atmosfera . zbiorniki wodne bywają chłodniejsze niż pobliskie obszary lądowe. Maksima i minima następują w tych samych odstępach czasowych. Nieco inaczej kształtują się warunki termiczne w zbiornikach wodnych. sięgają zaledwie kilkunastu metrów. bywają zdecydowanie cieplejsze. iż energia promienista Słońca dociera nie tylko do powierzchni lustra wody.podłoże wahania temperatury. iż wyraziściej zaznacza się funkcja przechwytywania nad ochronną. Ważną rolę w kształtowaniu warunków termicznych gleby odgrywa pokrywa śnieżna. ale i w głąb. O ile wahania temperatur w glebie. z drugiej zaś sama przechwytuje część energii zmniejszając strumień jej dopływu do gleby. Stąd też. nawet te roczne. o zachodzie oraz na początku zimy. podobnie uprawianej. utrudniającą wymianę ciepła. zarówno na początku dnia jak i na początku pory ciepłej. zwłaszcza świeżo spadły. Roczne wahania temperatury zachodzą jednak na niższej głębokości niż dobowe. Umieszcza się je w ogródku meteorologicznym w miejscu nie zacienionym. Zatem woda w zbiornikach wymaga znacznie większej ilości energii na ogrzanie się o jednostkę temperatury niż gleba. Pojemność cieplna wody jest zdecydowanie większa niż gruntu. a także różnego rodzaju konstrukcjami elektrycznymi o czujnikach platynowych. W wyniku takich uwarunkowań gleba pod roślinnością charakteryzuje się niższą temperaturą niż gleba nieosłonięta. Niezależnie jednak od stanu ubicia. W glebie o tych samych właściwościach fizycznych.

gdyż wypromieniowaniu energii z warstw górnych towarzyszy dopływ ciepła z głębi. docierającej do określonego miejsca. Zasoby energii zgromadzone w jednej części kuli ziemskiej mogą kształtować termikę atmosfery nawet w bardzo odległych obszarach. Ciepło zbiorników wodnych przemieszcza się nie tylko w kierunku pionowym lecz także i poziomym. Dzięki temu zachodzi bardzo istotne zjawisko pogodo i klimatotwórcze. gdyż na powierzchnię docierają zasoby chłodniejszych wód wgłębnych.Ciepło i termika układu atmosfera . Często też wysokie wartości energii słonecznej.podłoże metrach. Ciepło powierzchni wód pozostaje utrzymane dłużej. 40 . nie są spożytkowane na podgrzanie atmosfery.

Kondensacja zachodzi. Istnieje zatem ścisły stan sprzężenia między tymi zjawiskami. ale jednocześnie te same warunki kształtują w dużym stopniu zakres i szybkość z jaką woda przekształca się w parę. a w przypadku parowania z roślin i innych organizmów żywych. Generalizując należy stwierdzić. gdyż w tym ostatnim przypadku powietrze zawiera małe ilości pary. część z nich natychmiast wraca do zbiornika parującego. Postać gazowa wody w atmosferze nie jest trwała wobec czego powraca ona na powierzchnię naszej planety w postaci opadów i osadów. zmniejszeniu udziału pary w atmosferze. natomiast wieje silny wiatr i panuje niskie ciśnienie.VI. w niższych temperaturach. Im ilość ta jest bliższa pełnemu nasyceniu. następuje wzrost szybkości parowania. zwiększeniu ruchu powietrza nad powierzchnią parującą i spadku ciśnienia. intensywność parowania może być większa niż w wyższych. Tempo przechodzenia wody z fazy ciekłej do gazowej (parowania). Woda parując staje się składową mieszaniny gazów atmosferycznych. Nie wszystkie cząstki wody przemienione w parę pozostają dłużej w atmosferze. W przyrodzie podczas wzrostu temperatury wody. O intensywności tego zjawiska decyduje ilość pary wodnej zawartej w powietrzu. równolegle z parowaniem. zwłaszcza wysoką. Z punktu widzenia czysto fizycznego o tempie parowania decydują: temperatura cieczy oraz gazów nad jej powierzchnią. tym . ciśnienie gazów oraz zjawiska sprzyjające usuwaniu cząstek pary znad miejsca parowania. czyli skraplanie pary wodnej zawartej w powietrzu. wyznaczają warunki pogodowe. jak już wspomniano wyżej. Z tego powodu. oprócz czynników meteorologicznych. Zatem tempo parowania oznacza ściśle tempo ubytku wody. (energia kinetyczna ruchu swobodnego cząstek) ilość cząstek parującej cieczy w mieszaninie gazu. Dodatkowo. iż więcej pary wodnej trafia do atmosfery w miejscach występowania dużych zbiorników wodnych. ich stadia rozwojowe oraz cechy osobnicze. o szybkości parowania decydują warunki fizyczne i chemiczne czynnych powierzchni parujących. OBIEG WODY W PRZYRODZIE I JEJ PRZEMIANY FAZOWE Uwarunkowania zjawisk związanych z przemianami fazowymi wody Jednymi z istotniejszych zjawisk występujących w przyrodzie i mających wpływ na kształtowanie warunków pogodowych są przemiany stanu skupienia wody. Procesem przeciwstawnym dla parowania jest kondensacja. w strefach o wysokich temperaturach powietrza i w miejscach porośniętych roślinnością. a nie tempo uwalniania cząstek wody do otoczenia gazowego.

lasów. ewapotranspirację potencjalną. Nie da się ich w tych przypadkach wyraźnie rozdzielić. Wyparowywanie każdego grama wody wymaga 2514 J. jąder kondensacji). Teoretycznie możliwym jest też stan absolutnej równowagi. niż ilość pary wracającej w postaci płynnej do powierzchni czynnej. nad powierzchniami użytków rolnych. Oprócz funkcji życiowych. 1/40 sumy opadów atmosferycznych w ciągu roku. Nad dużymi przestrzeniami lądów. Generalnie rzecz biorąc. Dlatego cząstki.Obieg wody w przyrodzie i jej przemiany fazowe intensywniej para kondensuje. stanowi ok. zmagazynowana energia oddawana jest na powrót do otoczenia. sytuacja określana jest jako kondensowanie pary wodnej. odbywają się procesy ewaporacji i transpiracji jednocześnie. Wtedy zaś. Parowanie ze źródeł wewnętrznych organów roślinnych nazywa się transpiracją. Znaczenie owych procesów. z punktu widzenia funkcjonowania środowiska naturalnego jest wielkie. Proces parowania w warunkach środowiskowych odbywa się z różnych źródeł. bowiem gwarantuje możliwość realizacji fundamentalnych procesów przyrodniczych (duży i mały obieg wody w przyrodzie). że czas pozostawania poszczególnych cząsteczek tego gazu w atmosferze wynosi średnio 9 dni. W momencie jednak. zużywają energię. Ciągłe zmiany stanu skupienia wody oddziaływają modyfikująco na stosunki termiczne w mikro i makroskali. możemy uznać ją jako tzw. W przypadku powierzchni wodnych określa się go terminem ewaporacji. jeden byłby szczególnie wyraźny . W fizyce mówi się o tzw. bezpośrednio w atmosferze niezbędne jest występowanie tam tzw jąder kondensacji. gdy zachodzi odwrotna relacja. krążenie wody w środowisku spełnia rolę pogodo. Zawartość pary w powietrzu. czyli cząstek materii stałej o dużych właściwościach higroskopijnych. Para wodna jest jednym z ważniejszych gazów cieplarnianych. przy założeniu nieograniczonych źródeł wodnych. parków i innymi podobnymi miejscami. gdy cząstki pary wracają do ośrodka wodnego (na powierzchnie czynne zbiorników czy tzw.i klimatotwórczą. Jest to więc potencjalna zdolność parowania 42 . stąd też parowanie wspólne materii żywej i podłoża nosi miano ewapotranspiracji.spadek temperatury. zwłaszcza pochodzącej z długofalowego promieniowania Ziemi. Gaz ten pochłania bowiem dużo energii promienistej. Warstwa wodna jest materią cząsteczek wzajemnie powiązanych znaczną siłą napięcia powierzchniowego. w tym przypadku energię wody. iż obydwa ważne procesy przemian zachodzą zawsze jednocześnie. cieple utajonym parowania. Poza wszystkimi innymi skutkami. Parująca woda traci więc energię i ochładza się jeżeli nie nastąpi wyrównanie jej ubytku z innych źródeł. wszystkie czynniki przyśpieszające parowanie zmniejszają tempo kondensacji i odwrotnie. W trakcie kondensacji. w praktyce mówi się o parowaniu wtedy gdy ilość wody przechodzącej w stan gazowy jest większa w danym układzie. które pokonują te siły parując. w skali atmosfery całego globu. Atmosfera pozbawiona pary wodnej funkcjonowałaby zupełnie inaczej. Rozpatrując ewapotranspirację jako zależną od warunków biologicznych i klimatycznych. Oznacza to. Pomimo.

W pierwszym przypadku obserwuje się ubytki z teoretycznych. Zdolność ta jest jednak dodatkowo modyfikowana przez układ czynników fizycznych (zasoby wodne terenu i ich ulokowanie w otoczeniu warunków glebowych). biologicznych (gatunki roślin. Rys. w praktyce korzysta się z pomiarów innych parametrów otoczenia. Tak więc. zaś pożądany wynik uzyskuje się na drodze odpowiednich przeliczeń. układów ewaporacyjnych i ewapotranspiracyjnych. czy też praktycznych. która wyparowała z jednego metra kwadratowego i wyraża się w mm.przemysł. oszacowanie wywodzi się z równań opisujących zależność parowania od czynników zewnętrznych. Wielkość parowania określa się wysokością słupa wody. agrotechnika). W drugim.Obieg wody w przyrodzie i jej przemiany fazowe terenowego w konkretnych warunkach pogodowych. Pomiary parowania Metody pomiaru i oszacowania wielkości parowania dzielą się na empiryczne i statystyczne. W przeliczeniu na objętość jeden milimetr parowania oznacza ubytek 1 litra wody z 1 m2 powierzchni parującej. Ewaporometr Wilda (A) i Piche’a (B) Do najpopularniejszych przyrządów służących do oznaczenia parowania z wolnej powierzchni wodnej (parowanie potencjalne) zaliczamy ewaporometry Piche’a 43 . przy pokryciu obszaru określonym zespołem roślinności. zagęszczenie biomasy na jednostce powierzchni) oraz antropogenicznych (wynikających z działalności człowieka .15. fazy rozwojowe. infrastruktura. Służą do tego różnorodne konstrukcje przyrządów pomiarowych.

w której dokonujemy pomiaru. Zbiornik ten umieszczony jest na zestawie dźwigni tworzących system wagowy. Wierzchołek rurki jest zamknięty i zakończony uszkiem służącym jako uchwyt do zawieszenia na metalowym statywie. Działa on na zasadzie pomiaru poziomu wody w studzience kontrolnej. Pomiary zawartości pary wodnej w atmosferze Konsekwencją parowania jest przenikanie wody w postaci gazowej do atmosfery. iż dotyczą otwartych przestrzeni i mogą być prowadzone w sposób ciągły na wzór pomiarów np. decydują o wielkości ewapotranspiracji. Po napełnieniu rurki wodą destylowaną do granicznej kreski i zamknięciu dolnego otworu bibułą wiesza się przyrząd na statywie. Parowanie terenowe (ewapotranspirację rzeczywistą) można zmierzyć stosując technikę lizymetryczną lub ewaporometry glebowe. sumy opadów i powierzchni wazonu z monolitem. Znając zakres tego ubytku w określonym czasie oraz uwzględniając wielkość powierzchni bibuły. Dno zamknięte jest krążkiem bibuły przytrzymywanym przez sprężysty uchwyt. w miarę ubywania wody na skutek parowania. Ewaporometr glebowy to zespół składający się z blaszanego zbiornika (obudowy) zainstalowanego na stałe w glebie oraz wyjmowanego wazonu ze zdejmowanym perforowanym dnem. w czasie od momentu całkowitego napełnienia zbiornika. Jego pomiary mają podobną wartość jak pomiary wykonane ewaporometrem Piche’a z ta różnicą. że jej ilość zmienia się dynamicznie w czasie i przestrzeni. 30 cm. możemy obliczyć ilość wyparowanej wody w mm. Wynik parowania terenowego uzyskujemy z oznaczenia ciężaru początkowego i końcowego monolitu przy uwzględnieniu przesięku. temperatury powietrza. Uwarunkowania towarzyszące przemianom fazowym wody sprawiają. Stąd też przedział zawartości pary w 44 . Na powierzchni zbiornika siane są rośliny i to ich właściwości.Obieg wody w przyrodzie i jej przemiany fazowe i Wilda (rys. zainstalowanej na bocznej ścianie zbiornika z glebą (blaszany lub betonowy) umieszczonego w gruncie. Obok zestawu ewaporometru instaluje się system ruchomych wag pozwalających na pomiar wagi monolitu. Ewaporometr Wilda składa się ze zbiornika na parującą wodę o powierzchni 250 cm2 i głębokości 1. wraz z panującymi warunkami pogodowymi. Tak więc.5 cm. którą wyliczamy na podstawie zmiany poziomu wody w studzience wskaźnikowej. Lizymetr glebowy pozwala ustalić parowanie rzeczywiste w warunkach polowych. Skala tej wagi oznaczona jest jednak w milimetrach. Wazon służy do pobrania monolitu glebowego z wybranej przestrzeni i ustawieniu go w strefie. W pierwszym przypadku mamy do czynienia z kalibrowaną rurką szklaną o długości ok. wskazówka wagi przesuwa się wzdłuż skali wskazując każdorazowo ilość wyparowanej wody w mm. Przyrząd ten instaluje się w klatce meteorologicznej lub pod specjalnym zadaszeniem. Przydatność takich pomiarów polega na uzyskaniu wskaźnika porównawczego zdolności ewaporacyjnej powietrza. 15). Woda parując z powierzchni bibuły obniża swój poziom w rurce.

W przeciwieństwie do innych gazów mieszaniny atmosferycznej rzadko stosuje się miary procentowe charakteryzujące atmosferę pod katem zawartości pary. W kontekście rozważań o wilgotności powietrza. którego zasada działania polega na reakcji odtłuszczonego włosa ludzkiego na zmiany tego parametru.Obieg wody w przyrodzie i jej przemiany fazowe atmosferze waha się w granicach od 0 do 3. Dodatkowo niekiedy stosuje się także miarę zwaną wilgotnością bezwzględną co oznacza ilość pary wodnej w 1 m3 powietrza .hPa). Powietrze może zawierać tylko ograniczoną ilość pary wodnej.jednostka kg/m3. a prężnością aktualną (zmierzoną) nazywa się niedosytem wilgotności powietrza [d] (miano . na 45 . Różnica między wartością prężności maksymalnej dla danej temperatury.0% jej objętości. Wartość graniczna zawartości nazywana jest wilgotnością maksymalną. odwołujemy się też do pojęcia temperatury punktu rosy[td] .5 -4. posługujemy się miarą nazywaną wilgotnością względną [f]. do ilości.czyli temperatury przy której aktualnie znajdująca się w powietrzu para wodna osiąga stan nasycenia. Najpowszechniej w praktyce i to zarówno w meteorologii jak i innych dziedzinach. Rys. która w panującej temperaturze stanowi wartość pełnego wysycenia. Najprostszy z nich to higrometr włosowy. 16. Zależność ta zostaje przeniesiona przez system dźwigni na wskazówkę operującą w obrębie skali. Prężność maksymalna pary wodnej jako funkcja temperatury Wilgotność względną mierzą przyrządy zwane higrometrami. Włos podlega wydłużaniu w miarę wzrostu wilgotności i skracaniu w przeciwnym wypadku. Wilgotność względną wyraża się w procentach i definiuje jako stosunek ilości pary wodnej w danej chwili w powietrzu. Wilgotność maksymalna jest zmienna i zależy od temperatury powietrza – im wyższa temperatura. tym wyższe wartości osiąga maksymalna pojemność powietrza względem pary wodnej (patrz rysunek 16).

17. która bywa używana też jako samoistna jednostka oceny wilgotności powierza. Wersja samopisząca tego przyrządu. nazywa się higrografem. można określić wilgotność względną powietrza. Prężność pary wodnej. oznaczając zawartość aktualną pary w postaci jej ciśnienia parcjalnego.Obieg wody w przyrodzie i jej przemiany fazowe której naniesiono wartości od 0 do 100%. Gwarantowana przez higrometr włosowy niezbyt wysoka dokładność nie przeszkadza w jego wykorzystaniu w wielu dziedzinach. Termometr uwilgotniony 46 . Psychrometr Assmanna Bardzo dokładne pomiary wilgotności są możliwe przy użyciu psychrometrów. różnicy psychrometrycznej. Rys. wyrażana jest w hPa. służącego również do pomiaru temperatury powietrza) i tzw. działająca na tej samej zasadzie. Wilgotność względną można tez obliczyć pośrednio. czyli różnicy temperatur wynikłych ze wskazań obydwu termometrów. Znając prężność aktualną [e] (zmierzoną) i prężność maksymalną [E] (z tablic psychrometrycznych lub z wyliczeń funkcji). Ciśnienie (prężność) może być miarą ilości pary wodnej w powietrzu gdyż zależy ono wprost proporcjonalnie od jej ilości i nie wpływa na nie zawartość innych gazów atmosferycznych (prawo ciśnienia parcjalnego w mieszaninie gazów). Zasada pomiaru wilgotności polega tu na oznaczeniu tzw. ustawionych na statywie w klatce meteorologicznej. Najprostszy psychrometr Augusta to zestaw dwóch termometrów (suchego. gdyż rozszerzalność włosa nie ma tej charakterystyki. musi być kalibrowany w odniesieniu do wskazań wzorca. a także okresowo w trakcie używania. termometru wilgotnego. Przyrząd na etapie produkcji. Skala ta nie jest w pełni arytmetyczna.

001 w zamkniętym pomieszczeniu.temperatura termometru suchego t’.0.Obieg wody w przyrodzie i jej przemiany fazowe posiada zbiorniczek rtęci owinięty batystem.stała (0. 0. oznaczonej jako jej prężność aktualna.temperatura termometru wilgotnego p. którego koniec zanurzony jest w naczyńku z wodą destylowaną. a konkretnie od stopnia niedosytu wilgotności.A(t-t’)p gdzie: e . Tak więc przy intensywniejszym parowaniu. Z kolei tempo parowania zależy od ilości pary wodnej zawartej w powietrzu. temperatura wskazywana przez termometr wilgotny jest niższa. Zależność wilgotności względnej i niedosytu wilgotności od temperatury. w której dodatkowo zamontowano wentylator zapewniający podczas 47 . przy stałej zawartości pary wodnej w powietrzu Na podobnej zasadzie działa też psychrometr Assmanna (rys. od różnicy psychrometrycznej i panującego ciśnienia atmosferycznego ujmuje poniższy wzór: e = E’ .prężność pary wodnej nasyconej przy temperaturze termometru zwilżonego t . 17). Służy on jednak do pomiarów wilgotności na otwartej przestrzeni. parując z powierzchni batystu. Woda. 18. poza klatką meteorologiczną.wilgotność (prężność) aktualna (w hPa) A. stąd też jego termometry znajdują się w specjalnej metalowej osłonie.00068 przy silnym wietrze) E’. czyni to kosztem energii otoczenia. Zależność ilości pary wodnej w powietrzu.0008 przy słabym wietrze.ciśnienie atmosferyczne odczytane z barometru wilgotność względna w % 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 0 5 10 temperatura w oC niedosyt wilgotności w hPa 14 wilgotność względna niedosyt wilgotności 12 10 8 6 4 2 0 15 20 25 Rys.

pojawiających się w obszarze atmosfery. Wilgotność aktualną z różnicy psychrometrycznej wyliczamy. Stanowią one zbiór kropel wody i kryształków lodu lub ich mieszaniny. ponad możliwości jej pochłaniania w danej temperaturze. a z nimi same chmury.5(t-t’)p*755-1 (oznaczenia jak we wzorze odnoszącym się do psychrometru Assmanna) W zestawach elektronicznych przyrządów automatycznych znajdują się również czujniki mierzące wilgotność względną powietrza. nazywane z powodu swej roli. więc zjawiska sprzyjające powstawaniu chmur. ulega skropleniu (kondensacji). gdyż czujniki wilgotności i temperatury umieszczone są w specjalnej obudowie. Odsyłając do tych opisów wskażemy tu jedynie parę uwag na temat praktycznego ich rozpoznawania. Tych jednak jest zawsze wiele. jest powstawanie chmur. jądrami kondensacji. dzięki czemu krople unoszą się w powietrzu. stosując nieco zmodyfikowany wzór: e = E’-0. Wartości wilgotności względnej oraz temperatury punktu rosy rejestrowane są w pamięci przyrządu w układzie maksymalnym i minimalnym przy uwzględnieniu odpowiedniego przedziału czasowego. Utrzymywanie się chmur w atmosferze związane jest z oddziaływaniem prądów wstępujących (konwekcji. Wiele podręczników i skryptów zawiera bardziej lub mniej syntetyczne opisy poszczególnych rodzajów z międzynarodowej klasyfikacji chmur. Przyrządy takie pozwalają także na odczytanie temperatury punktu rosy. Korzystając z odpowiednich przycisków można uzyskać odczyt wilgotności wewnątrz pomieszczenia oraz na zewnątrz. Kondensacja w atmosferze jest możliwa tylko wtedy gdy w powietrzu znajdują się cząstki niegazowe. Praktyczne efekty tego procesu występują pod postacią zawiesiny kropelek wodnych w powietrzu lub osadów na powierzchni ziemi oraz różnych przedmiotów. 48 . Ponieważ równowaga termiczna w atmosferze jest zmienna. Znajomość charakterystyki chmur i ich rozróżnianie są pomocne w meteorologii i innych dziedzinach praktycznej działalności człowieka (np. którego przyczyną jest skraplanie pary wodnej w atmosferze. turbulencji). Najpowszechniej obserwowanym zjawiskiem. powietrze bowiem zawiera szereg zanieczyszczeń stałych pochodzenia naturalnego i sztucznego. w lotnictwie).Obieg wody w przyrodzie i jej przemiany fazowe pomiaru przepływ powietrza ze stałą prędkością 2 m/s. w którym proces kondensacji przeważa nad parowaniem. Możliwe jest zatem śledzenie tej wartości głównie jako wskaźnika możliwości pojawienia się mgły czy przymrozku. Wynik pomiaru zewnętrznego odpowiada warunkom panującym w klatce meteorologicznej. pojawiają się i zanikają. Kondensacja pary wodnej i jej produkty Nadmiar pary wodnej.

czy którąś z rodziny chmur średnich. Należy jednak pamiętać.Obieg wody w przyrodzie i jej przemiany fazowe Cechą pozwalającą na rozróżnienie rodzin chmur jest poprawne określenie wysokości ich podstawy. Jest to chmura trudniej rozróżnialna i łatwa do pomylenia z Nb. że na ogół promienie słoneczne przez nie przeświecają. jednolitym kształcie nazywa się Cirrostratusem (Cs). W grupie chmur niskich klasyfikowany jest także Stratocumulus (Sc). Cechuje ją zmienność kształtów we właściwym im cyklu rozwoju. Cs. zwanej Nimbostratusem (Ns). Od podstawy jest ciemno zabarwiona oraz robi groźne wrażenie gdy pojawia się jako zwiastun nadchodzącej burzy. Są to przede wszystkim chmury z rodzaju Cumulus (Cu) i Cumulonimbus (Cb).Cc lokują się wysoko na niebie i ich właściwością szczególną jest to. Biaława zasłona nieba z przenikającymi promieniami słonecznymi może mieć postać delikatnych włókien lub pasm i wtedy mamy do czynienia z typowym Cirrusem (Ci). zaś boki i wierzchołek białe. Występowanie jej czyni wrażenie pokrycia nieba mleczną zasłoną. Wśród występujących na naszym niebie chmur stosunkowo łatwy do identyfikacji bywa też Stratus (St). Bardziej rozwinięte chmury kłębiaste mogą powodować przelotne opady. opady daje jednak bardzo rzadko. nieprzenikliwą warstwę. nie pozwalającą na przenikanie promieni słonecznych. Chmura Cu posiada wyraźnie zaznaczone kształty. walców. ułożonych dość regularnie w przestrzeni. brył. Chmury Cb powstają wtedy. Jeżeli jednak widzimy wyraźnie zaznaczone płaty (bez cieni) bądź fragmenty układające się w regularne zmarszczki lub soczewki to ten rodzaj chmur określa się jako Cirrocumulus (Cc). iż jej wyróżnikiem jest warstwowa budowa z wyraźnie zaznaczonych płatów. Tego typu chmurę niską można przeciwstawić innej. mających niską podstawę i charakteryzujących się pionowym rozciągnięciem w atmosferze. Jej podstawa ma zwykle ciemne zabarwienie. zaś pojawiająca się przy tym stratyfikacja ładunków elektrycznych jest przyczyną błyskawic i wyładowań atmosferycznych. Występowaniu jej towarzyszą zwykle mało intensywne opady drobnych kropel deszczu. Tak więc tej rodziny chmur nie sposób pomylić z żadną inną. itp. Jest to chmura o bardzo niskiej podstawie. Najpiękniejsze Cu powstają podczas słonecznej pogody i pojawiają się zwykle w drugiej połowie dnia. Ciemna barwa oraz długotrwałe i intensywniejsze opady odróżniają rodzaj Nb od opisanego wyżej St. Chmura taka posiada więc dużą rozciągłość pionową i poziomą. Intensywne ruchy pionowe w tej chmurze powodują powstawanie opadów o dużym natężeniu. gdy proces pionowego rozwoju Cu obejmie większą warstwę troposfery. Chmury wysokie nie dają opadów. niekiedy sięgającej poziomu wyższych budynków i niewielkich wzniesień (w wyższych górach wierzchołki są wtedy całkowicie niewidoczne). Chmury wysokie takie jak Ci. Tworzy ona również nisko rozpostartą. Z kolei zasłona wysokich chmur o gładkim. w wielu przypadkach aż do jej górnych granic. Równie bezproblemowo można odróżnić chmury z rodziny niskich. 49 . o wyraźnej ciemnoszarej barwie.

Składa się ona z drobnych kropelek wody osiągających maksymalnie 0. ponieważ nie ma chmur absolutnie jednakowych. wyjaśniające mechanizm powstawania opadów. iż spowoduje to w końcu ich wypadanie. W chmurze zbudowanej z kropel i kryształków dochodzi zatem do stałego przemieszczania się parującej wody od kropel ku kryształkom i powiększanie rozmiarów tych ostatnich. zaś przykładowe zdjęcia na końcu podręcznika. Warunki 50 . W pierwszym przypadku powstaje Altostratus (As) w drugim Altocumulus (Ac). W chmurze jednak mogą zachodzić procesy prowadzące do zwiększania rozmiarów kropel i kryształków. 6). bryły czy płaty chmury Ac będą znacznie mniejsze niż Sc lecz zarazem większe od Sc. a jednocześnie zjawiskami pogodowymi. Skutkiem jej jest ograniczona widoczność. gdy jest ona dodatnia. Zjawiskiem podobnym do chmury jest mgła. 19). W efekcie odpowiednio ciężkie kryształki wypadają z chmury i docierają do powierzchni ziemi w pierwotnej postaci (śnieg).Obieg wody w przyrodzie i jej przemiany fazowe Chmury z rodziny średnich powstają w wyniku ewolucji i podnoszenia podstawy chmur warstwowych i kłębiastych. Uporządkowaną charakterystykę chmur. zawarto w zestawieniu tabelarycznym zamieszczonym na końcu rozdziału (tab. Jeżeli jest to trudne to należy zwrócić uwagę na wielkość elementów tworzących składowe tych chmur. bądź też w postaci deszczu. Kropelki wody czy kryształki lodu tworzące chmury. w momencie ich powstania. frontowe.1 mm średnicy. Mgła ma wiele cech wspólnych z chmurą lecz inne są bezpośrednie przyczyny jej powstawania. gdy temperatura na przestrzeni do powierzchni ziemi jest zerowa lub ujemna. mają bardzo małą średnicę i przez to masę. zawieszonych tuż nad powierzchnią ziemi. Biorąc za kryterium przyczynę powstawania można wyróżnić mgły: adwekcyjne. Pierwsza z tych teorii tłumaczy powstanie opadu zjawiskiem niższej prężności pary wodnej wokół kryształków lodu niż w otoczeniu kropel wody (rys. radiacyjne. Altostratus to szara lub niebieskawa warstwa chmur w formie zasłony lub płata. Prawidłowe oznaczanie chmur nie jest łatwe i wymaga nieco treningu. sklasyfikowanych według skali międzynarodowej. czyli zjawisko opadu atmosferycznego. Do dziś pozostają aktualne teoria Bergerona i teoria koagulacji. a co więcej. Opady i osady atmosferyczne Produktami kondensacji. Opady atmosferyczne są wtórnymi produktami kondensacji gdyż ich powstawanie wiąże się z istnieniem chmur. pokrywa niebo całkowicie lub częściowo. Siła ciężkości jest w takich sytuacjach mniejsza niż siła prądów wstępujących. są opady i osady atmosferyczne. Walce. więc chmura utrzymuje się w powietrzu. orograficzne i mgły parowania. do takiego stopnia. Wprawne oko obserwatora jest w stanie określić w przybliżeniu wysokość ich podstaw. następuje często ewolucyjna przemiana jednych w drugie i trudno czasem określić na jakim etapie proces przemian się znajduje.

Tu przyczyną opadów atmosferycznych jest koagulacja kropel (zlepianie). jako produkty kondensacji. słupach. Osady. stąd też większość opadów powstaje tu w oparciu o powyżej opisany schemat zjawisk. Koagulacja następuje zatem w wyniku zderzania się kropel i powiększania ich rozmiarów. szron i szadź. stykając się z silnie oziębionymi przedmiotami. Wtedy to kropelki mgły. osadzają się na nich w postaci kryształków lodu. którego temperatura jest niższa od temperatury powietrza i równa lub niższa od temperatury punktu rosy. Najbardziej typowe osady to: rosa. Szadź osadza się na różnych przedmiotach (drzewach. Niektórych jednak bezpośrednich efektów kondensacji (np. dostają się przez krawędź wlotową i 51 . krup. gdzie chmury średnie i niskie rozwijają się w przestrzeni temperatur dodatnich. 19. a na powierzchni pojawia się szron. Wilgotność względna powietrza nad wodą (Fw) i lodem (Fl) w procentach. powstają na styku pomiędzy atmosferą a powierzchnią ziemi i przedmiotami na niej występującymi. to skondensowana para natychmiast zamarza. o C dla fl=100% dla fw=100% -40 -30 -20 -10 0 0 50 100 150 fw% 200 Rys. Woda opadowa. Wyraźnie różne skutki kondensacji w konkretnych warunkach sprawiają. mierzy się zatem sumy opadów. Klasycznym przyrządem do pomiaru opadów jest deszczomierz Hellmanna. grad. że nie mierzy się jej tak jak parowania. także śnieg. aby krawędź wlotu znajdowała się dokładnie 1 m nad powierzchnią gruntu. ustawiony pionowo tak. Jest to blaszany pojemnik o powierzchni zbierającej 200 cm2. Wtedy to na powierzchni ciała stałego pojawiają się kropelki wody. W sytuacji gdy proces ten zachodzi w temperaturze niższej od zera. pojawiająca się na skutek różnej prędkości opadania oraz wznoszenia kropel małych i większych. mniej jest chmur mieszanych. W okolicach międzyzwrotnikowych. chmur) nie da się absolutnie określić miarą objętości powstałej wody. lecz określa w pewnych przypadkach ilość wody produktu powstałego w wyniku tego procesu. płotach) w okresie zimy gdy nad wychłodzone podłoże napływa cieplejsze zamglone powietrze. Rosa pojawia się zawsze wtedy gdy powietrze styka się z przedmiotem. etc.Obieg wody w przyrodzie i jej przemiany fazowe do powstawania chmur mieszanych istnieją w średnich szerokościach geograficznych.

od wartości początkowej. Rys. W tym przypadku woda opadowa dostająca się przez krawędź wlotową trafia do zbiornika z pływakiem. Przyrządy automatyczne. sterowane mikroprocesorem. że do odczytanej różnicy dodajemy po 10 mm na każdy zaznaczony przelew.Obieg wody w przyrodzie i jej przemiany fazowe lejkowate zwężenie do specjalnego zbiornika wewnętrznego. Do pływaka przytwierdzone jest ramię dźwigni zakończone pisakiem. Wznoszący się poziom wody podnosi dźwignię i na pasku pluwiogramu. przy pomocy mechanizmu lewarowego. Pluwiograf Wersja samopisząca takiego deszczomierza nazywa się pluwiografem. stąd odczytu dokonuje się bezpośrednio w mm. W przypadku wystąpienia przelewów sposób oznaczenia sumy opadów pozostaje taki sam z tym. rain collector. Pomiaru ilości opadów dokonuje się poprzez zmierzenie specjalną menzurką poziomu wody (ilość opadu stałego mierzy się po wcześniejszym roztopieniu). Ponieważ zbiornik mieści jedynie tyle wody ile odpowiada 10 mm opadu. mierzą opad inaczej. Składa się on z podstawy z urządzeniem pomiarowym oraz kołnierza plastikowego. tak więc woda po przekroczeniu tego poziomu automatycznie wylewa się do dużego zbiornika. 20. Odczytu sumy opadów dokonujemy przez odjęcie wartości poziomu wody na końcu okresu pomiaru. Jeden milimetr opadu oznacza tu 1 litr wody na powierzchni 1 m2. z której przechwytywane są opady. zakończonego krawędzią 52 . rysowana jest linia wznosząca. Na pasku pluwiogramu oznacza to pionowy spadek linii wykresu. Brak opadów wskazuje linia pozioma. W wielu zestawach stosuje się tzw. owiniętym na obracającym się bębnie. Skala menzurki uwzględnia wielkość powierzchni.

zanotowane w Polsce i na świecie w XX wieku. Tak więc przyrząd mierzy liczbę przechyłów. Chile) Najwyższa średnia roczna opadów atmosferycznych (Mount Waialeale. zaś mikroprocesor pozwala przeliczyć to na objętość wody (w mm opadu) i zapisać w pamięci wewnętrznej. Hawaje. a jedynie kolejnych dostających się ich porcji.7 mm 53 . np. Operator zakładając określony cykl pomiarowy. Wartości ekstremalne opadów atmosferycznych. Najwyższa średnia roczna opadów atmosferycznych (Kasprowy Wierch – w latach 1931-1960) Najniższa średnia roczna opadów atmosferycznych (Słubice. dobę. Tu jednak pomiar nie polega na zmierzeniu całej gromadzonej objętości. Każdy przechył powoduje przecięcie linii pola elektromagnetycznego. zaś pod wylot lejka podchodzi kolejny zbiorniczek. 5. Rodzaj ekstremum Zanotowana wartość w Polsce Najwyższa dobowa suma opadów atmosferycznych (Hala Gąsiennicowa – 1973) Najwyższa roczna suma opadów atmosferycznych (Kasprowy Wierch – 1938). dając możliwość odczytu w dowolnym momencie sumy opadów na monitorze urządzenia. Suwałki w latach 1931-1960) Najwyższa suma opadów atmosferycznych podczs burzy (Sławniowice na Śląsku – 1914) na świecie Najwyższa dobowa suma opadów atmosferycznych (Cilaos. Najniższa średnia roczna opadów atmosferycznych (Iquique. zawierający na końcach dwa małe zbiorniczki. Taka niedogodność nie występuje gdy przyrząd podłączymy do komputera. Chile w latach 1911-1949) 300 mm 2418 mm 1629 mm 333 mm 176 mm 1870 mm 23000 mm 0 mm przez 14 lat 12344 mm 0. które łatwo jest zarejestrować w urządzeniu elektronicznym. musi każdorazowo wymazać z pamięci odczytaną wartość. USA – 1920-1954) Najniższa średnia roczna opadów atmosferycznych – (Arica. Indie– 1981). Poniższa tabela informuje o zanotowanych wartościach ekstremalnych w Polsce i na świecie. wyspa Reunion – 1952) Najwyższa roczna suma opadów atmosferycznych (Czerapuńdżi. Podobnie jak w deszczomierzach woda zebrana ze ściśle ograniczonej powierzchni przenika poprzez lejkowate zwężenie na zespół pomiarowy. Tab. W tym momencie dźwignia przechyla się i woda wylewa. Przestrzenny rozkład opadów atmosferycznych na powierzchni kuli ziemskiej jest bardzo zróżnicowany. Napełnienie jednego zbiorniczka do pełna oznacza zgromadzenie ściśle określonej ilości wody.Obieg wody w przyrodzie i jej przemiany fazowe wlotową. Służy do tego mechanizm wahadłowy.

włókniste lub jednolite szare lub białawe płaty z wyraźnie zaznaczonymi ciemnymi miejscami. płaty bez cieni elementy przypominają sieć lub plaster miodu włóknista zasłona. gęsta oddzielne gęste chmury o wyraźnie zaznaczonych konturach.biała potężne.(halo) szare lub niebieskawe w postaci płata prążkowane. bryły i walce jak u Ac lecz większe jednorodna szara warstwa podobna do mgły Opad nie dają opadów nie dają opadów ponad 6000 (wysokie) Cirrostratus (Cs) nie dają opadów Altocumulus (Ac) prawie wyłącznie kropelki wody nie dają opadów 2500-6000 m (średnie) Altostratus (As) Stratocumulus (Sc) kryształki lodu krople przechłodzonej wody drobne kropelki wody opady o małym natężeniu opady o małym natężeniu. wież etc. czynią przygnębiające wrażenie opady przelotne. kłębiaste chmury. gęste. białe o dużej przeźroczystości ławice. pasma.. bryły. 6. ulewne. Międzynarodowa klasyfikacja chmur Wysokość podstawy (rodzina) Rodzaj chmur Cirrus (Ci) Cirrocumilus (Cc) Materiał kryształki lodu kryształki lodu krople przechłodzonej wody kryształki lodu Cechy szczególne oddzielne włókna. biała o mlecznym odcieniu.Obieg wody w przyrodzie i jej przemiany fazowe Tabela. góra. wysoko kryształki lodu Cumulus (Cu) (budowa pionowa) Cumulonimbus (Cb) jak wyżej jednostajna szara warstwa chmur często ciemna o rozmytej podstawie. walce oddzielone i uszeregowane . podstawa ciemna. podobne do Cu lecz bardziej zwarte. oświetlona słońcem . rozwijające się w kierunku pionowym w kształcie gór. burze 54 . obserwuje się zjawisko halo szaro biała ławica lub warstwa. mżawka lub śnieg opady mżawki i śniegu o małym natężeniu opady ciągłe deszczu lub śniegu opady tylko przy silnym rozbudowani u chmur Stratus (St) do 2500 m (niskie) krople wody bądź kryształki lodu Nimbostratus (Ns) mieszanina lub wyłącznie krople albo kryształki głównie krople wody. płaty.

VII. CIŚNIENIE ATMOSFERYCZNE

Gazy stanowiące mieszaninę tworzącą atmosferę ziemską, jako cząstki materii posiadają masę. W obrębie oddziaływania grawitacji Ziemi masa ta wywiera swym ciężarem nacisk, który nazywa się ciśnieniem atmosferycznym. Ciśnienie jest więc ciężarem słupa powietrza oddziaływującym na daną powierzchnię. Wartość ciśnienia wyraża się wielkością siły przypadającą na jednostkę powierzchni. W układzie SI, jednostką ciśnienia jest 1 Pascal (Pa), to znaczy siła jednego Newtona oddziaływująca na 1 m2. Ponieważ, relatywnie do wartości notowanych w atmosferze jest to wielkość stosunkowo mała, w związku z tym w meteorologii za podstawę uznaje się 1 hektopaskal (hPa), czyli 100 Pa. Wartość wynosząca 1013,16 hPa, zmierzona na poziomie morza, przy temperaturze 0oC i w szerokości geograficznej 45o nosi nazwę normalnego ciśnienia atmosferycznego. Odchylenia ciśnienia w górę i w dół, zmierzonego i zredukowanego do powyższych warunków, określane są jako ciśnienie wysokie bądź niskie. Ciśnienie zmienia się wraz z wysokością. Wynika to przede wszystkim z tego, że w coraz to wyższych partiach atmosfery zmniejsza się słup naciskającego powietrza oraz obniża się tzw. geopotencjał (potencjał jednostki masy podniesionej na jednostkę wysokości wynikający z przeciwstawienia się jednostce siły ciężkości). Geopotencjał punktu w atmosferze jest funkcją odległości tego punktu od poziomu morza i wartości przyśpieszenia ziemskiego. To ostatnie zależy także od wysokości nad poziomem morza i szerokości geograficznej (Ziemia jest geoidą nieco spłaszczoną na biegunach). W rzeczywistości punktem odniesienia dla zmian przyśpieszenia jest środek Ziemi, jednak dla uproszczenia przyjmujemy poziom morza i dla średniej jego wartości geopotencjał oznaczamy liczbą 0. Gdyby na wielkość ciśnienia w przekroju pionowym atmosfery wpływała tylko zmiana geopotencjału, to malałoby ono liniowo wraz z wysokością. Tak jednak nie jest, zmiany te mają charakter nieliniowy z powodu tego, iż atmosfera jako mieszanina ściśliwych gazów najgęstsza jest przy Ziemi, zaś wraz z wysokością masa jednostkowa atmosfery maleje. W sumie ciśnienie (p) w danym punkcie opisuje uproszczony wzór:

p  g z U z z
h

B

Ciśnienie atmosferyczne

gdzie: g(z) funkcja zmiany przyśpieszenia wraz ze zmianą odległości od środka Ziemi 7(z) funkcja zmiany masy objętościowej powietrza wraz ze zmianą wysokości z – wysokość n.p.m. Rozważania nad zależnością ciśnienia od wysokości muszą uwzględniać tzw prawa gazowe, wśród nich przede wszystkim równania stanu gazu doskonałego. Dla większości zjawisk zachodzących w atmosferze można bowiem przyjąć, iż powietrze zachowuje się prawie jak gaz doskonały. Równanie stanu gazu doskonałego ujmuje zależności pomiędzy ciśnieniem, a temperaturą. Znając objętość i temperaturę danego wycinka atmosfery możemy obliczyć ciśnienie gdyż:

pV = RT

gdzie: V - objętość właściwa [m3/kg] T - temperatura w skali bezwzględnej [K] R - stała gazowa [J/kgK]

Rys.21. Zmiana ciśnienia atmosferycznego wraz z wysokością w zależności od średniej temperatury słupa powietrza.

56

Ciśnienie atmosferyczne

W równaniach mających zastosowanie do opisu atmosfery stała gazowa jest średnią ważoną stałych właściwych dla gazów składowych. Bardzo ważnym jest również prawo Daltona, stwierdzające, że między innymi ciśnienie mieszaniny gazów jest sumą ciśnień cząstkowych (parcjalnych). W praktyce meteorologicznej wynika z niego to, iż gdy w stałej temperaturze i do stałej objętości powietrza doprowadza się parę wodną to ciśnienie tego powierza rośnie. Ponieważ ciśnienie w danym punkcie atmosfery rozchodzi się równomiernie we wszystkich kierunkach, więc siły te wzajemnie znoszą się i stąd obiekty na Ziemi nie ulegają odkształceniu pod wpływem tego zjawiska. Jedynie wtedy gdy zamknięta przestrzeń, odcięta jest od dopływu powietrza atmosferycznego i charakteryzuje się mniejszą gęstością powietrza, to siły ciśnienia wywierają nacisk na ścianki przestrzeni zamkniętej mogąc je odkształcić. Przy wyższej gęstości wewnątrz niż na zewnątrz odkształcenie odbywało się będzie z tego kierunku. W pionowym przekroju atmosfery najbardziej charakterystycznym zjawiskiem, jak już wspomniano, jest spadek ciśnienia wraz z wysokością. Jest on jednak różny w zależności od temperatury powietrza. W powietrzu chłodnym zmiany ciśnienia zachodzą w mniejszej skali niż w ciepłym (rys. 21). Odnosząc te zmiany do jednostki wysokości uzyskamy wskaźnik zwany gradientem barycznym, pionowym. Odwrotnością gradientu jest tzw. stopień barometryczny, który informuje na jakiej odległości w pionie ciśnienie zmienia się o jednostkę. Znajomość zmian ciśnienia wraz z wysokością ma duże znaczenie praktyczne. Możliwa jest dzięki temu tzw. niwelacja barometryczna, czy też określenie wysokości nad poziom morza obiektów latających. Żyjący w XIX wieku J. Babinet opracował wzór, który wyraża zależność pomiędzy średnią temperaturą dwóch punktów, różnicą ich wysokości oraz ciśnieniem. Podstawowa postać wzoru wygląda następująco:

z1
z 2  8000
gdzie:

2( p1
p2 ) (1 ,t m ) p1 p2

z1-z2 – różnica wysokości 8000 – wysokość tzw. atmosfery jednorodnej (8000 m) p1,2 - wielkości ciśnienia w punktach z1 i z2 tm – średnia temperatura powietrza w punktach z1 i z2 , - współczynnik rozszerzalności gazów (1/273) Poszczególne punkty atmosfery charakteryzuje określona wartość ciśnienia – wszystkie punkty o identycznych wartościach można sobie wyobrazić jako płaszczyzny. Noszą one w meteorologii nazwę powierzchni izobarycznych.

57

aby uzyskać prawidłową informację o rozkładzie poziomym ciśnienia na kuli ziemskiej. stosując wyżej wskazany wzór Babineta. Przeciwna sytuacja panuje w wyżu. obraz izobar będzie inny. iż powierzchnie baryczne obszarów ciepłych mają kształt wypukły. które obrazują poziomy rozkład temperatur. Rys.Ciśnienie atmosferyczne Dokonując przekroju powierzchni izobarycznych płaszczyzną do nich prostopadłą uzyskamy obraz. iż na każdym dowolnym poziomie przecięcia. Płaszczyzny izobaryczne na przecięciu z powierzchnią ziemi znaczą linie zwane izobarami. Wtedy jednak. gdy środkowy obszar obniżonego ciśnienia ma postać 58 . Ponieważ jest to jednak niemożliwe. zewnętrzna reprezentuje wyższą wartość ciśnienia. Na mapie synoptycznej sytuacja taka ma postać koncentrycznie ukształtowanych linii izobar. a chłodnych wklęsły. Rozkład ciśnień i kierunki ruchu powietrza w głównych układach barycznych Ciśnienie atmosferyczne w przestrzeni poziomej tworzy charakterystyczne układy zwane układami barycznymi. które jest właściwe dla przylegających obszarów. który wskazuje. Najprostszymi z nich są niż i wyż. stosuje się zasadę. 22. Wynika to z różnicy gradientów ciśnień. Z charakterystyki powierzchni izobarycznych wynika. należałoby dokonywać pomiarów na tej samej wysokości. iż wszystkie pomiary dokonane na dowolnej wysokości redukuje się do tej powierzchni i temperatury 0oC. z których każda następna. najlepiej na poziomie morza. Izobary są liniami analogicznymi do tych. Z tego powodu. Ten pierwszy występuje wtedy gdy w danym miejscu ciśnienie jest niższe od tego.

że ciężar wypchniętej rtęci zrównoważy wartości ciśnienia. Do poprawek technicznych należy korekta instrumentalna. Na granicy pomiędzy dwoma niżami plasuje się przestrzeń będąca wałem wysokiego ciśnienia. które służą 59 . umożliwia to zintegrowanie skali barometru z noniuszem. Barometr składa się z naczynia na rtęć i zanurzonej w niej rurki szklanej (900 mm długości i średnicy 10 mm) od dołu otwartej. do której przytwierdzono skalę usytuowaną na wysokości 700 mm. próżnia barometryczna).75 mm Hg = 0. dokonany przy pomocy barometru. zawartej w szklanej rurce. Pomiar ciśnienia. zaś od góry zamkniętej. musi zostać skorygowany o poprawki mające charakter techniczny i systemowy. bruzda. temperatury pomieszczenia). niże. Druga tego typu korekta dotyczy temperatury w jakiej dokonywany jest pomiar (np. Ogólna zasada funkcjonowania tego instrumentu polega na zmianie wysokości słupa rtęci. od poziomu dolnego końca rurki aż do górnego menisku. Wydłużony obszar wysokiego ciśnienia w środku układu określany jest mianem klina podwyższonego ciśnienia. Całość zamknięta jest w metalowej obudowie. Zależność pomiędzy aktualną. pozbawionej powietrza (tzw. wtedy przestrzeń zamknięta przez te charakterystyczne rozkłady ciśnień określana jest jako siodło baryczne.Ciśnienie atmosferyczne wydłużoną i jest otoczony z dwóch stron przestrzeniami o ciśnieniu podwyższonym. w porównaniu do wskazań przyrządu wzorcowego.333 hPa = 4/3 mbar Odczytów ze skali barometru dokonuje się z dokładnością do dziesiątej części milimetra. to taki układ nazywa się zatoką. Z tego właśnie powodu ciśnienie działające na powierzchnię rtęci w zbiorniku powoduje przenikanie jej do rurki na taką wysokość. w wyniku zmiany ciśnień. Najstarszym historycznie jest barometr rtęciowy. zaś dwa sąsiadujące wyże oddziela tzw. Czasem można się dopatrzyć sytuacji gdy krzyżuje się sąsiedztwo dwóch układów wyżowych i dwóch niżowych (wyże.na obudowie barometru lub odczyty w mm przelicza się na hPa. zakłada się drugą skalę – w hPa . która informuje o odchyleniach pomiaru danym barometrem. Tak więc ciężar słupa rtęci. W tym przypadku korzystamy z danych tabelarycznych. więc korzystając z prostej relacji wartości. kliny. Pomiaru ciśnienia atmosferycznego możemy dokonać. zatoki). odpowiada dokładnie aktualnie panującemu ciśnieniu. Stosowanie tej skali w układzie SI okazało się wysoce niedogodne. używając różnych przyrządów.75 Torr 1 mm Hg = 1 Torr = 1. czyli wartość. Dla oznaczeń wartości ciśnienia przyjęto pierwotnie wysokość słupa rtęci w rurce i wyrażano je w mm Hg. (hPa). Wartość poprawki instrumentalnej zapisana jest w metryczce przyrządu. a historycznymi (choć często jeszcze obecnie wykorzystywanymi) jednostkami kształtuje się następująco: 1 hPa = 1 mbar = 0. Wszystkie te układy prezentuje wyżej zamieszczony rysunek 22.

9m/hPa). na mapach synoptycznych). wykorzystując jako sensor jego zmian tzw. który mierzy ciśnienie. W naszych szerokościach geograficznych poprawkę tę dodajemy.Ciśnienie atmosferyczne do wyeliminowania z odczytu błędu wynikłego z faktu rozszerzalności rtęci pod wpływem temperatury. Rys. w zależności od szerokości geograficznej. biorąc pod uwagę średnią z temperatury odczytanej w danym miejscu i temperatury 0oC (można też skorzystać ze znajomości przeciętnej wielkości stopnia barometrycznego . Dodatkowo korygujemy wynik o odchyłkę wynikającą z położenia danego punktu na północ lub południe od szerokości geograficznej 45o (wynika to z faktu. gdyż wyższe przyśpieszenie ziemskie powoduje nieznaczne przykurczenie słupa rtęci. Schemat działania barometru rtęciowego Inna jest zasada działania aneroidu przyrządu. 23. iż Ziemia jest geoidą i w związku z tym. W jej wnętrzu panuje dość duże podciśnienie 60 . Puszka wykonana jest z falistej blachy dla umożliwienia jak największej powierzchni styku powietrza atmosferycznego z daną objętością. Korekty systemowe sprowadzają dokonane odczyty do postaci umożliwiającej wykorzystanie pomiarów dla określenia sytuacji barycznej w przestrzeni (np.7. W tym przypadku zastosowanie mają wzory Babineta. różna jest odległość punktu na poziomie morza od środka planety. a to z kolei zmienia wartość grawitacji ziemskiej). puszkę Vidiego. Obliczamy więc ciśnienie na poziomie morza.

a ciśnienie może być próbkowane w dowolnych przedziałach czasowych. Aneroid jest przyrządem o dużej bezwładności i mniejszej dokładności. stąd też zmiany ciśnienia na zewnątrz powodują zmiany objętości puszki. 61 . Zmiany objętości przenoszone są systemem dźwigni na ruch wskazówki wobec odpowiednio usytuowanej skali. Jest jednak dogodniejszy w stosowaniu w różnych warunkach. tendencję baryczną. Na bazie aneroidów budowane są przyrządy samopiszące zwane barografami. czyli kierunek zmian ciśnienia w ciągu określonego przedziału czasowego. Dla zwiększenia efektywności działania wewnątrz. oprócz pewnej ilości powietrza. ponieważ odczyty wymagają jedynie korekty instrumentalnej oraz możliwa jest jego znaczna miniaturyzacja. że odczyt korygowany jest zawsze automatycznie. Tego typu przyrządy automatycznie wyznaczają też tzw. znajduje się także sprężyna. Wszystko to jest to możliwe dzięki zastosowaniu specjalnych przetworników (transducers) oraz mikroprocesorów. co powoduje.Ciśnienie atmosferyczne (niecałkowita próżnia). Najnowsze tendencje w rozwoju tej grupy instrumentów meteorologicznych dotyczą połączenia sensorów wrażliwych na zmiany ciśnienia z modułami elektronicznymi.

Ciśnienie atmosferyczne 62 .

Rys. które posiadają zasięg globalny obejmujący całą powłokę powietrzną. zwane „komórkami’.VIII. Nierównomierny rozkład dopływu energii słonecznej do stref geograficznych i wynikające z tego różnice ciśnień. pozwalający wyodrębnić trzy zakresy obrotu południkowego mas powietrza w obszarze każdej z półkul. Ruch powietrza wywołują tu silne zjawiska konwekcji charakterystyczne dla okolic równika. W takiej sytuacji wokół równika wytwarza się pas niskiego ciśnienia. w okolicach . powoduje powstawanie układu rozbudowanych chmur kłębiastych. Konsekwencją ruchów wielkoskalowych jest między innymi wymiana mas powierza zalegających nad poszczególnymi częściami Ziemi. W strefie między równikiem a zwrotnikiem występuje tzw. Górny ruch południkowy zmienia się na równoleżnikowy z powodu działania. Tak więc cząstki powietrza przemieszczają się od miejsc gdzie ciśnienie jest wyższe do tych gdzie jest ono niższe. CYRKULACJA POWIETRZA Konsekwencją zróżnicowania ciśnienia w atmosferze jest naturalna tendencja do jego wyrównywania. komórka Hadley’a. w szczególności troposferę naszej planety. spowodowane silnym nagrzewaniem od podłoża. W końcu. ochładzając się adiabatycznie.24. wytwarzają układu przestrzenny. opisanej w dalszej części rozdziału. Wznoszące się powietrze. z którymi związane bywają dość intensywne opady atmosferyczne. siły Coriolisa. Pozbawione pary powietrze odpływa górą w kierunku bieguna. nazywane są ogólną cyrkulacją atmosfery. Schemat cyrkulacji ogólnej atmosfery Wszelkie ruchy powietrza.

Z kolei. – generalnie. Jednakże ruch obrotowy Ziemi wokół własnej osi powoduje zakłócenia. Z powodu działania opisanej siły. wzrasta wraz ze wzrostem szerokości geograficznej.okołobiegunową. siły Coriolisa. tworząc przy powierzchni strefę wysokiego ciśnienia. 64 . Wyjaśnienie mechanizmu powstawania tej siły zawiera niżej zamieszczony rysunek nr 25. Wykształcone w ten sposób różnice ciśnień powodują. do około 60o szerokości geograficznej. a tym samym skalę odchylenia ruchu. W sytuacji nie zakłóconej innymi czynnikami. odchylenie jego kierunku od prostopadłej do izobar. Strefa okołobiegunowa jest więc strefą podwyższonego ciśnienia. Wiatry zależą od różnic ciśnienia (gradientów).prędkość kątowa Ziemi v – prędkość poruszającego się powietrza 1 . Odchylenie od początkowego kierunku ruchu mas następuje w prawo na półkuli północnej i w lewo na południowej. tam wznosi się do góry i górą powraca do strefy zwrotnikowej. Wznoszące się powietrze w obszarze 60o odpływa w przeciwnym kierunku i opada na terenach rozciągających się w pobliżu bieguna.szerokość geograficzna Wzór ten wskazuje. a jedynie na ich kierunek. Jeżeli ruch powietrza odbywa się poziomo w stosunku do powierzchni ziemi to zjawisko takie nazywane jest wiatrem. Ten układ cyrkulacyjny nosi nazwę komórki Ferrela. itp. Wynikają one z oddziaływania tzw. W tej sytuacji największa wartość siły Coriolisa objawia się na biegunach. Na każdej z półkul można wyodrębnić też trzecią komórkę . iż przy tej samej prędkości wiatru. cyrkulacja jest podstawową przyczyną zmian pogody. powietrze przemieszczałoby się po najkrótszej drodze w kierunku prostopadłym do linii izobar. Przy tym pewna jego część przemieszcza się dołem również w kierunku bieguna. natomiast na równiku równa się zero. ustawiając się tyłem do strony nawietrznej (prawo Buys-Ballota). powietrze zaczyna opadać w dół. Masy powietrza przemieszczając się przenoszą energię. gdyż nie wpływa na prędkość cząsteczek powietrza. . określa poniższa formuła: f  Y KvK M gdzie: .Cyrkulacja powietrza 30o szerokości geograficznej. Jest to siła pozorna. Wielkość siły Coriolisa. Na tak zakreślony ogólny schemat obiegu mas powietrza nakłada się wielość tendencji lokalnych wyznaczających tory przemieszczania się gazów atmosferycznych. zaś wysokie trochę z tyłu po prawej. chcąc określić kierunek ruchu powietrza należy przyjąć. zmieniają zachmurzenie. lekko ku przodowi. iż opadające powietrze wraca dołem do strefy równikowej. niskie ciśnienie będziemy mieli po lewej ręce. że na półkuli północnej będzie się on odbywał (patrząc zgodnie z kierunkiem gradientu) w prawo.

co z kolei wywołuje tarcie wewnątrz przemieszczającej się masy atmosfery. czasem jednak stosowana jest też skala 16kierunkowa. turbulencji. ku którym się one przemieszczają. Schemat działania siły Coriolisa (podczas ruchu układu współrzędnych z punktu p do p’ kierunek pierwotnego przemieszczania się cząstek powietrza zmienia się. a nie stron. Kierunek odnosi się do geograficznych stron świata z których napływają cząsteczki. Im większy jest tzw. SW. NE. prędkością. W. Tarcie przy powierzchni Ziemi powoduje powstawanie tzw. E. siłą i porywistością. Można również parametr ten określać w stopniach kątowych. na co wskazują różne kąty tego kierunku w stosunku do położeń współrzędnych układu – a i a’) Wiatr jako czynnik pogodowy określany bywa kilkoma parametrami. SE. Rys. kierunkiem. Kolejna przyczyna zaburzeń ruchu powietrza związana jest ze zjawiskiem tarcia. Występuje ono na granicy pomiędzy atmosferą a powierzchnią Ziemi. tym prędkość wiatru jest silniej hamowana i zmieniany jest jego kierunek. Najprostsza skala obejmuje 4 podstawowe i 4 pośrednie kierunki (N. Działając przy ruchu krzywoliniowym jest ona skierowana na zewnątrz. powstającym w efekcie działania pierwszego. której poruszają się cząstki powietrza. S. Jej wartość rośnie proporcjonalnie do kwadratu prędkości wiatru i zwiększa się wraz z promieniem krzywizny wzdłuż.Cyrkulacja powietrza Drugim czynnikiem zakłócającym naturalny ruch powietrza. jest siła odśrodkowa. współczynnik szorstkości podłoża. tj. 65 . NW).25.

chociaż bardziej przemawiającą do wyobraźni jednostką (skojarzenie z prędkością pojazdów) jest kilometr na godzinę.Cyrkulacja powietrza poczynając od 0 dla kierunku północnego i dalej odpowiednio.Fv gdzie: m . Do wyznaczenia stopnia skali służą wskaźniki wizualne. . aż do 360o. typowe dla sytuacji spotykanych w przyrodzie. przy tej samej prędkości będzie napierało z większą siłą. Najbardziej znana jest skala Beauforta.7 m/s). Siła wiatru to wskaźnik mówiący o jego wpływie na otoczenie.gęstość powietrza kg/m3 F – powierzchnia przekroju poprzecznego przez który przepływa powietrze pod kątem prostym gęstość wyliczamy ze wzoru: 7 p RT gdzie: 66 . Prędkość wiatru na danej wysokości. w zależności od klasy szorstkości terenu. v – prędkość wiatru m m/s. Powietrze chłodniejsze. współczynnik potęgowy zależny o szorstkości terenu [ z tabel] Chcąc wyliczyć energię wiatru należy skorzystać z formuły fizycznej: przy czym: E mv 2 2 m = . a także wskaźnik dający pogląd na możliwości wykorzystania podmuchów powietrza jako naturalnego. Siła wiatru jest proporcjonalna do jego prędkości przy założeniu. czystego źródła energii. prędkość określana bywa też w skalach opisowo-punktowych. V2 Z2 gdzie: v1 i v2 . .masa powietrza w kg. czy zawierające większą ilość wilgoci. na które oddziałuje w sensie pogodowym. Siła wiatru to nacisk masy cząsteczek atmosfery na przeszkodę. określa formuła: Z V1  [ ].prędkości wiatru przy wysokości z1 i z2 . Zwyczajowo. Prędkość wiatru podawana bywa najczęściej w metrach na sekundę. Obejmuje ona 13 stopni (0 do 12) od ciszy do huraganu (12o – przy prędkości wiatru powyżej 32. zgodnie z ruchem wskazówek zegara. że mamy do czynienia z jednakową gęstością powietrza. wyrażamy ją tradycyjnie w kG/m2 lub zgodnie z układem SI w N/m2.

Porywistość określa się maksymalnym odchyleniem prędkości wiatru od jego prędkości średniej. Wiatromierz Wilda 67 .26. w ciągu ostatnich 10 minut. przewyższa prędkość średnią o 5 i więcej m/s.Cyrkulacja powietrza p – ciśnienie atmosferyczne w Pascalach R – 287(m2/(s2K)) T – temperatura w stopniach Kelwina K .współczynnik szorstkości Suma energii E w danym czasie to: E 7v 3 t K 2.778 K 10 7 kWh / m 2 2 t – czas Wiatr może wiać ze stałą siłą prędkością i w stałym kierunku. W tym ostatnim przypadku mamy do czynienia z wiatrem porywistym. Porywy podaje się wtedy. bądź parametry te mogą podlegać częstym zmianom. gdy prędkość pojedynczego takiego zjawiska. Rys.

Anemometr Bardziej precyzyjne dane uzyskamy korzystając ze wskazań tzw. obraca się na osi. można określić prędkość wiatru korzystając z odpowiednich tabel. Pod jego wpływem wychyla się ku górze. Składa się on z dwóch zespołów. 26). Rys. anemometrów.Cyrkulacja powietrza Do pomiaru parametrów wiatru służy między innymi klasyczny przyrząd zwany wiatromierzem Wilda (rys. Po ustaleniu pręta. tak że obserwator może ustalić wartość odchylenia w stosunku do prętów specjalnej skali. Wszystkie automatyczne systemy pomiarowe rejestrują prędkość wiatru na zasadzie anemometru. zakończonej po drugiej stronie kulą (walcem o stożkowatej podstawie). a w przypadku bardziej złożonych konstrukcji. do którego sięga średnie wychylenie w ciągu 2 minut. W położeniu wyjściowym ustawiona jest ona na osi prostopadle do kierunku wiatru. w postaci klina złożonego z dwóch kawałków blachy. również prędkość średnią. którego 68 . Przy pomocy tego instrumentu można określić prędkość chwilową. Anemometr to przyrząd z zespołem czasz osadzonych na wysięgnikach przymocowanych do wspólnej osi. zaś kierunek z użyciem prostego wskaźnika. 27. Umieszcza się go na wysokości 10 m nad powierzchnią gruntu. Wskaźnik. to jest wskaźnika kierunków obracającego się względem prętów określających 8 kierunków stron świata i chorągiewki wskazującej prędkość. Chorągiewka prędkości zbudowana jest z jednego płata blachy. gdyż zawsze ustawia się ona ku stronie świata skąd napływa powietrze. To właśnie kula wskazuje kierunek wiatru.

powstają na styku wielkich lądów i gorących 69 . Kierunek pasatów. monsuny). o których specyfice decydują szczególne lokalne uwarunkowania geograficzno-klimatyczne. wiejące z dużą regularnością kierunkową i czasową (pasaty. zmierzając od zwrotników ku równikowi. wtedy wykres róży przedstawia bardziej kompleksową charakterystykę. narysowanych zgodnie z układem stron świata. w zakresie opisu wiatru na danym terenie. Można też owe częstotliwości rozłożyć na przedziały prędkości wiatru. bywają bardzo różnorodne i często całkiem oryginalne. Opracowania warunków wietrznych mogą być dokonywane w ujęciu liczbowym lub też graficznym. kreśli się najczęściej tzw. Graficzne rozwiązania.28. Na półkuli południowej pasaty wieją z południowego wschodu. Rys. różę wiatru. Powietrze w komórce Hadley’a. Pasaty wieją w strefie międzyzwrotnikowej.monsuny . wiatry układów barycznych związane z ośrodkami niżów i wyżów oraz wiatry lokalne. odkłada się uśrednione dla danego okresu. globalną cyrkulacją powietrza w atmosferze ziemskiej. Całość zintegrowana jest elektronicznymi modułami pamięci i przetwarzania. kształtuje się pod wpływem siły Coriolisa. Ich istnienie związane jest z opisaną wcześniej tzw. odchyla swój bieg w prawo na półkuli północnej i stąd północno-wschodni kierunek tych wiatrów. Systemy wiatrów lokalnych na kuli ziemskiej (ważniejsze przykłady) Wiatry występujące na świecie można sklasyfikować jako wiatry stałe.Cyrkulacja powietrza wychylenie względem stron świata zamieniane jest na impuls elektryczny. wiejących praktycznie przez cały rok. Inne wiatry cyrkulacji ogólnej . częstotliwości występowania wiatrów z danego kierunku. W tym ostatnim przypadku. Na skali będącej zespołem krzyżujących się linii.

na wybrzeżu Adriatyku). jakie w takich sytuacjach są wyzwalane. pochodzą z energii zgromadzonej przez wodę charakteryzującą się dużą pojemnością cieplną. Willy-Willy) jak również wiatry bora. po lewoskrętnej (na półkuli północnej) z peryferii do centrum. Inne wiatry lokalne. wewnątrz którego panuje bardzo niskie ciśnienie oraz słoneczna. wiatr halny w Polsce na małym obszarze Tatr). Na półkuli północnej. Ważniejsze wiatry lokalne zaznaczono na wyżej zamieszczonej mapie (rys. Prędkości wiatru w tym przypadku są także bardzo duże. aczkolwiek niekiedy bardzo uciążliwe. Wtedy to. a nad lądem panuje pora sucha. kilkanaście pojedynczych burz. z ośrodkiem zwanym „okiem”.Cyrkulacja powietrza oceanów. prawie bezwietrzna pogoda. Tak więc monsuny. w tzw. zmieniają swój kierunek dwa razy w roku. Niezwykłe siły. Chmury te zwartą ścianą otaczają oko. wiejąc z dużą regularnością. Do grupy tej można zaliczyć potężne i groźne wiatry jakie towarzyszą burzom tropikalnym (huragany. po stronie nawietrznej wstępujące po grzbietach gór powietrze ochładza się adiabatycznie przyczyniając się do powstawania chmur opadowych. Początek huraganów to zwykle kilka. Przenikając na drugą stronę grzbietu powietrze suche opada gwałtownie w dół po zboczach. Przykładowo wiatr bora jest silnym porywistym wiatrem wiejącym znad gór przybrzeżnych ku cieplejszym morzom (np. jednak średnica wirującego leja dochodzi tylko do kilkuset metrów. które stopniowo łączą się wytwarzając układ cyklonalny. Strumienie powietrza krążą wokół niego z prędkością przekraczającą niekiedy nawet 400 km/godz. Tatry). czy wreszcie bryzy morskie oraz jeziorne. Wiele zjawisk związanych z przemieszczeniami powietrza ma charakter wiatrów lokalnych. tajfuny. Funkcjonujące w oku cyklonu prądy wstępujące powodują powstawanie rozbudowanych pionowo chmur kłębiastych. przemian fazowych wody. Tornada wyrządzają wielkie szkody materialne w pasie swoich przejść (np. w strefie tej. 28). przy dużych różnicach ciśnień. gdyż ląd nagrzewa się szybciej i to nad nim kształtują się obszary obniżonego ciśnienia. cyklony. powstają podczas przepływu masy powietrza przez wysokie łańcuchy górskie (Alpy. Halny w Tatrach niszczy drzewostan i 70 . wznosząc się tam ku górze i dalej przemieszczając się na zewnątrz wiru. Wiatry układów barycznych są charakterystyczne dla dużych obszarów w strefach pozazwrotnikowych. Równie gwałtowny przebieg ma układ cyklonalny zwany tornadem lub trąbą powietrzną. Gwałtowne burze tropikalne powstają nad obszarami gorących wód oceanicznych. alei tornad w USA). W zimie kierunek jest odwrotny. wiatry wieją najczęściej z kierunków zachodnich. tym razem ogrzewając się adiabatycznie. W lecie przepływ powietrza odbywa się z kierunku oceanu nad ląd (zjawisku temu towarzyszą obfite opady atmosferyczne). jak i z zachodzących wtedy na bardzo dużą skalę. Wiatry fenowe (w Polsce – wiatr halny). Cechują się one zwykle mniejszym zasięgiem niż wcześniej omówione i zależą w głównej mierze od warunków geograficznych danych obszarów. niekoniecznie mają przebieg powodujący katastrofy. czasem stanowią jedynie lokalny fenomen pogodowy. feny (np.

W dzień. szybciej nagrzewający się ląd i dłużej pozostające jako wychłodzone masy wód. stanowiąc znaczącą ich składową. jako typowe. Sąsiedztwo lądu i obszaru wodnego (np. Turbulencje towarzyszą niemal zawsze przepływowi laminarnemu powietrza w pionie i poziomie. a w jego miejsce napływa chłodniejsze z dolin.Cyrkulacja powietrza przyczynia się do szybkiego topnienia śniegu na przedwiośniu. W górach. w ciągu dnia powietrze ogrzane od silniej nagrzewających się zboczy unosi się ku górze. Prądy wstępujące są najczęstszą przyczyną powstawania chmur. Oprócz ruchów pionowych i poziomych w atmosferze pojawiają się ruchy nieuporządkowane. zachmurzenie zanika. etc. tworząc układ zwany bryzą morską (jeziorną. a od nich ochładza się przylegające powietrze. wytwarzają kontrast ciśnień – niskie nad lądem. wysokie nad wodą. Dzięki temu masy powietrza przemieszczają się dołem od wody ku lądowi i następnie odpływają górą z powrotem nad obszar wodny. morza. W pierwszym przypadku. W warunkach niżu i istnienia równowagi chwiejnej pojawia się zachmurzenie oraz w wielu przypadkach związane są z nim opady atmosferyczne. W nocy następuje zmiana kierunku cyrkulacji na odwrotną. występuje zjawisko wiatrów dolinowych i górskich. „chaotyczne”.). Podczas pogody wyżowej i rysującego się stanu równowagi stałej. Z kolei w nocy zbocza silnie się ochładzają przez wypromieniowanie. pionowy ruch powietrza nazywamy konwekcją. 71 . jeziora) nawet w lokalnej skali bardzo wyraziście kształtuje cyrkulację przylegających mas powietrza. W odróżnieniu do poziomego. Jako cięższe spływa w dół powodując zjawisko wiatru górskiego. nazwane turbulencjami.

Cyrkulacja powietrza 72 .

a przede wszystkim z tego. Zestawienia obejmujące kilka lat są już opisami klimatycznymi. Pierwsza wynika z praw irradiacji. zestawione w przedziale rocznym. które zachodzą w całej objętości atmosfery ziemskiej. Zasadniczo wszystkie charakterystyki zespołu zjawisk i wartości elementów meteorologicznych dla danego obszaru. w krótszym czy też dłuższym okresie przemożny wpływ mają procesy. tłumaczy matematyczna teoria chaosu. Zawarte w definicji określenie przedziału czasu – chwili . Druga związana jest z oddawaniem ciepła przez podłoże do atmosfery.IX. Zjawisko to. uznaje się za opis pogody. Mechanizmy zmian parametrów fizycznych atmosfery są dość dobrze rozpoznane. czy nieporządek. Na obraz sytuacji pogodowej. drobnych z pozoru zdarzeń dających w efekcie końcowym znaczną zmianę pogody (słynny „efekt motyla”2). Na kuli ziemskiej istnieje więc zdecydowane zróżnicowanie dopływu energii do atmosfery w 2 Profesor Lorenz z MIT . . lecz ogromny splot zależności między zjawiskami.ma dość subtelne znaczenie. którego machnięcie skrzydełkami nastąpiło w Arizonie może wywołać burze w Afryce. Różne powierzchnie oddają ciepło w różnych ilościach i z różnym tempem. a podłożem oraz atmosferą a przestrzenią kosmiczną. Na poziome mechaniki płynów (atmosfera podlega tym prawom) większość spraw jest opisana formułami matematycznymi. że motyl. Ze względu na ciągłe przemieszczanie się powietrza. jak i niewielkie zakłócenie wywołujące splot pojedynczych. U podstawy wszelkiej zmienności w atmosferze leży nierównomierny dopływ energii do poszczególnych jej obszarów. niemożliwy ostatecznie do jednoznacznego opisu. Tak się jednak składa.USA określił obrazowo. Ma on dwojaką przyczynę. W tym przypadku chaos nie oznacza brak przyczynowości. układy pogodowe ustalają nie tylko miejscowe uwarunkowania tych procesów. podobnie jak kilka innych fenomenów przyrodniczych. iż o pogodzie decyduje zarówno wielkie centrum działania atmosfery jakim jest na przykład wyż syberyjski. ANALIZA I PROGNOZA POGODY Uwagi wstępne Pogoda to stan zjawisk oraz parametrów atmosfery w danym miejscu i chwili. iż jest ona zależna od kąta padania promieni słonecznych. z tym. która to wymiana kształtuje zasadniczo warunki cieplne tego środowiska. które występują w odległych obszarach. lecz także te. Wiemy także wiele na temat relacji pomiędzy atmosferą. że dla uzyskania właściwej informacji o klimacie niezbędne są ciągi obejmujące co najmniej kilkanaście lat.

Podstawy kształtowania zjawisk i parametrów pogodowych Przystępując do analizy zjawisk kształtujących pogodę należy zwrócić uwagę głównie. układy niezrównoważone dążą do wyrównania. lądowego i morskiego. które wynika z istnienia istotnie skontrastowanych podłoży. Ponieważ w przyrodzie. kształtujących określone typy pogody w specyficzny sposób. Najważniejsze z nich to: masy powietrza. jak również to. tak więc zróżnicowane potencjały energetyczne uruchamiają ciąg zjawisk kształtujących pogodę. Rys. na tzw. fronty atmosferyczne oraz układy baryczne. 29. zwłaszcza na poziomie zjawisk fizycznych. Obszary źródłowe mas powietrza na półkuli północnej Termin „masa powietrza” oznacza fragment objętości troposfery. jako elementy strukturalne atmosfery o szczególnych cechach. która rozpościera się nad rozległym obszarem kształtującym jej właściwości. „obiekty meteorologiczne”. Owe 74 .Analiza i prognoza pogody układzie równoleżnikowym.

w zależności od rodzaju podłoża. Region. Przenika ono nad nasz region od strony północno – zachodniej. klasyfikowane są jako kontynentalne (powstałe nad lądami) i morskie. morskie (PAm) formuje się nad strefąi Morza Arktycznego. Proces ten w meteorologii nazywany jest transformacją. jest to masa najczęściej kształtująca warunki pogodowe w Polsce. Pierwsze trzy masy. warstwowego zachmurzenia. nad którym się tworzy i jest używana tylko ze względów historycznych (inna nazwa to masy umiarkowanych szerokości geograficznych). Masy można klasyfikować w oparciu o kryterium geograficzne i termodynamiczne. Dzieje się tak przede wszystkim w obszarach wyżów atmosferycznych. kontynentalne (PAk) spływa nad Polskę od północy z obszarów Arktyki. pojawiają się w wyniku zalegania powietrza nad daną przestrzenią przez dłuższy czas. Z masami tymi związane są też podmuchy silnego wiatru. Powietrze to 75 . dość jednorodne i odmienne od innych przyległych warstw. Są to masy odpowiedzialne za głębokie ochłodzenia w okresie zimy oraz za późnowiosenne i wczesnojesienne przymrozki. chłodne i stare. Masy te tworzą się na rozległych obszarach dwóch kontynentów. Azji (Rosja) i Ameryki Północnej (Kanada). Powietrze polarne. Ta ostatnia klasyfikacja dotyczy masy w ruchu. gdy nasuwa się nad obszar o niższej temperaturze podłoża– chłodną w odwrotnej sytuacji. Napływają nad Polskę od północy i północnego wschodu. W tym przypadku nazwa nie jest całkowicie adekwatna do obszaru. Masa powietrza starego to taka masa. Powietrze polarne tworzy się nad obszarem północnego Atlantyku i dociera do centrum Europy od północy lub zachodu. przesuwając się nad obszarem Morza Północnego i Skandynawii. nadane jej nad obszarem źródłowym i stopniowo nabiera cech nowego podłoża. W porze letniej następuje natomiast ochłodzenie. zwrotnikowego i równikowego. Powietrze arktyczne. W oparciu o kryterium termodynamiczne wyróżnia się masy ciepłe. Powietrze to w okresie zimowym przynosi często opady śniegu i potem ocieplenie. 29). która w znacznym stopniu utraciła cechy pierwotne. Powietrze polarne. Ochłodzenie to jest zwykle relatywnie głębsze latem niż zimą. które sprzyjają pozostawaniu powietrza nad tym samym podłożem. Ciepłą jest ona wtedy. Zimą w pewnych układach z napływem tego powietrza może się wiązać ocieplenie (wtedy gdy wyprze ono kontynentalną masę arktyczną).Analiza i prognoza pogody właściwości. któremu towarzyszą opady atmosferyczne. polarnego (umiarkowanych szerokości geograficznych). Biorąc pod uwagę pierwsze kryterium wyróżniamy masy powietrza arktycznego. nad którym formują się określone odrębne charakterystyki atmosfery nazywa się obszarem źródłowym mas powietrza (rys. Przynosi ono znaczne ochłodzenie. pomiędzy Grenlandią a Szpicbergenem. kontynentalne (PPk). Charakterystyczną cechą pogody kształtowanej przez te masy jest pojawianie się mgieł i niskiego. Powietrze arktyczne. przez Wyspy Brytyjskie. najczęściej przez Finlandię oraz Bałtyk. morskie (PPm). Wraz z odmianą kontynentalną.

stopnia zachmurzenia. W zimie następuje gwałtowne ocieplenie i szybkie topnienie śniegu. podstawowe. Azji Mniejszej i południowo-wschodniej Europie. poszczególne odcinki tych stref występują 76 . Jeżeli masy te dodatkowo wzbogacone zostaną wilgocią znad Morza Śródziemnego to może dojść do wyjątkowo obfitych opadów nad terytorium Polski. czasem głębsze niż w przypadku powietrza arktycznego. Tam gdzie się tworzy charakteryzuje się dużą jednorodnością cech fizycznych. docierają wielokroć. Masy te tworzą się nad obszarem źródłowym w północnej Afryce. ciśnienia. W takich warunkach dochodzi często do pojawiania się burz tropikalnych. Ze względu na długość i rozciągłość pionową wyróżnia się fronty główne. Dwie odmienne masy tworzą poziomą strefę przejściową gdyż płaszczyzna ich styku (powierzchnia frontalna) usytuowana jest pod małym kątem w stosunku do powierzchni podłoża. W strefie nieciągłości frontowej obserwowane są duże zmiany kierunku i prędkości wiatru. stanowiący jedno z centrów atmosfery. Fronty te jednak nie tworzą regularnych i ciągłych linii. występując jako strefy przejściowe między obszarami źródłowymi mas powietrza. Jako fronty główne. Powstają one nad obszarem oceanu i przemieszczają się w kierunku lądu. Kierunek napływu nad nasz obszar to południe i południowy wschód. najczęściej w sąsiedztwie Wysp Azorskich. zwłaszcza gdy tworzy się ono nad rozległymi wychłodzonymi obszarami pokrytymi warstwą śniegu. wywołującej zjawisko parności.Analiza i prognoza pogody charakteryzują się niską zawartością pary wodnej. Wyróżnia się więc front arktyczny położony na granicy pomiędzy strefą arktyczną. Z kolei ta ostania od obszaru zwrotnikowego oddzielona jest frontem polarnym. wtórne i górne. wyjątkowo upalnej. Nie dociera ono nad nasz obszar. wilgotności. morskie (PZm). Powietrze równikowe (PR). Fronty główne obejmują znaczne obszary kuli ziemskiej. Powietrze zwrotnikowe. Umowne miejsce przecięcia powierzchni frontowej przez płaszczyznę podłoża nosi nazwę linii frontu. Ponieważ powietrze jest złym przewodnikiem ciepła. charakteryzująca się nieciągłością zmian podstawowych charakterystyk. Na granicy pomiędzy dwoma masami tworzy się strefa przejściowa. Pojawiając się latem powoduje powstanie pogody burzowej. stacjonarne. Powietrze zwrotnikowe. a umownie zwaną polarną. a w ekstremalnych przypadkach. Front zwrotnikowy oddziela obszar powietrza zwrotnikowego od równikowego. aż do Ameryki Środkowej i Północnej. Formuje się w strefie środkowego Atlantyku. kontynentalne (PZk). Powietrze tego rodzaju jest latem sprawcą pogody bardzo ciepłej. W lecie wiąże się z nim lekkie ochłodzenie oraz pogoda sucha i słoneczna. W zimę masy te powodują znaczne ochłodzenie. zatem proces poziomego wyrównywania się temperatur pomiędzy różnymi masami jest powolny i dzięki temu mogą one istnieć jako odrębne obiekty meteorologiczne. które pojawiają się w okolicach zachodnich wybrzeży Afryki. Jest wilgotne i ciepłe. Te. a także innych parametrów meteorologicznych. gdzie zlokalizowany jest stacjonarny wyż. Jest ono wilgotne i gorące. Powietrze to napływa z południowego zachodu i zachodu.

chłodne i fronty okluzji. Fale pobudzające fragment frontu do ruchu zmieniają jego charakter na front ruchomy. Ze względu na właściwości ruchu fronty dzieli się na cieple. 31. 30. Przekrój przez front chłodny Rys. Przekrój przez front ciepły Rys. Opady 77 .Analiza i prognoza pogody przejściowo. Front okluzji o charakterze frontu ciepłego Rys. 32. Front okluzji o charakterze frontu chłodnego Strefa frontu ciepłego rozpościera się na przestrzeni 600 – 800 km. 30). 33. Rys. z czego na obszar objęty opadami deszczu (śniegu) przypada 300-500 km (rys.

Zachmurzenie frontu okluzji ma początkowo charakter zachmurzenia obu połączonych frontów. dogania po pewnym czasie fragment będący frontem ciepłym. 78 . w związku ze zmianą zachmurzenia zanikają. Jeżeli powietrze chłodne odcinka frontu chłodnego jest chłodniejsze od powierza chłodnego na czele doganianego odcinka ciepłego. w dolnych partiach troposfery zachmurzenie zanika lub pozostaje w postaci zachmurzenia piętra środkowego i górnego. Powietrze chłodne. wciska się w postaci klina. Pionowy ruch powietrza wywołuje znane skutki związane z adiabatycznym ochłodzeniem. to po połączeniu się tych dwóch frontów powstaje front zokludowany typu frontu ciepłego (rys. Zatem po gwałtowniejszych opadach przelotnych pojawiają się opady ciągłe o mniejszym natężeniu. W sytuacji gdy front chłodny przemieszcza się szybko (front chłodny II rodzaju). a po przejściu okluzji wyraźnie wzrastająca. tworzą się chmury będące niemal lustrzanym odbiciem sytuacji charakterystycznej dla frontu ciepłego. Chmury Nimbostratus i Altostratus w takich sytuacjach nie występują. pod powietrze ciepłe. Wiatr podczas przejścia tego frontu skręca w prawo i zwiększa prędkość. W odwrotnej sytuacji powstaje okluzja typu frontu chłodnego (rys. w wyniku parowania i spadku ciśnienia tworzą się rozległe połacie mgły frontowej (zwłaszcza zimą). Podobnie jak w przypadku frontu chłodnego wiatr nasila się i skręca w prawo. lecz w wyniku wypychania powietrza ciepłego ku górze. Opady związane z frontem chłodnym zależą od rozwoju sytuacji frontowej. Powstaje on wtedy gdy na odcinku frontu stacjonarnego pojawia się fala. Front okluzji jest frontem złożonym. gdy powietrze chłodne przemieszcza się dość wolno. Tworzą się wtedy chmury Nimbostratus dające opady burzowe. Szerokość strefy jest więc węższa. Front chłodny występuje w sytuacji gdy powietrze chłodne wypiera ciepłe znad danego obszaru (rys. co jest szczególnie wyraźne podczas miesięcy letnich. szybciej przemieszczającego się. zatem opady z nim związane mogą trwać od 7 do 15 godzin. lecz później. powodująca przemieszczanie się powietrza cieplejszego (front ciepły) na północ i chłodniejszego (front chłodny) na południe. jako cięższe. Tendencja baryczna najpierw jest spadkowa.Analiza i prognoza pogody frontu ciepłego związane są z rozległą warstwą chmur Nimbostratus lub czasem Altostratus. przeciętnie 25 km/h. 31). Front ciepły przemieszcza się z prędkością 20 – 40 km/h. Odcinek frontu chłodnego. Opady frontu zokludowanego bywają na początku ciągłe. które dzięki temu wynoszone jest intensywnie do góry. przed przejściem frontu. to powstawanie chmur kłębiastych jest intensywniejsze. 33). W tym jednak przypadku czołowa część frontu objawia się napływem chmur kłębiastych. Zatem są to opady najczęściej ciągłe. W przypadku frontu chłodnego I rodzaju. Dopiero za nimi pojawiają się chmury wyższych pięter. zgodnie z układem płaszczyzny frontowej. 32). Prędkość przemieszczania się tego frontu osiąga około 50 km/godz. Przed połączeniem frontów dwa odcinki frontowe zamykają stopniowo obszar powietrza cieplejszego i w końcu powodują wyparcie jego ku górze. W klinie powietrza chłodnego.

W wyżu. Z układem wyżowym związana jest zwykle stabilna. Z tego powodu ludzie starali się przewidywać układy pogodowe od najdawniejszych czasów. by ostatecznie zaniknąć w strefie południowo wschodnich obszarów Rosji i byłych republik ZSRR oraz Azji Mniejszej. To ostatnie zjawisko sprawia. powstają najczęściej na odcinkach stacjonarnego frontu polarnego i przesuwają się z północnego zachodu na południowy wschód. W tym miejscu należy podkreślić. które pozwalały na coraz precyzyjniejsze oszacowanie możliwości rozwoju sytuacji w 79 . Generalizując należy podkreślić. iż w wyżu zachmurzenie zanika. Na pogodę w Polsce oddziaływają stałe układy wyżu azorskiego i niżu islandzkiego. słoneczna pogoda w dłuższym okresie czasu. Są to wspomniane wcześniej centra działania atmosfery. Formowanie się wyżów jest mniej poznane. Przypuszcza się. że ich powstanie wiąże się z silnym ogrzaniem powietrza na obszarze pomiędzy istniejącymi układami niżowymi. wędrując jeden za drugim nad obszarem Europy. Powstawanie niżu związane jest z tworzeniem się frontu okluzji. Na mapach klimatycznych niektóre układy baryczne charakteryzują się dość dużą roczną bądź sezonową stałością ulokowania. W ciepłej porze roku zaleganie wyżów nad danym obszarem gwarantuje pogodę upalną. ośrodkiem aktywności atmosfery jest niż śródziemnomorski i wyż syberyjski. Prognozowanie pogody Przewidywanie stanów pogodowych jest jednym z głównych celów poznania atmosfery jak i najważniejszym pożytkiem płynącym z tej działalności. W wyższych warstwach występuje zjawisko opadania powietrza.Analiza i prognoza pogody Charakterystyczna budowa układów barycznych była omówiona w rozdziale dotyczącym ciśnienia atmosferycznego. iż kształtuje się przestrzenny rozkład ciśnień z charakterystycznym centrum o najniższej wartości. Przez stulecia praktyka i nauka wypracowały metody przewidywań. jak i z ogólną cyrkulacją atmosfery wywołaną powstaniem tego układu. iż ich rola jako czynników pogodotwórczych jest bardzo istotna. iż z niżem związana jest zwykle pogoda o dużym zachmurzeniu i opadach mniej intensywnych lecz ciągłych. ruch powietrza odbywa się po skośnej prawoskrętnej. Wznoszenie się powierza ciepłego w finalnym stadium okluzji ku górze sprawia. Sezonowo. przy powierzchni ziemi. w okresie zimy. Często pojawiają się one seriami. panują niskie temperatury spowodowane dużym bezruchem powietrza w tej strefie. w okresie zimy. Z kolei w centrum. Stałość tych układów nie wyklucza jednak odstępstw od niej w niektórych latach. latem zaś niż południowoatlantycki i wyż północnoamerykański. zwłaszcza na wschodnim i północnym skraju niżu. szczególnie ustalającą się na zachodnim skraju wyżu. Pogodotwórcza funkcja niżu barycznego związana jest zarówno z charakterystycznymi elementami pogodowymi frontu okluzji. Niże są charakterystycznym elementem pogodowym obszarów pozazwrotnikowych.

– obejmujący okiem. Głównym warunkiem powodzenia analizy jest 80 . Rys. Przykład mapy synoptycznej Dział meteorologii zajmujący się zagadnieniami przewidywania pogody nazywa się synoptyką (synopticos grec. 34. wykonywane w centrach prognozowania pogody. Szczególny postęp zaznaczył się w okresie rewolucji naukowo-technicznej. metody numryczne oraz metody wykorzystujące tzw. szeroko widzący). polegające na ocenie stanu i rozwoju poszczególnych obiektów i procesów meteorologicznych. Synoptyka operuje metodami prognostycznymi. które można podzielić na trzy grupy: metody analizy map synoptycznych. Analiza sytuacji meteorologicznej to zadanie.Analiza i prognoza pogody atmosferze w przyszłości. ale także komputery o wysokich możliwościach przetwarzania informacji. prognostyki. gdy do tych zadań włączono nie tylko doskonałe instrumentarium pomiarowe. Prawidłowo wykonana analiza jest podstawą dobrej prognozy.

obszary z mgłami i burzami. Z tego rozkładu doświadczony synoptyk może pewnie wywnioskować o przebiegu strefy i linii frontowej. Typy pogody bywają charakterystyczne dla poszczególnych pór roku. z których wynika rozkład powłoki chmur. pokazując sytuację w atmosferze w określonym czasie i przestrzeni. a także ciśnienia. Dynamika tych obiektów decyduje o powstawaniu różnych. etc. Najtrudniejszą operacją w tym zakresie jest wyznaczenie linii frontów. W niżu charakter pogody jest wyraźnie zmienny. Mapa dla prognoz obszaru Polski musi obejmować cały kontynent. W modelu tym zawarte są informacje dotyczące temperatury. rodzaju i stopnia zachmurzenia. fronty. uzyskamy prawdopodobny kierunek przemieszczania się niżu. Wraz z frontami przemieszcza się również sam niż. a to z kolei od kontrastu temperatur znajdujących się po obu stronach frontów. Fluktuacja pogody wynika z powstawania. może stanowić podstawę do snucia przypuszczeń w zakresie przyszłych zmian pogody. Korzystając z map dokonuje się analizy sytuacji i określa przyszłe zmiany na podstawie prawidłowości rozwoju pogody. Obecnie. tendencji barycznej. Przykładowe. czego przyczyną są przemieszczające się kolejne fragmenty frontów dążących do okluzji. Ich przemieszczanie się może być związane z ogólną cyrkulacją lub ruchem powietrza w niżu. stanów atmosfery zwanych typami pogody. kierunku oraz prędkości wiatru. Z kolei prędkość ruchu pozostaje w ścisłej zależności od amplitudy tendencji barycznych. modelu. Wtedy przewidywane zmiany mogą być konfrontowane na tle udokumentowanego rozwoju sytuacji. dostatecznej liczby obserwacji i pomiarów charakterystyki atmosfery pochodzących z możliwie największego obszaru. z którym dany front jest związany. charakterystyczne 81 . Łącząc punkty będące środkami obszarów o przeciwnych tendencjach barycznych. Na podstawie modeli stacji synoptyk dokonuje interpolacji danych w przestrzeni. północną część Atlantyku i Arktykę po Szpitzbergen oraz północne obszary Afryki. widzialności. rozwoju i przemieszczania się obiektów atmosferycznych.Analiza i prognoza pogody posiadanie. choć w wielu przypadkach bardzo zbliżonych. Najbardziej dynamicznymi obiektami meteorologicznymi są fronty atmosferyczne. Dane ze stacji zestawia się graficznie i liczbowo w postaci tzw. jak to już wyjaśniono w pierwszym rozdziale. Te same obiekty w różnych porach mogą powodować odmienne stany. ułatwieniem w wykonaniu tego zadania są zdjęcia satelitarne. Kierunek ruchu tego układu wyznacza kierunek spadku ciśnienia przed frontem ciepłym i wzrost ciśnienia za frontem chłodnym. Przemieszczanie się niżu zależy od jego głębi. Dla dokładniejszej analizy koniecznym jest jednak posiłkowanie się serią map z pewnego przedziału czasowego. Gdy opuszczone miejsce przez powietrze ciepłe zacznie zajmować chłodne to stopniowo niż ulegnie wypełnieniu. kreśląc izobary (co 5 hPa). strefy opadów wraz z oznaczeniem ich rodzaju. Zanik niżu można przewidzieć po powstaniu okluzji i wypychaniu ciepłego powietrza ku górze. Pozyskane dane służą do opracowywania map synoptycznych. Mapa synoptyczna.

Najsilniej w mezoskali działa orografia. Powstając nad dużymi obszarami wychładzającymi rozciągają się pionowo aż do górnych warstw troposfery. Duże jest także lokalne oddziaływanie powierzchni okrytych roślinnością wysoką. zamgleń. łagodzą amplitudy temperatur. w okresie letnim. 82 . to jednak czynniki lokalne mogą wpływać znacząco na modyfikację pogody powstałą w wyniku oddziaływania mas powietrza. które stanowią łańcuchy czy zbocza górskie. Rys.Analiza i prognoza pogody sytuacje pogodowe. metody te polegają na przetwarzaniu danych zestawionych w układzie siatki kwadratowej lub sześciennej (patrz rysunek 36). Synoptyk musi zawsze pamiętać. Obecnie coraz częściej bywają wykorzystywane w prognozowaniu metody numeryczne. 35. Całkiem odmienne warunki pogodowe panują zwykle na pełnym morzu (oceanie). Wyże powstają inaczej niż niże. Schemat podziału atmosfery dla prognoz numerycznych. na końcu rozdziału. w ich pobliżu oraz na lądzie. iż rozległy. która parując zwiększa możliwości późniejszych opadów. Z grubsza rzecz biorąc. związane z przemieszczaniem się frontów atmosferycznych zestawiono w tabeli 7. zarówno w czasie jak i przestrzeni. lokalnej cyrkulacji wietrznej. sprzyja powstawaniu chmur. Sprzyjają temu ruchy powietrza wobec przeszkód. kształtuje się pogoda słoneczna i ciepła. sprzyjają intensywniejszemu parowaniu. natomiast wyże zimą sprzyjają pogodzie słonecznej lecz mroźnej. Obszary leśne dłużej gromadzą wodę. przesuwają się wolniej w kierunku ujemnej tendencji ciśnienia bądź pozostają w bezruchu. Przestrzenie wodne. Pod wpływem wyżu. Pogoda w górach wykazuje szczególną dynamikę zmienności. Synoptyk zazwyczaj przyjmuje. Obserwowana tu zmiana ruchu poziomego na pionowy. że chociaż o przebiegu pogody decydują w największym stopniu procesy wielkoskalowe. głęboki wyż będzie kształtował pogodę przez wiele dni a nawet tygodni. zwłaszcza rozległe. układów barycznych czy frontów.

Prognozy te powstają na podstawie analizy statystycznej zjawisk zapisanych w przeszłości i wyznaczeniu na tej podstawie trendów zmian. Najlepsze efekty takiego prognozowania związane są z gęstymi siatkami opisującymi stan atmosfery i z wykorzystaniem funkcji zależności wzajemnych pomiędzy parametrami hydrotermicznymi gazów. Oceniając subiektywnie prognozę stosuje się zwykle szereg uproszczeń i popełnia błędy. Ogólnie rzecz biorąc poziom sprawdzalności prognoz świadczy o sprawności służb meteorologicznych. jedynie stwierdza. To odważne stwierdzenie pada w sytuacji gdy synoptyk współczesny dysponuje tak rozbudowanym warsztatem pomocniczym do stawiania prognoz.Analiza i prognoza pogody Każdy punkt oczka takich siatek będący ściśle określonym miejscem w atmosferze. Dzięki metodom statystycznym ocena poprawności prognoz jest prowadzona na bieżąco i stanowi ona stały element samooceny każdej stacji synoptycznej. W oparciu o czynnik czasowy wyróżnia się prognozy na bardzo krótki okres (12 godzin). w obszarze ścierania się wpływów cyrkulacji wschodniej i zachodniej – czyli w Europie środkowej). iż o 83 . Przykładowo. jak by się wydawało. Teoria ta nie dowodzi. Sprawdzalność prognoz krótkoterminowych osiąga pułap 85-90%. Prognozy specjalistyczne są dedykowane do szczególnego wykorzystania w przemyśle. niż tam gdzie pogoda zmienia się często (np. stosując odpowiednie metody statystyczne. rolnictwie. iż zjawiska w atmosferze mają charakter chaotyczny (wspomniana wyżej teoria chaosu). reprezentowany jest przez wartość podstawowych parametrów fizycznych atmosfery (temperatura. że prognozy na okres dłuższy niż 10 dni są tylko zgadywaniem. średnioterminowe (4-10 dni). braku związku między zjawiskami. Z drugiej jednak strony praca służb na obszarach o większej stabilności warunków pogodowych jest o wiele łatwiejsza. jak i obiektywnie. Najważniejszą cechą dobrej prognozy jest jej wysoka sprawdzalność. Stosując różne kryteria podziału. Ponadto trzeba wywarzyć odpowiedniość prognozy w stosunku do każdego elementu oddzielnie. etc). krótkoterminowe (od 1 do 3 dni). ciśnienie. długoterminowe (1 miesiąc). Chodzi mianowicie o prognozy matematyczno – statystyczne. prognozy można podzielić na kilka kategorii. Im dłuży dystans czasowy tym wskaźnik ten maleje. Przetwarzanie odbywa się przy uwzględnieniu formuł opisujących zachowanie się danych wartości podlegających wpływowi najbliższych punktów. Na razie jednak. transporcie (prognozy bardzo krótkie). Można ją oceniać subiektywnie. między innymi dzięki nowoczesnemu wyposażeniu udało się dowieść. z pozycji każdego odbiorcy. wiele prognoz nie sprawdzi się punktowo. Ze względu na obszar objęty prognozowaniem wyróżniamy prognozy lokalne i wielkoobszarowe. wilgotność. Dziś synoptycy stwierdzają jednoznacznie. w konkretnym miejscu. Ze względu na zakres wykorzystania prognoz można je podzielić na ogólne i specjalistyczne. Metodę przetwarzania numerycznego stosuje się też i odmiennie. Ogólne mają charakter uniwersalny i mogą być wykorzystywane przez wszystkich odbiorców. nawet te mające charakter lokalny.

nawet z pomocą superszybkich komputerów. a zanikać wieczorem. Wiekowe obserwacje. N Gdy po bezchmurnym poranku. Nawet doświadczony synoptyk nie pominie wyrazistego prognostyku w celu uwiarygodnienia swoich przewidywań. około południa. Wprawdzie ich sprawdzalność jest mała i mają zdecydowanie ograniczony horyzont czasowy. N Gdy prędkość wiatru pozostaje dość znaczna. wyprzedzają znacznie postęp techniki komputerowej (a wydaje się że dokonuje się on w zawrotnym tempie). N Gdy pojawiają się wyraziste dobowe wahania temperatury. Oprócz nich praktyczne znaczenie mają też tzw. N Gdy niebo pokryte jest chmurami warstwowymi lub warstwowodeszczowymi. to można domniemywać o krótkotrwałości takiego układu pogodowego). żadna z oznak miejscowych nie może trafnie wskazywać na jej poprawę) W szczegółach można domniemywać. prognostyki czyli dane niemierzalne obserwacje wizualne zjawisk atmosferycznych. rozwój chmur. 84 . Zła pogoda będzie trwać: N Gdy stosunkowo niskie ciśnienie atmosferyczne nie zmienia się lub powoli spada. Prognozy oparte na tych obserwacjach stanowią najwcześniejszy historycznie sposób przewidywania pogody. w połączeniu z coraz bardziej skomplikowanymi formułami zależności. iż jeszcze długo nie będzie możliwe ich precyzyjne przewidywanie. w połączeniu ze współczesną wiedzą meteorologiczną pozwalają uznać za pomocne w przewidywaniu pogody następujące grupy zjawisk: Dobra pogoda utrzyma się: N Gdy wysokie ciśnienie atmosferyczne powoli i systematycznie stale rośnie (jeżeli po ustaleniu się korzystnej pogody wzrost ten ustaje. N Gdy noc jest bezwietrzna. że: N Obniżenie się ciśnienia o 2-4 hPa w ciągu 3 godzin oznacza pojawienie się czołowej części niżu barycznego. a szybkość wiatru wzrasta w dzień. Dotychczas omówione metody wymagają danych mierzalnych. N Tendencja baryczna wskazująca na wzrost ciśnienia o więcej niż 4 hPa w ciągu trzech godzin oznacza rychłe przejście frontu chłodnego N Początek zaniku ciągłych opadów deszczu sygnalizuje wyraźny wzrost prędkości wiatru. w tym optycznych. (Przy dłuższym utrzymywaniu się złej pogody. zwiększające się zasoby informacji do przetwarzania. takich jak: barwa tarczy wschodzącego lub zachodzącego słońca. to jednak nie można ich lekceważyć. zaczną rozwijać się chmury kłębiaste i trwać to będzie aż do popołudnia. tak że czas przetwarzania wydłuża się zamiast skracać. Paradoksalnie.Analiza i prognoza pogody przebiegu zjawisk w atmosferze decyduje tak skomplikowany splot powiązań. czy wreszcie symptomy występujące w świecie roślinnym i zwierzęcym.

których światło jest czerwonawe lub niebieskawe. to jest to oznaka nadciągania niżu. Istnienie równowagi chwiejnej oraz wskazówką na utrzymanie się pięknej wyżowej pogody jest dym unoszący się pionowo ku górze. Równowagę stałą lub obojętną sygnalizuje dym słabo wznoszący się ku górze. wskazuje utrzymanie się pogody wyżowej. słoneczną pogodę. Czerwieniejące niebo tuż nad horyzontem podczas wschodu Słońca wskazuje na nadejście opadów i porywistego wiatru.Analiza i prognoza pogody N N N N N N N N N N N N N N N N N N Wzrostowa tendencja baryczna po pogodzie deszczowej z silnym wiatrem oznacza nadciąganie wyżu i poprawę pogody Gdy wieczorem prędkość wiatru wyraźnie się wzmaga oznacza to prawdopodobieństwo pogorszenia pogody Nadejście frontu ciepłego sygnalizuje zwykle wzrost temperatury powietrza zimą i nieznaczny spadek latem. zPogorszenie się pogody i opady burzowe można przewidywać gdy pojawia się bardzo dobra słyszalność dźwięków. Pojawienie się "otoczki" wokół Księżyca. 85 . Chmury Altocumulus pojawiające się za Stratocumulusami wskazują na zbliżanie się frontu chłodnego. zaś zimą silne mrozy. Biało-mleczna barwa nieba w ciągu dnia to oznaka nadejścia opadów. Wyższy niż przeciętny wzrost temperatury w porze wieczornej i nocnej oznacza pogorszenie się pogody. a w lecie oznacza to piękną. Poprawę pogody wskazuje pogarszająca się słyszalność dźwięku. Pomarańczowe niebo nad horyzontem podczas zachodu Słońca to prawdopodobieństwo pogorszenie się pogody. Pojawienie się chmur pierzastych. Szybkie obniżanie się temperatury podczas złej pogody oznacza przejście frontu chłodnego Wskaźnikiem zanikania mgły jest wzrost ciśnienia atmosferycznego. co może jednocześnie wskazywać na wzrost prędkości wiatru i pogorszenie się pogody. Jeżeli nocne obserwacje wskazują na silne migotanie gwiazd. stopniowo gęstniejących jest symptomem pogorszenia się pogody na skutek nadciągania frontu ciepłego. Złotawa barwa nieba nad horyzontem po zachodzie Słońca jest symptomem poprawy lub utrzymania się dobrej pogody.

bardzo zmienna w strefie deszczu chmury St lub Sc chmury Ac.Analiza i prognoza pogody Tab.St. Zmiany elementów meteorologicznych podczas przemieszczania się frontów.typ pogody występuje mżawka lub słaby zmiennej deszcz CIŚNIENIE WIATR TEMPERATURA ZACHMURZENIE WIDZIALNOŚĆ POGODA CIŚNIENIE WIATR TEMPERATURA ZACHMURZENIE WIDZIALNOŚĆ POGODA 86 .Ns.dobra zwykle zła opad ciągły (deszcz. opady gradu i burze Po przejściu frontu ciepłego chłodnego zmienia się nieznacznie wzrasta stopniowo kierunek nie zmienia się po przejściu szkwału wiatr lekko skręca w kierunku przeciwnym do ruchu wskazówek zegara wzrasta wyraźnie stopniowo spada. wskazówek zegara . możliwe mgły bardzo dobra z wyjątkiem strefy opadów silne zachmurzenie. poza strefą deszczów . Elementy meteorologiczne CIŚNIENIE WIATR TEMPERATURA ZACHMURZENIE WIDZIALNOŚĆ POGODA Przed frontem chłodnym ciepłym równomiernie spada spada wzmaga się i czasami skręca wzmaga się i lekko skręca kierunku przeciwnym do ruchu wskazówek w kierunku przeciwnym do zegara ruchu wskazówek zegara spada w strefie nie zmienia się lub nieco wzrasta występowania deszczu Pojawiają się stopniowo chmury Ac lub As oraz Cb chmury: Ci. śnieg) czasami mogą występować deszcze lub burze Podczas przechodzenia frontu ciepłego chłodnego spadek ustaje szybko wzrasta skręca zgodnie z ruchem nagle skręca zgodnie z ruchem wskazówek zegara czasami. silne przelotne opady .występują często wzmaga się szkwały wzrasta stopniowo gwałtownie spada występują Ns oraz St Cb z chmurami "złej pogody" nisko nad powierzchnią słaba .Cs.As.często mgły umiarkowana. As lub Cu i Cb zazwyczaj zła. 7. szybko poprawiająca się opad ustaje często silny deszcz.

jest długookresową charakterystyką stanów atmosfery. Z kolei znajomość warunków klimatycznych daje możliwość zorientowania się w zakresie stopnia ryzyka dla określonych zadań i jest przydatna do planowania i wyznaczania strategii działań gospodarczych na danym obszarze. Charakterystyka taka stanowi informację o przeciętnych zjawiskach pogodowych typowych i anormalnych na danym obszarze. 36. co wydaje się być paradoksem.X. Schemat systemu klimatycznego Podobnie jak prognoza pogody tak i informacja o właściwościach klimatu na danym obszarze ma duże znaczenie praktyczne. pojawiających się często dość nagle. jest znacznie łatwiejsze niż . w odróżnieniu od pogody. Rys. a w przypadkach skrajnych zabezpieczyć ludzi przed skutkami zjawisk katastroficznych. ustaloną na podstawie wieloletnich ciągów obserwacyjnych. KLIMAT Uwagi ogólne Klimat. Prognozowanie klimatu. Prognozy pogodowe pozwalają dostosować bieżącą aktywność człowieka do istniejącej sytuacji.

które związane są bezpośrednio z samym systemem. jak obliczyli astronomowie. które sygnalizują zjawisko zmiany potencjału energetycznego. Poza cyklicznością krótkoterminową Słońce wyraziście pulsuje energetycznie w okresach stuletnich. organizmy żyjące w oceanach i na lądach. hydrosfera. Czynniki zewnętrzne mają w wielu przypadkach wpływ długookresowy (cykl zmian realizuje się w okresach od dziesięcioleci do milionów lat). geofizyczne oraz sejsmologiczne. etc. lód morski. to znaczy efekt ich wpływu odczuwa się w krótszym czasie. Klimatem bowiem sterują procesy wielkoskalowe o mniejszej dynamice. Mają one w większości charakter naturalny. Uwarunkowania zewnętrzne wywierają zaburzający wpływ na procesy wymiany energii i materii w atmosferze. Przejrzyste zmiany są łatwe do przewidzenia. chaos codzienności układa się w ciąg zdarzeń. że w grudniu podczas najbliższych 20 lat nie pojawią się upały w naszej strefie klimatycznej. aczkolwiek chaotyczne przebiegają tak. Zmiana aktywności wpływa wyraźnie na wartość napromieniowania na górnej granicy atmosfery. który posiada określony kierunek – klimat wykazuje czytelną tendencję ewolucji. czyli stałą słoneczną. Stwierdzono. które nie wykazują sprzężeń zwrotnych z nim. astronomiczne. chociaż ostatnio coraz wyraźniej zaznacza się wpływ czynników sztucznych. iż łatwiej przewidzieć. 36). W ten sposób oddzialywuja na klimat: lodowce. Do drugiej grupy zaliczymy czynniki pochodzące spoza systemu oraz wszystkie inne wewnątrzsystemowe. zmienia swój kształt w cyklu 90 tysięcy lat.Klimat pogody. Obrazowo można stwierdzić tak. W pierwszej grupie znajdą się te. W takim też rytmie zmienia się sezonowa wartość stałej słonecznej. Aktualnie. lądowa i morska część powierzchni Ziemi. a współdziałają z nią przestrzeń kosmiczna. Czynniki naturalne wewnętrzne działają raczej krótkookresowo. biosfera i inne. że średnio co 11 lat zmienia się regularnie ilość plam na Słońcu. zwłaszcza gdy bierze się pod uwagę długie okresy czasu. Aktywność Słońca decyduje o ilości energii wysyłanej w przestrzeń kosmiczną i docierającej między innymi do naszej planety. niż to. litosfera. iż wszelkie odchylenia mieszczą się w pewnych granicach i klimat zachowuje stan równowagi dynamicznej. W drugim. astrofizyczne. przy bardzo małym mimośrodzie. W dłuższych okresach czasu możliwe są zasadniczo dwa scenariusze zdarzeń. który je wywołał. Do grupy tej zaliczymy zjawiska: tektoniczne. W pierwszym z nich zjawiska pogodowe krótkokresowe. że w następnym dniu nie będzie padać. Najważniejszym czynnikiem zewnętrznym systemu klimatycznego jest promieniowanie słoneczne. Z drugiej jednak strony zmiany wywołane ich działaniem łatwiej też ustępują. Orbita Ziemi wokół Słońca. Oddziaływania naturalne pomiędzy sferami systemu dzielą się na wewnętrzne i zewnętrzne. wahania roczne stałej 88 . antropogenicznych. natomiast zmiany wywołane tymi czynnikami nie wpływają na układ. W systemie tym centralne miejsce zajmuje oczywiście atmosfera. Klimat naszej planety jako całość jest systemem kształtowanym przez różnorodne sfery i zjawiska (rys.

powiązana ze zmianą położenia biegunów. które mogą bardzo długo pozostawać w powietrzu. Opóźnianie ma miejsce w odwrotnej sytuacji. To z kolei ustala poziom wód oceanicznych i wpływa na przebieg naturalnych prądów morskich o znaczeniu pogodotwórczym.5%. do atmosfery dostaje się olbrzymia ilość gazów i pyłów. tak że wywoływane przez nie procesy mają charakter drastyczny i powodują totalną zmianę warunków siedliskowych. znów się ochłodziło.6o w przedziale czasowym około 40 tysięcy lat. Epoka lodowcowa zakończyła się ostatecznie 10 tysięcy lat temu. Temperatury obszarów równikowych były podobne do aktualnych. Już w czasach historycznych 900-300 lat p. zwiększając ruch równoleżnikowy mas i odwrotnie. Po uformowaniu się skorupy na kształt dzisiejszy. Po tym ciepłym okresie następowało stopniowe ochłodzenie. natomiast w wyższych szerokościach geograficznych było znacznie cieplej. Również nachylenie osi obrotu Ziemi w stosunku do płaszczyzny ekliptyki zmienia się w zakresie do 2. a w latach 1000-1200 temperatura wzrosła na tyle. co jest spowodowane przemieszczeniami mas powierzchniowych w układzie równoleżnikowym. Przyśpieszenia i opóźnienia zmieniają się w przedziale czasowym 60-70 lat. Również prędkość kątowa obrotu Ziemi wokół osi zmienia się. skutecznie pochłaniając znaczną część promieniowania słonecznego i powodując ochłodzenie klimatu. W warunkach maksymalnego mimośrodu różnica ta wzrasta do 30%. pogłębiających się wraz ze wzrostem szerokości geograficznej.Klimat wynoszą około 3. W czwartorzędzie doszło do zlodowaceń. Każde zwiększenie tego kąta prowadzi nieuchronnie do silniejszego występowania sezonowych różnic pogodowych. W okresie 5 – 3 tys. iż zaczęto ten okres nazywać ciepłym średniowieczem. Także w naszym 89 . Można jedynie je odtworzyć na podstawie dowodów pośrednich pochodzących ze źródeł paleologicznych.e. W przeszłości na naszej planecie panowały całkiem odmienne warunki klimatyczne. W miarę gdy ona rośnie. Każdy przyrost prędkości kątowej wpływa zakłócająco na cyrkulację południkową.n. Efektów tych zmian w przeszłości nie dokumentują żadne pomiary bezpośrednie. Nie występowały czapy lodowe na biegunach. Maksymalny zasięg zlodowaceń wahał się od 56o do 40o szerokości geograficznej północnej. Zewnętrzne czynniki klimatyczne działają z wielką siłą. czy wreszcie historycznych. Tak zwany „mały glacjał” objawił się w latach 1430 – 1850. archeologicznych. okresy glacjalne przerywane były interglacjałami. Przyśpieszenie następuje gdy znaczne masy wody zostaną przesunięte ku biegunom (efekt obiegu). zapanował klimat różniący się znacznie od współczesnego – przede wszystkim atmosfera była mniej zróżnicowana termicznie. Przegrupowanie mas lądów i mórz zmieniało klimat w skali czasowej od milionów do miliarda lat. z wyraźną zwyżką temperatur. Należy także wspomnieć o aktywności wulkanicznej skorupy ziemskiej. Największe zmiany klimatu dokonują się jednak pod wpływem przemieszczeń płyt tektonicznych. Pewne znaczenie klimatyczne ma także nutacja osi obrotu Ziemi. lat przed naszą erą nastąpiło wielkie optimum postglacjalne.

że najbardziej sprzyjające warunki do penetracji tej przestrzeni maja obiekty atmosferyczne (masy. leżąc w strefie umiarkowanej. od zachodu i od wschodu. Skala makro obejmuje największe obszary . pokrycie terenu roślinnością. Zwłaszcza pasma Alp i Karpat. większych lub mniejszych. układy baryczne). regiony. gdzie większość łańcuchów górskich rozciąga się równoleżnikowo. kraje. Specyfika klimatyczna obszaru wyodrębnia się w zależności od lokalnych uwarunkowań. Polska. Aktualnie jesteśmy w okresie wykazującym dość wyraźny wzrost temperatur. etc. których było zawsze więcej w miarę jak klimat się ocieplał. łanów roślin. w tym głównie opady. System klimatyczny można rozpatrywać całościowo w skali planety i tak on rzeczywiście funkcjonuje. W zależności od wielkości obszarowej odmienności klimatycznej można mówić o zjawiskach klimatycznych w makro. sprawiają. Do tego dochodzi ukształtowanie terenu na tym obszarze. dużych obszarów leśnych czy też powierzchni jezior z przyległymi terenami lądowymi. zaś zdecydowanie chłodniejsze trzydziestolecie od lat pięćdziesiątych do schyłku siedemdziesiątych. jest wystawiana głównie na działanie mas powietrza polarnego. podążające ku nam z dwóch kierunków. wzajemne relacje pomiędzy przestrzenią morską i lądową. Ciepłe były początki wieku. usytuowane od południa. Rzadziej zatem mamy do czynienia z powietrzem pochodzącym z południa. Specyfika regionalna w zakresie czynników systemu nadaje strefom kuli ziemskiej odrębny charakter klimatyczny. wysokość nad poziomem morza. Mikroklimat to specyficzny układ warunków dotyczący najmniejszych powierzchni. konfiguracja terenu. wybrany fragment jego powierzchni może wykazywać spowolnione tempo zmian lub nawet odwrotny kierunek ich realizacji. przykładowo partii stoku.fragmenty dużych kontynentów. Wraz ze zmianą czynników termicznych zmieniały się także inne parametry pogodowe. terenów zurbanizowanych. wynika z bezpośredniego sąsiedztwa z akwenem Bałtyku oraz oddziaływania olbrzymich obszarów źródłowych mas powietrza kontynentalnego. zwana jest przejściowością. Niezależnie od tego co się dzieje na całej planecie. Powietrze to dociera do nas w postaci powietrza morskiego (46% dni w roku znajdujemy się pod wpływem 90 . Cecha ta. mezo i mikroskali. W mezoskali rysują się odmienności dotyczące np. Autonomia obszarowa klimatu jest oczywiście ograniczona ramami wyznaczonymi przez globalny system klimatyczny. etc. Do głównych czynników tego rodzaju należą: położenie obszaru w strefie określonej szerokości geograficznej.Klimat stuleciu notowano przeplatające się okresy ociepleń i ochłodzeń. a skala możliwych odstępstw zależy od skali odmienności czynników tworzących system. Klimat Polski Nad obszarem naszego kraju następuje stałe przenikanie właściwości klimatów morskiego i kontynentalnego. fronty. Można też charakteryzować klimat dla wydzielonych przestrzeni kuli ziemskiej.

które znajdują się pod wpływem Bałtyku. w centralnej i zachodniej Polsce. nadająca charakter morski naszemu klimatowi. Obszary. gdzie notuje się przeciętnie 18-19oC. Występowanie ekstremów termicznych nie zawsze pokrywa się z rozkładem temperatur średnich dużych obszarów. Biorąc pod uwagę specyfikę globalnej cyrkulacji powietrza w strefie pozazwrotnikowej (zachodnia cyrkulacja związana z układami niżowymi). na których dominują tendencje kontynentalne. iż pogoda w naszym kraju wykazuje duże zróżnicowanie z dnia na dzień. Tego typu usytuowanie w sferze oddziaływań czynników sprawia.Opola w lipcu 1927 roku).Klimat tych mas) oraz kontynentalnego (38%). nasilający się w kierunku wschodnim (średnia temperatura waha się od –1oC na zachodzie. W tych warunkach obszary północne. południkowy układ izoterm wskazuje wyraźnie na charakter kontynentalny klimatu. charakterystyczny. Obszar Polski jest na tyle różnorodny pod względem geograficznym. charakteryzują się niższymi średnimi (16. a zwłaszcza te.5oC) od południowych. nieznacznie przeważa nad cyrkulacją znad kontynentalnych obszarów Europy i sąsiedniej Azji.5oC). czy z roku na rok. W styczniu. Wraz ze wzrostem tej wysokości wyraźnie zwiększa się ilość opadów. Dane wyraźnie pokazują. nad Polskę dociera 75% frontów atmosferycznych i związanych z nimi układów niżowych. z maksimum na obszarze suwalszczyzny -5. Daje się to zauważyć w trakcie analizy średnich temperatur i sum opadów. nazywaną zmiennością. Należy do nich położenie obszaru względem poziomu morza. Z kolei w lipcu układ izoterm zmienia się na równoleżnikowy (zatem bardziej zależny od naturalnego rozkładu dopływu energii słonecznej do poszczególnych obszarów). Z kolei duże wahania natężenia wszelkich czynników meteorologicznych na małej odległości określane są mianem kontrastowości. Daje się przy tym zauważyć istnienie prawidłowości zwanej gradientem hipsometrycznym. (maksimum na aktualnie polskich terenach to 40. oczywiście za wyjątkiem mas równikowych. Cechy klimatu kontynentalnego słabną w kierunku południowo – zachodnim. do – 4. iż najchłodniej jest w górach i na wzniesieniach pojezierzy (zwłaszcza w północno-wschodniej części Pojezierza Mazurskiego). iż poza bardzo ogólnymi stwierdzeniami dotyczącymi całości terytorium. stąd też najniższą temperaturę zanotowano 10 lutego 1929 roku w Żywcu i wynosiła ona – 40.6oC.5oC na wschodzie. Polega to 91 . strefie gdzie średnia nie jest najniższa. Najcieplej natomiast bywa na nizinach. lecz jednocześnie modyfikowana jest oddziaływaniem warunków lokalnych. charakteryzują się wyższą amplitudą temperatury rocznej i mniej równomiernym rozkładem opadów.2oC – Pruszków k. nadając cechę klimatowi naszego kraju. Na wartość temperatur rocznych wpływa także wysokość nad poziomem morza i odległość od Bałtyku. Tak więc cyrkulacja oceaniczna. z kierunku zachodniego. W pozostałe 16% dni roku znajdujemy się pod wpływem innych wyróżnianych mas powietrznych. najzimniejszym miesiącu roku. należy rozróżniać klimatyczną specyfikę regionalną. z przeważającą ich ilością w okresie letnim. Wielkość opadów atmosferycznych wynika z wpływu wielkoskalowych procesów klimatotwórczych.

Po drugie. krakowskie. na zachodzie kraju relacja ta kształtuje się odwrotnie. przy czym obfitsze są one na pojezierzach Pomorskim i Mazurskim w porównaniu z wybrzeżem Bałtyku. nizinnej części Polski. iż zmiany w atmosferze toczą się w przestrzeniach bardzo rozległych. Na północy kraju opadów jest więcej.Klimat na tendencji wzrostu opadów do pewnej wysokości nad poziom morza. jak się wydaje. nasza własna działalność wzmacnia procesy dziejące się w skali globalnej. W ciągu roku opady letnie przewyższają zimowe dwukrotnie w Polsce północno-zachodniej oraz czterokrotnie na południowym wschodzie. Zjawisko to. Jednakże w niektórych byłych województwach (częstochowskie. prowadzi do wzrostu prędkości wiatru a to sprzyja zmniejszeniu wilgotności powietrza i zwiększeniu parowania wody. Przyczynami suszy w Polsce są cyrkulacje antycyklonalne (wyżowe). lubelskie) oraz w przeliczeniu na jednego mieszkańca kraju. ma swoje przyczyny naturalne. Pojawiają się one szczególnie pod wpływem cyrkulacji cyklonalnej ze sterowaniem południowo-zachodnim. tymczasem cały niewielki przyrost to młode nasadzenia. kieleckie. Dotyczy to głównie zmiany użytkowania gruntów oraz zanieczyszczenia powietrza. leszczyńskie. Opady na terytorium Polski zmieniają się z roku na rok. który można uznać za pierwotny. Pojawiają się one zarówno w szczególnie wysokich ilościach jak też bywają ekstremalnie skąpe. największe znaczenie mają dwa czynniki: wylesianie oraz stałe zwiększanie obszarów zurbanizowanych. które wpisują się w światowe trendy zmian. Na wschodzie Polski więcej opadów notuje się wiosną niż jesienią. Tak więc mamy do czynienia z latami o nadmiarze opadów i okresami susz. gdzie występują mniej korzystne warunki do konwekcji. stąd też najwięcej opadów notujemy w Sudetach (wpływ oceanizmu klimatu). iż suche statystyki o 92 . W zakresie użytkowania ziemi. a tym samym powstawania chmur opadowych. rozpoczynający odpowiedni cykl miesięcy suchych w skali roku.7%). Polskie góry i wyżyny środkowe nie przekraczają granicy zmiany znaku gradientu. Tak więc pomimo. Klimat Polski podlega przeobrażeniom. W centralnej. w tym zarówno ze sterowaniem wschodnim jak i zachodnim. To pierwsze powoduje wzrost kontrastów termicznych w przyziemnej warstwie powietrza i spadek ilości pary wodnej w atmosferze.) ogólna powierzchnia lasów w kraju uległa wprawdzie nieznacznemu zwiększeniu (o 1. legnickie. przeciętne opady roczne wahają się w granicach 450-550 mm. Funkcja klimatotwórcza lasów zaznacza się wyraźnie dopiero w okresie ich pełnego rozwoju. Nadmierne opady skoncentrowane są zawsze w cieplej porze roku. jeleniogórskie. W ciągu ostatnich kilkunastu lat (od 1975 r. Po pierwsze dlatego. Przewaga któregoś z typów klimatów (kontynentalnego czy morskiego) skutkuje także w proporcjach między opadami wiosennymi i letnimi. Większość tego typu przypadków. powierzchnia obszarów leśnych uległa zmniejszeniu. zastępujące stare drzewostany. Susze pojawiają się w kolejnych seriach lat z zaznaczoną pewnego rodzaju następczością występowania w stosunku do okresu. a następnie Karpatach (powyżej 1200 mm). przez zmianę szorstkości podłoża.

9% – stanowi naturalna emisja z bagien i 5% – z eksploatacji gazu ziemnego. dostarczanie do atmosfery dodatkowej ilości energii cieplnej. 57. a następnie rolnictwa i gospodarki komunalnej (23. Dzięki temu przeciętna roczna temperatura powietrza w Polsce wzrosła. Podstawowym źródłem dwutlenku węgla jest aktywność ekonomiczna sektora energetycznego (ok. od końca lat sześćdziesiątych do początku lat dziewięćdziesiątych. zmniejszeniu się amplitudy temperatur.2 mln ton. czynnik stanu zalesienia odgrywa poważną rolę w kształtowaniu. Zgodnie z tendencjami światowymi. przyczyniając się coraz bardziej do kształtowania warunków środowiskowych. 13% – z wysypisk śmieci. przemysłu – 11% i transportu – 8%.5%). Metan. osłabieniu dopływu promieniowania słonecznego i zmianie systemu opadowego. a metanu ok. o około 0. 35% – z rolnictwa i hodowli. miejskie wyspy ciepła). Wszystko to dzieje się na terytorium Polski. wzrost koncentracji ozonu w troposferze a spadek w stratosferze. a średnia roczna suma opadów zmniejszyła się w tym czasie o około 70 mm. Urbanizacja obszarów sprzyja wzrostowi temperatury (tworzą się tzw. 93 . w 38% pochodzi z kopalń węgla. dostający się do atmosfery. Zanieczyszczenie powietrza zakłóca bilans promieniowania słonecznego przez zmniejszenie przezroczystości atmosfery. Emisja dwutlenku węgla w roku 1996 wynosiła na naszym terytorium około 580 mln ton. zmianę składu chemicznego powietrza i kropel wody przyczyniającą się do opadów kwaśnych deszczów.5%).5oC. 3.Klimat tym nie informują. klimat Polski dostaje się coraz bardziej pod wpływ czynników antropogenicznych. co zmienia strukturę termiczną gazowej powłoki Ziemi. zwłaszcza lokalnych warunków klimatycznych.

Klimat 94 .

mieliśmy do czynienia z okresem względnej stabilności pogody. zachodzących współcześnie w skali globalnej. Efekt cieplarniany pojawił się w chwili.XI. na przestrzeni ostatnich 10 tysięcy lat. ponieważ w tym czasie podstawowe wskaźniki oscylowały wokół wartości średnich. Symptomy dziś obserwowane wskazują. z której trafia on do atmosfery w wyniku intensywnych procesów uprawowych. tzn. Zmniejszyły się także inne możliwości pochłaniania zwiększającej się ilości tego gazu. WSPÓŁCZESNE PROBLEMY KLIMATYCZNE ŚWIATA I ICH ASPEKTY EKONOMICZNO PRAWNE Najważniejsze zjawiska w zakresie ewolucji klimatu Ziemi Efekt szklarniowy i globalne ocieplenie Jednym z ważniejszych procesów przyrodniczych. Będą one tym razem wywołane czynnikami sztucznymi. tzn. Dodatkowym źródłem uwalniania tego gazu jest gleba. zarówno jedne jak i drugie są jednakowo ważne. większych lub mniejszych odchyłkach od stanu przeciętnego. gdy do powłoki gazowej naszej planety. pary wodnej. a "zbiornikami" czyli procesami neutralizacji CO2. wielkich obszarów naturalnej absorpcji CO2. a przemienionej w naturalnych procesach w służące nam paliwa kopalne. Naturalna zawartość gazów absorbujących promieniowanie długofalowe w atmosferze Ziemi (głównie dwutlenku węgla. Względnej. czyni ją cieplejszą o około 33oC. przy pojawiających się mniej lub bardziej regularnych. Zasadniczo dzisiejsze zmiany dotyczą więc zachwiania równowagi pomiędzy tzw "źródłami". pochodzący ze spalania materii organicznej nagromadzonej w roślinności wegetującej na Ziemi przed milionami lat. jest zmiana klimatu. iż zużycie dwutlenku węgla w procesie fotosyntezy proporcjonalnie maleje. obiektami emisji. antropogenicznymi i pojawią się jako skutek uboczny rozwoju cywilizacyjnego. Z drugiej strony postępujące spustoszenia (często o charakterze gospodarki rabunkowej). zaczął powracać dwutlenek węgla. iż w następnym stuleciu może dojść do znacznych zmian klimatu Ziemi. zaś dalsze zwiększenie tej ilości prowadzi nieuchronnie do podniesienia temperatury. W dziejach ludzkości. głównie lasów tropikalnych spowodowało. . metanu). w skali nie notowanej od czasu ostatniego zlodowacenia.

Przeciwwagą dla powstawania efektu szklarniowego są naturalne sprzężenia zwrotne. iż w następnym stuleciu dojdzie do globalnego ocieplenia.4 do 1oC. zwiększeniem produktywności węgla organicznego w morzach i oceanach. iż temperatura Ziemi winna podnieść się w tym czasie o 0. Ta ważna zależność nie ma jednak jeszcze dziś dokładnego ilościowego przełożenia na skutki w termice atmosfery. jeżeli operują na danych globalnych orgraniczających się do pojedynczego czynnika. iż nie do końca jeszcze poznano procesy klimatotwórcze. I znów zależność nie jest całkiem jednoznaczna. utrzymują się w atmosferze znacznie dłużej i wszystkie razem reprezentują większy molekularny potencjał cieplarniany. Łatwo jest wyliczyć o ile zmieni się średnia temperatura atmosfery Ziemi pod wpływem wzrostu koncentracji gazów cieplarnianych bez uwzględnienia sprzężeń zwrotnych. 96 . Prawie wszystkie obliczenia teoretyczne sugerują. mechanizmami i rozległymi efektami w odniesieniu do parametrów klimatycznych. Wyliczono.Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne Znaczenie dwutlenku węgla w zakresie zmian termiki jest dominujące. bo dodatkowo oddziaływają tu czynniki siedliskowe i agrotechniczne. Trudność polega na tym. jednak zmiany techniki i dokładności pomiarów. co nie pozostałoby bez znaczenia dla omawianych zjawisk. koncentracja głównego gazu cieplarnianego w atmosferze zwiększyła się obecnie o 25%. Spowodowało to intensyfikację prac zarówno nad przewidywaniami zakresu zmian. każą nam dane sprzed stulecia interpretować z dużą ostrożnością. Sumaryczny efekt kształtowania zjawiska przez tę grupę gazów szacuje się na 40%. nie są proste. jak też efektów wtórnych tyczących gospodarki i życia w ogóle na naszej planecie. ponieważ ich stężenie wzrasta szybciej. w postaci wzrostu intensywności fotosyntezy. Pozostałe potencjalne biologiczno . Tak prawdopodobnie się stało w istocie. a najistotniejszym z nich jest wzrost pojemności powietrza względem pary wodnej . Pomimo tak wielu niewiadomych co do natury zjawiska panuje zgodność wśród większości uczonych. Kolejne sprzężenie zwrotne to reakcja roślin na zwiększoną koncentrację CO2. na co wskazują poczynione analizy. iż w porównaniu z erą przedindustrialną. z ich szerokim spektrum powiązań i wzajemnych zależności. czy zakłóceniem procesu naturalnego magazynowania węgla i metanu na dużych połaciach tundry. Proces ocieplenia spowodowałby także zmiany w globalnym i lokalnym zachmurzeniu. jednakże inne niż CO2 gazy cieplarniane będą wywierały coraz większy wpływ (freony. jak i wskazaniami na zmiany w środowisku bytowania człowieka i jego gospodarce tak.jej powstawaniu bowiem towarzyszy proces pochłaniania energii.fizyczne wzajemne oddziaływania mogą być wywołane zmianą temperatury gleby i jej uwilgotnienia. zawężeniem stosunku C:N w materii organicznej. aby można było przygotować się do rozwiązywania czekających nas problemów. tlenki azotu). Natomiast nawet najlepsze modele interakcyjne mają tylko wartość teoretyczną. Przewidywania skutków klimatycznych procesów koncentracji gazów cieplarnianych w atmosferze.

w czerwcu spadek ten wynosił średnio 0. od czerwca do września ( np. Otóż wykazano. iż największe ocieplenie wystąpi w strefach podbiegunowych. odgrywającej kluczową rolę w asymilacji roślin.2-0. Szacunki z 1992 roku. Przykładowo dzisiejsze modele GCM nie są w stanie przewidzieć rozwoju cyklonów. W pozostałych miesiącach zaznaczył się natomiast trend ku ociepleniu (do 0. bardziej zwarta powłoka wystąpi w strefach od zwrotników ku biegunom.0396 oC w ciągu roku). W średnich szerokościach geograficznych ocieplenie będzie o 50% większe od przeciętnego. stwierdzono występowanie niewielkich tendencji spadkowych temperatur średnich w miesiącach letnich.5oC na dekadę. Na podstawie obliczeń wykonanych w Katedrze Meteorologii i Klimatologii UW-M w Olsztynie. wywołanych wzrostem zawartości gazów cieplarnianych w atmosferze. rzadsza zaś w okolicach równikowych. Doprowadzi to do zmian w zakresie radiacji słonecznej. symulacji zmian klimatycznych pod wpływem czynników naturalnych i sztucznych. niestety współczesne.0622 oC/rok w maju). W badanym 40 . Zwiększona konwekcja zmieni obraz powłoki chmur. Stąd próby oceny na modelach bardziej szczegółowych abstrahujących od efektu globalnego.0 oC do 2100 r. Jednocześnie dobiegunowo będzie malała liczba dni z opadem. wykonane na bazie rozwiniętego modelu mówią o wzroście temperatury o 0. krajowych.0431 mm/rok). dotyczących czterdziestolecia 1951-1990 i okolic Olsztyna. GCMs . a nawet regionalnych.Global Climat Models). więcej kłębiastych. Analiza problemu nasuwa wiele pytań w tym między innymi takie. czy tendencje globalne zyskują potwierdzenie w obserwacjach lokalnych. Pojawi się z pewnością wiele dalszych zmian w środowisku. według której ocieplenie klimatu ziemskiego w następnym stuleciu będzie postępowało w tempie 0. Prace obliczeniowe wykonane w 1990 roku pozwoliły postawić prognozę.5-3. kilkakrotnie przewyższające efekt generalny. Ważniejszą kwestią niż zmiany globalne. mniej będzie chmur warstwowych. Wraz ze zmianami temperatury nastąpi zmiana wielkości oraz rozkładu czasowego i przestrzennego opadów.leciu zaobserwowano wzrost opadów atmosferycznych w większości miesięcy (maksymalnie do 0. spowodowana wzrostem głębokiej konwekcji powietrza w niskich i średnich szerokościach geograficznych oraz wzrostem płytkiej konwekcji rozgrzanego powietrza w wysokich szerokościach geograficznych. zgeneralizowane modele nie są w stanie poprawnie ich estymować. iż przede wszystkim zwiększy się intensywność opadów.7-1. Oczywiście tego typu prognoza związana z siatką geograficzną jest mniej przydatna praktycznie. są ich przeniesienia do skali lokalnej. Stratyfikacja globalna chmur pogłębi się.0oC do 2030 roku i o 1. Konwekcja jak wiadomo jest przyczyną intensywnych opadów burzowych. Przy tym stwierdzono obniżenie ilości opadów w 97 . Obecne wyniki testów przy pomocy modeli GCM wskazują na to.Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne Wiele ośrodków naukowych na całym świecie opracowuje i doskonali matematyczne modele (tzw. ponieważ opady atmosferyczne silnie modyfikowane są lokalną zmiennością przestrzeni geograficznej.

powodując przy tym w jednych regionach katastrofalne susze w innych żywiołowe powodzie. W sytuacji spełnienia się najbardziej "czarnego" scenariusza możliwe byłoby podniesienie poziomu morza aż o 60 cm do 2100 roku Zniknęłoby wtedy z map wiele wysp i terenów przybrzeżnych. Podstawowe skutki przyrodnicze. są stosunkowo łatwe do przewidzenia.czerwiec) i w lipcu. Ponadto najprawdopodobniej pogłębi się zjawisko intruzji wody słonej do zasobów wód słodkich. ponieważ będą one rozmieszczone przestrzennie bardziej nierównomiernie. które przyniesie za sobą globalne ocieplenie.0432 %/rok). całkiem odmiennie mogą odreagować zmiany zbiorowiska roślinności naturalnej w porównaniu ze sztucznymi (np naturalne trwałe użytki zielone. Ponadto. W tej sytuacji pozostaje jedynie starać się minimalizować skalę zmian i właściwie przysposobić się do życia w nowej sytuacji. które były istotne na poziomie 0. Należy jednak przyjąć założenie. dających znaczny efekt środowiskowy. chociaż jak zwykle w takich przypadkach należy pamiętać o tym. że każdy organizm żywy.05 w okresie zimowym (listopad . Rolnictwo będzie tą dziedziną gospodarki. dotyczy to bowiem zmian w skali rocznej oraz odnosi się do parametrów. większe opady mogłyby przyczynić się też do zmniejszenia zasobów wody pitnej.Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne miesiącach zimowych i wiosennych (spadek w lutym i kwietniu wystąpił w skali od 0. w porównaniu do łanów roślin uprawnych). na skutek termicznej ekspansji wody (rozszerzalność).0859%. To co może się w tym względzie wydarzyć częściowo już dziś można wskazać. Stwierdzono więc jakby zgodność z obserwacjami i prognozami ogólnymi.0364 mm/rok). a nawet dłuższych. 98 . Uzyskane wartości w skali setnych i tysięcznych ułamka należy traktować jako praktycznie istotne. roślinny czy zwierzęcy z uwagi na swą odrębność gatunkową. późnej wiosny (maj . iż nawet w układach uważanych za stabilne obserwuje się również fluktuacje okresowe w przedziałach 20. może zareagować swoiście. z drugiej z powodu kurczenia się lądolodów i topnienia lodowców górskich. Paradoksalnie. lasy. Najbardziej spektakularnym bezpośrednim efektem ocieplenia byłoby zapewne podniesienie się poziomu mórz i oceanów. Z jednej strony.0124 do 0. Istnieje zatem duże prawdopodobieństwo sprawdzenia się prognoz zmian klimatycznych wywołanych nie dającym się skutecznie ograniczyć wzrostem koncentracji gazów cieplarnianych. która skutki zmian klimatu odczuje najmocniej. czy 40.styczeń). Analiza zmian wilgotności względnej wykazała generalnie we wszystkich miesiącach tendencje wzrostowe. natomiast w szczegółach snuje się dziś wiele często sprzecznych przypuszczeń z uwagi na wzajemne. letnich. W czerwcu wartość wilgotności względnej wzrastała corocznie przeciętnie o 0. Istotny spadek tego czynnika zaznaczył się jedynie w lutym (0. Podobne wyniki uzyskano dla Wyżyny Lubelskiej. skomplikowane powiązania pomiędzy procesami.

W naszych warunkach naturalnym czynnikiem regulacji populacji patogenów są ekstremalne warunki zimowania.Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne Polska i inne kraje leżące w części wschodniej Europy znajdują się na etapie reformowania nieefektywnej w przeszłości gospodarki. per saldo. zwłaszcza w północnej części naszego regionu.5oC zaś temperatury stycznia nawet o 5oC). możliwości uprawy tak cennych gatunków jak kukurydza i soja. Najbardziej zasadniczą zmianą jaka może nastąpić będzie wydłużenie okresu wegetacyjnego o 50 . spowoduje to zmiany w składzie gatunkowym lasów. które w ten sposób mogą zniknąć z mapy. wyższa temperatura i zwiększona koncentracja dwutlenku węgla najsilniej będą wpływać na produkcję roślin pastewnych. Optymizm powyższych przewidywań należy jednak nieco ochłodzić rozważaniami nad skutkami ubocznymi. Przestarzałe środki i metody produkcji powodują. może podnieść się do tego stopnia. z innej zaś ujemnie. wysokie temperatury mogą zakłócić przebieg faz rozwojowych roślin klimatu umiarkowanego. Wskutek zmniejszenia dostępności wody ograniczony zostanie przyrost masy drzewnej.70 dni. Sprawdzenie się wyżej nakreślonych scenariuszy zmian klimatycznych zwiększyłoby. że ewapotranspiracja w tych warunkach może zwiększyć się o 30%. W naszym kraju 99 . Eliminowane będą gatunki iglaste na rzecz liściastych. korzystna zmiana to tylko jeden z aspektów zagadnienia. Nie wiadomo czy potrafimy się przed tym obronić. Najbardziej należy się jednak obawiać inwazyjności chorób i szkodników. Spowoduje to zmniejszenie zmagazynowanej wody w glebie. Poza tym hydrolodzy przewidują. Średni poziom wód Bałtyku. a nawalne deszcze i spływy wzmogą erozję. a jednocześnie odpływ wód aż o 50-100%. że uprawy będą atakowane ze zwiększoną intensywnością. O skali problemu mogliśmy się przekonać. która może wzrosnąć nawet trzykrotnie. Jeżeli temperatura będzie nadal wzrastać i osiągnie prognozowany poziom. Ocieplenie tego okresu spowoduje. Na przykład. iż stanowią one czołówkę państw emitujących znaczne ilości gazów cieplarnianych. Zasadniczo linia brzegowa Bałtyku południowego sąsiaduje z obszarami rolniczymi. Jednostkowe wydajności zbóż mogą zwiększyć się natomiast dwukrotnie. 3. Powyższe zmiany klimatu będą oddziaływały na produkcję rolną z jednej strony dodatnio. W każdym kraju tej części Europy z całą pewnością poszerzyłby się asortyment gatunkowy i odmianowy upraw polowych oraz warzywnych. Ta. który nieustannie wzrasta. iż pochłonie znaczną część obszaru państw mających do niego dostęp. Wielkie zagrożenie spowodują spodziewane pożary drzewostanu. stąd skutki klimatyczne mogą być znaczące (szacunki mówią o możliwości podniesienia temperatury średniej o ok. jednocześnie dbając o jakość środowiska i ograniczając zużycie pestycydów. obserwując wielkie pożary w Australii. czy w 1998 roku w Indonezji. Dostatek pasz oraz dłuższy okres wypasu sprzyjać będzie także hodowli zwierząt gospodarczych. Do tego należy dodać negatywne skutki zasolenia ujściowych odcinków rzek oraz przybrzeżnych jezior. na zachodnim wybrzeżu USA. Dłuższy okres wegetacyjny.

Stosunkowo wcześnie dało się zauważyć. Przedstawione powyżej perspektywy zmian klimatu i spodziewane skutki w rolnictwie wskazują na powagę problemu. iż koszty utrzymania emisji gazów cieplarnianych na dzisiejszym poziomie. że każdego roku od października do grudnia notuje się znaczącą redukcję warstwy ozonowej. należy się liczyć z gwałtownym wzrostem kosztów. dopiero od lat sześćdziesiątych zaznacza się zainteresowanie wyższymi warstwami atmosfery. Decydenci wyznaczają cele. Jednocześnie kwota ta jawi się zupełnie inaczej w kontekście stwierdzenia. Obserwacje poczynione w tym zakresie pozwoliły na wyjaśnienie wielu zjawisk związanych ze zmianą ilości niektórych z nich. W dzisiejszych czasach przeważa logika ekonomicznego myślenia. ponad wszelką wątpliwość. zaś ekonomiści rozważają najbardziej efektywne finansowo działania. a w szczególności. . Naukowcy z Instytutu Badań Wody i Atmosfery (NIWA) w Nowej Zelandii podają. dotyczą strefy zamieszkałej przez 700 tys. Problem zaniku warstwy ozonowej Chemia powietrza jest analizowana stosunkowo od niedawna. a w innych kilkadziesiąt procent. które jeszcze dziś stanowią niekiedy enigmatyczne przewidywania. Wielu analityków wskazuje na groźbę napięć społecznych w dużej skali. Same tylko koszty ochrony wybrzeża szacuje się na 7 mld dolarów (1992). byłyby większe niż korzyści gospodarcze z tego wynikające. Jednocześnie problem o znaczeniu globalnym można rozwiązać tylko wspólnym wysiłkiem wszystkich krajów. badacze szacują na 25 mln km kw. w życiu społecznym.3% GDP (produktu krajowego brutto). Ten ostatni aspekt jest bardzo ważny bo oznacza dalsze pogłębienie różnic pomiędzy krajami bogatymi a rozwijającymi się. Jednocząc się i reformując swoje gospodarki. wykazuje tendencje do zaniku w niektórych obszarach górnej stratosfery.co wykazały dane satelitarne z NASA. iż bardzo dynamiczny i ważny gaz atmosferyczny jakim jest ozon. że koszt likwidacji negatywnych skutków zmian klimatycznych. poszczególne kraje muszą brać także i uwarunkowania klimatyczne. unowocześniając rolnictwo. Ograniczenie globalnego ocieplenia charakteryzuje się stale wzrastającymi kosztami granicznymi podejmowanych przedsięwzięć. Nie poruszano przy tym implikacji w pozostałych dziedzinach gospodarki. gdyby takiej ochrony zaniechać. Jak jednak dojść do porozumienia w tej kwestii gdy w jednych państwach zagrożenie zmianami klimatu dotyczy sfery gospodarczej wytwarzającej 1 . Dziura ozonowa jest 100 . Chcąc wyeliminować czynniki wywołujące efekt cieplarniany w skali powyżej 20%. mieszkańców.Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne zagrożenia z tego tytułu oraz wynikłe z wpływów na inne dziedziny gospodarki. wyniósłby 70 mld USD. Ograniczając emisję gazów cieplarnianych. gdy tymczasem jutro mogą stać się autentycznymi wyzwaniami. Wiadomo. Ubytek ozonu w płaszczu stratosfery nad mroźnym kontynentem. Przy tym redukcja o 10 – 20% jest stosunkowo tania. należy dokonać dużych nakładów finansowych. politycznym i innych.

pozytywnym jest to że. czterochlorek węgla i tlenki azotu. iż czynnik lokalizacji nie stanowi przeszkody do migracji jakichkolwiek substancji w atmosferze ziemskiej. związki boru. która wskazuje na czynniki antropogeniczne. Wśród wielu hipotez dotyczących przyczyn tego zjawiska. nadały zagadnieniu szczególny rozgłos. W tym zakresie najskuteczniej zadziałały kraje wysoko uprzemysłowione. W zależności od skali zjawiska początkowo efekty tego są mało widoczne. lecz jednocześnie na obszarach tych nie występują przemysłowe źródła zanieczyszczeń powietrza. Zanik ozonu oznacza bowiem zwiększoną penetrację szkodliwego. Warstwa ozonu jest obecnie najcieńsza od czasu rozpoczęcia obserwacji i pomiarów. iż najpoważniejszym czynnikiem pochłaniającym dostający się do atmosfery naturalny i sztuczny dwutlenek węgla są olbrzymie zasoby organizmów morskich.Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne większa niż cały kontynent europejski. Najwyraźniejszy zanik ozonu zaobserwowano w stratosferze rozciągającej się nad Antarktydą. Zagadnienie to nie stwarza poważniejszych problemów natury politycznej. iż substancje chemiczne szczególnie efektywnie działają w warunkach skrajnie niskiej temperatury Ozon w atmosferze można traktować jako gaz cieplarniany. że do powstawania „dziur ozonowych” przyczyniają się chlorowcopochodne węglowodorów (freony). ultrafioletowego (poniżej 0. jako najbardziej przekonywująca wydaje się być ta. Dalsze jednak pogłębienie spadku ilości ozonu może powodować uszkodzenia skóry. Każde z tych zjawisk stanowi poważne zagrożenie dla życia na planecie. biologiczne skutki zmniejszania się zawartości ozonu w atmosferze nie mają jeszcze potwierdzenia statystycznego. Istnieją dowody statystyczne i laboratoryjne potwierdzające słuszność takich przypuszczeń. W przypadku problemu dziury ozonowej działania zaradcze podjęte przez czynniki decyzyjne wielu krajów pojawiły się bardzo wcześnie i w dość szerokiej skali. iż ostatni z wymienionych skutków może wywołać implikacje klimatyczne. tj. wzroku.3 mikrona) pasma promieniowania słonecznego do powierzchni Ziemi. Należy podkreślić dużą rolę środków masowego przekazu. W obliczu powyższego. od ponad 36 lat. mikroorganizmów i planktonu morskiego. halony. Warunki solarne terenów podbiegunowych wprawdzie nie sprzyjają intensywnemu procesowi powstawania tego gazu. które we właściwy sobie sposób. Dziś powszechnie wiadomo. Odkrycie przyczyn zachwiania równowagi dynamicznej powstawania i rozkładu ozonu pozwoliło na wyjaśnienie. Wiadomo bowiem. Przykładowo ustawodawstwo Republiki Federalnej Niemiec jest bardzo rygorystyczne w zakresie ograniczania emisji gazów 101 . W tym jednak przypadku wahania zawartości gazu są niepokojące z powodu czysto biologicznego. Należy jednak zwrócić uwagę. uszkodzenia niektórych roślin uprawnych. Od 5 lat bije wszelkie dotychczasowe rekordy. Biorąc jednak pod uwagę zasady cyrkulacji powietrza można się spodziewać. zwiększenie liczby mutacji. jego znacząca obecność w środkowej stratosferze przyczynia się wyraźnie do wzrostu jej temperatury.

El Niño ma charakter quasi cykliczny. wód głębinowych. Brak odpływu oceanicznych wód powierzchniowych wstrzymuje proces upwellingu. Klimatolodzy tłumaczą fenomen tego typu wewnętrznymi procesami zachodzącymi pomiędzy atmosferą a powierzchnią oceanów. gdyż mniejsze połowy oznaczały po prostu biedę. że w przypadku El Niño. dla kontrastu La Niñia – dziewczynka). Gdy w Ameryce Środkowej występuje El Niño to jednocześnie po drugiej stronie Pacyfiku w Australii.Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne powodujących destrukcję ozonu i tradycyjnie w Niemczech. Ciepłe wody stają się przyczyną nadmiernych opadów. W niektórych latach. pojawiają się dokuczliwe susze. iż wody przybrzeżne stają się zdecydowanie cieplejsze. Ciepłe wody Pacyfiku zaczynają się cofać ku wybrzeżom Ameryki Środkowej.nie wyklucza się też reperkusji pogodowych odczuwanych również i w Europie. flora i fauna wybrzeży obumiera bądź zmienia miejsce zasiedlenia. powodując często powodzie. na zasadzie sprzężeń zwrotnych. Z czasem meteorolodzy zaczęli badać zjawisko i okazało się. Zjawisko El Niño W ostatnich latach wzrosło zainteresowanie zjawiskiem. wielokroć nieprzewidywalna. Stąd na wybrzeżach regionu zlokalizowane są enklawy miejsc o najniższych opadach na świecie.w domyśle Jezus). rybacy peruwiańscy stwierdzali. Zatem zjawisko to oznacza dość poważne zachwianie światowego systemu pogodowego z poważnymi reperkusjami gospodarczymi. osłabia się aktywność tropikalnych huraganów w środkowej strefie Atlantyku . zwykle w czasie poprzedzającym Boże Narodzenie. wywołujących niekiedy groźne powodzie. a na domiar złego pogoda stawała się mniej sprzyjająca. stosowane z dużą konsekwencją. Nad kontynent przesuwają się już tylko suche masy. ciepłe wody wybrzeży sprzyjają konwekcji i tworzeniu rozbudowanych chmur kłębiastych. Stwierdza się jednocześnie. 102 . Indonezji. zwany prądem Humbolta lub lokalnie. Filipinach. wręcz groźna. Zaczynał się trudny czas. a jednocześnie bogatych w składniki odżywcze. które przesuwając się nad ląd powodują anomalie w postaci bardzo intensywnych opadów. które początkowo znane było jako lokalna anomalia pogodowa. chłodny prąd morski (prąd peruwiański. a następnie stało się głośne na całym świecie. etc. Odwrotna sytuacja występuje w czasie El Niño. Pozbawione niezbędnych składników. tworzą się chmury warstwowe i pojawiają opady. Występujący w zachodnich rejonach środkowej Ameryki. iż dzieje się tak z powodu słabnięcia zachodnich prądów morskich w rejonie międzyzwrotnikowym. powoduje. Z uwagi na skojarzenie z porą roku. Pojawia się co 3 do 8 lat. czyli dopływu na powierzchnię chłodnych. a łowiska wyraźnie ubożeją. iż wilgotne powietrze atmosferyczne napływające zwykle znad Pacyfiku traci parę. nadano tej anomalii nazwę El Niño (dzieciątko .

bardzo często poza miejscem gdzie trafiał do atmosfery. Pierwsze działania podjęto jeszcze w latach siedemdziesiątych w obliczu problemu jaki wówczas stanowiła „niską” emisja dwutlenku siarki do atmosfery. nie wszyscy też w równym stopniu są w stanie podjąć efektywne działania przeciwstawiające się negatywnym skutkom zmian klimatu. Pierwsza konferencja na ten temat. iż wprawdzie najwyższa emisja gazów wynika z przemysłowej działalności państw Północy. powodowane czynnikami naturalnymi czy też sztucznymi. iż żadne z działań na rzecz ochrony klimatu nie będzie efektywne bez zaangażowania całej społeczności świata. W tym momencie ujawniły się też trudności jakie napotyka próba uzgodnień wspólnej strategii przeciwdziałania. że wielu z sygnatariuszy protokołu nie ma możliwości. pozostając w nieustannym ruchu przepływa nad różnymi kontynentami przenosząc z miejsca na miejsce cechy nabyte. Okazało się bowiem wkrótce. Gaz ten powodował efekt kwaśnych deszczów zagrażających naturalnemu środowisku. Powietrze. nie przyniosła konkretnych uzgodnień. że ofiarą rozwoju przemysłu na Zachodzie stały się głównie lasy Europy Wschodniej i Centralnej. Poza tym wskazuje się na fakt. Problem w tym. Tak więc potrzebna jest współpraca międzynarodowa. Z kolei czynniki polityczne państw wysoko uprzemysłowionych są przekonane. że najwcześniej zainteresowali się sprawą politycy krajów najbardziej rozwiniętych. a czasem nawet woli politycznej. a bogatymi Północy. Przewaga zachodniej cyrkulacji powietrza w Europie sprawiała. czy jej objętością. którą można zainicjować jedynie na forum politycznym. iż nie wszyscy w równym stopniu wpływają na proces ewolucji klimatu. to jednak pod względem wskaźników przeliczeniowych 103 . aby zastosować się do wspólnie podjętych postanowień. Konferencja w Kanadzie w roku 1987 stała się w tym momencie pewnym wzorem wyznaczającym strategię przyszłych negocjacji międzypaństwowych. Uwieńczeniem pierwszej fazy starań o ograniczenie emisji destruktorów warstwy ozonu stratosferycznego było podpisanie protokołu uzgodnień w Montrealu. ale tylko negocjacji. Argumentem pierwszych. Siła opiniotwórcza środowisk naukowych sprawiła. w zakresie konieczności podjęcia kroków w celu przeciwstawienia się temu szkodliwemu zjawisku. Problem ten zrazu widziany był jako bardzo poważny. był problem braku środków finansowych oraz przekonanie. Wyraźnie zarysował się bowiem podział pomiędzy biednymi państwami Południa. W latach osiemdziesiątych dostrzeżono zagrożenie wynikające z powodu stopniowego zaniku warstwy ozonowej. pomimo dobrej woli wszystkich jej uczestników. która odbyła się w 1972 roku. wymagający niemal natychmiastowego współdziałania wszystkich państw świata. że to głównie bogaci najbardziej zanieczyszczają atmosferę planety. Z tej też przyczyny wszystko co dzieje się w atmosferze pozostaje sprawą wspólną całej ludzkości. żadna z części świata nie dysponuje wyodrębnionym obszarem. usprawiedliwiających ich małe zaangażowanie w tym kierunku.Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne Polityczne implikacje zmian klimatu Ziemi Atmosfera otaczająca naszą planetę stanowi absolutną całość.

Relatywny stosunek zużycia energii do wartości jednostki produktu narodowego brutto w niektórych państwach świata – USA = 1.4 0. Wydawało się. W zakresie ochrony klimatu zgodzono się jedynie co do 104 . iż najlepszym sposobem na wyjście z impasu będzie przeniesienie dyskusji na najwyższy szczebel polityczny. głowy państw). Spór obydwu stron na argumenty rozgorzał na nowo. Na konferencji negocjowano szereg dokumentów dotyczących rozwiązania problemów ekologicznych świata. Już rok później w Kanadzie. tak ze względu na liczbę jak i rangę jej uczestników (szefowie rządów. Oto bowiem zarówno na jednostkę produktu krajowego brutto. na której podjęto pierwsze kroki przygotowawcze mające doprowadzić do globalnych rozstrzygnięć w tej dziedzinie. Następnie próbowano działań również na forum ONZ.1 Rys. tym razem w Toronto. tyczących zrównoważonego rozwoju i zachowania naturalnych zasobów planety.1 2. jak i per capita. jednak pomimo deklaracji woli nie udało się osiągnąć konkretnych porozumień. Tak też się stało. kiedy trzeba było podjąć problematykę ograniczenia emisji dwutlenku węgla grożącej globalnym ociepleniem.Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne są to kraje o najniższej emisyjności. zwołano konferencję. 37. orędownicy idei ochrony klimatu. Nazwano ją Szczytem Ekologicznym Ziemi lub krótko Szczytem Ziemi (Earth Summit). 7 6 5 4 3 2 1 0 0. Oprócz Karty Ziemi i Agendy 21. emisja przemysłowa w tych krajach jest kilkakrotnie niższa.3 6.6 1 1 1.5 4. negocjowano też Ramową Konwencję Klimatyczną. doprowadzili do zorganizowania najpoważniejszej konferencji.6 4. która odbyła się w czerwcu 1992 w Rio de Janeiro.

Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne

ustabilizowania, nie zaś ograniczenia, poziomu emisji CO2 do roku 2000, uruchomienia mechanizmów śledzenia poziomu tego gazu w troposferze, transformacji gospodarek na mniej energochłonne, zwiększenia pochłaniania dwutlenku węgla przez tzw. „zbiorniki” – glebę, wody, lasy i użytki zielone. Dokumenty te zostały ostatecznie podpisane przez przedstawicieli 153 państw, co jednak i tym razem nie oznaczało natychmiastowego wdrożenia zawartych tam postanowień. W kontekście tej sprawy zarysowały się także różnice poglądów pomiędzy Europą, zwłaszcza UE, a Stanami Zjednoczonymi. Europa zarzuca Ameryce, iż jest największym konsumentem energii i konsumentem gazów cieplarnianych (GHC – Greenhouse Gases). Argumenty przedstawicieli naszego kontynentu wywodzą się z silnych opcji proekologicznych, które jednak w dużej mierze zabarwione są ideologicznie, inaczej mówiąc są oni przeciw, nie wskazując jednak innych, alternatywnych rozwiązań. Z kolei, w USA normy ograniczenia zanieczyszczeń powietrza są wyższe niż w Europie, zaś najbardziej zagrożone ekologicznie obszary znajdują się pod szczególną ochroną. Jako naukowe ciało doradcze rządów-stron Konwencji w Sprawie Zmiany Klimatu z Rio de Janeiro wiodącą rolę odgrywa utworzony w 1988 roku Międzynarodowy Panel ds. Zmian Klimatu (International Panel for Climatic Changes - IPCC). Od 1990 roku opublikował on trzy raporty, w których winą za ogrzewanie klimatu obciążono naszą cywilizację. Oświadczono przy tym, że jest to zgodna opinia środowiska naukowego. Stwierdzenie takie jest jednak przesadne, gdyż oceny i wnioski IPCC, a także sama metoda pracy tego ciała, spotkały się z krytyką. Po Szczycie Ziemi odbyło się kilka kolejnych konferencji klimatycznych. Ostatnia z nich miła miejsce w Japonii i była w dużej mierze wspierana autorytetem vice prezydenta USA Al Gore’a. Miejscem spotkania było Kyoto3. Konferencja zakończyła się w grudniu 1997 roku
3 GŁÓWNE POSTANOWIENIA PROTOKOŁU Z KYOTO: Redukcja: Trzydzieści osiem uprzemysłowionych państw jest zgodnych w zakresie redukcji emisji gazów cieplarnianych do poziomu z roku 1990, w przedziale lat 2008-2012. Unia Europejska deklaruje przy tym redukcję o 8%, Stany Zjednoczone o 8% i Japonia o 6%. Niektóre z pozostałych krajów zadeklarowały mniejszą skale obniżki emisji, inne natomiast nie są gotowe do podjęcia stosownych działań w chwili obecnej. Jako grupa, państwa te obniżą aktualną emisję średnio o ponad 5%. Gazy podlegające redukcji: Do grupy gazów, których emisja będzie ograniczana zaliczono dwutlenek węgla, metan, podtlenek azotu oraz trzy halowęglany używane jako substytuty chloro-fluorowęglanów, niszczących warstwę ozonową. Redukcja na drodze wymiany: Kraje, które nie osiągną założonych celów redukcyjnych mogą wchodzić w układy z osiągającymi „nadwyżki” w zakresie obniżania emisji na zasadzie wykupu „kwot pozwoleń”. Dzięki temu proces realizacji postanowień protokołu może zyskać ekonomiczny impuls motywacyjny. Wprowadzanie w życie postanowień: Kolejno następujące po sobie przyszłe spotkania państw sygnatariuszy ustalą sposoby „właściwego i efektywnego” postępowania w zakresie nacisku na tych którzy nie będą wywiązywać się z podjętych zobowiązań. Trzeci świat: Kraje rozwijające się, włączając w to głównych emitentów gazów cieplarnianych takich jak Chiny i Indie, będą zachęcane do podejmowania własnych dobrowolnych zobowiązań redukcyjnych. Przyszłość procesu: Porozumienia zawarte na konferencji w Kyoto wchodzą w życie z chwilą zatwierdzenia przez parlamenty 55 krajów, reprezentujących minimum 55% emisji dwutlenku węgla do atmosfery. Protokół staje się obowiązującym prawem w danym państwie gdy zaaprobuje go parlament. S Protokół podpisany w Kyoto jest pierwszym krokiem ku rozwiązaniu istotnego problemu ludzkości, od którego nie ma możliwości odstąpienia. Porozumienie musi służyć jako punkt zwrotny w rozwiązywaniu zagadnienia

105

Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne

po dziesięciu dniach burzliwych obrad. Uczestniczyli w niej przedstawiciele rządów wszystkich krajów świata. Celem jej było podjęcie wiążących decyzji dotyczących ograniczenia antropogenicznych emisji 6 gazów cieplarnianych (m.in. dwutlenku węgla, metanu i podtlenku azotu) do atmosfery. Po konferencji tej oczekiwano konkretnych ustaleń, które jednak osiągnięto jedynie połowicznie, bo wbrew naciskom, państwa rozwijające się nadal nie wrażały zgody na redukcje. Ich potencjał ekonomiczny dopiero się wykształca, więc w większości nie są zainteresowane ograniczaniem go przez rozwiązania narzucone z zewnątrz. Przedstawiciele USA, państwa stojącego na czele światowej listy emiterów CO2 (25% w 1990 roku), utrzymywali pryncypialne stanowisko zgody na proponowane warunki tylko w przypadku, gdy uczynią to również wszystkie państwa sygnatariusze Ramowej Konwencji Klimatycznej, w tym Chiny i Indie, których emisje będą w najbliższym czasie szybko rosły. W trakcie obrad pojawiło się rozwiązanie dotyczące Japonii, USA, Kanady i Rosji. W wyniku zawartej umowy te trzy pierwsze państwa mogłyby "kupować" nie wykorzystane limity emisji gazów cieplarnianych od Rosji, która z powodu załamania gospodarki w wyniku upadku komunizmu, wyrzuca obecnie do atmosfery o 30% mniej CO2 niż w 1990 roku. Umowa ta, rozszerzona potem na wszystkie państwa uprzemysłowione, sprawiła, że ogólny wynik spotkania w Kyoto przyniósł wymierne rezultaty. Klauzulę tę obwarowano zastrzeżeniem, że taka wymiana może być przeprowadzona tylko między państwami rozwiniętymi i można ją zastosować tylko wtedy, gdy wiąże się to z finansowaniem przedsięwzięć prowadzących do obniżenia emisji CO2 w państwie, które "sprzedaje" swoje limity. Delegacja Polski, na czele z ministrem Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa, zgodziła się w Kyoto na 6-procentową redukcję zaleconą dla naszej grupy państw. Polska gospodarka i regulacje prawne w kontekście ochrony klimatu Według raportu Państwowej Inspekcji Ochrony Środowiska "Stan środowiska w Polsce", lata 90. przyniosły znaczne ograniczenie emisji zanieczyszczeń wielu szkodliwych substancji, a gospodarka rozwija się przy bardziej efektywnym wykorzystywaniu energii i surowców. Jest to wynikiem egzekucji prawa dotyczącego środowiska oraz stworzenia mechanizmów finansowania jego ochrony (zwłaszcza inwestycji tzw. "końca rury" - do takich należą między innymi: budowa oczyszczalni
ochrony środowiska, ale wymagany jest jeszcze większy wysiłek w celu odwrócenia niekorzystnych zaszłości w zakresie zmian klimatu. Kraje rozwinięte winny jak najszybciej wykonać postanowienia protokółu tak aby można było określić kwoty obrotu pozwoleniami emisji. Grupy reprezentujące stronnictwa związane z ochroną środowiska na całym świecie muszą wskazywać, iż porozumienie z Kyoto zawiera sygnały ostrzegające grupy przemysłu i biznesu, iż muszą one zainicjować działania uwalniające ich od uzależnienia od węgla i ropy naftowej.

S S

106

Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne

ścieków czy filtrów na kominie) wraz z równoczesnym wprowadzaniem mechanizmów rynkowych do gospodarki. Mimo tego pozytywnego obrazu, poprawa stanu środowiska następuje bardzo powoli i istnieje jeszcze wiele zaległości w eliminacji groźnych źródeł zanieczyszczeń. Jednocześnie rozwojowi gospodarczemu towarzyszą nowe zagrożenia płynące z masowej motoryzacji, intensyfikacji rolnictwa czy szybko wzrastającej produkcji towarów jednorazowego użytku i opakowań, powodujących wzrost problemów z odpadami komunalnymi.

Rys.38. Redukcja emisji dwutlenku węgla oraz zmiany w zużyciu substancji zubożających warstwę ozonową w Polsce w latach 1988 – 1994. W rezultacie tych zjawisk tempo ograniczania emisji zanieczyszczeń słabnie, a w niektórych przypadkach następuje wzrost emisji, jak choćby w tlenkach azotu ze źródeł transportowych. Przyjęta przez Polskę 6 procentowa redukcja emisji gazów cieplarnianych do 2010 r. może kosztować ponad 12 mld Euro. Do 2005 r. nie należy więc spodziewać się istotnego - ujemnego - wpływu proponowanej redukcji emisji gazów cieplarnianych na rozwój gospodarczy kraju, jednakże w perspektywie 2010 r. prawdopodobieństwo takiego oddziaływania jest duże. Należy się jednak liczyć z tym, że emisja dwutlenku węgla może rosnąć, chociaż utrzymanie 8 proc. redukcji

107

39. nie wydaje się być zagrożone. „joint Implementation”. jakby redukcja emisji nastąpiła w jego kraju. nie ulegnie zasadniczym zmianom. W Kyoto zobowiązaliśmy się do redukcji emisji dwutlenku węgla. poprawy efektywności produkcji i zużycia surowców energetycznych. Aby to osiągnąć trzeba będzie uruchomić w kraju mechanizm tzw. Korzyść dla niego polega na 108 . i jest prawie 3-krotnie niższa w odniesieniu do przeciętnego. Kraj-dawca zapisuje ten zysk tak. Rys. Polega on na tym. Wielkość wydatków na ochronę atmosfery w Polsce w latach 1989-1995 oraz ich udział we wszystkich wydatkach na ochronę środowiska. obydwa państwa podzielą się powstałym przy tym zyskiem ekologicznym. w całkowitym zaopatrzeniu naszej gospodarki w energię i do 2010 r. Proces ratyfikacji międzynarodowych konwencji jest w Polsce bardzo powolny. Będzie to zapewne priorytetowe i najtrudniejsze zadanie ze względu na konsekwencje społeczne i ekonomiczne. Obecna wartość PKB Polski jest porównywalna ze wskaźnikami krajów UE z lat 60. że Polska może zaoferować któremuś z krajów gospodarczo rozwiniętych wspólne finansowanie konkretnego projektu dotyczącego redukcji emisji gazów szklarniowych. podobnego do poziomu w krajach UE. Po wykonaniu tego projektu. aktualnego dochodu w krajach Unii. Podstawową przyczyną wzrostu emisji będzie konieczność osiągnięcia wysokości dochodu narodowego.Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne poniżej roku bazowego (1988). Udział węgla stanowi obecnie 97 proc.

jednocześnie samo w coraz większym stopniu wpływa na system klimatyczny planety. Zrównoważony rozwój. Konieczność uwzględnienia wszystkich źródeł emisji dla danej dziedziny. Ekonomiczne spojrzenie na problem emisji gazów cieplarnianych z perspektywy gospodarki rolnej. utechnicznione rolnictwo dość istotnie zmienia naturalne środowisko. Przykładowo całe obciążenie z tytułu produkcji energii elektrycznej przypisuje się tej gałęzi przemysłu. że gospodarki rolne w krajach o niższym stopniu rozwoju emitują z pewnością relatywnie więcej. jest niezbędna w przypadku projektowania instrumentów ekonomicznych. ZSRR i Europy Centralnej. Po roku 2000 wiele krajów Europy Zachodniej zmuszonych będzie do "kupowania" emisji dwutlenku węgla za granicą.to podstawowy priorytet nowej ekologii na przyszłe lata XXI wieku. w krajach b. 109 . że aby wypełnić zobowiązania z Kyoto. czyste powietrze. że ten dział gospodarki partycypuje w zanieczyszczaniu atmosfery w skali mniej niż 2% ogólnej emisji ze źródeł gospodarczych.funkcjonują z udziałem tej energii. a szczególnie nowym zobowiązaniom Ramowej Konwencji o Zmianie Klimatu. 40). aby przejąć znaczącą część tej kwoty w formie dotacji. że ocena emisji netto CO2 jest często niewłaściwa. Oznacza to.czyste środowisko. jakie daje środowisko. Mechanizm tego działania jest taki sam jak i pozostałych czynników antroipogenicznych. Nie jest łatwo ustalić ogólną ilość GHC przenikających do atmosfery w związku z produkcją rolniczą. Jednocześnie podkreśla się. Szacuje się. konieczne będą zakupy na poziomie 1020 mln ton dwutlenku węgla rocznie. W wyniku realizacji NEP (Nowej Polityki Ekologicznej) chcemy osiągnąć cztery podstawowe cele: zachowanie różnorodności biologicznej. na drugiej . Bez zmiany polityki środowiskowej nie jesteśmy w stanie sprostać wymaganiom międzynarodowym. w którym żyjemy . Najlepsze oceny tego problemu dotyczą rolnictwa USA. Współczesne. destrukcyjnych – uwalnianie do atmosfery gazów cieplarnianych. że kwoty przeznaczone corocznie na ten cel wynosić będą co najmniej 500-1000 mln US$. Główne źródła ich emisji ze sfery gospodarki rolnej ilustruje niżej zamieszczony rysunek (rys.Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne tym. lepszą jakość wody i zdrowe społeczeństwo. że zmniejszenie tej samej ilości emisji u siebie byłoby kilkakrotnie droższe. mających na celu uregulowanie poziomu uwalniania gazów cieplarnianych. Wyniki tych oznaczeń wskazują. Na jednej szali stawia się wzrost dochodu narodowego. Będąc gałęzią gospodarki najbardziej uzależnioną od czynników pogodowych. czyli zharmonizowanie potrzeb oraz aspiracji społeczeństwa i państwa z możliwościami. tymczasem inne dziedziny gospodarki – w tym rolnictwo . Polska ma dużą szansę. gdyż nie uwzględnia kontrybucji przemysłu środków produkcji na rzecz rolnictwa. Wymagać to będzie większej integracji polityki gospodarczej i regionalnej państwa z ochroną środowiska. Jego treść wskazuje.

czy wreszcie zastępowania paliw kopalnianych. paliwem pochodzącym z biomasy drzewnej. zaś gospodarka towarowa na gruntach ornych oraz trwałe zadarnienie aż o 75 do 80%. że mechanizmy powodujące jej redukcję wynikają ze zwiększenia zasobów biomasy akumulującej CO2. których wytwarzanie uwalnia bardzo duże ilości gazów cieplarnianych. przemienna powoduje zmniejszenie możliwości akumulacji CO2 o 70%. Szeroki kontekst wpływu rolnictwa na uwalnianie dwutlenku węgla do atmosfery W ramach gospodarki na gruntach ornych. 110 . to gospodarka rolnicza. cementu.Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne Na poziom emisji gazów przez rolnictwo wpływa przede wszystkim sposób zagospodarowania obszarów. Rys. Oceniając kompleksowo znaczenie zalesienia w zakresie kształtowania emisji gazów cieplarnianych należy stwierdzić. np. zachowania części dwutlenku węgla w postaci wyrobów drzewnych. Jeżeli za punkt odniesienia weźmiemy powierzchnie leśne. bardzo ważnym czynnikiem jest sposób uprawy roli. zmniejszenia emisji dzięki zastępowaniu drzewem produktów. 40. Przede wszystkim ograniczenie liczby zabiegów mechanicznych stanowi czynnik znacznego zmniejszenia uwalniania węgla z resztek organicznych.

111 . Następny problemem wiąże się z właściwą oceną elastyczności produkcji rolnej w zakresie możliwości szybkiej adaptacji do nowych warunków. Wreszcie brak też jest pełnych danych ekonomicznych. zwłaszcza azotowych. Rolnictwo emituje do atmosfery także metan w postaci wydzielin zwierzęcych. Ocena globalnych efektów zmian klimatycznych w sferze ekonomii rolnej jest bardzo trudna.to głównie pestycydy. Jednocześnie na ostateczny bilans emisji może wpływać fakt. Pierwsze niewiadome wynikają już z samego faktu. Poza tym wspomniana równowaga zależeć będzie w największym stopniu od tego na ile rynki gospodarcze. Zjawisko to dotyczy głównie przeżuwaczy. Zwiększenie areału ziem rolniczych w tych rejonach wiązać się będzie z pogorszeniem warunków produkcji na obszarach położonych na południe. Tak więc rolnictwo jest dziedziną. będących źródłem dodatkowego uwalniania do atmosfery N2O. która ma także swój udział w oddziaływaniu cywilizacyjnym na atmosferę ziemską. na których można by oprzeć proces analizy przyszłych zjawisk. Generalne. przyszłe zmiany klimatyczne spodziewane są w strefie wysokich szerokości geograficznych.te zaś . gdy ich odchody rozkładają się w warunkach beztlenowych. przyrost brutto powierzchni rolniczej wyniesie około 7 mln hektarów. że zachowanie potencjału żywieniowego planety wynikać będzie z beneficjów jakie uzyskają dzięki temu bogate kraje północy oraz strat poniesionych przez rolnictwo obszarów tropikalnych i subtropikalnych. będące środkami produkowanymi przez przemysł z dużym udziałem energii i materiałów zawierających niekiedy uwalniające się później gazy cieplarniane. że pominięcie poplonów zwiększa wymogi roślin w stosunku do zabiegów ochronnych przeciwko chwastom i patogenom roślinnym . to jednak ostateczna skala tych zjawisk jest dziś nieznana.Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne Sprzeczności pojawiają się w ocenie roli poplonów w tym względzie. iż wprawdzie oczekujemy ewolucji klimatu i zmian gospodarczych w określonym kierunku. Brak możliwości zastosowania efektywnej irygacji (np na terytorium borykającej się z trudnościami ekonomicznymi Rosji) spowoduje. Największe. pozwalają mieć nadzieję. w samej tylko Kanadzie. wyniki dotychczasowego naukowego rozeznania sytuacji. że poplony wymagają dodatkowych zabiegów uprawowych i przez to przyczyniają się do mineralizacji próchnicy i uwalniania gazów. Również zwierzęta nieprzeżuwające przyczyniają się do powstawania metanu. które rozkładając celulozę uwalniają do atmosfery gazowy metan. Problem jednak w tym. W strefie tej. że spodziewane zmiany klimatyczne nie zmniejszą w skali światowej wielkości strumienia dostarczanych przez rolnictwo surowców żywnościowych. że przyrost netto będzie mniejszy. z tego względu najbardziej miarodajne dane do analiz pochodzą z obszarów położonych powyżej 55o szerokości geograficznej północnej. Duże znaczenie ma także poziom stosowania nawozów. będą elastyczni w zakresie dostosowywania się do czekających przekształceń klimatu i całej rolniczej przestrzeni produkcyjnej. Stwierdza się. a także sami producenci.

stawałaby się nieopłacalna. lecz ich stosowanie nie jest łatwe i wymaga dokładnego rozeznania sytuacji. produkcji związanej z rozkładem materii organicznej itp. energochłonna i emitująca większą ilość gazów zagrażających stabilności atmosfery. Idąc dalej tropem takich rozważań można by tworzyć kolejne standardy. Według ekonomistów w dziedzinie ochrony klimatu. którzy wcześniej najwięcej zaszkodzili środowisku. której towarzyszy emisja CO2. Lepszym rozwiązaniem w rolnictwie byłoby nałożenie standardów technologicznych. Światowa ekonomia posiłkuje się przy takich okazjach różnymi metodami. N System standardów technologicznych.Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne Gospodarka światowa. w tym również gospodarstwa rolne. wielkości dawek nawozów organicznych. Dalej można byłoby określić maksymalną liczbę operacji w ramach wydzielonych zadań technologicznych. Normą objęte winny być więc warunki przechowywania. niezbędny krok w dziedzinie ochrony klimatu. W określonych rejonach dobry efekt dałoby wprowadzenie 112 . przechowywania i aplikowania nawozów organicznych. Gdyby przy tym takie pozwolenia miały być rozprowadzane na farmach przy zastosowaniu kryterium uprzedniej emisji. między innymi dotyczące produkcji. itp. w tym zakazy stosowania poszczególnych gazów takich jak na przykład chlorowcopochodne węglowodorów (CFCs). N System subsydiów wspierających technologie wolne od negatywnych wpływów na atmosferę. czy też poziomy dawek nawozów mineralnych. czas od momentu zastosowania do przyorania. W wielu wypadkach większa produkcja. terminy ich stosowania. Wprawdzie działania te stanowią pierwszy. skutecznie można działać. należałoby wprowadzić normy emisyjne na ciągniki rolnicze. nabywałyby pakiety pozwoleń i stosownie do swych możliwości ekonomicznych kształtowały poziom produkcji. Firmy. Emisja kontrolowana przez płatne pozwolenia jest szczególnie trudnym do zastosowania instrumentem ekonomicznym. iż korzyści z systemu odnieśliby ci. W przypadku rolnictwa wymagałoby to bardzo dokładnego rozpoznania źródeł i skali zanieczyszczeń atmosfery dotyczących każdego gospodarstwa. musi zmierzać ku ograniczeniu oddziaływań bezpośrednich na właściwości klimatu Ziemi. kombajny i inne maszyny samobieżne. Systemy powyższe mogą być efektywne. np. W państwach demokratycznych wszelkie regulacje ekonomiczne muszą mieć postać jasnych instrumentów ekonomicznych. Problemu nie da się rozwiązać jedynie poprzez opisane wyżej działania w sferze politycznej. w tym jej ważna część jaką jest rolnictwo. to jednak język politycznych porozumień musi z czasem zostać zmieniony na język konkretów. stosując następujące narzędzia: N System pozwoleń emisyjnych w zakresie gazów cieplarnianych. N System podatków węglowych dotyczący nie tylko paliw kopalnianych lecz również wszelkiej aktywności gospodarczej. to mogłoby się zdarzyć. Wzorując się na rozwiązaniach z transportu samochodowego.

Doświadczenia we wprowadzaniu podatków od nawozów posiada gospodarka szwedzka. Uprawę płużną zastąpiłby system trwałego zadarnienia lub nawet zalesienie. natomiast efekty wynikające ze stosowania podatków są dotąd nieznane. są bardzo trudne do wprowadzenia ze względów politycznych. Strategia cofnięcia subsydiów do wskazanych wyżej kierunków produkcji mogłaby być zastąpiona dotowaniem produkcji specjalnej. najlepszym rozwiązaniem byłoby całkowite zniesienie subsydiów dla rolnictwa z tytułu stosowania środków przyczyniających się do emisji gazów cieplarnianych. Duże znaczenie miałoby także prowadzenie akcji uświadamiającej wśród farmerów. czarny ugór. Zniesienie wielu subsydiów w ogóle. bo to grozi utratą głosów sporej części elektoratu. Każde dodatkowe zaostrzenie reguł fiskalnych przyjmowane jest przez ludzi bardzo niechętnie. 113 . iż dużo łatwiej wprowadzić jest ograniczenia czy kontrole nad tymi elementami procesu.5 mln dolarów. jak i efektywności działania służb doradczych. na drodze dodatkowych obciążeń ekonomicznych gospodarki. Cofnięcie dopłat do wszelkich działań na rzecz poprawy żyzności gleby zmieniłoby sposoby użytkowania dużych obszarów pól.Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne całkowitych zakazów ugorowania (tzw. jednak skutek propagandowych oddziaływań byłby różny w różnych krajach ze względu na poziomy świadomości samych rolników. które nie są bezpośrednio związane z kosztami. Kraje zachodnie. Cofnięcie dopłat do nawadniania terenów mało zasobnych w wodę spowodowałoby w pierwszym rzędzie zmniejszenie użycia przemysłowych środków produkcji (tylko dostępność wody gwarantuje np. pozostawiony bez roślinności) lub chemicznych środków ochrony roślin. Holendrzy wprowadzili do tej pory podatek na stosowanie nawozów organicznych. mające doświadczenie w prowadzeniu polityki regulacji wewnętrznych w sektorze gospodarki rolnej wskazują. Całe zagadnienie nie byłoby łatwe do systemowego wdrożenia. lecz jednocześnie eutrofizują środowisko i przyczyniają się do uwalniania dużej ilości metanu oraz dwutlenku węgla. spowodowałoby ograniczenia w zakresie środków będących bezpośrednim zagrożeniem dla atmosfery. efektywne wykorzystanie wysokich dawek nawozów). Spowodował on wzrost cen tych środków produkcji o 5% i przyniósł dodatkowe dochody budżetowe wynoszące 21. lecz efektywność takich działań byłaby duża. których stosowanie wiąże się z emisją gazów cieplarnianych. Bardzo łatwo udało się obliczyć przychody budżetu z tego tytułu. Podatek od nawozów fosforowych i azotowych wprowadzono tam już w 1984 roku. które wprawdzie stanowią podstawę wysokiej produktywności rolnictwa. a w dalszej kolejności konwersję sposobu użytkowania na bardziej przyjazny środowisku. które to sposoby użytkowania są wysoce efektywne w zakresie magazynowania asymilowanego CO2 w materii organicznej. Stąd też politykom często trudno jest decydować się na działania zmierzające w kierunku preferowania reguł czystego środowiska naturalnego. Bezspornie. Natomiast skutek w postaci ograniczenia zużycia tych nawozów okazał się nieistotny. Podatki dotyczące substancji.

zakupem materiału szkółkarskiego. Koszty związane są tu z przygotowaniem gleby. Polityka prowadząca w konsekwencji do ograniczenia emisji gazów cieplarnianych związana jest zawsze z dużymi kosztami. za wyjątkiem produktów drzewnych. pojawia się tu kategoria kosztu marginalnego rosnącego w postępie geometrycznym. gdy bierze się pod rozwagę realizację strategicznych działań dających poważne skutki ochronne dla klimatu planety. Same instrumenty ekonomiczne ukierunkowujące na oczekiwane zachowania farmerów. Tak więc. Dotyczy to południowo-wschodniej Azji i Europy zachodniej. Jednak dwa spośród wydzielonych regionów nie będą beneficjantami tych zmian. które obniżyłyby dzisiejszą emisję gazów przez rolnictwo o 2. to okaże się. Kiedy koszty założenia jednostki powierzchni młodego lasu pomnoży się przez powierzchnię niezbędną do uzyskania choćby minimalnego. wyniosłyby 500 mln dolarów w ciągu roku. stanowiących strefy ochronne na terenach nadmorskich. W następstwie globalnego ocieplenia należy się spodziewać niewielkiego wzrostu produktu narodowego brutto. Redukcja o połowę wymagałaby nakładów już ponad 21 mld dolarów/rok. jak w całej gospodarce tak i w rolnictwie. iż są to poważne kwoty. Sensownym rozwiązaniem mogłoby okazać się też dotowanie używania paliw ekologicznie czystych. zauważalnego efektu ochronnego. decydujące znaczenie ma tu zmiana sposobu użytkowania ziemi w kierunku zwiększenia lesistości. 114 .5%. transformujące swoje sektory rolnicze. W przypadku rolnictwa. Gorsze perspektywy dla rolnictwa tych regionów spowodują przy tym wzrost cen wszystkich produktów spożywczych i surowców dostarczanych przez rolnictwo. zaś każde dalsze ograniczenie kosztowałoby zdecydowanie więcej. mogą osiągnąć korzyści pod warunkiem wszakże.Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne Przykładowo. zwykle okazują się niewystarczające. jak już wspomniano wyżej. mogłoby skutkować zwiększeniem pochłaniania dwutlenku węgla z atmosfery. Duże koszty pojawiają się zwłaszcza wtedy. że koszty zalesienia powierzchni użytkowanych rolniczo. że zostanie zachowana konkurencyjność produktów rolnych wynikająca z niskich kosztów siły roboczej. Niekorzystne perspektywy dla tych obszarów wynikają niemal ze wszystkich scenariuszów zdarzeń jakie zostały zastosowanie do oceny efektów ekonomicznych globalnego ocieplenia. wspomożenie ekonomiczne uprawy roślin chroniących glebę przed erozją. Wyliczenia wykonane w Stanach Zjednoczonych wykazały. Zalesienie nowych obszarów to droga inwestycja związana z dużymi nakładami. niezbędnymi zwłaszcza w pierwszym okresie rozwoju drzewostanu. Kraje Europy środkowej. a przede wszystkim z pielęgnacją młodych drzewek.

a zjawiskami zachodzącymi w atmosferze. sprowadza się do jednego syntetycznego wskaźnika. Rozwijały się one stopniowo w miarę poszerzania wiedzy meteorologicznej i przyrodniczej oraz doskonalenia warsztatu. wartości napromieniowania.XII. graficzne opracowania pokazujące charakterystykę obszaru przy uwzględnieniu wybranego kryterium. znajduje się pod nieustającą presją pogody. natomiast biometeorologia to według polskich standardów nauka zajmująca się reakcją organizmów ludzkich na ten czynnik). operujących na pograniczu nauk biologicznych i meteorologii jest agrometeorologia. pojawy przymrozków. Zagadnienie to w gruncie rzeczy nie proste. warunki agrometeorologiczne terenu dla określonych celów. długość okresu wegetacyjnego. zwana w niektórych krajach biometeorologią4. rozpatrywane było mniej lub bardziej kompleksowo. a efektem badań były najczęściej przestrzenne. Dziś dyscyplina ta wyspecjalizowała się tylko w badaniach odnoszących się do świata roślinnego (badania wpływu pogody na zwierzęta to domena zoohigieny. pory fenologiczne. W agrometeorologii (meteorologii rolniczej) można wyróżnić kilka wątków poznawczych. Rolnictwo. METEOROLOGIA ROLNICZA Uwagi ogólne Meteorologia stała się tak rozległą dziedziną wiedzy. Pogoda dyktuje przy tym nie tylko tempo wzrostu i rozwoju roślin lecz jednocześnie decyduje o organizacji prac w gospodarstwach. 4 Dotyczy to głównie USA i krajów anglosaskich. gdzie. opady). a także metod badawczych. Najbardziej kompleksowo rzecz całą traktują opracowania dotyczące waloryzacji rolniczej przestrzeni produkcyjnej. etc. Początkowo agrometeorologia zajmowała się wszystkimi przejawami reakcji świata żywego na warunki panujące w atmosferze. Jedną z takich dyscyplin. powstały i takie. które jako zasadniczy cel poznania stawiają sobie opisanie relacji pomiędzy sferą praktycznej działalności człowieka. inne operują wskaźnikami typowo rolniczymi jak np. Najprostsze zestawienia dotyczą zmienności i rozkładu przestrzennego podstawowych parametrów czysto meteorologicznych (temperatura. Stosunkowo najwcześniej rozpoczęły się badania dotyczące waloryzacji warunków pogodowych i klimatycznych pod kątem potrzeb produkcji rolniczej. . że z czasem zaczęły się wyodrębniać z niej wyspecjalizowane dyscypliny. jako jedna z wielu dziedzin gospodarki. Oprócz wewnętrznych kierunków poznawczych dotyczących poszczególnych zakresów wiedzy o pogodzie.

Właściwości szczególne to: N dość ciepłe i łagodne zimy. N suche i pogodne jesienie (zależnie od podregionu). rynkowych jak i strategicznych. Niezbędnym warunkiem rozwoju i wdrażania tej nowoczesnej koncepcji jest z jednej strony rozwój badań. W tym zakresie trwają prace mające na celu określenie precyzyjnej relacji pomiędzy wartością pojedynczego. dotyczących kreowania polityki rolnej w dużej skali. bądź grupy czynników meteorologicznych. N na ogół chłodniejsze lata. Kształtuje się pod wpływem Bałtyku. W ostatnich latach najbardziej dynamicznie rozwija się kierunek badań dotyczących matematycznego modelowania relacji pogoda – roślina. W takim systemie nie wystarcza bowiem istniejąca sieć nadzorowana przez IMGW (dziś znacznie unowocześniona. uważana jest nadal za aktualną gdyż podział ten bywał uszczegółowiany. Waloryzacja warunków agrometeorologicznych Najstarszym systemem waloryzującym warunki meteorologiczne występujące w Polsce. Powyższa charakterystyka powstała na bazie danych z lat 1880 – 1930. wadą natomiast zbyt duża ogólność. 116 .Meteorologia rolnicza Drugi nurt badawczy lokuje się na pograniczu fizjologii i meteorologii. Tego typu podejście daje szansę stworzenia narzędzi prognostycznych. umożliwia podejmowanie decyzji zarówno technologicznych. Dotyczy to przykładowo określenia wpływu warunków świetlnych. przydatnych w praktyce rolniczej na różnych szczeblach decyzyjnych. N opady roczne 500 -700 mm. Według klasyfikacji Romera. Zatem korzyści z tego opracowania zależne są od celu w jakim się go wykorzystuje. jest klasyfikacja klimatu według Romera. Klimat bałtycki (A) Występuje w wąskim pasie wybrzeża i w delcie Wisły. z drugiej zaś stworzenie infrastruktury obejmującej niezbędne wyposażenie dla sieci stacji monitorujących przebieg warunków meteorologicznych w odpowiedniej skali. Zaletą jej jest prostota. termiki. N stosunkowo często występujące silne wiatry. Model „pogoda – roślina”. Romer wydzielił na terenie kraju 7 regionów klimatycznych. a w każdym z nich krainy geograficzne. z pewnością nie zmieniłoby zasadniczo obrazu sytuacji. pewnie skorygowałoby granice wyznaczające poszczególne strefy. a fizjologią i biochemią organizmu roślinnego. Należy stwierdzić. które zestawiono poniżej. czy wreszcie składu atmosfery na procesy życiowe. przydatnym także z punktu widzenia agrometeorologicznego. lecz przeznaczona zasadniczo do pełnienia innych celów). iż dodanie do analizy ciągów obserwacyjnych obejmujących ostatnie 60 lat. regiony wyróżnia się na podstawie zespołu cech charakterystycznych.

śnieżne i długie zimy. centralny obszar w Polsce. zwłaszcza w części środkowej. Charakterystyka: N część zachodnia cieplejsza. ale suchsza z wczesną wiosną i dłuższym okresem wegetacyjnym. Rys.Meteorologia rolnicza Klimat pojezierny (Pojezierze Pomorskie B1 i Mazurskie B2). 117 . N w strefie jezior wyższa wilgotność powietrza. część wschodnia chłodniejsza. Romera Klimat Krainy Wielkich Dolin (C) Obejmuje największy. 41. Rejony klimatyczne wg. N dość chłodne. N region o najniższych opadach. N późne przymrozki wiosenne. Cechy charakterystyczne: N duże lokalne różnice klimatu. szczególnie w okresie zimy. rocznie od 450 do 500 mm. Tereny dość wzniesione nad poziom morza i na znacznej powierzchni urzeźbione. N opady roczne 600-700 mm. N klimat bardziej surowy.

przyjmując za wskaźnik plony przeliczeniowe najważniejszych roślin uprawnych. N mniejsze lecz korzystniej rozłożone opady niż w innych regionach kraju od 500 do 600 mm. Zdecydowanie najmniej korzystnymi pod tym względem są tereny górskie i podgórskie. Karpaty F2) Powierzchnia silnie urzeźbiona i znacznie wyniesiona ponad poziom morza. na 15 możliwych. natomiast regionalna zbyt ogólna).Meteorologia rolnicza Klimat wyżyn środkowych(Śląsko-Małopolska D1 i Lubelska D2) Tereny pagórkowate o większych wyniesieniach i spadkach niż na pojezierzach. N duża koncentracja ulewnych opadów letnich. Czynnik ten oceniano w skali do 15 punktów. o poniższych cechach: N krótka zima. N najdłuższy okres wegetacyjny w Polsce. Na przedstawionej poniżej mapie Polski (rys. Klimat górski i podgórski (Sudety F1. według podziału administracyjnego obowiązującego przed 1998 rokiem. Skala stosunkowo małych województw bardzo dobrze graficznie oddaje obraz przestrzennego rozkładu jakości agroklimatu w Polsce (skala gminna jest już zbyt szczegółowa. N dużymi zróżnicowaniami prędkości wiatru. N wyżej w górach znacznie chłodniej i dużo opadów nawet ponad 1000 mm rocznie Klimat zaciszy górskich (G) Charakteryzuje się: N wielkimi kontrastami pomiędzy dniem i nocą. dłuższe lato. N roczna ilość opadów 600 – 700 mm. Wyliczono odpowiednie wartości dla jednostek obszarowych na poziomie gminy. o następującej charakterystyce: N dominacja cech klimatu kontynentalnego. które uzyskały ocenę punktową niższą od 5. Klimat podgórskich nizin i kotlin (Śląska E1 i Sandomierska E2) Klimat stosunkowo łagodny. Jednym z jej elementów była ocena agroklimatu. stosunkowo duże zagrożenie opadami gradu. W latach siedemdziesiątych. N średnie roczne temperatury dość wysokie. N dużym zróżnicowaniem dopływu energii słonecznej w różnych częściach zboczy. Średnie z gmin posłużyły do ustalenia wartości bonitacyjnej klimatu w odniesieniu do województw. w Instytucie Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa w Puławach. Charakterystyka: N duże kontrasty klimatów lokalnych. N klimat dość chłodny o dużej ilości opadów. 42) wyraźnie zaznacza się strefowość układu jakości agroklimatu. Decydują o tym czynniki związane z położeniem obszarów 118 . dokonano kompleksowej waloryzacji rolniczej przestrzeni produkcyjnej.

Część terytorium naszego kraju. Punktowa ocena agroklimatu Polski wg podziału administracyjnego sprzed 1999 r. 119 . Na południu występuje strefa agroklimatyczna o wartości punktowej powyżej 11 (za wyjątkiem obszarów wyżyn środkowych (Śląsko-Małopolska i Lubelska). sprowadzającą nad ten region więcej chłodnego powietrza pochodzenia arktycznego i polarnego.Meteorologia rolnicza względem poziomu morza. Podobnie mało korzystny jest agroklimat krańców Polski północno-wschodniej. Klimat rolniczy zmienia się na korzyść. poczynając od północnego zachodu w kierunku na południowy wschód.42. a jego walory maleją od południowego zachodu ku północnemu wschodowi. leżąca w przybliżeniu na południe od linii Warty i Narwi. Rys. jest pod względem klimatycznym zdecydowanie korzystniejszą od tej zlokalizowanej na północ. W tym przypadku wynika to z przyczyn związanych z cyrkulacją mas atmosfery. Ogólnie można wyraźnie określić kierunki zmian wartości agroklimatu w kształtowaniu warunków produkcji rolniczej. Powyżej rozciąga się pas z przedziałem od 5 do 11 punktów.

Rośliny reagują także na światło. Drugą grupę stanowią gatunki ze stref międzyzwrotnikowych o dniu krótszym niż 12 godzin. Cieniolubne gatunki reagują wzrostem intensywności fotosyntezy do wartości około 0. jako najodpowiedniejszych dla gatunków o dużych wymaganiach świetlnych. W pierwszym przypadku gatunki uprawne można podzielić na światło i cieniolubne. Z tego punktu widzenia dzieli się gatunki na rośliny dnia długiego i krótkiego. gdzie w pełni sezonu dzień jest dłuższy od 14 godzin (zboża. uzależniając od tego czynnika przejście od fazy wegetatywnego do generatywnego rozwoju. Pomiędzy tymi dwoma biegunami ekstremalnych wymagań znajdują się gatunki określane mianem znoszących zacienienie. rozwój i plonowanie roślin Do najważniejszych czynników pogodowych wpływających bezpośrednio na produkcję roślinną należą: promieniowanie słoneczne. Do ważniejszych przedstawicieli roślin tej grupy. z których największe znaczenie mają działania kształtujące tzw. Część gatunków dnia krótkiego z trudem aklimatyzuje się w Polsce. Praktyczne wykorzystanie wiedzy z zakresu reakcji roślin na czynnik świetlny polega przede wszystkim na doborze właściwych terminów siewu i takiej rejonizacji upraw. Do światłolubnych należą te. Nie ma możliwości bezpośredniego wpływu na pogodowe warunki świetlne. Występują tu dość 120 . zwanej usłonecznieniem. ziemniak. Każdy z nich działa też w kompleksie z innymi i na ostateczny efekt składa się współdziałanie wielu tych czynników na raz. Promieniowanie słoneczne jest źródłem energii niezbędnej dla zajścia określonych reakcji biochemicznych w organizmach roślinnych. których intensywność fotosyntezy osiąga maksimum przy maksymalnym natężeniu napromieniowania w danych warunkach. Do dyspozycji rolnika pozostają zatem metody pośrednie. architekturę łanu. wiatry. Polega to na odpowiedniej metodzie siewu zapewniającej właściwą gęstość roślin i ich korzystne ułożenie względem siebie. Proces wiązania energii realizuje się podczas reakcji fotosyntezy. etc). temperatura. Zależność ta nazywa się fotoperiodyzmem. opady atmosferyczne. Do pierwszej grupy należą te. Wpływ promieniowania słonecznego można rozpatrywać w aspekcie reakcji roślin na światło oraz wymagań termicznych.Meteorologia rolnicza Wpływ warunków pogodowych na wzrost. Każdy z nich spełnia określoną funkcję w życiu organizmów roślinnych. Tym niemniej istnieje niekiedy potrzeba określenia reakcji poszczególnych gatunków na zmiany warunków pogodowych w pojedynczym zakresie. koniczyna. która uwzględnia wartość charakterystyki klimatycznej. soję i szereg gatunków warzywnych. len. wilgotność powietrza. który na danym obszarze pełni rolę dominującą. Nie cała energia docierająca do powierzchni ziemi wykorzystywana jest przez rośliny. uprawianych w naszym kraju należy zaliczyć: kukurydzę. które pochodzą z wysokich szerokości geograficznych. na terenie falistym istnieje możliwość doboru stanowisk o wystawach południowych.1 maksymalnego napromieniowania. Poza tym. To wyodrębnienie pozwala sklasyfikować rośliny pod względem wymagań odnośnie konkretnego czynnika pogodowego.

podnosząc jego temperaturę.nazywana gradientem cieplnym. Niedorozwinięty z tego powodu system korzeniowy może spowodować osłabienie roślin i ich podatność na wyleganie. kształtuje swoiście te relacje. Poza fotosyntezą. a właściwie temperatura powietrza ustalająca się jako wynik warunków bilansu cieplnego obszarów. jaka uczestniczy w procesie parowania (tzw. gwarantującą najszybsze tempo wzrostu i rozwoju. a temperaturą powietrza otaczającego nadziemną część roślin . część zaś zwiększa potencjał energetyczny powietrza atmosferycznego.Meteorologia rolnicza skomplikowane zależności. W tym przedziale można dodatkowo wydzielić wartość zwaną optimum. które określa bilans energetyczny obszaru. Przede wszystkim. Minimalna temperatura wzrostu i rozwoju zbóż i większości innych gatunków pastewnych oraz okopowych. Roślina może funkcjonować w zakresie pomiędzy temperaturą minimum i maksimum. zawarta jest w przedziale od 0-5oC. Tak więc w terenie pokrytym szatą roślinną. co ma duże znaczenie w układach klimatycznych Polski. Należy podkreślić. Każdy gatunek rośliny cechują swoiste wymagania co do wartości tego czynnika. pszenicy 35%. Wszystkie reakcje biochemiczne zachodzą w określonym przedziale temperatur. gdyż stały postęp hodowlany skutkuje wprowadzaniem odmian o niższym pułapie wymagań. Udział roślin w bezpośrednim pochłanianiu i wykorzystywaniu energii słonecznej jest niewielki. łąka 17%. część energii tracona jest w wyniku odbicia i dopiero to co zostaje pochłaniane jest przez powierzchnię gleby i rośliny. Przykładowo powietrze nad powierzchnią bez pokrywy roślinnej (sucha) wykorzystuje nieco ponad ¾ tej energii. energia pochłaniana przez rośliny bierze udział w kształtowaniu procesu transpiracji. pole rzepaku 28%. zaś poza nim albo całkowicie ustają lub też rozpoczyna się proces destrukcji organizmu. Kiedy rośliny wegetują to wynik bilansu promieniowania na danym obszarze jest dodatni. zaś najniższa temperatura dla niektórych warzyw osiąga pułap 12-18 oC. powoduje dysproporcje w rozwoju części nadziemnych i podziemnych roślin. Wartości maksymalne temperatur dla podstawowych zbóż sięgają 37 oC. Wrażliwość roślin na warunki termiczne zmienia się z 121 . iż wartości temperatur w jakich następuje wzrost i rozwój roślin zostały podane tu jedynie orientacyjne. dla pozostałych gatunków mieszczą się w granicach 40-45 oC. Warunki życiowe dla roślin kształtuje temperatura otoczenia. Zdecydowanie bardziej ciepłolubną jest kukurydza wymagająca minimum 8-11 oC. Wysoka wartość tego wskaźnika w okresie wegetacji (wiosną lub jesienią). Z punktu widzenia rolniczego ważną jest różnica pomiędzy temperaturą warstwy gleby przerośniętej masą korzeniową. a nawet gatunek roślin.76). zgodnie z opisem w rozdziale dotyczącym promieniowania. tymczasem obszar leśny tylko 8%. Nadwyżka energii ponad rozchody wykorzystywana jest częściowo w ekosystemie (łanie roślin). gdzie nie występuje intensywne parowanie terenowe. jest chłodniej niż nad ugorem czy w mieście. stosunek Bowena wynosi tu 0. Każdy ekosystem.

O ile człowiek nie jest w stanie regulować obiegu wody w przyrodzie. Przykładowo potrzeby opadowe żyta ocenia się na 260 mm. część wody wykorzystywana jest jako materiał konstytucyjny tkanek – około 0. w związku z tym najważniejszą funkcję uzupełniającą spełniają tu opady atmosferyczne. ha1.05%. Wymagania wodne roślin zaspokajane są przez zasoby tej substancji w środowisku. W przypadku każdego gatunku można spostrzec. to o zasobach i dostępności mogą decydować melioracje rolne oraz szereg zabiegów agrotechnicznych. Wypadkowa wszystkich zależności kształtujących bilans wodny środowiska decyduje o potencjalnych możliwościach zabezpieczenia potrzeb roślin. Z kolei kukurydza wykorzystuje najwięcej wody z jednostki powierzchni. Na ogół wysokość plonów roślin (P) zależy od ilości zużytej wody na transpirację.Meteorologia rolnicza wiekiem. nawożenie). reszta zaś spełnia rolę transportową w organizmie. jęczmienia 267. Ponieważ cały czas zasoby te wyczerpują się w wyniku procesu parowania terenowego. ale jej współczynnik transpiracji jest mniejszy od owsa. gdyż roślinę tę charakteryzuje zdecydowanie większa produktywność jednostkowa.457 mm. Rozkład opadów atmosferycznych w sezonie wegetacyjnym ma pierwszorzędne znaczenie w kształtowaniu warunków i tempa rozwoju roślin. ziemniaka od 260 mm do 390 mm. a także może być w niewielkim stopniu modyfikowana poprzez niektóre elementy technologii (uprawa roli. że pomiędzy nimin zaznaczają się duże różnice. Wśród roślin zbożowych faza krytyczna przypada na czas 122 . a największe potrzeby wykazuje owies – Wt = 26. Powyższą relację można wyrazić równaniem: P = Wt x Qw Symbol Wt w niniejszym równaniu oznacza współczynnik transpiracji informujący ile mililitrów wody (litrów) potrzeba na wytworzenie kilograma suchej masy (kg . Rośliny wykorzystują wodę jako medium. w tym wynikająca z właściwości gleby przesądzających o sile powiązań H2O z substancją mineralną i organiczną. Współczynnik ten jest cechą gatunkową tak. zaś Qw wyraża ogólną ilość transpirowanej wody. Fazy takie nazywa się okresami krytycznymi wymagań wodnych. uczestnicząc zarazem w procesie transpiracji. że w określonej fazie rośliny reagują najsilniej na niedostatek opadów. Najczęściej jednak potrzeby wodne roślin określa się w postaci optymalnych opadów i właściwego ich rozkładu w ciągu całego okresu wegetacji. mm-1). Nie zawsze jednak duże zasoby wody decydują o funkcjonowaniu roślin lecz jej dostępność. Tak realizuje się jeden z najważniejszych obiegów w przyrodzie – obieg wodny. w którym zachodzą wszystkie reakcje biochemiczne. Wskaźnik Wt dla buraków wynosi 61. pszenicy 254 mm. Przykładowo wśród zbóż najoszczędniej wodą gospodaruje jęczmień Wt = 18. zaś dla grochu 34. buraka cukrowego . owsa 271 mm. w zależności od stopnia wczesności odmiany.

jest przyczyną wystąpienia wielu chorób grzybowych. 123 . Jest to jeden z ważniejszych czynników wpływających na inwazyjność chorób i szkodników.termiczny decyduje między innymi o intensywności żerowania mszyc. W warunkach Polski. nawet jeżeli sieje się tak gatunki blisko spokrewnione jak jęczmień z owsem lub nawet różne odmiany tego samego gatunku. bywa kształtowana przez łany roślinne. Wilgotność powietrza odgrywa też istotną rolę w kształtowaniu warunków produkcji w sposób pośredni. wespół z wysokimi temperaturami. Badania dowodzą. stanowi ważne uzupełnienie informacji o warunkach termiczno-wodnych siedliska. Często to oddziaływania mikroklimatyczne ukierunkowują procesy życiowe roślin i możliwości wystąpienia chorób i szkodników silniej. Odwrotna sytuacja prowadzi do szybkiej utraty wody przez rośliny i potęguje skutki braku tego składnika. Właściwość ta jest najważniejszym wyróżnikiem swoistego mikroklimatu jaki panuje wewnątrz porostu. Dla ziemniaka okresem krytycznym jest faza kwitnienia związana z początkiem zawiązywania bulw. większemu przyrostowi tkanki mechanicznej. Brak ruchu powietrza utrudnia parowanie z powierzchni roślin. Realizuje się ona między innymi poprzez wpływ na intensywność transpiracji. Czynnik wilgotnościowo . rozumiana jako tak zwana względna. a tym samym i transpirację. Wskaźniki wilgotności względnej i niedosytu wilgotności bywają powszechnie wykorzystywane przy ocenie potrzeb deszczowania roślin. Szybsza transpiracja i ubytek wody są szczególnie istotne w fazie dojrzewania roślin. u buraka moment intensywnego przyrostu masy liściowej. Uzupełnieniem zasobów wodnych gleby i wody wykorzystywanej przez system korzeniowy jest bezpośrednia intercepcja wody opadowej przez szatę roślinną oraz intercepcja kropel rosy powstającej na liściach i łodygach. przeciętne ilości wody dostarczanej w ten sposób w okresie pełni wegetacji wynoszą od 0. Należy podkreślić. oddziałując mechanicznie na organizm roślinny. Warunki wietrzne odgrywają także istotną rolę w kształtowaniu wzrostu i rozwoju roślin uprawnych. Duża wilgotność powietrza. iż wilgotność powietrza. sprzyja większej elastyczności łodyg. Wiatry o wzrastającej prędkości przyspieszają ten proces.70 do blisko 2 mm wody dziennie. w dużo większym stopniu niż inne czynniki. Na tym tle ujawnia się między innymi swoista reakcja roślin uprawianych w siewach mieszanych. Najmniejsze potrzeby występują w momencie dochodzenia do dojrzałości technicznej. Z tego powodu znacznie dotkliwsze dla roślin są zawsze okresy bezopadowe występujące w warunkach wysokich temperatur powietrza. iż w okresach niedoborów opadów lub w suchym klimacie. niż warunki dalszego otoczenia. czyli na okres od pełni krzewienia do zakończenia strzelania w źdźbło. rosa może zaspokajać znaczny procent potrzeb. Wiatr.Meteorologia rolnicza najintensywniejszego przyrostu masy. Wilgotność powietrza. Przy dużej wilgotności i małym niedosycie pojawiają się warunki znacznie utrudniające parowanie. a tym samym pozytywnie modeluje architekturę łanów.

Są to między innymi ze zbóż: żyto. iż pozwala to na prognozowanie i planowanie produkcji rolniczej. zjawiska klęskowe i katastrofalne występują rzadko. czasem jednak owa szkodliwość osiąga poziom klęskowy. akceptowalną wydajność i wynikające z tego profity. a nawet gatunek i odmiana charakteryzuje się inną czułością na poziom czynnika przekraczającego przeciętny poziom szkodliwości. pomocnym jest więc wiatr. regulowanie migracji wielu szkodników roślinnych. Każda grupa roślin. Niesprzyjające czynniki pogodowe dla produkcji rolniczej Powyżej zamieszczony opis wskazywał na ogólne relacje i mechanizmy działania czynników pogodowych kształtujących wzrost i rozwój roślin. a nawet katastrofalny. chociaż bardzo zmiennym klimacie Polski. W zapylaniu. ale przykładowo tylko u niektórych odmian. Niezależnie jednak od tego. aby układ parametrów pogodowych odpowiadał dokładnie potrzebom roślinności wszelkich gatunków. prace badawcze nad ustaleniem precyzyjnych związków plonowania roślin z warunkami pogodowymi nieustannie trwają. W większości przypadków mamy do czynienia z mniejszym lub większym odstępstwem od optimum. a także częściowo niektóre motylkowe. kukurydza. że pojawiają się znaczne uszkodzenia gatunków roślin. Ponadto formy uprawne gatunków 124 . Warunki mieszczące się jednak w ramach wymagań określanych jako minimalne i maksymalne zapewniają rolnikom. Szczytowym osiągnięciem z tego zakresu jest wyżej wspomniany model pogoda – plon. to najczęściej złożona funkcja matematyczna ustalająca związki liczbowe pomiędzy wydajnością jednostkową. włącznie z pojawieniem się ewidentnych strat. Część gatunków uprawnych należy do grupy obcopylnych. iż mamy do czynienia albo z przekroczeniem wartości progowych lub też z nieciągłością przestrzenną i czasową zjawisk. Skutkiem tego jest znaczne obniżenie poziomu produkcji.Meteorologia rolnicza Największym sprzymierzeńcem rolnika w tym względzie jest wiatr wiejący w dni słoneczne. iż dowiadujemy się jak rośliny reagują na ciąg zjawisk pogodowych. a wartością parametrów pogodowych określanych jako zmienne niezależne. Wartość takich modeli polega nie tylko na tym. Na szczęście. Rola wiatru w życiu roślin poszerza się także na kształtowanie procesu zapylania. Zdarza się jednak. Zależność wegetacji roślin od ważniejszych parametrów pogodowych nie jest łatwa do zdefiniowania i bezbłędnego określenia. w okresie sianokosów. ale przede wszystkim na tym. Niezmiernie rzadko się zdarza. Z tego też powodu w literaturze przedmiotu oprócz zgodnych stwierdzeń znajdziemy również szereg kontrowersji. w umiarkowanym. Model. Z tej też przyczyny zdarza się. abstrahując od innych uwarunkowań ekonomicznych i gospodarczych. w tych przypadkach (pomijając rośliny owadopylne). a także na co wskazują najnowsze badania agrometeorologów. Jeżeli czynniki klimatyczne obniżają drastycznie wydajność to mają charakter szkodliwy. Kolejna funkcja pośrednia wiatru to udział w rozprzestrzenianiu się nasion chwastów.

W tym przypadku stan zagrożeń wzrasta gdy rośliny w okres zimowania wchodzą opóźnione w rozwoju. Każdy jednak gatunek. Rośliny jare narażone bywają na utrudnioną wegetację wtedy. bądź zbytnio przyśpieszone. Mogą przy tym mieć charakter pośredni lub bezpośredni. rzepak i jęczmień ozimy. pozostają na polu w okresie zimowym. z tego też powodu szkodliwe są głębokie spadki temperatur na przedwiośniu. stwarzającym ryzyko wystąpienia wielu zjawisk szkodliwych. Rośliny ozime. Powszechnie znana jest gradacja gatunków.Meteorologia rolnicza charakteryzuje różny stan zagrożeń. bez okrywy śnieżnej. Stopień ryzyka uprawy tych roślin wzrasta w sytuacjach gdy wysiewane bywają stosunkowo wcześnie na jesieni czy nawet późnym latem. W warunkach zalegania pokrywy śnieżnej. Pszenica. na początku sierpnia. Wysoka koncentracja soków komórkowych gwarantuje im dużą odporność na znaczne obniżenie temperatur powietrza i gleby. ozimych trwa przez okres zimowy w stanie anabiozy. z drugiej zaś. Szczególnie wrażliwy na ten czynnik jest rzepak ozimy. której węzeł krzewienia znajduje się bliżej powierzchni gleby. Przetrwanie w niskich temperaturach zależy od stanu roślin tuż przed wejściem w okres anabiozy. następnie pszenica. która spełnia rolę izolatora z powodu dużej ilości przestworów wypełnionych powietrzem. mogąc z jednej strony trafić na okres suszy wiosennej. Zjawiska szkodliwe pojawiają się albo pojedynczo lub też kompleksowo. być poddane destrukcyjnemu stresowi termicznemu związanemu ze spóźnionymi przymrozkami wiosennymi (roślinom ozimym czynniki te zdecydowanie mniej zagrażają). W przypadku wszystkich gatunków ozimych następuje w ciągu zimy stopniowa utrata odporności na niskie temperatury. 125 . gdy wysiewa się je późną wiosną. wysiewane na jesieni. a rośliny wykształcą więcej niż cztery pary liści rozetowych. wśród których można wyróżnić kilka niżej opisanych kategorii. zaczyna reagować ujemnie po przekroczeniu progu –20oC. od najbardziej odpornych do wrażliwych. Trudności z jego zimowym przetrwaniem pojawiają się wtedy gdy jesień jest długa i ciepła. którego następują nieodwracalne procesy destrukcji. Każdy z wyżej wymienionych gatunków musi osiągnąć określony etap rozwoju. który gwarantuje mu największą odporność. U rzepaku i jęczmienia pojawiają się problemy z zimowaniem już przy spadkach temperatury poniżej poziomu –15oC. W warunkach klimatycznych Polski występują układy pogodowe niekorzystne. rośliny zimują bezpiecznej i odporność na niskie temperatury powietrza wzrasta o około 5-10oC. charakteryzuje się jednak progiem odporności po przekroczeniu. których nie doświadczają formy jare. Zagrożenia okresu zimowego Większość roślin uprawnych. a nawet odmiana. według której na pierwszym miejscu plasuje się żyto. Żyto jest w stanie przetrwać spadki temperatur do poziomu około –25oC. Warunki wstępnej fazy wegetacji mogą bowiem rzutować na możliwości przezimowania. który wysiewa się bardzo wcześnie.

kiedy cieplejsze powietrze napływa nad wychłodzony grunt. na północnym – wschodzie Polski). Pokrewna roślina z rzepakiem – rzepik ozimy – nie wydłuża pędu nawet przy wczesnym siewie i dlatego jest uważana za konkurencyjną na terenach o bardziej niekorzystnych warunkach klimatycznych (np. Straty spowodowane tym zjawiskiem. Z tego powodu niekorzystną jest taka sytuacja pogodowa. Za niebezpieczne uznaje się utrzymywanie się warstwy śniegu przez okres dłuższy niż 80 dni lub też w krótszym. W trakcie zimy następują czasem gwałtowne roztopy spowodowane napływem mas ciepłego powietrza. Skutki wyparzenia odczuło rolnictwo polskie szczególnie dotkliwie w czasie tzw. Na polach porośniętych roślinnością dochodzi wtedy do ruchów wierzchniej warstwy. Spore straty z tego tytuły notuje się przede wszystkim na plantacjach rzepaku ozimego. Kiedy woda. odsłonięcie węzłów krzewienia czy też pąków szczytowych. przy grubości ponad 20 cm. Rośliny podtopione mają utrudnione oddychanie i z czasem ulegają „uduszeniu”. gdy najpierw pojawia się warstwa śniegu. nie znajdując ujścia i mając utrudnione przesiąkanie w głąb gleby. nawet tworząca płytkie zastoiska. przy czym spotęgowane bywają poprzez porażenie roślin przez kompleksy grzybowe. tworzy zastoiska na powierzchni pól. Inną konsekwencją przejściowych zmian temperatury w okresie zimy jest zamarzanie i rozmarzanie gleby. Szczególnie groźne jest to zjawisko wczesną wiosną. Po długotrwałych zastoiskach pozostają często na polach miejsca. a następnie dopiero dokonuje się obniżenie temperatur poniżej pułapu hamującego jesienną wegetację. Problemy z pokrywą śniegową pojawiają się bowiem z tej przyczyny. które dwukrotnie wystąpiły w okresie ostatnich dwudziestu lat. Rośliny nie zahartowane przed mrozami źle znoszą taki układ pogodowy. Jest to zjawisko tylko częściowo korzystne. ale jednocześnie może stać się przyczyną poważnych strat na plantacjach ozimin. zwiększające retencję wody. określanym jako „wyprzenie”. należą do najpoważniejszych. Kiedy pole pozbawione jest pokrywy śnieżnej. pozbawione roślin uprawnych. powodujących uszkadzanie korzeni roślin. Dotyczy to sytuacji gdy ma ona dużą grubość i zalega zbyt długo. bo nawet już nieco ponad 30 dniowym przedziale czasowym. Kolejnym czynnikiem destrukcyjnym w okresie zimy są następujące często po sobie okresy ocieplenia i chłodów. zim stulecia. zamarza następują wtedy mechaniczne uszkodzenia tkanek roślinnych. iż utrudnia ona wymianę powietrza. Prowadzi to do stopniowego rozhartowania roślin i wzrostu podatności na uszkodzenia wywołane niskimi temperaturami.Meteorologia rolnicza Pokrywa śnieżna bywa jednocześnie czynnikiem zabezpieczającym przed niską temperatura. a porośnięte chwastami. Nawet spowolniona wegetacja powoduje gromadzenie się dwutlenku węgla i brak tlenu. wtedy bardzo niebezpieczne bywają silne wiatry. Woda roztopowa. a w dalszej konsekwencji ich osłabienia. Szczególnie wrażliwe na ten czynnik destrukcyjny są żyto ozime i jęczmień. Rozhartowanie roślin pod pokrywą śniegową następuje często w trakcie trwania zimy. Temperatura powietrza 126 . wywołujące chorobę zwaną pleśnią śniegową.

W Polsce rzadko dochodzi do przekroczenia temperatur maksymalnych dla wzrostu i rozwoju roślin. a także podkreślić. które związane są z zachwianiem reżimów termiczno-wodnych. Dalej można uściślić tę definicję o człon stwierdzający swoiste oddziaływanie tak obniżonej temperatury na przyrodę ożywioną i nieożywioną.przymrozki wiosenne. Silny wiatr powoduje przyśpieszenie transpiracji i utratę wody. silne. S przyczyny pojawu (adwekcyjne. iż towarzyszą temu pewne swoiste zjawiska związane z przechodzeniem wody w lód. poniżej – 4oC). Można wyróżnić tu wiele sytuacji. 127 . letnie. definicja ogólna pojęcia. w której następuje obniżenie temperatury (przymrozki na wysokości ok. Oziminy w takich warunkach zaczynają stopniowo zmieniać barwę na ciemną. Szczególnie narażone na wysmalanie są partie pól położone na wierzchołkach wzniesień. Według najogólniejszej z nich oznacza to spadek temperatury powietrza poniżej zera stopni Celsjusza. dającą złudzenie jakoby były podpalane. systemy korzeniowe). S pora wystąpienia ( . Z tej przyczyny rolnicy nazywają zjawisko to wysmalaniem.nocne. tymczasem gleba pozostaje nadal zamarznięta. spadek w granicach –2 O -4oC. radiacyjne). obejmuje zbyt wiele sytuacji różnych pod względem znaczenia dla procesów produkcyjnych. Istnieje wiele definicji pojęcia „przymrozek”. Z punktu widzenia praktyki rolniczej. Przyjmując powyższą definicję przymrozki można klasyfikować według różnorodnych kryteriów takich jak: S intensywność (łagodne – obniżenie temperatury do –2oC. Przymrozki Niekorzystny przebieg pogody w okresie poza zimowym stwarza też szereg zagrożeń dla roślin. której rośliny nie mogą uzupełnić z powodu jej niedostępności. S strefa pionowa atmosfery. przymrozki z wiatrem). zarówno pod względem meteorologicznym jak i rolniczym. 2 metrów w strefie kwiatostanów. podstawy łodyg. Z tego powodu. czyli w większości przypadków poniżej 0oC. S zjawiska towarzyszące (przymrozki bez wiatru. . Dużo częściej w trakcie wegetacji pojawiają się stany pogodowe charakteryzujace się spadkiem temperatur poniżej minimum tolerancji. umiarkowane. S skutki (przymrozki uszkadzające kwiatostany. wieczorne). wczesne jesienne.Meteorologia rolnicza pobudza rośliny do powolnej wegetacji. przymrozki przygruntowe). Do najczęstszych należą te. najprecyzyjniej przymrozki można określić jako spadek temperatury minimalnej poniżej zera w okresie trwania wegetacji roślin. przymrozki przy słabych ruchach powietrza.

Im wyżej tym przepływ energii słabnie i stąd wraz z wysokością temperatura powietrza obniża się. które spowodowałoby wyłącznie z tego powodu spadek temperatur poniżej granicy zero stopni Celsjusza.Meteorologia rolnicza Na powierzchni naszej planety. Kondensacja wywoływana bywa spadkiem temperatury powietrza. są czynnikiem bezwzględnie sprzyjającym zjawisku. wiąże się z przebiegiem bilansu promieniowania. wtedy jako cięższa będzie pozostawać w tej strefie. W tej sytuacji ubytki energii nie są kompensowane. Wiatry o średniej i dużej prędkości powodują turbulencję i mieszanie się powietrza chłodnego z ciepłym. Pierwszy z tych czynników zmienia warunki termiczne poprzez oddawanie utajonego ciepła podczas kondensacji pary wodnej. gdy do powierzchni ziemi dociera energia i jest przez nią pochłaniana. W nocy dopływ energii do podłoża ustaje. iż aby wystąpił przymrozek w okresie wegetacji musi pojawić się kompleks meteorologicznych przyczyn w następującej kolejności: 128 . kawie). przy wystąpieniu dwóch głównych przyczyn pojawu przymrozków. W okresie od kwietnia do października. zwłaszcza obejmujących niskie obszary w rzeźbie terenu. a więc w czasie pełni wegetacji. Brak ruchów powietrza sprzyja powstawaniu uwarstwienia i strefowości termicznej dolnej troposfery. zapobiegając powstawaniu przymrozków. tym później kończy się i wcześniej rozpoczyna okres zagrożenia przez przymrozki podczas sezonu wegetacyjnego. Z kolei bezchmurne noce. wtedy zgodnie z prawami fizycznymi od cieplejszego podłoża nagrzewa się położona tuż nad nim warstwa powietrza. W momencie gdy temperatura dolnej warstwy powietrza obniży się znacznie. Tak więc podział przymrozków na radiacyjne i adwekcyjne nie jest absolutnie rygorystyczny. Pomimo oddawania ciepła powierzchniowa warstwa gruntu pozostaje cieplejsza od powietrza z powodu napływu coraz to nowych porcji promieniowania słonecznego. Praktycznie wcale nie występują one w strefie równika (wyjątkiem mogą tu być tereny bardzo wyniesione nad poziom morza). grunt powoli się ochładza. praktycznie nie istnieją sytuacje doprowadzające do takiego wypromieniowania. promieniowanie zwrotne. cytrusom. gdyż zagrażają uprawom roślin ciepłolubnych tej strefy klimatycznej (np. Zachmurzenie reguluje bardzo ważny składnik bilansu wymiany ciepła pomiędzy podłożem. Rzadziej występujące przymrozki w strefie zwrotnikowej są jednak szczególnie groźne. O skali zjawiska przymrozkowego decyduje w poważnym stopniu wilgotność powietrza i zachmurzenie. a atmosferą jakim jest tzw. Do przymrozków dochodzi więc najczęściej gdy wcześniej nad daną powierzchnię napłynie warstwa chłodnego powietrza z obszarów północnych. a wraz z nim najbliższa warstwa powietrza. Wiatr odgrywa bardzo ważną rolę zarówno w zakresie powstawania zagrożeń przymrozkowych jak i ich późniejszej szkodliwości. Rzadko dochodzi do sytuacji przymrozkowych przy pełnym zachmurzeniu. Powstawanie przymrozków. Promieniowanie zwrotne skutecznie uzupełnia ubytki ciepła z podłoża. Generalizując należy stwierdzić. im bardziej przesuwamy się w kierunku biegunów. W dzień. winorośli.

Wprawdzie w jednym jak i drugim przypadku nie istnieją poważne metody wpływu na rozwój sytuacji. W Polsce okresem tym jest czas między 1214 maja. W takich sytuacjach dochodzi po pogorszenia jakości surowca. Tak jak w zakresie rozwoju pogody w ogóle. niż wyższe jak na przykład drzewa. Główny powód pojawiania się przymrozków związany jest z sytuacją synoptyczną. Tym niemniej rośliny niższe o wiele wcześniej i częściej znajdują się w strefie zagrożenia. Z kolei na terenach gdzie wegetacja rozpoczyna się wcześniej. Spośród grupy gatunków uprawy polowej wrażliwymi na przymrozki są: kukurydza. iż pojawią się szkody u roślin. Grykę wysiewa się w obawie przed tym zjawiskiem dopiero w połowie maja. jednak ostatnie przymrozki wiosenne występujące czasem w końcu maja. Przyczyny meteorologiczne sprzyjające powstawaniu przymrozków nie zawsze powodują. zwłaszcza uprawianej z przeznaczeniem na ziarno. gdyż większość roślin albo zeszła z pola. albo też jest obojętna na wystąpienie takiej sytuacji. O szkodliwości tego zjawiska decyduje przede wszystkim pora wystąpienia i skala obniżki temperatury. niszczą niemal całkowicie plantacje tej rośliny. ziemniak. fasola i wiele innych. burak cukrowy i pastewny. Przymrozki jesienne mogą natomiast być problemem dla kukurydzy. Wczesne przymrozki jesienne bywają już mniej niebezpieczne.Meteorologia rolnicza napływ chłodnego powietrza nad ciepłe podłoże. Z powodu przymrozków następuje opóźnienie terminu siewu kukurydzy i sadzenia ziemniaków wczesnych na terenach Polski północnej. dlatego też bardzo rzadko występuje klika nocy z rzędu z przymrozkami. Do roślin wysoce wrażliwych na przymrozki należy bardzo liczna grupa gatunków warzyw. gryka. powoduje. zagrożenie stanowią sytuacje przymrozkowe z końca kwietnia i początku maja. zwany „zimnymi ogrodnikami”. Ponadto statystyczny rozkład typów cyrkulacji powietrza. informujący o powtarzalności zjawisk w atmosferze nad danym terytorium. tak i w odniesieniu do przymrozków ważna jest możliwość przewidywania ich wystąpienia. Szczególnie niebezpieczne są sytuacje przymrozkowe na terenach północno-wschodniej Polski. niskie wartości składowych bilansu promieniowania związane z warunkami sezonowo zmieniającej się irradiacji. iż jedna lub dwie noce przymrozkowe przedziela noc lub kilka bez przymrozków. pojawiające się w drugiej połowie maja i pierwszej dekadzie czerwca. W tym ostatnim przypadku czas szczególnego zagrożenia objawia się w trzeciej dekadzie kwietnia i dwóch pierwszych dekadach maja. Miąższość przygruntowej warstwy zimnego powietrza zazwyczaj przekracza znacznie wysokość strefy wzrostu roślin. W tym także okresie przymrozki najbardziej szkodzą kulturom leśnym i rolniczym. W przeciętnym roku pod względem przebiegu pogody. jednak z 129 . a nawet w czerwcu. brak zachmurzenia oraz cisza lub słaby wiatr. niska wilgotność powierza. Fale wiosennych i jesiennych ochłodzeń powodują. czas zagrożeń przymrozkowych rozpoczyna się od momentu zakwitnięcia drzew owocowych (najwcześniej kwitnie czereśnia). pomidor. a wśród nich ogórek. że przymrozki pojawiają się z dużym prawdopodobieństwem w pewnych charakterystycznych porach.

Metoda Langa-Mohna Michelsona. Do oszacowania prawdopodobieństwa przymrozków używa się wykresu obejmującego na rzędnej temperaturę z godziny 21. Przytoczone niżej metody stanowią klasyczne przykłady odznaczające się przy tym prostotą opracowania. Arsenał środków ograniczających skutki przymrozków jest duży.Meteorologia rolnicza przewidywań mogą wynikać działania ograniczające zakres wyrządzanych szkód. Temperaturę wyjściową można zmierzyć. metody muszą być dostosowane do warunków lokalnych. W metodzie tej ustalamy temperaturę minimalną. ani też co do jej zakresu i intensywności. gdyż uwolnione ciepło będzie zapobiegało dalszemu oziębianiu. rzeźba terenu. chociaż żaden z nich nie daje 100% pewności. Wartość metody nie jest zbyt duża. odnotowanej o godzinie 13. oparte na równaniach regresji. to prawdopodobnie nie dojdzie do przymrozku. Aktualnie istnieje kilkaset metod prognozowania przymrozków. Wartość stałej różnic jest jednak właściwością danej lokalizacji (typy cyrkulacji ogólnej i lokalnej. Niezbędnym dla przewidywań przymrozków jest znajomość temperatury punktu rosy dla danej sytuacji atmosferycznej. W tym przypadku przymrozek przewidujemy na podstawie założenia istnienia stałej różnicy pomiędzy wskazaniem termometru zwilżonego z godziny 13 i temperaturą minimum następnego ranka. Z tego tytułu dość łatwo jest ustalić prawdopodobieństwo przymrozków dla dużego obszaru bez wskazywania konkretnej lokalizacji. S S S Metoda Brounowa. wartość ustalonej wcześniej stałej. a temperaturą minimalną nocy. a odciętej różnicę temperatur pomiędzy godziną 13 a 21. odejmując od temperatury termometru zwilżonego. Powietrze zawierające dużą ilość pary wodnej będzie ograniczało spadek temperatury poprzez uwalnianie ciepła utajonego. otrzymamy na przecięciu linii. W ogólności każda z metod prognozy przymrozków polega na znalezieniu zależności pomiędzy temperaturą dnia poprzedniego (maksymalną lub o określonej porze). lecz żadna z nich nie może być traktowana jako uniwersalna. Metoda Kammermanna. Jeżeli zawarta w powietrzu para wodna osiąga stan nasycenia w temperaturze powyżej 0oC. gdyż z prawdopodobieństwa zjawiska nie wynikają żadne zalecenia ani co do podejmowania akcji przeciwdziałania. Zarówno bardzo uproszczone jak i rozbudowane. natomiast obniżka następująca w wyniku wychłodzenia statycznego (adwekcja) i dynamicznego (radiacja) jest wynikiem bardzo skomplikowanego układu zależności. przeważające rodzaje podłoża) i pory roku (miesiąca). na który składa się wpływ cyrkulacji ogólnej i lokalnej oraz właściwości podłoża. punkt położony w obszarze określającym prawdopodobieństwo przymrozku oznaczone w procentach. Biorąc pod uwagę wartości zanotowane w danym dniu. Coraz skuteczniejsze sposoby ochrony oznaczają 130 .

deszczowanie roślin i wiele innych. iż rośliny wysiewa się w terminach odbiegających od optymalnych. przykrywanie powierzchni młodych zasiewów gałęziami. Wszelkie czynności agrotechniczne na polach mogą być wykonywane po uzyskaniu takiego stopnia ich wilgotności. iż wartością graniczną temperatury jest +5oC. W sensie czysto rolniczym okres gospodarczy wyznaczają daty rozpoczęcia prac polowych wiosną i ich zakończenia jesienią. Pierwszy z nich determinują czynniki termiczno-wodne. charakteryzują się też większą częstością opóźnień i głębszą ich skalą. Skracanie wegetacji w Polsce dokonuje się w przeciętnej skali od 5 do 20 dni. Szkodliwość skrócenia okresu wegetacji polega na tym. Długość okresu wegetacji Ważnym wskaźnikiem jakości warunków agroklimatycznych obszarów jest czas trwania meteorologicznych okresów gospodarczych i wegetacyjnych. decydując o uzyskaniu najwyższych plonów. Tymczasem wiadomo. przedziału. który nie grozi nadmierną destrukcją cech fizycznych gleby pod wpływem działania maszyn i narzędzi. Liczba dni okresu wegetacyjnego w Polsce (pomijając obszary górskie i podgórskie) wynosi od 180 do 220 i zmniejsza się od południowego – zachodu ku północnemu wschodowi. Ekstremalne warunki zaopatrzenia roślin w wodę Czynnik wodny ma decydujące znaczenie dla produkcji rolniczej. to znaczy temperatura powierza i stan uwilgotnienia pól. z tym. Zmniejszenie czasu trwania omawianego okresu bywa powodowane przedłużaniem się chłodów i czasu trwania zimy. Podobnie kształtuje się problem wcześniejszego obniżenia temperatury jesienią. Jeżeli potrzeby roślin w tym zakresie zaspakajane są w granicach tolerancji. to można liczyć na 131 . Czasem jednak dochodzi do znacznego jego skrócenia i sytuacja taka jest uważana za pogodowy czynnik szkodliwy. foliami. przez mechaniczne mieszanie powietrza (wiatraki). Rośliny siane zbyt późno. Skrócenie jesiennej wegetacji nie pozwala albo na uzyskanie plonu o wymaganych parametrach jakościowych lub też w ogóle uniemożliwia zbiór roślin z zamarzniętej gleby. jednak zawsze dzieje się to kosztem wydajności. hamowanie spływu chłodnych mas powietrza do stref zagrożenia lub odpowiednie ukierunkowanie tego spływu poza obszar tych stref. iż owe terminy gwarantują prawidłowy wzrost i rozwój. Przymrozki mogą być ograniczane poprzez stosowanie ogrzewania i zadymiania zmniejszającego wypromieniowanie efektywne. Przy tym.Meteorologia rolnicza jednocześnie wzrost kosztów ich zastosowania. dzięki regulacji fotoperiodycznej przyspieszają tempo wegetacji. Ustalając czas trwania tego okresu w sensie meteorologicznym przyjmuje się datę początkową i końcową. obszary gdzie sezon wegetacyjny rozpoczyna się najwcześniej. Podobnie postępujemy. matami. obliczając długość meteorologicznego okresu wegetacyjnego. w którym temperatura średnia dobowa ustala się na poziomie wyższym od +2.5oC.

a szczególnie południowo-wschodniej (kontynentalne typy pogodowe). W pewnych specyficznych okolicznościach chmura burzowa przynosi opady gradu. Około 20% obszaru kraju znajduje się w strefie występowania zjawiska erozji wodnej. Obalone przez opady i silne wiatry łany zbóż łatwo ulegają porastaniu. Opady burzowe powodują przede wszystkim duże szkody na plantacjach zbóż. od 2 do 6/rok. Ostatecznym jednak czynnikiem wywołującym erozję są intensywne opady atmosferyczne. Nadmierne opady powodują utrudnienia w zakresie prac polowych. typu oberwania chmur. Jako sytuacje szkodliwe uznaje się natomiast niedobory i nadmiary wilgoci. W takich przypadkach woda przemieszcza tysiące ton powierzchniowej warstwy gleby. gdy rozwijające się konwekcyjne prądy wstępujące. Zjawiska opadowe o wartościach przekraczających 10 mm na dobę. Nawet na terenach o małej skali zagrożenia niebezpieczne są opady burzowe. Przyczyny powstawania burz związane są często z czynnikami lokalnymi. w zależności od spadku terenu. Opady burzowe. Zjawiska burzowe charakterystyczne są dla miesięcy najintensywniejszej operacji słonecznej. Pierwsze objawy erozji powierzchniowej i wgłębnej pojawiają się już przy sumach opadów dobowych powyżej 10 mm. Generalnie więcej tego typu sytuacji pogodowych jest charakterystycznych dla Polski południowej. pojawiają się na terenach erodowanych z częstością kilkanaście przypadków na rok. co znacznie utrudnia zbiór mechaniczny. Grad bywa 132 . chociaż w świecie pojawiają się takie ekstrema jak opady gradu wielkości piłek golfowych. charakteryzujących się glebą podatną na zmywy powierzchniowe. stąd pojawiają się one na obszarach zwanych szlakami burzowymi. Silną erozję na terenach podatnych wywołują opady o wielkości ponad 25. Intensywność opadów. Częstość opadów wywołujących erozję jest różna na terenie kraju. gdy typowe dla Cumulonimbusa ruchy wstępujące i zstępujące osiągają poziom górnej troposfery. doprowadzają do powstania mocno rozbudowanych chmur typu Cumulonimbus. Jak wykazały badania regionalne. Panująca tam temperatura sprzyja takiej koagulacji składowych chmury.Meteorologia rolnicza wysoki i jakościowo dobry plon. Dzieje się tak wtedy. nawet jeżeli nie powodują erozji. bywają niekorzystne dla rolnictwa z powodu dużej siły strumieni deszczu i towarzyszących wiatrów. Jest to proces powodujący straty w produkcji rolniczej. a nawet 20 mm/dobę. wzdłuż dolnej Wisły. powodując ich wyleganie. Pojawia się on przede wszystkim na terenach falistych. z tego też powodu operuje się ustalonymi wartościami granicznymi sum opadów dobowych. zgodnie z definicją tej wielkości jest rzadko mierzona. W Polsce opadające gradziny mają najczęściej średnicę nasion grochu. a szczególnie na pograniczu Mazur i Mazowsza. przy tym niekoniecznie chodzi tu o opady intensywne. zaś wyższe od 20 mm/dobę. Zdecydowanie mniej burz notuje się natomiast na terenach przybałtyckich. która prowadzi do powstawania bryłek lodu. w Polsce północno-wschodniej intensywne opady charakteryzuje zmiana częstości w 4 letnim cyklu. Nawet długotrwałe opady dżdżu uniemożliwiają wykonywanie wielu czynności technologicznych.

Gleby zwięzłe i średnie. że w rejonach tych notujemy największe obszary roślin szczególnie wrażliwych. Z tego powodu. podczas których nie odnotowano żadnych opadów. Znane są szlaki podsudeckie. w drugim roślin późnego siewu (za wyjątkiem ziemniaków). bez rozróżniania rodzaju gleby. w tym przede wszystkim tytoniu. Niekiedy jako charakterystykę stopnia zaspokojenia potrzeb wodnych. są w stanie retencjonować więcej wody i dłużej udostępniać ją roślinom. Fenologia Przedstawiony wyżej opis ujawnia skomplikowany obraz uwikłań wegetacji roślin w przebieg warunków pogodowych. jako wskaźniki zastępcze dla oceny stanu parametrów atmosfery względem potrzeb roślin. ciągi bezopadowe. Biorąc pod uwagę terytorium całego kraju. Jednym z nich są tzw. można zauważyć występowanie tego zjawiska z okresową zmianą częstości w cyklu 4-5 letnim. stosuje się uznane obserwacje zachowań przedstawicieli agrocenoz. W pierwszym przypadku największe straty dotyczą plantacji zbóż jarych i buraka cukrowego. małopolskie i lubelskie. w poszczególnych okresach.Meteorologia rolnicza szkodliwy dla każdego gatunku uprawnego. Na utworach lekkich niedobory pojawiają się znacznie wcześniej. Nawet coraz doskonalsze metody oceny tych warunków. odmiany. Zjawisko posuch charakteryzuje się zakłóceniami w zakresie bilansów wymiany wilgoci i ciepła między rośliną a otoczeniem. przyjmuje się sumę opadów danego okresu względem przeciętnej wieloletniej na rozpatrywanym obszarze. nie są w stanie niekiedy sprostać wymogom praktyki rolniczej. Najgroźniejsze są susze w okresach wczesnej i późnej wiosny oraz jesieni. Stany poważnych zagrożeń wywołują ciągi dłuższe niż 28 dni. przedłużając ponad miarę okres kiełkowania). Zakłócenia te pojawiają się w różnym czasie i skali w zależności od siedlisk. Należy nadmienić. 133 . Do szczególnie wrażliwych należy więc przede wszystkim tytoń. W Polsce susze są dość częste. Z punktu widzenia meteorologicznego przyjmuje się jednak jednolite wskaźniki posuch. Susze jesienne utrudniają siewy ozimin i ograniczają intensywność początkowego wzrostu i rozwoju (np. zawierające bogatszy kompleks koloidalny. Bardzo dużym problemem w rolnictwie jest sytuacja niedoboru opadów atmosferycznych. Ponadto głębsze susze lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych występowały często po dwie w jednym cyklu. stadium zaawansowania wegetacji oraz w pewnym stopniu od czynników technologicznych. rzepak i inne. jest dziesięć. czyli okresy wielodniowe. chociaż z dużą rzadkością przybierają one charakter klęskowy. Burze gradowe pojawiają się jeszcze bardziej regularnie wzdłuż typowych szlaków. która może wywołać negatywne zjawiska dla wegetacji roślin. a ponadto rośliny okopowo-korzeniowe. jednak największe zagrożenie stanowi dla łanów roślin szerokolistnych. Według wielu źródeł pierwszą wartością graniczną minimalnej liczby dni bezopadowych. Szkodliwość susz dla roślin zależy od gatunku.

mogącego być przydatnym dla oceny spełnienia wymagań klimatycznych względem potrzeb świata roślinnego. . wierzba i grusza.wczesna jesień (kwitnienie wrzosu. Ważnym dla praktyki rolniczej symptomem możliwości rozpoczęcia wiosennych prac polowych jest zakwitanie przebiśniegu czy podbiału pospolitego. konwalii. Moment ten oznacza jednocześnie. . Na tej podstawie można się zorientować w przebiegu warunków wegetacji roślin rolniczych. W tej sytuacji obserwacja zjawisk w naturze stanowi rodzaj bardzo czułego wskaźnika. żyta. . Termin pojawu danej fazy fenologicznej umożliwia ocenę czy kolejne fazy będą ewentualnie przesunięte w stosunku do układu typowego. Fenologicznym wskaźnikiem rozpoczęcia sianokosów jest początek zakwitania traw. dzielące rok na pory. . .zima (początek spoczynku zimowego roślin). oznacza to. Pojawy fenologiczne mogą także stanowić podstawę do prognozowania przebiegu warunków pogodowych w danym roku. można też w oparciu o te informacje decydować o podejmowaniu różnorodnych prac polowych.wczesne lato (kwitnienie akacji. Dla obszaru całego kraju opracowano dość dokładne kalendarze wskazujące na terminy zjawisk wskaźnikowych. przylaszczki). mniszka lekarskiego. zawilca. bzu lilaka. które tylko w nazwie nawiązują do pór astronomicznych.pełnia wiosny (kwitnienie jabłoni. Porównując stan aktualny z danymi kalendarzowymi można łatwo zorientować się na ile przebieg warunków pogodowych jest w danym roku typowy (w ocenie kompleksowej wszelkich zjawisk pogodowych.lato (kwitnienie lipy. czarnego bzu.wczesna wiosna (listnienie brzozy. . kłoszenie żyta).Meteorologia rolnicza Rośliny bytujące w stanie naturalnym bardzo czule i precyzyjnie reagują na sumę bodźców pogodowych.jesień (opadanie liści brzozy i kasztanowca). czereśni). początek sianokosów). kwitnienie podbiału. że można już wypędzać bydło na pastwiska. kasztanowca. Ponadto obserwacje fenologiczne pozwalają ustalić 134 . kwitnienie wierzby Iwy. wczesnych zbóż). W okresie gdy kwitną dwa popularne gatunki drzew owocowych. Tego typu zagadnieniami zajmuje się nauka zwana fenologią. malin. dojrzewanie porzeczki. że uzyskamy siano o najwyższej wartości odżywczej. Spełnienie kolejnych potrzeb w tym względzie powoduje osiąganie następujących po sobie faz rozwojowych. Dzięki aktywności fenelogów ustalono między innymi kalendarium fenologiczne. według następujących kryteriów: . Zakwitanie czereśni stanowi dobry prognostyk możliwości sadzenia ziemniaków. Klasyfikacje polskich autorów najczęściej obejmują 8 fenologicznych pór roku. a nie tylko jednego wybranego czynnika) lub w jakim zakresie odbiega od norm. Z kolei do siewu owsa przystępuje się obserwując początek zakwitania wierzby. maliny.początek wiosny (pylenie leszczyny. Fenologiczne pory roku informują o tempie sezonowych zmian pogodowych w przyrodzie. . dojrzewanie owoców kasztanowca).

Ograniczając się tylko do zakresu tej dziedziny wytwórczości. przy udziale których. topoklimat obszarów przylegających do zbiorników wodnych. nazywane bywają makroklimatem. Topoklimat. ważne dla produkcji rolniczej. ciepło oraz wilgotność powietrza w łanach roślin Łany roślin uprawnych stanowią rodzaj powierzchni czynnych. Specyfika klimatu łanu (fitoklimatu. Postać bilansu energetycznego powierzchni czynnej wyraża wzór: Rn = LE + S + G = 0 gdzie: Rn . w której realizowane są życiowe procesy roślinne.saldo promieniowania LE – strumień ciepła utajonego S – strumień ciepła jawnego G – strumień ciepła glebowego Wielkość poszczególnych strumieni ciepła zależy od szeregu czynników zewnętrznych. a w dalszej kolejności dopiero na ogrzanie powietrza i gleby. Poczynając od topoklimatu i przechodząc ku dalszej skali uszczegółowienia. mikroklimat. Określenie topoklimat (mezoklimat). mikroklimatu) wyciska swoje piętno na obszarze atmosfery w mikroskali. dotyczy zjawisk w mniejszej skali. można wskazać na typowe rodzaje topoklimatu takie jak: topoklimat płaskich obszarów rolniczych. etc. to istniejący zapas energii wykorzystywany jest na parowanie. fitoklimat uprawy roślin Prawidłowości układu warunków pogodowych występujące na dużych obszarach. realizują się specyficzne bilanse cieplne. decydując o ich tempie wzrostu i rozwoju. Termika. jak już wspomniano wcześniej. kształtujące się pod wpływem czynników największej skali oddziaływania. 135 . wkraczamy w strefę. topoklimat terenów leśnych. Typowy topoklimat rolniczego obszaru nizinnego realizuje się według reguł wyznaczanych przez rodzaj roślinności pól uprawnych.Meteorologia rolnicza rejony klimatyczno-glebowe. Przejawem tego typu zależności jest mechanizm zwany priorytetem parowania. iż jeżeli powierzchnia czynna dysponuje dostateczną ilością wody. Istnieją także oddziaływania wewnętrzne pomiędzy strumieniami. mające znaczenie tak dla procesów pogodowych w atmosferze jak i dla zespołów roślinnych. Mechanizm ten działa tak. topoklimat terenów urzeźbionych. dla określenia zasięgu charakteryzujących się określonymi wymaganiami klimatycznymi.

wyraźnie zmniejsza się. Stosunkowo niewielka część tej energii asymilowana jest w biomasie. W ciągu dnia dopływ energii. W dzień słoneczny spadek wartości salda promieniowania. kąta ustawienia. nocnej i rannej. Dodatkowo wymiana dotyczy również ciepła utajonego.622. wraz z przemieszczaniem się w głąb szaty roślinnej. barwy.L2) gdzie: r – współczynnik odbicia całkowitego promieniowania słonecznego L – LAI Salda promieniowania na poszczególnych poziomach wysokości łanu różnią się niekiedy znacznie. W przebiegu dobowym sald najmniejsze różnice pomiędzy warstwą powierzchniową. W ciągu dnia dysproporcje te pogłębiają się osiągając maksimum w okresie najintensywniejszego napromieniowania słonecznego.promieniowanie słoneczne odbite od danej powierzchni Rld .promieniowanie długofalowe skierowane w głąb szaty roślinnej Rlu . Od ich ilości. zależy wielkość poszczególnych składników bilansu. który zapewnia wzrost i rozwój organizmów roślinnych.exp(-0. występują w porach wieczornej.napromieniowanie całkowite na daną powierzchnię szaty roślinnej Rtr . 136 . etc. W zakresie gospodarki wodnej w przyrodzie można wydzielić system: podłożeroślina-atmosfera. Z tego też powodu znając napromieniowanie całkowite możemy obliczyć saldo promieniowania jako funkcję współczynnika pokrycia liści LAI (leaf area index) : Rnp(L) = Rtp(1-r).promieniowanie długofalowe emitowane przez szatę roślinną Główną rolę w kształtowaniu gospodarki energią w łanie odgrywają liście roślin. Wieczorem i w nocy sytuacja ulega odwróceniu i ciepło powierzchni czynnej przenika do atmosfery tworząc układ zwany inwersją temperatury. który to proces realizuje się podczas przemian fazowych wody. wielkości. jest większy niż w dzień pochmurny. a tym samym jej przychód od gleby.Meteorologia rolnicza Saldo promieniowania określa ilość energii użytecznej wykorzystywanej przez ekosystem.055. reszta uczestniczy w procesie wymiany. Gospodarka energetyczna łanu roślin w dużym stopniu wpływa na temperaturę gleby. a znajdującą się tuż przy gruncie.L +0. W okresie dnia strumień ciepła jawnego z atmosfery ogrzewa powierzchnię czynną. Na dowolnym poziomie szaty roślinnej można określić saldo promieniowania (Rnp) jako sumę wszystkich składowych uczestniczących w wymianie: Rnp = Rtp – Rtr + Rld – Rlu gdzie: Rtp . Tymczasem w nocy szata roślinna wyraźnie chroni powierzchnię gleby przed utratą energii w formie promieniowania długofalowego.

którą woda przepływa. która mówi. . Woda w roślinie przemieszcza się systemem naczyń od korzenia aż do tkanek. Rośliny mogą pobierać wodę aktywnie dzięki mechanizmowi przenikania osmotycznego oraz biernie na zasadzie różnicy potencjału ciśnieniowego wody w glebie i korzeniu. Stosunek energii strumienia parowania z danej powierzchni do energii ciepła jawnego wypromieniowywanego. dzięki stałemu utrzymywaniu różnicy potencjałów pomiędzy różnymi organami. Strumień wody wpływający do systemu jest równy strumieniowi wody wypływającemu przez liście. Przepływ wody przez roślinę rozpoczyna się od strefy korzeniowej. Ponadto istnieje drugi mechanizm wytwarzania różnic potencjału – parowanie powierzchniowe. ETP gdzie: 137 . wielkości otwarcia szparek i od ilości energii wykorzystywanej do parowania wody.strumień ciepła jawnego LE . która zachodziłaby w danym miejscu przy nieograniczonych zasobach wody.strumień ciepła utajonego W agrometeorologii transpirację rozpatruje się wespół z parowaniem z powierzchni gleby i określa mianem ewapotranspiracji. Rozróżniamy ewapotranspirację potencjalną (ETP) i rzeczywistą (ETR). iż gęstość strumienia wody przepływającej w systemie jest wprost proporcjonalna do gradientu siły powodującej przepływ i odwrotnie proporcjonalna do oporu jaki stawia materia przez. Strumień pary wodnej wypływający z powierzchni roślin do atmosfery niesie z sobą porcję energii utajonej. Możliwe są inne kierunki przepływu. plus woda konstytucyjna wbudowana w składniki organizmu. Pobrana woda z otoczenia tej strefy powoduje powstanie różnic potencjału od wilgotniejszych objętości gleby do korzenia. W ten sposób woda z głębszych warstw profilu podsiąka do stref korzeniowych. Intensywność transpiracji zależy od gradientu ciśnienia pary wodnej. Podobnie w milimetrach wyrażamy ewapotranspirację potencjalną.= S/LE gdzie: S . zawsze jednak od potencjału wyższego do niższego. polegająca na wyparowywaniu wody przez kutikulę lub szparki. jego funkcjonowanie podlega zasadzie. Wartości rzeczywiste dotyczą konkretnej powierzchni parującej (gleby i roślinności) w danym czasie i oznaczamy je w milimetrach (mm). które realizują się dzięki systemowi. nazywa się stosunkiem Bowena (Bowen ratio). Pomiędzy tymi wielkościami istnieje relacja: ETR = k . Ostatnim procesem w omawianym systemie jest transpiracja.Meteorologia rolnicza Niezależnie od wielowątkowych zadań.

av +0. (25=t)2 . Najprostsze metody wyliczeń ETP wywodzą się z zależności statystycznych jakie istnieją między podstawowymi parametrami meteorologicznymi. Pomiarów ewapotranspiracji rzeczywistej dokonuje się za pomocą przyrządów zwanych ewaporometrami glebowymi bądź lizymetrami. a wielkością parowania z otwartych powierzchni wodnych.344 . Wzory empiryczne na wyliczenie ETP należy stosować tylko w odniesieniu do obszarów dla.Meteorologia rolnicza k . Rs gdzie: wzór Baca d – średni miesięczny niedosyt wilgotności powietrza w hPa Rs – suma miesięczna promieniowania całkowitego w kWh 138 . Można też oszacować tę wartość przy pomocy metod pośrednich.(15+3 .zależny jest od fazy rozwojowej rośliny (f) i od wskaźnika zawartości wody dostępnej dla roślin w glebie (xw). $d gdzie: N wzór Schmucka E = suma parowania za okres półroczny w mm d – średni miesięczny niedosyt wilgotności powietrza w mm Hg S E =d . iż do ich ustalenia użyto danych statystycznych z tych właśnie terenów. E = 30 .średnia miesięczna prędkość wiatru na wysokości od 10-15 m S E=0. do których zalicza się przede wszystkim konieczność wykonywania innych skomplikowanych pomiarów parametrów dolnej troposfery. (100-f) gdzie: wzór Iwanowa t – średnia miesięczna temperatura powietrza w oC f – średnia miesięczna wilgotność względna w % S E = 3d .0018 . jednak posiadają one szereg wad. których zostały one opracowane. Wynika to z faktu. gleby i rośliny. v) gdzie: wzór Tichomirowa d – średni miesięczny niedosyt wilgotności powietrza w mm Hg v . Ustalono szereg formuł matematycznych opisujących relację parowania rzeczywistego w stosunku do czynników zewnętrznych. Poniżej zaprezentowano kilka tego typu wzorów.

w którym wartość współczynnika hydrotermicznego jest mniejsza od 1. nakłada się dodatkowy czynnik różnicujący – ekspozycja danej powierzchni.woda łatwo dostępna (stan początkowy).niedobory w mm ETR . który wyraża różnicę pomiędzy wielkością opadów atmosferycznych a ewapotranspiracją : Ss= P-ETR W bardziej rozbudowanej postaci formułę tę prezentuje Sarnacka: N = P . Na wszelkie zależności wynikające z bardzo subtelnych niekiedy oddziaływań między rośliną uprawną a atmosferą. Topoklimat terenów szczególnych Bardzo ważnym elementem. Najprostszym z nich jest wzór na określenie stopnia suchości. Czynnik ten w pierwszym rzędzie decyduje o przychodach energii. kształtującym warunki mikroklimatyczne w łanach roślin jest topografia terenu. WŁDk .odpływ. H.ewapotranspiracja rzeczywista.1$t Miesiąc.opad WŁDp . zaś przy wartościach poniżej 0.woda łatwo dostępna (stan końcowy). P .ETR .Meteorologia rolnicza Dla produkcji rolniczej ważne są wskaźniki ogólnie charakteryzujące pokrycie zapotrzebowania roślin na wodę. Jest to iloraz sumy opadów miesięcznych przez jedną dziesiątą sumy temperatur miesiąca: K=P/0. Stoki południowe charakteryzuje większy przychód energii w 139 . określany jest mianem posuszny. Można też liczyć stopień uwilgotnienia jako iloraz tych wartości: Sw = P/ETR W literaturze przedmiotu spotykamy też często oszacowania tzw. Jak już wskazywano w rozdziale dotyczącym promieniowania słonecznego.WŁDp + WŁDk + H gdzie: N.5 mamy do czynienia z intensywną posuchą. rozstrzyga o tym kąt padania promieni słonecznych. współczynnika hydrotermicznego Sielianinowa.

Meteorologia rolnicza porównaniu z północnymi. Zwykle najcieplej jest wtedy w pobliżu wierzchowiny. Na falistych terenach. Tam też można wyznaczyć tzw. otwartych przestrzeniach śnieg jest wywiewany. Wraz z różnym rozkładem opadów atmosferycznych pojawia się zmienna wilgotność powietrza. gdyż kąty padania promieni są tu zawsze wyższe. po ich przekroczeniu sumy opadów maleją. Na stok północny natomiast promieniowanie bezpośrednie dociera jedynie wówczas. a nawet ustawionej poziomo. Szczególnie wyraziście objawia się to zjawisko przy dużych różnicach wzniesień na terenach wyżynnych i górskich. gdy wysokość Słońca nad horyzontem przewyższa kąt spadku stoku. zaś różnice w termice nie przekraczają 1 oC. z tego powodu. bezwietrznej pogody. otrzymują większe porcje opadów. najchłodniej u podnóża. gradient hipsometryczny. Zróżnicowanie temperatur bywa zwykle największe tuż przy samej powierzchni i stopniowo maleje wraz z wysokością. o małych deniwelacjach. Układ powierzchni stokowych wpływa także na inne parametry agrometeorologiczne. Podczas pięknej słonecznej. Jednym z nich jest zróżnicowany rozkład opadów. charakteryzujących się urozmaiconą kopulastą rzeźbą. że chłodniejsze powietrze spływa w dół (nocą). Wystawy południowe wzmacniają napromieniowanie powierzchni. Dzieje się tak dlatego. Z kolei u podnóży i na stokach północnych pokrywa śniegowa zalega najdłużej opóźniając wiosenne ruszenie wegetacji roślin. zaś cieplejsze wędruje ku górze po stoku (w dzień). typowe dla tej części stoku. Powierzchnie stoków absorbujących energię słoneczną wpływają na wartość temperatur przylegających dolnych obszarów troposfery. jego warstwa pozostaje najcieńsza i wiosną najszybciej ulega roztopieniu. Różnice w stopniu napromieniowania przeciwległych powierzchni terenu urzeźbionego nie zawsze przekładają się proporcjonalnie na różnice temperatur powietrza. Zwłaszcza wtedy gdy wieje wiatr z prędkością przekraczającą 2 m/sek. że do tych ostatnich wielokroć nie dociera w ogóle promieniowanie bezpośrednie. Na wierzchołkowych. znoszą deszcz na odległość kilku do kilkunastu metrów. Pomiary wykazały. Tereny wyżej położone. nad powierzchniami stoków południowego i północnego wytwarza się różnica temperatur przekraczająca kilka stopni. Jeszcze silniejsze przestrzenne zróżnicowanie dotyczy opadów śniegu i następnie rozłożenia pokrywy śnieżnej. czyli zmianę sumy opadów wraz ze zmianą wysokości terenu nad poziom morza. W tym też przypadku napromieniowanie jednostki powierzchni jest zawsze mniejsze niż powierzchni stoku południowego. Wiąże się to głównie z przenoszeniem strumieni opadów przez silniejsze podmuchy wiatru. Następuje wówczas wymieszanie zalegających mas powietrza. do pewnych wysokości granicznych. W czasie nocy oraz dni chłodniejszych pojawia się dodatkowa stratyfikacja termiki w rzeźbie. iż najmniejszą porcję wody uzyskują partie wierzchołkowe. Działanie takie jest szczególnie widoczne na terenach pojeziernych. w których silniejsze podmuchy wiatru. użytkowanych rolniczo notuje się także przestrzenne zmiany wielkości opadów. Nad powierzchniami stoków i wierzchowin panuje zwykle najniższa 140 .

Mikroklimat tych obszarów warunkuje przede wszystkim różna charakterystyka cieplna wody i przylegającego lądu. Zwłaszcza wiosenna wegetacja na nadmiernie uwilgotnionych glebach organicznych lub w pobliżu rozleglejszych obszarów podmokłych. torfowe uważane są za zimne. Nie występuje tu bowiem wymiana wgłębna ciepła. Także w czasie zimy zamarznięty zbiornik wodny zmniejsza tarcie powietrza. Najbardziej wyrazistą cechą tego mikroklimatu jest podniesienie średniej temperatury powietrza o 1-2 stopni w otoczeniu wielkich metropolii. W warunkach nowoczesnego rolnictwa pasy zadrzewień stały się jednak przeszkodą dla wykonywania prac polowych. Z punku widzenia rolniczego ważnym jest. zaś w strefie poszycia panuje temperatura najniższa. powodują tworzenie się enklaw typowego mikroklimatu miejskiego. Zasięg zmian zależy tu od wielkości powierzchni wodnej. Podobnie jak zbiorniki wodne. w pobliżu zbiorników wodnych jest cieplej. Tereny leśne same w sobie wytwarzają typowy klimat. Idea ta znalazła praktyczny wyraz w budowaniu zadrzewień śródpolnych na obszarach bezleśnych. W ciągu dnia woda nagrzewając się wolniej utrzymuje niższą temperaturę powietrza w bezpośrednim otoczeniu. Lesistość jest bowiem w pierwszym rzędzie czynnikiem zwiększającym sumy opadów atmosferycznych. jest znacznie opóźniana. iż kompleksy leśne wpływają na mikroklimat przylegających terenów. Kolejnym efektem bliskości otwartych powierzchni wodnych na mikroklimat przylegających pól jest częstsze tworzenie się mgieł. Tereny nadmiernie uwilgotnione. zatrzymywanie znacznej części opadów atmosferycznych przez korony drzew. oddziaływają tereny podmokłe. przyczyniających się do znacznej poprawy mikroklimatu pól. którego najbardziej charakterystycznymi cechami są: zmniejszony dopływ energii do podłoża i wolniejsza jej utrata. W takich jednak sytuacjach woda. w przeciwieństwie do części osłoniętych. Układ taki tworzy zjawiska podobne do wiatrów bryzowych. zalegających w dolnych partiach. dłużej zalegająca pokrywa śniegowa. Swoiste warunki mikroklimatyczne kształtują się również w otoczeniu zbiorników wodnych. tak że idea ta stopniowo traci na znaczeniu. bagienne. w tym charakterystycznej mgły z wyparowania. W otoczeniu takich obszarów łagodnieje prędkość wiatru. zmniejszają się kontrasty termiczne w ciągu pór roku i części doby. zmieniając tym samym właściwości cieplne 141 . zwłaszcza w połączeniu z istniejącymi zakładami przemysłowymi. zwiększając szybkość wiatrów.Meteorologia rolnicza wilgotność względna. jako istotny składnik środowiska glebowego. Inne zjawiska występują w pobliżu terenów kopalnych. W ciągu dnia najwyższą temperaturą charakteryzują się części koron drzew. Z kolei w nocy sytuacja staje się odwrotna. Kopalnie wszelkiego rodzaju ingerują w stosunki wodno-powietrzne gruntu. Rozrastające się aglomeracje. najniższe jest tu również nasłonecznienie. Rolnictwo dostrzegło pożytki wynikające z istnienia drzewostanu w pobliżu pól już w ubiegłym wieku. reaguje nieco swoiście z powietrzem w zakresie wymiany ciepła.

stacje agrometeorologiczne. Naukowcy zajmujący się tą dziedziną określają system jako agrometeorologiczną osłonę rolnictwa. 142 . omówione pod względem technicznym w rozdziale pierwszym. mają ograniczoną wartość. z powodu niskiej sprawności sieci pomiarów parametrów agrometeorologicznych. zalecenia agrometeorologiczne przekazywane do praktyki w sposób tradycyjny. Dzięki automatyce w sieci można zainstalować niezbędną ilość stacji. sieci składającej się z klasycznych zestawów instrumentów. z których odczyty wykonywano manualnie. Niezależnie od konkretnych rozwiązań techniczno – organizacyjnych. środków łączności z odbiorcami informacji (rolnikami). Dobrą praktyką. taką aby zapewniła maksimum reprezentatywności pomiarów dla specyficznych pogodowo obszarów. W odróżnieniu od innych dyscyplin ze sfery nauk rolniczych generujących postęp. pomimo. Po drugie. Ze względu na dynamikę zmian pogodowych koniecznym jest przekazywanie zaleceń w czasie rzeczywistym. Dane. zdalnie sterowane. bez opóźnień. Najlepiej zadanie to może spełnić system składający się z sieci obserwacyjnej. Kompleksowe oddziaływanie tego typu terenów na kształtowanie warunków mikroklimatycznych wegetacji roślin jest ujemne. iż przykładowo zwiększona koncentracja dwutlenku węgla może być traktowana jako czynnik stymulujący wydajność roślin. Po pierwsze. Agrometeorologiczna osłona rolnictwa Po okresie biernego. Praktycznie rzecz biorąc nie istnieją przeszkody techniczne dla dowolnego kształtowania każdego z elementów systemu. mamy aktualnie do czynienia z kreowaniem bardzo szczegółowych zaleceń produkcyjnych na bazie nagromadzonej wiedzy i bieżącego monitoringu środowiska. opisowego podejścia do zagadnień związanych z relacją pomiędzy warunkami pogodowymi. Idea systemu nie jest wprawdzie całkiem nowa. z dowolną częstotliwością. a wzrostem i rozwojem roślin. Stacja taka działa w sposób ciągły i może być zaprogramowana do rejestracji każdego parametru meteorologicznego. Zadania pomiarowe spełniają doskonale automatyczne. jest zintegrowanie specjalistycznych urządzeń agrometeorologicznych z ogólną siecią meteorologiczną. jednak wczesne rozwiązania z tego zakresu pozostawały mało efektywne z dwóch powodów. Aktualnie większość tych trudności zostało przełamanych. wszystkie jego elementy muszą istnieć oraz działać precyzyjnie i niezawodnie. Wynikają z tego korzyści dla obydwu systemów.Meteorologia rolnicza podłoża oraz temperaturę i wilgotność powietrza. Rezultaty pomiarów trafiają do centrów gromadzenia i przetwarzania drogą radiową lub poprzez sieć telefoniczną. z przyczyny braku odpowiednich narzędzi modelowych pozwalających na spożytkowanie pozyskanych danych. Jedynie najbardziej ogólne zasady postępowania w określonych sytuacjach pogodowych mogą docierać do odbiorców w formie książkowo-broszurowej. stosowaną w krajach przodujących w tego typu rozwiązaniach. centrów gromadzenia i przetwarzania danych.

w różnych perspektywach czasowych. Ostatnie ogniwo systemu to przekaz informacji dla odbiorców. ale jednocześnie daje szansę dostępu do ściśle wyspecyfikowanych danych oraz ich interaktywne wykorzystanie. Tak więc większe korzyści z 143 . Będą to przykładowo ostrzeżenia o przymrozkach. zakupu środków produkcji. iż ich sprawdzalność wzrasta w miarę zaawansowania wegetacji. która to inwazyjność w dużym stopniu zależy od przebiegu warunków pogodowych. nadchodzących ulewnych opadach. daty pojawu ważniejszych faz i czasu ich trwania. a błąd prognozy spada poniżej 10% Część informacji powstała na bazie modeli może być wykorzystywana szerzej. System przetwarzania generuje wyniki. niezwykle istotna w przypadku aplikacji środków ochrony roślin. część z nich jednak wymaga uwzględnienia dalszych warunków kształtujących procesy produkcyjne. możliwe jest prognozowanie rozwoju roślin i tła meteorologicznego tego rozwoju. Dzięki modelom i danym pozyskanym dla ich obsługi. mogących spowodować poważne straty w produkcji. zapisaniu w specjalistycznej bazie danych i następnie obróbce cyfrowej na użytek zaleceń agrometeorologicznych. Tak więc korzyści z istnienia systemu mogą odnosić także instytucje administracyjne. usługowe. Tak więc zbliżając się do finalnych stadiów rozwojowych uzyskujemy coraz wyższą trafność przewidywań. Odrębną kategorię stanowią odpowiednio spreparowane dane. Do tej kategorii zaliczają się także informacje o zapasach wody pozimowej w glebie. Trzecia wreszcie grupa przetworzonych danych to wyniki obliczeń uzyskanych z wykorzystaniem modeli matematycznych. technicznej i organizacyjnej sprawności. pozwalająca uniknąć skażeń środowiska czy zniszczenia sąsiednich plantacji. że największe perspektywy istnieją przed systemem elektronicznym na bazie internetu. Niezwykle ważnym jest też odpowiednie przygotowanie odbiorców. handlowe i techniczne pracujące na rzecz rolnictwa. bądź z nim związane. precyzyjnego sformułowania umów na zlecane usługi. iż pełne i efektywne spożytkowanie informacji z systemu nie zależy tylko od jego naukowej. Wprawdzie część danych i zaleceń można wykorzystać bezpośrednio. z tym. określenia terminów i wielkości dostaw produktów rolnych do punktów skupu. nie tylko w obrębie pojedynczego gospodarstwa. gradobiciach etc. zasobach ciepła w okresie wegetacji oraz zasobach wody użytecznej pod plantacjami roślin. Internet bowiem nie tylko zapewnia najprostszy sposób przesyłu. Pierwsza z nich to ostrzeżenia o pogodowych zjawiskach szkodliwych. dające się zaliczyć do 3 kategorii. które mogą być wykorzystywane przy podejmowaniu ważnych decyzji organizacyjnych i technologicznych. Najczęściej prognozy określają terminy wznowienia wegetacji roślin po okresie zimowym. Modelowaniu podlegają także zjawiska związane z inwazyjnością chorób i szkodników.Meteorologia rolnicza które zbiera centrum przetwarzania podlegają weryfikacji. Znajomość tempa rozwoju roślin stwarza możliwość zaplanowania prac w gospodarstwie. Należy wyraźnie podkreślić. Właściwością modeli prognostycznych jest to. W tym względzie możliwych jest wiele rozwiązań. Typowym przykładem z tego zakresu jest informacja o spodziewanej prędkości i kierunku wiatru.

Podobne rozwiązania techniczno-organizacyjne istnieją w krajach Unii Europejskiej. Rys. nękane przeciwnościami różnej natury. Okno internetowe sieci automatycznej stanu Georgia. Interaktywny kalkulator bilansów wodnych . nie może też liczyć na osłonę agrometeorologiczną. z najstarszą. Wprawdzie odpowiedzialne instytucje wykonują na użytek rolnictwa w tym względzie dużo zainteresowani mogą korzystać z okresowych informacji agrometeorologicznych. 144 . to rzeczywistość spotykana w krajach o wysokim poziomie rozwoju. Na użytek rolnictwa bardzo efektywnie pracują sieci stanowe. obsługującą stan Arizona. wymuszając przy tym wysoką jakość usług oraz ich sukcesywne ulepszanie czy rozszerzanie. 43. Polskie rolnictwo. Należy podkreślić. w tak zaawansowanym wydaniu. Przodują w tym względzie przede wszystkim Stany Zjednoczone.Meteorologia rolnicza systemu wyniosą osoby z odpowiednim wykształceniem rolniczym lub te. iż część kosztów funkcjonowania sieci ponoszą jej bezpośredni beneficjanci. Opisany powyżej schemat organizacyjny sieci oraz jego walory użytkowe. które skorzystają ze specjalistycznego przygotowania kursowego. USA. bo powstałą w połowie lat osiemdziesiątych siecią AZMET.

Meteorologia rolnicza opisowych i w formie zaleceń – to jednak system ten nie jest interaktywny. działa z pewnym opóźnieniem i nie zapewnia dostatecznej reprezentatywności. 44. Okno internetowe sieci automatycznej stanu Georgia. Wyniki oznaczeń warunków rozwoju roślin bieżących i przewidywanych na tle danych wieloletnich. Rys. 145 . USA.

WeiŚ Białystok Dzieżyc J. Rojek M. Potrzeby wodne roślin uprawnych. Łykowski B. Klimat i człowiek. 1995. PWN Warszawa Kędziora A. Globalne zmiany klimatyczne. Szwejkowski Z. S. 1980 Materiały do ćwiczeń z agrometeorologii. 1997. klimat.. ekoklimat. 1973..D. Warszawa Radomski Cz. 1998. Wydawn.REFERENCJE Bac. 1998.. Podstawy agrometeorologii. SGGW Warszawa Łykowski B. Madany R. 1999. PWN Warszawa Rojek M. AWR Wrocław Schönwiese CH. 1992. Zeszyt do ćwiczeń z agrometeorologii. 1996. Fundacja „Rozwój SGGW”. 1998. Żyromski A. Agrometeorologia. Koźmiński Cz. Agrometeorologia i Klimatologia. 1989. 1996. Agrometeorologia. ART Olsztyn. Prószyński i S-ka.. Atmosfera. PWRiL Warszawa Kożuchowski K. PWN Warszawa. PWN Warszawa Czaja S. PWN Warszawa . Wybrane zagadnienia z klimatologii ogólnej i stosowanej. Minileksykon – Meteorologia. Meteorologia dla geografów. Woś A. i inni. PWN Warszawa Il’ko J. 1994.

ILUSTRACJE
Fot 1. Automatyczna stacja agrometeorologiczna firmy Eijkelkamp, zainstalowana na Stacji Badawczej w Tomaszkowie koło Olsztyna

Ilustracje Fot. 2. Przykłady chmur wysokich

148

Ilustracje Fot. 3. Przykłady chmur średnich

149

4.Ilustracje Fot. Przykłady chmur niskich warstwowych 150 .

Przykłady chmur niskich kłębiastych 151 . 5.Ilustracje Fot.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful