2008-10-15

Inżynieria materiałowa
Kazimierz Drozd Katedra Inżynierii Materiałowej Wydział Mechaniczny PL

Kazimierz Drozd
Wydział Mechaniczny, pokój 505 tel. 081 538 4215 k.drozd@pollub.pl konsultacje
poniedziałek godz. 10-11 10wtorek godz. 13-14 13-

http://kim.pollub.pl http://kim.pollub.pl podwładny prof. Barbary Surowskiej (pokój 311)

1

2008-10-15

Sprawy organizacyjne
reg. 831) Zaliczenie przedmiotu (reg. studiów §22 ust. 8-9, §31) – egz. 3pkt ECTS
egzamin zerowy „dodatkowy”, ustny przed sesją egzaminacyjną (§22 ust. 5) (§ egzaminy w sesji (par. 22 ust. 8) proponuję zorganizować następująco: (par.
pierwszy termin pisemny w sesji (test na AI) – w poniedziałek o godz. 8 i 11, indeksy po wpisaniu ocen będą dostępne następnego dnia od godziny 11 termin poprawkowy ustny pierwszy w sesji – we środę 4 lutego od godziny 9 termin poprawkowy ustny drugi w sesji – w piątek 6 lutego od godziny 9

Obecność na zajęciach – nieobowiązkowa
czy można sprawdzać obecność na wykładzie? będę chciał wiedzieć ile procent studentów uczęszcza na wykład nawet gdybym sprawdził to nie będzie miało wpływu na ocenę osoby nieobecnej; raczej wyróżniłbym osobę obecną

Systematyczna praca i współpraca – wy chcecie zdobyć zaliczenie, ja jestem tu po to aby wam w tym pomóc
w każdej chwili proszę przerywać, zadawać pytania, zwłaszcza jeśli coś jest niejasne lub gdy się pomylę

Absolwentów techników przestrzegam przed uleganiem złudzeniu, że treści przedmiotów podstawowych i specjalistycznych są im już znane. Z mojego doświadczenia wynika, że właśnie oni mają problemy z ich zaliczaniem

Literatura przedmiotu
Ashby M.F., Jones D.R.H.: Materiały inżynierskie t. 1 i 2. WNT, Warszawa 1995 i 1996 Ashby M.F.: Dobór materiałów w projektowaniu inżynierskim. WNT, Warszawa 1998 Blicharski M.: Wstęp do inżynierii materiałowej. WNT, Warszawa 2001 Przybyłowicz K.: Metaloznawstwo. WNT, Warszawa 1999 Rudnik : Metaloznawstwo. PWN, Warszawa 1998 Wyatt : Wstęp do inżynierii materiałowej. WNT, Warszawa 1978 Polskie normy Wykład po słowacku z obrazkami i animacjami: www.fpt.tnuni.sk/kfim/predmety/rocnik1/nauka_o_materi ali/nauka_o_materiali.htm

2

2008-10-15

Wprowadzenie do problematyki inżynierii materiałowej
Czym zajmuje się inżynieria materiałowa Własności użytkowe Różne poziomy budowy strukturalnej Kształtowanie struktury w procesie wytwarzania Pierwsza dawka podstawowych definicji

Co to jest inżynieria materiałowa?
Nauka o materiałach (tworzywach) inżynierskich:
metalach i ich stopach materiałach ceramicznych i szkłach kompozytach polimerach półprzewodnikach

Proces

Inżynieria Materiałowa

Określa zależności pomiędzy strukturą, powstałą w procesie obróbki, a własnościami

Struktura

Własności

3

występujące nawet przy naprężeniach mniejszych od granicy plastyczności 4 .2008-10-15 Oczekiwania użytkownika Kształt przedmiotu (elementu) Własności odpowiadające wymaganiom Odpowiednia trwałość do zużycia lub naprawy (resurs) Oczekiwaniom tym można sprostać jeżeli znamy zależności pomiędzy: własnościami strukturą procesem wytwarzania Małe zmiany struktury mogą powodować duże zmiany własności mechanicznych materiału Własności (properties) Informują o zdolności do odkształceń podczas procesu wytwarzania i zachowaniu materiału podczas eksploatacji np.4 HB udarność – przy obciążeniach dynamicznych (impact load) wytrzymałość zmęczeniowa – przy obciążeniach cyklicznie zmiennych odporność na pełzanie – przy podwyższonej temperaturze pełzanie – zwiększające się z czasem odkształcenie plastyczne pod wpływem naprężenia. materiał poddawany procesowi kucia – odkształcalny i ciągliwy Podstawowe własności mechaniczne: przy obciążeniu statycznym: G= moduły sprężystości E (Younga) i G (Kirchhoffa) granica plastyczności Re wytrzymałość na rozciąganie Rm (granica wytrzymałości) odporność na pękanie twardość m ciągliwość E 2(1 +ν ) R ≈ 3.

ziarna nieuporządkowane – materiały ceramiczne i polimery Budowa fazowa (metalografia ilościowa) stopy metali składają się z dwóch lub więcej faz każda z faz charakteryzuje się innymi własnościami Nazewnictwo w mikrostrukturze Sieci punktowe – 14 możliwych sieci przestrzennych (crystal lattices). na których własności chemiczne lub fizyczne ulegają skokowej zmianie Pory – spowodowane skurczem materiału podczas krystalizacji Pęcherze gazowe – pozostałe po procesie metalurgicznym Wtrącenia niemetaliczne – fragmenty wymurówki pieca lub inne Wtrącenia plastyczne – wydłużone. jej powtarzanie w trzech wymiarach odtwarza całą sieć punktową Kryształ – ciało stałe o regularnym i powtarzalnym ułożeniu atomów. występują w materiale obrobionym plastycznie Wtrącenia kruche – skupiska rozłożone w kierunku płynięcia materiału 5 . cząsteczek lub jonów Ziarno (grain) – pojedynczy kryształ w polikrystalicznej strukturze stopu Granica ziarn (grain boundary) – strefa niedopasowania krystalicznego między sąsiednimi ziarnami Faza (phase) – objętość stopu o wyraźnych granicach.liczba elektronów na zewnętrznej powłoce wpływa na rodzaj wiązania i własności: elektryczne cieplne optyczne magnetyczne Rozmieszczenie atomów w przestrzeni (mikrostruktura): regularne i powtarzalne – kryształy (z defektami). w których punkty sieciowe mają identyczne otoczenie atomów w strukturze krystalicznej Komórka elementarna (unit cell) – równoległościan o symetrii takiej samej jak symetria całej sieci.2008-10-15 Struktura – różne poziomy Struktura atomu .

wiercenie. ciągnienie. zgrzewanie) zagęszczanie proszku metalowego i spiekanie obróbka ubytkowa. tłoczenie. struganie. szlifowanie) Pozycja wśród innych nauk Matematyka Fizyka Chemia Inżynieria Materiałowa (Technika) Biofizyka Inne 6 . frezowanie. bezubytkowa (walcowanie. kucie. zginanie) łączenie (przy użyciu dodatkowych elementów). wyciskanie. wiórowa (toczenie. lutowanie. spajanie (spawanie.2008-10-15 Proces wytwarzania (processing) Ma na celu uzyskanie elementu o założonym kształcie i własnościach z materiału o kształcie wstępnym Metody kształtowania metali i stopów: odlewanie ciekłego metalu do formy obróbka plastyczna.

ich stopy i inne substancje 84 pierwiastki są metalami (metali jest najwięcej) (metali najwięcej) czyste metale są rzadko wykorzystywane Stop – co najmniej dwuskładnikowe tworzywo metaliczne składające się z metalu (przewaga) oraz innych pierwiastków. Stopy np.: żelaza (iron) miedzi (copper) aluminium (glinu) niklu (nickel) tytanu (titanium) Związek – substancja składająca się z dwóch lub więcej pierwiastków zwykle o ściśle określonym stosunku liczby atomów poszczególnych pierwiastków Mieszanina – układ złożony z dwóch lub więcej faz Roztwór – faza składająca się z więcej niż jednego pierwiastka i zachowująca typ struktury rozpuszczalnika Rozpuszczalnik – główny składnik roztworu.2008-10-15 Tworzywa inżynierskie i ich własności Metale i ich stopy Materiały ceramiczne Polimery Kompozyty Półprzewodniki Wykluczające się własności materiałów Metale. pierwiastek lub związek 7 .

hartowności) Zanieczyszczenie (impurity) – pierwiastek lub związek chemiczny (np. konstantan. alnico Domieszka lub dodatek stopowy – pierwiastek występujący w stopie w małej ilości i wprowadzony w celu uzyskania lub zwiększenia konkretnych własności (np.2008-10-15 Własności metali i ich stopów Korzystne (advantageous) wytrzymałość stopów metali (strength) sztywność (stiffness) ciągliwość (ductility) trwale odkształcalne odporność na pękanie odporność na obciąż. osnowa (matrix) lub „stop + nazwa pierwiastka” (np. staliwo (cast steel). odporności na korozję. elektron (dowmetal). elektryczna połysk po wypolerowaniu Niekorzystne mała wytrzymałość czystych metali nieodporne na czynniki chemiczne ulegają korozji (utlenianiu) Nazewnictwo składników stopu Baza. dynamiczne przewodność cieplna przewodn. silumin. mosiądz (brass). brąz (bronze). dural (duralumin). np. najczęściej ponad 50% masowych niektóre stopy mają zwyczajowo przyjętą nazwę. żużel) który niekorzystnie wpływa na własności stopu i w procesie metalurgicznym staramy się ograniczyć jego zawartość Zawartość składników stopu zawsze podajemy w odniesieniu do udziałów masowych (weight percentage) 8 . nikielina. stop żelaza) – pierwiastek którego w stopie jest najwięcej.

corundum) corundum) tlenek krzemu SiO2 (silicon dioxide) dioxide) tlenek magnezu MgO (magnesium oxide) oxide) węglik krzemu SiC (silicon carbid. oxide. carborundum) azotek krzemu Si3N4 (silicon nitrid) nitrid) Własności materiałów ceramicznych Korzystne wytrzymałość szczególnie na ściskanie (compresion) odporne na korozję odporność na wysokie temperatury – materiały ogniotrwałe obojętne dla środowiska (neutral) Niekorzystne (mała) przewodność cieplna przewodn. carborundum) carbid. fosforem (Carbon). elektryczna ciągliwość (ductility) odporność na pękanie (fracture resistance) wysoka temperatura topnienia (melting point) Al2O3 – 2020ºC 2020º metal Al – 660ºC 660º 9 . (Nitrogen). azotem (Nitrogen). (Phosphorus) i siarką (Sulphur) Phosphorus) (Sulphur) Podstawowe składniki materiałów ceramicznych: tlenek aluminium (glinu) Al2O3 (aluminium oxide.2008-10-15 Materiały ceramiczne Materiały ceramiczne – tlenki lub związki z węglem (Carbon).

Fluorine.66*10 Przykład – merem polietylenu jest cząsteczka etylenu C2H4 Własności polimerów Korzystne odporność na korozję estetyczny wygląd bez dodatkowej obróbki mała gęstość (lekkie) łatwo formowalne w skomplikowane kształty mały współczynnik tarcia ciągliwe (tylko termoplastyczne) Niekorzystne mała sztywność niska temperatura topnienia (mięknienia) duże odkształcenia sprężyste pełzanie przy temperaturze normalnej kruche (tylko termoutwardzalne) silna zmiana własności od temperatury szkodliwe dla środowiska 10 .66*10-27kg 1u≈1. N.2008-10-15 Polimery Tworzywa wielkocząsteczkowe – głównie związki C. Cl (Chlorine) i S Zbudowane z cząsteczek o długich łańcuchach utworzonych z merów Cząsteczka polimeru może zawierać ponad 500 merów i ważyć ponad 1000u Atomowa jednostka masy 1u≈1.

: włókno szklane w osnowie polimeru. np. w sprzęcie sportowym.2008-10-15 Kompozyty (composites) Składają się co najmniej z dwóch materiałów (faz): (faz): faza osnowy – podstawowy składnik strukturalny kompozytu faza zbrojąca (reinforcement ) Każda z tych faz należy do jednej z trzech grup materiałów: Metal Ceramika Polimer Materiały składowe (fazy) kompozytu mogą należeć do tej samej lub różnych grup Kompozyty naturalne. np. np. drewno – włókna w osnowie polimeru Kompozyty wytwarzane przez człowieka. na części samolotów środowisko pracy lub wartości obciążeń uniemożliwiają zastosowanie pojedynczego materiału Zawartość materiałów składowych (faz) w kompozycie zawsze podajemy w odniesieniu do udziałów objętościowych Własności mechaniczne niektórych tworzyw konstrukcyjnych 11 . beton (kompozyt agregatowy) – kruszywo w osnowie cementu Dobierając materiały można uzyskać kompozyt o własnościach niemożliwych do uzyskania innymi metodami: lekki i wytrzymały Stosowane w przypadkach gdy: własności są znacznie ważniejsze niż koszt.

np. np. arsenek galu GaAs (galium arsenide) Przeciwstawne własności materiału Albo twardy (hard) wytrzymały kruchy (brittle) trwały w wysokiej temp. łatwo reagujący przyjazny dla środowiska 12 . insulator) (nonDodanie do półprzewodnika małej ilości niektórych pierwiastków zmienia gwałtownie ich własności elektryczne Służą do wytwarzania złożonych obwodów elektrycznych.2008-10-15 Półprzewodniki (semiconductors) Nie są dobrymi przewodnikami (conductor) ani dobrymi izolatorami (non-conductor. wielowarstwowych układów scalonych o wysokim stopniu integracji (czy ktoś taki widział?) (czy widział?) Powszechnie stosowanymi półprzewodnikami pierwiastkowymi są Si i Ge (germanium) Niektóre związki chemiczne są również półprzewodnikami. sprężysty (elastic) odporny na korozję zanieczyszczający środowisko albo ciągliwy łatwo obrabialny plastyczny niskotopliwy trwale odkształcalny ulegający degradacji.

choć odpornymi na korozję Kompozyty są kompozycją wymienionych materiałów. ciągliwymi lub kruchymi. polimery. odpornymi na korozję i wysoką temperaturę Polimery są mało wytrzymałymi izolatorami. mają szerokie. nietrwałymi przy podwyższonej temperaturze. często przeciwstawne własności Półprzewodniki mają szczególne własności elektryczne Wiązania między atomami Struktura atomu Układ okresowy pierwiastków Wiązania jonowe Wiązania kowalencyjne Wiązania metaliczne Wiązania Van der Waalsa Energia wiązań między atomami 13 . kompozyty i półprzewodniki Metale i stopy są przewodnikami. ceramiki.2008-10-15 Tworzywa inżynierskie podsumowanie W technice wykorzystuje się pięć grup materiałów: metale. wytrzymałymi lecz mało odpornymi na korozję Ceramiki i szkła są kruchymi izolatorami.

2-L.maksymalna liczba elektronów na podpowłoce Atomowa jednostka (węglowa) masy 1u=1/12 masy atomu węgla 12 C 6 1g=(6. 6. 72. 98 – max liczba elektronów na powłoce s. 22. 10.4. 4-N. i . 18. których atomy oddają elektrony wchodząc w reakcje chemiczne nazywa się elektrododatnimi (głównie metale) jeżeli przyłączają elektrony – elektroujemnymi (dielektryki) 14 . Na powłokach O i P liczba elektronów stała Aktynowce – podpowłoka 5f jest zapełniana po zapełnieniu podpowłoki 7s i po wejściu jednego elektronu do podpowłoki 6d. h. Pierwiastki. p.2008-10-15 Struktura atomu Model planetarny rozkład masy rozkład ładunku Jądro atomowe – liczba masowa A równa liczbie nukleonów protony – liczba atomowa Z neutrony – ich liczba może być różna dla atomów tego samego pierwiastka. 146C Siedem powłok elektronowych (główna liczba kwantowa n równa (główna liczbie podpowłok): podpowłok): 1-K. 26 . dla których zapełniana jest jedna powłoka W jednej grupie są pierwiastki o takiej samej liczbie elektronów na zewnętrznej powłoce Lantanowce .023*1023)u – w nawiasie liczba Avogadro Okresowość własności pierwiastków Okresową funkcją liczby atomowej Z są własności: fizyczne chemiczne Układ okresowy (tablica Mendelejewa) 18 grup . d. np. 50.5.w wierszach W jednym okresie są pierwiastki.72.różna liczba elektronów (od 18 do 32) na powłoce N (podpowłoka 4f – od 0 dla Lantanu do 14 dla Lutetu). f. 18.w kolumnach siedem okresów .6. Mówimy o izotopach pierwiastka. g. 14. 6-P. 32.podpowłoki 2. 5-O. 3-M. 7-Q 2.3. 8.

2008-10-15 Układ okresowy pierwiastków 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 H Li K Be Ca Sc Y Ti Zr Hf V Na Mg numery grup N He B Al C Si N P O S F Cl I Ne Ar Kr Xe Rn Cr W Mn Fe Co Ni Pt Cu Zn Ga Ge As Se Br Sn Sb Te Pb Bi Po At Rb Sr Fr La Nb Mo Tc Ta Ru Rh Pd Ag Cd In Au Hg Tl Cs Ba La Re Os Ir Ra Ac Rf Ce Pr Db Sg Bh Hs Mt Dy Ho Er Cf Es Tm Yb Nd Pm Sm Eu Gd Tb Np Pu Am Cm Bk Metal .ciecz Lu Ac Th Pa U Fm Md No Lr Metal – ciało stałe Półmetal – ciało stałe Niemetal Gaz Wiązania międzyatomowe i międzycząsteczkowe Wiązania silne (pierwotne) – związane z przechodzeniem lub uwspólnianiem elektronów przez atomy jonowe kowalencyjne metaliczne Znacznie słabsze wiązania wtórne (międzyatomowe lub międzycząsteczkowe) Van der Waalsa mostki wodorowe 15 .

np.8eV dla Cl Stabilność wiązania jonowego Warunek stabilności: jeżeli energia potrzebna do zerwania wiązania jonowego jest większa niż energia wyzwolona przy powrocie elektronu do atomu macierzystego Przykład NaCl: energia jonizacji (zostanie wyzwolona przy powrocie elektronu od Cl do Na) 5. tzn. czyli: Na + Cl + 1.2008-10-15 Wiązanie jonowe Polega na elektrostatycznym przyciąganiu się jonów różnych znaków Dwa etapy powstawania wiązania (rys.3eV.3eV => Na+ + Cl- energia potrzebna do zerwania wiązania 4.: NaCl + 4.2eV. uwolniony elektron przechodzi do Cl.2eV => Na + Cl energia potrzebna do zerwania 4.8 = 1.2eV jest większa niż wyzwolona przy powrocie elektronu 1. 3.1 .8eV powstanie jonów „+” i „-” czyli atomów elektrycznie „nieobojętnych: w przypadku NaCl: powstają jony Na+ i Cl- Powinowactwo elektronowe – energia uwolniona przez atom w efekcie przyłączenia elektronu.3.): przejście elektronu z jednego atomu do drugiego: NaCl: energia jonizacji Na (uwolnienia elektronu) 5.1eV. wyzwala się przy tym energia 3.3eV wiązanie nie pęka bez dostarczania energii z zewnątrz 16 .

N≡N. Wykazuje kierunkowość – wiązanie działa w kierunku równoległym do linii łączącej środki atomów mających wspólne elektrony 17 . H2. Wspólne elektrony muszą mieć przeciwne spiny tylko przy spinie antyrównoległym występuje minimum energii wiązania Występuje w związkach utworzonych przez atomy o takiej samej elektroujemności Wiązanie pojedyncze (Cl-Cl) .utworzone przez (Cljedną parę elektronów.2008-10-15 Związki chemiczne oparte na wiązaniu jonowym Składają się z pierwiastka metalicznego i niemetalicznego Jeżeli atomy wchodzące w skład związku charakteryzują się dużą różnicą elekroujemności metale – elektrododatnie niemetale (dielektryki) – elektroujemne W krysztale jonowym w otoczeniu jonu jednego pierwiastka jest jak największa liczba jonów drugiego pierwiastka (jonów przeciwnych) Wiązanie kowalencyjne Atomy związane kowalencyjnie mają wspólne elektrony walencyjne. O=O. CO2 walencyjne. N≡N. CH4. np.

fulleren) diament. Mieszane (grafit) 18 .2008-10-15 Wiązania kowalencyjne węgla i wodoru Atomy węgla tworzą zwykle czterokrotne (poczwórne) wiązania kowalencyjne Wiązanie ważne w procesach życia – utrzymuje długie łańcuchy C i H z innymi pierwiastkami Związki węgla z pojedynczym wiązaniem między atomami węgla nazywamy nasyconymi Z podwójnym lub potrójnym wiązaniem pomiędzy atomami węgla – związki nienasycone W chemii „niskonasycone kwasy tłuszczowe” oznacza podwójne wiązanie pomiędzy atomami węgla Przykłady wiązań kryształów Większość ciał stałych to kryształy – mają budowę uporządkowaną w dużym obszarze Kryształ jonowy (NaCl) Kryształ kowalencyjny (diament.

między sąsiednimi cząsteczkami polimeru np.2008-10-15 Wiązanie metaliczne Elektrony wartościowości (walencyjne) w metalach mogą być łatwo odrywane od atomów i tworzą „gaz elektronowy” Wiązanie metaliczne jonów dodatnich (kationów) z gazem elektronowym utrzymuje metal w całości W kryształach metali kationy znajdują się w węzłach sieci krystalicznej. oraz odpychania pomiędzy samymi kationami i elektronami między sobą Wiązanie Van der Waalsa (wiązanie międzycząsteczkowe) Atomy oraz cząsteczki mogą łączyć się za pomocą sił Van der Waalsa Siły Van der Waalsa występują pomiędzy dipolami elektrycznymi (podobnie jak w wiązaniach jonowych): stałymi. np. znajdujących się blisko siebie Wiązania słabe – energia wiązania stanowi ok. a ich ułożenie jest jak najgęściejsze (nie jest to wiązanie kierunkowe) O kolektywnym charakterze oddziaływań (grupy jonów dodatnich z grupą elektronów) świadczą: możliwość zginania i rozciągania tworzenie stopów o dość dowolnych proporcjach składników Elektrony swobodne nie mogą się wydostać z metalu. Wspólna para 104. z powodu studni potencjału – 10eV Dzięki ruchliwym elektronom swobodnym metale charakteryzują się dużą przewodnością cieplną i elektryczną Siła wiązania zależy od energii przyciągania między kationami i elektronami swobodnymi.5º. mostki wodorowe w cząsteczce H2O indukowanymi chwilowymi (zmienny w czasie rozkład ładunku elektrycznego w cząsteczce) Dipol elektryczny – układ dwóch ładunków. bez dostarczenia im energii.5º elektronów H-O jest przesunięta w kierunku atomu tlenu H- 19 . np. polietylenu (C2H4)n pomiędzy atomami C-C i C-H polietylenu występują silne wiązania CCkowalencyjne W cząsteczce H2O kąt wiązania wynosi 104. 1% energii wiązań jonowych i kowalencyjnych Występują w cieczach i ciałach stałych. równej wielkości lecz o przeciwnych znakach. skroplonych gazach szlachetnych.

6*10-19J F = dE da Wiązania w różnych materiałach 20 .2008-10-15 Energia wiązania między atomami 1eV = 1.

pomiędzy cząsteczkami polimeru występują słabe wiązania wtórne Elementy krystalografii Sposoby ułożenia atomów w materiałach Układy krystalograficzne i sieci Oznaczanie struktur krystalicznych Struktura krystaliczna metali Struktury o najgęstszym ułożeniu atomów Struktury krystaliczne materiałów ceramicznych Występowanie i geometria luk Polimorfizm Struktura szkła 21 . dla sąsiadujących atomów.2008-10-15 Wiązania między atomami podsumowanie Model planetarny objaśnia budowę atomu Liczba protonów określa jakiego pierwiastka jest atom Struktura elektronowa decyduje o wiązaniach tworzonych przez pierwiastek Pomiędzy atomami tworzą się wiązania pierwotne: jonowe. pary elektronów Elektrony walencyjne tworzą gaz elektronowy w wiązaniu metalicznym W ceramikach i szkłach występują wiązania jonowe i kowalencyjne W polimerach wiązanie kowalencyjne występuje w obrębie meru. kowalencyjne i metaliczne Pomiędzy dipolami elektrycznymi mogą tworzyć się wiązania wtórne Wiązania jonowe tworzą się pomiędzy jonami przeciwnych znaków W wiązaniu kowalencyjnym tworzą się wspólne.

bo cząsteczki są duże i mają złożoną budowę materiały takie są zbudowane z niewielkich kryształów w kryształach występuje regularne i powtarzalne ułożenie atomów wyróżniamy siedem układów krystalograficznych występuje czternaście typów sieci krystalograficznych Niekrystaliczne (amorficzne) szkła nie mają struktury krystalicznej Budowa krystaliczna Wspólna cecha metali (stopów) i materiałów ceramicznych Większość ciał stałych to kryształy – mają budowę uporządkowaną w dużym obszarze Wiązania pomiędzy wszystkimi atomami puszczają przy tej samej temperaturze – mają taką samą wytrzymałość W stopie na bazie metalu zdarza się.2008-10-15 Podział materiałów ze względu na sposób ułożenia atomów Krystaliczne metale – krystalizują w postaci jednej z trzech prostych struktur materiały ceramiczne – tworzą wiele różnych struktur krystalograficznych tylko niewielka część objętości polimeru może mieć postać krystaliczną. że występuje jednocześnie ciecz i ciało stałe (inna faza i o innym składzie chemicznym niż ciecz) 22 .

jej powtarzanie w trzech wymiarach odtwarza całą sieć punktową Kryształ – ciało stałe o regularnym i powtarzalnym ułożeniu atomów. Na każdy węzeł sieci może przypadać jeden.: smoła (tar) szkło (glass) wiele polimerów (plastics) Wiązania (np. dwa lub więcej atomów Komórka elementarna (unit cell) – równoległościan o symetrii takiej samej jak symetria całej sieci. np.2008-10-15 Ciało stałe bezpostaciowe (amorficzne) Nie ma określonego rozmieszczenia atomów Jest to ciecz przechłodzona o dużej lepkości. w których punkty sieciowe mają identyczne otoczenie atomów w strukturze krystalicznej Punkty (węzły) sieciowe – punkty tworzące sieć krystalograficzną. cząsteczek lub jonów 23 . kowalencyjne i Van der Waalsa) między atomami mają różną wytrzymałość – pękają przy różnej temperaturze czy topi się? czy krzepnie? Nie występuje wyraźne przejście ze stanu stałego do ciekłego (melting) i odwrotnie (solidification) Nazewnictwo w mikrostrukturze Sieci punktowe – 14 teoretycznych sieci przestrzennych (crystal lattices).

2008-10-15 Komórka elementarna Teoretyczne układy krystalograficzne (i sieci przestrzenne) Regularny (3) – cubic Tetragonalny (2) – tetragonal Rombowy (4) – orthorhombic Trygonalny lub romboedryczny (1) – hexagonal (trigonal) Heksagonalny (1) – hexagonal Jednoskośny (2) – monoclinic Trójskośny (1) – anorthic (triclinic) Szerzej o teoretycznych układach i teoretycznych typach sieci krystalograficznych na następnych slajdach 24 .

2008-10-15 Regularny a=b=c 90º α = β = γ = 90º Punkty sieciowe dla sieci regularnej (liczba węzłów przypadających na komórkę elementarną) prymitywnej (8/8) przestrzennie centrowanej (+1) ściennie centrowanej (+6/2) Tetragonalny a=b≠c α = β = γ = 90º 90º Punkty sieciowe dla sieci tetragonalnej prymitywnej (8/8) przestrzennie centrowanej (+1) 25 .

trygonalna (romboedryczna) prymitywna punkty sieciowe jak na rysunku (8/8) 26 .2008-10-15 Rombowy a≠b≠c 90º α = β = γ = 90º Punkty sieciowe dla sieci rombowej prymitywnej (8/8) przestrzennie centrowanej (+1) o centrowanej podstawie (+2/2) ściennie centrowanej (+6/2) Trygonalny (romboedryczny) a=b=c α = β = γ ≠ 90º 90º występuje tylko jeden typ sieci .

2008-10-15 Heksagonalny a=b≠c 90º 120º α = β = 90º γ = 120º występuje tylko jeden typ sieci – heksagonalna prymitywna (zwarta) punkty sieciowe jak na rysunku (4/6+4/12) Jednoskośny a≠b≠c α = γ = 90º ≠ β 90º Punkty sieciowe dla sieci jednoskośnej prymitywnej (8/8) o centrowanej podstawie (+2/2) 27 .

c komórki elementarnej Wskaźniki położeń są unikalne dla każdego punktu Położenia (punkty) sieciowe opisujemy bez nawiasów Prosta kierunku sieciowego przechodzi przez punkty sieciowe Wskaźniki kierunku sieciowego są takie same dla wszystkich kierunków równoległych.2008-10-15 Trójskośny a≠b≠c 90º α ≠ β ≠ γ ≠ 90º występuje tylko jeden typ sieci – trójskośna prymitywna punkty sieciowe położone jak na rysunku (8/8) Położenia i kierunki sieciowe Początek układu współrzędnych przyjmuje się w punkcie sieciowym Osie układu współrzędnych pokrywają się z krawędziami komórki elementarnej Położenia (punkty) sieciowe są wyrażane w jednostkach długości krawędzi a. b. bo początek układu może być dowolnym punkcie sieciowym Wskaźniki kierunku sieciowego podajemy w nawiasach kwadratowych. rodzina kierunków w nawiasach <uvw> Są trzy współrzędne uvw położenia/kierunku [uvw] sieciowego Położenia/kierunki ujemne zapisuje się z kreską poziomą nad cyfrą 28 .

Odwrotności 1/∞. wyznaczonych na osiach układu współrzędnych przez płaszczyznę sieciową jeżeli płaszczyzna przechodzi przez początek układu – układ należy go przesunąć Obliczyć odwrotności długości odcinków Sprowadzić odwrotności do najmniejszych liczb całkowitych Wskaźniki płaszczyzny sieciowej są zbiorem trzech najmniejszych liczb całkowitych. rodzina płaszczyzn {hkl} Np. 1/∞.1/1 29 . płaszczyzna (021) jest równoległa do osi x. ogólnie (hkl). 1/½ 1/½. przecina oś y w 1/2b i oś z w odległości c. w jednostkach parametrów sieciowych abc.2008-10-15 Wskaźnikowanie płaszczyzny sieciowej (wskaźniki Millera) Obrać układ współrzędnych z początkiem w punkcie sieciowym Odczytać długości odcinków.

2008-10-15 Płaszczyzny sieciowe Oznaczanie struktur krystalicznych wg Pearsona (dwie litery i liczba) Pierwsza litera mała – układ krystalograficzny cubic. F ściennie centrowana. hexagonal. tetragonal. anorthic (triclinic) Druga litera duża – typ sieci przestrzennej P prymitywna. I przestrzennie centrowana. C centrowana na podstawie. R romboedryczna Liczba atomów przypadających na komórkę elementarną regularna przestrzennie centrowana – 2 heksagonalna prymitywna – 1 (zwarta – 2) regularna ściennie centrowana – 4 cF4 – sieć regularna (c) ściennie centrowana (F) z czterema atomami na komórkę 30 . monoclinic. orthorhombic.

633 Oznaczanie struktur krystalicznych wg „Strukturbericht” (litera i liczba) Oznaczenie nie zalecane lecz używane Litera duża – grupa ciał krystalicznych A pierwiastki.2008-10-15 Położenia środków atomów w komórce heksagonalnej Dwa atomy na punkt sieciowy (4/6+4/12+1) (4/6+4/12+1) Komórka heksagonalna zwarta Teoretyczny stosunek c/a=1. C związki typu AB2 Liczba oznaczająca typ struktury w grupie A1 – typ struktury miedzi i Feγ Feγ A2 – typ struktury Feα Feα A3 – struktura typu magnezu B1 – struktura chlorku sodu 31 . B związki typu AB.

HZ. Feα Feα HZ – heksagonalna zwarta RP – regularna prymitywna Większość metali tworzy sieć krystaliczną regularną (ściennie i/lub przestrzennie centrowaną) oraz heksagonalną Struktura krystaliczna pierwiastków 4 3 2 1 1 Li K 2 Be 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 B Al 14 C Si Sn Pb 15 P 16 S 17 Cl Br I numery grup N Na Mg Ca Sc Y Ti Zr Hf Th V Cr Mn Fe Co Ni Pt Cu Zn Ga Ge As Se Sb Te Bi Rb Sr Nb Mo Tc Ta W U Re Ru Rh Pd Ag Cd In Os Ir Au Hg Tl Cs Ba La Klasa 1 Struktury o dużej liczbie koordynacyjnej (w nawiasie). złożona liczbie koordynacyjnej = 8 – N + 10 W. np. RPC. RSC. np.2008-10-15 Polskie skróty oznaczające struktury RSC – regularna ściennie centrowana. Feγ Feγ RPC – regularna przestrzennie centrowana. Wiązanie metaliczne Klasa 2 (pośrednia) Klasa 3 Struktury o RPC (8) HZ (12) RSC (12) inna. kowalencyjne 32 .

64 1.473 0.408 0.359 0.2008-10-15 Struktura i parametry sieci niektórych metali RPC a Li Na K Feα Feα Mo W V Nb Crα Crα [nm] 0.322 0.350 0.227 0.58 1.407 0.646 0.428 0.494 0.89 1.59 1.356 0.297 0.332 Płaszczyzna o najgęstszym ułożeniu atomów Liczba koordynacyjna – liczba najbliższych równoodległych atomów sąsiednich Tylko w jednej płaszczyźnie liczba najbliższych atomów =6 33 .60 Al Caα Caα Feγ Feγ Coβ Coβ Cu Ag Au Pb Tiβ Tiβ RSC a [nm] 0.286 0.512 0.316 0.494 0.63 1.266 0.300 0.320 0.404 0.556 0.561 0.360 0.354 0.85 1.533 0.314 0.407 c/a 1.303 0.394 0.520 0.329 0.287 Be Mg Caγ Caγ Tiα Tiα Zn Cd Zrα Zrα Coα Coα a [nm] 0.58 1.250 HZ c [nm] 0.

2008-10-15 Sekwencja ułożenia płaszczyzn w strukturach o najgęstszym ułożeniu atomów W strukturze HZ powtarza się sekwencja ABABAB W strukturze RSC występuje sekwencja ABCABCABC W strukturze RPC ułożenie atomów nie jest najgęstsze liczba koordynacyjna 8 Struktura HZ powstająca z kolejności ułożenia atomów ABAB 34 .

2008-10-15 Struktura RSC z sekwencji ułożenia atomów ABCABC Struktury krystaliczne materiałów ceramicznych Wiele materiałów ceramicznych ma jeden z n/w typów struktury krystalicznej RSC RPC HZ lub RP (regularna prymitywna) Aniony tworzą strukturę krystaliczną a kationy rozmieszczone są w lukach między anionami Wymiar luki jest równy maksymalnej średnicy kuli mieszczącej się w luce atom w luce oktaedrycznej otacza 6 atomów atom w luce tetraedrycznej otacza 4 atomy 35 .

2008-10-15 Geometria luk w strukturze RSC Luki w strukturze RPC 36 .

6/2+12/4=6 luk na komórkę. dlatego muszą być spełnione wzory stechiometryczne Podobnie jak w kryształach metali. jedna luka na komórkę. 8 anionów zajmuje luki tetraedryczne Al2O3. Fe2O3. trzy luki przypadają na jeden atom sieci. . HfO2 – sieć RSC tworzy 4 kationy. FeO.633d x 0.732d 0. MgO.633d 0. 0.155d tetraedryczne – 4*6/2=12 luk na komórkę.291d HZ – jak w przypadku struktury RSC w idealnej strukturze HZ stosunek wymiarów komórki c/a=1. dążą do jak najściślejszego ułożenia jonów w przestrzeni 37 . 0. CoO. ThO2. CaO. 1+12/4=3 luki na komórkę. Nie obsadzonych jest 1/3 luk i struktura jest zniekształcona Kryształy są elektrycznie obojętne. na jeden atom sieci przypada sześć luk.732d Materiały ceramiczne jonowe Ceramiki jonowe są związkami chemicznymi metali z niemetalami CsCl – sieć RP.jony tlenu tworzą sieć heksagonalną. 0. po dwa atomy na punkt sieciowy CaF2. CdO – sieć RSC. VO. NbO.414d tetraedryczne – 8 luk na komórkę. NiO. po dwa atomy na punkt sieciowy NaCl. jedna luka przypada na jeden atom sieci. na jeden atom sieci przypada dwie luki. oktaedryczne.225d 0.291d 0.633 RP – jedna luka wewnątrz komórki otoczona 8 atomami sześcian. 0. UO2. kationy zajmują 2/3 luk oktaedrycznych. 0. Cr2O3. MnO.155d 0.225d RPC – luki wpisane są w bryły nieforemne oktaedryczne (spłaszczony ośmiościan). ZrO2.414d 0.2008-10-15 Charakterystyka luk RSC – wymiary luki takie same w trzech kierunkach oktaedryczne. V2O3. na jeden atom sieci przypada jedna luka.

2008-10-15 Proste ceramiki kowalencyjne Ceramiki kowalencyjne są związkami dwóch niemetali. stopień wypełnienia przestrzeni 16%. warstw lub sieci trójwymiarowych Grafit Średnica atomowa węgla w graficie 141pm Jaką powierzchnię zajmie 1g grafitu gdyby ułożyć tylko jedną warstwę? 38 . największa twardość diament można też wyprodukować z grafitu (5GPa. wiązanie Van der Waalsa pomiędzy warstwami. przestrzeni 34% (max 74%). lub są czystymi pierwiastkami diament – sieć RSC. więc jest określona liczba sąsiadujących atomów Położenia atomów są określone. twardość mniejsza tylko od diamentu (podtlenku boru. atomów. Ostatnio 1300º modne jest robienie diamentów z ludzkich prochów po specjalnej kremacji SiC – jak diament lecz co drugi atom Si zamiast C. dwa atomy na punkt sieciowy. bo wiązanie kowalencyjne jest kierunkowe Konieczność minimalizacji energii wiązań skutkuje tworzeniem łańcuchów. 1300ºC). własności smarownicze Następuje uwspólnianie elektronów. wypełnienie sieciowy. azotku boru) grafit – sieć heksagonalna (lub romboedryczna) składająca się z warstw atomów.

mięknienia 1200º 1200ºC Duża lepkość – trudno formowalne. Na2O lub CaO 39 . dlatego dodaje się modyfikatory sieci krystalicznej.2008-10-15 Polimorfizm Występowanie pierwiastka lub związku w różnych strukturach krystalicznych Alotropia jest terminem węższym i dotyczy wyłącznie czystych pierwiastków Przemiana polimorficzna zachodzi gdy inna struktura będzie miała mniejszą energię Różnica energii związku występującego w różnych strukturach jest mała. dwuwymiarowy schemat struktury krzemionki krystalicznej i amorficznej Wysoka temp. dlatego struktura ulega zmianie ze zmianą temperatury Przemiana alotropowa w żelazie (RPC→RSC) przy (RPC→RSC) temperaturze 912ºC umożliwia hartowanie stali 912º Przy temperaturze 1394ºC struktura RSC ma większą 1394º energię niż RPC i zachodzi przemiana (RSC→RPC) (RSC→RPC) Struktura szkieł na przykładzie krzemionki Szkło twardnieje i sztywnieje bez udziału krystalizacji Do temperatury zeszklenia zachowuje się jak ciecz przechłodzona Poniżej – szybkość zmian objętości jest mała i staje się szkłem Rys. np.

2008-10-15 Elementy krystalografii podsumowanie Większość materiałów inżynierskich ma strukturę krystaliczną z regularnym i powtarzalnym ułożeniem atomów Jest siedem podstawowych układów krystalograficznych i 14 typów sieci Komórkę elementarną można opisać za pomocą parametrów sieciowych Położenia. kierunki i płaszczyzny sieciowe są opisywane za pomocą wskaźników Metale krystalizują w jednej z trzech struktur: RPC. RSC lub HZ Występowanie pierwiastka lub związku w więcej niż jednej strukturze krystalicznej nazywa się polimorfizmem Defekty struktury krystalicznej Rzeczywista budowa kryształów Roztwory stałe Defekty punktowe Dyslokacje Granice ziarn Umocnienie 40 .

w celu osiągnięcia konkretnych własności materiału podobny efekt wywołują modyfikatory w strukturze krzemionki Geometryczne defekty sieci krystalicznej Punktowe (np. podczas procesu wytwarzania. wakancje) – nie obsadzone położenie atomowe w rezultacie drgań cieplnych atomów stężenie wakancji (wakansów) zmienia się wykładniczo ze zmianą temperatury defekty zerowymiarowe – zaburzają strukturę w małym obszarze Liniowe (dyslokacje) – umożliwiają odkształcanie plastyczne metali i stopów defekty jednowymiarowe Powierzchniowe – zaburzenia struktury krystalicznej o charakterze dwuwymiarowym granica ziarn (grain boundary) – obszar na styku dwóch ziarn różniących się orientacją krystaliczną. Strefa niedopasowania krystalicznego między sąsiednimi ziarnami 41 .2008-10-15 Rzeczywista budowa kryształów Doskonale regularne i powtarzalne ułożenie atomów w węzłach sieci w rzeczywistych kryształach nie występuje Defekty struktury krystalicznej – niedoskonałości w ułożeniu atomów rzeczywistych kryształów chemiczne geometryczne Uzyskanie materiału bez defektów chemicznych i geometrycznych jest niemożliwe Zanieczyszczenia chemiczne i geometryczne zaburzają regularność struktury krystalicznej Występowanie akceptowalnego (dopuszczalnego) udziału defektów chemicznych i geometrycznych nie dyskwalifikuje materiału Niekiedy defekty wywołuje się w strukturze krystalicznej.

Atomy składnika zajmują wtedy położenia w lukach roztwory międzywęzłowe z żelazem tworzą C. N. B. H i O ferryt i austenit występujące w stalach są roztworami tego typu Roztwór stały ciągły – składniki rozpuszczają się w sobie w dowolnych proporcjach w przeciwnym razie rozpuszczalność składników jest ograniczona Przykłady roztworów stałych 42 .2008-10-15 Roztwory stałe Roztwór – faza składająca się z więcej niż jednego pierwiastka i zachowująca typ struktury rozpuszczalnika Roztwór stały – występuje w stanie stałym rozmieszczenie atomów składnika rozpuszczonego w strukturze krystalicznej rozpuszczalnika jest przypadkowe (jak w roztworze ciekłym) Roztwór substytucyjny (podstawieniowy) – atomy pierwiastka rozpuszczonego zajmują położenia atomów rozpuszczalnika w strukturze krystalicznej Roztwór stały międzywęzłowy – średnica atomu składnika jest dużo mniejsza niż średnica atomu rozpuszczalnika.

gdy mają Taki sam typ struktury krystalicznej Różnicę średnic atomowych mniejszą niż 15% Zbliżoną elektroujemność zdolność przyłączania elekronów Taką samą wartościowość liczba elektronów.2008-10-15 Feα Feα T<912ºC 912º i Feγ Feγ T>912º T>912ºC Dwa metale tworzą roztwór stały ciągły. biorących udział w tworzeniu wiązań między atomami lub reakcji chemicznej 43 .

5T 10-3 tuż poniżej Tt Defekty punktowe w związkach chemicznych W związkach defekty występują parami. aby była zachowana elektroobojętność struktury krystalicznej 44 . że jakieś położenie atomowe w metalu jest puste wynosi 10-6 przy temperaturze 0.5Tt i 0.2008-10-15 Defekty punktowe w metalach Wakancje (wakanse) – puste (nie obsadzone) miejsce w strukturze krystalicznej Atomy rodzime w położeniach międzywęzłowych Prawdopodobieństwo tego.

stała Q – energia aktywacji na atom R – stała gazowa T .temperatura 45 .2008-10-15 Dyfuzja Cieplnie aktywowane przemieszczanie się atomów lub jonów w materiale W stanie stałym szybkość dyfuzji jest do 3 rzędów wielkości mniejsza niż w cieczy Mechanizm wakancyjny Mechanizm międzywęzłowy Drogi dyfuzji Dyfuzja objętościowa – przez strukturę kryształu Dyfuzja po granicach ziarn – najłatwiejsza Dyfuzja powierzchniowa – w proszkach Prawo Arrheniusa D0 .

że szybkość procesu dyfuzyjnego zwiększa się wykładniczo ze wzrostem temperatury Inne zastosowania prawa Arrheniusa przebieg reakcji chemicznych szybkość utleniania szybkość pełzania szybkość rozwoju grzybów. struktura krystaliczna jest doskonała Dyslokacja jest granicą oddzielającą część kryształu w której nastąpiło odkształcenie trwałe (przemieszczenie atomów) i część jeszcze nieodkształconą Krawędziowa . namnażania bakterii Zjawisko dyfuzji wykorzystuje się w procesach obróbki cieplnocieplno-chemicznej (odrębny przedmiot) Dyslokacje Dyslokacje są defektami liniowymi .2008-10-15 Szybkość procesu dyfuzyjnego Z prawa Arrheniusa wynika.poza niewielkim obszarem wokół linii zwanej linią dyslokacji.84*108m) podczas odkształcania plastycznego następuje szybki wzrost gęstości dyslokacji w materiale odkształconym na zimno przy redukcji przekroju 80% gęstość dyslokacji wzrasta do 1016m/m3 (odległość do Plutona 6*1012m) 46 .przemieszczenie atomów następuje w kierunku prostopadłym do krawędzi dyslokacji linia dyslokacji jest krawędzią kończącej się w krysztale płaszczyzny atomowej Śrubowa – przemieszczenie atomów następuje w kierunku równoległym do krawędzi dyslokacji może być prawoskrętna (dodatnia) i lewoskrętna (ujemna) tak jak śruba Gęstość dyslokacji – suma długości linii dyslokacji w jednostce objętości materiału m/m3 w metalach wyżarzonych 1010m/m3 (średnia odległość do Księżyca 3.

2008-10-15 Dyslokacja krawędziowa śrubowa Wektor Burgersa 47 .

Dla śrubowej – prostopadłe 48 .2008-10-15 Odkształcenie plastyczne Powstaje na skutek zrywania wiązań między sąsiednimi atomami i tworzenia ich z nowymi sąsiadami W materiałach krystalicznych zachodzi głównie dzięki przemieszczaniu się dyslokacji (poślizgowi) również dzięki bliźniakowaniu odkształceniowemu Do spowodowania ruchu dyslokacji wystarczą niewielkie naprężenia styczne w jej sąsiedztwie rzeczywista wytrzymałość metali na ścinanie (MPa) jest około trzy rzędy wielkości mniejsza niż teoretyczna (GPa) Odkształcenie plastyczne materiałów niekrystalicznych następuje podobnie jak w cieczach – przez płynięcie wiskozyjne Poślizg z udziałem dyslokacji Aby dyslokacja mogła się ślizgać musi działać naprężenie styczne w płaszczyźnie poślizgu i w kierunku wektora Burgersa Dyslokacje krawędziowe przemieszczają się gdy naprężenia styczne działają prostopadle do linii dyslokacji. Śrubowe – przy naprężeniach równoległych Przemieszczenie dyslokacji przesunęło część kryształu powyżej płaszczyzny poślizgu (czerwona przerywana) względem pozostałej części w kierunku wektora Burgersa o długość wektora (-b) (Kierunki odkształcenia i ścięcia są takie same dla dyslokacji krawędziowej.

2008-10-15 Systemy poślizgu Poślizg po „gładkiej” powierzchni zachodzi łatwiej niż po chropowatej Płaszczyznami poślizgu są płaszczyzny o możliwie gęstym ułożeniu atomów Płaszczyznę poślizgu i leżący w niej kierunek poślizgu nazywamy systemem poślizgu Liczba systemów poślizgu zależy od budowy komórki elementarnej Płaszczyzny i kierunki poślizgu 49 .

np. (a k – stałe dla materiału) zależy od Materiały o wiązaniach kowalencyjnych ulegają zniszczeniu zanim naprężenie spowoduje poślizg Przemieszczenie dyslokacji w materiałach o wiązaniu jonowym zaburza równowagę jonów. w elektronice 50 . Następuje pękanie kruche przy mniejszych naprężeniach niż poślizg Monokryształ Materiał składający się z jednego kryształu (ziarna). na łopatki turbin. jednego ułożenia atomów ma dokładnie takie własności (linie poślizgu. cząsteczek lub jonów Uzyskanie monokryształu jest trudne i kosztowne materiał musi być chemicznie jednorodny monokryształ powstaje przy bardzo wolnym chłodzeniu Znajdują specjalne zastosowanie. anizotropia) jak komórka elementarna na bazie której powstał monokryształy czystych metali mają pewną wytrzymałość bo podczas ruchu dyslokacji (poślizgu) następuje zrywanie i tworzenie wiązań międzyatomowych Kryształ – ciało stałe o regularnym i powtarzalnym ułożeniu atomów.2008-10-15 Naprężenie przy przemieszczaniu dyslokacji (Peierlsa-Nabarro) (Peierlsa- τ P− N = a długości wektora dyslokacji (Burgersa) b odległości pomiędzy sąsiednimi płaszczyznami poślizgu d − kd b Opór jaki stawia struktura poruszającej się dyslokacji (a.

cynk Ziarno (grain) – pojedynczy kryształ w polikrystalicznej strukturze stopu Między atomami sąsiednich ziarn występują siły atomowe tego samego rodzaju jak wewnątrz kryształu Granice ziarn Granica ziarn – powierzchnia styku sąsiednich kryształów (ziarn) Granica ziarn jest strefą niedopasowania krystalicznego między sąsiednimi ziarnami atomy zajmują położenia w wyniku kompromisu między wymaganiami strukturalnymi obydwu sąsiadujących ziarn odległości pomiędzy atomami na granicy ziarn są inne niż wewnątrz kryształu odległości międzyatomowe nie przekraczają trzech średnic atomowych atomy w granicy ziarn mają większą energię więc są bardziej reaktywne niż we wnętrzu kryształu są drogami łatwiejszej dyfuzji są miejscami uprzywilejowanego zarodkowania wydzielającej się fazy do niej często segregują (koncentrują się) atomy domieszki 51 . o wymiarach 10-100µm różniących się jedynie 10-100µ orientacją krystalograficzną w niektórych materiałach ziarna mogą być większe. np.2008-10-15 Materiały polikrystaliczne Składają się z dużej liczby kryształów (ziarn).

2008-10-15 Dwuwymiarowy model granicy ziarn Granice bliźniacze Dwie części kryształu są bliźniakami gdy jedna z nich jest lustrzanym odbiciem drugiej w pewnej płaszczyźnie krystalograficznej płaszczyzna (111) w strukturze RSC – ABCABCBACBAC ABCABC Bliźniaki są widoczne pod mikroskopem optycznym Typy bliźniaków bliźniaki wyżarzania powstają podczas wzrostu ziarn. głównie w strukturze RSC (miedź. mosiądz) bliźniaki odkształcania powstają w dowolnej strukturze drugi (po poślizgu) ważny mechanizm odkształcenia plastycznego metali bliźniakowaniu sprzyja niska temperatura i duże szybkości odkształcenia 52 . stal austenityczna.

lecz ich rozpuszczalność. z tego samego powodu. że materiały krystaliczne zawierają dyslokacje poślizg (przemieszczanie) dyslokacji prowadzi do odkształcenia plastycznego naprężenie powodujące poślizg wywiera na dyslokację pewną siłę linia dyslokacji może się wyginać jeśli na jej drodze znajdzie się przeszkoda Mechanizmy umocnienia roztworowe (wytworzenie roztworu) dyslokacyjne (odkształceniowe) wydzieleniowe lub cząstkami fazy dyspersyjnej rozdrobnienie ziarn. które powodują znaczne zniekształcenie struktury. jest niewielka jeżeli zachodzi przemiana w stanie stałym (martenzytyczna) to można uzyskać roztwory przesycone pierwiastkiem powodującym znaczne zniekształcenie sieci krystalicznej Podział przeszkód ze względu na wymiary (podobny jak podział geometryczny defektów sieci krystalicznej) zerowymiarowe – atomy domieszek (dodatków stopowych) w roztworze stałym jednowymiarowe – dyslokacje dwuwymiarowe – granice ziarn trójwymiarowe – cząstki innej fazy (powstającej zgodnie z wykresem równowagi fazowej) 53 . Występuje odwrotnie proporcjonalna zależność pomiędzy pierwiastkiem kwadratowym z powierzchni ziarna a granicą plastyczności Umocnienie metali Wytworzenie przeszkód dla ruchu dyslokacji jest ważne w metalach.2008-10-15 Umocnienie Wytrzymałość materiału krystalicznego można zwiększyć (spowodować umocnienie) przez wytworzenie w nim przeszkód dla ruchu dyslokacji dlatego. gdzie poślizg następuje łatwo Duże umocnienie roztworowe zapewniają atomy domieszek.

3Tt 54 .2008-10-15 Umocnienie roztworowe Dyslokacje (defekt liniowy) oddziałują z atomami rozpuszczonymi (defekt zerowymiarowy) Wokół atomu domieszki powstaje pole odkształceń sprężystych zmniejszające ruchliwość dyslokacji Wartości i zasięg pól naprężeń/odkształceń wokół atomu rozpuszczonego zależy od różnicy wielkości atomów osnowy i domieszki Już przy małej zawartości domieszki występują duże zmiany własności. np. granicy plastyczności Re . twardości Umocnienie odkształceniowe W strukturach krystalicznych metali jest wiele systemów poślizgu Odkształcenie plastyczne powoduje przemieszczanie dyslokacji Dyslokacje z przecinających się płaszczyzn poślizgu spiętrzają się i gromadzą – umocnienie odkształceniowe Może utrudniać walcowanie cienkich blach – naprężenie płynięcia plastycznego rośnie Można uzyskać tylko w elementach obrabianych plastycznie temperatura materiału po procesie umocnienia nie może wzrosnąć powyżej 0.

naprężenie przemieszczające dyslokację musi być wystarczająco duże Cząstkami umacniającymi mogą być wydzielenia. np.2008-10-15 Umocnienie (utwardzanie) wydzieleniowe lub cząstkami fazy dyspersyjnej Dyslokacje czasem mogą ścinać (przechodzić przez) małe cząstki. w których rozpuszczalność domieszki maleje przy obniżaniu temperatury podczas eksploatacji temperatura elementu nie może być wyższa niż temperatura rozpuszczania wydzieleń Dyslokacja napotyka na wydzielenie lub cząstkę 55 . które mają takie same płaszczyzny i kierunki krystaliczne jak osnowa Cząstki (generalnie. cząstki węglików lub azotków w stali cząstki bogate w miedź dla stopów aluminium z miedzią (nie brązów) Wydzieleniami można utwardzać stopy. zwłaszcza twarde) utrudniają ruch dyslokacji mogą być opasywane i omijane przez dyslokacje po przejściu dyslokacji wokół cząstki powstaje pętla dyslokacyjna jeżeli cząstki są gęsto ułożone.

liniowe i powierzchniowe W zależności od wielkości atomu rozpuszczonego w stosunku do atomu rozpuszczalnika roztwory mogą być międzywęzłowe lub podstawieniowe Cieplnie aktywowane przemieszczanie się atomów w ciele stałym nazywa się dyfuzją Dyslokacje mogą przemieszczać się pod wpływem naprężeń stycznych Zwiększanie gęstości defektów struktury krystalicznej powoduje zwiększenie wytrzymałości nazywane umocnieniem Wykresy fazowe Reguła faz Dwuskładnikowe wykresy fazowe Rozpuszczalność składników w stanie stałym Wykresy fazowe z przemianami i mikrostruktury Układ równowagi fazowej żelazo-cementyt żelazo- 56 .podsumowanie Materiały krystaliczne zawsze zawierają defekty: punktowe.2008-10-15 Defekty struktury .

na których własności chemiczne lub fizyczne ulegają skokowej zmianie Fazy są oznaczane kolejnymi literami greckimi αβγδεζ ηϑικλµνξοπρστυ ηϑικλµνξοπρστυφχψω Składnikami n układu są pierwiastki lub związki niezbędne do utworzenia wszystkich faz Liczba stopni swobody s – liczba możliwych zmiennych niezależnych (temperatura. stężenie składników.2008-10-15 Reguła faz (Gibbsa) Faza (phase) f – objętość stopu (układu) o wyraźnych granicach. ciśnienie) W stopach metali (przy stałym ciśnieniu): s = n – f + 1 Dla czystego pierwiastka (związku) przy temperaturze topnienia s = 1 – 2 + 1 = 0 Wykres fazowy jednoskładnikowy i dwuskładnikowy Skład stopu zawsze podajemy w procentach masowych Na linii wykresu mogą występować dwie fazy Jaka faza występuje przy temperaturze 0ºC? 0º Czy w punkcie potrójnym mogą występować trzy fazy? 57 .

2008-10-15 Wykresy fazowe dwuskładnikowe Dwuwymiarowe mapy występowania poszczególnych faz we współrzędnych temperatura – skład stopu Można wg nich śledzić tworzenie mikrostruktur i zachodzenie przemian przy zmianie temperatury i składu Odzwierciedlają idealne warunki równowagi fazowej (powolne przemiany) W stopach rzeczywistych przemiany zachodzą w warunkach różniących się od idealnych Nieograniczona rozpuszczalność składników w stanie stałym Składniki A i B Temperatura topnienia A i B Obszar jedno/dwufazowy Likwidus Solidus Określanie składu faz w obszarze dwufazowym 58 .

2008-10-15 Krzepnięcie (topienie) stopu o średnim składzie Z T1 – z cieczy o składzie d powstaje kryształ o składzie a (największa zawartość składnika X) T2 – z cieczy o składzie e powstają kryształy o składzie b T3 – ostatni kryształ powstaje z cieczy o składzie f (największa zawartość składnika Y) Dzięki dyfuzji wszystkie kryształy w stanie stałym powinny mieć skład Z Zastosowanie reguły faz Gibbsa Jeżeli s = 1 struktura dwufazowa zostaje zachowana Gdy s = 1. temperatura i skład faz mogą zmieniać się niezależnie 59 . jedna ze zmiennych (temperatura lub skład faz) jest zależna od drugiej Gdy s = 2.

6 ⋅ (100g ) dla skłkładni B mα = 33.3g mL = 66.2008-10-15 Reguła dźwigni Służy do określania względnych udziałów poszczególnych faz w obszarach dwufazowych mα + mL = 100g  0.2mα + 0.8mL = 0.7g Ogólnie : cα mα + cβ mβ = c(mα + mβ ) Gdzie jest ta dźwignia? Przeprowadzić poziomą linię przez punkt stanu Punkty przecięcia z wykresem zrzutować na oś składu Odczytać skład poszczególnych faz Długości odcinków na dźwigni są odwrotnie proporcjonalne do udziałów masowych faz 60 .

2008-10-15 Mikrostruktura stopu o nieograniczonej rozpuszczalności składników w stanie stałym Brak rozpuszczalności w stanie stałym 61 .

jedna ze zmiennych (temperatura lub skład faz) jest zależna od drugiej Gdy s = 2.2008-10-15 Zastosowanie reguły faz Gibbsa Na poziomej linii wykresu fazowego s zawsze = 0 Jeżeli s = 0 krzepnięcie lub topienie zachodzi w ustalonych warunkach (w jednym punkcie wykresu) Jeżeli s = 1 struktura dwufazowa zostaje zachowana Gdy s = 1. temperatura i skład faz mogą zmieniać się niezależnie Mikrostruktura przy braku rozpuszczalności w stanie stałym 62 .

2008-10-15

Wykres fazowy z przemianą eutektyczną, gdy składniki rozpuszczają się w stanie stałym
Składniki tworzą ze sobą roztwory stałe α i β
α – max rozpuszczalność składnika B w A wynosi 20% β – max rozpuszczalność składnika A w B wynosi 10%

Zachodzi ograniczona rozpuszczalność składników w stanie stałym Przemiana eutektyczna – izotermiczna przemiana jednej fazy w dwie podczas chłodzenia

Zastosowanie reguły faz Gibbsa

63

2008-10-15

Zmiany mikrostruktury w stopie o składzie eutktycznym

Zmiany mikrostruktury w stopie o składzie podeutektycznym
Przy szybkim chłodzeniu, skład fazy α poniżej temperatury eutektycznej może nie zmieniać się
na granicach ziarn fazy α nie zdąży wydzielić się dyfuzyjna faza β uzyskamy przesycony roztwór stały składnika B w fazie α

64

2008-10-15

Mikrostruktura w stopie podeutektycznym, w którym nie zachodzi przemiana eutektyczna

Struktura materiału - opis
Albo
jednorodna (po wyżarzaniu) płytkowa (pasmowa) drobnoziarnista (duży stopień dyspersji) rozwinięta granica faz (ziarn) występują wtrącenia segregacja strefowa

albo
niejednorodna (po starzeniu) kulista (sferyczna) gruboziarnista mała powierzchnia granic faz (ziarn) bez wtrąceń (niemetalicznych) równomierny rozkład składników

65

2008-10-15 Wykres fazowy z przemianą eutektoidalną Wykres fazowy z przemianą perytektyczną 66 .

bo przemiana zachodzi w stanie stałym 67 .2008-10-15 Tworzenie fazy międzymetalicznej (pośredniej γ) AmBn podczas przemiany perytektycznej Wykresy fazowe dwuskładnikowe podsumowanie Pomiędzy obszarami jednofazowymi występują obszary dwufazowe obszary jednofazowe nie sąsiadują ze sobą W obszarze dwufazowym jest mieszanina faz sąsiednich obszarów jednofazowych Obszary dwufazowe graniczą w punktach lub przez linię poziomą (izotermę) Linie poziome oznaczają przemianę przy stałej temperaturze występują na nich trzy fazy. więc liczba stopni swobody jest równa zero Struktury eutektoidalne są drobniejsze niż eutektyczne.

2008-10-15 Pojęcia Składnik struktury – część struktury materiału o określonej i charakterystycznej mikrostrukturze widocznej pod mikroskopem Tekstura – struktura materiału polikrystalicznego charakteryzująca się podobną orientacją sieci krystalicznej większości ziarn uzyskiwana w wyniku obróbki plastycznej lub wyżarzania jej skutkiem jest istnienie silnej anizotropii własności Segregacja – niejednorodność składu chemicznego materiału spowodowana powolnością reakcji (dyfuzji) lub oddziaływaniem z atomami domieszki Wydzielenie – wytworzenie się nowej fazy z roztworu przesyconego Żelazo Struktura RPC (odmiana alotropowa Fe-α) do Fetemperatury 912ºC (G) 912º Powyżej temperatury 912 do 1394ºC (N) struktura RSC 1394º (odmiana alotropowa Fe-γ) ma mniejszą energię FeOd temperatury 1394ºC do temperatury topnienia 1394º występuje struktura RPC oznaczana Fe-α(δ) – odmiana Fealotropowa δ Żelazo δ nie ma zastosowania w technice dlatego na wykresie Fe-Fe3C często pomija się punkty BHJN FePoniżej temperatury 770ºC jest ferromagnetyczne. 770º powyżej – paramagnetyczne (nieużywane oznaczenie β) 68 .

11 6.3% każdego z pierwiastków takich jak: Al. 0.02 0. Co. mniej niż 2% węgla (E) oraz inne pierwiastki (stopowa więcej niż niestopowa).67 0 0.67 0 0.1% każdego z pierwiastków: Bi.53 4.008 0. Stal niestopowa zawiera mniej niż. Cr. np. Te.30 6. A B C D E F G H J K N P Q S %C 0 0. bo: do utworzenia się grafitu rozsegregowanie składników musi być większe praca zarodkowania grafitu (wysokoenergetyczne granice fazowe) jest większa niż Fe3C stale zawierają mangan. Ni. La (każdy). Fektóry jest metastabilny. W 0. który stabilizuje Fe3C Likwidus – krzywa ABCD na dwuskładnikowym wykresie fazowym powyżej której występuje tylko ciecz Solidus – krzywa AHJECF na dwuskładnikowym wykresie fazowym poniżej której stabilne są tylko fazy stałe Stal – stop zawierający więcej żelaza niż jakiegokolwiek innego pierwiastka.17 6. V Stopy żelaza z węglem o składzie na prawo od zawartości węgla punktu E nazywamy surówkami lub żeliwami Punkty na układzie równowagi Fe-Fe3C Fe- Ozn.77 20 727 ºC 1538 1495 1148 1227 1148 1148 912 1495 1495 727 1394 727 69 . Se.2008-10-15 Objaśnienie do układu Fe-Fe3C FeStabilnym układem jest układ Fe-C FeZmiany w stopach żelaza zachodzą zgodnie z układem Fe-Fe3C.09 0.67 2.

2008-10-15 Proszę nie szkicować Układ równowagi żelazo-cementyt żelazo- 70 .

opis pól … 71 .2008-10-15 Układ równowagi żelazo-cementyt żelazo- To trzeba zapamiętać.

2008-10-15 … można wydedukować Definicje składników strukturalnych ferryt α cementyt Fe3C pierwszorzędowy drugorzędowy trzeciorzędowy perlit austenit γ ferryt wysokotemperaturowy δ ledeburyt ledeburyt przemieniony mieszaniny powstające przy stałej temperaturze i składzie mają nazwy własne inne mieszaniny. które nie mają nazw własnych – na wykresie 72 .

85 oraz C=12. że masa atomowa Fe=55.2008-10-15 Przemiany w stopach Fe-Fe3C przy Festałej temperaturze Perytektyczna (J) 1495ºC (J 1495º δ H + L B ↔ γJ Eutektyczna (C) 1148ºC (C 1148º LC ↔ γE + Fe3C Eutektoidalna (S) 727ºC (S 727º γS ↔ αP + Fe3C Ferryt (α) (α Międzywęzłowy roztwór stały węgla w żelazie α lub δ (ferryt wysokotemperaturowy) o strukturze RPC Prawie czyste żelazo.01 można obliczyć ile procent luk oktaedrycznych zajmują atomy węgla w strukturze ferrytu 73 .008%C (Q) (Q Wiedząc.0218%C (P). max 0. przy (P temperaturze normalnej 0.

11%C (E).67% nie zależy od temperatury i wynika ze wzoru stechiometrycznego Pierwszorzędowy (pierwotny) wydziela się z cieczy o składzie nadeutektycznym Drugorzędowy (wtórny) wydziela się z austenitu z powodu zmniejszania rozpuszczalności węgla wzdłuż krzywej ES Trzeciorzędowy – wydziela się z ferrytu gdyż rozpuszczalność węgla zmniejsza się wzdłuż krzywej PQ 74 .2008-10-15 Austenit (γ) (γ Międzywęzłowy roztwór stały węgla w żelazie γ o strukturze RSC Największa rozpuszczalność 2. przy temperaturze eutektoidalnej 0.77%C (S) (S Rozpuszczalność węgla w austenicie jest znacznie większa niż w ferrycie bo luka oktaedryczna jest większa Cementyt Fe3C Węglik żelaza o rombowej strukturze krystalicznej Zawartość węgla 6.

i cementytu Zawiera 4.3%C Tworzy strukturę o budowie płytkowej Poniżej temperatury 727ºC (SK) występuje 727º (SK) ledeburyt przemieniony – po zajściu eutektoidalnej przemiany austenitu w perlit Ledeburyt przemieniony składa się z ferrytu i cementytu cementyt + austenit -> cementyt + perlit (ferryt + cementyt) = ferryt + cementyt 75 .11%C.77%C Struktura o budowie płytkowej. (E) o (E zawartości 2.2008-10-15 Perlit Mieszanina eutektoidalna ferrytu. (P) o (P zawartości 0. i cementytu Zawiera 0.0218%C. podobnie jak eutektyka Składa się z na przemian ułożonych płytek ferrytu i cementytu o stosunku grubości płytek 8:1 Ledeburyt Mieszanina eutektyczna austenitu.

2008-10-15 Struktura w układzie Fe-Fe3C Fe- Wykresy fazowe . przy powolnym chłodzeniu Udział poszczególnych faz można obliczyć przy użyciu reguły dźwigni Liczbę zmiennych parametrów układu można określić za pomocą reguły faz Gibbsa Różne stopy można klasyfikować ze względu na rozpuszczalność składników w stanie stałym Przy chłodzeniu stopów o ograniczonej rozpuszczalności mogą występować przemiany eutektyczna i perytektyczna Obszary jednofazowe nigdy nie leżą w sąsiednich polach układu dwuskładnikowego Układ Fe-Fe3C stanowi naukową bazę do analizy technologii stopów Feżelaza z węglem 76 . tzn.podsumowanie Umożliwiają identyfikację faz stabilnych w warunkach równowagowych.

objętość 77 .2008-10-15 Zmiany strukturalne Przyczyny przemian strukturalnych Zarodkowanie i wzrost kryształów Przemiany dyfuzyjne i bezdyfuzyjne Obróbka cieplna stali Zdrowienie i rekrystalizacja Rozrost ziarn Przyczyna zmian strukturalnych Przy stałej temperaturze i ciśnieniu motorem przemian jest minimalizacja energii swobodnej F E – energia wewnętrzna T – temperatura S – entropia P – ciśnienie V .

2008-10-15 Przykład krystalizacji Zarodkowanie i wzrost kryształów 78 .

strukturę i własności materiału determinuje odlewanie wlewkami – mają proste kształty i są następnie przerabiane plastycznie (walcowane lub kute) – struktura wyrobu powstaje w wyniku dalszej obróbki.2008-10-15 Krystalizacja materiałów Większość metali otrzymujemy z rud w procesach hutniczych – stan ciekły Żeby w metalu nie zaszła krystalizacja (powstaje postać amorficzna) należy go chłodzić z prędkością większą od 106K/s Krystalizacja – tworzenie kryształów (ziarn) przy zmianie stanu z ciekłego na stały Wyroby z metali (stopów) odlane są odlewami – mają formę wyrobu końcowego. zależnej od struktury odlewu Polimery i ceramiki często nie krystalizują pomimo powolnego chłodzenia Wzrost kryształów w warunkach zbliżonych do równowagi Temperatura cieczy jest wyższa od temperatury krystalizacji Temperatura kryształów jest niższa od temperatury krystalizacji ciepło krystalizacji (topnienia) jest odprowadzane przez kryształy do otoczenia Kryształy wypukłe nie są trwałe gdy wokoło jest ciecz o temperaturze większej Front krystalizacji (granica pomiędzy fazą ciekłą i stałą) jest płaski 79 .

2008-10-15 Zarodkowanie przy przechłodzeniu i dendrytyczny wzrost kryształów Temperatura maleje po obu stronach frontu krystalizacji Ciepło krystalizacji wydziela się na granicy faz Wypukłości szybko rosną tworząc dendryty (kształt drzew) bo im dalej od frontu tym niższa temperatura Segregacja Niejednorodny skład stopu powstający w warunkach innych niż równowagowe Mikrosegregacja – występuje w małej skali spowodowana jest tworzeniem dendrytów podczas krystalizacji jest przyczyną występowania kruchości na gorąco – obszary dendrytyczne topią się przy niższej temperaturze niż solidus można ją usunąć stosując wyżarzanie ujednorodniające Makrosegregacja – różnice w składzie pomiędzy częścią środkową i przypowierzchniową wlewka lub odlewu warstwa przypowierzchniowa zawiera więcej składnika o wyższej temperaturze topnienia obróbka cieplna (dyfuzja) nie usuwa makrosegregacji zmniejszyć makrosegregację można przez obróbkę plastyczną na gorąco 80 .

powstaje pusta przestrzeń nazywana jamą skurczową Kinetyka przemian Klasyfikacja przemian strukturalnych dyfuzyjne – w przypadku migracji atomów w materiale – konieczne powolne zmiany temperatury bezdyfuzyjne – niewielkie uporządkowane przemieszczenia atomów względem położeń wstępnych – wzrost (przebudowa) kryształów z prędkością dźwięku Podstawowe przemiany w stali austenityzacja (I) i przemiana perlityczna (II) przemiana martenzytyczna (nieodwracalna III) odpuszczanie – przemiana martenzytu w ferryt i cementyt (nieodwracalna IV) 81 . duże kryształy o przypadkowej orientacji W górnej części wlewka. małe kryształy o przypadkowej orientacji kolumnowych (iglastych. w strukturach RPC i RSC kierunek <100> kryształów jest zgodny z kierunkiem przepływu ciepła równoosiowych (wolnych) – w środkowej części odlewu najwolniej stygnącej. przy krzepnięciu materiału.2008-10-15 Struktura odlewu (wlewka) Można wyróżnić trzy strefy kryształów zamrożonych – cienka warstwa najbliżej formy. słupkowych) – wydłużone w kierunku odprowadzania ciepła.

Ar Acm – SE Austenityzacja (przemiana α -> γ) Przemiana perlitu w austenit przy stałej temperaturze 727º 727ºC (Ac1) rozpoczyna się na granicy faz cementytu i ferrytu przemiana alotropowa α -> γ zachodzi szybciej niż rozpuszczanie cementytu W stali podeutektoidalnej (perlit + α) pozostały ferryt ulega przemianie w austenit do temperatury Ac3 W stali nadeutektoidalnej (perlit + Fe3C) w austenicie rozpuszcza się cementyt wtórny do temperatury Accm Ostatecznie otrzymuje się austenit początkowo w miejscach gdzie był cementyt jest więcej węgla dyfuzyjne ujednorodnienie austenitu w obrębie ziarna zachodzi po pewnym czasie 82 .2008-10-15 Przemiany dyfuzyjne w stalach Austenityzacja – przemiana perlitu w austenit Podczas przemian przechłodzonego austenitu mogą powstawać różne struktury w wyniku dyfuzyjnych przemian perlitycznej – perlit. grubopłytkowy lub drobny perlit. Ac1 – przemiana przy nagrzewaniu PSK. (troostyt) troostyt) bainitycznej – bainit Dodatkowe oznaczenia A1 – PSK. Ar3 – przemiana przy chłodzeniu GSK. Ac A3 – GSK.

końca i 50% przemiany Kształt litery C – lustrzane odbicie krzywej krystalizacji Zarówno przy małym jak i dużym przechłodzeniu czas do rozpoczęcia przemiany jest długi CTPi (TTT – Time Termperature Transformation) dla izotermicznego Transformation) chłodzenia materiału łatwiejsze do interpretacji CTPc (CCT – Continous Cooling Transformation) dla ciągłego Transformation) chłodzenia materiału ważniejsze podczas produkcji w stosunku do wykresów CTPi są przesunięte w prawo i w stronę niższej temperatury 83 . w obszarze zubożonym w węgiel powstaje płytka ferrytu. 220HB Przy większym przechłodzeniu powstaje perlit drobny o większej wytrzymałości i twardości 500HB Przy małym przechłodzeniu szybciej rosną ziarna perlitu. przy dużym – szybciej przebiega zarodkowanie Wykresy CTP Czas (logarytm) Temperatura Przemiana Określa ułamek objętości tworzącej się fazy w funkcji czasu dla przemian zachodzących w warunkach innych niż warunki równowagi fazowej (szybkie chłodzenie) Krzywe początku. itd.2008-10-15 Przemiana perlityczna Przy powolnym chłodzeniu austenitu. twardość ok. na granicy ziarn austenitu powstają zarodki ferrytu dla stali podeutektoidalnej cementytu dla stali nadeutektoidalnej Obok.

2008-10-15 Wykres CTPi dla stali eutektoidalnej Egzamin Co należy przynieść na każdy egzamin (regulamin studiów §26 ust. kartę egzaminacyjną. 5) – (§ ustny przed sesją egzaminacyjną. o to czy są chętne dopuszczonych zostanie około 20 studentów 84 . max 2 długopisy okulary i chusteczki higieniczne. na ostatnim wykładzie przed sesją dodatkowo przynieść dwie kartki A4 Zapytam osoby. 5) indeks. które w mojej ocenie mogą przystąpić do egzaminu w terminie zerowym. jeśli ktoś używa Egzamin zerowy „dodatkowy” (§31 ust.

widoczna również na wykresie Fe-Fe3C Feod temperatury minimalnej trwałości austenitu do Ms – przemiana bainityczna poniżej temperatury Ms – przemiana martenzytyczna (bezdyfuzyjna) Bainit – mieszanina ferrytu przesyconego węglem i węglików.2008-10-15 Przemiany na wykresie CTPi Zakresy i rodzaje przemian przechłodzonego austenitu: od temperatury A1 do minimalnej trwałości austenitu (550º (550ºC) – przemiana perlityczna. mikrostruktura iglasta Przykłady przechłodzenia austenitu 85 .

2008-10-15

Wykres CTPi dla stali podeutektoidalnej

Przemiana bainityczna
Charakter pośredni pomiędzy przemianą perlityczną (dyfuzyjną) i martenzytyczną (bezdyfuzyjną) Bainit górny powstaje przy temperaturze 550-400ºC 550-400º
podobnie jak perlit składa się z listew ferrytu i cementytu

Bainit dolny powstaje przy temperaturze poniżej 400ºC 400º
cząstki węglików tworzą się we wnętrzu płytek ferrytu bainitycznego

W miarę obniżania temperatury przemiany bainitycznej
powstaje więcej dyslokacji w ferrycie wzrasta przesycenie węglem zwiększa się dyspersja (rozdrobnienie) węglików wytrzymałość bainitu jest większa

86

2008-10-15

Przemiana martenzytyczna
Austenit ochłodzony poniżej temperatury 250ºC (Ms) ulega przemianie 250º bezdyfuzyjnej (martenzytycznej), zachodzącej z prędkością dźwięku
nie jest konieczne cieplne wzbudzenie atomów

Martenzyt zawiera tyle samo węgla ile zawierał austenit, z którego martenzyt powstał Martenzyt – przesycony roztwór stały węgla w żelazie α o sieci tetragonalnej przestrzennie centrowanej, mikrostruktura iglasta
ma strukturę żelaza α zdeformowaną przez nadmiar atomów węgla. Parametry sieci zależą od zawartości węgla c/a=1+0,045*(%C)

Przemiana martenzytyczna zachodzi również w niektórych metalach, ich stopach, materiałach ceramicznych i polimerach

Otrzymywanie martenzytu w stali
Temperatura początku i końca przemiany martenzytycznej silnie zależy od składu stali Ms(ºC)=561-474*(%C)C)=561-474*(%C)33*(%Mn)-17*(%Ni)-17*(%Cr)33*(%Mn)-17*(%Ni)-17*(%Cr)21*(%Mo) Strukturę martenzytu uzyskuje się w wyniku hartowania Aby zakończyć przemianę trzeba materiał chłodzić poniżej Mf (obróbka podzerowa)
dla stali średnio- i średniowysokowęglowych oraz stopowych temperatura Mf jest mniejsza niż temperatura normalna

87

2008-10-15

Austenit szczątkowy w stali
Austenit pozostały z powodu nie zakończenia przemiany martenzytycznej Objętość martenzytu jest większa niż objętość austenitu, austenitu, z którego powstał
gdyby tak nie było – nie zachodziłaby przemiana RPC -> RSC

Austenit nie może w całości ulec przemianie bo brakuje miejsca

Powstawanie struktury martenzytu
Wzrost płytek martenzytu zachodzi szybko – z prędkością dźwięku Wielkość pierwszych płytek martenzytu jest ograniczona wielkością ziarna austenitu (T2) Płytki powstające przy dalszym obniżaniu temperatury są mniejsze Aby uzyskać własności izotropowe stali wielkość płytek martenzytu powinna być jak najmniejsza
przed hartowaniem nie należy przegrzewać materiału bo prowadzi to do rozrostu ziarn austenitu więc płytki martenzytu też będą większe

88

w celu usunięcia naprężeń hartowniczych i zwiększenia plastyczności Przesycanie – ujednorodnienie roztworu stałego i szybkie chłodzenie w celu zatrzymania zbyt dużej liczby atomów rozpuszczonych w roztworze Starzenie – naturalne lub przyspieszone doprowadzenie do uzyskania wydzieleń w przesyconym roztworze 89 .2008-10-15 Wytrzymałość martenzytu Płytki (listwy) martenzytu mają małe wymiary (<1µm) (<1µ W martenzycie jest duża gęstość dyslokacji 1015m-2 W stalach średnio. aby przemiana rozpoczęła się przy temperaturze niższej niż równowagowa Hartowanie – nagrzewanie. stali zahartowanej. wygrzewanie i szybkie obniżenie temperatury (od kilkudziesięciu do kilkuset stopni na sekundę) w celu uzyskania struktury martenzytycznej Wymrażanie – zmniejszenie temperatury stali poniżej zera stopni Celsjusza w celu zakończenia przemiany martenzytycznej (Mf) Wyżarzanie – nagrzanie materiału.i wysokowęglowych umocnienie średniopowoduje nadmiar atomów węgla w roztworze Szacunkowy udział poszczególnych mechanizmów umocnienia w wytrzymałości martenzytu dla stali niestopowej C40 granice ziarn – 28% dyslokacje – 12% nadmiar węgla w roztworze – 50% inne efekty – 10% Gdy zawartość węgla w stali >0.3% możliwe jest pękanie materiału podczas chłodzenia z powodu zbyt dużej prędkości chłodzenia (naprężenia hartownicze) Zabiegi i operacje obróbki cieplnej Nagrzewanie – zwiększanie temperatury Podgrzewanie – jeden z etapów stopniowego zwiększania temperatury Wygrzewanie – wytrzymywanie materiału przy stałej. wygrzanie i studzenie w celu uzyskania stanu równowagi termodynamicznej Odpuszczanie – nagrzanie. podwyższonej temperaturze Chłodzenie – przyspieszone obniżanie temperatury z użyciem ośrodka Studzenie – powolne obniżanie temperatury materiału na wolnym powietrzu lub razem z piecem Przechłodzenie – obniżenie temperatury tak.

które umacniają stal zmniejsza się wytrzymałość stali Drugie stadium odpuszczania (200-350ºC) ↑ (200-350º austenit szczątkowy przemienia się w ferryt i cementyt następuje umocnienie stali (250-400º Trzecie stadium odpuszczania (250-400ºC) ↓↓ rozpuszczanie się węglików przejściowych i tworzenie cementytu zmniejsza się zawartość węgla w martenzycie dyslokacje mogą się przemieszczać wytrzymałość stali zmniejsza się znacznie Czwarte stadium odpuszczania (400-727ºC) ↓↓ (400-727º koagulacja (łączenie się cząstek dyspersyjnych w wyniku czego powstają kryształy odrębnej fazy) i sferoidyzacja cząstek cementytu rekrystalizacja (tworzenie nowych ziarn o mniejszej gęstości dyslokacji) osnowy znacznie zmniejsza się wytrzymałość stali 90 . Fe2C. dużą wytrzymałość i plastyczność (sprężystość) Odpuszczanie stali niestopowej Pierwsze stadium odpuszczania (100-200ºC) ↓ (100-200º zmniejsza się zawartość węgla w martenzycie i stosunek parametrów sieci c/a powstają dyspersyjne węgliki przejściowe. izotermiczne (bainityczne) Ulepszanie cieplne – hartowanie i odpuszczanie średnie lub wysokie Stale po ulepszaniu cieplnym mają korzystną kombinację własności wytrzymałościowych tj. stopniowe.2008-10-15 Hartowanie stali Nagrzanie stali do temperaturzy 30-50ºC powyżej krzywej GSK 30-50º Wygrzanie przez czas ok. np.5min/mm wymiaru przekroju elementu Chłodzenie z szybkością większą niż krytyczna aby nie zaszła przemiana dyfuzyjna (perlityczna) Różnica temperatury pomiędzy warstwą wierzchnią i rdzeniem jest przyczyną deformacji podczas nagrzewania i po hartowaniu Hartowanie zwykłe. 1.

z powodu wydzielania się cementytu i segregacji atomów zanieczyszczeń do granic faz cementytu i martenzytu zanieczyszczenia są usuwane z rosnących kryształów Kruchość drugiego rodzaju – zmniejszenie udarności stali odpuszczanych przy temperaturze 450-600º 450-600ºC lub wyższej z powodu segregacji atomów zanieczyszczeń (P. Sb) oraz pierwiastków stopowych (Ni. Mn) do granic ziarn byłego austenitu można ją usunąć (uniknąć) przez szybkie chłodzenie od temperatury wyższej niż 600 ºC Hartowność Zdolność stali do tworzenia struktury martenzytycznej podczas hartowania Średnica krytyczna – największa średnica pręta hartującego się na wskroś (min 50% martenzytu w osi pręta) Wiedza na temat hartowności stali pozwala optymalnie dobrać materiał do konkretnych zastosowań przy zbyt małej hartowności materiał będzie miał mniejszą wytrzymałość i będzie się szybciej zużywał przy zbyt dużej ponosi się podwyższone koszty i zmniejsza się konkurencyjność produkcji 91 .2008-10-15 Kruchość odpuszczania Kruchość pierwszego rodzaju – zmniejszenie udarności stali odpuszczanych przy temperaturze 250-350º 250-350ºC.

35-0. cel – usunięcie skutków zgniotu na zimno Rekrystalizujące.zmniejszenie segregacji powstałej podczas krystalizacji prowadzi się przy temperaturze 100-200ºC poniżej solidusu. a wydzielenia – twarde twarde wydzielenia na granicach ziarn osnowy nie mogą być ciągłe bo ułatwią rozprzestrzenianie się pęknięć cząstki wydzieleń powinny być drobne. żelaza 450ºC. wygrzanie stali przy temperaturze 30-50ºC powyżej krzywej GSE i 30-50º powolne chłodzenie stosowane dla elementów o różnej wielkości ziarn po obróbce plastycznej na gorąco Zupełne. gęsto i równomiernie rozmieszczone w objętości stopu cząstki wydzieleń nie powinny mieć ostrych krawędzi. ogólnie około 0. które sprzyjają powstawaniu pęknięć Etapy obróbki ujednorodnienie roztworu stałego (nagrzanie poniżej solidusu) przesycanie roztworu przez odpowiednio szybkie chłodzenie wytrzymywanie roztworu przesyconego przy temperaturze normalnej (starzenie naturalne) lub nieco podwyższonej (przyspieszone) do utworzenia wydzieleń M=T*log(τ) M=T*log(τ 92 .2008-10-15 Wyżarzanie Ujednorodniające. dla stali 100-200º stopowych Normalizujące. chłodzenie razem z piecem Rekrystalizujące. Ujednorodniające. cel – rozdrobnienie i ujednorodnienie ziarn Normalizujące.6 temperatury topnienia 0. wolframu1200ºC. niklu 200º 450º 600º wolframu1200º 600ºC. cel . (dyslokacji) aby dalsze etapy obróbki plastycznej nie powodowały zniszczenia elementu temperatura rekrystalizacji dla miedzi około 200ºC. cel – zwiększenie ciągliwości i zmiękczenie stali temperatura jak przy normalizowaniu.35- Przesycanie i starzenie stopów Warunki jakie powinny spełniać osnowa i wydzielenia umacniające osnowa powinna być miękka i ciągliwa. Zupełne.

2008-10-15 Przesycanie i starzenie stopu AlCu4 Zmiany strukturalne podsumowanie Przemiany fazowe są związane z tworzeniem się nowej fazy lub wzrostem fazy kosztem zmniejszania innej Szybkość dyfuzji zwiększa się przy wzroście temperatury W stopach zawsze występują niejednorodności składu chemicznego i budowy strukturalnej O przemianach przechłodzonego austenitu można wnioskować z wykresów CTP Martenzyt odpuszczony jest strukturą stali o najkorzystniejszych własnościach wytrzymałościowych W celu otrzymania wymaganej struktury należy przeprowadzić odpowiednią obróbkę cieplną Stopy w których rozpuszczalność pierwiastków zmienia się w stanie stałym mogą być umacniane wydzieleniowo 93 .

na ostatnim wykładzie (§ przed sesją egzaminacyjną dodatkowo przynieść dwie kartki A4 Pierwszy termin pisemny w sesji (test) w dniu indeksy będą do odebrania następnego dnia od godziny 11 wyniki egzaminu (numer indeksu i ocena) będą opublikowane w internecie w dniu egzaminu przed godziną 18 Termin poprawkowy pierwszy w dniu od godz.2008-10-15 Inżynieria Materiałowa koniec wykładu Dalsza część na trzecim roku studiów Zapraszam Proszę posłuchać jeszcze o egzaminie Egzamin Co należy przynieść na każdy egzamin (regulamin studiów §26 ust. dodatkowo przynieść dwie kartki A4 Termin poprawkowy drugi w dniu od godz. sympatii albo ulubionej aktorce na plakacie 94 . 5) – ustny. max 2 długopisy okulary i chusteczki higieniczne. spróbujcie naszkicować monetę 1zł której wszyscy się przyglądali … Jeżeli nie będziecie w stanie w domu z pamięci odtworzyć wykresu (celu obróbki. dodatkowo przynieść dwie kartki A4 Jak się uczyć? Ćwiczyć. jeśli ktoś używa Egzamin zerowy „dodatkowy” (§31 ust. Zrozumieć. kartę egzaminacyjną. Umieć odtworzyć. przebiegu operacji. opisu definicji) i nie będziecie rozumieli tego czego się uczycie – zestresowani zapomnicie i nie zdacie egzaminu! opowiedzieć z pamięci żonie. 5) indeks.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful