.

.

.

.

Słowo wstępne

Wiele lat temu, po ukończeniu programu dla trenerów NLP, uzyska­ liśmy dyplom trenera programowania neurolingwistycznego. Program był niezwykle interesujący, wymagający i prowokujący. Najbardziej zapadł nam w pamięć moment, kiedy Richard Bandler poprosił nas o zdefiniowanie i wyjaśnienie NLP. Świetnie wiedział, jak uciszyć pokój pełen trenerów! NLP jest tak szerokim tematem, że niełatwo ująć go w prostą defini­ cję. Dr Harry Alder i Beryl Heather zebrali najistotniejsze wiadomości z tego zakresu i wprowadzili w nim trochę jasności. Każdy z nas obdarzony jest wyjątkowymi zdolnościami. Harry i Beryl nie są twórcami NLP, niemniej odgrywają ważną rolę w prze­ niesieniu metody na wyższy poziom. Dzięki ich pracy przedmiot stał się jasny, klarowny i przystępniejszy dla szerszego grona osób. To ich największe osiągnięcie. W przeszłości NLP skierowane było do określo­ nego odbiorcy - przede wszystkim terapeutów. NLP w 21 dni odsłania kulisy metody i zaprasza szerokie rzesze czytelników do korzystania z tej ekscytującej, nowoczesnej techniki. NLP znajduje się we wczesnej fazie rozwoju. Termin NLP został stworzony w połowie lat siedemdziesiątych przez Richarda Bandlera i Johna Grindera w celu skodyfikowania ich pracy. Richard i John spo­ tkali się na Uniwersytecie Kalifornijskim w Santa Cruz, kiedy Richard był studentem, a John nauczycielem akademickim. Jak głosi legenda, aby zarobić parę groszy, Richard zajął się wydawaniem transkryptów terapii Gestalt. Mając zadatki na geniusza, szybko rozpoznał strukturę działań terapeuty prowadzących do pożądanej zmiany. Do tamtej chwili terapeuci nie byli tego świadomi. Na podstawie owego doświadczenia Richard i John opracowali pro­ ces, na którym opiera się całe NLP: modelowanie. Byli przekonani, że

10

Słowo wstępne

oto stoją u progu czegoś WIELKIEGO, w każdej bowiem dziedzinie (terapia, biznes, sport) potrafili określić strukturę odpowiedzialną za osiągnięcie sukcesu. Pracowali z wojskiem amerykańskim, większymi drużynami sportowymi, rządem amerykańskim i dużymi korporacjami. Za każdym razem odnosili sukces, z tym jedynym zastrzeżeniem, że wyprzedzali swój czas. Zazwyczaj trzeba dwóch pokoleń, żeby coś nowego zyskało szersze uznanie i poparcie. Pierwszy faks powstał w 1947 roku. Sami wiecie, ile czasu upłynęło, zanim komputer osobisty wszedł na stałe do biznesu i prywatnych domów. Kiedy czytacie te słowa, wyprzedzacie o pięt­ naście—dwadzieścia lat większą część społeczeństwa! Dlatego właśnie książka ta jest tak niezwykle istotna. Rozpoczyna się tam, gdzie John i Richard przerwali swoje badania, i kontynuuje rozwój NLP w nadziei, że stanie się kiedyś ono częścią głównego nurtu. Wy również możecie mieć swój wkład w rozwój tej metody. Z jej po­ mocą możecie modelować doskonałość, którą obserwujecie w otaczają­ cym świecie. Możecie też lepiej się porozumiewać ze współmałżonkiem, pomóc dzieciom w zdobywaniu lepszych ocen, stworzyć sobie takie życie, jakiego pragniecie, pomagać tym, którzy znajdują się w większej potrzebie niż wy. Możecie rozpocząć na każdym poziomie i zmieniać swoje życie w stopniu, w jakim chcecie. Wybór należy do was. NLP będzie się więc rozwijać dzięki energii kreatywnych, kompe­ tentnych i etycznych trenerów, którym naprawdę zależy na osobach, z którymi pracują. Autorzy są ich przykładem. Beryl Heather od dwu­ dziestu lat jest cieszącą się dużym uznaniem trenerką korporacyjną. Głęboko angażuje się w badania nad granicami NLP oraz sposobami ich przekraczania w celu stworzenia nowych wzorców i programów treningowych. W Wielkiej Brytanii i na całym świecie jest ceniona za wkład w sferę biznesu, NLP i treningów. Ze względu na jej zasługi przyznano jej tytuł mistrza trenerów NLP, co w naszej dziedzinie sta­ nowi wyraz najwyższego uznania. Doktor Harry Alder jest natomiast przykładem osoby stosującej mo­ delowanie NLP. Napisał kilkanaście książek na temat NLP, począwszy od klasyki NLP: The New Art and Science of Getting What You Want po Masterstroke: Use the Power of Your Mind to Your Golf oraz Jhink Like a Leader. Harry posiada niesamowitą umiejętność zagłębiania się w rozmaite dziedziny, wydobywania z nich najistotniejszych informacji oraz przedstawiania ich w zrozumiały i łatwy do zastosowania sposób.

Słowo wstępne

11

Jest mistrzem modelowania, który znakomicie zrozumiał ducha NLP. Łączy cechy współczesnego „przeciętniaka" oraz człowieka renesansu. Znajomość z nim i możliwość zaliczania go do grona swoich kolegów to wielka przyjemność. Wchodzimy w nowe tysiąclecie. Niniejsza książka zawiera najistot­ niejsze wskazówki służące osobistej i globalnej zmianie potrzebnej w nadchodzącym czasie. Kto by się spodziewał, że słowa Alfreda Korzybskiego sprzed sześćdziesięciu pięciu lat „Mapa nie jest terytorium" („Science and Sanity") okażą się tak prawdziwe? Mapa rzeczywiście nie jest terytorium, o czym przeczytacie już w pierwszym rozdziale. Mapa jest jedynie naszą interpretacją terytorium, co w kontekście sze­ ściu miliardów osób zamieszkujących naszą planetę jest niezmiernie istotne. To właśnie stanowi wartość NLP - owe cztery słowa, które obejmują filozoficzne założenia naszej dziedziny. Bez nich NLP staje się bezużyteczne - sytuacja nasza staje się beznadziejna, nasze mapy stanowią bowiem to, o czym myślimy, że jest prawdziwe albo nie, co jest możliwe, a co nie, kim jesteśmy, a kim nie. Każdy szkicuje swoją mapę zwaną życiem. Ostatecznie wszystkie mapy prowadzą z powrotem do tego samego terytorium: do źródła, do nas samych. Dzięki zastosowanemu tutaj dwudziestojednodniowemu układowi otrzymujecie do swojej dyspozycji przetestowaną pod względem czasu mapę, pozwalającą na szybkie wprowadzenie trwałych zmian. Znaj­ dziecie tu też mało znane udoskonalenia dla praktyków NLP (sekrety powodzenia!). Z całego serca polecamy tę książkę, będącą wartościowym wkładem w rozwijającą się dziedzinę NLP oraz w życie osób zajmujących się jej badaniem. Czytając, czerpcie radość z odkrywania krajobrazu własne­ go umysłu, jego bogactwa i głębi. Odnajdźcie marzenia. Odkryjcie, kim jesteście, a kim możecie być naprawdę... i dzielcie się tym, kiedy nadejdzie odpowiedni czas! John Overdurf i Julie Siherthorn dyplomowani mistrzowie trenerzy programowania neurolingwistycznego, współtwórcy humanistycznej psychologii neurolingwistycznej Ocean City, USA

Wprowadzenie

NLP to skrót terminu Neuro-Linguistic Programming (programo­ wanie neurolingwistyczne - dop. tłum.), oznaczającego nowatorskie podejście do kwestii porozumiewania się i rozwoju człowieka. Nazywa się je sztuką i nauką tworzenia indywidualnej doskonałości bądź stu­ dium doświadczenia subiektywnego. NLP pozwala w stopniu dosko­ nałym posiąść umiejętności porozumiewania się z innymi oraz uczy praktycznych metod zmieniania sposobu myślenia i zachowania. Dzięki nim wiele milionów osób buduje lepsze związki, zyskuje pewność siebie i osiąga sukcesy w każdym aspekcie życia. Każdy się może nauczyć NLP i skorzystać z jego długofalowych rezultatów w pracy, domu, wszędzie. Nie trzeba mieć żadnej wiedzy na ten temat: ta książka zawiera przystępnie ujęte wprowadzenie do NLP oraz podręcznik treningowy dla każdego, kto chciałby zostać dyplo­ mowanym specjalistą. Gdy zaczniesz wprowadzać omawiane techniki w życie, natychmiast odczujesz ich pozytywne skutki. Książkę tę napisaliśmy, opierając się na cieszących się dużym uzna­ niem programach treningowych prowadzonych w ramach Realisation at Stenhouse. Każdemu tematowi towarzyszą obszerne wyjaśnienia i wzięte z życia przykłady. Większość ćwiczeń można wykonywać codziennie, na przykład w pracy, nie trzeba więc wykrawać dodatkowego czasu na naukę. Zmian należy się spodziewać w ciągu kilku dni.

W czym może pomóc NLP?
NLP umożliwia szybsze i efektywniejsze niż zwykle osiąganie ce­ lów. Mówiąc inaczej, możesz w pełni robić to, czego pragniesz, więcej wiedzieć i - co najważniejsze - być tym, kim chcesz. Świetne tech-

z których istnienia nie zdajesz sobie nawet sprawy. związki z innymi i szeroko pojęte samodoskonalenie. które kiedyś wywoływały u ciebie strach. które do tej pory uważałeś za nieosiągalne Nawiążesz kontakty z klientami i współpracownikami Znajdziesz twórcze sposoby rozwiązywania problemów Czynności. pociągające za sobą zmiany u innych i w otoczeniu. Większość adeptów tej me­ tody potwierdza jej skuteczność w praktyce. aby osiągnąć swoje cele. NLP nad wiedzę przedkłada działanie. za które podziwiałeś innych Będziesz czerpał z życia więcej przyjemności .14 Wprowadzenie niki komunikacji interpersonalnej pomogą ci w nawiązaniu dobrych kontaktów z innymi dzięki zasobom psychicznym (część „neuro"). jak potrafisz Będziesz panował nad swoim samopoczuciem Swój system wartości i przekonania wykorzystasz do osiągnięcia celów Zmienisz niepożądane nawyki Będziesz pewnie przystępował do realizacji zamierzeń Osiągniesz cele. Co więcej. Dzięki zrozumieniu i stosowaniu zasad NLP: • • • • • • • • • • • • • • • • • • • Zbudujesz związki z innymi Nabędziesz umiejętności przekonywania Będziesz miał pozytywne nastawienie Wzrośnie twoja samoocena Przezwyciężysz skutki złych doświadczeń Skoncentrujesz się na celach i ukierunkujesz na nie swoją energię Będziesz działał najlepiej. zasady i techniki NLP pomagają radzić sobie z problemami kreatywnie i pomysłowo. Taki stopień kontroli nad sobą umożliwia osiągnięcie pewności siebie oraz wzrost samooceny. Korzystnie wpływa też na osiągnięcia osobiste. Nauczysz się tak posługiwać językiem (część „lingwistyczna"). Wielu odkrywa zmiany osobowościowe. Poznasz metody kontrolowania stanu swojego umysłu oraz umiejętnego wykorzystywania swoich przekonań i systemu wartości w osiąganiu celów (programowanie). teraz staną się przyjemnością Zaczniesz efektywniej wykorzystywać czas Twoje życie nabierze sensu Nabędziesz umiejętności.

Ty będziesz sprawował kontrolę. Gdy mu zaufasz — tak jak komputerowi czy bankomato­ wi . po prostu go czytaj i wykonuj proponowane ćwiczenia. oferując jednocześnie zwięzły podręcznik jako uzupełnienie kursu. najpierw ucząc się. Twój samouczek Książka ta pełni dwojaką funkcję. Naszym celem było przedstawienie seminariów w przystępnej książkowej formie i dlatego powstał niniejszy samouczek. NLP w 21 dni opiera się na intensywnym programie Realisation at Stenhouse. Dzięki NLP będziesz funkcjonował na optymalnym. Mimo to jednak każdy temat opracowany jest niezwykle szczegółowo. możesz sprawdzić zdobytą danego dnia wiedzę. Trening praktyka NLP obejmuje pewną minimalną liczbę godzin. potem działając. . Jeśli chcesz nauczyć się NLP. Po prostu otwórz umysł i spróbuj. wchodzących w skład dwudziestojednodniowego programu. wy­ znaczonym przez doskonały układ umysł-ciało poziomie.ale w swój wspaniały układ neurofi­ zjologiczny. gdyż zawiera program odpowia­ dający międzynarodowym standardom dyplomowym wymaganym dla tego poziomu. W ramach tego układu uczysz swój nieświadomy umysł nawyków prowadzących do osiągnięcia celu. Po drugie. Możesz wybrać odpowiadającą ci wersję programu: na przykład dwu­ dniowe seminaria rozłożone na kilka miesięcy albo trzytygodniowy intensywny kurs obejmujący tę samą liczbę godzin i materiał. stanowi ona całościowy podręcznik dla dyplomowanego praktyka NLP. Być może będziesz musiał choć trochę uwierzyć — nie w jakiegoś guru ani w starożytną wiedzę .zaczniesz dobrze wykorzystywać metodę. Tematy zajęć określone są międzynarodowym rozkładem materiału. więc nie musisz nic wiedzieć na ten temat przed rozpoczęciem czytania. Jeśli pra­ gniesz zostać dyplomowanym specjalistą z zakresu NLP. Po pierwsze. aby poprawić jakość swojego życia prywatnego i zawodowego. możesz doprowadzić do zmian na lepsze.Wprowadzenie 15 Za pomocą praktycznych ćwiczeń. Krok po kroku. ich forma zależy jednak od prowadzącego je dyplomowanego trenera. będzie on podręcznikiem do ćwiczeń i przewodnikiem po materiałach źródło­ wych. jest wprowadzeniem do techniki NLP.

W przeciwieństwie jednak do założeń nauk ścisłych. nie trzeba ich traktować jako sztywnych i niezmiennych reguł. E-Prime zyskał wielką popularność w kręgach związanych z NLP ze względu na ogromny wpływ. Abyś mógł gruntowniej zgłębiać tę wiedzę.1ó Wprowadzenie E-Prime Napisaliśmy tę książkę stylem znanym jako E-PRIME. Stanowią fundament wielu opisywanych tutaj technik NLP. jego nadużywanie prowadzi do braku precyzji. Jest podstawą strony biernej i form bezosobowych. być może bardziej zrozumiale. W większości wypadków mają one charakter uniwersalny. Kilka z nich pochodzi z czasów pierwszych publi- . co możesz stwierdzić osobiście. W zależności od wersji i szkół NLP ich liczba waha się od sześciu do ponad dwudziestu czterech. Zastosowanie go w tekście o NLP powoduje przejście o poziom wyżej. możesz uznać je za pożyteczne. omawiamy pułapki wynikające ze stosowania czasownika „być" oraz korzyści używania E-Prime tak w piśmie. które niekoniecznie ma związek z tema­ tem dnia. inne zaś wydawać się będą tajemnicze. Założenia te do­ tyczą myślenia i porozumiewania się i gdy zrozumiesz ich znaczenie. Aczkolwiek jest to jedno z najczęściej stosowanych słów. czyli w ję­ zyku angielskim pozbawionym czasownika to be (być). w każdym rozdziale (Dniu) umieściliśmy jedno założenie. lecz odrzucanych przez współczesnych pisarzy. W Dniu 8. Zauważysz. a nie absolutnie prawdziwe. jak i mowie. Poza tym pobudził nas do wyrażania myśli inaczej. sam zaczniesz doświadczać korzyści płynących ze stosowania E-Prime. ponieważ są filozoficzną podstawą przedstawianej tu wiedzy. że wybraliśmy ich dwadzieścia jeden. Niemniej. co pozwala na ich stosowanie w różnych sytuacjach. jaki wywiera na komunikowanie się i sposób myślenia. ulubionych przez biurokrację. Wprowadzający charakter kursu oraz jego podział na dwa­ dzieścia jeden części spowodował. niejasności językowej. stwierdzisz. że niektóre założenia są zrozumiałe. Założenia Z biegiem lat w NLP pojawiło się szereg koncepcji. które traktuje się jako założenia. Nie istnieje żaden oficjalny kanon założeń NLP. Po przejściu przez Dzień 8. że są rozsądne.

gdybyś po przeczytaniu rozdziału od razu wcielał w życie zdobyte wiadomości i dopiero potem przechodził do następ­ nego rozdziału.kilka krótkich uwag. W miarę potrzeb możesz również sięgać do glosariusza terminów NLP znajdującego się na końcu książki. Choć każdy stanowi odrębną całość. proponujemy jednak. Stąd też różnie do nich podchodzimy: niektórym poświęcamy wiele czasu i wyjaśnień. Możesz również przeznaczyć na to dwadzieścia jeden dni. Napisaliśmy tę książkę w przystępny sposób. abyś czytał książkę chronologicz­ nie. trzymając się wyzna­ czonych na każdy dzień ćwiczeń i porcji materiału do zapamiętania.Wprowadzenie 17 kacji z zakresu NLP i opisuje jego podstawowe idee. co już posiadamy. każdego zaś kolejnego dnia będziesz zgłębiał nowy temat. Staraliśmy się wpasować ćwiczenia w codzienne życie . Jak najlepiej korzystać z tej ksiqżki Czytaj tę książkę w odpowiednim dla siebie tempie. Byłoby idealnie. W zależności od rodzaju ćwi­ czenia może się zdarzyć. które nie mają tak fundamentalnego znaczenia i pozornie stanowią powtórzenie innych założeń. możesz wykorzystać tę książkę jako podstawowy podręcznik. Dzień pierwszy jest ogólnym wprowadzeniem do NLP. Tak praktycznego przedmiotu. dlatego też wszystkie są zawsze aktualne. że będziesz potrzebował czyjejś współpracy. poświęcając na każdy rozdział tyle czasu. nie ucierpiało jednak na tym odpowiednie podejście do wszystkich tematów i umiejętności. aczkolwiek prawdziwa ich wartość polega na zrozumieniu stojących za nimi kon cepcji i zastosowaniu ich w praktyce. najlepiej nauczyć się poprzez doświadczenie. choćby nawet czekające nas zdarzenia stawiały wszystko w nieco innym świetle. Dzięki codziennym prostym ćwiczeniom nabędziesz podstawowych umiejętności. jakim jest NLP. są jednak i takie. Każda poznawana zasada czy technika łączy się w pewien sposób z tymi. Pomocne może się okazać uczenie się ich na pamięć. Jeśli bierzesz udział w programie instruktorskim. innym . Forma samouczka umożliwia pracę samodzielną. na ile możesz sobie akurat pozwolić. Każde określenie techniczne wyjaśniamy w chwili jego wprowadze­ nia. Bu­ dujemy zawsze na czymś. które już znasz. których potrzebuje trener NLP.

rodzinne. że to działania. a nie wiedza. są probierzem skuteczności NLP. a potem wrócić do początku i dogłębnie przeanalizować cały program.przeczytać całą książkę od razu.18 Wprowadzenie domowe. Możesz też zastosować inne podejście . zorientować się w jej tematyce. Życzymy dużo radości przy odkrywaniu siebie i samorealizacji. możesz lepiej zaplanować potrzebny ci czas. . Postępując w ten sposób. Pamiętaj jednak. zawodowe i towarzyskie.

skoncentruj się na nim. pojawią się nowe znaczenia. Dzięki stymulującemu wpływowi obserwacji przedmiotu coś „wkradnie się" do twojego umysłu. Jego kształt może pobudzać wyobraźnię. Co się stanie. gdy wpatrujesz się w chmury bądź płomienie ogniska.W • • • • • tym rozdziale: Doświadczenie subiektywne Myślenie i działanie Ku indywidualnej doskonałości Modelowanie sukcesu Model NLP Połóż jakikolwiek przedmiot na stole. Niekiedy związek między przedmiotem a wywoływanymi przez niego myślami będzie dla ciebie rozpoznawalny. Na przykład kolor przedmiotu może wywoływać wspomnienia z dzieciństwa. co widzimy po drodze. podobnie jak wtedy. bez względu na swoją niejasność czy pośredniość. co widzisz. powstanie sto rożnych interpretacji owego przedmiotu — od fantastycznych po wręcz . świadomego oglądu przedmiotu i pozwolisz nieświado­ mości interpretować to. Na przykład podczas jazdy samochodem często mamy myślowe skojarzenia z tym. Rozluźniony. Gdy zaprzestaniesz obiektywnego. W innych wypadkach nasuwająca się myśl wywołana przez przedmiot w jakiś sposób może się wydawać sprzeczna z logiką — gdy marzymy lub pozwalamy myślom swobód nie wędrować. Zamknij oczy i wyobraź sobie ten przedmiot. gdy sto osób spogląda na ten sam przedmiot? Jak wynika z doświad­ czeń przeprowadzonych przez nas podczas seminariów. pozwalając umysłowi na rozmaite skojarzenia. Jest on wówczas „logicznie" zrozumiały.

pomocne w pra­ cy i karierze. rozwój osobisty. Proponuje ona s t r u k t u r a l n e podejście do myślenia i zachowania człowieka. Indywidualna. Dzisiaj.20 Dzień 1 dziwaczne. negocjacje. że NLP to „sztuka i nauka tworzenia indywidualnej doskonałości". a u ko­ goś innego radość ze względu na osobiste skojarzenia. Najpierw kilka definicji i założeń: programowanie neurolingwistyczne oparte jest na koncepcji antropologa Gregory'ego Batesona. NLP jest to nauka o postępowaniu człowieka. edukację. treningi. Metoda ta znajduje szerokie zastosowa­ nie: od sportu przez terapię. Jak więc widać. możemy zachowywać się odmiennie. Nasze zachowanie determinowane jest reakcją na to. w pierwszym dniu pro­ gramu. otaczający nas obiektywny świat jest przez nas postrzegany niezwykle subiektywnie. Niektórzy nazywają to strukturą doświadczenia ludzkiego. Grinder specjalizował się w lingwistyce. sytuacjach rodzinnych i towarzyskich. rozważymy kilka istotnych zagadnień. nasze osiągnięcia kształtowane są przez subiektywne doświadczenie. do jakich prowadzi. Niemniej jego rosnąca popularność wynika raczej ze skuteczności zmian w zachowaniu i osią­ gnięciach. „doświadczenie" oraz dążenie ku doskonałości. Dlaczego sztuka? Ponieważ subiektyw­ nego myślenia i działania nie da się określić obiektywnymi metodami stosowanymi w naukach ścisłych. a na jej . Dlaczego nauka? Ponieważ o tyle. jakie wywołuje. Nasze zachowanie. Przedmiotem zainteresowania koncepcji jest przede wszystkim komu­ nikacja interpersonalna. tajemnicza. aż po takie dziedziny biznesu. W tej książce opisujemy praktyczne zastosowania NLP. NLP nadaje doświadczeniu pewną strukturę. osiągnięciach. Akademickie podwaliny NLP są imponujące. Mówiąc potocznie. Już na wstępie stwierdziliśmy. Na przykład ten sam przedmiot z opisywanego wyżej ćwiczenia może wywołać u kogoś smutek. empirycznie udokumentowane podejście. a co za tym idzie. interesując się jednocześnie psychologią. jedyna. zarządzanie zasobami ludzkimi oraz kontakty z klientami. Rozumienie człowieka nie jest więc wypadkową mistyki i przypadku. jak sprzedaż. co postrzegamy. W każdym z wymienionych wy­ padków NLP zdecydowanie wyróżnia się spośród wszystkich metod ze względu na swoje praktyczne. a Bandler w matema­ tyce i technice informacyjnej. rozwiniętej w latach siedemdziesiątych przez Johna Grindera i Richarda Bandlera. całkowicie subiektywna interpretacja świata zewnętrznego kształtuje zachowanie jednostki. co odczuwa­ my. Dlatego mimo że widzimy i odbieramy te same zjawiska. o ile to możliwe.

jak i w świecie zewnętrznym. co naukowcy nazywają rzeczywistością obiektywną. więc . rozumienie i d o ś w i a d c z e n i e . jak i co myślą inni. Kartezjusz stwierdził: „Myślę. a mówiąc dokładniej. spełnia wszystkie możliwe wymagania naukowe. Widzimy odmiennie. Dzięki temu umiemy obiektywniej wymieniać poglądy na temat subiektywnych spraw. Akceptując to. choć jest to wysoce subiektywne pole badań z wynikającymi z tego ograni­ czeniami. Myślenie i działanie Zmiana sposobu myślenia prowadzi do zmiany zachowań oraz osiągania innych celów. jak percepcja za pomocą pięciu zmysłów prze­ kłada się na znaczenie. że zna rze­ czywistość. Doświadczenie subiektywne Pod pojęciem „doświadczenie subiektywne" rozumie się to. Tak na­ prawdę nikt nie wie. NLP wychodzi na­ przeciw doświadczeniu osobistemu. Prowadzą one do nieuniknionych zmian zachowania. aby pomóc jednostce w lepszym funkcjonowaniu. lepiej rozumiemy innych. NLP pro­ ponuje kilka prostych technik zmieniających sposób myślenia (jest to część „neuro" programowania neurolingwistycznego). Niestety. Jednak nikt z nas nie ma monopolu na to. Za pomocą prostych modeli pokazujących sposoby myślenia i ich wpływ na nasze postępowanie NLP wyjaśnia doświadczenie. Tak więc. Tak zwane doświadczenie każdej osoby jest inne. Każdy z nas sądzi. Najczęściej działanie wynika z określonego myślenia. skuteczniej się z nimi porozumiewamy oraz mamy większy wpływ na własne życie. modele i „język". Wszyscy postrzegamy świat w sposób wyjątkowy i subiektywny.Jak ludzie postępują 21 gruncie powstały określone reguły. co się dzieje zarówno w twojej głowie. w przeciwieństwie do zjawisk zewnętrznych. unaocznia. subiektywnego doświadczenia. nie da się przeprowadzić badań laboratoryjnych naszego niepowtarzalnego.

myślącą czarną skrzynkę. przewidującym umysłem. wykorzystujemy zaledwie ułamek naszego mózgu. nie potrzebujesz niczego poza otwartym. Akcep­ tuje też to. Przy­ bierają formę rezultatów. co większość z nas intuicyjnie przyjmuje do wiadomości: mamy umysł. co niewidoczne i tajemnicze. możesz przy­ spieszyć proces uczenia się i w ten sposób skorzystać z ich doświadczenia . Stosując ich umiejętności i tak zwany wrodzony talent. rozpocznij podróż ku indywidualnej doskonałości. jak podają specjaliści. świadomość. skarżyć się na brak talentu czy jakichś umiejętności. Potem już tylko. osiągnięć. której miejsce jest gdzieś pomiędzy zewnętrznymi przyczynami i ich skutkami. Zamiast pomijać to. Filozofowie od wieków usiłują zgłębić tajemnice ludzkiego umysłu. boskie niemal zasoby umożliwiające osiąganie celów. o czym myśli". mądrze i roz­ myślnie opakowane w półtorakilogramową warstwę substancji szarej. Jednak w kategorii możliwości uczenia się i rozwoju wszyscy zaczynamy od tego samego poziomu. Najczęściej nasze myśli przekładają się na działanie.22 Dzień 1. jestem". celowo nastawia się na szukanie procesu czy struktury. sukcesów lub porażek. Laboratorium ludzkiego umysłu to dla nich niepewny grunt. owych nieskończonych możliwości. Ku indywidualnej doskonałości Doskonałość przypisana jest każdemu. Możemy wprawdzie. Za pomocą NLP można zauważyć do­ skonałość u innych oraz przejąć ich skuteczne strategie i umiejętności. Modelowanie sukcesu Sukces można modelować. każdy może korzystać z tej techniki doskonałości. które wywołuje zmianę. Tak zwane doświadczenie jednostkowe wprawia naukowców stosują­ cych metody eksperymentalne w zakłopotanie. a Biblia mówi: „Człowiek jest tym. wska­ zując hojniej od nas obdarowane osoby. polegając na swoim wspaniałym neurofizjologicznym źródle. które akceptuje wpisany w doświadczenie subiektywizm. Z drugiej strony mamy NLP. Aby w pełni skorzystać z NLP. Stosując NLP. dzięki którym ów subiektywizm nabierze sensu. Po­ nadto. Każdy z nas ma wyjątko­ we.

Wrodzony talent Niekiedy zazdrościmy innym ich wrodzonych talentów . dokonywania obliczeń w pamięci. którym chciałbyś dorównać. tak jak nasi znajomi i przyjaciele.. nie myśląc o nich (zjawisko nazy­ wane w NLP nieświadomą kompetencją). Strategie doskonałości Dzięki NLP doskonałość nie wydaje się już tak trudna do osiągnię­ cia. Strategie te. wiązania węzła żeglarskiego. Chcielibyśmy podchodzić do pewnych spraw z marszu.Jak ludzie postępujq 23 zdobytego metodą prób i błędów. Być może umiesz wykonywać jakieś czynności. możesz osiągnąć w s z y s t k o . Może masz talent do pływania. Wpływ modelowania jest szczególnie widoczny w rozwijaniu umiejętności komunikacji interpersonalnej (werbalnej i niewerbalnej). Więcej o stra­ tegiach i modelowaniu dowiesz się podczas Dni 16.społecz­ nych. zawodowych. z pewnością znajdzie się osoba. co budzi podziw i zazdrość innych. jak udaje im się coś dobrze robić. Łącząc tę wiedzę ze swoimi nieoce­ nionymi wrodzonymi zasobami. która zapyta: „Jak ty to robisz? Kiedy na ciebie patrzę. obejmują sekwencje myśli i działań. A przecież wszyscy obdarzeni jesteśmy takimi umiejętnościami i zdolnościami. Dzięki modelowaniu będziesz mógł sięgać po strategie myślenia i zachowania osób. W każdej doskonałej umiejętności czy zachowaniu można doszukać się pewnej „strategii". Wiele osób jednak po prostu nie wie. Dzięki NLP można przejąć owe umiejętności i z powodzeniem stosować je we własnym życiu. Obecnie jest ono powszechnie stosowane we wszystkich aspektach życia osobi­ stego i zawodowego. choćby nawet stosująca je osoba nie zdawała sobie sprawy z ich istnienia. i 18. Początkowo twórcy NLP zalecali stosowanie modelowania terapeu­ tom słynącym z niezwykłych umiejętności komunikacyjnych. 17. malowania akwarelami albo nawiązywania znajomości? Choć owe umiejętności wydają ci się być może zupełnie zwyczajne. sportowych czy artystycznych. które składają się na osiągnięcie pomyślnego rezultatu. czasem nawet nie przyznaje się do swojej „doskona­ łości". wydaje mi się to takie proste". . przyrządzania sufletu. jazdy na rowerze.

a co za tym idzie . ukryte.1 ukazuje doświadczenie jako proces albo system. pragnieniami i motywacją. ale każdej innej osoby. ale również wewnętrzne. Co jednak najważniejsze. w jaki sposób percepcja wpływa na każdy aspekt naszego zachowania. czyli z tak zwanym podejściem behawiorystycznym (opartym na dokładnych badaniach i metodach stosowanych najczęściej w naukach ścisłych). przyczynowo-skutkowymi teoriami na temat doświadczenia człowieka. subiektywne. dzięki NLP zaczynamy pojmować. Model NLP pokazany na rysunku 1. zniekształcamy i usuwamy wiele dostępnych informacji. przekonaniami. . słyszymy i czujemy także wewnętrznie — kiedy coś sobie przypominamy lub wyobrażamy. Zakłada też. można stwierdzić. lecz jednostki. Dzięki owym filtrom interpretujemy świat w ograniczony. uczuć i spostrzeżeń. W tym kontekście NLP ma pewne punkty styczne z mechanistycznymi. Budowanie doświadczenia „System" umysł-ciało przetwarza znacznie więcej niż tylko ze­ wnętrzne bodźce sensoryczne. Model NLP Stwierdziliśmy więc. że zachowu­ jemy się zgodnie z własnymi wartościami. jak dokonujemy uogólnień. że doświadczenie powstaje w wyniku obserwowalnego zachowania i obejmuje procesy zachodzące w czarnej skrzynce umysłu. Posługując się analogią z górą lodową. Wykorzystując w tym celu pięć zmysłów. typowy dla siebie sposób. Zajmuje się postępowaniem człowie­ ka — nie w ujęciu gatunku.również na nasze osiągnięcia. Dobrze podkreśla jedność ciała i umysłu. powstałe na podstawie wspomnień. słyszy i czuje odmiennie.24 Dzień 1. określa wewnętrzny i zewnętrzny sposób myślenia. NLP pomaga nam zrozumieć twardą rzeczywistość i pogodzić się z nią. W szczególności zaś umożliwia zrozumienie. Bodźce sensoryczne przechodzą przez niezliczone „filtry" umysłowe. że NLP opisuje doświadczenie nie tylko widoczne „nad powierzchnią". który nazywamy własną rzeczywistością. uczuciami. Twoje doświadczenie jest odmienne nie tylko od mojego. jak tworzymy reprezentacje i interpretujemy otoczenie. widzimy. Jak widać z modelu NLP. Każdy z nas widzi.

co zapamiętałeś. co w praktyce oznacza. które oddziaływały kiedyś na twoje nerwy wzrokowe lub dotarły do twoich uszu. aby stworzyć nowe.celowo bądź nie — to zmienić. Podczas Dnia 7. Jeśli zechcesz. będziesz nawet dokonywał zmian w swoich ustalonych przekonaniach. ma już niewiele wspólnego z d ł u gościa fal. Proste zapamiętywanie jakiegoś faktu może być zniekształcone wskutek wcześniejszego zniekształcenia albo „przefiltrowanego" doświadczenia. .Jak ludzie postępują 25 Powstałym na skutek działania bodźców zewnętrznych doświad­ czeniem można m a n i p u l o w a ć . Można na przykład sobie coś przypomnieć i . Może się więc okazać. Na przykład optymistyczniejsza „reprezentacja" przykrego wspomnienia lub myśli prowadzi do zmiany nastroju i stanu psychicznego. że pamiętasz wspomnienie wspomnienia. Dzięki możliwości manipulowania doświadczeniem można dopro­ wadzić do indywidualnych zmian. poglądach i wartościach. będziesz wyobrażał sobie rozmaite rezultaty oraz nauczysz się zmieniać strukturę wspomnień. że to.

.umysłowe zasoby. Świadomie i pewnie możesz zmusić system do osiągnięcia twoich zamierzeń.tak jak wszystkie inne umiejętności . Nie­ kiedy. Uzbrojony w wiedzę o sobie zaczniesz lepiej rozumieć innych. że tworzysz doświadczenie. a także syntetyzować. jakby przywoływało się własne wspomnienia.wymaga wysiłku włożonego w ćwi­ czenia. To możliwe. możesz porównywać owe bogate.bez udziału oczu.można sobie wyobrażać. Masz wię­ cej możliwości wyboru: kontrolujesz swoje życie i kreujesz przyszłość. na przykład podczas realistycznych snów czy fantazjowania. a jeszcze lepiej . uszu czy zmysłu dotyku. jeśli zrozumiemy nasze doświadczenie i wykorzystamy je do osiągnięcia prawdziwych efektów.stosować je.26 Dzień 1. Umiejętność kreowania myśli i manipulowania nimi .i tak przecież niezwykle bogate . można sobie wyobrażać przyszłe doświadczenia albo wydarzenia na świecie tak łatwo. Teraz jednak możesz określić ich filtry percepcyjne i zrozumieć. W ten sposób ogromnie wzmacniasz swoje . Przede wszystkim z a a k c e p t u j e s z . Wszyscy możemy być doskonali. W ten sposób możesz t w o r z y ć doświadczenie i inną przyszłość. jeśli to potrzebne. Dalej. a nie jedynie reagujesz na warunki zewnętrzne bądź przeszłe zdarzenia. Mówiąc inaczej . że z natury ich sposób percepcji różni się od twojego. próbując i dodając nowe elementy. Co więcej. Znajomość siebie i innych Oznacza to na przykład. \ Doświadczenie można także kreować . zróżnicowane filtry percepcyjne lub „mapy" umysłowe. Dzięki NLP można zrozumieć subiektywne doświadczenie i. zmieniać je na lepsze. doświadczenie wewnętrzne wydaje się niemal tak realne jak rzeczywi­ stość. Klarowna wizualizacja pożądanego efektu zwiększa szanse jego uzyskania. łącząc wspomnienia i pojęcia w nową całość. Zostanie on jednak sowicie nagrodzony. jaki mają wpływ na interpretację zdarzeń.

percepcja rzeczy­ wistości bądź też to. a postępowanie ze świadomością tej różnicy może wzbogacić nasze życie. Każdy z nas ma własną. Znajduje się na niej wszystko. Wszystko to odbywa się automatycznie bądź nieświadomie. Mapa powstaje w umyśle wtedy. możesz jednocześnie dzielić się z innymi własnymi strategiami. NLP daje ci szansę świadomego i przemyślanego dokonywania tych zmian. znaczenia. Twoja niepowtarzalna historia życia działa jak filtr dla tysięcy działających na ciebie bodźców sensorycznych. które po­ wstały w wyniku procesów elektrochemicznych zachodzących w ciągu życia jednostki. Doskonaląc się w jakimś zakresie. Dlatego właśnie „mapa (subiektywna.mo­ żesz dosłownie zmieniać swój umysł. lecz równie dobrze mogą być wynikiem postrzegania rzeczywistości z innej perspektywy. Wszystko musi mieć sens.Jak ludzie postępuję 27 Założenie na dziś Mapa nie jest terytorium. Pomyśl. A terytorium? Każdy z nas postrzega świat przez własne filtry percepcyjne. jest niezwykle cenne. klasyfikującą szufladkę. że inni doświadczają i interpretują świat inaczej niż my. opanowanie. Z biegiem czasu możesz zacząć dodawać lub wprowadzać zmiany w filtrach umysłowych .przegródkę. pewność siebie). co uważamy za doświadczenie lub rzeczywistość. że modelując strategie doskonałości innej osoby. Każde najmniejsze doświadczenie ma w tak poukładanym umyśle swoje miejsce . Każda osoba ma więc swoją niepowtarzalną. można poprawić własne działanie. gdy staramy się zrozumieć świat. tak abyś mógł osiągnąć pożądane rezultaty. Mapa zbudowana jest z mózgowych połączeń nerwowych. ograniczona percepcja) nie jest terytorium (rzeczywistości)". co dzieje się wokół nas. Jednak odkrycie. zadaniem czy stanem umysłu (motywacja. subiektywną „mapę" świata. tak więc nikt nie widzi rzeczywistości. jakie znaczenie dla ciebie ma dzisiejsze założenie. nasze przekonania i uczucia . różniącą się od innych mapę. Wcze­ śniej zauważyliśmy. Odkry- . Nie ma takiej możliwości. Mogą one mieć związek z określoną umiejętnością. U niektórych stwierdzenie to wywołuje niepokój. jakie mają dla nas poszczególne sprawy.

jak powstaje twoja wersja. Pomyśl o tym założeniu w rozmaitych sytuacjach. • Zauważ. Jest barierą między osobą a terytorium. że optymista widzi szklankę w połowie pełną. kontaktów towarzyskich.28 Dzień 1. niepowtarzalnej perspektywy. zaczynasz bowiem lepiej rozumieć jej o b s z a r . zauważysz. a nawet w reakcjach członków rodziny na jakąś informację. Zauważaj skrajnie odmienne opinie w gazetach. jak można dojść do skrajnie odmiennych wniosków. rasami i partiami po­ litycznymi. Gdy uświadomisz sobie te ograniczenia. między rodzicami i nastolatkami. • Zauważ. Szukaj przykładów praktycznego zastosowania omawianego zało­ żenia. zwróć uwagę. Jest to dobry przykład ilustrujący po­ wszechną tendencję do postrzegania spraw z własnej. zachowania czy wydarzenia. Szukaj rzeczywistości . Zauważaj różne interpretacje tego samego zjawiska. które widzieli. jak często ludzie usiłują udowodnić. słuchowych czy czuciowych. w telewizji. między krajami. Jeśli sam jesteś świadkiem jakiegoś zjawiska. Doświadczenie życiowe każdego człowieka działa na zasadzie filtra dla wrażeń wzrokowych. opie­ rając się na tych samych danych. oryginalność i wyjątkowość. jak bardzo różnić się mogą między sobą „praw­ dziwe doświadczenia". Niekiedy zniekształca i umniejsza jej doświadczenie. ich różnorodność. oczywiście. zamiast zmienić swoje poglądy. który potwierdza. Jest to. • Świadkowie wypadków często odmiennie opisują zdarzenie. Zaobserwuj mapy rzeczywistości innych osób. skutek subiektywnego punktu widzenia. wając m a p y rzeczywistości innych. Wszelkie różnice biorą początek w umyśle. powiększasz i wzbogacasz własne doświadczenie. Zaobserwuj subiektywną interpretację najzupełniej obiektywnych faktów. Zwracaj uwagę na mapy.w połowie pustą. Słuchaj rozmów w miejscu pracy. że białe jest czarne. Jest to widoczne podczas spotkań w pracy. natomiast pesymista . ogranicza pra­ gnienie osiągnięć. „Piękno (oraz w połowie pusta bądź w połowie pełna szklanka) znajduje się w oku (a tak naprawdę w umyśle) postrzega­ jącego". które znacznie zwiększają szansę osiągnięcia sukcesu. • Zauważ. że pojawiły się przed tobą nowe możliwości wyboru.

Zadanie na dziś • Zapamiętaj dzisiejsze założenie (str. 27) i znajdź trzy lub więcej sytuacji. obrazów myślowych i innych metod wspomagających zapamiętywanie. Pomyśl. Rozważ możliwość zastoso­ wania technik mnemotechnicznych. Jutro nauczysz się. Może to być jakiś konkretny cel albo pragnienie. jakie są możliwe. uzyskując inne perspektywy. inne mapy rzeczywistości. Podczas zapamięty­ wania wykorzystuj w pełni wyobraźnię. Zauważ. wykształcenie i wychowanie. jakich filtrów używacie do postrzegania faktów . pomyśl. Zapisz to. życzenie czy ma­ rzenie. • Przywołaj na myśl osobę. z którą często się spierasz albo której nie lubisz. wpływ przyjaciół bądź krewnych.na przykład wartości i przekonania. jak zwiększyć szansę realizacji twoich planów. . co chcesz osiągnąć. chwilowe samopoczucie i tak dalej.Jak ludzie postępuję 29 odmiennej od twojej mapy. Wzbogacaj swoje doświadczenie. Teraz jeszcze raz zanalizuj swoje uczucia wobec tej osoby. • Przygotowując się do jutrzejszego dnia. z punktu widzenia logiki. w których znajduje ono zastosowanie.

). którym nie udało się do niczego dojść. że twój sukces czy porażka zależały od wyraźnego określenia stojącego przed tobą celu. wiarę w siebie. Wielu biznesmenów i przedsiębiorców znajduje napęd do działania w ambicji lub marzeniach. Więk­ szość z nas zna również takie osoby.zarządzanie na podstawie celów . Tak jak odczuwanie przyjemności . planowanie firmowe lub systemy kontroli budżetowej.W tym rozdziale: • Technika osiągania celów • Czteroetapowy model sukcesu • Elementy dobrze sformułowanego celu Po ogólnym omówieniu N L P przejdziemy teraz do podstawowego jego zagadnienia. Stąd też nic dziwnego. Najczęściej jednak liderzy i menedżerowie osiągają sukces jako jednostki. wytrwałość i podobne cechy ułatwiające osiągnięcie sukcesu. Motywujące ich cele są miarą ich sukcesu. w których pracują. ze za powodzeniem całej firmy często stoi pojedynczy człowiek. tłum. wyników czy jakiejkolwiek innej) jest najistotniejszym elementem doświadczenia człowieka. . Sukces ten zawdzięczają umiejętności skoncentrowania się na określonym. Wyznaczanie i dążenie do realizacji celów (w postaci marzeń. ponieważ nie miały jasno określonych celów. prawdopodobnie zauważysz.może zmienić twoje życie.dop. Firmy mogą mieć własne cele i wytyczne. na przykład M B O („management by objectives" . nierzadko nawet na przekór inercji instytucji. tygodnia czy miesiąca i osiągają wspaniałe rezultaty. które wyznaczają sobie zadania do zrealizowania danego dnia. pra­ gnień. Wszyscy znamy osoby. Jednostka bowiem prze­ kształca dobrze określony cel w motywację. czyli celów. Patrząc wstecz. wymiernym celu.

Młody chłopak tuż po ukoń­ czeniu szkoły pracował jako robotnik. zrobienia. Opisuje. a to. Technika osiągania celów Praca nad osiąganiem założonych celów wydaje się częścią natury ludzkiej. o czym tak realistycznie marzył. które osiągnęły sukces. Ian Smith z Lunn Poly. czy się do tego przyznajemy czy nie. Mówiąc inaczej. . Nie znaczy to. naszym działaniom przyświeca jakiś cel. ale „widział siebie" na stanowisku dyrektora do spraw produkcji jeszcze przed ukończeniem dwudziestu pięciu lat. Można by powiedzieć. jak starannie rozwijał w sobie owo wyobrażenie i uczucie oraz jak wspaniale się poczuł. Nadajemy mu znaczenie. Archie Norman z Asdy.V 32 Dzień 2. czy to do prostego przetrwania i prokreacji — zdają się być źródłem naszego zachowania. że mamy wymówkę na wszyst­ ko. Z całą pewnością poszerzanie wyobraźni przynosi znacznie lepsze efekty niż wydłużanie czasu pracy czy ćwiczenie silnej woli. zajął pozycję dyrektora naczelnego jednej z większych firm. jak i firmowe cele dzięki myśleniu wyobrażeniowemu i wizualizacyjnemu oraz ciężkiej pracy i poświęceniu. NLP zasadza się na wewnętrznej potrzebie osiągania rezultatu oraz pragnieniu celu i znaczenia. Keith Oates z Marks and Spencer czy Anita Roddick z The Body Shop osiągnęli zarówno swoje osobiste. Istnieje szereg dowodów na to. za pomocą tego samego systemu wizualizacji. mający wiele wspólnego z uniwersalną tendencją do szukania przyjemności i unikania bólu. Jednostka zachowuje się w określony sposób. Świadomie i dokładnie formułując cele. czego się podejmujemy. Stanley Kalms z Dixons. sądzi bowiem. zasiadając w fotelu dyrekto­ ra i naprawdę doświadczając tego. W innych wypadkach ambicja może mieć związek z wizerunkiem firmy. poznania czegoś. Zachowanie prowadzi więc do jakiegoś c e 1 u. co robimy. Tkwi w nas instynkt dążenia do celu. masz większą szansę prze­ łożenia ich na zachowanie i prawdziwe osiągnięcia. Książka Think Like a Leader Harry'ego Aldera zawiera kilkanaście przykładów osób. że dzięki temu osiągnie jakieś korzyści. tłu­ maczymy posiadaniem owego celu. że człowiek działa jak system osiągający cele. Niezależnie od tego. Dążenia . Później. choćby nawet po fakcie. zawsze mamy na myśli jakiś rezultat.czy to do po­ siadania.

którzy na począt­ ku swej drogi nieugięcie zmagali się z przeszkodami społecznymi i edu­ kacyjnymi. Większość podobnych historii sięga wstecz do dzieciństwa. trafu i podobnych czynników niezależnych od człowieka. Jest on podstawą efektywnego uczenia się i zawiera istotę NLP. w jaki spo­ sób programujemy własne cele. było odniesienie sukcesu. Działa on bez względu na to. który pokazuje. Ten i następny rozdział zapewni ci odpowiednie narzędzia do dobrego wykorzystania twoich naturalnych zdolności do realizacji zamierzeń. dokąd nas to zaprowadzi.po prostu robimy coś. Wyznaczanie celu jest częścią prostego i niezmiernie istotnego czteroetapowego modelu sukcesu.Realizowanie swoich pragnień 33 że każdej najmniejszej czynności towarzyszy określony cel. W istocie zazwyczaj działamy bez świadomej intencji . Wyjątkowość NLP polega na tym. Znane są przypadki sportowców czy biznesmenów. podsycaną realistycznym marzeniem o doskonałości i uznaniu w świecie. jak i nieświadomymi procesami związanymi z wyznaczaniem celów. że program ten zajmuje się zarówno świadomymi. Okazuje się. nawet nie zdając sobie z tego sprawy. Chociaż nie byli świadomi tkwiącej w nich siły motywującej do działania ani nie wiedzieli. . że w takich wypadkach nieograni­ czona. Niekiedy stwarza wrażenie szczęśliwego zbiegu okoliczności. musimy się szerzej zastanowić nad ogólnie pojętym postępem w osiąga­ niu doskonałości. towa­ rzyszących mu warunków i okoliczności czy wpływu jakiejś osoby. nie myśląc. Każdy może polegać na owym wewnętrznym mechanizmie dążenia do osiągnięcia celów. Czteroetapowy model sukcesu Zanim zaczniemy szczegółowo omawiać proces wyznaczania celów. zawsze dążymy do zrealizowania jakiegoś ukrytego celu albo motywu. to jednak ich osobista wizja sukcesu znaczyła więcej niż niejeden plan biznesowy czy uświadomione ambicje zwią­ zane z karierą. bujna wyobraźnia odgrywa większą rolę niż największa nawet siła woli i poświęcenie. Niemniej jednak. Na przykład kilkadziesiąt lat temu największą ambicją radzieckich i innych wschodnioeuropejskich sportowców. skąd bierze się u nich tak niesamowita energia i poświęcenie. co świadomie lub nie włączamy do systemu.

Między sukcesem a porażką przebiega ostra granica. Zauważ. W ciągu następnych dni zdobędziesz wiedzę i umiejętności potrzebne do przejścia każdego etapu. 3. nie myślimy o samym procesie. Dzisiaj zapoznasz się z tymi elementami. Zazwyczaj gdy podążamy ku celowi.34 1. Elementy dobrze określonego celu Być może spotkałeś się już z poniższą. nauczysz się dobrze określać cel. 4.„elementy dobrze uformowanych celów". Wykonaj jakieś działanie. 2. i na- . że działania kierujemy na niewłaściwe cele. inaczej kryteriami.osiągnięcia satysfakcjonujących rezultatów. Świadomie stosując omawiany model. często cytowaną charakte­ rystyką celu: Konkretny Wymierny Osiągalny Realny W porę Jest ona jednak niepełna . Dzień 2. który przebiega w sposób naturalny. należy uwzględniać odpowiednie wskazówki NLP . gdy uzyskasz pożądane efekty. jakie są jego następstwa. Dalszy ciąg dzisiejszego rozdziału poświęcony jest pierwszemu etapowi modelu: określaniu swoich celów. znajdującego zastosowanie we wszystkich rodzajach zachowania i osiągnięć. Podczas dwudziestojednodniowego programu pogłębisz wiedzę na temat wszystkich etapów tego modelu. a co za tym idzie . zauważysz jego skuteczność w rozmaitych sytuacjach.aby efektywnie wyznaczyć sobie cele. sprowadzająca się do opuszczenia albo niewłaściwego zastosowania jednego z etapów modelu (na przykład brak jasno sformułowanych celów lub nieumie­ jętność uczenia się na własnych błędach). Posługując się terminologią NLP. Zmieniaj działanie do chwili. Zdarza się jednak. Określ swoje oczekiwania (wyznacz cel).

które możesz realizować samodzielnie. Wyrażaj cele za pomocą konkretnych pojęć. że spełnia swoje zadanie. Jeśli pytanie utwierdza cię w przekonaniu o słuszności twojego celu albo zmusza do szukania innego. 3. W ten sposób każdy wybrany cel będzie miał większe szanse na realizację. a poza tym przyniosą ci natychmiastową korzyść w postaci zwiększenia szansy sukcesu. Określaj cele w pozytywny sposób. Procedura ta szybko się stanie twoim nawykiem. Niektóre z nich pokrywają się z wymienioną wcześniej charakterystyką. będzie to oznaczać. aby stały się umysłowym nawykiem. życiowych celów. zadając sobie pytania. pragnień czy życzeń.niektóre mogą ci się wydawać bardziej odpowiednie niż inne. Krótka rada: nie spiesz się z tym ćwiczeniem. który sobie wyznaczasz. a poza tym potencjalne korzyści wynagrodzą nam włożony w ten proces czas i wysiłek. Wybieraj cele. który ma małe szanse na realizację. 5. Uczciwie oceniaj stopień realizacji celu. Powiedzmy sobie szczerze. Nie martw się odpowiedziami . Wybieraj cele warte wysiłku. Jeśli nie masz jeszcze własnej listy celów. Jeśli to potrzebne. nie ma większego sensu. które pomogą ci w ich zastosowa­ niu. Bądź przygotowany na szukanie no- . 6.po prostu stawiaj sobie pytania . stwórz ją. Umieszczaj cele w kontekście. stosuj je w formie testu do każdego celu. zanim jeszcze nauczysz się podanych tutaj reguł. 4. jeśli zastosujesz je do prawdziwych. Dzięki stosowaniu tego podejścia wielu osobom udało się wprowadzić w życie radykalne zmiany. Uparte obstawanie przy celu. możesz je spotkać w formie dłuższych bądź krótszych list. Ujęliśmy je w sześć punktów: 1. byśmy kilka razy analizowali swoje dąże­ nia. i stosować jak najczęściej. Niekiedy lepiej być może z któregoś po prostu zrezygnować. Kiedy opanujesz już wszystkie pytania. nieczęsto się zdarza.Realizowanie swoich pragnień 35 uczysz się używać ich do swoich celów. odpowiedzialne za sukces bądź porażkę. w szczególności zaś dostrzeżesz ukryte do tej pory aspekty twoich celów. 2. Stanowią one niezwykle istotną podbudowę efektywnego zachowania i osiągnięć. Będą one bardziej zrozumiałe. wprowadzaj zmiany do swoich celów. Należy opanować je w takim stopniu. W tym rozdziale omówimy szczegółowo każdy z powyższych punktów oraz podamy kilka pytań.

gdy dążymy do celu. Tak więc gracz w golfa. Spełni się negatywna myśl. wych celów. Czasami rodzice mówią dzieciom. najprawdopodobniej właśnie ją przepuści. która właśnie szybuje nad głowami. Zacznij więc od określenia tego. żebyś nie myślał o swojej lewej stopie. czego by chciały. Postrzeganie często fascynuje ludzi. czego nie chcą robić. 1. instynktowny. Zawodnik w grze w krykieta. zanim jeszcze zaczniemy wcielać go w życie. możesz osiągnąć zupełnie niepożądane efekty. to musisz o niej pomyśleć. zachęcany entuzjastycznie przez kibiców. Będzie raczej usilnie myślał o tym. o czym masz nie myśleć.36 Dzień 2. Mózg działa według takich zasad. najistotniejsze pragnienie zrealizujesz w zupełnie inny sposób. Tymczasem najczęściej okazuje się. żeby „nie przepuścił tej piłki". zazwyczaj przekłada się na twoje zachowanie i staje się rzeczywistością. mimo że nie znamy do końca wszystkich zaangażowanych w nie procesów neurologicznych zacho­ dzących w mózgu. Spróbuj nie myśleć o śmigle samolotu albo o palusz­ kach rybnych. i tak twoje wyobrażone „nie chcę" niemal natychmiast nabiera realnych kształtów. Istnieje przecież prawdopodobieństwo.). Pozytywny sposób określania celów Wielu osobom łatwiej przychodzi mówić o tym. żeby wiedzieć. niż o tym. że mu się nie uda. Żeby zrozumieć. czego nie chcesz. że swoje największe. Niestety. „Nie rozlej!" itd. działa według swego wyobrażenia. Umysł tymczasem wykorzystuje to samo wyobrażenie (zwłaszcza jeśli jest ono silne) jako „domyślny rezultat". a nie. musisz wytworzyć rodzaj umy­ słowej reprezentacji obejmującej wyobrażenie niechcianej rzeczy. czego nie mają robić („Nie potknij się!". dół). że ją złapie.nadaj temu wydźwięk pozytywny. Na przykład jeśli poproszę cię. że uwagi te odnoszą wręcz odwrotny skutek. wewnętrzny negatywny obraz wyrządza szkodę.. Zasada ta odnosi się nie tylko do dzieci.. Zasiedziałe zmar- . Wypełnia „umysłową instrukcję" i piłka z sukcesem ląduje w dole albo odbija się od drzewa. że jeśli określisz swój cel w kate­ goriach negatywnych. myśląc o przeszkodach (drzewo. To. o czym — celowo bądź nie — myślisz. czego pragniesz .

nie tylko myślenie o rezultatach. Stwierdzono na przykład. pomyśl przez chwilę. jak wygląda. słuchową. myśląc o tym. W ten sposób możemy pokonać skłonność do wyobrażania sobie niepożądanych rezultatów. czego pragniesz Naturalnie. Wypróbuj. Następnie sprawdź. czego chcesz. Pomocne mogą się w tym okazać niektóre ostatnie badania nad mózgiem. że w jednej chwili możemy świadomie myśleć nad zaledwie kilkoma sprawami. czego się chce. czuciową) tego. czy też zacząć przychodzić na czas? Pozytywne formułowanie swoich pragnień wymaga od ciebie jedynie dokonania prostych zamian. że coś „pochłania nasze my­ śli". po prostu nie możemy myśleć o niczym innym. nie możemy już myśleć o niczym innym . ale również o tym. czego .mówimy. Mów o tym. Posłużmy się kilkoma przykładami. nie poświęcając im zbyt dużo uwagi. i zrób z tego pozytywnie sformułowany cel. myślenie pozytywne nie każdemu przychodzi łatwo. Lepiej myśleć o tym. Jeśli więc wyczer­ piemy liczbę możliwych do przetworzenia informacji. których nie chcesz. brzmi czy odczuwa się pożądany przez nas rezultat. Jeśli prosta za­ miana jest niemożliwa. czego naprawdę chcesz. a więc rób z tego użytek. choć wymaga to trochę ćwiczeń. Jak więc nie myśleć o tym. czy wyraziłeś je pozytywnie.przekształć je. Jeśli nie . Język i składnia wpływają na umysł podobnie jak obrazy umysłowe. Spisz kilka życzeń. zupełnie jak samospełniające się proroctwa. Najpierw skoncentruj się na samym celu. Pozytywne formułowanie celów wyklucza wszystko inne . czego się nie chce? Odpowiedź: skup się na tym albo utwórz reprezentację (wzrokową. można się łatwo nauczyć. rezultatów. Myśląc o czymś bardzo intensywnie. niż zamierzone. dopiero potem na drogach ku niemu wiodących. posługując się wyrazistymi wyobrażeniami. Czy naprawdę chcesz stracić kilka kilogramów? Może raczej chcesz w okre­ ślonym czasie osiągnąć określoną masę ciała? Czy chcesz przestać się spóźniać. czego pragniesz. Koncentracji na tym.Realizowanie swoich pragnień 37 twienia przekładają się na rzeczywistość. jak osiągniesz to. Należy po prostu zajmować się jedną kwestią naraz. W ten sposób dochodzi do realizacji najgorszych prze­ widywań („a nie mówiłem?!") oraz skutecznego osiągania przeciwnych. celów czy pragnień.

gdzie i z kim chcesz osiągnąć swój cel? Wyznaczanie celu to coś więcej niż jego zapisanie. Pytania sprawdzające cel Pytania te pomogą ci określić i pozytywnie sformułować cele. a co się nie wydarzyło. co chcesz stworzyć. zadaj sobie na temat celu py­ tania: Co? Gdzie? Kiedy? Kto? Odpowiedz sobie w wyobraźni. Widzisz. Co więcej. Drzewo nabiera znaczenia w swoim naturalnym otoczeniu — po- . zamiast o tym. 2. a czego nie pragnąłeś. Cel musi być rzeczywisty. Nie można oszukać nastawionego na osiąganie celu umysłu niejasnymi abstrakcjami czy mglistymi wy­ obrażeniami. Cele i ich kontekst Dalej: kiedy. co się wydarzyło. Jest nim twoja praca albo może hobby? Inni ludzie i to. co rzeczywiście będzie się działo. słyszysz i czujesz przedsmak tego. co chcę osiągnąć? O jakim rezultacie myślę? Co chciałbym zrobić? Pomyślmy więc: chcę. co stanowi jedną z zasad dobrze określonego celu.towarzyszy im zawsze jakiś kontekst. pragnąłeś.. Cel kreuje wewnętrzną rzeczywi­ stość albo wielosensoryczny projekt tego. słyszenie i czucie nie odbywa się w próżni . co do ciebie mówią? Albo określony budynek lub pokój? Jeśli kontekst nie jest dla ciebie jasny.. widzenie. Czego pragnę? Co chcę teraz zmienić? Jaki jest mój cel? Co chcę osiągnąć? Co chcę robić inaczej? Czy myślę o tym. Z cza­ sem pozytywne myślenie stanie się twoim nawykiem.38 Dzień 2.

Realizowanie swoich pragnień

39

dobnie będzie z twoimi celami, kiedy umieścisz je w prawdziwym, życiowym kontekście. Może się nawet okazać, że w określonej sytuacji dany cel będzie niepożądany. Dlatego też powinieneś jak najszybciej znaleźć kontekst swojego celu.

Pytania sprawdzające cel
Poniższe pytania, umieszczone w prawdziwym kontekście, pomogą ci lepiej określić twoje cele oraz wywołają w tobie u c z u c i a. W ten sposób poczujesz przedsmak wyników, a twoja motywacja i zaangażo­ wanie jeszcze wzrosną. Oprócz tego cel twój zostanie u w e w n ę t r z n i o n y, co spowoduje, że twój system osiągania celu będzie samoistnie do niego dążył. Dokąd zaprowadzi mnie zmiana? W jakim kontekście będę korzystał z osiągniętego celu? Kiedy chcę osiągnąć cel? Gdzie go chcę osiągnąć? Czy w każdym związku? W każdej sytuacji? Z kim? W jakim innym kontekście rezultat ten może być pożyteczny? W jakich kontekstach będę mógł korzystać z nabytych umiejętności? Czy będę ich potrzebował zawsze i we wszystkich dziedzinach życia? Ile czasu chcę poświęcić na realizację celu i późniejsze korzystanie z niego? Kiedy chcę to zrobić? Czy będzie to odpowiednie w każdej sytuacji? W jakich okolicznościach rezultat ten będzie dla mnie ważny?

3. Określenie celów za pomocą konkretnych, sensorycznych pojęć
Co właściwie będziesz widział, słyszał i czuł, osiągnąwszy swój cel? Teraz możesz naprawdę zaszaleć. Jakich emocji będziesz doznawał? 1 rzenieś się w myślach w przyszłość i przeżywaj swoje osiągnięcie. Jaki kolor będzie miał twój dywan (jeśli to on jest twoim celem) ? Jak będzie brzmiał głos określonej osoby (jeśli głos to część rezultatu) ? Jak będzie ci się siedziało na krześle (jeżeli to część oczekiwanego wyniku)? Ten ro­ dzaj ćwiczeń wizualizacyjnych przygotuje cię do następnych. Już teraz

40 Dzień 2. możesz zacząć poznawać swój wewnętrzny, zmysłowy (sensoryczny) świat, w którym biorą początek twoje cele i powstaje doświadczenie. Z początku wizualizacja może się wydać trudna, w przeciwieństwie do słyszenia głosów i dźwięków. Może też być inaczej - dźwięki mogą się okazać trudniejsze niż obrazy. Z biegiem czasu jednak wszystkim nam dane jest dotrzeć do bogatszego, wewnętrznego świata. Rozpocz­ nij od prostych ćwiczeń, na przykład wizualizacji osoby, którą dobrze znasz, słyszenia jej głosu, przypominania sobie chwil, kiedy byłeś z nią (nim) szczęśliwy. Zawsze zaczynaj od rzeczy najprostszych. Zamknij oczy i wyobraź sobie, że siedzisz w sąsiednim pokoju i widzisz siebie. Staraj się zaobserwować jak najwięcej szczegółów. Możesz też wrócić pamięcią do jakichś udanych wakacji, spotkanej interesującej osoby albo dobrze wykonanego zadania. Zobacz, jak wyraźnie możesz sobie to wszystko przypomnieć. Wkrótce nauczysz się tak samo wyraźnie wyobrażać sobie przy­ szłe doświadczenia, które będą materiałem wyjściowym dla twoich osiągnięć. Składają się na nie twoje bezcenne wewnętrzne zasoby oraz wywodzące się z teraźniejszości przyszłe wydarzenia.

Wszystko, co nas otacza, miało początek w czyimś umyśle.
Sięgaj po cele łatwo przekładalne na doświadczenia sensoryczne. Pracuj nad swoimi umiejętnościami sensorycznymi i zaczynaj „tworzyć" w dosłownym tego słowa znaczeniu. Proces ten nie tylko pomaga okre­ ślać i wyznaczać cele, ale również dostraja twój układ nerwowy, czyli ćwiczy połączenia nerwowe, których mózg potrzebuje do osiągnięcia sukcesu. Wyraźne reprezentacje sensoryczne celu pomagają w stworze­ niu połączeń nerwowych, dzięki czemu przechodzisz od wewnętrznego doświadczenia do zewnętrznej rzeczywistości. Sukces w wielu przypadkach rozpoczynał się od małego pomysłu czy myśli, które pociągały za sobą następne. Może się wydawać, że pomysły pojawiają się znikąd, lecz w istocie to wyraźnie określony przez ciebie cel tworzy swoisty kanał, do którego w tajemniczy sposób wpadają wszystkie skojarzenia. Dzięki nim nie tylko utwierdzasz się co do celu i kierunku, w którym zmierzasz, ale także dowiadujesz się, jak osiągnąć cel podczas swojej podróży. A wszystko to na skutek wy­ raźnych, sensorycznych obrazów pożądanego celu.

Realizowanie swokh pragnień

41

Pytania sprawdzające cel
Nadszedł czas, abyś zaczął tworzyć własne pytania służące stymulo­ waniu swej wyobraźni - podaliśmy tylko kilka przykładów. Odpowiadaj na nie, używając umysłowych obrazów, dźwięków, odczuć, a także słów, a pomożesz sobie w osiągnięciu zamierzonego celu. Co będę widział, słyszał i odczuwał, kiedy osiągnę swój cel? Jak będę mógł się upewnić, że osiągnąłem swój cel? Jakie dane będą mi potrzebne do stwierdzenia, że osiągnąłem cel? 4. Cele, które można zrealizować samemu Sam musisz realizować cele i kontynuować osiągnięte wyniki. Nie dopuszczaj do zrzucania winy za niepowodzenie na innych albo na okoliczności. Oczywiście, wymienione czynniki wpływają na to, co się dzieje, a my czujemy się zaledwie pionkami w grze. Prawdziwy człowiek sukcesu jednak bierze odpowiedzialność za swoje osiągnięcia na siebie i próbuje się uniezależnić od zewnętrznych wpływów. Nie realizuj celów innych osób. Niech każdy cel, który realizujesz, będzie twój własny, bez względu na to, kto odniesie dzięki niemu korzyści. Możesz wyznaczyć sobie wartościowe cele, mając na uwadze innych (na przykład twoje dzieci), albo takie, które zależą od innych. Musisz jednak przez cały czas sprawować rozsądną kontrolę, niezależnie od motywów, jakie tobą kierują. Chociaż nie osiągniesz celu swojego dziecka, to przecież możesz wyznaczyć sobie taki cel, który pomoże mu dojść do zamierzonego rezultatu. Możesz na przykład pomóc w uczeniu się, możesz spędzać z nim więcej czasu, możesz pomóc finansowo w roz­ poczęciu działalności zarobkowej i tak dalej. Swoje osiągnięcia w tym zakresie możesz zmierzyć wtedy, gdy ty do nich doprowadzasz. Nie oznacza to jednak, że powinieneś rezygnować z celu, jeśli doty­ czy on kogoś innego. Możesz go w każdym razie ponownie przemyśleć i przeformułować tak, abyś to ty odgrywał w jego realizacji główną rolę. Osiąganie celu oznacza osiąganie własnego celu.

42

Dzień

2.

Oczywiście masz również możliwość pracy nad celami innych (na przykład twojego pracodawcy, szefa, partnera). Mówiąc inaczej, mo­ żesz je przejąć. Żeby jednak cel był dobrze sformułowany, musisz mieć wystarczająco dużo siły, aby do niego doprowadzić. Niekiedy napotkasz sytuacje z pogranicza. Na przykład realizacja większości celów menedżera zależy od innych. Wszyscy wiemy, że sze­ fowie, zwłaszcza w dużych firmach, muszą delegować uprawnienia. Czy oznacza to, że taka praca nad osiągnięciem celu nie zdaje egzaminu? Niekoniecznie. Jeśli tylko masz wpływ na ostateczny rezultat, nawet pośredni, z racji swojego stanowiska, wiedzy czy zasobów, masz prawo uznawać go za swój własny. Będzie to zależało od okoliczności. Na przykład, będąc młodym członkiem zespołu projektantów, nie masz możliwości ustalania ostatecznych terminów realizacji, kryteriów oceny ani nie bierzesz na siebie odpowiedzialności za ostateczny wynik pracy. Będąc szefem zespołu, masz władzę i niezbędne umiejętności (oby!) prowadzące do osiągnięcia zamierzonego rezultatu - chociaż z pomocą innych. Podobnie, możesz sporządzić szkic dokumentu proponujący pewne zmiany w firmie, nie biorąc jednak na siebie odpowiedzialności za ich wprowadzenie. Twoje cele kończą się tam, gdzie kończy się twoja wła­ dza i odpowiedzialność - tam, gdzie nie możesz już działać osobiście. Możesz więc napisać książkę, lecz nie uda ci się określić, jak będzie się ona sprzedawać. To jednak nie musi być problemem. Niekiedy możesz przekształcić cel albo ograniczyć go tylko do tej części, którą możesz osobiście wykonać. Zadaj sobie pytanie: w jakim stopniu jestem osobi­ ście odpowiedzialny za rezultat, zarówno pod względem jego wyznacza­ nia, jak i realizacji? Stosując takie kryteria, być może będziesz musiał nieco obniżyć loty. Niemniej dzięki temu ostatecznie osiągniesz więcej, poświęcisz się bowiem temu, nad czym masz odpowiednią kontrolę. Z taką samą sytuacją mamy do czynienia w zespole: tylko ty możesz ocenić, czy masz odpowiedni wpływ na wynik jego pracy. Nie musisz wszystkiego robić sam, do ciebie jednak powinno należeć wprawienie machiny w ruch. Zapytaj siebie: „Czy w wypadku porażki mogę zrzucić winę na innych?" Jeśli tak, przemyśl swój cel, zanim przystąpisz do jego realizacji. Niekiedy to nie ludzie, lecz okoliczności mają wpływ na twój cel. Na przykład niewiele możesz poradzić na wysokość stóp procentowych, kursy walut, poziom cen, stan pogody czy akcji na giełdzie.

Realizowanie swoich pragnień

43

Kontroluj to, co możliwe, resztę spraw pozostawiając własnemu biegowi.
Oznacza to, że powinieneś wyznaczać sobie cele, na które — ze zdroworozsądkowego punktu widzenia - masz wpływ.

Pytania sprawdzające cel
Z pomocą tych pytań staniesz się główną osobą każdego wyznacza­ nego przez siebie celu, wyeliminujesz możliwe wymówki na wypadek niepowodzenia i nabierzesz pozytywnej motywacji. Co zrobić, aby osiągnąć ten cel? Czy osiągnąłem już coś podobnego? Pod jakim względem obie te sytuacje są do siebie podobne? Czy coś może mi przeszkodzić w osiągnięciu celu? Czy mogę się podjąć przeprowadzenia wymaganych zmian? Co będzie dla mnie oznaczał osiągnięty rezultat? Co umożliwi mi zmiana? Czy będę odczuwał jakąś różnicę? Jak mogę osiągnąć swój cel? Jak sobie wyobrażam siebie osiągającego cel? Jakie mam możliwości osiągnięcia celu? Czy potrzebuję pomocy w dążeniu do celu? Czy realizacja celu zależy tylko ode mnie, czy też od kogpś jeszcze? Czego będę mógł dokonać dzięki realizacji celu? Jak mogę wpłynąć na rezultat? Jaki mam wpływ na rezultat? Co mogę zrobić natychmiast?

5. Uczciwa ocena efektów osiągnięcia celu
Czy przez to, że osiągniesz swój cel, możesz utracić coś, co chcesz zachować? Oto przykład szerszego myślenia o celu, które bierze pod uwagę twoje inne dążenia oraz możliwy wpływ na bliskie ci osoby. Na przykład realizowanie celu w postaci kariery zawodowej może oznaczać stratę w życiu rodzinnym albo mniej czasu na hobby czy od­ poczynek. I odwrotnie - osiągnięcie celu związanego z odpoczynkiem może wymagać poświęcenia kariery, jeśli powinieneś pracować późno

kiedy zyskujesz coś innego. dlaczego ciągle nie udaje ci się dojść do celu. Dzień 3. a także widzialne. Nawet jeśli całą siłę woli angażujesz w osiągnięcie źle przemyślanego celu. to odczuwane teraz przez ciebie korzyści (których nieświadomie kurczowo się trzymasz) pokrzyżują twoje wysiłki. .). tańszego. to szczerze się zastanów nad przyjemnością i towarzyskimi kontaktami. Osiąganie celu to przechodzenie z jednego stanu do drugiego. co już masz.44 Dzień 2. Jeśli nie ma innego sposobu realizacji celu.jednym słowem .konsekwencje zmiany (zob. Pomyśl. jak tylko kosztem czegoś. zalety i wady. przemyśl jeszcze raz koszt swojego dążenia. Jeśli chcesz rzucić palenie. co możesz stracić. zewnętrzne aspekty . lepszego. jakie się z nim łączą. Możesz nawet się nie zorientować. niewidoczne plusy i mi­ nusy. po południu albo w weekendy. szybszego sposobu dotar­ cia do celu. Zawsze szukaj innego. Pojęcie „stan" obejmuje twoje samopoczucie.

zanim zaangażujesz się w realizację swoich dążeń. osiągając swój cel? Czego naprawdę chcę? Jak zmieni się moje życie po osiągnięciu celu? Jak powiążę uzyskany rezultat z moim dotychczasowym życiem? . w porządku. jednocześnie realizując założony cel. Do jakiego stopnia można ignorować albo otwarcie wykorzystywać innych dla swoich celów? Decyzja należy do ciebie. czy twój mechanizm osiągania celu pozwala na zachowanie równowagi . tworząc jednocześnie ekscytującą przyszłość. 45 Nawet jeśli twoje cele i zamiary pozostaną niezmienione. co masz (nie tyle zachowanie. Nie rezygnuj zbyt szybko z tego. Jeśli nie . że będziesz musiał poświęcić swój związek. a nie kiedy będzie już za późno. Nie możemy działać w oderwaniu od innych. co najlepsze. Doprowadzenie do takiej sytuacji jest możliwe. zorientujesz się. co masz. żeby wspinać się po drabinie kariery. Jeśli ci na nich zależy. zostawiając za sobą rzeszę zranionych i wykorzystanych osób. że tego chcę? Co zyskam. Na dłuższą metę jednak jaki jest bilans zysków i strat? Prędzej czy póź­ niej rzeczywistość nas dogoni . ponieważ ostatecznie może się okazać. Musisz się więc poważnie zastanowić nad wszystkimi kosztami.pomyśl. Pytania sprawdzające cel Odpowiadając na te pytania.przynajmniej pod względem przetrwania i ochrony siebie. kiedy zatrzymujesz dla siebie to. poniesiesz stratę.Realizowanie swoich pragnień Oceniaj całość zmian idących w ślad za osiągnięciem celu. Nie trzeba być supermanem. a twój świat (i być może świat kilku innych osób) rozsypie się w drobny mak. na rzecz blichtru nowego celu. ile wynikające z niego korzyści). gdy zastosujesz zasady realizacji dobrze określonego celu. Czy jestem przekonany. Jeśli rezultaty twoich działań przewyższają wszystkie pozytywne aspekty twojego obecnego położenia.nic nie jest zawieszone w próżni. ucierpieć mogą dążenia twoich bliskich. Idealnym rozwiązaniem byłoby znalezienie takiej sytuacji. Zachowaj z przeszłości to.

jak owe korzyści pasują do twojej osobowości i hierarchii wartości. Przećwicz w myślach zarówno korzyści. Być może przyjdą one w najmniej oczekiwanym momencie. kiedy osiągnę już wyznaczony cel? Jakie korzyści odniosę z osiągnięcia mojego celu? Jaki wpływ będzie miał na moje życie? Co się nie wydarzy. Być może będziesz potrzebował trochę czasu na znalezienie odpowiedzi. Nie spiesz się z decyzją. jeśli go nie osiągnę? Czy osiągnięcie rezultatu wpłynie pozytywnie na jakiekolwiek inne dziedziny mojego życia? Dlaczego osiągnięcie tego rezultatu jest dla mnie istotne? 6.46 Dzień 2 Jakie znaczenie dla mnie będzie miało osiągnięcie celu? Czy osiągnięty rezultat będzie odpowiedni w każdej sytuacji? Jak wpłynie on na moje życie? Co się stanie. który sobie wyznaczasz. wartościowych celów. jeśli go nie osiągnę? Co się nie wydarzy. Niemniej jednak jest to niezwykle istotny aspekt moty­ wacji. Zazwyczaj nie trzeba przeprowadzać tak dogłębnej analizy celów codziennych. . jeśli osiągnę cel? Co się stanie. wobec czego będziesz musiał zaufać swojej intuicji. twój „system" w naturalny sposób motywuje cię do osiągnięcia rezultatu i pokonania napotkanych przeszkód. jak i słabości swojego celu oraz ich następstwa. Umysł nieświadomie pomaga ci w sposób cybernetyczny osiągnąć cel (to znaczy. Niektóre jego aspekty mogą być dla ciebie początkowo niezauważalne. Pytania sprawdzające cel Następujące pytania pomogą ci odkryć wszelką dysharmonię między twoją osobowością. zastanów się nad różnymi możliwymi scenariuszami. Zabieg ten nie polega na prostym zestawieniu czekających cię korzyści ze stratami. wartościami i przekonaniami. Powinieneś określić jego pozytywne kon­ sekwencje. ale na sprawdzeniu. że dosłownie kieruje tobą ku osiągnięciu zamierzonych rezultatów). Kiedy dążysz do realizacji pozytywnych. powinien mieć dla ciebie (a niekoniecz­ nie dla innych) dużą wartość. Wybór wartościowego celu Cel.

1. musisz zmienić bądź wyeliminować. Możesz na przykład przetłumaczyć niejasne. negatywne pragnienie. co sobie zaplanowałeś. takie jak „chcę przestać odnosić niepowodzenia w pracy". 3. motywujące i przyjemne wyniki. Te. wskazówki te pomnożą twoje szanse na osiągnięcie wszystkiego. jak potrafię. Mój głos będzie pewny i autorytatywny. z dużym prawdopodobieństwem będą zrealizowane. Sumiennie i rozważnie stosowane. Te. które zostaną. 4. Pozytywne: Chcę nabrać więcej pewności siebie w pracy i w pełni wykorzystywać swoje umiejętności. czy naprawdę jestem przygotowany na podjęcie nowych obowiązków. Dzięki pytaniom sprawdzającym cel podczas całego procesu będziesz skupiony i silnie umotywowany. według jakich zasad należy wyznaczać swoje cele. które niesie awans . które naprawdę zrealizujesz. Nie zapomnij też o pozostałych etapach modelu sukcesu (str. na dobrze sprecyzowane rezultaty. jak zadziała test w tym wypadku. osiągając ten cel? Co potem? Ku jakim nowym celom poprowadzi mnie osiągnięcie tego rezul­ tatu? Dla jakich celów nadrzędnych? Osiąganie dobrze określonych celów Wiesz już teraz. 2. Osiągnij to sam: Zadbam o to.Realizowanie swoich pragnień 47 Czy rezultat jest wart moich wysiłków? Jakie następstwa będzie miało osiągnięcie celu? Jaka zmiana nastąpi w moim życiu? Czy cel stoi w zgodzie z moją osobowością i aspiracjami? Co zyskam. Uczciwie oceń efekty osiągnięcia celu: Czy niepowodzenia w pra­ cy są mi do czegoś potrzebne? Na przykład. Kontekst: Zwłaszcza podczas poniedziałkowych narad oraz wtedy. Stosując kryteria dobrze określonego celu. Zobaczmy. by wykonywać swoją pracę najlepiej. 33). Kategorie sensoryczne: Będę odczuwał pewność siebie i chodził wyprostowany. 5. masz szansę zmienić nie­ jasne i negatywne cele na pozytywne. gdy muszę się kontaktować z Moniką oraz księgowymi. które są źle sprecyzowane.

czy też rzeczywistość zewnętrzną? Albo kiedy czytasz ciekawą książkę. czy też sięga do opisywanego przez książkę świata? Doświadczenie zależy raczej od tego. sensorycznych kategoriach (a więc . jak istotne jest wewnętrzne osadzenie pożądanego rezultatu w konkretnych. Mówiąc inaczej — sami zasiewamy ziarno swojego przeznaczenia. Czy na przykład podczas fantazjowania wy­ myślona rzeczywistość jest kreowana przez twoje doświadczenie. Pomyśl o doświadczeniu. Zadaj sobie następujące pytania: Co wyzwala życiowe doświadcze­ nie? Dzięki czemu coś zaczyna się dziać? Czy cokolwiek mogłoby się zdarzyć (na przykład podniesienie filiżanki. a nie w materialnej rzeczywistości wokół nas. Wartościowy cel: Jak ma się ten cel do innych.jako zamiar. gdyby nie osoba. jak chcemy. co się dzieje w naszych gło­ wach. myśl? Dowody świadczą. którym również brakuje pewności siebie? Może mój przyjaciel mógłby razem ze mną wziąć udział w jakiejś użytecznej. która najpierw to wszystko wewnętrznie opracowała . towarzyskim i wolnym czasem? Założenie na dziś Ludzie sami budują własne doświadczenie. a więc możemy tworzyć własne doświadczenie. Mo­ żemy jednak myśleć tak. pomysł. na doświadczenie w najlepszym wypadku może się składać przefiltrowana wersja nie poddającego się naszej kontroli świata zewnętrznego. Porównaj je z poprzednim założeniem: „Mapa nie jest terytorium". Jak widzieliśmy. dostanie mój partner? Może wolałbym prowadzić własny interes? Czy w ogóle praca znaczy dla mnie tak wiele? Być może powinienem zrównoważyć sprawy zawodowe życiem rodzinnym. na który oboje czekaliśmy. włączając w to nasze działanie i osiągnięcia. rzut piłką czy wybudowanie katedry). czy twoje doświadczenie zatrzymuje się na miejscu. co w sytuacji.48 Dzień 2. gdy awans. o czym myślimy. długofalowych? Na przykład. będący rezultatem mojej lepszej pracy? Czy stracę sympatię kole­ gów. pozazawodowej terapii słabych stron osobowości? 6. najczęściej zdarza się póź­ niej w rzeczywistości. w którym czy­ tasz. że to. Dzisiaj poznałeś.

do których dążysz. uczucia i zmiany w zachowaniu. na przykład po upływie jednego dnia. powróć do listy. których jeszcze nie prze­ myślałeś. Może się okazać. Możesz dodać swoje marzenia i ży­ czenia. które nie spełniają kryteriów. Pamiętaj o dzisiejszym założeniu. kiedy będziesz subiektywnie (wewnętrznie) tworzył własne obiektywne (zewnętrzne) doświadczenie. W miarę możliwości skonsultuj je z przy­ jacielem czy kolegą. Sam proces osiągania celu jest już źródłem zadowolenia. która stanie się twoim udziałem podczas prawdziwej realizacji celu. • Wyobraź sobie wyraziście. czy wystarczy to.Realizowanie swoich pragnień 49 maksymalne przybliżanie ich do prawdziwego doświadczenia). stosując wszystkie kryteria dobrze określonego celu. Wszystko. które na pewno chcesz osiągnąć. od tych. Zapisz je. Pamiętaj . co będzie miało wpływ na twoje przyszłe osiągnięcia? Jeśli „widzisz siebie". Pisz zarówno o wielkich planach. że zrealizowałeś jeden ze swoich celów. jak coś robisz. Zmień lub wyeliminuj cele. czego do tej pory się nauczyłeś. jak i o krótkofalowych. a następnie poddaj takiej samej analizie. opie­ ra się na tym dzisiejsza porcja wiedzy i doświadczenia. Po pewnym czasie. otwierasz się na nowe pomysły. • Szukaj dowodów na istnienie rozmaitych map rzeczywistości. Następnie zanalizuj każde z nich. Zadanie na dziś • Zapamiętaj dzisiejsze założenie i odnieś je do swojego życia oraz celów. którego spojrzenie będzie bardziej obiektywne. i czujesz silną motywację. Na razie nie rozgraniczaj tych. Czy możesz teraz wybrać. jak doświadczasz przedsmaku przyjemności. Niektórzy znają nas lepiej niż my sami. że ćwiczenie to otworzy cię na nowe kierunki i znaczenia. Zwróć uwagę na swoje oczekiwania. Podczas ćwiczenia mogą ci przyjść do głowy kolejne cele. jest ciągle ważne. • Zrób listę wszystkich swoich celów. rozwiązania i możliwości oraz z większym optymizmem patrzysz w przyszłość. Zauważ. aby osiągnąć prawdziwy rezultat? Czy następna minuta życia uzależniona jest od twoich wyborów? W jaki sposób mogą one zmienić cię na lepsze? Myśląc o tym założeniu w takich kategoriach. mniej istotnych pragnieniach.

Pomyśl. • Zapamiętaj czteroetapowy model sukcesu. czego nauczyłeś się wczoraj. Następnie. które opierają się na tym procesie. Zauważ poczucie spełnienia wynikające z przekształcenia w rzeczywistość czegoś. Wybierz coś. Na razie niech nie będzie to nic wstrząsającego. Zacznij szukać osobistych korzyści z wiedzy o tym. . zastosuj czteroetapowy model sukcesu. które od pewnego czasu odkładasz na później albo z którym nie umiesz sobie poradzić. bez dodatkowego uczenia się. co istniało dotychczas w twoim umyśle. Znajdź trzy lub więcej własne bądź cudze umiejętności czy zachowania. jak myślą inni. Poświęć się całkowicie temu celowi i świadomie przechodź przez każdy etap modelu. co mogłoby się stać. W starych wiadomościach zawsze można odnaleźć coś nowego. który chciałbyś osiągnąć. ale jakieś konkretne zadanie. gdybyś pominął któryś z jego etapów. • Pomyśl o jakimś celu. co po zrealizowaniu przyniesie ci natychmia­ stowe korzyści.50 Dzień 2 o tym. i wykorzystuj to.

Zrozumiesz także. a potem sięgać po inne. wyobraźnię i nieświadomość). jak pogodzić wyznaczane cele z własną hierarchią wartości . Dzisiaj rozpatrzymy kilka subiektywnych. twierdzą.to jeden z sekretów osiągania celów. jeszcze ambitniejsze.W • • • • • tym rozdziale: Ekologia celu Rola nies'wiadomości Tworzenie reprezentacji wyników Pytania kartezjańskie Wartości i wyniki Powinieneś już mieć kilka dobrze określonych celów. nieśmiałe próby zdefiniowania celu wielokrotnie zwiększają twoje szanse osiągnięcia sukcesu. Osoby. że prawa półkula odpowiedzialna jest za intuicję. Nawet pierwsze. to znaczy doprowadzić większość z nich do realizacji. możesz jeszcze bardziej wzmocnić swoje cele. zależnych od prawej półkuli sposobów maksymalizowania wyników (uważa się. gdy jasno określisz swoje pragnienia. Możesz na przykład nauczyć się. Stosując podejście funkcjonalnego zróżnicowania półkul mózgo­ wych. Odpowiednio ustosunkowując się do wymienionych kwestii. Zmierzanie ku doskonałości zaczyna się wtedy. jak nawet nieświadome cele mogą wpływać na osiąganie celów świadomych. że . Test zastosowa­ ny przez nas podczas Dnia 2. skonstruowany jest według zasad logiki lewej półkuli mózgowej. w pełni wykorzystasz swoje umiejętności osiągania wyznaczo­ nego celu. które nie są w naturalny sposób nastawione na osiągnięcie celu.

co oznacza. przynajmniej w zakresie. Sytuacja ta jest dwukierunkowa . w którym mogą mieć jakiś wpływ na ciebie. Rozumiejąc te zasady. że inne. osiągalny. co najbardziej zaprząta twoje myśli. kryteria dobrze sformułowanego celu pomagają im się skupić (zobacz Dzień 2. kładąc wyjątkowy nacisk na konsekwencje. Jest tak dlatego. Są to szeroko pojęte pośrednie efekty twoich celów i ich późniejszych następstw. charakterystyce (konkretny. NLP jednak idzie dalej. nieświadome „siły" oddziałujące na wynik zapanowały nad ich zachowaniem. bliskie ci osoby. gdy rozwa­ żałeś piąty element dobrze określonego celu: „Uczciwa ocena efektów osiągnięcia celu" (zob. poddasz następnym istotnym testom. że cel jest wyjątkowo dopasowany do osobowości i hierarchii wartości danej osoby. Jak do tego dochodzi? Jak widzieliśmy. gdy będziesz brać pod uwagę cele innych. twój system osiągania celu dąży do realizacji tego. może nastąpić konflikt. w porę).52 Dzień 3. zaliczasz kolejną porażkę. Dzisiaj cele. Dzieje się tak zwłaszcza wtedy. Wszystkie nasze pragnienia. str. Z tym zagadnieniem spotkałeś się już w chwili. że niektórym osobom nigdy nie udaje się zdobyć tego. Kiedy do głosu dojdą owe poszerzone aspekty twoich dążeń. mierzalny. że cel po prostu nie jest dopasowany do ciebie. Jeden lub dwa z tych czynników mogą stanowić klucz do sukcesu. Ponieważ świadomie nie chcesz osiągniętego celu. 43). co świadomie sobie założyły. Inny aspekt konsekwencji rezultatu uwzględnia jego wpływ na inne.efekty działań tych osób mają wpływ także na ciebie. nabierzesz pewności siebie i będziesz panował nad sytuacją.). Wydaje się. Między nimi a twoimi wartościami. Cele osiągamy na ogół w czyimś towarzystwie .przynajmniej w towarzystwie osób bliskich naszemu sercu. Nie­ pożądany rezultat wygrywa. Ekologia celu Tradycyjne podejście do zagadnienia osiągania celu bazuje na opisa­ nej podczas Dnia 2. a tobie osiąganie celu wejdzie w codzienny nawyk. realny. osiągnięte rezultaty i wartości są wzajemnie powiązane. które wyznaczasz. czy nawet osobowością. gdy oka­ zuje się. Powiedzie ci się tylko wtedy. Jednocześnie twój „drugorzędny cel" (albo . spodziewaj się niezwykłych rezultatów.

Na przykład pewien dyrektor wspominał. a nie dopiero w bolesnej formie post mortem. którego był współprojek­ tantem. Poza tym oszczędność czasu i nierzadko bólu. które po osiągnięciu świadomego celu mają poczucie. Pragnienie to nie jest jednak świadome ani tym bardziej zaplanowane. że pragnie ona jakiegoś drugorzędnego celu. powinien być oszołomiony sukcesem. Jak wiemy. NLP zakłada . ale sięgało już ku następnemu. nie odczuwał takiej dumy ani uniesienia jak jego koledzy. czy cel jest ekologiczny.postawiła zaledwie pierwsze kroki na prowadzącej do niego drodze. a także lepsze definiowanie celów zwiększa prawdopodobieństwo sukcesu. Prawdziwy cel widnieje gdzieś na horyzoncie.pozytywnym w kategorii osią­ gania pewnego wewnętrznego. zachowanie i ostateczny sukces. to jednak nie uświadomione inne siły odgrywają tu znaczną rolę. czego się naprawdę chce 53 nieświadomy zamiar) jest opracowywany przez twoją nieświadomość. racjonalnego (choć nieświadomego) celu. aby móc stwierdzić. Dla­ czego? Ponieważ wszystko to już „widział". wydawałoby się. większemu. Tak więc. Rozważania takie pośrednio bądź bezpośrednio będą rzutować na twoją motywację. Jej objawy mogą równie dobrze świadczyć o tym. w takich wypadkach. Choć osoba ta świadomie pragnie jedynie zdrowia. zanim jeszcze przystąpi się do realizacji celów. . Osoba taka najwyraźniej wyznaczyła sobie i zrealizowała nieodpowiedni cel albo . a teraz jego marzenia koncentrowały się na następnym. pojawia się poczucie niedosytu. Najczęściej „udaje ci się" zdobyć to. na jakie inne cele mogą one oddziaływać. większym celu. Dlatego w sytuacji. że coś z ich nieświadomości jest jeszcze nie spełnione. jaki wpływ na innych będzie miało osiągnięcie własnych celów. który może osiągnąć dzięki chorobie (na przykład uwaga czy współczucie). Zastanówmy się nad przykładem osoby cierpiącej na jakieś psycho­ somatyczne dolegliwości. Przez długi czas przeżywał w wyobraźni ten moment. że podczas oddawania do eksploatacji dużego zakładu przemysłowego. najpierw należy się przyjrzeć hierarchii wszystkich celów oraz zanalizować. Są też osoby. Następnie należy pomyśleć. Nazywamy to pozytywnym zamiarem . czego (świadomie) nie chcesz. że badanie konsekwencji można przeprowadzić.Wiedzieć. nieświadome cele mają przewagę.co bardziej prawdopo­ dobne . kiedy dochodzi do jakiegoś działania. kiedy każdy. drugorzędne. „Spełnienie" w jego pojęciu nie ograniczało się do bieżącego sukcesu.

54 Dzień 3. zacząłeś lepiej rozumieć siebie. 64) pomoże ci lepiej poznać zagadnienia związane z celami. Każdy cel. „Zadanie na dziś" (na str. stanowiący klucz do osiągnięcia indywidualnej doskonałości. Określanie czynników ekologii celu W jaki sposób ustalić owe czynniki? Przede wszystkim musisz zrozu­ mieć swój sposób myślenia. Czasami jednak wystarczy uczciwie pomyśleć nad rozmaitymi sprawami. takie jak wartości.dowiedziałeś się. Zastanawia­ jąc się nad swoimi dążeniami. myśl też o tym. Składają się na nie tak zwane „metaprogramy". testy dobrze określonego celu oraz odpowiadając na pytania sprawdzające cel. Mówiliśmy też o tym. kiedy o nim nie myślisz. który zamierzasz osiągnąć. 27). osobiste cele. uczyłeś się o subiektywnym doświadczeniu i modelu NLP . Niekiedy zastosowanie sześciu znanych ci już zasad wystarczy. str. indywidualną charakterystyką myślenia. kiedy zaczniesz zadawać sobie rozmaite pytania i rozważać swoje dążenia. W przeciwnym razie maleją szanse na osiągnięcie sukcesu. jak wyjątkowo każdy z nas myśli i się zachowuje. Mogą więc wywierać ogromny wpływ na twoje relacje interpersonalne. Innym razem wgląd przyjdzie sam. przekonania czy inne cechy osobowości. czyli wzorce myślenia wyższego rzędu. Wszystkie „elementy". musi być zharmonizowany z ową wyjątkową. Koncepcja ekologii wyników opiera się na pierwszym założeniu: „Mapa nie jest terytorium" (zob. później. Ta dodatkowa wiedza na własny temat okaże się bardzo potrzebna. jak myślisz. stanowiące wieloaspektową osobowość. Wszystko to wpływa na proces wyznaczania i osiągania celów. Podczas Dnia 1. lecz prowokacyjne pytania mogą nam wiele uświadomić na temat naszych prawdziwych pragnień i wartości. proste. Jak widzieliśmy. Z początku niektóre z tych czynników mogą się znajdować poza twoją świadomością. Nasze prywatne programy umysłowe stanowią mapę. jak również na mniejsze. Zauważysz niektóre z tych aspektów. . Prawdopodobnie wykonując przedstawione podczas Dnia 2. że niektóre zagadnienia związane z konse­ kwencjami rzutują na innych. abyś uświadomił sobie rezultaty osiągnięcia swoich celów. muszą współgrać.

realizuje dokładnie ten scenariusz. nieświa­ domy cel dochodzi do głosu i zostaje spełniony. Dlatego właśnie pierwsze kryterium dobrze sformuło­ wanego celu brzmi „Określaj cele w pozytywny sposób". Jednakże w wypadku celów świadomych często może prowadzić do dotkliwej porażki. nawet jeśli jest to coś. niż dążyć ku zaplanowanym celom. rozwagą. Takie unikanie można nazwać roztropnością. który widzi tylko przeszkody. Sukces zależy od zmaksymalizowania tego procesu. świadomie bądź nie. systematycznym. przez cały czas osiągamy własne cele. rza­ dziej natomiast przyznajemy się do osiągania nieświadomych celów oso- .r Wiedzieć. inni zdają się w c z u w a ć w sukces. a zwłaszcza od precyzyjnego zdefiniowania celu. czego nie chcemy. typowym dla lewej półkuli mózgowej rozumowaniu. Na przykład niektórzy skłonni są bardziej uciekać od pewnych wyników. Innymi słowy. ludzie ci koncen­ trują się na unikaniu tego. Osiągamy to. czego nie chcą. Różnimy się także sposo­ bem motywowania siebie. W wypadku każdego z nas ta indywidualna charakterystyka stanowi część procesu osiągania celu. którego chce uniknąć. realizmem. ponieważ opierają się na logicznym. osoba koncentruje się (nieświadomie) na czynnikach. Tymczasem wszyscy. Wszyscy różnimy się w sposobie myślenia o naszych celach. Można by określić owe sposoby myślenia i zachowania jako nastawienie pozytywne albo negatywne. do którego się zmierza. Istnieją jeszcze inne różnice w naszych stylach myślenia. a nie osiąganiu tego. czego pragną. Jest ono najskuteczniejszym sposobem osiągania wewnętrznych celów. W jaki sposób nieświadomy cel oddziałuje na zachowanie? Nawiązu­ jąc do wcześniejszego przykładu. czego się naprawdę chce 55 Rola nieświadomości Nieświadomość odgrywa olbrzymią rolę we wszystkich poczyna­ niach. Stosowane w biznesie metody wyznaczania celów pomijają za­ zwyczaj ten czynnik w postaci celów osobistych. o czym najwięcej myślimy. których chce uniknąć. Tak jak gracz w golfa. Podczas gdy niektórzy tworzą w z r o k o w e w y o b r a ż e n i a pożądanych celów. niepokojem i tym podobnie. Dlatego drugorzędny. Kreowanie rzeczywistości za pomocą myśli Często zauważamy owe samospełniające się scenariusze u innych.

ponieważ nie jesteś ich świadomy. Już samo zaakceptowanie. W ten spo­ sób nagle możesz uświadomić sobie sprawy. trzeba mieć jakiś cel. co zajmuje w twoich myślach naczelne miejsce. . możesz się zdecydować nie zmieniać obecnej sytuacji. W takim wypadku silniejsze wewnętrzne dą­ żenia tworzą ceł. Jak zidentyfikować nieświadome cele Jak można poradzić sobie z owymi siłami prowadzącymi do osią­ gania nieświadomych celów? Wygląda to na sytuację rodem z Paragra­ fu 22. niezależnie od kierunku. Niezmiennie jednak. Choćby palenie. o których nigdy byś do tej pory nie pomyślał. Nie możesz zidentyfikować drugorzędnych celów.pomimo negatywnego sformułowania . Między świadomością i nieświadomością istnieje cienka granica.56 Dzień 3. które są być może odpowiedzialne za całe lata niepowodzeń. możesz wkładać wysiłki w dążenie do sukcesu. Trudniej jednak będzie znaleźć nieświadome pozytywne intencje. że drugorzędne cele mogą istnieć. które mogą na nie wpłynąć. do którego owa osoba samoistnie zdąża. a odrobina praktyki pomoże ci nawiązać dialog z nieświadomością. a to. a nie porażki. ten cel określa. aby cokolwiek osiągnąć. Niekiedy owe nieświadome drugorzędne cele przewyższają cel deklarowany. Przynajmniej nie będziesz ponosił powtarzających się porażek dlatego.wartościowy świadomy cel. Na szczęście można ten problem rozwiązać. jak działa cały „system". a zarazem nie wiesz o nich.możesz zapomnieć o swoich najmocniejszych postanowieniach. Być może łatwo będzie ci zauważyć negatywne cele na podstawie słów. Osoba próbująca przestać palić obiera . Wybór należy do ciebie. Jednocześnie jednak może toczyć walkę z innymi nieświadomymi drugorzędnymi celami czy też drugorzędnymi zyskami (na przykład towarzyskimi) wynikającymi z palenia. jaki sobie świadomie wyznaczyłeś. którymi je określasz. pomoże w wydobyciu czynników konsekwencji na światło dzienne. Skoro wiesz już o nie uświadomionych siłach i uczciwie zanalizowa­ łeś wszystkie „ukryte" czy drugorzędne rezultaty. Całe twoje zachowanie automatycznie determinowane jest przez wewnętrzny cel. albo odwrotnie . biście. że nie rozumiesz. ponieważ nie możesz ich zidentyfikować. Mając kontrolę oraz możliwość wyboru. Dla­ tego więc przy określaniu świadomych celów musisz zwrócić uwagę na odmienne nieświadome rezultaty oraz działające w tobie siły.

. Tworzenie reprezentacji wyników Czytałeś już o modelu NLP opisującym. który jasno wskazuje nasze ostateczne przeznaczenie. o których mówiliśmy podczas Dnia 2. Wartości i przekonania mogą zatem zainicjować spiralę sukcesów lub porażek. na wpół „upieczone" cele nie mają zupełnie sensu w kontekście osiągnięć całego życia. Być może wyznaczasz sobie jakieś nowe cele. Zaproponowane przez nas pytania służące sprawdzaniu celu. Wartości i przeko­ nania prowadzą nas w kierunku. Przekonanie w rodzaju: „Nie potrafię zarządzać grupą ludzi" stanie na przeszkodzie każdemu dążeniu ku kierowaniu zespołem ludzkim. czego się naprawdę chce 57 Przede wszystkim więc otwórz się na tę możliwość dialogu. staranne rozważania. Rozumiejąc i przeformułowując swoje przekonania i wartości. powinny pomóc w odnalezieniu owych nieświadomych czynników. dominujące myśli wyznaczają punkt. Prześpij się ze swoimi myślami. stopniowo odsłoni mniej oczywiste aspekty twoich dążeń. Być może lepiej przeprowadzić test sześciu kryteriów w spokoju. W jaki sposób te wyjątkowe. umysłowe reprezentacje rzutują na nasze cele? Otóż tworzą one cele wewnętrzne. Postępując w ten sposób. jak „reprezentujemy" zewnętrzny świat oraz jak każdy bodziec sensoryczny przekłada się na rozumienie.do celów mogących doprowadzić do niezależności i tak dalej. będzie skłaniała do dążenia ku pewnego rodzaju celom. odnajdując swe nieświadome dążenia. dokonując jednocześnie niezbędnych zmian. niezależność . z których kilka zdaje się nie mieć głębszego sensu. będąc nastawionym na słuchanie. co chcesz osiągnąć. kiedy ćwiczysz swój umysł w myśleniu o przyszłych osiągnięciach. pozwalaj so­ bie na niespieszne. Łatwiej wtedy wskazać mniej dostępne dla świadomości pragnienia i połączyć je z cechami świadomymi. choć nie odzwiercie­ dlająca dającego się zidentyfikować celu. Na przykład jakaś silna wartość. Wytknięte w pośpiechu. masz szansę dużo zyskać.Wiedzieć. Uczciwość będzie nakłaniać do uzyskiwania celów odzwierciedlających uczciwe zachowanie. do którego zmierza wewnętrzny mechanizm osiągania celu.. Na przykład określają. Sześć kryteriów dobrze uformowanego celu. Mówiąc inaczej. czy osiągniemy świadome cele. Twoje wartości i przekonania su­ gerują nieświadomości. które podważają twój ostateczny sukces.

którym chcesz poświęcić czas i energię. wybranego celu: . poznajesz lepiej siebie. Rozpoznajesz większe życiowe dążenia. Pomocne mogą się okazać na przykład pytania kartezjańskie. mapy) i jak oddziałuje to na twoje pragnienia i sposób ich realizowania. pełniej dostrzegasz cele najważniejsze dla ciebie jako jednostki. Mówiąc ogólniej. Rozumiejąc lepiej swoją mapę umysłu. filtry. jak po­ strzegasz świat (poprzez swoje wartości. powinieneś zdawać sobie sprawę z tego. a przez to doskonalisz się w osiąganiu celów. Zadaj sobie pytania z powyższej matrycy w kontekście jednego. Rozważając swój styl myślenia i hierarchię wartości. Pytania kartezjańskie Istnieją rozmaite techniki przechytrzania owych mniej świadomych aspektów twoich celów.58 Dzień 3. przekonania. Zestawiasz swoje pragnienia z własną osobowością.

Być może będziesz musiał zrezygnować z małych przyjemności. wynikające z obecnego zachowania. aby rozpocząć . wprowadzające najwięcej zamieszania pytanie. Dzięki temu pozbywasz się schematów myślowych i stajesz się świadom swojej hierarchii wartości oraz wewnętrznych sił. których do tej pory nie brałeś pod uwagę. Twoja decyzja. Wychodzi poza twoją świadomość i zmusza mózg do pracy nowymi drogami nerwowy­ mi. gdybyś awansował? by się wydarzyło. niespieszną introspekcję. Zauważysz. Jak mówiliśmy. gdybyś nie awansował? by się nie wydarzyło. ostatnie. Ten rodzaj badania konsekwencji osiągniętych celów wymaga oczywiście uczciwości.Wiedzieć. 43). a w szczególności. gdybym nie osiągnął celu? Ta możliwość ukazuje koszt czy też ból podążania starą drogą. których w normalnej sytuacji pewnie w ogóle byś nie zauważył (a gdybyś nawet zauważył. Stawiaj te pytania. to twierdziłbyś. gdybym osiągnął cel? Prawdopodobnie już przeana­ lizowałeś tę możliwość podczas Dnia 2.raczej w intuicyjny niż logiczny sposób. Eksperymentuj więc z odpowie­ dziami . • Co by się nie wydarzyło. gdybyś nie awansował? Wynikiem tego rodzaju analizy może być ujawnienie wielu drugo­ rzędnych zagadnień. gdybym osiągnął cel? To pytanie pozwala na ujawnienie „drugorzędnych celów". kiedy wizualizowałeś osiągnięcie celu. Zapytajmy więc: • • • • Co Co Co Co by się wydarzyło. • Co by się nie wydarzyło. str. możesz uzyskać motywację potrzebną do zmiany. • Co by się stało. mógłbyś stracić. jakie korzyści. często wydobywa na światło dzienne nie uświa­ domione wcześniej aspekty celu. gdybym nie osiągnął celu? To pytanie powoduje zamęt w lewej półkuli mózgu.. Masz możliwości wyboru. Dokonując przemyślanego wyboru. Rozwiązywanie problemów i inne zastosowania Zastosujmy powyższą metodę do sprawdzenia następującego przy­ kładu: „Naprawdę chcę awansować". kiedy rozpatrywałeś piąty element dobrze uformowanego celu (zob. czego się naprawdę chce 59 • Co by się stało. że nie mają dla ciebie większego znaczenia). gdybyś awansował? by się nie wydarzyło. osiągając nowy cel. a także czasu na spokojną.

hierarchizować i . . tożsamość i rozwój. Rozumienie wartości Każda wartość jest w jakiś sposób istotna. „Powinniśmy wyeliminować wypadki rasowej dyskryminacji w tej firmie" (przekonanie opierające się na wartości równości). Czasem odwołania są mniej bezpośrednie: „Szefowie dbają tylko o siebie" (przekonanie). dialog między świadomością i nieświadomością. co przyspieszy ostateczne zrealizowanie dążenia. a co za tym idzie. Omawiana metoda może być również stosowana w celach organi­ zacyjnych i służbowych.jeśli uznasz to za właści­ we . skąd biorą się twoje wartości.60 Dzień 3. „Trzeba zawsze dbać najpierw o swój interes" (wynikająca z niego wartość). Być może stwierdzisz też. Pomagają stworzyć osobistą mapę świata i rzeczywistości. co jest twoim zdaniem p r a w d ą . Mamy skłonność do zamiennego stosowania pojęć wartość i przekonanie. nauczysz się je określać. W ten sposób zyskujesz większą szansę pełniejszego zrozumienia znaczenia swojego celu. W tym rozdziale oprócz zrozumienia. Przekonania i wartości narastają w nas z biegiem czasu. abyś zdefiniował swoje wartości oraz ich wpływ na cele.zmieniać. na nasze cele i decyzje. Możesz uzyskać dzięki temu dodatkowy wgląd oraz następną metodę sprawdzania konsekwencji osiągnięcia celu. całkowicie kierują naszym życiem. Mówiąc w skrócie. Zadaj sobie pytanie: „Co jest dla mnie istotne?" Twoja odpowiedź obejmie wartości i przekonania dotyczące tego. Na pewno pomoże sprecyzować cele mgliste i niekonkretne oraz ułatwi wgląd na ich temat. Nadszedł czas. przekonań i innych wzorców myślenia. że trzeba być uczciwym" (przekonanie). motywując do działania i deter­ minując osiągnięcia. nieustannie wpływają na tworzone przez nas reprezentacje świata. Ujrzysz wtedy swoje rezultaty w świetle swoich wartości. że rozumienie siebie niesie dodatkowe korzyści. Jako umy­ słowe filtry. Wartości i rezultaty O wartościach mówiliśmy wiele razy przy okazji omawiania wyzna­ czania celów. na przykład „Cenię uczciwość" (wartość) oraz „Uważam.

o których wcześniej nie pomyślałeś. spotykanie się z ludźmi. co przez cały czas czułeś. a także uświadomić ci.Wiedzieć. a ty wkrótce będziesz miał gotową listę wartości. Twoja hierarchia wartości Każdą z wypisanych wartości przeanalizuj.od najbardziej do najmniej istotnej. Zapytaj siebie: „Jakie znaczenie ma dla mnie ten rezultat? W jakich okolicznościach i sytuacji?" Zastosuj te pytania w różnych dziedzinach życia. które uda ci się zidenty­ fikować. potem jeszcze raz. Wśród pytań na temat pracy mogą się pojawić na przykład: „Co jest istotne w moim zawodzie pielęgniarki (księgowej. czego się naprawdę chce 61 Określanie wartości Wartości możesz odnieść do konkretnych celów ustalonych podczas Dnia 2. Postaraj się je ograniczać do kilku słów. pomaganie innym. zarabianie pieniędzy i tak dalej. na przykład pomiędzy życiem zawodowym i rodzinnym. Jednocześnie zaczną tworzyć powoli pewną hierarchię . Niektóre słowa będą się powtarzały. Zabieg ten może odsłonić konflikt wartości. pytając: „Dlaczego uważam ją za istotną?" W odpowiedziach mogą pojawić się następne wartości. Koncentrowanie się na poprawnym formułowaniu myśli spowoduje. Możesz je uszeregować za pomocą prostego pytania: „Która z tych wartości jest dla mnie najistotniejsza?" Pytanie to zadaj jeszcze raz w odniesieniu do pozostałych wartości. Pomyśl na przykład o: • • • • • • • Pracy i karierze zawodowej Rodzinie Życiu towarzyskim Hobby Zainteresowaniach Rozwoju osobistym Duchowym życiu i celu Weź pod uwagę także inne aspekty życia. aby nie opuścić mniej oczywistych celów. hydraulika i tak dalej)?" albo: „Co jest ważne w mojej pracy dla firmy ABC Ltd?" Odpowiedzi mogą obejmować bezpieczeństwo. że głęboko się zastanowisz nad daną wartością. i tak aż do .

na przykład. Być może trochę trudności przysporzy ci tak zwana nominalizacja. mediów. jak „niezależność" czy „bezpieczeń­ stwo". Odszukiwanie źródeł wartości. jak ma się uczciwość do lojalności? Wkrótce wyłoni się odpowiednia kolejność.62 Dzień 3. nauczyciela lub szanowanej osoby? Możesz poszukać innych źródeł wartości. że. jako element badający cele. Niezależnie od długości listy. Kościoła czy wyznawanej wiary. Czy. Im bardziej twoje cele i ich rezultaty pasują do twoich wartości. To koncentruje umysł. uzyskania całej listy. W towarzyszących każdemu bez wyjątku emocjach pojawi się pewien wzór."). szkoły. przejąłeś je od rodziny. Zadaj sobie pytanie: „Czy ten cel jest w zgodzie z moimi wartościami?" . Te same pytania można stosować do hobby czy jakiejkolwiek innej dziedziny życia. Krótko mówiąc.. Skqd pochodzq twoje wartości? Lepsze poznanie własnych wartości zapewnia znalezienie ich źró­ dła. zdaje się potwierdzać ich przypadkowe pochodzenie oraz brak związku z obecną sytuacją. tym większa szansa na ich osiągnięcie. I odwrotnie: po­ chodzenie wartości może potwierdzać jej związek z teraźniejszością. a twoja intuicyjna odpowiedź odzwier­ ciedli twoje wartości. gdybym miał wybierać między niezależnością a bezpieczeństwem?" Wyobraź sobie obie sytuacje. choć nie musi mieć znaczenia w kontekście zmiany.") albo czasu i miejsca („Właśnie wtedy posta­ nowiłem. dzięki wartościom masz wiele możliwości wyboru. czy i jak osiągniesz swoje cele.. W pewnych wypadkach sprowadzać się będą do konkretnej osoby („Nigdy nie zapomnę tego. Na przykład: „Jak bym postąpił. co mi powiedziała. Wartości i prze- Zmiana wartości . Tak jak w wypadku rezultatów. na przykład w postaci słów takich.. Następnie możesz sprawdzić kolejność w swojej hierarchii. aby wydobyć prawdziwe znaczenia... przyjaciół. NLP podkreśla znaczenie wyboru. Listę tę. Postaraj się umieszczać pytania w rzeczywistym kontekście. wartości znaj­ dujące się na jej szczycie będą miały wpływ na to. pytając: „Jak ma się wartość A do wartości B?" Na przykład. możesz teraz dołączyć do kryteriów dobrze określonego celu podanych w Dniu 2. możesz dyskutować z sobą na temat własnych wartości.

Wszystko się zmienia. że kontrolujesz to. wy­ padek lub choroba. ale tamto tak". Jej miejsce może przecież zająć wartość lepsza i użyteczniejsza. Podczas gdy „Nie udało mi się" stwierdza fakt. czy i jak się zmieniasz. Swoje wartości możesz zmienić w takim samym stopniu jak cele: „To już nie jest dla mnie tak istotne jak dawniej. służyły ci (bądź nie) w przeszło­ ści. respektujesz również ich cel.aczkolwiek złożonej i wielowymiarowej . Założenie na dziś Osoba to coś więcej niż jej zachowanie. Teraz jednak. Moż­ na też zmienić ich kolejność: „To jest teraz mniej istotne od tamtego". gdy zachowanie to nie odzwierciedla naszej prawdziwej osobowości i wartości. Ciągłe wybieranie oznacza. Jest tak nawet wtedy. aby tego dokonać: zmiana okoliczności lub stylu życia . to „Jestem do niczego" niewątpliwie fałszuje obraz osoby. Niekiedy jednak zdarza nam się rozróżniać zachowanie od osobowości. Dzisiejsze założenie można sparafrazować zdaniem „Kochaj czło­ wieka. Twojej osobowości . przeprowadzka.na przykład nowy partner. twoje wybory opierają się na obecnych celach i wartościach. czego się naprawdę chce 63 konania. Szanując mapy umysłowe innych ludzi.nie można charakteryzować na podstawie chwilowych. Po zidentyfikowaniu i przemyśleniu wartości o małym znaczeniu praw­ dopodobnie szybko postarasz się ją zmienić albo zamienić. Możemy i zmieniamy własne wartości i przekonania. Wszyscy od czasu do czasu zacho­ wujemy się niezgodnie z własnym charakterem. Całkowita identyfikacja z własnym zachowaniem prowadzi do zamknięcia się w jego obrębie („taki jestem"). Zmiany wartości można dokonać również metodą świadomej ponownej analizy. szybko przemija­ jących zachowań. zmiana pracy. Wolno ci się więc od nich odseparować. których nabyłeś z biegiem lat. kiedy ponownie je przeanalizowałeś. stanowiącej część wyznaczania celu. zmień zachowanie". Będąc od- . Pogłębiające się z upływem czasu przyzwyczajenia sprawiają. Bogaty repertuar naszych zachowań jest odzwierciedleniem wszystkich towarzyszących nam okoliczności oraz uczuć i spostrzeżeń w danej chwili. że zazwyczaj musi zaistnieć jakiś ważny powód.Wiedzieć.

jak postępujesz. nie musisz się z nimi identyfikować. Wracaj do tej listy co jakiś czas. Co więcej. Czy spostrzegasz swój cel w nieco inny sposób? Czy chcesz coś zmienić? Przygotuj się. Przypomnij sobie sytuacje. powiedzialnym za nie.64 Dzień 3. jak wpływa na niego każda z twoich wartości. Zasta­ nów się. • Wybierz dwa lub trzy dobrze uformowane cele z Dnia 2.angażuj zmysł wzroku. czy widzisz je teraz w nieco innym świetle i czy chciałbyś w nich wprowadzić jakieś zmiany. Zadanie na dziś • Zapamiętaj dzisiejsze założenie. kiedy wyrabiałeś sobie o kimś opinię jedynie na podstawie jego zachowania. i prze­ prowadź na nich test pytań kartezjańskich. słuchu i dotyku. jaki masz do tego stosunek i jak go chcesz zrealizować. że ujrzysz go w nowym świetle. Zacząłeś budować swoją przy­ szłość. jak postrzegasz siebie jako osobę. • Przejrzyj jeszcze raz swoje cele i sprawdź.uporządkuj według ważności. oraz to. . koncentrując się na najistotniejszych punktach. możesz wszystko zmienić: to. • Wybierz jakiś cel z tej samej dziedziny życia. Ciesz się nimi. kiedy zachowywałeś się i robiłeś coś wbrew swojemu charakterowi. • Wybierz jakąś dziedzinę życia i z pomocą omówionej techniki wypisz swoje wartości w odpowiedniej kolejności. Sprawdź. Poeksperymentuj z nimi . • Wyobrażaj sobie swoje cele i ich rezultaty . Niech poczucie kontroli i świadomości życiowego celu będzie dla ciebie źródłem zadowolenia.

"Wszyscy jej potrzebujemy na gruncie rodzinnym czy towarzyskim. co mówimy i pokazujemy za pomocą gestykulacji. Po prostu od razu „zaskakujesz" z jakąś osobą. Z pomocą NLP możesz nabrać dojrzalszego i bardziej profesjonal­ nego podejścia do tej kwestii. negocjacji. wywiadu. terapii oraz jakiejkolwiek innej relacji interpersonalnej. Czasami jest też odwrotnie . W ta­ kim wypadku wolisz przebywać z dala od tej osoby. Niekiedy tę umiejętność nazy­ wamy kontaktem.doświadczasz chemii negatywnej. kierowaniu nimi czy jakiejkolwiek innej formie interakcji. Ponadto mógłbyś stracić coś. . Niekiedy udaje ci się utrzymywać z kimś (na przykład z bliskim. Komunikując się znacznie efektywniej. przeprowadze­ nie kupna/sprzedaży. gdy twoja praca polega na kontaktach z innymi. zdobywasz kontrolę nad swoimi związkami i rezultatami działań. Dobry kontakt z drugim człowiekiem umożliwia powstanie odpowiednich warunków do wymiany myśli. co mogłoby się okazać cennym związkiem. Potrzebujesz tej umiejętności zwłaszcza wtedy. Niekiedy udaje nam się nawiązać kontakt niezwykle szybko i twierdzimy wówczas. Obejmuje ona znacznie bardziej skomplikowane i nie zawsze zauważalne interakcje.W tym rozdziale: • Odzwierciedlenie • Budowanie kontaktu poprzez odzwierciedlenie Umiejętność współżycia z innymi pomaga w osiągnięciu sukcesu niemal w każdej sferze życia. że jest to kwestia pozytywnej „chemii". co jednak może się okazać trudne w pracy albo w rodzinie. Dobra komunikacja to nie tylko to.

Umiejętność budowania kontaktu wchodzi być może w skład jed­ nego z celów. Dobry kontakt zatem opiera się na odzwierciedleniu. i 3. ale z pewnością okażą się opłacalne. Trzeba w tym celu wypracować sobie świa­ domą wrażliwość. Podczas dzisiejszej lekcji nauczysz się budować kontakty z innymi. omówionymi podczas Dnia 2. dobry kontakt. że realizacja pozostałych dążeń również będzie wy­ magać umiejętności komunikacyjnych.. Odzwierciedlenie Zazwyczaj lubimy osoby podobne do nas. One z kolei lubią nas. jak i innych. Umiejętność ta jest przykładem nieświadomej kompetencji. jakie czynniki wpływają na nawiązanie bądź zerwanie kontaktu. Wszelkie cele komunikacyjne powinny oczywiście być w zgodzie z sześcioma kryteriami dobrze określonego celu. Osoby mające z sobą dobre kontakty zachowują się pod wieloma względami podobnie. dzięki którym możliwe będzie przechodzenie do większych celów. Niewykluczone. Kiedy stosujesz już kryteria celów opisywane podczas Dnia 2. którą obserwujemy u osób nawiązujących kontakty płynnie i z łatwością. Jednak tak . świadomą pracą. Najpierw należy ustalić. Polega ona często na przekonywaniu innych do swojego punktu widzenia . czyli cechy. Już za kilka minut możesz zacząć stosować kilka prostych metod do­ strojenia. Możesz jednak zastosować techniki NLP do stworzenia kontaktów w takich sytuacjach. wykorzystywanie umiejętności efek­ tywnego kontaktu sprawi. Inne wymagają trochę więcej umiejętności i praktyki. doradz­ twa i innych kontaktów interpersonalnych. negocjacji.na przykład wpływaniu na kogoś albo namawianiu do zmiany. Wtedy nie trzeba niczego więcej. Początkowo nauka owych umiejętności wydawać się może trudną.66 Dzień 4. „czujność" tak w stosunku do siebie. w których normalnie by do nich nie doszło. żeby po­ służyć się terminologią NLP. Można je zaobserwować podczas sprzedaży. że będziesz porozumiewał się jeszcze lepiej i więcej osiągniesz. o których myślałeś w ciągu ostatnich dwóch dni. sprawdzonym przyjacielem) naturalny. Lepiej się z nimi czujemy i porozumiewamy. Porozumiewanie się zależy przede wszystkim od wewnętrznych cech.

Doświadczenie . a nie jedynie ufać swoim nieświadomym umiejętnościom. . łącznie z umiejętnościami związanymi z kontaktem. Kontakt można nawiązać. osiągnięcie trwałego kontaktu zakłada działanie.subtelny. Tak jak z prowadzeniem samocho­ du . na tyle dokładnie.ton. Możesz na przykład zadecydować.to.znajdowanie wspólnych cech w waszych zaintere­ sowaniach i działaniach 6. Przekonania i wartości . że chcesz ingerować w proces komunikowania się. co ludzie uważają za prawdziwe i istotne 5. stosując odzwierciedlenie w następujących obszarach: 1. lecz istotny sposób odzwierciedlenia Budowanie kontaktu poprzez odzwierciedlenie Każdy z wymienionych obszarów zostanie omówiony osobno. Cała tajemnica tkwi w dostrojeniu.dobór słów i systemy reprezentacji (słuch. zwłaszcza te związane z innymi ludźmi. Zanim jednak to uczynimy. musisz zrozumieć kilka ważnych zagadnień związanych z harmonizacją. wzrok i dotyk) 4. lecz z biegiem czasu będziesz się uczył coraz efektywniej. Przez chwilę może ci się wydawać.możesz zastąpić złe nawyki dobrymi. "Fizyczność" . Jak wynika z czteroetapowego modelu sukcesu. praktyka pozwala na stopniowe uwalnianie ich spod kontroli świadomości. o których jeszcze przeczytasz. Doskonale wpływają na cele. Język i style myślenia . Głos . prędkość mówienia i inne cechy 3. Uważność. Korzyści wynikające z umiejętności związanych z kontaktem wy­ chodzą znacznie poza twoje życie zawodowe. Oddychanie .Jak zdobyć przyjaciół i oddziaływać na innych 67 jak to bywa z wszelkimi umiejętnościami (na przykład prowadzeniem samochodu). wrażliwego zachowania.postawa ciała i ruchy 2. wykształconymi niedawno umiejętnościami. umożliwia wybór bardziej empatycznego. abyś mógł zacząć stosować opisywane umiejętności. które sobie wyznaczasz. że cofasz się w swoich kompetencjach.

68 Dzień 4. pamiętaj. Nie zmieniaj nagle postawy ciała. Oznacza to. Nie przyciągaj czyjejś uwagi za pomocą mowy ciała. Inaczej możesz kogoś obrazić. Szanuj drugą osobę ze względu na jej in­ dywidualność. który odróżnia nas od innych. na przykład potencjalnymi klientami. siedzenia i zachowania. a zauważysz. z początku uważne. co zostanie na­ tychmiast zauważone przez drugą osobę. powinieneś darzyć szacunkiem także swoje ciało. Odzwierciedlenie fizyczne Osoby. Kiedy już nawiążemy kontakt. Zachowania „wbrew sobie" być może pozostaną nie rozpoznane w kontaktach z obcymi. w niektórych sytuacjach będziesz się czuł zdecydowanie niewygodnie. Nie znaczy to wcale. skupiamy uwagę raczej na rozmówcy i treści rozmowy niż na zewnętrznych zjawiskach. . Być może niezgodność z własną postawą ciała i zwyczajami będzie dla ciebie fizycznie trudna. że często ich sylwetki stanowią swoje lustrzane odbicie. Po drugie. Każdą zmianę wprowadzaj powoli. aby kontakt został nawiązany niepostrzeżenie. Pozostań zatem w granicach wygody i na­ turalnych ram twojej osobowości. że jej zachowanie i zwyczaje różnią się od twoich. Spójrz tylko na ludzi pogrążonych w rozmowie. natychmiast zauważy sztuczność. Powinieneś jednak wybierać takie zachowania. że nie możesz próbować harmonizacji. świadome. że próbując odzwierciedlenia. w miarę możli­ wości niezauważalnie. które dobrze czują się w swoim towarzystwie. podczas ko­ munikowania się przyjmują najczęściej tę samą postawę ciała. Po pierwsze. a nie doprowadzić do kontaktu. który możemy z ich pomocą rozpoznać bądź zmierzyć. Wszyst­ kie te zewnętrzne przejawy odzwierciedlenia są znakiem nawiązanego kontaktu. Twoje działania. Starsi małżonkowie po wielu wspólnie przeżytych latach wydają się do siebie podobni. co od razu uniemożliwi kontakt. głosu ani nie powtarzaj mechanicznie czyichś gestów. Jed­ nakże każdy. Każdy z nas ma własny sposób stania. że niezwykle istotne są takt i szacunek. który być może udałoby się utrzymać. z którymi możesz naturalnie (bądź częściowo) harmonizować. kto cię zna. powinny stopniowo stawać się naturalne i spontaniczne. raczej postaraj się. Mamy również skłonność do podobnej gestykulacji oraz sposobów zachowania. zwłaszcza kiedy okazuje się. Najczęściej nawet nie zauważamy tego tak naturalnego zjawiska. 1. gdybyś zachowywał się naturalnie.

• Założyć nogę na nogę oraz skrzyżować ręce (albo mieć nogi nie za­ łożone i ręce nie skrzyżowane). Możesz zatem eksperymentować z odzwierciedleniem różnego stopnia. skrzyżowanie kończyn. Odzwierciedlenie to proces dający się określić pewnym kontinuum. ich ruchy. aż nabierzesz wystarczającego doświadczenia i rozwiniesz w pełni tę umiejętność. aby dostroić się do postawy drugiej osoby. ogólnej postawy ciała. przyjąć podobną postawę ciała oraz tak samo pochylić głowę. w celu nawiązania i rozpoznania kontaktu • Kiedy. z której twarzy można wyczytać wszystko. gesty. Nie trzeba dokładnie naśladować danej osoby. natężenie głosu i tym podobne. Na przykład można: • Siedzieć lub stać w podobny sposób. Częściowe odzwierciedlenie Odzwierciedlenie następuje stopniowo. a nie podejściem albo-albo. tak jak to omawialiśmy wcześniej. Jeśli ktoś charakteryzuje się szczególnym sposobem stania czy sie­ dzenia. całkowite odzwierciedlenie spowodowałoby. Następnie krok po kroku odzwierciedlaj stopień pochylenia głowy. że czułbyś się niewygodnie • Kiedy nawiązujesz kontakt z osobą żywo okazującą swoje emocje • Kiedy nawiązujesz kontakt z osobą o charakterystycznym zachowa­ niu. Nie trzeba natychmiast na­ śladować każdego aspektu mowy ciała danej osoby. ale również do jego nawiązania. Zacznij od jednego aspektu . żeby nawiązać czy utrzymać kontakt. zaci- . • Podobnie gestykulować i przybierać podobny wyraz twarzy.powiedzmy.Jak zdobyć przyjaciół i oddziaływać na innych 69 Fizyczne odzwierciedlenie może służyć do oceny kontaktu. która unosi brwi. Częściowe odzwierciedlenie może się okazać korzystne w na­ stępujących sytuacjach: • Na początku rozmowy. wytrzeszcza oczy lub nimi wywraca. która mogłaby zauważyć twoje zabiegi • Kiedy już nawiązałeś dobry kontakt i chcesz go utrzymać • Kiedy po raz pierwszy próbujesz odzwierciedlenia A jeśli chodzi o mimikę? Osoba. lepiej z początku spróbuj częściowego odzwierciedlenia.

W wypadku rzucającej się w oczy postawy ciała. Na przykład. Omawiane zagadnienia wymagają odzwierciedlenia zarówno na małą. twarzą w tym samym kierunku. albo odwrotnie. Jeśli pociera dłońmi. popstrykaj długopisem i tak dalej. najlepiej jest poczekać trochę z odzwierciedleniem. Nie trzeba koniecznie harmonizować wszystkiego w stu procentach.70 Dzień 4. utrzymywali jednocześnie dobry kontakt wzrokowy. a bogata mimika nie będzie dla niej niczym nadzwyczajnym. jeśli twój rozmówca krzyżuje ręce. ty złóż swoje. ty możesz założyć nogę na nogę. Możecie też siedzieć ramię w ramię (na przykład na kanapie). ty poruszaj sto­ pami. abyście spoglądając ciągle w tym samym kierunku (na przykład patrząc na ten sam dokument). niż nie robić tego w ogóle. na przykład zało­ żonych nóg czy skrzyżowanych na piersiach rąk. W takiej sytuacji może lepiej będzie ustawić wasze krzesła pod takim kątem. Jeśli bawi się plastikowym kubeczkiem.masz przecież rozmówcę dosłownie po swojej stronie. Makroodzwierciedlenie Oprócz harmonizacji pomyśl także o swoim ustawieniu względem innych osób. Niektóre z nich wymagają większej spostrzegawczości niż inne. żeby wypaść naturalnie. nazywaną czasami odzwierciedleniem skrzyżowanym. jak i dużą skalę (mikro i makro). Jeśli klaszcze w ręce. tak jak w lustrze. a mimo to odzwierciedlać swoje gesty i postawę ciała. Będzie oczekiwać zachowania podobnego do swojego. Z pew­ nością trudno ci będzie podrobić podobne miny. Pomocna w skupieniu uwagi i nawiązaniu kontaktu okazuje się często teczka z dokumentami albo jakiś tekst trzymany w ręce przez . nie rób więc nic na siłę i postaraj się raczej częściowo odzwierciedlać. Można stosować również pewną odmianę. nigdy nie ujawniającego swoich uczuć. Późniejsze zachowanie z pewnością przyczy­ ni się do powstania poczucia jedności celu i kontaktu . robi różne grymasy. ska usta. z pewnością nie będzie się czuła dobrze w towarzystwie człowieka o twarzy pokerzysty. Niemniej jednak masz mało okazji do kontaktu wzrokowego oraz do obserwacji ogólnej postawy ciała rozmówcy. Możesz na przykład dostrajać się do zachowania osoby siedzącej po drugiej stronie biurka albo na krześle naprzeciw ciebie.

jeśli oboje wymieniacie poglądy słownie bądź za pomocą rysunków na jednej kartce. podczas którego wszyscy mają równe szanse. Podob­ nie wymienianie się jednym pisakiem i wspólny wkład w tworzenie diagramu czy listy pomysłów również pomaga w powstaniu dobrego kontaktu. Przedmiot ten stanowi neutralny punkt od­ niesienia i zbliża was do siebie. rozsiadając się wygodnie w fotelu w drugim . a nie manipulację czy dominację. Takie proste sprawy pomagają wszystkim w prawdziwym porozumieniu. to na pewno nie poprawisz kontaktu.Jak zdobyć przyjaciół i oddziaływać na innych 71 jednego z rozmówców. Wysokość krzeseł również odgrywa ważną rolę. a druga stoi) może powodować przesyłanie niewłaściwych sygnałów. Trzeba więc też pamiętać o dopasowaniu poziomów. Komunikacja oznacza zbliżanie się do drugiej osoby w odmiennym niż fizyczne znaczeniu. ale także na poziomie upodobań danej osoby do rysowa­ nia diagramów i innych rysunków służących porozumieniu. Dzięki temu odzwierciedlenie następuje nie tylko w zakresie zachowania. Znajdowanie się na różnych poziomach (kiedy jedna osoba siedzi. Pomaga w nawiązaniu kontaktu. Odzwierciedlenie ma na celu kontakt. Jeśli dana osoba chodzi w tę i z powrotem.

jak istotny jest takt i szacunek (zob. które znają tę metodę? Dotyczy to czasami doświadczonych sprzedawców i negocjatorów. Co się stanie. Wysokość i ton głosu jednak również są istotnymi składnikami komunikacji. Co ciekawe. str. lecz lepsze rozumienie drugiego człowieka oraz dążenie do osiągnięcia korzystnej dla obu stron sytuacji. końcu pokoju. że na ogół szanują oni osoby posługujące się taką metodą za umiejętności komunikacyjne.. niemal magicznie. Rozmówca jest nieświadomy zarówno swojego zachowania (zwłaszcza na poziomie mikro). Odzwierciedlenie głosu Niekiedy fizyczne odzwierciedlenie będzie niewłaściwe bądź wręcz niemożliwe. Mikroodzwierciedlenie może na przykład dotyczyć najsubtelniejszych zmian fizycznych. w której czujesz się wygodnie. wyszedłeś poza strefę. że mogą one mieć nawet większe znaczenie niż wypowiadane przez nas słowa. okazało się. Dzięki starannej obserwacji możesz zauważyć u kogoś sporo drobnych nawyków stanowiących moż­ liwości odzwierciedlenia. jak się o tym przekona­ liśmy. albo zapomniałeś o tym. Jak postępować z osobami. lecz odzwierciedlenie zdaje egzamin przy nawiązywaniu kontaktu. tym skutecz- . Niemniej kontakt zostaje nawiązany. najprawdopodob­ niej oznacza to. . Za­ stanawiaj się raczej nad makroharmonizacją niż jedynie nad postawą ciała czy gestami. możesz w tym wypadku niepo­ strzeżenie nawiązać bardzo dobry kontakt. jeśli przyłączysz się do niej albo wstaniesz.. 67). jak i twojego dostrojenia. Im więcej aspektów danej osoby możesz odzwierciedlić. W takim wypadku będzie lepiej. Niektóre z tych metod mogą się wydawać ukartowane i mało praw­ dopodobne. kiedy nie widzisz rozmówcy. podobnie jak jego stopień.72 Dzień 4. Chociaż wymaga ono dobrych umiejętności obserwacyjnych. że gdzieś po drodze złamałeś którąś z podanych zasad. 2. na przykład podczas rozmowy telefonicznej. Mikroodzwierciedlenie Rodzaj odzwierciedlenia. również moż­ na opisać na kontinuum. co będzie częściowym odzwierciedleniem. z wielu badań wynika. W końcu. Jeśli już się jednak zdarzy. Co więcej. odzwierciedlenie to nie manipulacja. . gdy druga strona zauważy ten proces? Zdarza się to niezmiernie rzadko.

rozpocznij odzwierciedlenie jednej cechy. czy jest czysty albo ochrypły? • Ton . Oto lista cech głosu.jak możesz go opisać? Na przykład.). Jak pokazał model NLP (Dzień 1. zaczniesz rozpoznawać ich indy­ widualne style myślenia i preferencje. Odzwierciedlenie stylu myślenia danej osoby owocuje doskonałym kontaktem.czy używa jakichś charakterystycznych po­ wiedzonek albo regionalizmów? Tak jak wcześniej. 3. a na­ stępnie. oddzielając je. Dąż więc do zrozumienia i dostrojenia większości możliwych obszarów. które możesz zaobserwować u danej osoby: • Głośność . Odzwierciedlenie języka i stylu myślenia Kiedy zauważysz. jakby staccato? • Wysokość — jak wysoki jest jej głos? • Barwa głosu . . Kontakt można pod wieloma względami przyrównać do tańca. Zdecydo­ wanie jednak odzwierciedlaj ogólny poziom komunikacji (tak jakbyś rozmawiał z dzieckiem albo starszą osobą) oraz styl (formalny bądź nieformalny). jak bardzo ludzie różnią się między sobą pod względem codziennej komunikacji. Unikaj naśladowania lokalnego akcentu albo typowych powiedzo­ nek. sposób naszego myślenia w obrębie trzech podstawowych zmysłów odzwierciedla sposób ich zewnętrznego stosowania.jakie przekazuje emocje? • Wyrażenia i zwroty . żebyś nie robił niczego na siłę (nie wychodź poza granice swojej wygody).jak szybko mówi? • Rytm . Przede wszystkim pamiętaj o zachowaniu płynności rozmowy.czy jej sposób mówienia jest melodyjny. w miarę nabywania umiejętności. dodawaj następne. czy też wypowiada słowa krótko. Wszelkie zmiany wpro­ wadzaj powoli i w miarę możliwości naturalnie oraz pamiętaj. jako że rozmówca może odczytać to jako małpowanie.Jak zdobyć przyjaciół i oddziaływać na innych 73 niej możesz nawiązać kontakt.jak głośno mówi? • Tempo .

Głęboko zakorzenione wartości mają dla ludzi wielkie znaczenie i odzwiercie­ dlając je. „Spójrzmy na to od innej strony.. że użyłem predykatu wizualnego). Odzwierciedlenie przekonań i wartości Odzwierciedlenie może dotyczyć także przekonań i wartości. mogą wskazywać na słuchowy styl myślenia. co mówi rozmówca. Zobaczysz (zauważ. „Wszystko poszło gładko".". Słuch Podobnie predykaty słuchowe. i stosując ten sam rodzaj „słownika sensorycznego" (znanego w NLP jako predykaty). wasz kontakt w niemal cudowny sposób się pogłębi. takie jak „Słyszę. Możesz na przykład odwołać się do tego. jak osoby te wyrażają siebie. wyobrażając sobie to. możesz trafić w czułe miejsce danej osoby. 4. Stwierdzając: „Nie powinno się marnować czasu". co mówisz" czy „Nadajemy na tej samej fali". Naśladując te wyrażenia oraz odtwarzając dźwięki w swojej głowie. Wzrok Osoby preferujące wzrokowy styl myślenia często używają języka zawierającego „wzrokowe" wyrażenia i sformułowania. odzwierciedlasz jego wartości . jak myśli rozmówca. o których mówiliśmy podczas Dnia 3. Więcej o kinestetycznym sposobie myślenia przeczytasz podczas Dnia 6. na przykład: „Źle to wygląda.... Doznania kinestetyczne Osoby o kinestetycznym stylu myślenia używają najczęściej słów związanych z czuciem i dotykiem. samemu myśląc w ten sposób. zrozumiesz. gdy inne mogą nie zdać egzaminu. że kiedy zaczniesz dzielić ich doświad­ czenie. zidentyfikujesz się z jego stylem i zaczynając mówić jego językiem." Możesz nawiązać z nimi kontakt. że ktoś poważnie traktuje czas (którego część już poświęcił na spotkanie czy kurs). stworzysz dobry kontakt. Ten rodzaj odzwierciedlenia może przynieść oczekiwane efekty w sytuacjach grupowych (takich jak spotkanie podczas kursu). Zacznij odczuwać. na przykład „Wziąłem się w garść". używaj podobnych wyrażeń i zwrotów.74 Dzień 4.

takie jak lojalność. a za chwilę będziesz miał do czynienia z ożywioną dyskusją i kontaktem. a więc stoicie na wspólnym gruncie. Wartości uniwersalne (makro). jak „Wszyscy poświęciliśmy cały dzień na uczestnictwo w tym kursie. Kiwaj z aprobatą głową na każdym poziomie komunikacji. a także w innych trudnych momentach komunikacyjnych. wszyscy jego uczestnicy prawdopodobnie musieli: • Przedrzeć się przez korki. uczciwość czy kurtuazja. pozostałe techniki harmonizacji na ogół dają dobry rezultat. może ułatwić nawiązanie wstępnego kontaktu. Wasze doświadczenia bądź „mapy" nakładają się na siebie. Z tym samym mamy do czynienia.Jak zdobyć przyjaciół i oddziaływać na innych 75 oraz wprowadzasz wspólny punkt do dyskusji. „nieczynienia drugiemu co tobie niemiłe" i tym podobne. mogących się pojawić podczas mediacji. kiedy komunikujesz się z przypadkową grupą osób. gdy spotykasz nieznajomego ze swojego rodzinnego miasta albo kogoś. kto uczył się w tej samej szkole. tym łatwiej znajdziesz wspólny grunt i nawiążesz kontakt. Im wyższy poziom wspólnych wartości czy przekonań. skorzystajmy więc z niego jak najlepiej". doradztwa czy negocjacji. Ta metoda daje wyjątkowo dobre rezultaty w przedstawionej wyżej sytuacji kursowej. zwłaszcza kiedy nawiązujesz . Posługując się dalej kursowym przykładem. jadąc na spotkanie • Zrezygnować z innych istotnych spraw • Zdążyć się uporać ze swoimi obowiązkami w pracy Nawet takie wspólne doświadczenie. na pod­ stawie którego można budować efektywny kurs czy podobne grupowe spotkanie. zazwyczaj możesz określić ich wspólne doświadczenie. Zasada odzwierciedlenia doświadczenia ma szerokie zastosowanie. Na przykład. 5. pomagają w nawiązaniu wstępnego kontaktu. pielęgniarek czy entu­ zjastów samolotów. Odzwierciedlenie doświadczenia Doprowadź do spotkania dwóch księgowych. na którym możesz się później oprzeć. Pamiętaj o postrzeganym podobieństwie. lojalności wobec innych. Kiedy znajdziesz jakąś wspólną podstawę wzajemnego zrozumienia. Inne wartości mogą dotyczyć niemarnowania pieniędzy. stosując pozostałe rodzaje harmonizacji.

prowadzący do nawiązania kontaktu). Wtedy można zharmonizować z nią własny oddech. być może udało ci się zaobserwować także pewne różnice w sposobach oddychania. Podczas krótkiego spotkania dwóch osób wspólne doświad­ czenie można ustalić za pomocą następujących stwierdzeń: • „Obaj mamy sporo innych spraw do załatwienia. Może to być jakiś pośredni związek przez przyjaciela lub kolegę albo coś. jego hobby czy sposobu na spędza­ nie wolnego czasu. Do oceny (pomiaru) oddechu potrzebna jest praktyka oraz stosowanie widzenia peryferyjnego. jeśli tylko da im się ku temu okazję. jest to krok korzystny dla obu stron. kontakt. obraz czy rzeźba znajdująca się w jego gabinecie. Ludzie zawsze zaczynają mówić o swoich zainteresowaniach. • „Oboje na tym skorzystamy. Uważne słuchanie i obserwacja szybko pomogą w określeniu zainteresowań danej osoby. od którego można zacząć.76 Dzień 4. Jeśli sprzedawca dobrze się przygotował do spotkania. co widzieliście w telewizji. • „Ale tutaj gorąco! Mam otworzyć okno? Nie będzie ci przeszkadzał hałas z ulicy?" (w każdym ze sposobów odzwierciedlasz doświadcze­ nie. Wskazówką może być na przykład zdjęcie. Sprzedawcy szeroko stosują metodę wspólnego doświadczenia. Powtórzmy: podobieństwo doświadczeń albo wspólny cel pomagają w nawiązaniu kontaktu. więc jestem przekonany. Na ogół zawsze znajdzie się jakiś prawdziwy obszar wspólnego doświadczenia. to przydadzą się zebrane wcześniej wiadomości na temat ulubionej dyscypliny sportu klienta. Nie trzeba niczego udawać. więc postarajmy się szybko uporać z tym zadaniem". od­ czytując wszelkie sygnały informujące o stylu życia i zainteresowaniach klienta. Utrzymując kontakt wzro­ kowy z jakąś osobą. co dodatkowo ma taki skutek. że zaczyna się kon- . Oddech to kolejna możliwość dostrajania. łatwo peryferyjnie (kątem oka) zauważyć. wrażliwego na ruch. jak jej ramiona się poruszają w rytm oddechów. 6. że szybko osiągniemy porozumienie". Odzwierciedlanie oddechu Kiedy uczyłeś się zauważać opisywane wcześniej mikrofizyczne ru­ chy i gesty.

Zgodnie z dzisiejszym założeniem skuteczna komunikacja to reakcja. gdy masz skrystalizowane o c z e k i w a n i a . co tak naprawdę chce się za jego pomocą osiągnąć. Studia nad mową ciała na przykład obejmują przypisywanie każdemu gestowi i pozycji ciała precyzyjnego znaczenia. jakie wrażenie zrobią na nim rozmaite słowa. osobę i wszelkie szczegóły techniczne poprawnego komu­ nikowania się. Nie uwikłaj się jednak w to. Czego spodziewam się po tej komunikacji? Czy chcę przekazać informację. którą ona powoduje. Takie podejście. Inaczej mówiąc. tak bardzo. Sama wymiana spojrzeń. żebyś skupiał się raczej na działaniu niż wiedzy. odzwierciedlenie wywołuje reakcję -jest nią wynik. że następstwem dobrego kontaktu jest lepsza komunikacja. Z tego powodu NLP podkreśla znaczenie obser­ wacji i wrażliwości (czujności) sensorycznej. nawet . Ewentualnie można dokonać odzwierciedlenia skrzyżowanego za pomocą lekkich ruchów głową w rytm oddechów rozmówcy. rozba­ wić kogoś. trzeba wczuć się w sytuację rozmówcy i wyobrazić sobie.czyli to. jeśli tylko niesie jakieś znacze­ nie i jest zrozumiała dla obu stron. Tymczasem niezależnie od stosowanej techniki. Ignorują jednak jego wynik .Jak zdobyć przyjaciół i oddziaływać na innych 77 trolować swoje emocje. lecz niezwykle efektywny sposób nawiązywania kontaktu. jeśli twoje komunikowanie się nie prowadzi do oczekiwanych efektów. co robisz. Odzwierciedlenie jest istotne w nawiązywaniu kontaktu. możesz do perfekcji wyszlifować te umiejętności. Tylko wtedy. marnujesz czas i energię. Tradycyjne metody szkolenia w zakresie komunikacji kładą nacisk na przekaz. Zacznij od wyniku. Wszystkie badania dowodzą też. Oznacza to przejście z twojej do jego „mapy". Założenie na dziś Znaczenie komunikacji polega na reakcji. zrobić wrażenie. środki czy zachowanie. zaszokować albo jeszcze coś innego? Aby dobrze wykonać to zadanie. Jest to również zazwyczaj niezauważalny. czego c h c e s z . jaką ona wywołuje. że zapomnisz. może być skutecznym sposobem komunikowania się. Wcześniej proponowaliśmy.

jak wpływa ono na kontakt. dlaczego nie zauważałeś omawianych cech u znanych ci osób. że tak się właśnie stało? Czego nie powinieneś był robić? • Wróć do celów wyznaczonych podczas Dnia 2. przy zastosowaniu niekonwencjonalnego sposobu komunikowania się. może ci pomóc w ich osiągnięciu? . Z początku możesz koncentrować się na przykład na odzwierciedleniu głosu. czy któryś z nich wymaga wchodzenia w interakcje oraz umiejętności nawiązywania kontaktu. i zastanów się. następnie gestów. czego się dzisiaj nauczyłeś.a mimo wszystko osiągnąłeś swój cel.78 Dzień 4. Zadanie na dziś • Zacznij stosować odzwierciedlenie i sprawdź. Jak to. • Zapamiętaj dzisiejsze założenie i znajdź trzy jego przykłady we własnym doświadczeniu. przechodząc stopniowo do wszystkich. Zacznij dzisiaj. predykatów sensorycznych i wreszcie doświadczenia. Próbuj tylko jednej umiejętności. z pewnością doprowadzi do nawiązania kontaktu. Szybko rozwiniesz swoje umiejętności i niebawem zaczniesz się zastanawiać. kiedy doskonała komunikacja nie doprowadziła do oczekiwanych rezultatów. I od­ wrotnie . jak myślałeś. że nie udało ci się dobrze przekazać informacji — na przykład podczas prezentacji czy wywia­ du . Dzięki niemu będziesz coraz bliżej celu komunikacji. Pomyśl o sytuacjach. Co takiego zrobiłeś.może pamiętasz.

calibration) oznacza w NLP sposób. Rozpoznanie wymaga wielu ćwiczeń. Oprócz nawiązywania kontaktu powinieneś także rozpoznawać. możesz przejść do udoskonalenia związanych z nimi umiejętności. można odpowiednio zmienić swoje zachowanie. Rozpoznanie (ang.on istnieje.).i na jakim poziomie . w jaki moż­ na zauważyć drobne reakcje i „zmierzyć" następujące po sobie zmiany u innych osób.W • • • • • tym rozdziale: Rozpoznanie kontaktu Dopasowanie i prowadzenie Zaprzestanie odzwierciedlania Tworzenie związków Spójne odzwierciedlenie Dzisiaj zdobędziesz więcej informacji na temat kontaktu . Dzień 2. Podczas . Zwróciliśmy już uwagę na konieczność dokładnej obserwacji (czujność sensoryczna) w celu zidentyfikowania i oceny kontaktu. Następnie. że skupianie uwagi na tak wielu sprawach jednocześnie jest niemożliwe.jak można go „rozpoznać" oraz jak zmieniać zachowanie innych za pomocą „dopa­ sowania i prowadzenia". Rozpoznanie kontaktu Skoro przećwiczyłeś już rozmaite techniki odzwierciedlenia (Dzień 4.). Dowiesz się także. Przypomina to trochę poziom „zauważa­ nia w czteroetapowym modelu sukcesu (zob. czy w ogóle . jak nawiązać kontakt w sy­ tuacjach grupowych oraz kiedy i jak zaprzestać odzwierciedlenia. jeśli jest to niezbędne. a początkowo może się wydawać.

Zwracaj uwagę na pozytywne stwier­ dzenia w rodzaju „zgadzam się". „Nadajemy na tej samej fali" albo „Chyba czytasz w moich myślach" . Nie sposób dowolnie odzwierciedlać takie niezależne od naszej woli zmia­ ny. doświadczenia i zainteresowań oraz oddychania). średnicę źrenic. .. Teraz czas na cztery nowe sposoby nawiązywania i roz­ poznawania kontaktu. 2. Jest to przykład ilustru­ jący mikrozmiany fizyczne. powagę. Z odrobiną praktyki jednak możesz się nauczyć zauważania owych wewnętrznych uczuć. jeśli będziesz nastawiony na rozpoznanie jedynie ukrytych wskazówek. Być może będziesz musiał kilka razy zaryzykować i zaufać swojej intuicji. za które odpowiedzialna jest prawa półkula mózgowa. Dzieje się tak za sprawą naturalnych umiejętności intuicyjnych. obciążone małym ryzykiem sytuacje. . Decyduj się więc na proste. Na przykład nawiążesz kontakt. napięcie mięśni twarzy i nieznaczne ruchy kończyn. „to prawda" czy „zdecydowanie tak". rozbawienie czy jakikolwiek inny. co myślą o komunikacji. Zmiana koloru Zauważaj zmianę koloru skóry rozmówcy. głosu. Wewnętrzne odczucie Możesz odnosić wrażenie. poruszenie. jakkolwiek wy­ dawałoby się to sprzeczne z logiką. którego są objawem.oprócz koloru skóry . układ ust. a które — jeśli nie są stosowane — mogą zaniknąć. w których będziesz mógł eksperymentować. lecz z pomocą rozpoznania można odzwierciedlać stan. i mo­ żesz puścić to mimo uszu.80 Dzień 5.także oddychanie. Zależne od prawej półkuli mózgowej uczucia czy też „chemia" nie stanowią jasnych przekazów. Dnia 4. uczyliśmy się o różnych obszarach. 1. Spontaniczny komentarz Niektóre osoby powiedzą ci wprost. na który mogłyby wskazywać zmiany zachodzące w kolorze skóry. przekonań i wartości.podekscytowanie. 3. Inne małe zmiany mogą obejmować . jeśli odzwierciedlisz nastrój danej osoby . języka i stylu myślenia. na których można nawiązać i rozpoznać kontakt (odzwierciedlenie fizyczne. że między tobą a daną osobą istnieje jakiś związek. o których mówiliśmy podczas Dnia 4.

trzeba samemu rozpoznawać i interpretować takie spon­ taniczne wskaźniki kontaktu. Aczkolwiek dopasowanie zazwyczaj stosowane jest w aspekcie fizycznym. cechy. ce­ chy głosu czy język. j e s t e ś z tą osobą. . do których będziesz się dopasowywał. Następny podrozdział zajmuje się dokładniej tym zagadnieniem. dopasowanie ma charakter długofalowy. Termin d o p a s o w a n i e stosowany jest w NLP do opisania odzwierciedlenia jako procesu ciągłego. Znajdujesz w osobie. żeby druga osoba intuicyjnie je odzwierciedlała albo „naśladowała" ciebie. gdy rozmówca nie udziela dokładnych komentarzy. Jest to więc raczej umiejętność strategiczna. można wykorzystać także harmonizację doświadczenia. niemal odruchowej harmonizacji. kiedy musi dojść do poro­ zumienia wielu stron. ton głosu czy gestykulacja. z którą chcesz nawiązać kontakt.Techniki komunikacyjne 81 mogą wskazywać na istnienie silniejszego kontaktu. Twój sukces w prowadzeniu danej osoby zależy od jakości stwo­ rzonego przez ciebie kontaktu. Umiejętność prowadzenia Niekiedy rozmówca zaczyna naśladować niektóre twoje ruchy.słowem. wpływać i tak dalej . 4. do wykorzystania na przykład podczas ważnych negocjacji. Kiedy go nawiążesz . jak również wywołać zmiany u jakiejś osoby. co mierzone jest jego głębokością. Podczas p r o w a d z e n i a . jak to omawiali­ śmy podczas Dnia 4. W prze­ ciwieństwie do natychmiastowej. Dopasowanie i prowadzenie Poprzez dopasowanie i prowadzenie można nawiązać i utrzymać kontakt. stopniowo zmieniasz swoje zachowanie tak. pozostając w kontakcie.p r o w a d z i s z zachowanie. aby nakłaniać. W bardziej for­ malnych sytuacjach albo wtedy. Mówiąc inaczej. Z pomocą dopasowania i prowadzenia można mierzyć istniejący kontakt. „Dopasowuje się" do ciebie. aby uzyskać swoje komunikacyjne cele czy wyniki. na przykład szybkość mówienia. a ty go „prowadzisz". przekonań i wartości. podczas harmonizacji bądź dopasowywania n a ś l a d u j e s z zachowanie w celu nawiązania kontaktu. a także języka. Mówiąc inaczej.

Harmonizacja sprawdza się na przykład wtedy. oczywiście. aby nawiązać kontakt.rób to samo. Czy przyjmuje to samo zachowanie. Dopasowanie i prowadzenie trudnych osób Zasady odzwierciedlania i kontaktu obowiązują zawsze. a także decyzje. Zdrowy rozsądek podpowiada nam wówczas.82 Dzień 5. nawet jeśli wydaje się. możesz stwierdzić. Dopasowuj. głos czy język. że nie jest ci obojętna. Następnie p r o w a d ź ich do osiągnięcia swoich (oraz prawdopodobnie również ich) celów. masz dowód na to. że nawiązanie kontaktu możliwe jest dzięki częściowemu bądź skrzy- . Odczekaj trochę. Jeśli szeroko gestykuluje . Oznacza to więc. Zmień troszkę swoje działanie i zaobserwuj. którego potrzebujesz. gdy masz do czynie­ nia z osobą zdenerwowaną czy zestresowaną. Między fizycznością a uczuciami istnieje ścisły związek. podejście. że przyjęcie spokojnej i wyciszonej postawy może jeszcze pogorszyć sytuację (choć niektórzy psychologowie twier­ dzą. pomagasz jej w odzyskaniu lepszego nastroju. Mając do czynienia z zachowaniami skrajnymi. aby nawiązać kontakt. że wczuwasz się w jej położenie. że jest inaczej). toteż zmieniając postawę ciała. możesz poprowadzić drugą osobę do zmiany nastroju. Jeśli mówi szybko . musisz powrócić do prostego dopasowania. ton głosu i tym podobne? Jeśli nie. Stosując prowadzenie. punkt widzenia. że istnieje kontakt oraz że masz umiejętności prowadzenia. że sytuacja nie sprzyja efektywnej komunikacji. zwłaszcza w skrajnych przypadkach). Za pomocą słów i mowy ciała daj jej do zrozumienia. Zawsze jed­ nak dostrojenie pomaga w nawiązaniu kontaktu.rób to samo. nie oceniając jej działań. a potem spróbować jeszcze raz. Umiejętność dopasowania i prowadzenia można ocenić. czy druga osoba za nim podąża. Jeśli teraz druga osoba za tobą podąża. Stopniowo dopasowując i wprowadzając pozytywną postawę zewnętrzną. Najpierw więc d o p a s u j się do ich zachowania i nastroju (w granicach rozsądku. Na ogół podenerwowanie przejawia się ekspresyjnymi. to dzięki prostemu odzwierciedleniu język twojego ciała będzie pokazywał to samo. Jeśli na przykład czyjś język ciała sugeruje przygnębienie. aby wprowadzić zaplanowane zmiany. możesz wpływać na zachowania drugiej osoby oraz jej uczucia. że na początku musisz w pewnym stopniu zachowywać się tak jak druga osoba. gwałtownymi ruchami.

kiedy jest się jego przewodniczącym • radzenie sobie ze stratą bliskiej osoby • przekazywanie złej wiadomości • radzenie sobie z nieposłusznymi dziećmi • dbanie o nastrój załogi • panowanie nad ważnymi negocjacjami • „otwieranie" niekomunikatywnej osoby • przekonywanie • zmienianie nastroju danej osoby na bardziej sprzyjający komunikacji: poważniejszy. stać . być spokojna czy pobudzona. Dzień 4. ruchy. lżejszy i tak dalej w każdej sytuacji musisz zadać sobie pytanie: „Jaką postawę ciała. aż druga osoba zacznie po­ dążać za tobą. ton głosu. sprzyjający zakupowi nastrój • uspokajanie rozgniewanego klienta lub członka personelu • poprawianie humoru zdenerwowanego szefa • opanowywanie napiętej sytuacji • ustalanie tonu spotkania. W wypadku skrajnych zachowań pamiętaj też. a mimo to osiągnąć rezultaty. wysokości głosu oraz pozycji ciała (doprowadź do tego. bo w przeciwnym razie nie będziesz mógł efektywnie prowadzić. wartości i przekonania powinna mieć ta osoba. by łatwiej było skutecznie się komunikować. Następnie stopniowo zmieniaj po jednej cesze i czekaj. Dopasowanie i prowadzenie w praktyce Dopasowanie i prowadzenie może okazać się przydatne w wielu sytuacjach. Możesz nie iść na całość.). Pamiętaj o swoim celu.Techniki komunikacyjne 83 żowanemu odzwierciedleniu (zob. Poprowadź ją do takiego poziomu gestykulacji. Zawsze jednak najpierw dopasowuj. otwarta czy wycofywać się. że należy harmonizować tylko do poziomu potrzebnego ci do prowadzenia. który być może i dla niej okaże się korzystny. żeby usiadła albo przy­ najmniej stała spokojnie). aby osiągnąć zamierzony przeze mnie cel? Na przykład: powinna stać czy siedzieć. na przykład: • wprowadzanie miłej atmosfery przy rozmowach wstępnych o pracę • wprowadzanie potencjalnych klientów w pozytywny.

dzieląc go) drugiej osoby. stosując omawiane zasady harmonizacji. że rozpoczynasz. z którą wchodzisz w kontakt. Nie mają znaczenia żadne okoliczności . Nie zmierzaj od razu do nawiązania kontaktu. możesz na­ wiązać kontakt również podczas bardzo ożywionych dyskusji. Jakiż to współmałżonek nie zna wpływu chłodnej.trzeba będzie odpowiednio umotywować osobę bierną. Stopniowo zwalniaj i włącz do tego ręce oraz ruchy ciała. masz szansę na zupełnie niezwykły kontakt. aby osiągnąć cel?" Oczywiście przy tak wielu zmiennych będziesz musiał prawdopo­ dobnie dokonywać pewnych zmian w tym procesie. że musisz zająć się poirytowanym gościem hotelowym. w zależności od nastroju własnego i osoby. w którym lepiej możesz się uporać z jej potrzebami oraz swoimi obowiązkami. że starasz się wczuć w jej trudne położenie. Paradoksalnie. Stosuj sformułowania typu: „Wiem.84 Dzień 5. przyłączając się do świata (lub . rzeczowej reakcji na emocjonalny wybuch partnera? Reguła podobnych reakcji oznacza. do poziomu umoż­ liwiającego lepszy dialog i dwustronną komunikację. lecz do stworzenia nastroju sprzyjającego ko­ munikacji. co czujesz. ruchy. czekając. czy się poruszać? Którą z tych cech powinienem dopasować i prowadzić. Na przykład trzeba będzie uspokoić trochę osobę nadaktywną.jeśli wolisz . Nie siedź wygodnie w fotelu albo nie trzymaj rąk skrzyżowanych na piersiach. Załóżmy.cokolwiek może wyzwolić emocje w określonych momentach u określonych osób w określonych hotelach. Podążając w tym kierunku. im bardziej jesteś opanowany. Dlatego też musisz przynajmniej częściowo odzwierciedlać jej postawę ciała. Stopniowo ściszaj głos. Może też zdarzyć się sytuacja odwrotna . . Kiedy druga osoba stwierdzi. aż druga osoba zrobi to samo (jest to powszech­ na tendencja do nieświadomej i naturalnej harmonizacji z innymi). Zgodnie z klasycznymi metodami komunikacji. W rze­ czywistości jednak. Wówczas wysiłki w celu prowadzenia będą nawet bardziej skuteczne. Kolejny krok w omawianym wypadku to na przykład poprowadzenie osoby do pokoju czy biura. Następnym krokiem może być mówienie wolniej i niżej. kto przypomina gejzer energii. który potem umożliwiłby ci osiągnięcie zamierzonego celu. tym większy możesz wywołać gniew. Na twoim miejscu czułbym to samo". poziom głosu i prędkość mówienia. nie dając się wyprowadzić z równowagi. kiedy nawiązujesz kontakt z kimś. powinieneś mówić powoli i cicho.

Duże grupy Rozważmy przykład formalnego spotkania (choć równie dobrze mo­ głyby to być warsztaty. Przejmując i stosując skuteczne strategie komunikacji.. prezentacji czy innej interakcji). Niemniej jednak możesz harmonizować przekonania. co do tej pory wydawać ci się mogło wrodzonym. genetycznie uwarunkowanym talentem. udoskonalisz jeszcze bardziej swoje dobrze sformułowane cele oraz pomnożysz sukcesy. Posługując się umie­ jętnościami interpersonalnymi. Dopasowanie i prowadzenie w grupach jest również do pewnego stopnia możliwe.. rozpoczynając od wspólnego mianownika. Dopasowanie i prowadzenie w grupach Kiedy komunikujesz się w dużej grupie. opieraj się na znanych ci już zasadach. oczarowywania i wygrywania. takimi jak dopasowanie i prowadzenie. czyli wspólnych przekonań i doświadczeń. Skuteczne porozumiewanie się ma olbrzymi wkład w twój ogólny sukces w pracy czy w życiu prywatnym. o których uczyłeś się podczas Dnia 2.Techniki komunikacyjne 85 możesz nawiązać i podtrzymać kontakt . dostrzeżesz praktyczne zastosowanie umiejętności harmonizacji (najprawdopodob­ niej jednak używane nieświadomie).wstępny warunek skutecznej zmiany zachowania. seminarium czy jakakolwiek inna sytuacja gru­ powa). włączając w to dążenie ku obopólnym korzyściom oraz szanowanie cudzej mapy świata. wartości i do­ świadczenia. Nigdy nie zapominaj o swoim nadrzędnym celu (czego pragniesz) oraz celu obecnej komunikacji (czego oczekujesz po tym konkretnym wywiadzie. spotkaniu. Nie wychodź poza swoje umiejętności dopasowania i prowadzenia. Przewodniczący-spotkania najprawdopodobniej zastosuje umie­ jętności dopasowania i prowadzenia. które tu poznajesz. być może stwierdzisz. Twoje cele powin­ ny odpowiadać sześciu kryteriom dobrze określonego celu. Obserwując osobę obdarzoną naturalnymi zdolnościami do rozłado­ wywania napiętej sytuacji. że harmonizowanie tak wielu zachowań i głosów nie jest takie proste. jak to omawialiśmy podczas Dnia 4. chociaż każdy uczestnik spotkania . Wybierając i stosując umiejęt­ ności. możesz doskonale naśladować to.

Zwracaj szczególną uwagę na tych. Jeśli chcesz nakłonić ich do większej uwagi i zaangażowania. ma wpływ na jego przebieg. przekonania i wartości niż na zachowanie. na przykład lunch. Następnie poprowadź ich od wspólnego doświadczenia. Jest to harmonizowanie doświadczenia albo ustalanie ram rzeczywistości — będzie o nich mowa podczas Dnia 15. nawet bardzo dużą grupę. ustał występujące w grupie podobieństwa. że do swojej dyspozycji masz całe kontinuum harmonizacji. Małe grupy W małych grupach możesz wchodzić w relacje z pojedynczymi osobami i dzięki nim mieć wpływ na całą grupę. co się mówi.86 Dzień 5. Stosuj tę samą zasadę. Na przykład najpierw możesz wzbudzić ich ciekawość. Dopasowanie i prowadzenie w sytuacjach grupowych wymaga większego nacisku na wspólne doświadczenia. Jest to praktyczne zastosowanie tendencji osób wchodzących w skład grupy do podobnego zachowywania się. Na każdym poziomie prowadzić ich będą tak twoje zachowanie. Na przykład nie bądź zbyt ożywiony i nastawiony na działanie. prowadząc wybraną osobę. następnie skupić ich uwagę. Kieruj się na podstawowy poziom . Jednocześnie dopasowuj ogólne zachowanie grupy. Wygłoś kilka podzielanych przez wszystkich opinii. prowadząc. jeśli pozostali są mało­ mówni i wycofują się. przekonań i wartości do upatrzonego przez siebie celu. wspólne źródła przyjemności czy zdenerwowania (na przy­ kład wygodne bądź niewygodne otoczenie). Rób to za pomocą ma­ łych kroków. którzy swoją nie dostrojoną postawą czy ogólnym zachowaniem manifestują brak kontaktu z większością . po­ wiedz im na przykład o korzyściach płynących z tej zmiany. potem sprowokować ich zaangażowanie i ostatecznie doprowadzić do przyjęcia założonych przez siebie celów. Zacznij od dopasowania doświadczeń. maniery czy preferencje sensoryczne. Odzwierciedlenie „wspólnego" doświadczenia. trzymanie się swoich wartości i wyrażanie ich w swym postępowaniu wpływa na każdą. wiara w to. nie staraj się być „wszystkim dla wszystkich". szczere zachowania. Jeśli chodzi o temperament. wspólne doświadczenie. głos czy predykaty sensoryczne.wspólny cel. Zacznij od ich poziomu. Następnie. powoli zmieniaj swoje zachowanie. dla którego tu się zebraliście. Pamiętaj. jak i słowne sugestie.

lecz druga osoba nie poświęca mu odpowiednio dużo uwagi. wymiana myśli czy rozmowa na abstrakcyjne tematy mogą stanowić dobrą podstawę komunikacji. Możesz jednak zaprzestać odzwierciedlenia pozytywnie . Znajdź przywódcę.twój i grupowy. dzięki czemu każdy jej członek będzie sam go wzmacniał. Dlaczego jednak miałbyś to robić? Na przykład żeby: • • • • • Zakończyć komunikację. lecz same w sobie . dopasowując zachowania pozytyw­ ne. W takim wypadku musisz uważnie dokonać odzwierciedlenia osób. jest z jakiegoś powodu ważna albo ma silną osobowość. Możesz także nawiązać kontakt. gdy osoba ta ma znaczenie w grupie . Weź ich na celownik i odzwierciedlaj ich zachowanie w celu nawiązania kontaktu. Wówczas twoje zadanie będzie polegało na jego podtrzymywaniu albo doprowadzeniu do oczekiwanych rezultatów.aby przerwać kontakt. a nie usiłując zmieniać zachowania negatywne. Zaczyna się to dziać automatycznie. która twoim zdaniem prowadzi donikąd Zmienić kierunek konwersacji Skupić uwagę pozostałych osób Chwilowo przerwać komunikację z jakiegoś powodu Zakończyć związek Może nawiązałeś dokonały kontakt. Na przykład dobre samopoczucie spowo­ dowane czyjąś obecnością. Postaraj się o nawiązanie kontaktu wewnątrz grupy. które będą od­ działywać na ich kolegów. głosu i ogólnego zachowania ze swoim punktem wi­ dzenia. w miarę nawiązywania coraz lepszego kontaktu. który chcesz narzucić grupie. Wydobywaj z nich wspierające zachowania. W tym wypadku znowu pozwól swoim „delegatom" na przeprowadzanie większości procesu. które już nawiązały kontakt. stwierdzisz. Kiedy przyjrzysz się bliżej otaczającym cię osobom. Kiedy to już się stanie. prowadź ich do zgrania postawy ciała. Taki wpływ nawet na jedną nie zharmonizowaną osobę może oznaczać sukces . że proces taki odbywa się bez przerwy.Techniki komunikacyjne 87 grupy.zajmuje ważną pozycję. Dzieje się tak zwłaszcza wtedy. Zaprzestanie odzwierciedlania Już podczas pierwszych prób nawiązania kontaktu zaczniesz zauwa­ żać brak odzwierciedlania.

Egzamin zdają również delikatniejsze sposoby. Możesz też spoglądać w innym kierunku. Przygotowuje ją na ważną informację. Możesz wypróbować ją w różnego rodzaju sytuacjach zawodowych. nagle kończy rozmowę. Możesz też robić długie. zmienić ton głosu czy zachowanie. że ta delikatna dysharmonizacja może oznaczać: „Nie chcę się angażować w tę rozmowę". W takiej sytuacji czasowe zaprzestanie odzwierciedlenia wywołuje efekt podobny do niewielkiego kuksańca. W sytuacjach skrajnych można po prostu wstać i skierować się ku wyjściu. że spotkanie dobiega końca. znaczące przerwy w rozmo­ wie. każde działanie wskazujące na zajmowanie się czymś innym czy rozproszenie. wiesz. który przywołuje z powrotem jej uwagę. Próbuj dysharmonizować każde zachowanie czy rodzaj głosu. Nagła. Podglądaj ich i wzoruj się na ich zachowaniu. . Jeśli kiedykolwiek byłeś w sytuacji. Możesz na przykład przybrać inną pozycję ciała. Duża dysharmonizacja. lecz być może mieści się to w granicach wyznaczonego przez ciebie celu. nieznaczne odwrócenie wzroku. łagodna dysharmo­ nizacja może spowodować przywrócenie uwagi i poprawę komunika­ cji. że masz teraz myśli zajęte czymś innym i że rozmowa się skończyła. a nie na podobieństwach. da­ jąc do zrozumienia. Połóż dłonie na stole i pochyl się lekko w przód. aby pokazać. Koncentruj się jednak na różnicach. jeśli tego chcesz. nie są efektywną komunikacją. dzięki której można osiągnąć zamie­ rzone cele. Jak można zaprzestać odzwierciedlenia? Jest to w zasadzie proces odwrotny do odzwierciedlenia. że chcesz wstać. kiedy ktoś podczas rozmowy z tobą na spotkaniu towarzyskim spoglądał ponad twoim ramieniem za ciebie. Wielu skutecznych szefów intuicyjnie stosuje odzwierciedlenie i jego przerywanie. wystawiasz na próbę związek. aby pokazać. Ponownie musisz odpowiednio dobrać swoje techniczne umiejętności interpersonalne do dobrze określonych celów. którą masz do przekazania.88 Dzień 5. Zauważ efekt stopnia dysharmonizacji. Postępując tak.

wzajemnym zaufaniu i od­ powiedzialności. należy kontakt uczynić częścią większego celu. Dlaczego chcesz prowadzić? Jak twoje prowadzenie wpłynie na inne osoby i ich interesy (konsekwencje)? Być może przy jakiejś okazji uda . Aby stworzyć wartościowy związek. aby druga osoba cię polubiła. Nawet zakochane pary czy bliscy współpracownicy czasami nie mogą się porozumieć. Związek jako cel Stworzenie związku wymaga znacznie więcej niż jedynie dłuższej perspektywy czasowej. Nawet znacznie różniące się temperamentem osoby wchodzą ze sobą w długie związki oparte na kompetencji. z których czerpać będziecie obopólne korzyści. lecz także na później . nie tylko na czas składania pierwszego zamówienia. Nad związkiem trzeba dłużej pomyśleć i popracować. Miej czyste intencje.Techniki komunikacyjne 89 Tworzenie związków Nawiązywanie kontaktów nie jest tożsame z tworzeniem związku. Musisz jednak umieścić swoje umiejętności nawiązywania kontaktu w kontekście rezultatu — czego się spodziewasz po tym związku? Ten rezultat na pewno mieści się wyżej w twojej hierarchii niż jednostkowy cel komunikacji. zasadzie szacunku. gdyby wymagała tego realizacja długofalowego rezultatu. Na przykład sprzedaż zakłada nawiązanie takiego kontaktu. Władza i manipulacja Dzięki dopasowaniu i prowadzeniu można wiele osiągnąć.kiedy można będzie powtarzać zamówienia. Pamiętaj o dobrze określonych celach z Dnia 2. czego uczyłeś się wcześniej. Niezależnie od panującej między wami więzi. kogo zawiedziesz. a mimo to pozostają w głębokim związku. Każdy następny dzień opiera się na tym. opłaca się stosować te techniki mądrze i przemyślanie. Musisz być osobą kompetentną i godną zaufa­ nia. Jest to tak zwany marketing oparty na związku interpersonalnym i na omawianej podczas Dnia 4. o którym mógłbyś zapomnieć. Jednocześnie twój cel w postaci związku powinien pozostawać w zgodzie z innymi głównymi celami. Postępuj konsekwentnie i odpowiedzialnie. chyba że mówimy o związku przejściowym i stworzonym ad hoc. przestanie cię lubić ten.

za pomocą różnego rodzaju perswazji. Spójność trudno udawać. mając określone intencje. brzmienie głosu i tak dalej). Problemy związane z konsekwencjami. że jeśli odnotowujemy taki roz­ dźwięk.90 Dzień 5. Ro­ bią to od wieków. to na ogół instynktownie wyczuwają rozdźwięk pomiędzy słowami i fizjonomią mówiącego. negocjacjach. Inne badanie dowodzi. zazwyczaj będą prowadzić do braku spójności przy wyrażaniu wyników i wartości. musimy się opierać pokusie manipulacji. Badania dowodzą. czy jest to prezentacja na forum. Spójna komunikacja prowadzi do niezwykłych rezultatów. mowę ciała. spotkaniu firmowym czy sytuacji. Wymaga to s p ó j n o ś c i . z tobą włącznie. że choć ludzie nie zawsze zauwa­ żają. że tak naprawdę same słowa odpowie­ dzialne są za zaledwie siedem procent skuteczności naszej komunikacji bezpośredniej. jest potężnym narzędziem komunikacji. iż jakieś zachowanie zostało przejęte. profesjonalnie i moralnie jednoznacznie.jedynie osoba. która go używa. Stosowana umiejętnie. Spójne odzwierciedlanie To. stosując kryteria celu opisane podczas Dni 2.. czy też rozmowa w cztery oczy. Na podstawie tych samych badań wiemy również. do jakichkolwiek rezultatów komunikacji czy związku. opi­ sane podczas Dnia 3. musi z sobą harmonizować. Przestrzegaj więc zasad szacunku i nie rób nic na siłę podczas komunikacji. to za prawdę uważamy raczej zachowanie. i 3. Możesz to przetestować. a nie słowa. . dopasowanie i prowadzenie pomoże w niemal każdej sprzedaży. co mówisz i jak mówisz (towarzyszące temu zachowanie. w której można się czegoś nauczyć. Ludzie manipulują innymi. Jeśli intencja jest korzystna dla obu stron. na dłuższą metę jednak ucierpiałby na tym wasz związek. stosując NLP. niezależnie od tego. Po prostu jesteśmy wyczuleni na sygnały komunikacyjne. ci się „zamanipulować" daną osobą. Niekiedy. Samo narzędzie procesu nie może manipulować .

podczas gdy tajemnicza. Możemy również stosować specyficzne terminy i opisy doty­ czące procesu myślowego. Dzień 1.) pozwala nam rozważać subiektywne doświadczenie. który jest dla ciebie ważny. • Pomyśl o jakimś związku. jako że stanowi podstawę przyszłych rozważań. poeksperymentuj z prowadzeniem. Nie spiesz się za bardzo. Wszystko to ma wpływ na nasze za­ chowanie i osiągane rezultaty.wciąż opiera się wszelkim metodom naukowym. subiektywna część „neuro" . pozostające do tej pory poza zrozumieniem niewtajemniczonych. dopasowuj. ale oparte na strukturze. które mogą nareszcie zrozumieć i celowo zmienić swoje myśli i uczucia. najpierw zadbaj o kontakt. zyskujemy w ten sposób trochę kontroli nad nieprzewidywalnym i irracjonalnym światem i niezliczonymi mapami percepcyjnymi innych. Właśnie zaczęliśmy czerpać z naszego osobistego doświadczenia. Nie pozostaje to bez znaczenia dla całego obszaru NLP.umysł . i wypróbuj poznane metody zaprzestania odzwierciedlenia. Obecnie model NLP (zob. • Kiedy nabędziesz trochę wprawy w odzwierciedleniu. Poza tym jest również waż­ ne dla pojedynczych osób. Początkowo może ci się to wydawać trudne. Zadanie na dziś • Wypróbuj umiejętności rozpoznawania . lecz szybko zaczniesz dostrzegać różne rzeczy bez specjalnych przygotowań. • Pomyśl.dopasowuj. w jakich sytuacjach chciałbyś przerwać spotkanie czy wy­ wiad. dopasowuj. kto łatwo identyfikuje się z tym podejściem do myślenia.Techniki komunikacyjne 91 Założenie na dziś Doświadczenie ma strukturę. a który chciał- . Lingwistyczne aspekty myślenia od lat mają określoną strukturę. Model pięciu zmysłów NLP zazwyczaj wydaje się sensowny każdemu.

Zastosuj umiejętności nawiązywania (bądź ponow­ nego nawiązania) kontaktu. byś poprawić.: „Mapa nie jest terytorium".92 Dzień 5. Pomyśl o związku w świetle założenia Dnia 1. .

słuchem i czuciem. nadaje twojemu subiektywnemu doświadczeniu pewną strukturę. z którymi się komunikujesz. poprzez które postrzegamy własny świat . Dzisiaj zajmiemy się dokładniej podstawowymi zmysłami albo systemami reprezentacji. zilustrowane modelem NLP. Ukazuje także myślenie jako system dynamiczny. z którym spotkałeś się podczas Dnia 1. Model NLP.W • • • • • • tym rozdziale: Widzieć za pomocą mózgu Zaufać własnemu autopilotowi Systemy reprezentacji Rozpoznawanie preferencji sensorycznych Ruchy oczu Synestezja Podczas Dnia 1. o którym mówiliśmy podczas Dni 4.swoje oraz osób. . i 5.wzrokiem. wprowadziliśmy pojęcie „doświadczenia subiek­ tywnego".. Nauczysz się też rozpoznawać preferencje sensoryczne . Jest to kolejny istotny aspekt kontaktu. jak odczuwamy czy tworzymy reprezen­ tację rzeczywistości w swoim mózgu oraz jak istotne są nieświadome myśli i zautomatyzowane zachowania. Widzieć za pomocą mózgu Zastanówmy się najpierw.

Jesteśmy na przykład obdarzeni umiejętnością widzenia zaledwie ułamka długości fal świetlnych docierających do nas. zanim jeszcze zaczną filtrować zewnętrzne dane. gdy wsiądziesz do samochodu. gdy fale świetlne o odpowiedniej długości dotrą do wzrokowego obszaru kory mózgowej. prawdziwe „odbieranie" zachodzi w mózgu. Na przykład szybkie wyciąganie wniosków. co spostrzegły nasze oczy. odpowiedzialny jest za to. możemy działać bardzo szybko i wydajnie. a raczej i n t e r p r e t o w a ć to. W rzeczy­ wistości nasze narządy sensoryczne mają fizyczne ograniczenia. postrzegając nawet małą część zewnętrznego świata. pomagają w uproszczeniu i klasyfikowaniu bom­ bardujących nas zewsząd danych. Zgodnie z modelem NLP To mózg. Mamy przecież do dyspozycji zdumiewająco mądry system. Następ­ nym razem. choć zapewne pozwala zaoszczędzić trochę cennego czasu. że za kierownicą znajduje się ktoś naprawdę niezwykły. Te same filtry percepcyjne. gdzie przechowujemy nasze doświadczenia oraz powstałe na ich gruncie przekonania i wartości. ponieważ dostarcza więcej odpowiedzi na otoczenie i ludzi.94 Dzień 6. Cecha ta więc z założenia pozbawia nas doświadczania świata fal ultrafioletowych i podczerwonych. W najlep­ szym wypadku tworzymy reprezentację czy interpretujemy innych oraz świat zewnętrzny według naszych osobistych kryteriów — opisywanych w modelu NLP filtrów percepcyjnych. wpły­ wające na naszą percepcję. . NLP umożliwia więc większą kontrolę widzenia mózgu. Niezależnie od stopnia złożoności organów percepcyjnych. Tak więc. a nie oczy. Niemniej jednak nawet powyższy opis jest uproszczonym obrazem tego niezwykle skomplikowanego procesu sensorycznego. Nawet ten system jednak może cię zawieść w skomplikowanym nowoczesnym świecie relacji międzyludzkich. z pewnością nie służy owocnym związkom. które prowadzą do uogól­ nień i zniekształceń. co postrzegamy. Tylko wtedy. pamiętaj. zaczynamy naprawdę „widzieć".

kiedy myślimy i działamy zgodnie z nawykami. najczęściej jesteśmy nieświadomi nieustannie zachodzącego procesu. możemy zapewnić naszym działaniom zarówno skuteczność. Nawet jeśli wiedzielibyśmy. Nasz umysł zdaje się mieć własny umysł. .pod względem fizjologicznym . nierzadko mamy poczucie. W jednej chwili możemy ogarniać świadomością zaledwie garstkę spraw. jak . Pominąwszy nawet najbardziej podstawowe funkcje fizjologiczne (na przykład oddychanie czy trawienie). który odpowiedzialny jest za inne zachowania nawykowe. bez względu na to. jak i wydajność. Na ogół nie wiemy. a nie panami swoich myśli 1 celów. Niestety. jak zawiązać krawat! Najczęściej polegamy na własnym „autopilocie" . że jeśli się staramy myśleć o jakiejś umiejętności podczas jej wykonywania.robimy to. Choć być może zdajemy sobie sprawę z naszych zamiarów (przynajmniej ich części). i nie robimy tego. Świadomość musi włączyć się jedynie wtedy. uruchamiają setki doskonale skoordynowanych mięśni. zademonstrować przed grupą. że jesteśmy służącymi.Nadawanie sensu własnemu światu 95 Zaufać własnemu autopilotowi Oczywiście jest to proces przebiegający automatycznie. a nie nad beznadziejnie skomplikowanym procesem ich osiągnięcia. musi stać się nawykiem. czego ta k naprawdę nie chcemy. Polegamy na znanych wzorcach myślenia i za­ chowania. Inne punkty widzenia czy sposoby działania oznaczają zmianę. co powinniśmy bądź moglibyśmy. to nic się nam nie udaje. Większość naszych działań zależy więc od nieświado­ mości. na przy­ kład. Wszystko więc musi mieć jakiś projekt czy program. co robimy. to nie moglibyśmy myśleć jednocześnie o wszystkich etapach danej operacji.nie myślimy o wykonywanej czynności. aby zastanowić się nad tym. Robimy to. a każdy okruch docierającej do nas informacji sensorycznej od razu umieszczamy w odpowiedniej przegródce. takie jak wyciągnięcie ręki po szklankę czy złapanie piłki. Dzięki temu możemy wykorzystać potęgę myśle­ nia świadomego (nie więcej niż sześć fragmentów informacji w danej chwili). ta zaś narusza naszą wygodną wersję rze­ czywistości. gdy stoimy przed nową sytuacją bądź zdarzeniem. jak irracjonalna byłaby to interpretacja czy klasyfikacja. W rzeczywistości najczęściej jest tak. To również po­ zostawiamy automatycznemu systemowi kontroli. j a k i e są nasze cele. Świadomie i rozmyślnie oceniając owe systemy. Spróbuj. najprostsze działania.

zapach i czu­ cie . zaczniesz panować nad uczuciami.wzrok 2.to sposób. o czym mówiliśmy pod­ czas Dnia 2. na­ biera znaczenia i tworzy doświadczenie subiektywne . smak. Mówimy o nich jako o modalnościach albo systemach reprezentacji . są kodowane i przechowywane za pomocą czterech głównych systemów reprezen­ tacji: 1. Jakkolwiek wszyscy mamy mniej więcej takie same narządy zmysłów.wzrok. Podstawowe nawet wiadomości na temat sys­ temów reprezentacji oraz ich właściwości pozwolą ci lepiej kontrolować swój umysł.słuch . Zajmiemy się obec­ nie systemem reprezentacji. Pamiętamy.twoją r e p r e ­ z e n t a c j ę postrzeganego świata zewnętrznego. Pojęcie świadomości wykorzystuje ten sam sensoryczny model umysłu.. niepowtarzalny sposób. słuchowym i kinestetycznym. to jednak reprezentację świata tworzymy we własny. Wzrokowy (W) . Nasze systemy reprezentacji działają trochę na zasadzie spe­ cyficznego języka opartego na doświadczeniu.ma swój wewnętrzny równoważnik. percepcja i świadomość. Systemy reprezentacji Czytałeś już o trzech głównych stylach myślenia: wzrokowym. zapamiętywanie. Wszystko. w jaki tworzymy reprezentację świata. możesz zacząć tworzyć swoje doświadczenie. W jego skład wchodzą wszystkie procesy umysłowe: myślenie. gdy zastanawialiśmy się nad rezultatami. Słuchowy (S) . wartościowych celów. co trafia do twojego mózgu przez organy percepcji. system lustrzany. słuch. Biorąc pod uwagę to. Możemy wykorzystać tę siłę neurologiczną w celu osiągnięcia kon­ kretnych. Dzięki NLP zrozumiesz wszystkie te procesy i zaczniesz lepiej kontrolować swoje życie. a potem również nad swoim zachowaniem. wyobrażanie. wykorzystując owe modalności. Każdy z pięciu zmysłów .96 Dzień 6. Kiedy już w kontrolowany sposób będziesz interpretował rzeczywistość. Informacje ze świata zewnętrznego docierają do nas. dzięki czemu nauczysz się rozpoznawać preferencje sensoryczne danej osoby (preferowany przez nią system reprezentacji). snujemy wyobrażenia i myślimy.

Nie oznacza to. czyli zmysłu. systemy wprowadzający i podstawowy niektórych osób mogą wykorzystywać tę samą modalność. Kinestetyczny (K) . Systemy wprowadzający i podstawowy Każdy używa bez przerwy wszystkich systemów reprezentacji. lecz że woli reprezentację wizualną. dotyk. Sposób tworzenia i korzystania z map umysłu odzwierciedla prawdziwą osobowość. Po drugie. odgrywają mniejszą rolę w codziennej komunikacji. Co więcej.Nadawanie sensu własnemu światu 97 3.dwie różne. charakteryzuje się podstawową preferencją wzrokową. czyli predykaty. co widziałeś. Etykietki w stylu „wzrokowiec" mogą więc być czasami mylące. Co ciekawe. że myśli jedynie obrazami. kiedy omawialiśmy język sensoryczny. Przede wszystkim każdy ma system wprowadzający. mamy także preferowany sposób przetwarzania infor­ macji . ruch 4. Określenie i korzystanie z sys­ temu podstawowego danej osoby umożliwi ci mówienie jej językiem. co słyszałeś. zdarza się. czyli system reprezentacji. Pozostałe dwa systemy. kiedy przypominasz sobie jakieś wydarzenie z ubiegłego tygodnia. co czułeś? Odpowiedź będzie zależała od twojego systemu wprowadzającego. a co za tym idzie . DW. czy coś.system podstawowy. która jest jej najbliższa 1 łatwo dostępna.poprawę waszej komunikacji. Osoba. Jeśli spotyka się je w NLP. coś. Preferencje te przejawiają się dwojako.rozmowa z sobą Do tej pory nie wspominaliśmy jeszcze o ostatnim. która najczęściej myśli za pomocą obrazów i łatwo wyobraża sobie rozmaite rzeczy. za pomocą którego docierasz do wspomnień. to czy najpierw pojawi się w twoim umyśle coś. za pomocą którego dociera do zgromadzonych informacji. System reprezentacji to istotny element podobieństwa podczas na­ wiązywania kontaktu. który bywa czasami nazywany rozmową z sobą. Dialog wewnętrzny (DW) . Wzrośnie wzajemne . Spotkałeś się z tym tematem podczas Dnia 4. że zapach czy smak wyzwalają w nas jakieś odległe wspomnienia. Na przykład. smakowy oraz zapachowy.. podczas gdy u innych .czucie. aczkolwiek większość z nas ma jakieś preferencje. na ogół wchodzą w skład kategorii kinestetycznej. i w ten niezwykły sposób czasem są istot­ niejsze niż pozostałe trzy podstawowe zmysły.

jak w wypadku jej postawy ciała czy zachowania. co odpowiednio się „czuje" albo co „brzmi". aby dotrzeć do każdego. Zazwyczaj siedzą pochylone w przód. musimy stosować cały szereg systemów reprezentacji.98 Dzień 6. Wchodząc w kontakt z jedną osobą. a oczy mają lekko wzniesione. Reprezentacja wzrokowa Osoby faworyzujące modalność wzrokową najczęściej siedzą bądź stoją z podniesioną głową. Oddychają płytko. Stosowanie odmiennych systemów reprezentacji oznacza. I tutaj można więc dopasowywać i prowadzić. Większość osób niechętnie zmienia swój ulubiony sposób myślenia. Dlatego też korzyści wynikające z harmonizacji stylu myślenia w celu osiągnięcia lepszej komunikacji są oczywiste. po­ układane i zadbane. nawiązać kontakt i komunikować się z nią. Jest to trudne zadanie i często prowadzi do powstania nieporozumień. Mówią na ogół szybko i dość piskliwie. są zorganizowane.. wykorzystując zaledwie górną część płuc. Na przykład obraz zostanie przez niego przetłumaczony na coś. można zharmonizo­ wać jej system reprezentacji na takiej samej zasadzie. z większym prawdopodobieństwem będą podążały za tobą w kierunku innego. wyprostowanymi plecami. co mówisz. która zazwyczaj percypuje słuchowo. odmalować jakiś obraz przed oczami osoby. mniej faworyzowanego stylu. Rozpoznawanie preferencji sensorycznych Jeśli uda ci się rozpoznać preferencje sensoryczne danej osoby. zrozumienie. Jak tego dokonać? Można szukać w jej zachowaniu pewnych wskazówek. albo mówić o uczu­ ciach do kogoś. dzięki którym łatwiej się zorientować w jej preferencjach. wykazując przy tym szybkie myślenie. Rozszerzanie doświadczenia o nowe systemy reprezentacji oznacza zazwyczaj wzajemne wzbogacanie map umysłu. Używają . Jednak gdy już nawiążesz kontakt. Jak mówiliśmy podczas Dnia 5. dopasowując i prowadząc dużą grupę. kto nie preferuje kinestetycznego sposobu myślenia. łatwiej odzwierciedlać. by cię przez chwilę posłuchała. ponieważ najczęściej myślami błądzą gdzieś daleko. Z trudem przychodzi im zapamiętywanie instrukcji słownych. Na przykład da się nakłonić typowo „wzrokową" osobę do tego. że słuchacz musi „przetłumaczyć" to.

. jak w rytm oddechów porusza się ich brzuch. Sto­ sują predykaty słuchowe. Dobrzy słuchacze. Mówią rytmicznie i melodyjnie." Osoba taka interesuje się zawsze zewnętrznym wyglądem rzeczy. Ton ich głosu jest mniej piskliwy niż osób preferujących reprezentację wzrokową. że. czasami poruszając przy tym ustami. spoglądają w dół i w prawo.Nadawanie sensu własnemu światu 99 „wizualnych" słów (predykatów). słuchając. tak jakby nasłuchiwały albo rozmawiały przez telefon. Zapamiętują poprzez działanie.. Oddychają środkową częścią płuc. posługując się przemyślanymi sformułowaniami. „przejście" jakiejś sytuacji. Kiedy sięgają pamięcią wstecz. Bez problemu powtarzają swoje słowa. reagują na określone słowa i odpowiedni ton głosu. Osoby „kinestetyczne" podchodzą znacznie bliżej do rozmów­ cy niż osoby „wzrokowe". oraz interesują się brzmieniem w ogóle. Podczas rozmowy oczekują informacji zwrotnych.można zauważyć. że ich procesy myślowe oraz mowa są znacznie wolniejsze niż osób preferujących reprezentację wzrokową. niskim głosem. nie mających bezpośredniego . często prowadzą we­ wnętrzny dialog. Często używają wyrazów abstrakcyjnych. Podczas rozmowy przechylają głowę na bok. i zazwyczaj lubią muzykę i rozmowy przez telefon. Budują skomplikowane zdania i lubują się w szczegółach. na przykład „Zamieniam się w słuch". Często stosują predykaty kinestetyczne i interesuje je odczuwanie rzeczywistości. uczą się. lubią słuchać czyjegoś głosu. Reprezentacja słuchowa Osoby zazwyczaj posługujące się reprezentacją słuchową najczę­ ściej podczas myślenia poruszają oczami w linii poziomej. Często mówią powoli. na przykład „Wyobrażam sobie. Reprezentacja kinestetyczna Osoby preferujące reprezentację kinestetyczna zazwyczaj oddychają bardzo głęboko . Reagują na nagrody materialne i dotyk. krok po kroku. Zapamiętują sekwencyjnie. Wydaje się. jeśli wyrazisz taką prośbę. Łatwo rozprasza je hałas. wprowadzając w wypowiedź chwile ciszy. Dialog wewnętrzny Osoby o takich preferencjach spędzają większość czasu na rozmo­ wie z sobą.

Wszystko poszło gładko. Każdy z nas używa wielu takich sformułowań i figur stylistycznych . Muszę zwolnić.usłyszysz je codziennie. Nie lubię wracać do przeszłości. Patrzę w przyszłość z optymizmem.100 Dzień 6. szukają sensu. przykładają wagę do logiki. Systemy reprezentacji i predykaty Mówiliśmy już o wyrazach sensorycznych. Być może dodasz kilka swoich ulubionych sformułowań do poniższych przykładów: On zawsze zauważa tylko jasne strony. Zmierzam donikąd. W trakcie wewnętrznego dialogu często spo­ glądają w dół. . U takich osób zauważamy cechy typowe dla innych podstawowych systemów reprezentacji. Zaiskrzyło między nami. w lewą stronę. Powyższe profile są jedynie stereotypową ilustracją. W miarę rozwi­ jania się twoich umiejętności obserwacji mogą ci one jednak pomóc w rozróżnianiu typów myślowych (zwłaszcza gdy zauważysz więcej cech wskazujących na konkretną preferencję). Nawet silna preferencja któregoś z systemów nie musi koniecznie oznaczać wystę­ powania u danej osoby wszystkich typowych cech. Wszystko poszło nie tak. Nie mogę się skupić. Stracił z oczu istotę sprawy. Wszystko na mnie spadło jak grom z jasnego nieba. Nie wygląda to najlepiej. Nie słyszę własnych myśli. sensorycznego odniesienia. Mówiła zdenerwowanym głosem. jeśli nastawisz się na ich wyłapywanie. Ponadto stanowią dobrą podstawę do rozwijania umiejętności harmonizacji. Łatwo wejść z nią w kontakt. Miała niezwykle barwne życie. Odciąłem się od przeszłości. czyli predykatach. Wytrącił mnie z równowagi.

NLP zazwyczaj traktuje oba te systemy reprezentacji jako składowe reprezentacji kinestetycznej. Łatwo można je odzwierciedlić. W NLP poświęca się znacznie więcej uwagi ruchom oczu niż mowie ciała czy zachowaniom werbalnym. Tak jak wcześniej wspominaliśmy. które wydają się . klasyfikująca predykaty sensorycze według reprezentacji. że usłyszysz stwierdzenia wska­ zujące na smakowe lub węchowe procesy przetwarzania informacji.Nadawanie sensu własnemu światu 101 Poniżej znajduje się dłuższa lista. n Inne modalności Od czasu do czasu może się zdarzyć. na przykład „zasmakować życia" czy „śmierdząca sprawa". Ruchy oczu Obserwacja ruchów oczu pomaga w określaniu preferencji sensorycznych danej osoby.

Kiedy zadasz jakiejś osobie pytanie albo poprosisz. a nie przywołuje je z pamięci . czyli tak. Znaczenie ruchów oczu Kiedy zapytasz kogoś. momentalnie spojrzy ku górze i w lewo. za pomocą którego można określić. musimy odwrócić kierunki (zob. że oczy to zwierciadło duszy.102 Dzień 6. wskazują na preferowany system reprezentacji. Ruchy oczu. Jeśli ma wzrokowy system wprowadzający. które zależą od jej procesów myślowych (wyobrażanie. Czasami mówimy. aby przywołała coś z pamięci. Reprezentacja kinestetyczna i dialog wewnętrzny odbiegają nieco od tego wzorca. jakie wrażenie wywołuje dotyk aksamitu. Ruchy oczu odzwierciedlają prawdopodobnie przetwarzanie informacji sensorycznych w różnych częściach mózgu (czego dowodzi emisyjna tomografia pozytronowa mózgu oraz sekcje zwłok pacjentów z uszko­ dzeniem mózgu). Oczywiście. być może rozmawianie z sobą). całkowicie godne zaufania. co wskazuje. W wypadku DW jest to spoglądanie w dół i w lewo. Reprezentacja „konstruująca" tworzy obrazy lub dźwięki.na przykład kiedy wyobrażasz sobie zupełnie nowy wystrój swojego pokoju. jak na ogół docieramy do naszych wspomnień wzrokowych. Wzór ten z kolei różni się w zależności od tego. czy osoba preferuje wzrokowy (w górę) czy słuchowy (na boki) system reprezentacji. kiedy spoglądająca osoba stoi przed nami. Wskazówką kinestetycznego systemu reprezentacji jest spoglądanie w dół i w prawo. przypominanie sobie. rys.1). 6. Kiedy zrozumiemy znaczenie ich ruchów. przekonamy się. Owe wskazówki tworzą pewien wzór. W praktyce niewidoczne i przeważnie nieświadome dla podmiotu ruchy oczu mają znaczenie tylko w styczności z inną osobą. że odwołuje się do swoich doświadczeń kinestetycznych. W niektórych wypadkach ruchy oczu informują cię o czymś poza świadomością ich właściciela. że rzeczywiście lepiej można z nich odczytać prawdę niż ze słów danej osoby. zwłaszcza jeśli chodzi o przetwarzanie informacji. razem z omówionymi do tej pory cechami. prawdopodobnie spojrzy w dół i na prawo. posługując się na przykład właściwymi predykatami sensorycznymi. . czy osoba przywołuje z pamięci (w lewo). Wyposażony w tę wiedzę mo­ żesz łatwo odzwierciedlać i nawiązać z kimś kontakt. zauważysz wyraźne ruchy oczu w określonym kierunku. czy też tworzy (w prawo) jakiś obraz.

a nawet usłyszeć. instynktowny proces. według jakiego wzorca zachowu­ je się dana osoba (z diagramu 6. jego oczy mogą wykonywać ruchy we wszystkich kie­ runkach. Takie „wyciąganie" może wymagać od ciebie rożnych form pytań. czy też wyobrażała sobie przyszłe zdarzenia. a także wcześniej opisane cechy głosu i zachowania. czy przypominała sobie coś. co mówi bądź czuje. W zderzeniu z in­ nymi wskaźnikami jednak ruchy oczu są dobrym i godnym zaufania testem. zanim go wewnętrznie „zobaczy". Na ogół takiej samej informacji dostarczy ci również słownictwo danej osoby (predykaty). będzie musiała najpierw umysłowo gdzieś go umieścić.Nadawanie sensu własnemu światu 103 Omawiane wzrokowe wskazówki systemu reprezentacji mają zasto­ sowanie w wypadku znakomitej większości praworęcznych osób oraz prawie zawsze u osób leworęcznych. Na szczęście ruchy oczu nie są jedyną wskazówką. Wszystko staje się na ogół jasne. W pozostałych wypadkach należy pamiętać o odwróceniu kierunków: lewo dla W i S konstruowane oraz prawo dla W i S przypominane. czasami może być bardzo mylący. poproszona. możesz też potrzebować więcej wskaźników prze­ jawiających za określonym systemem reprezentacji. opisuje.1 bądź jakiegoś innego). co działo się wewnątrz niej. Niemniej taki szybki. Na dłuższą metę nie można przecież bez przerwy kontrolować ruchów oczu. trzeba będzie od nowa przejść przez cały proces. za pomocą którego opracowujemy informacje. na którym nie sposób oszukać. Obserwacja samych ruchów oczu może do niczego nie doprowadzić. Dlatego kiedy określisz. Są one niezależne od naszej woli . . jeśli osoba ta. zwłaszcza za pierwszym razem. bez wyjaśnienia pro­ cesów wewnętrznych. Na przykład zanim dana osoba stworzy wyobrażenie jakiegoś przedmiotu. Kiedy poprosisz kogoś o „zoba­ czenie" czegoś. na której powinie­ neś polegać przy określaniu systemu reprezentacji.stąd też ich szczególna wartość w określaniu preferowanego systemu reprezentacji. Ruch oczu odzwierciedla sposób myślenia danej osoby. ruchy oczu pomogą ci odkryć wszelkie nieprawdziwe informacje. dzięki czemu lepiej możemy odnieść się do tego. Zazwyczaj. aby udzielić ta­ kich wyjaśnień. Bezbłędnie wskazuje na system reprezentacji. poczuć.

zapytaj: „Jak wyglądałby ten pokój. lub dokonuje syntezy przechowywanych w pamięci obrazów. możesz na przykład zapytać: „Co to ja powiedziałem przed chwilą?" albo „Czy pamiętasz głos swojej matki?" Możesz też poprosić.1. Musi więc zbu­ dować reprezentację. jak wyglądał twój przyjaciel ze szkoły średniej?" Konstruowane dźwięki W tym wypadku osoba tworzy dźwięk. Aby wywołać ruch oczu związany z zapamiętanym obrazem. mające pomóc w ich dokładnym określeniu. albo syntetyzuje „znane" dźwięki w nową całość. że niektóre osoby docierają do wspomnień wzrokowych. Bardziej szczegółowe opisy wzrokowych wskazówek systemu repre­ zentacji znajdują się poniżej. Wzrokowe wskazówki systemu reprezentacji Wskazówki te przedstawione są na rysunku 6. Aby upewnić się co do tego wskaźnika. gdyby ściany były jaskrawogranatowe w żółte pasy?" Przypominane obrazy Osoba przywołuje obrazy z pamięci. nie koncentrując na niczym wzroku. tak jakby spoglądały „przez" lub „ponad" drugą osobą. możesz zapytać: „Czy pamiętasz. Wydaje się. na przykład czyjś głos. Mówiąc dosłownie. aby przypomniała sobie jakąś ulubioną melodię. że lewa strona przedstawionej na rysunku osoby jest twoją prawą. którego wcześniej nie sły­ szała. Przypominane dźwięki Tu dana osoba pamięta określone dźwięki z przeszłości. Pamiętaj.104 Dzień 6. . czego nigdy wcześniej nie widziała. że twoja szefowa ma głos Kaczora Donalda". Aby potwier­ dzić tę wskazówkę. a nie przywołać ją z pamięci. patrząc prosto przed siebie. Jak również przykładowe pytania. dokonuje myślowego aktu twórczego. że w ten sposób docierają one do dostępnych informacji. Konstruowane obrazy Osoba buduje wewnętrzny obraz czegoś. Zauważ. Możesz powiedzieć: „Wyobraź sobie. a nie do ukrytych wspomnień.

Nadawanie sensu własnemu światu 105 Doznania kinestetyczne Jak widzieliśmy. gdy dotykasz mokrej flaneli?" albo „Wyobraź sobie. ten wzór ruchów oczu widoczny jest podczas od­ czytywania własnych uczuć. takie . Do reprezentacji tej zalicza się też uczucia (emocje). Możesz zapytać: „Co czujesz. W tych sytuacjach reprezentacja obejmuje ruch ciała oraz wrażenia dotykowe. czyli elementy składające się na modalność kinestetyczną. że zjeżdżasz po wypolerowanej poręczy".

Synestezja Czasami możesz odnieść wrażenie. „poczuj").na reprezentację kinestetyczną. Już samo nakierowanie osoby na kolor spowoduje zaangażowanie systemu wizualnego. Określony dźwięk może mieć na przykład jakiś kolor. W niektórych sytuacjach silne . natomiast wzmianka o liściach szumiących na wietrze wyzwoli system słuchowy. by w myślach powiedział do siebie pierwszą zwrotkę hymnu narodowego. zastosuj pytania jasno odnoszące się do danej reprezentacji oraz kategorii „skonstruowane" bądź „przypominane". W poznaniu preferencji sensorycznych pomoże ci seria pytań neu­ tralnych. Nawet szybkie i niejasne. Mamy wtedy do czynienia z synestezja — jednoczesnym działaniem dwóch (lub więcej) systemów reprezentacji. którą możesz harmonizować. Ruchy oczu to po prostu kolejna wska­ zówka preferencji sensorycznej. Używaj konkretnych sensorycznych predykatów („zobacz". „pomyśl". Dzięki praktyce nabierzesz także zaufania do siebie w rozszyfrowywaniu ogólnych wzorców zachowań. „Wy­ obraź sobie dąb" odnosi się do wszystkich. gdy w myślach rozmawiamy z sobą. Dialog wewnętrzny Odbywa się wtedy. „usłysz". a nie neutralnych („zastanów się". aby wejść w kontakt z daną osobą. Po prostu obserwuj i słuchaj. jakiego rodzaju określeń najczęściej używa dana osoba. Poproś kogoś na przykład o to. a zarazem do żadnego kon­ kretnego systemu reprezentacji. „przypomnij sobie". że jakaś osoba używa dwóch systemów reprezentacji jednocześnie: na przykład ruch jej oczu wska­ zuje na reprezentację wizualną. „wyobraź sobie"). Jeśli chcesz wywołać specyficzne ruchy oczu (na przykład żeby sprawdzić. natomiast stosowane przez nią predy­ katy i mowa ciała .106 Dzień 6. jak opisuje teoria). które wyłonią wprowadzający i podstawowy system reprezen­ tacji. fakturę albo wpływ na uczucia. nie ujdą teraz twojej uwagi. Po kilku dniach uważnych obserwacji w rozmaitych kontaktach bezpośrednich nabierzesz pewności siebie w określaniu rodzaju ruchów oczu. czy rzeczywiście jest tak. Możesz poszukać jakichś własnych przykładów i wypróbować je na swoich znajomych.

wiążące się z pozytywnym obrazem z pamięci. co może . Osoby obdarzone niezwykłą pamięcią na ogół korzystają z kilku systemów reprezentacji. W wypadku księżnej mieliśmy do czynienia z synestezją DW-K. Z synestezjami mamy do czynienia częściej. Wówczas taka osoba prawdopodobnie nie zdaje sobie sprawy. Oznacza to. rzecz jasna. o których dzisiaj się uczyłeś. mogły stać się źródłem zasadniczych problemów dla brytyjskiej monarchii. należy stosować predykaty mieszane. Jedno wywoływało drugie. gdy okaże się. Osoby posługujące się synestezjami charakteryzują się dobrą pamięcią: im więcej „zapisów sensorycznych". Okazało się. Podobnie wyobraźnia działa w obrębie wielu zmysłów.być wynikiem naturalnej synestezji. że w trakcie dialogu wewnętrznego powstawały w niej emocje typu K. Uczestnik pewnego seminarium na temat synestezji nagle . że ruch jej oczu był książkowym wręcz przykładem wzrokowych wskazówek systemu reprezentacji. W naszej pracy dla telewizji brytyjskiej natknęlis'my się na interesu­ jący przykład omawianego tutaj tematu w postaci wywiadu z księżną Dianą.Nadawanie sensu własnemu światu 107 wspomnienie może wywoływać negatywne doznania kinestetyczne. wska­ zujące. W powyższym wypadku można by powiedzieć: „Widzę. natomiast uaktywnianie reprezentacji kinestetycznej wywoływało wewnętrzny dialog. że DW towarzyszył językowi i zachowaniu K.choć nie musi . typowo kojarzone z kłamstwem. obserwowalis'my ruch oczu księżnej. przeprowadzonego w 1996 roku. aż do momentu. tym większa szansa przywołania wspomnień. Chociaż stwierdzenie to wydaje się dziwne. co ma wpływ na jej samopo­ czucie. do których możemy się odwołać. wywiad ten był więc wielkim wydarzeniem dla mediów. co czujesz". Jako „neurolingwistyczni eksperci". Co ciekawe. Z tego względu łatwo zauważalne były jej spojrzenia w dół i w lewo. nie znaleźliśmy dowodów na skonstruowane reprezentacje. łącznie z księciem Karolem i rodziną królewską. to jednak ma znaczenie dla osoby z synestezją WK. Wspomnienia. odzwierciedlają prawdziwą. Aby rozmawiać „w języku" takiej osoby. Poruszone w nim delikatne tematy. że nie wszyscy przetwarzają myśli w ten sam sposób. starając się ustalić jej procesy myślowe. oglądając tas'mę z nagranym wywiadem. Dlatego nawiążesz z nią kontakt. niż przypuszczamy. oddziałującą na wiele zmysłów rzeczywistość. Osoby posługujące się nimi uważają je za zjawisko naturalne. ku rozczarowaniu żądnych sensacji dziennikarzy.

Dążymy do osiągnięcia celu. i w tym sensie jej postępowanie ma charakter pozytywny. Zaczniemy natomiast badać i rozumieć mapy rzeczywistości innych. Naszym działaniom zawsze przyświeca jakiś cel . intencjonalny. Otóż każde działanie „widział" w kolorach: barwy jaskrawe oznaczały obliczenia proste. Zgodnie ze swoją mapą rzeczywistości. dlaczego wykonywanie działań matematycznych w pamięci było dla niego prostsze niż dla innych. Na przykład na­ tychmiastowe korzyści społeczne oraz krótkotrwałe dobre samopoczucie wywołane paleniem albo zażyciem narkotyków mogą pełnić funkcję pozytywnych intencji. świadomego czy nie.choć czasami nie uświadamiamy sobie go albo nie wypowiadamy. które przy znacznie mniejszych kosztach doprowadzą do tego samego celu. barwy zgaszo­ ne .przynajmniej w pojęciu jej autora. którego my jako społeczeństwo możemy nie pochwalać. Starając się rozszyfrować pozytywne intencje.trudniejsze. Ma jakiś cel czy ideał. spróbuj znaleźć zachowania alternatywne.108 Dzień 6. jakby każdemu za­ chowaniu towarzyszyły pozytywne intencje.racjonalnie i świadomie . z pewnością widzi ich uzasadnienie.dana osoba może próbować rzucić nałóg. zrozumiał. Obu rodzajom towarzyszyły inne procesy myślowe. Każdej czynności towarzyszą dobre intencje . . określonego bądź nieokreślonego. chociaż . przestaniemy reagować na postępowanie innych z dezaprobatą. osoba ta osiągnie swój zamiar. Osoba. Postępując tak. Założenie na dziś U źródeł każdego zachowania leżą pozytywne intencje. której zachowania są antyspołeczne bądź odrażające.

jest ich najwięcej. Wykonuj to ćwiczenie przez kilka dni. Początkowo nie staraj się ich odzwierciedlać (słowem czy zachowaniem) .od dokumentów firmowych po powieści akcji i artyku­ ły . kiedy już wprawnie będziesz rozróżniał podstawowe systemy reprezentacji. . ponieważ do zauważenia kilku cech naraz potrzeba nieco praktyki. str. że spotykasz rozmaite osoby w pracy i po­ za nią. Potem może się okazać.wyławiaj słowa związane zwidzeniem. • W artykule prasowym albo na kilku stronach jakiejś powieści wy­ szukaj wszystkie predykaty sensoryczne. 101). Możesz rozpocząć od predykatów sensorycznych . zakładając oczywiście.Nadawanie sensu własnemu światu 109 Zadanie na dziś • Zwracaj uwagę na wskazówki podstawowych systemów reprezenta­ cji różnych osób. Zauważ. w jakiego rodzaju tekstach .na to przyjdzie czas później. że zafascynuje cię ruch oczu. Możesz podzielić dzień na kilka części. słyszeniem i odczuwaniem (zob. skupiając się podczas każdej na innych wskazówkach.

nadaje sens. panoramiczny albo ograniczony. uczyliśmy się o głównych systemach reprezentacji. jaskrawy albo zgaszo­ ny. Submodalności i znaczenie doświadczenia Rozpatrzmy na przykład pierwszy system sensoryczny. W ramach tej jednej modalności można opisać określony obraz we­ wnętrzny jako: bliski lub daleki. Mówiąc dosłownie . Submodalność nadaje subiektywne znaczenie. trój. czarno-biały lub kolorowy. duży albo mały. Nazywamy je submodalnościami. Każdy system reprezentacji ma określone cechy.bądź dwu­ wymiarowy (realny lub nieco odrealniony) i tak dalej. Poniżej znajduje się lista submodalności dotyczących trzech głów­ nych systemów sensorycznych: Wzrokowy Asocjacja/dysocjacja (widziane własnymi oczami/patrzenie na siebie) Kolorowy/czarno-biały Słuchowy Głośny/cichy Odległość od źródła dźwięku Słowa/dźwięki Lokalizacja źródła dźwięku Kinestetyczny Temperatura Faktura (szorstka/gładka) Intensywność Nacisk (mocny/słaby) Czas trwania . pośrodku pola widzenia albo z boku. czyli modalnościach.W tym rozdziale • Submodalności i znaczenie doświadczenia • Zmiana doświadczenia i zachowania Podczas Dnia 6. Zawierają one tajemnicę ludzkiej myśli i doświadczenia. widzenie. wyraźny albo zamazany.

co widzisz.112 Dzień 7 Słuchowy Kinestetyczny Wzrokowy Lokalizacja (np. Na przykład wyobrażenie wizualne to coś więcej niż określona długość fali zarejestrowana przez bystre narzędzie optyczne zwane okiem. Działając na zasadzie swoistego kodu. Mówiąc inaczej. na Ciągły/przerywany Kształt górze czy na dole) Prędkość (szybszy/wolniejOdległość szy niż w rzeczywistości) Jasność Czysty/zakłócony Ograniczony/panoraŁagodny/szorstki miczny Ostry/zamazany Kontrast Poruszający się/nierucho­ my Prędkość (szybszy/wolniejszy niż w rzeczywistości) Wielkość Submodalności dotyczą każdej reprezentacji.przyjemne czy nie. jutro albo za pięć lat. Dzięki nim reprezentacje są jasne . Składa się na nie twoja osobista interpretacja doświadcze­ nia. Ten niezwykle złożony proces przekształca bezbarwne fale energii wszechświata w przepiękną czerwoną różę. ale również twoją interpre­ tację i uczucia związane z postrzeganą rzeczywistością. jest jednak nieskończenie bogatszy i bardziej zróżnicowany. Więcej na temat tworzenia reprezentacji czasu przeczytasz podczas Dnia 13- . które z kolei wchodzą w interakcje z połączonymi w sieć miliardami synaps. pięć lat temu. Wyobrażenie wzrokowe może przywoływać coś z twojej pamięci lub dotyczyć czegoś w przyszłości: wczoraj. Przypomina on troszkę dostrajanie telewi­ zora. Submodalności nadają indywidualne znaczenie każdemu doświad­ czeniu sensorycznemu. z prawej Stereo/mono Waga (ciężki/lekki) czy lewej strony. nadają obrazowi umysłowemu znaczenie. Na poziomie submodalnym odnosimy się do czasu. Nadawanie znaczenia czasowi Submodalności umiejscawiają wyobrażenie w czasie. nastrojowy zachód słońca albo twarz małego dziecka. oparta na milionach wyładowań bioelektrycznych w mózgu. stosując określenia takie jak: „Odciął się od przeszłości" czy „Z nadzieją patrzę w przyszłość". submodal­ ności determinują nie tylko to.

Stwierdzisz prawdopodobnie. że grałeś w tenisa czy poszedłeś do teatru). słyszymy i czujemy. zapisz związane z tym wspomnieniem submodalności. Oczywiście okoliczności i treść obu wspomnień były również odmienne. że takie samo oddziaływanie sensoryczne może wywoływać rozmaite efekty u różnych osób. nie są one terytorium. Submodalności nadają znaczenie doświadczeniu. tworzą nasz nastrój. a teraz związane z tymi wspomnieniami Uczucia zupełnie się różnią. słysze­ nia i odczuwania w doświadczenie subiektywne. że się różnią. co postrzegamy. . jak pamiętasz. 111-112. fizjologiczny proces widzenia. podobnie. Dobrze wiemy. Są twoją mapą świata. Modalności i submodalności składają się na twoje doświadcze­ nie . Na przykład być może zdarzyło ci się dwukrotnie coś wygrać. wartościami i prze­ konaniami. Można jednak na myśl przywołać wspomnienia o bardzo podobnej treści. które NLP nazywa submodalnościami. Możesz się wspomóc listą ze str. Wpływają one na twoje uczucia względem doświadczenia. wywołujące odmienne uczucia. Następnie przypomnij sobie coś bardzo nieprzyjemnego i. Z tego.Zmienianie swojego świata 113 Tworzenie indywidualnego doświadczenia Submodalnos'ci wprowadzają podziały w ramach każdej modalności i przekształcają obiektywny. Treść i charakterystyka Submodalności to znacznie więcej niż treść myśli (na przykład. a następnie filtrowane zgodnie z doświadczeniami. Można to sprawdzić. W ten sposób powstają zróżnicowane style myślenia. Założenie „Ludzie sami tworzą swoje doświadczenie" ma zatem praktyczne przełożenie na naszą codzienność. Porównaj teraz obie listy. Przypomnij sobie coś miłego i zapisz na ten temat jak najwięcej submodalności. Świadomie zmieniając submodalności. co czyni kogoś szczęśliwym. To efekt twoich różnych uczuć wobec każdego z tych doświadczeń. To.twoją rzeczywistość. ponieważ bodźce sensoryczne zostają zapisane w mózgu. Niemniej jednak. zmieniasz jednocześnie swoje doświadczenie. może unieszczęśliwić kogoś innego.

111-112. Na przykład zbyt wczesne próby wykorzystania jakiejś umiejętno­ ści czy wykonania jakiejś czynności. kiedy uporasz się już ze swoim strachem. słuchową i kinestetyczną. Kiedy przypominasz sobie albo wyobrażasz takie sytuacje. Innymi słowy. Każde spo­ tkanie może wywołać w tobie różne uczucia.z bólem i złym samopoczuciem. Treść w jednym i drugim wypadku jest mniej więcej taka sama: nie znałeś wcześniej tych osób i nie ma żadnego logicznego powodu. mogą wywoływać bolesne uczucie zawstydzenia. Oto kolejny przykład: poznajesz dwoje różnych ludzi. możesz odnaleźć w sobie wzrokowe submodalności zestawione na str. od submodalności. • Podobne uczucia czy „znaczenia" wywołują podobne submodalno­ ści. • Każda reprezentacja ma różne stopnie i właściwości w postaci sub­ modalności. pomaga wyjaśnić przypadkowe i nielo­ giczne uczucia oraz reakcje. . spisanych na str. Kodowanie natomiast najprawdopodobniej przybrało formę rozmaitych submodalności. co przeczytałeś. irracjonalnych uczuć i spostrzeżeń zostaje sprowadzona do submodalnego kodowania reprezentacji otaczającego świata. Każde z nich miało inne cechy. • Submodalności i wywoływane przez nie uczucia nie zależą od tre­ ści. może stać się źródłem przyjemności. że: • Wszystkie myśli obejmują reprezentację wzrokową. Nieświadomie jednak zakodowałeś oba wspomnie­ nia w odmienny sposób. Ta sama czynność. powinieneś zrozumieć. od naszych myśli. uprzedzeń. takiej jak przemawianie przed publicznością.114 Dzień 7. nasz osobisty system sporządzania map zależy od właściwości. • Pewne kombinacje submodalności zdają się mieć związek z uczu­ ciem szczęścia i przyjemności. 111-112. Cechy myśli Wszystko. podczas gdy inne . Kiedy będziesz się zastanawiać nad przykładami ze swojego doświadczenia. by powstały konkretne wrażenia. Tajemnica rzuconej słuchawki telefonu. inną „chemię".

jak się przekonaliśmy .Zmienianie swojego świata 115 W przyszłości nauczysz się łączyć submodalności z konkretnymi nastrojami. miałeś do czynienia z wieloma opisanymi na str. jasnych obrazach. W ramach naszych możliwości leży jednak zmiana obecnego sposobu reprezentowania tych doświad­ czeń. 111-112 właściwo­ ściami systemu wzrokowego. Oczywiście na treść wspomnień nie mamy wpływu. Wróć jeszcze raz myślą do nieprzyjemnego wspomnienia. Nie są one przecież . czego rezultatem są zapisane wspomnienia i wywołane przez nie emocje. Zamień „nieprzyjemne" submodalności. Masz więc wpływ na swoje uczucia i wynikające z nich zachowania. Jeśli przykre wspo­ mnienie jawi się zamazane. Jeśli na przykład miłe wspomnienie widzisz w dużych. Z czteroetapowego modelu sukcesu przedstawionego podczas Dnia 2. zamień je. Zamiana submodalności Zrób eksperyment. ponieważ. w nienaturalnych kolorach. Postaraj się tak samo zobaczyć wspomnienie złe. Można zmienić właściwości obrazów umysłowych. Zmiana doświadczenia i zachowania Submodalności mogą poważnie rzutować na twój nastrój! Na przy­ kład. aby podtrzymać swoje obecne rezultaty i wzmocnić swój nastrój. Prawdopodobnie dokonując tego. że nasze działania naprawdę prowadzą do osiągnięcia celów. możesz zacząć nimi manipulować. dźwięków i uczuć składających się na doświadczenie. lecz na razie musisz się przyzwyczaić do docierania do swoich myśli w sposób ustrukturalizowany. dają się zmieniać. które przywoływałeś wcześniej. niejasne. możesz za ich pośrednictwem zmieniać także swoje doświadczenie. Gdy uda ci się ustalić submodalności. wiemy. Nie można cofnąć czasu i zmienić biegu wydarzeń. jak już mówiliśmy. . Jeśli więc można zmienić owe reprezentacje. lecz teraz tak zmień właściwości obrazu. warto robić to tak. Przeszły już przez filtry umysłu. harmonizując miłe wspomnienie.wiernym odbiciem rzeczywistości. aby stworzyć doświadczenie i zmienić zachowanie. aby zharmonizować submodalności towarzyszące miłemu wspomnieniu.

W NLP używamy ter­ minu a s o c j a c j a (widzenia własnymi oczami) oraz d y s o c j a c j a (patrzenie na siebie samego). Można zmieniać dźwięki albo uczucia. Ta podstawowa umiejętność. że warto się starać o miłe. zazwyczaj znajdują zastosowanie w konkretnym.jesteś w swoim ciele. Dzięki asocjacji uczucie staje się silniejsze. stanowisz część obrazu. Z drugiej jednak strony może ci się wydawać. jednostkowym (twoim) przypadku. czy w dalszym ciągu wzbudza w tobie taki sam strach. którą każdy z nas miał . Przechodzenie między submodalno­ ściami to doskonała technika wprowadzania zmian.dystansujesz się. Może jest tak. dodające sił uczucia. Można zmienić wrażenie zimna w odczucie ciepła i wygody. zamiana podstawowych submodalności oznacza zmianę samopoczucia. ponieważ repre­ zentują określone stany. że wspominając coś nieprzy­ jemnego. Niemniej jednak zamiana submodalności może się odbywać w obrębie każdego systemu reprezentacji. pomaga „zakodować" pozytywne uczucia w treści przykrego wspomnienia. Przejście z dysocjacji do asocjacji. Owa submodalność może mieć ogromny wpływ na twoje uczucia względem jakiegoś doświadczenia. natomiast wspominając coś miłego . a następnie sprawdzić. Jak widać. Na przykład pojęcie „wizualizacja" czy „wyobrażanie" często odnosi się do czegoś więcej niż jedynie obrazów wzrokowych. Doświadczenia zewnętrzne obejmują wszystkie zmysły. wychodzisz poza doświadczenie. że coś takiego jest niemożliwe.116 Dzień 7. widzisz siebie. a zmiana doświadczenia wewnętrznego wymaga zaangażowania tej samej wielozmysłowej struktury. a chyba nikt nie ma wątpliwości. niewiarygodne lub dziwne. Często pracę z submodalnościami opisujemy terminami wzrokowy­ mi . patrzysz na wszystko swoimi oczami i doświadczasz wszystkiego na własnej skórze. Można zmienić nieprzyjemny głos w głos małego dziecka albo boha­ tera kreskówki. wraz z innymi submodalnościami.modalność wzrokowa jest najbardziej wykorzystywanym systemem reprezentacji. Uruchamianie subiektywnego umysłu Być może masz już za sobą próby manipulowania swoimi myślami i zauważyłeś zmiany w swoim samopoczuciu. Submodalności te nie są uniwersalne. natomiast przypominanie sobie traumatycznego zdarzenia w formie zdysocjowanej jest mniej bolesne . Oto następny przykład.

wymaga jedynie odrobiny wyobraźni.zachowując swoją tożsamość. ćwicz. . bezcenny skarb. opartego na racjonalnym opracowywaniu informacji przez lewą półkulę mózgową. czego się pragnie . Kiedy uda ci się zamieniać submodalności dotyczące neutralnych sytuacji z twojego doświadczenia. co niezbędne. możesz zacząć stosować ten zabieg do kreowania pożądanych doświadczeń i uczuć. odnosisz sukces. Sekret polega na tym. Powodzenia. Oto kilka sugestii na dobry początek: • Wyobraź sobie szefa w śmiesznym kapeluszu. • Zobacz swoje biurko przepiłowane na pół. To z kolei doprowa­ dzi do pozytywniejszych. Jeśli zdolność wyobrażania sobie zanikła w tobie przez te wszystkie lata. dźwięki. • Pozmieniaj jakieś kolory.Zmienianie swojego świata 117 w dzieciństwie. zacznij od czegoś prostego. uczucia. Większość wykształconych osób cywilizacji Zachodu skłania się do myślenia obiektywnego. . Umiejętności umysłowe. • Zacznij mówić do siebie rozmaite. • Udawaj. dodające wiary we własne siły zdania. tak jak wszystkie inne. • Zobacz oczami wyobraźni swój telewizor kołyszący się na lince przyczepionej do sufitu. Traktuj swój umysł jak swój największy. wtedy gdy przegrywasz. pożytecznych zachowań. żeby w myślach zrobić to. że kiedy coś ci się nie udaje. zależne od funkcjonowania prawej półkuli. że wygrywasz. umożliwiających zmiany na lepsze. a zmieniając to. • Udawaj. a potem ćwicz. można doskonalić metodą powtórek i ćwiczeń. nieświadomego umysłu. ćwicz. • Wyobraź sobie niebieski trójkąt/krótki kawałek liny/drzewo półkilometrowej wysokości. W ten sposób zaczniesz docierać do swojego twórczego. • Wyobraź sobie niebieski dmuchawiec. Teraz jednak możesz wejść do swego cennego prywatnego świata i „odkurzyć" umiejętności imaginacyjne.

że ich ciało jest lekkie. gorąca kąpiel czy ucieczka w zaciszne miejsce swojego umysłu. a nie ciąży ku dołowi. potem karku. Podczas myślenia zmienia się struktura mózgowych połączeń nerwowych. unosi się. Zmienić swój neuronowy krajobraz Zawsze gdy zaprzęgasz umysł do takiej pracy. wyswobodzisz się spod wpływu swojej krytycznej lewej półkuli mózgowej. kiedy uznasz to za potrzebne. podczas której nic. że będziesz to robić zawsze.118 Dzień 7. niektóre prowadzone nawet w czasie rzeczywistym. które kojarzysz ze spokojem. Warto też spróbować rozluźnić kolejno mięśnie wszystkich kończyn. na przykład z wakacji czy innego miejsca. Zapewnij sobie wystarczająco długą chwilę. Jeśli tylko pozwolisz wyobraźni na swobodną wędrówkę i zaczniesz się koncentrować na otaczających cię obrazach. Są też osoby. Większość z nas ma wypróbowane metody „zwalniania". uspokajających wydarzeń. twarzy i szczęk. Nauczyć się relaksować W uczeniu się wszystkich technik umysłowych pomaga relaks. jak w wypadku rozluźniania. W stanie fizycznego odprężenia łatwiej nie dopuszczać do siebie mę­ czących myśli . Być może kiedy będziesz do nich wra- . dźwiękach i uczu­ ciach. i usiądź albo wygodnie się połóż. Dowodzą tego roz­ maite metody badania mózgu. Z chwilą gdy w twojej wyobraźni powstanie obraz półkilometrowego drzewa albo niebieskiego dmuchawca. Pomagają także głębokie.dzięki wizualizacji miłych. które lubią sobie wyobrażać. nie będzie ci przeszkadzać. pomoże myśleć jasno i twórczo oraz umożliwi ci panowanie nad swoim samopoczuciem. jak i ciała: zredukuje poziom twojego stresu. nie będziesz ich już mógł stamtąd wymazać. po­ wolne oddechy. Rozpocznij świadomie. Spójrz na to jak na inwestycję. w twoim mózgu zachodzą prawdziwe reakcje elektrochemiczne. lecz substancji szarej) podlega bezustannym przemianom pod względem składu chemicznego. Kiedy dobrze opanujesz umiejętność relaksacji. Określone rodzaje muzyki również mają dobroczynny wpływ — niektó­ rzy uważają. której opłacalność wynika zarówno ze sprawnego umysłu. niespiesznie. na­ wet telefon. że barokowe smyczki naprawdę ich odprężają. a nieświa­ dome nawyki panowania nad ciałem i umysłem przyjdą same. Obraz mózgu (nie nieuchwytnego umysłu. na przykład słuchanie muzyki. będziesz umiał na tyle szybko zmieniać swoje samopoczucie.

można zmienić swoje nasta­ wienie czy też nastrój. Sprawdź to na sobie. 4. co możesz zrobić: 1. wtopione w topografię twojego umysłu. zmieniając sposób myślenia. 5. lecz będą obecne już na zawsze. postępowanie i osiągnięcia. To działa w obie strony. będą się trochę zmieniały (bez twojej wiedzy). Jeśli jesteś niespokojny albo się czegoś obawiasz. możesz zmienić znaczenie dowolnego doświadczenia bądź związanych z nim uczuć. jak jeden system. wyglądasz i zachowujesz się jak osoba pewna siebie. Możesz zacząć kreować i kontrolować swoje doświadczenia. mów i zachowuj w sposób pewny siebie. W znacznie większym stopniu możesz zmienić sposób jego reprezentacji czy interpretacji. Tylko tyle możesz zrobić. aby podporządkować je swojemu celowi (nie musisz już dłużej czuć się zależny od przypadku bądź okoliczności). twoje zachowanie natychmiast to zdradzi. 3. znajdzie to odbicie w rytmie serca. To samo zjawisko można wykorzystać świadomie i celowo. . Jeśli twoje myśli są „pewne siebie". Oto. nawzajem na siebie oddziałujące. wykonując zadanie na dziś. Odpowiednio. Możesz zmienić swoje postępowanie i w ten sposób wpływać na swój umysł. Założenie na dziś Umysł i ciało to części tego samego systemu. tonie głosu i mowie ciała. Odczuwanie utożsamiamy z ciałem. aby zmienić swoje samopoczucie i częściowo przekształcić swoje życie. Możesz zmienić dowolną submodalność. aby zmienić świat. nad którym masz pełną kontrolę. możesz wpływać na swoje ciało. określając i zmieniając swoje submodalności.Zmienianie swojego świata 119 cał pamięcią. Zmieniając submodalność. Poruszaj się. 2. a zaczniesz się tak czuć. Można jednak zmienić za­ chowanie. Jeśli będziesz zawstydzony albo zbyt skoncentrowany na sobie. Zmieniając sposób myślenia. Możesz zmienić na lepsze swoje myśli. Możesz dotrzeć do wszystkich zasobów swego umysłu. zmieniając zachowanie.

• W dalszym ciągu ćwicz umiejętności dopasowania i prowadzenia (zob. zabierz się do niego teraz. Nie ryzykuj utraty dobrego kontraktu albo kontaktu. Możesz zmieniać podstawowe funkcje swojego ciała (na przykład oddychanie. 118). 115).). stosuj je w sytuacjach neutralnych.). a nawet fale mózgowe). i 5. puls. Dzień 5. i rozpocząć od odprężenia się (str. Czasami warto spróbować wykonać to ćwiczenie w łóżku przed zaśnięciem. Stosuj tę technikę do każdego nieprzyjemnego wspomnienia albo przeszkody na twojej drodze i zauważ.120 Dzień Z 6. Dopóki nie nabierzesz pewności siebie i wprawy. Wracaj my­ ślami do rozmaitych sposobów nawiązywania kontaktu poprzez odzwierciedlenie (Dni 4. do jakich zmian jesteś od razu gotowy. kiedy nikt nie będzie ci przeszkadzał. odprężając się i uświada­ miając sobie drobne zmiany fizjologiczne. Zadanie na dziś • Jeśli jeszcze nie wykonałeś ćwiczenia polegającego na zamianie submodalności (str. Będziesz musiał znaleźć trochę czasu dla siebie. . nie zaczynaj od dyrektora.

potem usłyszeć kogoś innego mówiącego to samo i dojść do wniosku. że oboje mieliście zupełnie co innego na myśli? Zdarza się też. dzisiaj więc zajmiemy się językiem.i nie chodzi tu jedynie o proces ich wypowiadania (który. Używanie języka dla osiqgnięcia celów Dzięki NLP możemy się lepiej komunikować za pośrednictwem Języka. ale także o opracowywanie języka w umyśle. i to na głębszym poziomie bądź w inny sposób niż zazwyczaj. Słowa jednak pełnią niezwykle istotną rolę w komunikacji . Mówiliśmy już wiele na temat mowy ciała i ko­ munikacji pozawerbalnej. Wszystko to ma wpływ na porozumiewanie się. Język stanowi więc dla nas swego . Poza tym zaczynamy rozumieć związki między językiem a sposobem re­ prezentowania i „filtrowania" rzeczywistości . Ile razy zdarzyło ci się użyć jakiegoś słowa. że język nas ogranicza. odpowiedzialny jest za mniej więcej siedem pro­ cent całej komunikacji). jak pamiętasz. stwierdzając: „Nie mogę tego wyrazić słowami". Jasne bowiem stają się zarówno ograniczenia. co przyznajemy. a nawet pojedyncze słowa mogą zmieniać znaczenie.W • • • • tym rozdziale: Używanie języka dla osiągnięcia celów E-Prime Hierarchia pojęć Zamienić słowo w czyn Słowo „lingwistyczny" jest centralnym pojęciem NLP. jak i silne strony języka.przypomnij sobie model NLP przedstawiony podczas Dnia 1.

a nie na p r o c e s i e wiercenia. musimy precyzyjnie określić. Podobnie. jak używać języka. Rozumiejąc językowe możliwości i ograniczenia oraz przypasowując odpowiednie narzędzie do konkretnego zadania. W ten sposób samoczynnie zaczniesz zmierzać do właściwego narzędzia pracy. Musimy jednak używać go właściwie i efektywnie. Miej umysł otwarty. lingwista oraz absolwent wydziału biznesu na Harvardzie. Pamiętaj o tym. Językiem posługujemy się świadomie. to jednak prowadzi do powstawania niejasności i bałaganu gramatycznego. dające się zastosować w rozmaity sposób. rodzaju wielofunkcyjne narzędzie. którym dzisiaj jest język. i 3.122 Dzień 8. aby osiągnąć rozmaite cele.osiągnąć cel. aby wywołać zamierzoną reakcję . Przypomnij sobie założenie Dnia 4.: „Znaczenie komunikacji polega na reakcji. które będą miały dla naszego rozmówcy odpowiednie znaczenie i będą pasowały do jego mapy rzeczywistości. Jeśli tak się nie dzieje. jaką ona wywołuje". nawet zadając odpowiednie pytania. Musimy dobierać takie słowa. Przez wiele lat pisarze preferowali stosowanie strony biernej („To było zrozumiane"). Chociaż jest to najczęściej stosowane słowo w języku angielskim. w tym osobom zawodowo zajmującym się prowadzeniem negocjacji. czego uczyłeś się podczas Dni 2.: zawsze miej przed oczami swój cel i nie daj się zanadto uwikłać w proces jego osią­ gania. jakie znaczenie niosą wypowiadane przez drugą osobę słowa. staje się on jedynie potencjalnie niebezpiecznym supergadżetem. Przez następne trzy dni będziesz się uczył. mamy szansę skuteczniej posługiwać się mową. tak jak wiertła. Takie umiejętności pomogą każdemu. kto chce więcej od życia za pomocą lepszej komunikacji. która opiera się na czasowniku „być". Pozostając przy analogii dotyczącej wierteł: czy twoim celem są półcentymetrowe wiertła. czy półcentymetrowe dziury? Koncentruj się raczej na r e z u l t a c i e w postaci otworów. Stworzył go David Bourland. Określenie to oznacza po prostu język angielski bez czasownika „być" {to be). kiedy my je­ steśmy odbiorcami. a szybko zaczniesz odnosić korzyści. NLP w takim wypadku zazwyczaj pyta: „przez kogo?" . E-Prime Książkę tę napisaliśmy stylem językowym znanym pod nazwą E-Prime.

Zakłada bowiem. jest również matką. W codziennym porozumiewaniu się za pomocą słowa pisanego i mówionego korzystamy z wielu skrótów. Dlatego też mamy skłonność do uogólnień albo twierdzeń abso­ lutnych. gdy inni przypisują naszym słowom inne znaczenia (albo odwrotnie). Problem zaczyna się wtedy. podczas gdy życie poka­ zuje coś innego. twórcy semantyki ogólnej. . co prowadzi do pomieszania pojęć. studentką. Niezależnie jednak od popularności słowa „być". Szukanie zamienników dla słowa „być" i jego odmian zmusza nas do prawdziwego zastanowienia się nad tym. „To jest zły człowiek" i tak dalej. nie musimy się już bowiem troszczyć o precyzję swojego języka. Nawet tak popu­ larne słowo jak „jest" rzutuje na naszą percepcję i nadawane przez nas znaczenia. Nie udało więc nam się jej naprawdę Poznać. Uświadamia. Przypina ludziom i rzeczom etykietki. Joanna. dokładniejsze sposoby wyrażenia myśli. Czasow­ nik „być" nie pozwala na kompromis . Zazwyczaj można znaleźć lepsze. oraz pozwala na wprowadzenie zmian za pomocą jednej prostej techniki językowej.Potęga języka 123 Używanie słowa „jest" może prowadzić do szerokich uogólnień. Tymczasem język ma ścisły związek ze sposobem myślenia. ' Dwa zagrożenia Według Alfreda Korzybskiego. w rodzaju „To jest prawda". co chcemy przekazać. Komunikacja zostaje przerwana. Pierwsze z nich nazwał „jest" tożsamości („Joanna jest pielęgniarką"). co jasno pokazuje E-Prime. kim Jest. a drugie „jest" orzekania („Jan jest głupi" albo „Ten liść jest zielony"). Takie zniekształcenia lingwistyczne tworzą jeden z wielu filtrów w modelu NLP. pływaczką i entuzjastką zdrowego trybu życia. albo czegoś nie ma. w języku angielskim można na szczęście znaleźć wiele innych możliwości. kto jest sprawcą działania. istnieją dwa szczególnie niebezpieczne zastosowania czasownika „być". jak język wpływa na znacze­ nia. co jest dla nas wygodne.albo coś jest. które nie wytrzymują krytyki logicznej. na przykład. a związek osłabiony. nie kończy się w tym miejscu. Czasami (ale nie podczas wakacji szkolnych) pracuje na pół etatu jako pielęgniarka. żoną. często stosując słowa opisujące działanie i określające. że wszystko j e s t czarne lub białe. Kim więc ona jest? Bez wątpienia to. który omówiliśmy podczas Dnia 1.

wskazuje. Musisz precyzyjnie przemyśleć to. jak rozwiązywanie problemów oraz osiągnięcia osobiste. jak i do jasnego wyrażania się. żółtozielonobrązowy". Możemy więc uściślać znaczenia za pomocą prostej zamiany owych małych. Pomaga wyzwolić się od owijania w bawełnę.124 Dzień 8. namacalne. E-Prime z założenia opiera się na prostej zasadzie: eliminujesz słowo „być". Po prostu zadaj sobie pytanie: „Co tak naprawdę chcę powiedzieć?" E-Prime wprowadza do języka bezpośrednie znaczenia. Podobnie „Jan jest głupi" można by przetłumaczyć za pomocą E-Prime na „W tym momencie Jan zachował się głupio". co masz na myśli E-Prime idzie jeszcze dalej. niejasnych uogólnień i zobowiązuje nas do zastępowania czasownika „być" słowami opisującymi działanie. albo jeszcze lepiej. co znajduje się w centrum zainteresowania NLP.czy raczej. określa bowiem autora działania. ale także istotnym czynnikiem zmiany indywidualnej. łatwe do wyobrażenia i zrozumienia. . Abstrakcyjne słowa stają się konkretne. c o masz na myśli. Mówiliśmy już o istotnym powiązaniu między myśleniem i zachowaniem: „Człowiek jest tym. E-Prime zmusza więc zarówno do jasnego myślenia. „Moim zdaniem zachował się głupio". kto jest za co odpo­ wiedzialny. osiągnięcia i związki. E-Prime jest więc nie tylko pomocą językową o udowodnionej skuteczności. Jego zastosowanie staje się coraz powszechniejsze w takich dziedzinach. o czym myśli". obraźliwych słów. w wieczornym świetle. W praktyce odgrywa ogromną rolę: zmienia sposób myślenia oraz rzutuje na zachowanie. M ó w to. Większość strony biernej i szerokich uogólnień (ulubionych przez biurokratów i oderwanych od rzeczywistości na­ ukowców) po prostu znika. a nie tylko zmieniać s p o s ó b mówienia. Albo „Liść wydawał się Grzegorzowi zielony . Nawet ograniczone użycie E-Prime może doprowadzić do grun­ townego przeanalizowania znaczeń przypisywanych wypowiadanym słowom. Będziesz miał okazję wypróbować wszystko w kilku ćwicze­ niach. wypowiedzi.

stosując E-Prime. Szczerze mówiąc. . Co więcej. Kiedy chcemy uzyskać szcze­ gółową i precyzyjną informację. Być może rozbawiły cię nasze usiłowania ominięcia najczęściej stosowanego czasownika. stosujemy w NLP metamodel. Model Miltona z kolei skupia się na języku. jeśli napotykasz jakieś niecodzienne sformułowanie.. znanych powiedzeniach („Być albo nie być. a jednocześnie nie zmniejszyliśmy czytelności tekstu. który NLP nazywa artystycznie niejasnym. będziesz. Mówiliśmy już o stosowaniu słowa „jest" oraz wszelkich jego form: być. a zwłaszcza kilku dni poświęconych językowi. że osiągnęliśmy nasz cel. Omówimy je podczas Dni 9. że trudno wcielić je w życie.ogólniejszego i mniej jasnego. W odpowiedniej chwili będziesz nawet musiał zacząć mówić i pisać. Jeśli nie. Hierarchia pojęć Do wyrażania pojęć i poglądów służą nam słowa. zu­ pełnie od siebie różne rezultaty komunikacyjne. W tym ograniczonym zakresie możesz więc spotkać tutaj słowo „być" i jego odmiany. z drugiej .. Zobacz. jednak większość osób uważa. czy podczas czytania zatęsknisz do słowa „być". czy to w potocznej mowie codziennej. a to prowadzi do jeszcze lepszego efektu. i 10."). niektóre założenia NLP poprzedzające E-Prime zawierają słowo „być".Potęga języka 125 E-Prime w pisaniu i mówieniu Chociaż E-Prime wydaje się w swoich założeniach proste. Mamy nadzieję. Z pomocą obu modeli można osiągnąć niesamowite. Mamy hi­ storycznie zakorzenioną skłonność do polegania na tym słowie. na przykład przy cytowaniu innych źródeł. będzie i tak dalej. których znacze­ nie jest konkretne. które przecież prowadzi do jasności znaczeniowej. byliśmy. to znaczy. kiedy będziesz stosował E-Prime w ciągu całego dwudziestojednodniowego programu. zastanawiasz się głębiej nad jego znaczeniem. Z jednej strony używamy bardzo konkretnego i precyzyjnego języka. robiliśmy jednak wyjątki od tej reguły. czy też starych. Najprawdopodobniej docenisz wagę tego tematu później. ogólne albo gdzieś z kontinuum pomiędzy nimi. jesteś. Tłumacząc tę książkę na styl E-Prime. czyli uniknęliśmy rozmaitych puła­ pek tego czasownika. że docenisz korzyści tego wspaniałego grama­ tycznego omijania.

126 Dzień 8

W praktyce język, którym się posługujemy, reprezentuje wspo­ mniane wcześniej kontinuum. Poruszamy się wzdłuż niego, nadając słowom rozmaite stopnie precyzji. Korzystamy z pewnej hierarchii precyzji i niejasności, dobierając rozmaite poziomy w zależności od celu i okoliczności komunikacji. Słowo opisujące pojęcie abstrakcyjne czy nominalizacja, na przykład „uczciwość" („Jan ceni uczciwość"), mają bardzo ogólne znaczenie. W zależności jednak od kontekstu możesz je sprowadzić do konkret-

Potęga języka

127

niejszych pojęć („Ona mówi szefowi prawdę", „On mówi to, co ma na myśli"), a następnie do określonych zachowań, będących przykładami uczciwości. W ten sposób tworzymy hierarchię słowa „uczciwość", przechodząc przez wszystkie stopnie szczegółowości aż do „głębokiej struktury" znaczenia.

Kroki
Hierarchia pojęć dotyczy „krokowego" sposobu myślenia i komu­ nikowania się - dużymi krokami (na ogólnym albo abstrakcyjnym poziomie) bądź małymi (na odpowiednim poziomie szczegółowości). Kroki w górę oznaczają więc przenoszenie pojęcia na wyższy, ogól­ niejszy poziom. Na przykład, zamiast myśleć „krowa" bądź „owca", można kroczyć w górę, do pojęcia „zwierzęta hodowlane", bądź jeszcze wyżej - „zwierzęta". Następny krok w górę doprowadzi do „rzeczy ożywionych" i tak dalej. W ten sam sposób można kroczyć w dół. Na przykład, zamiast powiedzieć „pies", możesz mówić o konkretnym psie, o jego części (powiedzmy, łapie) albo o czymś, co pies robi (na przykład szczeka). Krocząc w bok, pozostaje się na tym samym poziomie. I tak krok w bok od psa prowadzi do kota, krowy, kangura lub jakiegokolwiek innego ssaka (od którego prowadzi do nich krok w dół). Zdarza się, że komunikacji pomaga wykonywanie kroków w górę; innym znów razem lepsze rezultaty osiąga się za pomocą kroku w dół bądź w bok. W zależności od pożądanego rezultatu, wystarczające mo­ gą się okazać niejasne uogólnienia albo wręcz przeciwnie — konkretne informacje. Z jednej strony chcesz uzyskać ogólny pogląd, spojrzeć z perspektywy, z drugiej zaś pragniesz się skupić na szczegółach. Tak jak w wypadku odzwierciedlania naszych preferencji sensorycznych, słowo może też pokazać wielkość stosowanych przez nas kroków oraz ich miejsce w hierarchii pojęć. Taki sposób rozumienia języka pomoże ci w codziennej komunikacji. Podczas negocjacji czy sprzedaży zazwy­ czaj potrzebna jest elastyczność w przechodzeniu od niejasności do szczegółów, od dużych kroków do małych. Na przykład, wykonując kroki w górę podczas negocjacji, z więk­ szym prawdopodobieństwem uzyskasz porozumienie, choćby nawet w rodzaju „Celem obu stron jest osiągnięcie wzajemnych korzyści" albo „Obie strony deklarują chęć uczciwych negocjacji" lub „Głównym

128

Dzień 8.

celem jest uzyskanie porozumienia", albo wreszcie „Wszyscy chcemy jak najszybciej rozwiązać tę sprawę". Następnie, za pomocą kroków w dół, można wyszczególnić wszystkie przeszkody stojące na drodze ku porozumieniu oraz konkretne zagad­ nienia, którymi trzeba się zająć. Może się to sprowadzać do pojedyn­ czego punktu kontraktu albo zgody na małe ustępstwa. Wskazane są także kroki w dół przy wprowadzaniu w życie planu czy porozumienia, wtedy bowiem nie wystarczą już ogólniki. Kroki w bok mogą polegać na porównaniach z podobnym, zawartym przez ciebie porozumieniem albo z podobnym do rozważanego przypadkiem. Możesz korzystać ze wszystkich trzech rodzajów kroków, stosując cha­ rakterystyczne dla nich wyrażenia i sformułowania. Aby wykonać krok w dół, zapytaj: „Co może stanowić dobry przykład tego zagadnienia?" Zadawaj to pytanie przez pewien czas i sprawdź, dokąd cię zaprowadzi. Aby wykonać kroki w górę, zadaj pytanie „Czego jest to przykładem?" albo „Jaki cel temu przyświeca?" Teraz również zadawaj to pytanie tak długo, jak uda ci się kroczyć. Krok boczny wymagałby pytania: „Co może być następnym przykładem omawianego zagadnienia?" albo „Ile jeszcze podobnych przykładów przychodzi ci na myśl?" Samo badanie określonego zagadnienia pod kątem hierarchii po­ jęć - całościowy obraz, istotny szczegół - doprowadzi cię do większej liczby pomysłów i wglądów. Wyobraźmy sobie typowe negocjacje w biznesie, podczas których strony muszą osiągnąć porozumienie w kwestii ceny, terminów i wa­ runków. Jak można w tym wypadku zastosować metodę kroków? Jestem przekonany, że wszyscy chcemy osiągnąć porozumienie korzystne dla obu stron, (do góry) Poświęćmy chwilę sprawie wstrzymania dostaw, (w dół) Ta procedura doskonale się sprawdziła kilka lat temu przy zawieraniu kontraktu z Arabią Saudyjską, (w bok) Dobrze, czy może pan wymienić pozostałe sporne kwestie? (w dół) Oboje chcemy wyjechać stąd na weekend, (do góry) Jak doszedł pan do sumy 800 funtów? (w dół) Zawsze współpracujemy w ten sposób z naszymi dostawcami, (w bok) Wszyscy chcemy, żeby nam się powiodło, (do góry) Wydaje się, że musimy się porozumieć w kwestii rozkładu, a potem zająć się jeszcze kilkoma pomniejszymi sprawami, (w dół)

Potęga języka

129

A gdybyśmy przesunęli spłatę następnej raty w zamian za dodatkowe 15 procent? (w dół) Nie możemy nic poradzić na stopy procentowe (w górę), lecz proponu­ jemy obcięcie opłat menedżerskich, (w dół) A gdyby John zajął się tym osobiście? (w dół) Jestem przekonany, że możemy rozpocząć przed dwudziestym, jeśli miałoby wam to w czymś pomóc, (w dół) Kroki w górę mogą oderwać uwagę od trudnych, lecz mało istotnych zagadnień i przywrócić porozumienie (aczkolwiek ogólne). Dzięki krokom w dół można skoncentrować się na względnie nieistotnych kwestiach do uzgodnienia. W obliczu ryzyka zerwania kontaktu me­ toda kroków pomaga w pozytywnym, bardziej ugodowym nastrojeniu drugiej strony. Pamiętaj także, że każdy z nas ma jakieś preferencje: przykłada szczególną wagę do szczegółów albo patrzy na wszystko z perspektywy. Dlatego możesz tak kierować swoimi krokami, aby harmonizować drugą stronę (strony). Nie zapomnij swoich umiejętno­ ści związanych z kontaktem, których nauczyłeś się podczas Dni 4. i 5. Tak jak zawsze w NLP, to, czego nauczyłeś się do tej pory, jest istotną podstawą poznawanych rzeczy.

Stan świadomości wewnętrznej i zewnętrznej
Posługując się pojęciami i językiem, bezustannie przechodzimy od ogółów do szczegółów. Owa właściwość zakłada więc istnienie zarów­ no kontinuum (zob. rys. 8.1), jak i hierarchii (rys. 8.2). W hierarchii instytucji być może nie jest ci łatwo odnaleźć granicę między kierow­ nictwem a pracownikami. „Kierownicy" i „pracownicy" nie dają się łatwo wpasować w czarno-białe kategorie. Podobnie, hierarchia pojęć zawiera kontinuum myślenia oraz całą sieć wzajemnych powiązań. Wiesz już, że nasze myśli tworzą reprezentacje rzeczywistości za­ równo teraźniejszego, zewnętrznego świata, jak i naszego wewnętrz­ nego świata wspomnień i wyobraźni. Tutaj też mamy do czynienia z pewnym kontinuum. Na jednym jego końcu myślimy i działamy uważnie, skupiając się na tym, co na zewnątrz, na przykład podczas rozmowy. Na drugim końcu wchodzimy w świat naszych myśli, marzeń, świat wewnętrznej rzeczywistości. Pierwszy stan nazywamy stanem świadomości zewnętrznej, drugi - stanem świadomości wewnętrznej.

130 Dzień 8. Przykładem drugiego mogą być marzenia senne, a w skrajnym wypad­ ku - śpiączka (koma). Bezustannie poruszamy się wzdłuż tego myślowego kontinuum. W jednym momencie ustosunkowujemy się do wszystkiego wokół nas i świadomie odpowiadamy na reprezentacje sensoryczne. Chwilę później zastanawiamy się nad czymś, przypominamy sobie coś lub wyobrażamy przyszłe scenariusze, a więc przechodzimy do stanu świadomości we­ wnętrznej. Nawet prowadząc samochód lub robiąc coś, zdawałoby się, wymagającego równie dużej koncentracji, możemy zagłębiać się w swój wewnętrzny świat, przekazując kontrolę nad zdarzeniami autopilotowi oraz polegając na zachowaniach nieświadomych i nawykowych. Wzorce językowe modelu Miltona, o których będziemy mówić podczas Dnia 9., dotyczą świadomości wewnętrznej, łączonej ze stanem transu. Z drugiej strony, metamodel języka opisany podczas Dnia 10. odpowiada na większość wzorców miltonowskich, wywołując specy­ ficzne znaczenia i odkrywając niektóre „głębokie struktury" języka. Dzięki temu mamy skłonność do powracania do tu i teraz, co jest odpowiednikiem zewnętrznego końca spektrum myślowego. Oczywi­ ście, przez większość czasu przebywamy gdzieś pośrodku, częściowo świadomi zewnętrznego świata, a jednak do pewnego stopnia zagłębieni w swoich myślach. Radzenie sobie ze świadomością zewnętrzną i wewnętrzną oznacza lepsze panowanie nad własnym postępowaniem i osiągnięciami. Niekie­ dy trzeba być bardzo czujnym, skierowanym na zewnątrz i posługiwać się umiejętnościami „zauważania" (czujność sensoryczna), o których już mówiliśmy. Na przykład umiejętność słuchania wymaga przede wszyst­ kim koncentracji na tym, co na zewnątrz. Taka aktywność postrzegana jest często jako bardzo męcząca, ponieważ świadomy umysł pracuje wówczas na pełnych obrotach. Zdarza się też, że trzeba przejść do we­ wnątrz, co na ogół kojarzy się z relaksacją, jest naturalne i przyjemne. W istocie wewnętrzna praca umysłu nie jest postrzegana jako myślenie, lecz jako fantazjowanie, podczas którego docieramy do nieświadomo­ ści, źródła niezwykłych wglądów i kreatywności. Dzisiaj oraz podczas Dni 9. i 10. przekonasz się, w jaki sposób język oraz kontinuum stanu świadomości (wewnętrzny - zewnętrzny) są powiązane. NLP dotyczy dokonywania wyborów. Decyzja, aby m y ś l e ć o t y m , o c z y m s i ę c h c e , jest szczególnie ważna. Z niej biorą początek następne wybory, na przykład decyzja, by kierować własnym

co się kryje pod pojęciem „inteligentny". Aby w pełni zrozumieć to zdanie. co znaczy. rozum i tak dalej. które nadaje Zosi etykietkę). musimy wiedzieć. zrozumienie. Zamienić słowo w czyn Już z pierwszego założenia („Mapa nie jest terytorium") wiemy. aby o to chodziło w opisie Zosi. które mają prawdopodobnie duży wpływ na stan wiedzy. pod tym hasłem znajdujemy słowo wiedza. Niemniej niemal każde abstrakcyjne pojęcie będzie wywoływało te same problemy podczas prób nadania mu konkretnego znaczenia. intelekt. Tak naprawdę musimy zrozumieć. Spotkaliśmy się już ze słowem zrozumienie. Pomimo naszych wysiłków właściwego doboru słów język jest ciągle niezwykle trudnym narzędziem do przenoszenia znaczeń. Weźmy na przykład zdolność pojmowania. w najgorszym będziemy bez końca kręcić . a tuż obok . Dotyczy to przede wszystkim pojęć abstrakcyjnych (bądź tak zwanych nominalizacji). że mu­ simy wrócić do punktu wyjścia. Albo wiedza i zrozumienie. Ostatecznie hasło wiedza prowadzi nas do przekonań (chociaż w głębi duszy nie przypuszczam. ale sprawdźmy jeszcze raz. W najlepszym wypadku po­ wrócimy do punktu wyjścia. Języki jego stosowanie to część owego kierowania. w którym żyje. co mówią do nas inni oraz co czytamy. Poszukiwanie znaczenia Rozważmy zdanie „Zosia jest bardzo inteligentnym dzieckiem" (zauważ zastosowanie wszechobecnego słowa „być".Potęga języka 131 spektrum myślowym i korzystać ze stanu świadomości wewnętrznej lub zewnętrznej w zależności od własnej woli. co to oznacza. Na tym zakończmy oparte na poszukiwaniach słownikowych sta­ rania precyzyjnego użycia słowa „inteligencja". że każdy z nas buduje rozmaite reprezentacje świata. teraz jednak nie mogę być tego pewien na sto procent) oraz skojarzeń. Bierzemy więc do ręki słownik i pod hasłem i n t e l i g e n t n y znajdujemy odniesienie do rzeczownika inteligencja oraz rozmaitych znaczeń .wiedza.zrozumiały. Jak należało się spodziewać. umiejętność. zdolność pojmowania. Słowa te rów­ nież stanowią dla nas pewien problem. łącznie z tym.

co Zosia zrobiła lub powiedziała) a tym. takie jak „inteligencja". które mają dla nas sens. mózg człowieka. Dobór odpowiednich słów Zauważ. Precyzyjna superkamera . co zakodowane jest w korze mózgowej słuchacza w formie nadanej Zosi etykietki. w którym zachodzą elektro­ chemiczne zmiany zamieniające bodźce sensoryczne w znaczenie. krojenie i ciasto.nasze oczy. jak ograniczone są symbole (słowne) przy przekazywaniu myśli. że do opisania ograniczeń języka wybraliśmy pojęcia abstrakcyjne i nominalizacje. . Możemy sobie wyobrazić Wojtka. Uczyń z niego swój oręż. się wokół tych samych znaczeń. przybliżają nas znacznie do praw­ dziwego znaczenia. Z pewnością jednak zaangażowane są w ten proces zmiany elektrochemiczne w mózgu.ł32 Dzień 8. jakbyśmy włączyli przełącznikiem światło albo połknęli prozac Czasowniki opisujące działanie mają właściwość tworzenia wyraźnych obrazów umysłowych. używając tak. czy też lepiej . odpowiedzialny jest w znacznie większym stopniu za nasze słyszenie i widzenie niż oczy i uszy. czy „potrójnie magiczne" ucho wewnętrzne nie biorą bezpośredniego udziału w powstawaniu uczuć. powstające w mo­ mencie zarejestrowania sygnału wzrokowego czy słuchowego — zupełnie tak. Jak już mówiliśmy. Paradoksalnie. A przecież nie wszystkie słowa przysparzają nam tyle samo problemów. możemy z o b a c z y ć siebie lub innych wykonujących określone czynności. Innymi słowy. komunikowanie się za pomocą języka (ze wszystki­ mi wynikającymi z niego korzyściami dla rodzaju ludzkiego) stanowi jeszcze jedną barierę między rzeczywistością zewnętrzną (to.pewne czasowniki. Czasowniki sensoryczne Na przykład zdanie „Wojtek pokroił ciasto na cztery kawałki" nie zmusza nas do sięgnięcia po słownik. Staraj się zrozumieć jego charakter i ograniczenia. W ten sposób unaoczniliśmy sobie. Czasowniki. Pomimo tych wszystkich słabości język jako podstawowe narzędzie komunikacji umieszcza nas na czele wszystkich form inteligentnego życia. zamieniając słowa na ich sensoryczne reprezentacje. jak rzeźbiarz używa swego ulubionego dłuta przy pracy nad czymś wartościowym. a nie niejasnych abstrakcji.

odbył na rowerze podróż z Paryża do Calais" zawiera tyle czasowników sensorycznych. również możemy stworzyć nieprawidłowy obraz mentalny. kawałki. cztery. zdobyła brązowy medal w pływaniu. Na przykład zdanie „On dużo podróżuje" nie mówi zbyt wiele na temat charakte­ ru jego podróży. pokroił.sieci neuronowej mózgu człowieka. Aby komunikować się efektywnie. za każdym razem akcentując inny wyraz Wojtek. wystar­ czającej liczby słów. ciasto. Po kilku zdaniach na jej temat będziemy wiedzieć. czy też może nie nadamy jej żadnej etykietki. byśmy poczuli się przytłoczeni zbyt wielką ilością głębokiej struktury. gwiżdżąc i wymachując rękami. czy nazwiemy ją „inteligentną" (bądź jakkolwiek inaczej). Tak więc "podróż" w hierarchii czasowników będzie stała nad czasownikiem "isć" . oraz głęboka struktura. co potrafi zrobić. potrafi usmażyć omlet. potrzebujemy określonej. że jest już bardziej zrozumiałe. jak „po­ dróżować". Tak więc. Hierarchia czasowników Aczkolwiek czasowniki są zdecydowanie bardziej konkretne niż abstrakcyjne nominalizacje. mogą prowokować wiele pytań. Otóż umie rozwiązywać długie zadania matema­ tyczne. przez co normalna komunikacja stałaby się niemożliwa. „wyobrażać sobie" czy „mieć" (nierzadko tak niejasne jak rzeczowniki abstrakcyjne). w jaki używamy słów. Nie może jednak być ich aż tyle. jak różne i niezależne od użytych słów znaczenia możesz przekazywać w ten sposób: „Wojtek (nie Jan czy Piotr) pokroił ciasto" albo „Wojtek pokroił (nie upiekł ani zjadł) ciasto". tworząc w ten sposób hierarchię precyzji. Dlatego więc istotny jest sposób. Teraz powtórz to zdanie. na podstawie której ich używamy. to jednak różnią się precyzją znaczenia. Ciągle nie dość rozumiemy Zosię i za pomocą słów nie możemy przekazać pełnego znaczenia zakodowanego w „strukturze głębokiej" . krojącym metrowej wielkos'ci ciasto z torfu piłą łańcuchową bądź laserem. Możemy teraz zadecydować. Jakie niepowodzenie mogłoby nas spotkać z prostym zdaniem „Woj­ tek pokroił ciasto na cztery kawałki" ? Otóż Wojtek mógłby „być" lwem morskim. „przechadzać . Zauważ. który z kolei będzie nadrzędny do „spacerować".Potęga języka 13 3 Wróćmy do Zosi. Natomiast zdanie „Kiedyś. Dzięki tym podstawowym informacjom lepiej ją rozumiemy. Czasowniki takie. mimo jasnych sensorycznych czasowników.

wędrować długo lub krótko. podczas gdy pojęcia abstrakcyjne i nominalizacje . kie­ dy rozważaliśmy przykład zdania „Zosia jest bardzo inteligentnym . Poza tym możemy ma­ szerować szybko lub powoli. Przykład ten dobrze ilustruje małe i duże kroki na kontinuum językowym. „maszerować". się". Z zasady czasowniki określające działanie łączą się z precyzyjnym końcem kontinuum językowego i małymi krokami. na przykład: Porozumiewać się (cz) Szanować (cz) Przekazać (cz) Porozumiewanie się (rz) Szacunek (rz) Przekazywanie (rz) Być czy nie być? Mówiliśmy już o szczególnym znaczeniu czasownika „być". Dlatego nominalizacje możemy określić jako przekształcanie czasownika określającego działanie w rzeczownik. a także niejasność języka Miltona oraz precyzję metamodelu.z szerokimi uogólnieniami i dużymi krokami. „wędrować" czy „kroczyć".134 Dzień 8.

Jak mó­ wiliśmy. Teraz przekształć te zdania tak. Każdy ma odmienne „próbki" rzeczywistości. wskazuje na wszechobecne w codziennym języku usunięcia. że nikt z nas nie ma monopolu na prawdę. Każdy człowiek postrzega malutki wycinek rzeczywistości. uogólnienia i zniekształcenia Przez nominalizacje i czasownik „być" nasze rozumienie jest po­ wierzchowne. Mózg usuwa. pozbyć się tego czasownika. Na­ sza świadomość rejestruje zaledwie niewielki ułamek z milionów bitów docierających do nas informacji. ile używanie rzeczowników abstrakcyj­ nych. czy ona zawsze była samotna? Co miał ktoś na myśli. Gdybyśmy zaakceptowali. Uświadomienie sobie tego zazwyczaj wywołuje zainteresowanie mapami innych osób i . Można to łatwo sprawdzić. uogólnienia i zniekształcenia. które w innym wypadku doprowadziłyby do jego przeładowania. Mówiąc dokładnie. Czytałeś o tym podczas Dnia 1. Na przykład. „mapa nie jest terytorium". Jest to proces lingwi­ styczny. czy jest to tylko sposób.tolerancję Wobec odmienności. Inne mogą się okazać nie tak proste. Oprócz tego jednak zaczniesz się zastanawiać nad prawdziwym znaczeniem zdania. Pamiętaj. jak się czuje. uogólnia i zniekształca większość wchodzących do niego informacji. będą i tak dalej). większość konfliktów na świecie po prostu by znikła.mamy nadzieję . że może on przybrać wszystkie formy gramatyczne (jest. Poszukaj tego czasownika w jakim­ kolwiek artykule prasowym. mówiąc „samotna" . Zamiana czasownika „być" na jakiś inny zazwyczaj wywołuje pytania o głębszą strukturę znaczenia. a jednocześnie niezwykle istotna dla przetrwania strategia. .Potęga języka 135 dzieckiem".co ona robi. co się dzieje? Czy zgodziłaby się na określenie „samotna". Stosowanie czasownika „być" wywołuje chyba tyle samo problemów ze zrozumieniem. Niektóre zdania będą proste: zamiast „Była samotna". Szybko w ten sposób pozbę­ dziesz się strony biernej i form bezosobowych. Mimo to jest to najprostsza droga do powstania nieporozumień między ludźmi. Z jednej strony musisz wymyślić coś spoza utartego wzorca językowego. można powiedzieć „Czuła się samotna". była. jednak zostawia najistotniejsze. w jaki ktoś ją widzi? Usunięcia. aby zachowując ich pierwotne znaczenie.

zachowanie czy sytuację. jak i innych .tak swoje. NLP mówi też: „Możliwość wyboru jest lepsza niż jej brak". Na ogół. Wybierać jednak możesz w ramach swojej aktualnej wiedzy i zasobów . zaczynając od określonego słowa czy pojęcia. Założenie na dziś Ludzie dokonują wyborów najlepszych z możliwych. Możesz wykonać to ćwiczenie sam. Zobacz.136 Dzień 8. • Znajdź słowo. jak rozmaite po­ ziomy w metodzie kroczenia pasują do różnych sytuacji.zgodnie ze swoją mapą rzeczywistości. Elastyczne podejście reprezentowane przez czteroetapowy model sukcesu (zob. Dzięki temu ćwiczeniu nabędziesz płynności językowej oraz zrozumiesz. Zadanie na dziś • Poćwicz metodę kroków na podanych wcześniej przykładach. Podejmowanie decyzji jest dla człowieka naturalną składową skłonności do podejmowania decyzji. Możesz też poprosić cierpliwego przyjaciela o pomoc. na przykład „pewny siebie" czy „lojalny". które twoim zdaniem dobrze pasuje do jakiejś znanej ci osoby.) zakłada istnienie więcej niż jednego sposobu postępowania czy poglądów na ten sam problem. Następnie napisz kilka zdań na temat tej osoby. Można zatem zmienić zachowanie . stosując czasowniki odnoszące się do . tym lepsza możliwość kontrolowania sytuacji i zrealizowania wyznaczonych celów. Dzień 2. do posiadania celu. i budując ich hierarchię. które przychodzą ci na myśl. Nie­ mniej jednak ich zachowanie jest prawdopodobnie rezultatem podjęcia z ich prywatnej perspektywy najlepszej decyzji.poprzez jak największą liczbę dobrych wyborów. Mamy więc możliwość wyboru. zapisując słowa. Dlatego też zachowanie innych może wydawać się z twojego punktu widzenia dziwne czy niewłaściwe. im więcej możliwości wyboru. jak daleko możesz „zajść".

czy jest odpowiednią „etykietką". To ćwiczenie możesz też przeprowadzić na fragmencie własnego tekstu . Przekonasz się. W ten sposób możesz zmienić swój sposób myślenia. Potem sprawdź. w jakimkolwiek artykule prasowym znajdź. Ćwicz wszystkie metody wyrażania tego. czy abstrakcyjne poję­ cie znajduje potwierdzenie w rzeczywistości.raportu czy artykułu. . • Jeśli nie zrobiłeś tego wcześniej. • Wybierz dwa akapity z jakiejkolwiek książki lub czasopisma i dokonaj E-Prime . że twój język będzie bardziej zrozumiały i czytelny. co twoim zdaniem autor miał na myśli. a następnie usuń wszystkie czasowniki „być". Zauważ.usuń wszystkie sformułowania zawierające czasownik „być".Potęga języka 137 działania: co robi. jak zmienia się tekst i czy narastają w tobie pytania dotyczące konkret­ nych znaczeń. a jednocześnie zachowaj zrozumiałość. co mówi.

podczas gdy zastosowanie precyzyj­ niejszych sformułowań mogłoby zakończyć się niepowodzeniem. Dzisiaj zajmiemy się takimi właśnie wzorcami językowymi. Często stosujemy takie wzorce językowe. pokazujące. który został wyrażony za pomocą niewłaściwego pytania. chociaż tak naprawdę nie chce się w ogóle spotkać.. aby doprowadzić do zapla­ nowanych rezultatów. nieświadomi ich lingwistycznej niedookreśloności. . Tymczasem w praktyce chodzi tu właśnie o ogień .r W • • • tym rozdziale: Wzorce językowe Miltona Kontakt i wykorzystanie Zastosowanie wzorców „Masz ogień?" Takie zamknięte pod względem gramatycznym py­ tanie prowadzi do odpowiedzi „tak" lub „nie". przejęli za pomocą modelowania od Miltona Ericksona. ale instynktownie wyczuwając wywoływaną przez nie reakcję. Ileż to razy jakiś sprzedawca umówił się na spotkanie. Richard Bandler i John Grinder. pytając „Spotkamy się w czwartek czy też wolałby pan na początku tygodnia?" Klient koncentruje się wtedy na dokonaniu wy­ boru. w jaki sposób ogólny. To typowe przykłady. które twórcy NLP. zamiast „tak" lub „nie". które logicznie nasuwałyby się na myśl.o konkretny cel. które stosuje się celowo (z premedytacją). niedookre­ ślony język prowadzi do sukcesu. Co ciekawe jednak. Model Miltona obejmuje wzorce językowe. najlepszego chyba hipnoterapeuty wszech czasów.najczęściej prowa­ dzi ono do lepszych efektów niż precyzyjniejsze „Czy mogę skorzystać z pańskiej zapalniczki?" Podobnie „Czy może się pani troszkę przesunąć w lewo?" wywołuje odpowiedź w postaci działania.

dołączając przykłady ich zastosowania. Można też odwoływać się do jej uczuć. a nie do rozsądku. Milton stosował je do wprowadzania swoich pacjentów w trans. aby lepiej się porozumiewać.na przykład opisane podczas Dnia 3. W innych wypadkach możesz ominąć możliwe zastrzeżenia. używamy języka w rozmaity sposób. poprawiania pamięci i tym podobne. Erickson stosował tak zwane artystycznie niejasne wzorce językowe. Koncentruj się jednak raczej na samych . jaki zamierzyłeś. Chociaż z owymi wzorcami językowymi mamy do czynienia w mowie codziennej. jeśli nie chcesz kierować jakąś osobą. Dzięki niemu możliwe jest też typowe dla prawej półkuli podejście do rozwiązywania problemów. Taki rodzaj języka można stosować także do dopasowania i prowadzenia rzeczywistości danej osoby. docieranie do nieświadomości. o czym ma myśleć.niektóre mogą brzmieć zbyt technicznie. co nie ma związku z celem komunikacji. Trans ma znacznie szersze zastosowanie niż hipnoterapia . Jak widzieliśmy. Czasami musimy przejść do szczegółów i znaczeń specyficznych. Nie daj się zniechęcić tytułom . przysparzających ci najwięcej kłopotów wypadkach będziesz chciał stworzyć własne nazwy. niektóre dzisiejsze przykłady będą miały zwią­ zek z wywoływaniem transu podczas terapii. Kiedy indziej osiągamy cel z zastosowaniem języka ogólnego i abstrakcyjnego. wówczas dobrze jest jak najmniej dyktować jej. tylko chciałbyś. Język Miltona wprowadza zakłócenia do pracy świadomego umysłu. Z powodzeniem jednak można je stosować w codziennej komunikacji. Z powodu źródła pochodzenia omawianych wzorców. aby dojść do porozumienia. twórczości. dzięki czemu możliwe jest dotarcie do nieświadomości i wszystkich jej zasobów. czyli w stanie świadomości wewnętrznej. Na przykład. Wzorce językowe Miltona Jakie wzorce językowe należy rozpoznawać? Poniżej opisaliśmy kilka z nich. żeby kierowała się swoją wyobraźnią. Każdy z nas jednak spędza dużo czasu w transie. tak jak to opisywaliśmy podczas Dnia 5.140 Dzień 9. nie zagłębiając się w szczegóły bądź rozmyślnie omijając to. Być może w nie­ których. zwłaszcza kiedy chce się „przeskoczyć" świadomość w celu uniknięcia zastrzeżeń i osiągnięcia zaplanowanych rezultatów.

" Inne wyrażenia przyczynowo-skutkowe to na przykład „ponieważ". jak zadawać pytania do wzorców i uzyskiwać w ten sposób konkretne informacje. „skoro". że wzorce te są istotne i po­ żyteczne. Często zdarza się. W niektórych zostawilis'my czasownik „być". że się zastanawiasz." Ukryty sprawca Sądy na temat wartości. jak i konkretnie. to. nie kwestionując nawet ich logiki. że przyjmujemy stwierdzenia przyczynowo-skutkowe. że jedno jest przyczyną drugiego... Musisz być zmęczony". w takiej bowiem formie funkcjonują one w codziennym użyciu. co w tym wypadku jest ich zaletą. na przykład: „Dobrze jest pamiętać. w zależności od twojego celu i pożą­ danego efektu komunikacji. że. Jedna rzecz oznacza drugą. nauczysz się. Podczas Dnia 10. . na przykład: „Wiem. Będziesz miał zatem do dyspozycji językowe narzędzia..". to. że zna się myśli i uczucia drugiej osoby. których przykłady niewątpliwie słyszysz w prywatnym i za­ wodowym życiu. Czytanie w myślach Utrzymywanie.... bez podawania osoby. bez po­ dawania sposobu uzyskania tej wiedzy.Wartość niedookreślonego języka 141 wzorcach. które możesz stosować w sposób niedookreślony. Złożona równoważność W wypadku.. „Gdybyś. Z pewnością stwierdzisz.." Przyczyna i skutek Założenie. gdy dwa stwierdzenia mają równoważne znaczenia.. Poza tym są dzięki temu bardziej niedookreślone.. Zdania takie stosujemy często: „Jeśli.. która tak sądzi. Nie możesz się porównywać ze swoimi dziećmi" albo „Cały dzień jesteś na wysokich obrotach. na przykład: „Jesteś stary..

„Wszyscy pracownicy. związek. na przykład musisz. „M u s i s z przyjść" (konieczność). „ P o w i n i e n e ś się nauczyć" (implikowana konieczność). niezależność.. Kwantyfikatory ogólne Słowa. Warunkowanie rodziców i szkoły wzmacnia modalne operatory konieczności... jak i kiedy możesz .. że to jest praw­ da. Pytania o potwierdzenie Pytanie dodane na końcu zdania.. Próby odnalezienia znaczenia nominalizacji ze słownikiem w ręku szybko ukazują ich niedookreśloność. Założenia Założenia w rodzaju „Dużo się uczysz.." Temu słowu (czasownikowi) brakuje opisu. potrzebujesz i tym po­ dobne. na przykład: „zapewni ci z r o z u m i e n i e " (w sen­ sie „zrozumiesz"). które nie wskazuje. ale „zamarły" w czasie. zamieniając się w rzeczowniki. Omówimy to bardziej szczegółowo. Do tej kategorii zaliczają się ważne słowa w rodzaju edukacja. a jednocześnie znaczenie dla komunikacji.. szacunek." (możliwość). „Ty nigdy.."." Operatory modalne Słowa zakładające możliwość bądź konieczność. które mają charakter uniwersalny bądź absolutny. wgląd.. mające na celu zmniejszenie oporu.jest nieokreślone. „M o ż e s z się nauczyć. na przykład „nieprawdaż?" Brak odniesienia Stwierdzenie. na kogo lub co powołuje się nadawca. Co. na przykład „powinno się. tworzące nasze życiowe zasady. Nominalizacje Słowa." .."Zakładasz. które oznaczają działanie. Niedookreślone czasowniki „A ty możesz...142 Dzień 9.

kiedy odkryjesz. Dopasowywanie teraźniejszego doświadczenia Kiedy opisujesz doświadczenie danej osoby (zewnętrzne. oprócz depersonalizacji wypowiedzi. czy to. na przykład: „Czy możesz przez chwilę popatrzeć w górę?" albo „Czy możesz się troszkę przesunąć w lewo?" Zazwyczaj patrzymy w górę i przesuwamy się.. Podwójne związki Ten wzorzec wywołuje złudzenie możliwości wyboru. na przykład: „Jesteś tutaj." Seria odniesień kontekstowych. czy też pozwolić. Cytat. Postulat konwersacyjny Komunikacja przybiera formę pytania. a nie na samym założeniu (zmiany). odkryjesz te­ raz. że tak się nie stało.nie wiadomo. do czego lub kogo się ono odnosi. kiedy spotkał kogoś. czy chcesz odpowiedzieć czy nie.Wartość niedookreślonego języka 143 Niedookreślone porównania Kiedy porównanie nie ma odniesienia . z którego pochodzi. W pierwszym przykładzie uwaga koncentruje się na dokonaniu wyboru (teraz bądź później). przeładowuje świadomy umysł i odcina nadawcę od jego wypowiedzi. którego nie można podważyć. W drugim natomiast skupiasz się na tym. Pozwala ci zadecydować. ma również olbrzymi wpływ ze względu na źródło. i wyklucza prawdopodobieństwo autorytaryzmu. i nie kwestionujesz nawet prawdopodobieństwa. za chwilę czy znacznie później". słuchasz mnie i patrzysz na mnie". tak zwany łańcuch. na przykład „to mniej więcej słuszne" albo „nieźle". na przykład: „Czy wolałbyś teraz coś zmienić. by zmiana sama się pojawiła podczas naszej rozmowy?" albo „Twoja nieświadomość uczy się czegoś innego i nie wiem. Rozbudowane cytaty „W zeszłym tygodniu rozmawiałem z Tonym. który opowiedział mi o wystawie w Birmingham. a nie odpowiadamy „tak" lub „nie". widzialne) w sposób. kto powiedział. że czegoś się nauczyłeś.. Ten prosty zabieg może pomóc w nawiązaniu kontaktu. Wiedzą o tym wszyscy profesjonalni . czego się nauczyłeś. na które może paść odpo­ wiedź tak bądź nie.

. jaka część zdania odnosi się do innej części tego zdania. nielogiczne stwierdzenie. na przykład „Natrętne hałasy i myśli" (czego dotyczy określenie „natrętne"?). Interpunkcja (a) „Przeciągnięte" zdania: „Podaj mi/szklankę/chcę napełnić sokiem" (b) Pauzy: „A więc czujesz się. Zasięg Z dwuznacznością tego typu mamy do czynienia." . już lepiej?" (c) Niedokończone zdania: „A więc jesteś... Łańcuchowe cytaty i anegdoty nasilają jeszcze ten efekt. kiedy z kontekstu lingwistycznego nie można określić. mówcy i inne osoby zajmujące się zawodowo wywieraniem wpływu na innych.. gdy nie można określić funkcji (składniowej) danego wyrazu na podstawie kontekstu.. na przykład „Wynajmę miesz­ kanie" (wynajmę komuś czy wynajmę od kogoś?). „Bug") może pro­ wadzić do zamieszania i nieświadomie kierować uwagę na znaczenia spoza kontekstu. które nie ma sensu.•1 144 Dzień 9. to może. na przykład „Krzesło może mieć uczucia" (mają je tylko ludzie i zwie­ rzęta). Jeśli możesz to zmienić. Dwuznaczności Fonetyczne Zestawianie homonimów (na przykład „Bóg".. Składniowe Zdarzają się wtedy. Nielogiczności wybiórcze Źle umotywowane.

jak pamiętasz. których się do tej pory nauczyłeś.. Z chwilą gdy rozmówca poczuje się bezpiecznie w kontakcie z tobą. Zdarza się też. Możesz na przykład stosować umiejętności dopasowania (zob.i hałas przejeżdżających nieopodal samochodów. Kroki w górę ku ogólniejszym i bar­ dziej abstrakcyjnym pojęciom. Proces wymaga więc twojego dopasowania do rzeczywistości drugiej osoby. czego do tej pory nauczyłe się o komunikacji. co się dokoła dzieje. wywołują ten sam efekt podczas negocjacji (zob. zwłaszcza wtedy. 128). ma tutaj zastosowanie. Oznacza to rozumienie. Wykorzystuj wszystko. str. które pomogą nam w zastosowaniu wzorców. Są też takie. Nie­ które z nich nie opierają się na zasadach poprawności gramatycznej.. Wszystko to.. szanowanie i odzwierciedlenie. Dzień 4. mającego na celu nawiązanie kontaktu (zob." Niektóre z powyższych wzorców językowych mówią same za siebie. że do nawiązania kontaktu będziesz musiał zastosować wszystkie sposoby i techniki. Na przykład możesz wpleść do swojej wypowiedzi nieznośny w innych okolicznościach odgłos trzaśnięcia drzwiami: „Kiedy słyszysz . lecz to zazwyczaj pozostaje niezauważone w mowie codziennej i nie wpływa ujemnie na efekty komunikacji. które wymagają dalszych wyjaśnień i przykładów. Najpierw jednak musimy przypomnieć sobie kilka podstawowych zasad komunikowania się i dodać do nich parę praktycznych wskazówek. na przykład: „.).) rzeczywistości drugiej osoby. Dzień 5. „Artystycznie niejasne" wzorce językowe ułatwiają zgodę drugiej osoby.Warto niedokrelonego jezyka 145 Wykorzystanie Stosowanie dopiero co usłyszanych słów albo przywoływanie wy­ darzeń odbywających się w chwili komunikacji. Spotkałeś się już z zagad­ nieniem odzwierciedlenia doświadczenia. Poniżej omawiamy niektóre wzorce oraz opisujemy ich praktyczne zastosowanie. W niektórych wypadkach same wzorce ułatwiają kontakt. gdy nawiązany jest z nią dobry kontakt.. Kontakt i wykorzystanie Wzorce językowe Miltona sprawdzają się przy wprowadzaniu danej osoby w trans lub stan świadomości wewnętrznej. będzie skłonny poddawać się twojemu prowadzeniu.

co się aktualnie wokół ciebie dzieje. Dzieci bardzo szybko wprowadzają się w stan podobny do transu. Dlatego w niektórych sytuacjach można doprowadzić do takich rezultatów. kiedy oddaje się fantazjowaniu.. o krokach w górę podczas negocjacji. które nie wytrzymałoby próby ana­ lizy logicznej. Każdy z nas doświadcza codziennie lekkiego transu.. Hipnoza wymaga głębszego transu. kiedy usłyszą: „Sie­ dzisz wygodnie? Dawno. Stąd też założenie. metafory. Wspominaliśmy już." Natomiast podczas spotkania w interesach: „To chyba wraca Jan (gdy słyszysz podjeżdżający samo­ chód albo otwierające się drzwi)." To pomaga wywołać bądź pogłębić trans. twój umysł swobodnie błądzi i kiedy pomyślisz. w którym zachowania osoby warun­ kowane są w większym stopniu przez jej nieświadomość. język ten „przeskakuje" racjonalne obiekcje i przeszkody w komunikacji. których by się nie osiągnęło. aby miało ono sens. ale wykorzystuje naturalny sposób działania mózgu. Jeszcze przed jego przyjściem możemy dojść do porozumienia w tej sprawie".stan. Omawiane wzorce pozwalają na ominięcie świadomości i bezpośrednie dotarcie do „wewnątrz". stosując precyzyjny. założenia i niejasny język. Przekonasz się.. W tym wypadku również odpowiedź czy rezultat komunikacji mają pierwszeństwo nad zastosowanym językiem czy środkami.. Technikę tę nazywamy wyko­ rzystaniem. „świadomy" język. ponieważ robisz użytek ze wszystkiego. dawno temu. tak więc na co dzień można spotkać się z wieloma przykładami zastosowań języka Miltona niekoniecznie kojarzonymi z transem. Zastosowane powyżej wzorce językowe wywołują stan świadomości wewnętrznej bądź trans . Odwołując się do nieświadomości.. zastanawiasz się. Ponieważ zdanie formułowane językiem Miltona omija szczegóły świadomy umysł musi polegać na zmagazynowanych w nieświadomości zasobach. W niektórych wypadkach można dotrzeć do doświadczeń zmagazy­ nowanych w pamięci i skojarzonych z nimi wiadomości. cytaty. „Dobrze. język można opisać za pomocą kontinuum. na przykład. trzaskanie drzwiami i hałas przejeżdżających nieopodal samochodów. że ten stan sprzyja uwrażliwieniu na pewne formy komunikacji.. Jak wiemy. Do tego samego celu możesz wykorzystać wypowiadane przez two­ jego rozmówcę słowa na temat rzeczywistości." Podobnie dorośli reagują na anegdoty. prowadzących do uogólnień i niedookreśloności. W poszukiwaniu znaczenia nieświa- .146 Dzień 9. może w ten sposób zostać natychmiast zaakceptowane.

Tymczasem „Przyszła późno. Na przykład wiele firm reklamowych często stosuje takie narzędzia językowe w swoich hasłach. Zauważ. że „być" albo „jest" zakłada całkowitą tożsamość.Wartość niedookreślonego języka 147 domość „skanuje" pamięć i dociera do możliwości niedostępnych na poziomie świadomym. Przyczyna i skutek oraz złożona równoważność Niekiedy oba wzorce nakładają się na siebie. A powoduje B. „On mnie zmusza do picia" oraz „Poezja mnie inspiruje" mówią o przyczynie i skutku. Wkrótce codziennie zaczniesz zauważać obecność wzorców języko­ wych Miltona. Od tej sprawności językowej może zależeć ich sukces komunikacyjny: ich przesłanie wędruje wprost do nieświadomego umysłu i oddziałuje na zachowanie bez konieczności pokonywania bariery świadomości. a B jest wynikiem A. choć może nie jest ich intencją wprowadzenie swojej widowni w trans. Równoważnością w postaci owych artystycznie niejasnych wzorców językowych można się posługiwać. "Pali. że większość procesów myślowych zachodzi w nieświadomości. . Równoważność złożona natomiast zachodzi równolegle. co jest równoważne z czymś innym. więc pewnie nie zwraca uwagi na zdrowie" oraz „Musi być mądry. Na przykład stwierdzenia: „Ona mnie rozśmiesza". nadzwyczaj twórczych sposobów rozwiązania specyficznych problemów. oznacza coś innego. Zdarza się. Język jest stymulatorem drzemiących w nas zasobów umysłowych. więc musi być niezorganizowana". jeśli służy ona osiągnięciu konkretnych celów komunikacyjnych. Przyczyna i skutek wykazują jednak zależność czasową: skutek następuje w jakiś czas po przyczynie. a także podaliśmy przykłady ich zastosowań w praktyce. Stosowanie wzorców Poniżej omówiliśmy niektóre z najpowszechniejszych wzorców języ­ kowych. że tylko w ten sposób możliwe jest znalezienie nowych. skoro ma piątki" mówią o czymś. Politycy. Pamiętaj. kaznodzieje i charyzma­ tyczni mówcy najczęściej korzystają ze swoich odmian hipnotyzującego bądź „artystycznie niejasnego" języka.

Ogólne kwantyfikatory przybierają rozmaitą postać i wielkość. a przynajmniej sugeruje. czy zdanie jest prawdziwe czy nie. Kolejnym przykładem może być zdanie „Szybka jazda jest przyczyną śmierci". że wszystkie nastolatki takie „są". gdy nie występują w nim takie słowa. Niekiedy jednak kwantyfikator ogólny zakłada ogólność nawet wtedy. nic. Na przykład można dobrze umotywować młodego sprzedawcę. Ponieważ wzorzec ten zazwyczaj zawiera któreś z wy­ mienionych słów uogólniających. Jednak zdanie „Zrealizowanie budżetu zawsze oznacza awans" może budzić logiczne zastrzeżenia. Stąd rozmyślnie stosowany niejasny język może doprowadzić do pożądanych efektów (w powyższym wypadku do wolniejszego prowadzenia). Mogą nie zawierać słów uogólniających. zapalając tym samym światełko alarmowe i nie dopuszczając do przekonania i umotywowania słuchającego. musisz tak zbudować zdanie. zawsze. łatwo będzie ci go zauważyć. Nie pozostawiają one miejsca na żadne wyjątki. Na przykład „Nastolat­ ki są leniwe" zakłada. co robię". na przykład: „Wszyscy wygrywamy" „Nikt nie traci" „To zawsze się sprawdza" „To się zdarza za każdym razem" „Nie może ci się nie udać" (z założeniem nigdy) „Każdy może tego dokonać" „Japońskie samochody są niezawodne" (z założeniem wszystkie) . mówiąc: „Zrealizowanie budżetu oznacza awans" (Zauważyłeś złożoną równoważność? Jedno zdanie może zawierać kilka wzorców Miltona). Z tych samych powodów.148 Dzień 9. W ten sposób można bez zastrzeżeń dojść do zamierzonych rezultatów komunikacji. W celu wzmocnienia taktyki warto połączyć wyrażaną i zakładaną ogólność. bez względu na to. żaden. Kwantyfikatory ogólne Na użycie tego wzorca wskazują „uogólniające" słowa: wszyscy. Zakłada ono uniwersalną prawdę. tym lepiej. na przykład: „Ty z a w s z e tak mówisz" albo „N i g d y nie doceniasz tego. każdy. kiedy stosujesz je z preme­ dytacją. Aby osiągnąć swój cel. nigdy. to im bardziej umiesz je ukryć. przez co będziesz musiał nauczyć się je rozpoznawać. nikt. żeby wytrzymało próbę logicznej analizy. Z reguły dzięki zdaniom zawierającym założenia czy implikacje unika się odpowiedzi negatywnych czy ryzyka utraty kontaktu.

jaką ona wywołuje". Stosowane pozytywnie mogą pomóc w efektywnej komunikacji.z równie „ekonomicznych" powodów . Na razie poszukaj założeń w jakiejś gazecie albo czasopiśmie. Na przykład: czy zdanie to odnosi się do jakiegoś skonstruowanego przez człowieka urządzenia. Kiedy zro­ zumiesz. tym większe prawdopodobieństwo.) „Jesteś tak samo uparta jak Ilona". że z pomocą artystycznej niejasności osiągniesz swój cel. biorąc pod uwagę założenie komunikacyjne. jak skutecznym narzędziem językowym są. że ty nie dzwonisz wystarczająco często. Albo. Najpierw trzeba je zauważyć i zrozumieć. że już trochę nad tym myślałeś. często rodem z Miltona. zgodzisz się ze mną". W zdaniu możesz zastosować również jeszcze jakieś inne wzorce Miltona. określa efektywność. że Edek jest ptakiem albo inną skrzydlatą istotą bądź przedmiotem. Rezultat bo­ wiem. Założenia Język obfituje w założenia i praktycznie trudno cokolwiek prze­ prowadzić bez ich dokonywania. mogą doprowadzić do spodziewanego rezultatu komunikacji. Weźmy pod uwagę ostatni przykład: Edek musi mieć skrzydła. Zazwyczaj aby jak najszybciej uporać się ze wszystkimi sprawami. czy jest to stała czynność? Na ziemi czy na niebie? Zagadnieniu temu poświęcimy więcej uwagi podczas Dnia 10. owada czy anioła? Czy opuścił skrzydła raz. a nie zastosowany język czy proces. że nie dość dobrze. że Ilona jest uparta. (Założenie. (Założenie. (Założenie. należy do rodzaju męskiego i tak dalej. które już znasz: „Znaczenie komunikacji polega na reakcji.) „Jan dzwoni do mnie co tydzień". (Założenie. Im więcej założeń uda ci się wtrącić do rozmowy. posługujemy się językiem powierzchownym.) „Przynajmniej postarał się na miarę swoich możliwości". że pojedyncze zdanie może zawierać kilka założeń. Założenia .pomagają osiągnąć cele. możesz zacząć je . Na przykład: „Kiedy pomyślisz nad tym jeszcze trochę.) „Edek opuścił skrzydła".Wartość niedookreślonego języka 149 Celowe uogólnienia czy niejasności. ma ich dwa lub więcej.) Zauważ. (Założenie.

Omijając w ten sposób opór. Tak więc twój niejasny język jest jeszcze skuteczniejszy. Kiedy wprawnie posługujesz się założeniami. że kierownik stosował podczas niego „czysto miltonowski język". gdyż zwraca się bezpośrednio do nieświadomego umysłu. że mogą stracić kontrolę nad sobą albo że przejdzie ona w czyjeś ręce. mogą go jedynie zaciemnić. a on nie miał pomysłu na to. kiedy sam jesteś odbiorcą informacji. jeśli tego nie chce. czy cel jest ekologiczny. o czym opowiemy podczas Dnia 10. masz szansę przeskoczyć kilka etapów w osiąganiu celu komu­ nikacji. Ludzie zazwyczaj nieufnie podchodzą do transu. wówczas rozpoznawanie założeń pomaga ci szukać dodatkowych informacji. uważają. Pewien kierownik sprzedaży podczas treningu praktyka NLP przyznał. Pracujący w jego dziale sprzedawcy nie lubili tych spotkań. poprowadził najlepsze w życiu spotkanie. wpływa na słu­ chacza relaksująco. Kiedy osiągasz cele za pomocą modelu Miltona. zachęca go do myślenia kreatywnego i oddziałuje na niego na znacznie głębszym poziomie niż język racjonalny i szcze­ gółowy. jak je poprawić. Tymczasem słowo hipnoza tak naprawdę oznacza autohipnozę. twoi słuchacze lub czytelnicy przyjmują je.150 Dzień 9. I odwrotnie. zastanów się. . po którym otrzymał doskonałe oceny od swego zespołu. Ten rodzaj języka. obejmujący wymienione wzorce. po­ nieważ nikt nie wejdzie w trans. zwłaszcza jeśli pożądany rezultat polega na zmianie nastawienia czy określonego zachowania. Kiedy poznał model Miltona. to jej decyzja czy postępowanie będą zawsze spójne z jej wartościami i pragnieniami. a co gorsza. stosować celowo jako część swej strategii komunikacyjnej. aby nadać zdaniu sens. Rozmowy „wszystko albo nic" podczas negocjacji bądź sprzedaży w najlepszym wypadku doprowadzą do krótkofalowych korzyści i mogą się zakończyć fiaskiem. Jeden z naszych kolegów wziął udział w tym spotkaniu i stwierdził. że ma kłopoty podczas spotkań podsumowujących sprzedaże miesięczne. I chociaż na daną osobę wywierany jest wpływ językowy. Język Miltona zwiększa tę skuteczność. Często szczegóły czy głębsze znaczenie nie wnoszą nic do celu rozmowy.

Staraj się raczej dostrzegać przykłady podobne do tych. Układ neurofizjologiczny człowieka pełni funkcję prawdziwie zadzi­ wiającego zasobu. twoi . Zadanie na dziś Zwracaj dzisiaj szczególną uwagę na przykłady zastosowań wzorców językowych Miltona. Na przykład wyłapuj kwantyfikatory ogólne. Jak najlepiej spełni swe zadanie . Na początku nie musisz ich przyporządko­ wywać odpowiedniej kategorii ani pamiętać ich nazw. że mapa ta obejmuje jej percepcję. Funkcjonuje tak samo doskonale jak podczas zawiadywania podstawowymi funkcjami organizmu: kontrolą temperatury ciała i oddychaniem. Choć ty i ja nie znamy mapy rzeczywistości drugiej osoby. Działa on na jednym poziomie. Działa doskonale. to jednak możemy być pewni. zazwyczaj umiemy w nim znaleźć jakieś pozytywne intencje (lub zna­ czenie) tej osoby. dzięki temu możemy programować w owym cybernetycznym. które ci odpowiadają albo które.po prostu koncentruje się na celu. a nie zmuszając się do zbyt szybkich i gwałtownych zmian. zwracając uwagę na wyrazy uogólniające. w których pytasz „Czy tu naprawdę o to chodzi?" albo „Czy to wynika z tamtego?" Wybierz inne wzorce. Wszyscy działamy doskonale. Zacznij od najłatwiejszych. nadbudowując na istniejących już umiejętnościach i wiedzy. "każdy". takie jak „nigdy". nastawionym na realizację celu systemie jakiekolwiek zamierzenie. bez względu na to. skutecznie przez nią realizowane. „wszyscy". Omawiany układ nie przeprowadza podziału na intencje świa­ dome bądź nie . Nawet jeśli jestes'my świadkami czyjegoś niewłaściwego pod względem społecznym czy moralnym zachowania. odzwierciedla jej stan wiedzy i doświadczenia. według ciebie. co do niego dociera. które podaliśmy wcześniej. „zawsze". czyli sytuacje.biorąc pod uwagę realizację jej celów. Możesz też nastawić się na przyczynę i skutek lub złożoną równoważność.Wartość niedookreślonego języka 151 Założenie na dziś Wszyscy działamy doskonale.

przeczytaj więc artykuł jeszcze raz. Najpierw naucz się je dobrze rozpoznawać. że jedno zdanie może zawierać kilka założeń. w których stosuje się szczególnie dużo lub szczególnie mało założeń. Myśl o dzisiejszym założeniu i zrób listę wszystkich swoich zaso­ bów. Koncentruj się na kilku akapitach artykułu albo kawałku prozy. Zwracaj uwagę na wszystkie rodzaje materiałów. Pamiętaj. koledzy z pracy nieświadomie przyswoją. . jakie zmiany w swoim życiu chciałbyś wprowadzić i jak możesz w tym celu wykorzystać swoje osobiste zasoby.152 Dzień 9. wartości i ukrytych oraz ujawnionych zdolności. Ponieważ za pierwszym razem możesz przeoczyć jakieś wzorce. Szukaj przykładów zastosowań języka Miltona w czasopismach.). wrodzonych talentów. Prawdopodobnie nie zauważysz wszystkich od razu. Następnie zastanów się. Ćwicz prowadzenie w kontakcie. poszukaj jak najwięcej założeń w ja­ kimś artykule prasowym. Wróć do dopasowania i prowa­ dzenia (Dzień 5. Jeśli nie zrobiłeś tego wcześniej. Nie posługuj się jeszcze nimi. przejrzyj fragment dokładnie jeszcze raz. • • • • . jeśli musisz.

metamodel odzyskuje znaczenia utracone wskutek stosowania języka Miltona. Bada on głęboką strukturę języka za pomocą serii pytań dotyczących struktury powierzchniowej (języka.W • • • • tym rozdziale: Metamodel . Jeśli posłużyć się określeniami z Dnia 9. Pokazuje on drugą stronę językowego medalu albo drugi koniec kontinuum językowej ogólności. polegającą na stosowaniu języka dla wyjaśniania języka. aby połączyć słowa wypowiadane przez określone osoby z ich doświadczeniem. metamodel umożliwia wyjaśnianie zarówno języka. którym posługujemy się na co dzień). Metamodel może być stosowany w celu lepszego rozumienia map innych osób. .. Wykorzystywała ona szczegól­ ną metodę zbierania informacji.struktura głęboka i powierzchniowa Pytania metamodelu Zadawanie pytań Zastosowania Metamodel obejmuje wzorce językowe określone przez współ­ twórców NLP Bandlera i Grindera na podstawie modelowania Virginii Satir. jak i myślenia. doskonałej terapeutki rodzinnej. Jako istotny element NLP.

Tak jak filtrujemy informacje bombardujące nasze zmysły. Podaje też podstawowe pytania.154 Dzień 10. „Odpowiedzi" metamodelu. niż język może przekazać. Jej przykładem jest zdanie „Lila jest bardzo inteligentnym dziec­ kiem". które kryją się za tym. zniekształcenia i usunięcia albo opuszczenia). Metamodel . tak też tworzymy ze struktury głębokiej strukturę powierzchniową. w jaki sposób myśli tłumaczą się na słowa. przybliżenia i „sensoryczne zgady­ wanki" (mówiąc inaczej: uogólnienia. zniekształceń i uogólnień. Nasze myśli obejmują nieskoń­ czenie więcej znaczeń. co mówimy. Na co dzień jednak posługujemy się językiem nie sięgającym aż tak głęboko . w porównaniu z kim.struktura głęboka i powierzchniowa Aby zrozumieć metamodel. We wszystkich naszych reprezentacjach sensorycznych (nie tylko w języku) istnieją pewne skróty. odno­ szą się do większości wzorców językowych Miltona. zniekształceń i uogólnień językowych. musimy się najpierw przyjrzeć. dokonując bezustannych usunięć. można za jego pomocą wyrazić drobne szczegóły. jeszcze przed dokonaniem wszelkich usunięć. Metamodel dzieli wzorce językowe na trzy główne rodzaje: usunięcia. uogólnienia i zniekształcenia.do skutecznego porozumiewania się wystarcza „struktura powierzchnio­ wa". Pytania metamodelu: • • • • • • • • Pokazują uogólnienia Odsłaniają niejasności Odzyskują usunięcia Poprawiają zniekształcenia Wyjaśniają ogólniki Wydobywają konkretne znaczenia Wywołują stan świadomości zewnętrznej Odsłaniają strukturę głęboką języka . o których czytałeś podczas Dnia 9. według kogo i tak dalej) formują już strukturę głęboką powierzchniowego stwierdzenia. za pomocą których można dotrzeć do głębokiego znaczenia użytych słów. Pomimo nawet tego ograniczenia język ma dostęp do głębokich poziomów naszego ukła­ du nerwowego i jeśli zachodzi taka potrzeba. Język owego głębokiego poziomu nazywamy „strukturą głęboką". które dzisiaj poznasz. Wszystkie dodatkowe informacje na temat Liii i jej inteligencji (w jaki sposób.

naturalnie „uwal­ niając" tylko to. co pasuje do kontekstu i służy komunikacji. Zniekształcanie i usuwanie nie oznacza nic złego. zniekształceń i usunięć. aby wydobyć na powierzchnię różne poziomy znaczenia. oba użyteczne i potrzebne. w każdym momencie czyhających na nasz mózg. W trakcie każdej konwersacji dokonujemy uogólnień. Najczęściej . ułatwiają nam uporanie się z olbrzymią liczbą informacji. W istocie procesy te. Mamy skłonność do intuicyjnego używania języka.1 przedstawia w uproszczeniu ten podział językowy.Przejdźmy do szczegółów 155 Rysunek 10.

a metamodel pomaga odzyskać utracone znaczenie w tym uniwersalnym procesie filtrowania. od tego.. Gdyby odbiorca informacji miał wysłuchać wszystkiego.156 Dzień 10.. ile zrozumiałej treści chcesz przekazać rozmówcy.. posługujący się monosylabami. zniekształca i usuwa. w kontekście zasił­ ków zdrowotnych albo konieczności znalezienia zastępstwa na czas jej nieobecności w pracy. codziennej komunikacji na poziomie powierzchniowym służą megabajty informacji w postaci struktury głębokiej.. zwłaszcza w środo­ wisku pracy. Stąd też omijamy je albo usiłujemy wypowiedzieć w postaci kilku ogólników. Skróty językowe W większości sytuacji zdanie w rodzaju „Marysia miała wypadek i będzie na zwolnieniu przez dwa tygodnie" jest elementem komunikacji powierzchniowej. Istnieją oczywiście różnice indywidualne. jednak komunikacja i większość innych działań dokonywana jest przez nas „bez myślenia".). Zależy to od celu twojej konwersacji. czego się spodziewasz po konwersacji. i osiągnąć to. Tak więc każdy uogólnia. Zakładamy jednak (choć nie zawsze świadomie). Na przykład rozmowna i komunikatywna osoba ma skłonność do częstszego ujawniania struk­ tury głębokiej niż ktoś małomówny. W takich okolicznościach łatwo o błędne . opisanych modelem Miltona (Dzień 9. aby powiedzieć dokładnie to. W każdym wypadku będziesz sięgał do szcze­ gółów struktury głębokiej. Przez trzy tygodnie i jeden dzień duży palec u nogi miała w gipsie. jeśli nie znudzenie czy iry­ tację (na przykład: „Marysia. dwudziestosiedmioletnia żona i matka dwójki dzieci noszących imiona. Lecz nawet gaduła podczas każdej konwersacji wykorzystuje zaledwie ułamek teoretycznie dostępnej informacji." i tak dalej). co nadawca ma do powiedzenia na temat Marysi. usunięć i zniekształceń. kiedy potrzebujesz znacznie więcej informacji.. że nie potrzebujemy ich wszystkich w celu porozumiewania się. co chcesz. Są jednak sytuacje. Niemniej jednak zdarza się nam stosować skróty do struktury po­ wierzchniowej bez względu na potrzeby zaangażowanych stron. która wychowała się.. Wracając do Marysi. prawdopodobnie szybko zacząłby odczuwać przeładowanie. Typowej. która jest całkiem do przyjęcia. informację o niej możesz przekazać z medycznego punktu widzenia. Owe skróty przybierają formę uogólnień.

Pytania metamodelu docierają do po­ ziomu nieświadomości. Kiedy zaczniesz rozumieć językowe uogólnienia. gdzie charakter rozmowy wymaga więcej zewnętrznej koncentracji i uwagi. i nie widzimy potrzeby wyjaśniania niektórych spraw. na gruncie zawodowym. Po pewnym czasie okazuje się jednak. Metamodel to seria pytań.Przejdźmy do szczegółów 157 zrozumienie pozornie prostych przekazów. W takim wypadku musisz o m i n ą ć świadomość. Skanują nieświadomość w poszukiwaniu szczegółów odpowiadających temu. racjonalne zachowanie. Wydaje się. w przekona­ niu że druga osoba „powinna była wiedzieć". zniekształcenia i usunięcia stosowane przez daną osobę. W rezultacie często nadużywamy skrótów.jej rzeczywistość. Nie­ kiedy trzeba będzie pozwolić nieświadomości popracować trochę nad sytuacją.czy to w sytuacjach rodzinnych i towarzyskich. Podczas D n i 6. że nie czytamy nawzajem w swoich myślach i że nasze mapy są w rzeczywistości odmienne. gdzie tłumaczą strukturę głęboką na świadome znaczenie oraz celowe. Staraj się dopasować do potrzeby każde narzędzie językowe. „musiała sobie zdawać sprawę" i tak dalej. przekonaliśmy się. Dzieje się tak często . Tak więc metamodel pomoże wszędzie tam. zniekształcenia i uogólnienia typowe dla normalnego języka. że jej mapa rzeczywistości pokrywa się z naszą. w inny jednak sposób niż w wypadku języka Miltona. że język metamodelu związany jest z „zewnętrznym" końcem spektrum myślowego. Zakładamy. Innym znowu razem stwierdzisz potrzebę logicznego i uważ­ nego działania. za pomocą których można znaleźć i od­ wrócić usunięcia. „nie słuchała". Podobnie to.). co chcesz zro­ zumieć. i 7. Duża część znaczenia umyka gdzieś na drodze od myśli do ję­ zyka. otwiera kolejne pole możliwości odzwierciedlenia osobowości i łącze­ nia m a p umysłu. co ma na myśli dana osoba. Pytania metamodelu odkrywają i wyjaśniają owe brakujące i podejrzane informacje. czy w firmie. w jaki sposób każdy z nas posługuje się językiem i na niego reaguje. które stymulowane jest wzorcami metamodelu. od struktury głębokiej do powierzchniowej. Niemniej można również stosować me­ tamodel do penetracji zasobów nieświadomych. Powstały w ten sposób język znacznie lepiej odda to. poznasz jej niepowtarzalną mapę świata . że sposób wewnętrznego reprezentowania rzeczywistości w kategoriach modalności i submodalności odzwierciedla całą tożsamość i osobowość człowieka. Ten proces może się . Zaczną wtedy działać artystycznie niejasne wzorce Miltona (opisane podczas Dnia 9. i umożliwi lepszą komunikację i obustronne zrozumienie.

abyś mógł w przyszłości stosować je nieświadomie. Pytania metamodelu Do każdego wzorca językowego modelu Miltona proponujemy py­ tanie bądź komentarz. że cię nie lubię? Brak wykonawcy „Nie powinno się krytykować". aby zrealizować swoje zamierzenia p o p r z e z ludzi. tym lepsze jest wasze porozumienie. Jeśli rezultaty komunikacji są częścią twojej hierarchii celów. który odsłoni „głębokie" znaczenie. Zniekształcenia Czytanie w myślach „Nie lubisz mnie". Tak jak to było z modelem Miltona. czego pragniesz. za­ czniesz otrzymywać to. Skąd wiesz. a co za tym idzie . Po prostu im bardziej rozumiesz mapę drugiej osoby. Co w moim postępowaniu wywołuje u ciebie złość? . musisz zaznajomić się z wzor­ cami językowymi metamodelu. który zasadza się na „zbieżności umysłów". Być może w miarę poznawania procesu zaczniesz sam wymyślać rozmaite pytania. Im bardziej będą szczegółowe. to i tak potrzebujesz umiejętności komunikacyjnych (na przykład metamodelu). stać podwaliną kontaktu w każdej konwersacji. tym głębsze znaczenie odsłonisz.dłu­ gofalowego związku. Skąd wiesz. jakiego pragniesz. a więc mieć takie życie. do których dążysz. Jeśli jednak cele.158 Dzień 10. nie obejmują rezultatów komunikacji. że nie powinno się tego robić? Kto tak twierdzi? Przyczyna i skutek „Złościsz mnie".

musi. Skąd wiesz. na kim ci zależało? Założenia „Gdyby mój szef wiedział. nie wolno. moż­ liwe. jak bardzo jestem przepracowany. nie prosiłby mnie o to". ko­ niecznie. nie będę. niemożliwe. gdyby słuchała? Modalne operatory konieczności Uważaj na słowa: powinien. że na ciebie krzyczę. że on nie wie? Skąd wiesz. nie mogę. Kto z kim nie może się porozumieć? O czym chciałbyś powiedzieć? . że nie zależy mi na tobie? Czy krzyczałeś kiedyś na kogoś. gdybyś zdał? Nominalizacje „Nie ma tutaj żadnego porozumienia". będę. Nigdy? Co by się stało. gdybyś nie skończył? Modalne operatory możliwości Uważaj na słowa: mogę. że jesteś przepracowany? Uogólnienia Ogólne kwantyfikatory „Ona nigdy mnie nie słucha". Co by się stało.w ogóle ci na mnie nie zależy!" Dlaczego to. nie powinien. być może. „Nie zdam tego egzaminu". niezbędnie. Z jakiego powodu miałbyś go nie zdać? Co by się stało. „Muszę to dzisiaj skończyć".Przejdźmy do szczegółów 159 Złożona równoważność „Zawsze na mnie krzyczysz . ma oznaczać.

Tak naprawdę w wypadku modelu Miltona nie trzeba ich wcale pamiętać. mniejszość. w jakim kontekście należy stosować dany wzór. co mówi druga osoba • Powtarzanie sobie tego w duchu • Zastanowienie się: „Czego ona nie powiedziała?" Kiedy poznasz już wszystkie możliwe rodzaje pytań. mniej. większość. W miarę nabywania umiejętności możesz zadawać sobie więcej pytań. Kogo? Czego? Brak odwołań „Nie zależy im". Podczas nauki modelu Miltona pomocne może się okazać: • Słuchanie tego. W porównaniu z kim? Zadawanie pytań Nie każdy podczas uczenia się metamodelu łatwo zapamiętuje roz­ maite nazwy. pod warunkiem że rozpoznaje się same wzory. więcej. lepszy. na przykład: . że w wielu wypadkach można zastosować więcej niż jedno. aby zadawać odpowiednie pytania w celu dokład­ nego zrozumienia znaczenia. Komu dokładnie? Usunięcia porównawcze Uważaj na słowa: dobry.160 Dzień 10 Czasowniki nieokreślone „Zranił mnie". „To jest jej najgorszy chłopak". W jaki sposób? Proste usunięcia „Mam dosyć". gorszy. Tajemnica tkwi w tym. stwierdzisz. by wiedzieć. Najistotniejsze jest. najgorszy.

Dzisiaj dodamy jeszcze kilka uwag na temat założeń i pomożemy w rozwinięciu umie­ jętności ich zauważania. Zakładana rzecz staje się umysłowo praw­ dziwa. będziesz postępował coraz bardziej instynktownie i kreatywnie. ponieważ dzięki nim można wpływać od podstaw na komunikację i jej efekty.Przejdźmy do szczegółów 161 • • • • • Czym są spowodowane te ograniczenia? W jakim kierunku trzeba z m i e r z Na co powinienem nakierować swoje pytania? Jeśli ich użyję. może pozytywnie oddziaływać na efektywność co­ dziennego języka. z początku będziesz skłonny do jej stosowania w ściśle określony sposób. . zauważyliśmy. Stosując metamodel. za pomocą którego dokonuje się założeń. choć stanowią one część zniekształceń lingwistycznych. słuchający musi brać pod uwagę. omówiliśmy szerzej niektóre spośród wzorców językowych modelu Miltona. możesz określać i odsłaniać znaczenie ominięte przez założenie oraz wpływać na zachowanie. Podczas Dnia 9. Wszystkie te komentarze ułatwiają też zrozumienie odwrotnej roli. Tak jak w wypadku każdej techniki NLP. Staniesz się n i e ś w i a d o m i e k o m p e t e n t n y . Aby zrozumieć sens zdania. to jaki osiągnę rezultat? Czy znajdę jeszcze jakieś inne przydatne pytania? a ć ? . Dzień L). że c e l o w e ich użycie pomaga ominąć opór i szybko dojść do zakładanego rezultatu. jaką pełni metamodel. często prowadzi do zakładanych zachowań czy wydarzeń. Założenia Podczas Dnia 9. Język. uczysz się rozpoznawać owe założenia i znajdować prawdziwe. którym zaczynasz zawierzać. W rezultacie założenie to „tworzy" w nim sieć neurologiczną. aby osiągnąć cel. W każdym momencie będziesz więc miał możliwość świadomego zauważania wzorów językowych i interwe­ niowania. Później. Stosując odwrotnie działający metamodel. pozbawione zniekształceń znaczenia. Każda inter­ wencja świadomości potencjalnie poprawia umiejętności nieświadome. co jest jednym z warunków doskonałości (zob. że zawarte są w nim jakieś założenia. kiedy nabierzesz praktyki. Wybory dokonywane na tym poziomie są szczególnie wartościowe. Częste korzystanie z założeń.

Założenie może obejmować kilka wzorców językowych naraz. 1.).162 Dzień 10. „jak szybko". To założenie. że istnieje „ja" i „to".poszerzaj swoje horyzonty". omijając kwestię możliwości. Założenia można podzielić na kilka kategorii. Przyczyna — skutek (założenie sekwencyjne) „Jeśli będziesz wprawiać się w gotowaniu. 3. musisz założyć. ile to ma lat?" Aby zaakceptować to zdanie. 2. że posiadasz umiejętności potrzebne do nauczeni się gry w szachy. Złożona równoważność „Podróżuj . Być może zorientujesz się też. na przykład „przyczyna i sku­ tek". 4. To zdanie zakłada. . Umysł więc pracuje nad tym. Zauważysz na pewno kilka znanych ci już kategorii. Umysł przeskakuje więc do „łatwiejsze". 6. Czas „Następnym razem będzie to łatwiejsze". Zdanie to zakłada. że jakieś wydarzenie wynika z innego albo jes przyczyną innego. że jedna rzecz oznacza bądź jest równoważna z inn 5. Możliwość „Zastanawiam się. To zdanie zakłada. Liczebniki porządkowe „Na trzecie danie podano wieprzowinę". że w niektórych wypadkach czasownik „być" pozwala na ominięcie szczegółów (jak mówiliśmy podczas Dnia 9. że czas ma na coś wpływ oraz że będzie jakiś „następny raz". z których siedem poda­ jemy poniżej. Istnienie „Ciekaw jestem. w nadziei że sprowokują cię do zastanowienia. Większość zdań zawiera założenia na temat istnienia. szybko opanujesz t umiejętność". jak szybko nauczysz się grać w szachy".

co by się wydarzyło. które nazywamy „łagod­ nym frontem". aby dojść do potrzebnych ci informacji.?" Ćwicz pytania metamodelu z zastosowaniem łagodnego frontu i bez oraz zauważ różnicę w reakcjach. że najpierw postanowiłeś coś kupić. aby ukryć jego głębię i odniesienia oraz podtrzymać kontakt.. Oznacza to. aby nie obrazić nikogo ani nie doprowadzić do kłótni. co najważniejsze.. . zwłaszcza w sytuacji nieterapeutycznej? Tajemnica polega na stosowaniu podejścia. porucznik Columbo. Czy tak jest zawsze?" „Czy przez chwilkę możesz sobie wyobrazić. oraz. które wywołujesz. Oto przykłady zdań łagodnego frontu: „Naprawdę bardzo chciałbym to zrozumieć... Łagodny front Często spotykamy się z uwagami. wzmocnić kontakt. Musisz być postrzegany jako osoba o przejrzystych zamiarach. nie zagrażająca. żeby to zapakować. godna zaufania czy nawet naiwna. czy zostawić to bez opakowama? Tutaj mamy do czynienia z założeniem. 7. w jaki sposób x oznacza y?" „Nie słyszałem jeszcze o tym. mówiąc. co masz więc dokładnie namyśli. porządek oraz pierwsze i drugie danie. że pytania zadaje się tak.„Lub" „Czy chce pan.?" „Zastanawiam się.po­ siada talent do zadawania najtrudniejszych pytań. gdyby. podczas gdy sam jest szczery i daleki od zamiaru obrażenia kogoś. Jeśli chcesz skorzystać z tej techniki. po prostu tak zaaranżuj pytanie („obramuj" je). zadając takie pytania. że pytania metamodelu są bardzo wymagające i mogą kogoś obrazić.Przejdźmy do szczegółów 163 Zdanie to zakłada sekwencję. opanował tę technikę do doskonałości . Jak można utrzymać kontakt. Amerykański detektyw telewi­ zyjny.

która stymulowana two­ imi pytaniami dostarcza nowych znaczeń. Nabiera innej perspektywy. Tak naprawdę tworzy ona nową sieć neurologiczną. Albo że raczej rozwiązuje go sama osoba. Używaj modelu sam bądź z innymi. Możesz go stosować. nie napotkasz oporu z ich strony. doświadczając zjawiska olśnienia. Po prostu zadawaj pytania do „problemu" albo stosuj odpowiedzi do celów. i 9. Z odrobiną praktyki możesz je stosować w każdych niemal okolicznościach. Zastosowania Umiejętności językowe oferowane przez N L P są doskonałym narzędziem do wprowadzania zmian.164 Dzień 10. Możesz więc zastosować metamodel w charakterze techniki służącej rozwiązywaniu problemów. jakie wywołują rezultaty. Jak widzieliśmy. widzi wszystko w innym świetle. . że z punktu widze­ nia osoby zainteresowanej problem rozwiązuje się samoistnie. (jako kontynuację testu ich sformułowania). metamodel odnawia związek języka z doświadcze­ niem. aby: • • • • • • • • • Zebrać informacje Uściślić znaczenia Określić ograniczenia Otworzyć możliwości wyboru Sformułować lepsze wyniki Zerwać albo nawiązać kontakt Stworzyć lepsze związki Rozwiązać problemy Uzyskać więcej możliwości wglądów Niektóre przykłady zastosowane przez nas podczas Dni 8. Możesz na przykład zaobserwować. sugerują jeszcze inne możliwości zastosowań. Kiedy inni nie są świadomi zachodzącej zmiany czy twojej „interwencji". Możesz je wypróbować i sprawdzać. które ustaliłeś podczas Dnia 2. że stosowanie pytań metamodelu w celu omawiania problemu danej osoby sprawia.

reprezentujące kolejną porażkę. Zmieniaj swoje postępowanie aż do chwili. Dzień 2. w rezultacie czego osiągasz inny cel. 4.Przejdźmy do szczegółów 165 Założenie na dziś Porażki się nie zdarzają. którego pragniesz. to zmienia się cały kontekst sytuacji. Dzisiejsze założenie potwierdza czteroetapowy model sukcesu (zob. To. stosuj więc powyższe założenie. już nią nie jest. Model zakłada. Zrób coś. Jeśli zmieniasz swoje zachowanie. Zdecyduj. 3. co się dzieje. Obserwuj. wówczas do głosu dochodzą złe wspomnienia. Jeśli nie uda im się zastosować ich od razu właściwie. gdy zrealizujesz swój cel. to przynajmniej uzyskasz pożyteczne informacje zwrotne. Jest tylko informacja zwrotna. że choć za pierwszym podejściem nie uda ci się zre­ alizować swoich pragnień. Jest to część niezwykle istotnego procesu dochodzenia do sukcesu. . że jest to cel. 2. Gdy masz wątpliwości. to traktowanie „porażki" jako pożytecznej "informacji zwrotnej" może pomóc w osiągnięciu celu. czego chcesz. co wydawało się porażką. Zaletą metamodelu jest uzyskiwanie wielu informacji zwrotnych. W rzeczywistości jednak „niewłaściwe zastosowanie" jest częścią procesu uczenia się (zwłaszcza w wypadku zaprzęgania nowo wyuczonych umiejętności do nieświa­ domych kompetencji). Jeśli twoje postępowanie nie przynosi upragnionego efektu. a w odpowiednim czasie okazuje się. Zazwyczaj zrozumienie modeli językowych i rozwinięcie umiejętno­ ści posługiwania się nimi zabiera wszystkim trochę czasu.): 1. Zasada ta ma uniwersalne zastosowanie.

co czujesz teraz bądź w przeszłości. dokonując w miarę potrzeb ich modyfikacji bądź przechodząc do następnych. Stosuj podane wcześniej przykłady. Pomyśl. przeformułowując je odpowiednio do okoliczności. • Pomyśl. który według ciebie jest łatwy do zaobserwowania. i zacznij go zauważać w ciągu dnia. . a pro­ blem — lepiej określony. że odpowiadasz komuś. nie staraj się początkowo zapamięty­ wać nazw. Zapisz je w kilku prostych słowach. Tak jak w wypadku modelu Miltona. odniosłeś porażkę. Twoja pewność siebie wzrośnie sama.166 Dzień 10. czego się dzięki nim na­ uczyłeś i jak możesz dzięki nim osiągnąć swoje obecne cele. zastanów się. jaki problem czy zagadnienie musisz rozwiązać. które nastąpią być może po jakimś czasie uśpienia. • Wybierz jakiś wzorzec metamodelu. Wyobraź sobie. • Kiedy zaczniesz zauważać wzorce. Przygotuj się na wglądy. Zadanie na dziś • Zrób listę sytuacji. zgodnie z tym. jak zagadnienia stają się coraz bardziej szczegółowe. kiedy to nie pracujesz świadomie nad zagadnieniem. Zastosuj teraz pytania metamodelu. Zbyt wczesne i nadmiernie entuzjastyczne stosowanie pytań metamodelu może doprowadzić do zerwania związku! Najpierw popracuj nad swoją wiedzą z zakresu wzorców i wywoływanych przez nie reakcji. kto przedstawił ci ten problem. jak mógłbyś na nie reagować. w których. Zauważ. Na tym etapie wykonuj jeszcze wszystko w myślach. jeśli jakieś nie ma odniesienia do sytuacji.

znajomym kontekście. Dzięki metaforze zyskujemy także inną perspektywę w spojrzeniu na sytuację czy zachowanie. bez względu na poprawność gramatyczną („Dziecko jest piękne jak obrazek"). Każde z tych narzędzi możesz zastosować. Wiemy trochę więcej o Zosi i dziecku. Na przykład zdanie „Zosia to prawdziwy dy­ namit" mówi nam coś o Zosi. zauważać możliwości i tym podobne. przeno­ śnie. Metafory proste i złożone W NLP termin „metafora" określa porównania. Dzisiaj porozmawiamy o metaforach i ich ogromnej roli podczas komunikowania się. aby prowadzić lepszą konwersację. „To dziecko jest śliczne jak z obrazka" z kolei mówi nam coś o dziecku. „Zosia to prawdziwy dynamit" jest przykładem metafory prostej.W • • • • tym rozdziale: Metafory proste i złożone Metafora jako narzędzie komunikacji Metaforyczne pułapki Tworzenie metafor złożonych Metafora mówi o czymś innym albo reprezentuje jakieś inne zna­ czenia. przypowieści i opowiadania. żarty. tak samo jak „Ten nauczyciel to marzenie" albo „Ten przedmiot to droga . ponieważ mamy pojęcie. rozwiązywać problemy. Pomaga zrozumieć coś nieznanego czy mniej znanego w innym. analogie. co to jest dynamit i obrazek. Nierzadko z uwagi na cel łączymy metafory z porównaniami.

przez mękę". Zapobiega przedwczesnemu krytycyzmowi lub racjonalizowaniu. W codziennej komunikacji metafory (proste i złożone) umożliwiają przekazanie znaczeń bez ob rażania słuchacza czy też wywoływania z jego strony jakichś obiekcji W innych sytuacjach pozwalają osiągnąć niezwykły poziom kreatywności i rozwiązywać sytuacje pozornie bez wyjścia. odsłaniają problemy. usłyszeć (w szczególnych warunkach). lecz raczej odblokować niedostępne w innej sytuacji zasoby słuchacza. opisywanych za pomocą podobnych . frazesy mogą wzbogacić twój metaforyczny arsenał komunikacyjny. czyniąc język żywszym i barwniejszym. „aktywności" czy innych cech osobowości danej osoby. charakterystyczne dl prawej półkuli mózgu. Porównanie „biały jak ściana" na przykład wywodzi się z czasów. przenośnie i opowiadania. z tym jednym zastrzeżeniem. stąd nie pełnią pomocniczej roli przy komunikowaniu się.168 Dzień 11. Metafory stymulują myślenie holistyczne. Niekiedy. Bez względu na stosowane narzędzie koncentruj się na celu. Opowiadanie łatwo rozprasza świadomy umysł i budzi myśli świadomości wewnętrznej. Dobrze dobrana metafora może motywo­ wać bądź zniechęcać.analogie. na skutek docierania do nieświadomości. a komentarz nasz jest obrazowy i zapada w pamięć. mogą budzić dziwaczne skojarzenia wśród innych. NLP kładzie szczególny nacisk na metafory złożone . oddziałują na wyobraźnię i łatwo przekładają się na wizualne i inne sensoryczne obrazy. metafora może pomóc w osiągnięciu lepszych rezultatów komunikacji. Dynamit można zobaczyć. posługuje się opowiadaniami o wie­ lopoziomowym znaczeniu. W przeciwieństwie do abstrakcyjnych wzor­ ców językowych i nominalizacji. Niemniej jednak. chociaż do przyjęcia przez osoby znające te określenia. Mówiąc krótko. ponieważ jest kojarzona z umysłowym obrazem. Ściślej. dotknąć. Stąd też wśród młodych ludzi może ono pełnić nieco słabszą rolę porównawczą. Nie mają one przekazywać jakichś szczegól­ nych informacji. nie obytych z takimi niuansami języka. jaki wywołuje. kiedy ściany mieszkań były najczęściej białe. Stymulują umysł. W ten sposób oszczędzamy słowa. Podobnie „nudny jak flaki z olejem" czy „znać się jak łyse konie". z których istnienia nie zda­ wał sobie sprawy nawet sam mówiący. Nie można jednak tak łatwo wyobrazić sobie „energii". Wiele prostych metafor i porównań przekształciło się we frazesy. W sytuacji terapeutycznej metafora pomaga wprowadzić osób w trans. a potem się z nią porozumiewać.

tempa życia. zainspirować czy umotywować. to zejdźmy na ziemię" pokazuje. który może doprowadzić do zmian i znalezienia rozwiązań. jak i dzieci.Dawno. zestawiać ów problem ze wszystkimi pozycjami w naszej roz­ budowanej bazie danych. Niestety. świadomie się nim nie zajmując. otwierając nieświadomość w taki sposób. Znaczenie metafor. dawno temu 169 nominalizacji. w jaki nigdy by tego nie do­ konała żadna forma bardziej obiektywnej komunikacji. w ostatnich latach straciliśmy umiejętność posługiwania się metaforami. wideo. Wzmacnia niejako tajemnicze procesy myślowe. jest nie do przecenienia. kiedy „nosimy w sobie" jakiś problem. „No. które mają jakieś znaczenie. zwłaszcza w społecznościach Zachodu. Słowa: „Dawno. a szczególnie z procesami. gdy myślimy o czymś zupełnie innym. Dzieje się tak najczęściej wtedy. Każdy ma rozmaite skojarzenia. Wielcy nauczyciele i mówcy wszech czasów posługiwali się prostymi opowiadaniami do przekazania odwiecznych prawd. Metafora działa na zasadzie ogniwa bądź katalizatora. tak wśród dorosłych. aby wywrzeć wpływ. Metafory leżą u źródeł wielu światowych odkryć i wynalazków. które w niej zachodzą. wywoływaniu zmian i rozrywce. Metafora pomaga połączyć nasze mapy umysłu. uczeniu. dawno temu" wywołują u większości natychmiastowy trans. nie tylko w literaturze. a nasze szanse na zrozumienie siebie nawza­ jem rosną dzięki stosowaniu zabarwionych sensorycznie słów. Nieświadomość zdaje się łączyć. Niemniej każdy może ponownie zgłębić sztukę metaforycznych opowieści. jak metafora nadaje językowi konkretne. Oferuje wgląd. ale także w wielu dziedzi­ nach ludzkiej działalności. Jest to cena telewizji. Metafora jako narzędzie komunikacji Metafory stosujemy do: Upraszczania Depersonalizacji Stymulowania kreatywności . W wielu kulturach tradycja przekazów ustnych ma wielką wartość. Metafora bywa też utożsamiana z nieświadomością. Metafora to sprzymierzeniec w ko­ munikowaniu się. sensoryczne znaczenie.

Działa na zasadzie mostu mię­ dzy odległymi nawet mapami umysłu. które wspomagają ich myślenie. Co równie istotne. Metafory można stosować również po to. Zazwyczaj wywołuje ona zjawisko olśnienia. Naukowcy. Niekiedy mówienie o czymś wprost może wywołać uczucie zażenowania czy wrażenie napastliwościMoże też stać się źródłem natychmiastowych obiekcji. Można więc stosować metafory w charakterze mostu upraszczającego. Prowadzi to do lepszej komunikacji. pomagając prosto i efektywnie rozmawiać o skomplikowanych zagadnieniach. Możesz uczynić komunika­ cję zarówno wydajniejszą (oszczędną w słowa i inne środki wyrazu). które są znane innym. które jest wskaźnikiem zrozumienia. a także artyści i pisarze potrzebują metafor.170 • • • • • • • • • Dzień 11 Wywoływania wglądu Odzwierciedlenia Personalizacji Skupienia uwagi Przełamywania oporu Tworzenia wyraźnych wspomnień Dokonywania introspekcji i wglądu Określania problemów Wywoływania emocji Upraszczanie Jak widzieliśmy na przykładzie zdania „Zosia to dynamit". Zastosowanie Depersonalizacja . aby zdystansować się do zagadnienia w jakiejkolwiek konwersacji. pojedyn­ cze słowo może przekazać wiele znaczeń. często lepiej wyra­ żają swe myśli za pomocą analogii i innych środków wyrazu. Często przełomowym momentem w procesie twórczym jest odnalezienie wła­ ściwej metafory. W szczególności metafora ma właściwość upraszczania znaczeń dzięki stosowaniu pojęć. pozwalając w ten sposób na wy­ mianę skomplikowanych. jakie z niej wynikają. filozofowie. jak i efektywną (pod względem osiągania zamierzonych rezultatów). zazwyczaj pochodzącej ze świata przyrody. Wyzwala ona kreatywność oraz jest podstawą przekazywania pomysłów innym przez osobę kreatywną. ze wszystkimi korzyściami. bogatych znaczeń między mapami umysłu.

Einstein stosował metaforę promienia słonecznego. to odnie­ sienia czynione do trzeciej osoby najprawdopodobniej sprawią. Dlatego zaczynając od „Któregoś dnia słyszałem. Niekiedy zasiewa ziarno jakiegoś pomysłu.. Łatwiej będzie ci wtedy osiągnąć cel. Docierają do nieświadomości.". kreatywnych zasobów da­ nej osoby. dzięki czemu pomysł przeradza się w innowację. Będzie korzystać z uwag kierowanych pod czyimś adresem. Metafora pozwala zdystansować się do zagadnienia. Stymulowanie kreatywności Metafory mają związek z pracą prawej półkuli mózgowej. Metafory okazują się kluczem w wypadkach niecodziennej kreatyw­ ności. sam brał udział w tej historii (tak jak małe dziecko). że opowiadanie jest wycelowane w niego. ponieważ nie będziesz uruchamiał instynktownych mechanizmów obronnych u innych. W s z e d ł w metaforę. Taka umiejętność ł ą c z e n i a s i ę z metaforą za pomocą wszystkich zmysłów czyni z niej niesłychanie Ważne narzędzie kreatywności. że nie będzie się czuł obrażony. Nawet jeśli będzie wiedział. dzięki czemu w rozpoznawaniu i rozwiązywaniu problemu mogą dotrzeć do wewnętrznych. że ktoś. Innym razem pomaga rozkwitnąć uśpionym pomysłom. można w wyważony sposób przekazać informacje. aczkolwiek słuchacz bez trudu odczytuje z niego odpowiedni komu­ nikat. najprawdopodobniej będziesz umiał stymulować powstawanie zmian. Co więcej.Dawno. Dobrze dobrana metafora sama spełni swoje zadanie.. wybierając się w podróż kosmiczną z prędkością światła. . W końcu dlaczego ktoś miałby wpadać w złość z powodu historii o kimś innym? Kiedy opanujesz ten nowy sposób myślenia. dawno temu 171 „pośredniczącego" opowiadania zakłada komunikację mniej wprost. możesz pomóc rozmówcy w uzyskaniu wglądu w sytuację i doprowadzeniu do zmian. Wreszcie — odblokowuje wglądy. pod warunkiem że historia ma jakiś związek z zachowaniem bądź sytuacją słuchacza. Nawet nie próbując znaleźć rozwiązania problemu. kiedy opra­ cowywał teorię względności.

Można na przykład stosować metafory wojskowe typu wygrany-przegrany. Z pewnością jednak możemy wejść w relację z nimi. Warto to robić w celu osiągnięcia lepszych rezultatów komunikacji. Me­ tafory. lecz prowadzące do rezultatu „wszyscy wygrywają (zakończenie opowiadania). a potem prowadź do innych możliwości. ile o naszych preferencjach sensorycznych stosowane przez nas predykaty (zob. „namierzyć". i 5. W innych wypadkach metafory mogą wskazywać na przykład na przekonanie „wszyscy wygrywają". przejmując rodzaj stosowanych przez nich metafor. Niektórzy stosują na przykład sporo terminów wojskowych. możesz łatwiej nawiązać kontakt. Dopasuj jej doświadczenie poprzez użycie metafor. Dzień 6. Harmonizacja . a także pielęgno­ wania istniejącego związku. To kolejna szansa do wejścia z nimi w kontakt poprzez odzwierciedlanie doświadczenia (o czym mówiliśmy podczas Dni 4. Harmonizując warto­ ści najbliższe sercu twojego rozmówcy. uprawianie ogródka czy cokolwiek innego) wszystko zaczyna nabierać sensu. Stosowanie metafor to kolejna możliwość znajdowania podobieństw. Nie mamy możliwości w p i s a n i a s i e w uczucia i sposób my­ ślenia innych. „zwyciężyć". które mogą do niej doprowadzić. „pole bitwy" i tak dalej. Poprzez metafory ujawniamy własne wartości.). Zrozumienie siebie bez wątpienia pomoże ci nawiązać kontakty oraz poprawić jakość związ­ ków. niezależność czy pionierski duch. W ten sposób łatwo przekonasz wojowniczo usposobioną osobę do logiki wygrany-wygrany oraz zmian w strategu. Niekiedy czyjś punkt widzenia i zachowanie wywołuje negatywne uczucia.172 Dzień 11 Olśnienie Metafory dużo nam mówią o nas i o innych. na przykład „w krzyżowym ogniu pytań". W ten sposób sporo dowiadujemy się o ich mapach rzeczywistości oraz wartościach i przekonaniach. współpraca. Niemniej jednak w kate­ goriach ich metaforycznego świata (wojsko. harmonizowania wartości i zainteresowań drugiej osoby. Zacznij rozpoznawać metafory. „oddziały". z którymi najczęściej się kontaktujesz.). jak siła. „przegrać". Łączy ono mapy umysłu. mówią o nas tyle samo. według których żyjemy. sport. których używasz ty oraz osoby. wiarę w przeznaczenie albo takie wartości.

których potrzebujesz. płaczącą wierzbę albo potężny wiekowy dąb. . B. a nie jednostką prawną. Takie wyobrażenia mogą nierzadko lepiej niż jakiekolwiek słowa spersonifikować firmę. ceniąca życie rodzinne i dawne wartości. Oto przykłady prawdopodobnych rezultatów: A. Na poziomie firmy metafory często odzwierciedlają i wspierają kulturę i posłannictwo organizacji. na ile spójne są wyobrażenia o firmie wśród jej kierownictwa i pracowników. dawno temu 173 Metafora to droga bezpośrednio do jego wnętrza. ambitna i współczesna. Drzewo może przywieść na myśl skromną brzozę. która kocha wolność i radość życia. potrzebny jest odwrotny zabieg. Możesz przyłączyć się do świata jego opowieści. Przyjazna i godna zaufania osoba. Spróbuj tworzyć własne analo­ gie. twoim pragnieniem zaś jest komunikacja z człowiekiem. rzeczach wykonanych przez człowieka. Na przykład można zapytać: gdyby firma była samochodem.Dawno. Na myśl może przyjść wiele pomysłów: możesz szukać analogii w przyrodzie. prawdziwych czy fikcyjnych bohaterach i tak dalej. która szczyci się swoją wiedzą na temat sztuki. aby ją utrzymać). Ćwiczenie takie przeprowadzone w firmie pokaże. Rozpoznając odpowiednie metafory i personalizując anonimową organizację. możesz zacząć pracować nad swoją pozycją na rynku (albo percepcją klienta i cechami. C.wśród konkurencji i klientów. Osoba młoda.jeśli to możliwe . to jakim? I analogicznie: jakim zwierzęciem? Książką? Gwiazdą filmową? Drzewem? Miejscem do zamieszkania? Filmem? Miejscem na wakacje? Jedzeniem? Do zamieszkania można wybrać krytą strzechą chałupę albo potężny zamek. Na nich też opiera się stosowany w firmie język. Personalizacja Wcześniej mówiliśmy. a tak­ że . Możesz też chcieć zmienić swój firmowy wizerunek. Organizacja może się wydawać bezosobowa. Niektóre firmy stosowały metafory w ten sposób. bezimienna. Osoba obdarzona intelektem. wyobraźnią i zdolnościami twórczy­ mi. stosując język jego metafor. aby opisać swoje posłannictwo. że czasami trzeba zdepersonalizować komuni­ kację. Kiedy jednak przemawia się na przykład w imieniu jakiejś orga­ nizacji.

piąte koło u wozu. anonimowymi. wrzucić wyższy bieg. takie jak „dosko­ nały". na najwyższych obrotach.174 Dzień 11 Taki „firmowy wizerunek" (osobowość) z większym prawdopo­ dobieństwem wywoła pożądane cechy i zachowania (w postaci wy­ obrażeń. Dzięki temu firma . czy jest to prezentacja na forum grupy. cicha woda. by osobiście zastosowała metaforę czy analogię. Firma może się skoncentrować na swoich celach. twierdząc. być przypartym do muru. „najlepszy". W takim wypadku powinieneś sprowokować ją. w cudzych piórkach odpłacić pięknym za nadobne. co widać z poniższych przykładów: Zapuścić korzenie. Trzeba więc nakłonić ją do utożsamienia się z opowiadaniem. nie zauważa. wypić piwo. to szczwany lis. jeśli jest atrakcyjna dla klientów. które pod koniec odzwierciedla częściowo (bądź w całości) zaistniały problem. jakby go kto na .może przedstawić swoje przepisy i zadbać o swoją kulturę w dający się zmierzyć. bułka z masłem. gdy to ona właśnie go wywołała. dźwięków i uczuć) niż abstrakcyjne słowa. być spłukanym. rozkwitać. Metafory można więc z powodze­ niem stosować w firmach i organizacjach w celu poprawy komunikacji personalnej. „żywo reagujący". „godny zaufania". zasiać niepewność. być w zalążku. strategii i promocji oraz lepiej je skoordynować. nawet w sytua­ cji. być gwiazdą.poprzez „swoich ludzi" . lać wodę. drabina kariery. na dywaniku. od­ płynąć myślami. które przychodzą do głowy intuicyjnie. ślepy zaułek. wylać dziecko z kąpielą. Na pewnym poziomie można posługiwać się prostymi metaforami. głową muru nie przebijesz. Niekiedy twoim celem może być personalizacja jakiegoś konkretne­ go zagadnienia. flaki z olejem. którym nie udaje się zaistnieć w publicznej wyobraźni. bardziej zrozumiały i efektywny sposób. którego się samemu nawarzyło. odgrzany kotlet. szarymi firmami. Używamy ich na co dzień. zamknąć przed kimś drzwi wypisz wymaluj. a działal­ ność firmy jest z nią zgodna. co się posiało. gumowe ściany. ciepłe kluchy. To widoczny kontrast z dużymi. że rozumie jakiś problem. ostatni gwóźdź do trumny. spływać. Metafora jest efektywna. twardy orzech do zgryzienia. zebrać to. Na przykład dana osoba. jaką sama odgrywa w nim rolę. droga pod stromą górkę. uwagi prezesa czy wreszcie formalne wystąpienie na konferencji. liczyć każdy grosz.czy odbywa się ona twarzą w twarz. Wybór i zastosowanie metafor zależy od rodzaju komunikacji .

włożyć w coś serce. osiągając zaskakujące efekty. natomiast dobrze dobrane metafory prowadzą do najlepszych efektów komunikacji. spiec raka. zakopać topór wojenny. zachodzić w głowę. które w czytelny sposób od- . Zdezorientowany pacjent wychodził z jego gabinetu. jak i nieformalnie. argument nie do zbicia. jajogłowy. Za pomocą oddzia­ łującej na wiele zmysłów metafory. dzięki czemu lepiej je pamiętamy. zasznurować usta. że jego problem został w tajemniczy sposób rozwiązany. Wielozmysłowe reprezentacje mogą dodatkowo wywierać wpływ emocjonalny. Metodę tę stosował. dusza na ramieniu. jak śliwka w kompot. Oprócz zacytowanych prostych metafor. nadstawiać karku.można je usłyszeć. co dwie głowy to niejedna. tak formalnie. dopiąć swego. mieć twardą rękę. ugryźć się w język. mieć mleko pod wąsem. rzucić rękawicę. „Obrazowe" reprezentacje zazwyczaj powstają w wyniku niezwykłych aktów pa­ mięci. wziąć sobie coś do serca. wsadzać nos w nie swoje sprawy. Proste opowiadanie otwiera nowe możliwości wyboru oraz nowe Perspektywy. pięta achilleso­ wa. ramię w ramię. na rozżarzonych węglach. jak i podczas wykładów czy spotkań terapeutycznych. twarzą w twarz. które wymagały sensorycznego (a nie intelektualnego) przetwarzania infor­ macji . można przetłumaczyć pozornie abstrakcyjne pojęcie na coś „wyobrazalnego". czytać zust. Nawet jeśli jest to przesłanie. słynny hipnoterapeuta Milton Erickson. jeść komuś z ręki. Cały sekret polegał oczywi­ ście na tym. zacisnąć pasa. chomikować. chować głowę w piasek. policzyć kości. Od zarania dziejów ludzie łatwo posługiwali się metaforami. przymknąć na coś oko. wychodzić ze skóry. i to zarówno w zwykłej rozmo­ wie. że Erickson zwracał się do nieświadomości. można używać metafor rozbudowanych (w formie opowiadań). stanąć murem za kimś. zastana­ wiając się.bez świadomego oddziaływania lewej półkuli mózgowej — skupia się wiele prostych problemów. kij ma dwa końce. dawno temu 175 sto koni wsadził. zacisnąć zęby. zobaczyć albo wyczuć. serce wgardle. stosowanych w codziennej komunikacji. przypiąć komuś łatkę. chodzić z głową w chmurach. rozpychać się łokciami. być jedną nogą na tamtym świecie. siedzieć komuś na głowie. gdy nagle zauważał. stąpać twardo po ziemi. za co właściwie zapłacił. twardogłowy. wstąpić na wojenną ścieżkę. oko w oko.Dawno. nabrać wody w usta. ściśnięci jak sardynki w puszce. a słuchacz niemal na pewno rozumie zakamuflowane przesłanie. dotyczącej osoby albo zwierzęcia. gdzie .

Podczas rozwiązywania problemu możesz opowiedzieć historię. Umysł nie może się oprzeć opo­ wiadaniu czy anegdocie opowiedzianym za pomocą bezpośredniego. Wgląd zawsze wydaje się naszą zasługą. Porównaj typowy podręcznik z powieścią o szybkiej akcji. bardziej logiczny i opisujący głębsze pojęcia język. abyś osiągnął swoje cele komunikacyjne. dzięki czemu nie stajesz się samozwańczym doradcą. Skupianie uwagi Metafory zawsze skupiają uwagę słuchacza. sensorycznego języka. Nie spiera się. Często wgląd powstaje w wyniku skojarzenia z owym opowiadaniem. że rozwiązanie problemu leżało w wyobraźni tej osoby. skutecznego jego rozwiązywania.176 Dzień 11. wywiera jednak większy wpływ i na dłużej pozostaje w pamięci. która go opisuje. jak pisarz skupia uwagę czytelnika. co daje jej motywację do dalszego. Ta druga natomiast. że stosuje wiele me­ tafor. . czy też wielotysięcznej publiczności. żeby zauważyć. ani samo opowia­ danie nie spotykają się z późniejszym uznaniem. Pamiętaj. tym lepiej: świadomość może go nie zauważyć. ciągle pozostaje jednak metaforą. Na pierwszy składa się poprawniejszy. Posłuchaj tylko charyzmatycznego. Wydaje się. Przełamywanie oporu Z metaforą nie można walczyć. przyjemnego w odbiorze lub zabawnego mówcy. Dlatego też nie powinieneś doprowadzić do zerwania kontaktu. nosi się do słuchacza. ale wyłoniło się w postaci zakończenia opowiadania. Przesłanie metafory wędruje wtedy prosto do nieświadomości i zaczyna działać z pominięciem oporu świadomości. jego symboliką. nie próbuje do ni­ czego przekonać. a następnie poprosić osobę. Co najciekawsze jednak. Przełamuje opór bez wiedzy danej osoby. która boryka się z tym problemem. nie wnosi sprzeciwów ani obiekcji. to osoba z problemem zdobywa i ma wgląd. czy to jednej osoby. ani osoba opowiadająca. a zauważysz. pełna metafor i sensorycznych wyrażeń. Co ważne. Im bardziej zakamuflowane powiązanie. o jej dokończenie.

na przykład drzewo. „Zapisuje" przekaz i zapamiętuje rozmowę. nie zapada w pamięć i wywołuje mniejszy efekt. z których głównym bohaterem słuchacz łatwo się identyfikuje. bohatera ze znanego opowiadania. Można opowiadać historie. Nieświadomość drugiej osoby sama dokona interpretacji.. Nie musisz udzielać żadnych odpowiedzi ani zalecać rozwiązań. Cała siła tkwi w skojarzeniu. . twój słu­ chacz utożsamia się z tworzonymi przez ciebie obrazami umysłowymi. budynek. 177 Tworzenie wyraźnych wspomnień Ile razy zdarzyło ci się zapomnieć.?" pomaga wejść w dialog z własną nieświadomością. Pierwsze myśli wywołane tym procesem odsłonią twoje nieświadome intencje i wartości. wykładu albo prezentacji.Dawno. Można też wykorzystać naturalne procesy. str. Musisz tylko umieć wybrać (bądź zbudować) dobrą metaforę oraz odpowiednio ją przekazać. zwierzę. takie jak jazda pociągiem czy budowanie tamy. dźwięki i uczucia.. Ożywiają komunikację. dawno tomu . W podobny sposób możesz wykorzystać metaforę albo nawet poje­ dyncze słowo. Wykorzystywanie metafor drugiej osoby działa na zasadzie do­ pasowania jej doświadczenia (zob. tak jak pokazaliśmy wcześniej na przykładach wojsko­ wych (zob. Przemowa. a zapamiętać usłyszaną wtedy opowieść czy anegdotę? Metafory robią użytek ze wszystkich zmysłów.). na którą składają się abstrakcyjne i niesensoryczne sformułowania. które powstaje w danej osobie w związku z metaforą. Buduje kontakt i pomaga uporać się z pozornie nie dającymi się rozwiązać zagadnieniami. hibernację czy wschody i zachody słońca. samochód. Dzień 5. Kiedy stosujesz metafory. Robienie użytku z metafor odzwierciedlających szczególne zainteresowania również prowadzi do nawiązania kontaktu. Poprzez metafory możesz więc dotrzeć do swojej prawej półkuli mózgowej. wyczaro­ wując obrazy. Nie musisz wprowadzać metafory w życie ani sugerować żadnego roz­ wiązania. Mogą mieć niejasne zakończenie albo nie mieć go w ogóle. Może się to zdarzyć na wiele sposobów: metafora może obejmować jakiś przedmiot bądź istnienie. poszuka możliwych zastosowań. co było głównym tematem przemó­ wienia. na przykład opadanie liści. znajdzie rozwiązania i sformułuje nowe Pytania. Dokonywanie introspekcji i wglądy Metafora może służyć samorozwojowi i autoterapii. Pytanie: „A gdy­ bym tak. roślinę i tak dalej. albo procesy mechanicz­ ne. 172).

na czym polega problem!" Autorzy niniejszej książki pracowali kiedyś w pewnej organizacji. Naiwnie prosta historia najwyraźniej za­ angażowała ich na poziomie nieświadomości. która rozrosła się ponad miarę. Gdy zrozumiesz prawdziwą istotę problemu. Opowieści uczestników doprowadziły do powstania kilku bardzo kreatywnych sugestii. a nie tylko pełnili rolę konsultantów. Najczęściej pomaga ci raczej określić. . prowadzi do przełomu: „Tak! Teraz widzę. który towarzyszył wcześniej­ szym próbom omawiania stanu firmy. Interpretacja czy zastosowanie metafory. Nie ogranicza cię więc pod względem bogatych.178 Dzień 11. stymulujących wglądów. Wtedy bez zbędnego tłumaczenia Beryl opowiedziała historię swojej donicz­ kowej roślinki. Beryl powiedziała. szefowie sami również wyszli z pewnymi propozycjami (rozwiązania były „ich"). Co więcej. gdzieniegdzie opada. a niektóre jej pędy usychają. Kilka różnych wglądów może rozwiązać w tym samym czasie rozmaite problemy. a nie elokwencja opowiadacza historii. Ilustracją niech będzie zastosowanie prostej metafory w stosunku do grupy. a po kilku dniach do­ prowadzić do wglądu w związku z jakąś sprawą rodzinną czy osobistą. Na przykład w danej chwili może się odnosić do problemu zaistniałego w pracy. niezależnie od tego. pojawi się jego rozwiązanie. Wyrosła już z doniczki. Metafora odnosi się do twoich zasobów i twojego problemu. jak różni są ludzie i ich zmar­ twienia. Odniosła sukces. aby następnego dnia pojawili się z pozytywnym zakończe­ niem tej historii. która rozrosła się ponad miarę. że nie wie. Niektóre działy organizacji pracowały chaotycznie i wydawały się jej odrębnymi częściami. gdy nadawca nie próbuje znaleźć żadnego rozwiązania albo nie zdaje sobie sprawy z istnienia problemu. W ten sposób uniknięto nic nie wnoszącego cynizmu. jak poprawić stan organizacji i rozwiązać jej obecne problemy. niż rozwiązać problem. aby roślina przeżyła. lecz nikt w niej nie zadbał o rozsądne planowanie. rozwinęła się. Padło wiele propozycji. co ma zrobić. Rozpoznawanie problemów Metafora złożona może rozwiązać wiele zagadnień nawet wtedy. Poprosiła uczestników spotkania.

a nie jedynie do niezależnych efektów pracy nieświadomości rozmówcy. ponieważ docierają do wszyst­ kich zmysłów. Zazwyczaj metafora prowadzi do jakiegoś rezultatu. metafora skutecznie czerpie z nieświadomych zasobów drugiej osoby. tym lepiej.Dawno. dobrze opowiedziana hi­ storia może doprowadzić do łez bądź śmiechu nierzadko o wiele lepiej niż fragment prozy czy publicznego wystąpienia. K-ażdą metaforę wspierającą komunikację. jej "metaprogramów". Często staje się podstawą decyzji . Emocja oznacza mo­ tywację. W pewnych wypadkach możesz jednak ukierunkować metaforę.aby kupić. które osobis'cie przypisujemy wszystkiemu. mającą jakiś określony cel (informacyjny. mogą się znacznie różnić. Dzikie zwierzę na przykład dla jednych jest obiektem uwielbienia. jakie wywoła ona skojarzenia u innej osoby. lew czy drzewo. Składnik decyzyjny w skutecznej komunikacji opanowuje wyobraźnię. u innych natomiast wywołuje strach bądź nienawiść. Jej rezultat może jednak różnić się od zamierzonego przez ciebie. wywołuje zmiany. ostrzegający i tym podobne). wpasujesz się w mapę percepcyjną słuchacza i osiągniesz zamierzony cel (na przykład w trakcie perswadowania czy wywierania wpływu). Jednakże znaczenia. takich jak preferencje sensoryczne. Forma owego ukierunkowania zależeć będzie od interpretacji i kre­ atywności słuchacza. im bardziej znasz daną osobę. Jak widzieliśmy. dawno temu 179 Wywoływanie emocji Metafory mogą wywoływać emocje. aby cos' zmienić. Jeśli „Zosia to prawdziwy dynamit". aby pasowała zarówno do osoby. Nie masz przecież pojęcia. musisz tak dobrać. to nasz sposób myślenia o niej zależy od tego. Tym lepiej dobierzesz metaforę. której będziesz chciał nadać kierunek. . Dobry mówca doprowadza do pożądanych wyników. motywujący. aby działać. Metaforyczne pułapki Doskonale rozumiemy podstawowe i metaforyczne znaczenie słów dy­ namit. A więc przy wybieraniu i wygłaszaniu metafory. łącznie z uczuciami. jak rozumiemy dynamit. Jej rezultat jednak niekoniecznie będzie spełniał twoje oczekiwania. jak i zagadnienia. przemawiając raczej do serca niż do rozumu. Bezcenne będą informacje na temat charakterystyki myślenia danej osoby. Krótka.

Tak jak zawsze. niemal dosłownie zawładną wyobraźnią. choćby nawet pośrednie w stosunku do prezentowanego przez ciebie zagadnienia. Powtarzaj to. co się nie sprawdza. Zbyt znana metafora nie pomoże nikomu znaleźć żadnego własnego znaczenia poprzez nieświadome skojarzenia. to stereotypy. Rozpocznij od świadomego doboru i używania metafor w codziennych rozmowach. zanie­ chaj tego.180 Dzień 11. To. który traci klienta na skutek zbyt wielkiego rozgorączkowania. nie spotykanym kontekście. tracąc swoją wyrazistość. co zdaje egzamin. Jednej osobie wystarczy drobna wzmianka sugerująca metaforę. Najpierw sprawdź. aby metafora nie była ani zbyt oczywista i realistyczna. może się nie powieść w intymnej rozmowie w cztery oczy. bo możesz zerwać kontakt. zupełnie tak jak sprzedawca. którą chcesz przekazać. Cała sztuka polega więc na tym. w tym względzie nie jest ci więc potrzebny żaden trening. Mów prosto i spójnie. To. co chcesz. aby wypracować nawyk graficznej komunikacji oddziałującej na wyobraźnię. Niemniej jednak. co daje rezultaty podczas spotkania z nieznajomym. Następnie stopniowo poszerzaj zakres ich stosowania. może nie wyjść z dobrze znaną osobą. może nie mieć żadnego wpływu na mola książkowego. Słowo przestrogi: nie przesadzaj z mówieniem. Ostatnia rzecz. jeśli chcesz zbudować . Tworzenie metafor złożonych Każdy posługuje się metaforami. również ta umiejętność wymaga praktyki. żeby zobaczyli inni. problemu czy wglądu. na którą musisz uważać. ani zanadto trudna do skojarzenia z myślą. Masz do dyspozycji nieskończoną liczbę metafor. co działa na wysportowaną osobę. przed inną trzeba będzie odmalować cały metaforyczny obraz. Wybieraj więc i stosuj metafory w nowatorski sposób. Bez wątpienia sformułowania typu „Mam związane ręce" były szeroko stosowane w negocjacjach. Opatrzone wersje ciekawych niegdyś metafor nie robią już wrażenia. Wejdź w opowiadanie i zobacz to. To. o którym chcesz zako­ munikować. co sprawdza się podczas poobiedniego przemówienia. zanim przeszły do codziennego użytku. Możesz też budować swoje albo stosować stare w nowym. Jeśli rzucają się w oczy albo wydają się dziwaczne. jakie skojarzenia może wywoływać.

jak też ich tworzenie. Metafory. a nie na logice. dawno temu 181 poprawną złożoną metaforę. dla których trzeba zmienić bądź rozwiązać sytuację.Dawno. żeby w ogóle skojarzenia były możliwe. nie mają wiele wspólnego z racjonalnym rozwiązywaniem problemów. przyda ci się kilka podstawowych zasad. Najpierw trzeba zastanowić się nad sytuacją. Wymień: • • • • Jej elementy Związki między nimi Obecny problem lub sytuację Emocje i inne efekty wywoływane przez sytuację W ten sposób uzyskasz „fabułę opowiadania". . oraz przydatne przekonania. Bądź cierpliwy. Następnie wymień: • Powody. Następnie przenieś owe czynniki na inną sytuację. Podobieństwo jednak powinno być na tyle niewielkie. że twój kreatywny umysł zarzuci cię pomysłami. która może być podobna do obecnego problemu. oraz kilka możliwych sugestii • Sposoby wybierania i/lub eksperymentowania z rozwiązaniami • Wszystko. Polegaj raczej na swojej intuicji. żeby nie prowokowało świadomych skojarzeń. Za­ razem jednak musi być na tyle bliskie. Może to nastąpić już podczas zastanawiania się nad sytuacją albo po pewnym czasie „dojrzewania" w głowie. ufaj. które mogą wzmocnić sukces • Wnioski i możliwos'ci na przyszłość W ten sposób zobaczysz możliwości uzyskania celu. Samo dobieranie metafor nie podlega żadnym regułom. czego można się po drodze nauczyć.

Cała przyroda służy ci przykładami do wyboru! Jeśli uważasz to za celowe i przydatne. Dzisiejsze założenie obarcza nadawcę odpo­ wiedzialnością za komunikację. zamiast używać silnych argumentów.182 Dzień 11. jakie masz odczucia związane z problemem po wykonaniu tego ćwiczenia. chmura i tak dalej. i zastanów się. aby dojść do kontaktu i utrzymać go za pomocą dopasowania. Zastanów się. lepiej potraktuj to jako sygnał. Wiesz już. co mógłbyś zrobić. Zadaj sobie trochę trudu. gwoli przete­ stowania swoich umiejętności. a metaforę do problemu. obwiniamy za to innych. burza. W innym wypadku możesz wprawdzie wygrać spór. jak metafora może ci pomóc w przeprowadzeniu potrzebnych zmian. Zauważ. Może być znakiem niewystarczającego dopasowania. wybieraj alfabetycznie: anakonda. W trakcie rozmowy bardzo łatwo zapomnieć o dopasowywaniu i podtrzymywaniu kon­ taktu za pomocą odzwierciedlenia. że do zbudowania lepszego kontaktu potrzeba więcej dopasowania. Puść wodze fantazji. jak proste odzwierciedlenie może pomóc w nawiązaniu kontaktu i doprowadzić do lepszej komunikacji. ale nie osiągniesz założonego celu komunikacji. przekazywanych donośniejszym głosem. lepiej reagował i współpracował. Jeśli chcesz się w jakiś spo­ sób zmienić. Założenie na dziś Opór to komentarz na temat nadawcy. nie spotyka się ze zrozumieniem. zwłaszcza gdy do głosu dochodzą emocje. poszukaj metafory opisującej nowego ciebie. znajdź jakąś ilustrującą go naturalną metaforę. co mówimy. aby zmienić stan rzeczy. . Kiedy napotykasz opór. Następnie. Zadanie na dziś • Pomyśl o dręczącym cię właśnie problemie. Zazwyczaj gdy to. Teraz odnieś swój problem do metafory. jaka metafora określa c i e b i e . Twój rozmówca będzie uważniej słuchał. • Pomyśl.

Dawno, dawno temu

183

• Poeksperymentuj z metaforami podczas codziennych konwersacji. Zastanów się przez chwilę nad tym, co zrobiłeś źle, na przykład próbowałeś do czegoś przekonać kolegę bądź szefa albo doprowa­ dziłeś związek do impasu. Poszukaj odpowiednich metafor i zastosuj je w tych sytuacjach. Zauważ, jak zmienia się twoja perspektywa, . jak pojawiają się nowe pomysły, które możesz zastosować podczas następnego spotkania z osobami, o których myślałeś. Zmiana bierze początek oczywiście w tobie, lecz szybko zacznie wpływać na tych, którzy twoim zdaniem wywołali problem. Sprawdź, na ile sposo­ bów metafora może pomóc komunikacji, na przykład upraszczając zagadnienie. Badaj jak najwięcej metafor, które mogłyby znaleźć zastosowanie w twojej sytuacji.

W tym rozdziale: • Pozycje percepcyjne • Jaką przyjąć pozycję NLP to przede wszystkim patrzenie na rzeczywistość z różnych punktów widzenia, w celu nabrania innej perspektywy. Dzięki temu na­ bieramy umiejętności rozumienia map rzeczywistości innych osób oraz wzbogacamy swoje. Lepiej się wzajemnie rozumiemy, budujemy kontakt i osiągamy lepsze porozumienie ze wszystkimi jego korzyściami. Podczas Dnia 7. spotkałeś się już z określeniami „zasocjowany" i „zdysocjowany". W doświadczeniu zasocjowanym widzisz wszystko własnymi oczami i masz wrażenie, że uczestniczysz w danym wydarze­ niu. W doświadczeniu zdysocjowanym widzisz siebie jako część świata zewnętrznego. Te dwie perspektywy obrazują subiektywny i obiektywny sposób myślenia. Odnoszą się one odpowiednio do pierwszej osoby („ja") i trzeciej („on, ona, ono, oni"). Owe różne punkty widzenia nazywamy p o z y c j a m i p e r c e p c y j n y m i .

Pozycje percepcyjne
Przypomnij sobie jakiekolwiek wydarzenie z ostatnich trzech lat.

Pierwsza pozycja percepcyjna
Pozycja ta, czyli „zasocjowany punkt widzenia", przedstawia twój punkt widzenia: „W jaki sposób to na mnie wpływa?" Kiedy przypo-

186 Dzień 12. minasz sobie doświadczenie w ten sposób, widzisz wszystko własnymi oczami, jesteś uczestnikiem. W szczególności zaś przypominasz sobie związane z wydarzeniem uczucia. Spróbuj. Pomyśl o jakimś ważnym wydarzeniu z twojego życia, jak na przykład poznanie kogoś, rozpoczęcie nowej pracy, cokolwiek. Dokonaj asocjacji z tym wydarzeniem, stosując wszystkie modalności (zob. Dzień 6.). Opisując takie wydarzenie, mamy skłonność do wypowiadania się w pierwszej osobie, na przykład: „Czuję", „Widzę to w sposób..." i tak dalej. Ta pozycja percepcyjna równa się „świadomości". Na przykład, czy jesteś pewien, że kolor czerwony oznacza to samo dla kogokolwiek innego? Obiektywni naukowcy z reguły nie zawierzają subiektywnym oświadczeniom (co częściowo tłumaczy powolny rozwój nauki o po­ znaniu oraz rozumieniu ludzkiego umysłu). Z drugiej jednak strony, znajdując się w pierwszej pozycji percepcyjnej, nie możemy myśleć w pełni obiektywnie.

Druga pozycja percepcyjna
Druga pozycja percepcyjna to ogląd sytuacji przez zainteresowanego obserwatora, uczestnika komunikacji. Z tej perspektywy zaczynasz rozumieć uczucia drugiej osoby. Wszyscy podczas każdej konwersacji czy jakiegoś wspólnego doświadczenia rozmaicie postrzegamy rze­ czywistość. Uświadomiło nam to założenie Dnia 1., „Mapa nie jest terytorium". Starając się zrozumieć mapę rzeczywistości drugiej osoby, nabierasz ważnej nowej perspektywy. Aby tego dokonać, wyobraź sobie, że wchodzisz w czyjąś skórę i do­ świadczasz świata w jego sposób. Słuchaj „siebie" i zauważaj reakcje. Omawiana pozycja percepcyjna nazywana jest często empatią albo wczuwaniem się w czyjąś sytuację. Umiejąc przyjąć drugą pozycję, zdobywasz dokładniejsze informacje, niż kiedy zastanawiasz się nad tym, co czuje druga osoba. Konflikt podczas konwersacji czy w związku zazwyczaj wymaga wejścia w drugą pozycję. Kiedy lepiej zrozumiesz, jak druga osoba wi­ dzi i czuje, najprawdopodobniej zmienią się twoje uczucia. Zmienione w ten sposób nastawienie do tej osoby wzmocni kontakt. Zmieni się też ona sama. Lepszy kontakt z kolei ułatwi ci rozumienie innego punktu widzenia.

Inna perspektywa

187

Zmiana pozycji percepcyjnych może rozpocząć spiralę lepszej ko­ munikacji. Zachowanie, które wydawało się do tej pory niewłaściwe bądź dziwne, nabiera znaczenia, kiedy je zobaczyć z innej perspektywy. Większość z nas sądzi, że zachowuje się właściwie, rozsądnie, normal­ nie - mając na myśli dobry powód. Prawdziwe przyjęcie drugiej pozycji oznacza, że zaczyna się rozumieć zasadność odmiennych perspektyw. Można też odkryć, jaki cel stoi za zachowaniami i słowami innej osoby (choć ona sama być może nie zdaje sobie z niego sprawy). Może się to okazać kluczem do dobrej komunikacji. Oczywiście nigdy nie będzie nam dane w pełni zrozumieć subiek­ tywnej świadomości drugiej osoby. NLP nie rozdaje psychicznych prezentów. Dzięki tej technice jednak masz możliwość ujrzenia rze­ czywistości tak, jak ją widzą inni, bez względu na to, czy się z nimi zgadzasz czy nie. Przyjęcie innej pozycji percepcyjnej wymaga zależnej od wyobraźni umiejętności „jak gdyby", którą z czasem każdy może w sobie wykształcić. Nawet małe dzieci używają swojej bujnej wyobraź­ ni, aby wczuwać się w sytuację cierpiącego rodzeństwa czy przyjaciół. W zdecydowanej większości wypadków przyjmowanie drugiej pozycji percepcyjnej zmusza nas do pozbycia się umysłowych zasłon i oducze­ nia się zastarzałych wzorców myślenia. W miarę nabywania praktyki wszyscy możemy wskrzesić naszą uśpioną, naturalną empatię.

Trzecia i n-ta pozycja percepcyjna
Patrząc na sytuację z trzeciej pozycji percepcyjnej, postępujesz jak nie zaangażowana w komunikację, niezależna trzecia strona, jak klasyczna, zupełnie obiektywna, niezależna „mucha na ścianie". Przyjmujesz punkt widzenia naukowca, obserwatora. Dystansujesz się od wydarzeń i ich głównych uczestników, stoisz z boku i obserwujesz. Pozycja ta reprezentuje każdą perspektywę odmienną od zaanga­ żowanych w komunikację stron. Możesz na przykład przyjąć punkt widzenia konsultanta, rodzica, przypadkowego widza, nauczyciela i tak dalej - aż do n-tej możliwości. Zadaj sobie pytanie: „Jak wyglądałaby ta sytuacja dla XYZ?" W ten sposób otwierasz się na nieskończoną liczbę punktów widzenia.

188 Dzień 12.

Jakq pozycję przyjqć?
Każda pozycja jest ważna z jakiegoś określonego powodu. Różni się od innych, nadając inne znaczenia w różnych kontekstach i okoliczno­ ściach. Wespół wszystkie punkty widzenia dają całościową percepcję doświadczenia. Jakkolwiek pozycje percepcyjne są wyraźnie określone i oddzielne, w praktyce przechodzimy od jednej do drugiej, nie podejmując w tym celu świadomych działań, a jedynie myśląc nad jakimś zagadnieniem. Wszyscy preferujemy określony sposób myślenia. Osoba spoglądająca na rzeczywistość z bezosobowego, obiektywnego, abstrakcyjnego, nie związanego z sytuacją punktu widzenia będzie z upodobaniem sto­ sowała trzecią pozycję percepcyjną. Osoba, której łatwo przychodzi wczuwanie się w sytuację innych, będzie spontanicznie przyjmowała pozycję drugą. Natomiast osoba, która zdaje się polegać jedynie na subiektywnym doświadczeniu, odruchowo przyjmuje pierwszą pozycję percepcyjną. Możesz rozwinąć u siebie możliwości przyjmowania wszystkich pozycji, harmonizować je z innymi osobami i w ten sposób osiągać lepsze kontakty. Doświadczeni sprzedawcy, negocjatorzy i doradcy z powodzeniem stosują w pracy każdą pozycję percepcyjną. Dzięki przyswojeniu wszystkich pozycji maksymalnie wykorzy­ stujemy komunikację, ale również umożliwiamy umysłowi tworzenie kreatywnych rozwiązań trudnych problemów. Taki sposób myślenia uruchamia nowe połączenia nerwowe; „obcość", czy też „odmienność", stymuluje mózg do szczególnej koncentracji. Przyjmowanie różnych pozycji percepcyjnych wywołuje nagłe pojawianie się wglądów, prowo­ kuje intuicję do działania. Korzyści wynikające ze stosowania różnych pozycji percepcyjnych wykraczają więc znacznie poza komunikację poprawiają niemal każdy aspekt twojego myślenia. Pozycje percepcyjne wchodzą w skład podejścia znanego jako po­ trójny opis, opracowanego przez Johna Grindera i Judith De Lozier. Mówiąc krótko, lepsze rozumienie zarówno własnych, jak i innych map umysłu zapewnia nam swobodne poruszanie się między pozycjamiMożemy wtedy w pełni smakować różnice w percepcji. Ćwicz przyjmo­ wanie różnych pozycji. Ta umiejętność przyda ci się w nawiązywaniu najważniejszych kontaktów, które potrzebne ci są do wywołania zmiany w sobie i innych.

• Zastanów się nad jakimś prawdziwym wywiadem czy spotkaniem w cztery oczy.Inna perspektywa 189 Założenie na dziś Życie to ciągła nauka . . Uczenie się to sposób. próbujemy innych sposobów i ostatecznie osiągamy swój cel (mogą tego dokonać nawet najmłodsze dzieci). i spróbuj przyjąć trzecią pozycję. Zauważ. Wybierz zagadnienie. Patrz. i przyjmij drugą pozycję. interesujących punktów widzenia. pięcioletnie dziecko. Niestety. Zadanie na dziś • Pomyśl o osobie. w jaki człowiek przeżywa i realizuje swoje pragnienia. że nabrałeś do niego trochę dystansu i spojrzałeś nań z nowych. Życie wtedy wydaje się wielką przygodą. wydaje się. które czeka cię w niedalekiej przyszłości. Przearanżuj trochę pomieszczenie. jak i zachowanie ulegają zmianie. możesz się wcielać w różne oso­ by: mądrego doradcę. szybkość prawdziwego uczenia się może znacznie zmaleć. szanowanego mentora i tym podobne. słuchaj i odczuwaj tak jak ona. Zauważ. Nie można ograniczyć nauki do sali lekcyjnej. co wywołuje u ciebie negatywne emocje. że zarówno twoje nastawienie do niej. co do którego . dziadka.choć pragniesz osiągnąć zamierzony cel . usiądź na „swoim" krześle i przećwicz w mysialach to. jak szybko uczy się dziecko w wieku przedszkol­ nym. z chwilą gdy dziecko zacznie kojarzyć naukę ze szkołą (często z bolesnym podtek­ stem).masz pewne wątpliwości albo odczuwasz pewien niepokój. • Pomyśl o czymś. z którą trudno ci się porozumieć. Jeśli chcesz. że teraz zagadnienie nie wywołuje już tyle emocji. Cały czas.nie możemy się nie uczyć. na przykład ustaw stół i krzesła tak jak podczas prawdziwego spotkania. Uczymy się za każdym razem. kiedy musimy nadawać sens nie­ ustającemu bombardowaniu sensorycznemu. gdy nam się coś nie udaje. co chcesz powiedzieć (pozycja pierwsza). Każdy rodzic wie. Niemniej jednak cały system pracuje doskonale . funkcjonujemy w trybie uczenia się.nie możemy się nie uczyć.

w której poniosłeś. jak pytasz o coś w jego imieniu (pozycja druga). twoim zdaniem. porażkę. Następnie przesiądź się na krzesło rozmówcy. że doświadczenie to okazało się (bądź może się okazać) przydatne. aczkolwiek jest to przydatne. aby uzyskać lepszą odpowiedź. Nie musisz za każdym razem odgrywać pozycji percepcyjnych. czy można wnieść do niej poprawki prowadzące do osiągnięcia zamierzonych celów. Bądź kreatywny. Wróć na swoje krzesło. jakie przyjmowałeś pozycje percepcyjne. • Teraz przenieś się na drugi koniec pokoju i stań się „reżyserem filmowym" (trzecia pozycja). i chciałbyś o niej zapomnieć. • Pomyśl. że nawet z najodleglejszych wspomnień możesz się czegoś nauczyć i odnieść korzyści. Zauważ. kiedy dopiero nabierasz wprawy. Przebiegnij przez całą scenę w my­ ślach i jako reżyser sprawdź. czego mogłeś się nauczyć z tego przykrego wydarzenia. wejdź w jego skórę i posłuchaj. Zaobser­ wuj. jakie rodzaje pisarstwa najlepiej charakteryzują każdą z po­ zycji percepcyjnych. Znajdź trzy przykłady na to. • Przypomnij sobie jakąś sytuację. Z tej obiektywnej pozycji możesz dojść do zupełnie nowych wniosków i zmienić zgod­ nie z nimi cały swój plan. Który z nich najlepiej rozumiesz? Który z nich najbardziej na ciebie oddziałuje? Jak możesz zastosować pozycje percepcyjne w swojej komunikacji ustnej i pisemnej? . co będziesz musiał być może zmienić. odpowiedz na pytanie i zastanów się. Zacznij oczekiwać.190 Dzień 12.

W końcu. teraźniejszość. czy coś się wydarzyło pięć minut temu. . To właśnie owe rozsypane w czasie doświadczenia odpowiedzialne są za naszą wy­ jątkowość. Stanowi kodowanie naszej pamięci .W • • • • tym rozdziale: Kodowanie czasu Czas w rozmaitych kulturach W czasie i przez czas Jak określić linię czasu Wielu trenerów i autorów zajmujących się NLP używa pojęcia linii czasu do opisania. jak się zachowujemy i określamy siebie. dźwiękami i uczuciami). Niemniej jednak teoria linii czasu czy chronologicznych sekwen­ cji życia wydaje się sensowna. co sobie wyobrażamy. dlatego też nasze wspomnienia mogą być zupełnie niedawne albo pochodzić z zamierzchłej przeszłości. myśląc o przeszłości czy przyszłości.podczas gdy mózg wszystko magazynuje. przyszłość . zależy od naszych niepo­ wtarzalnych przeszłych doświadczeń . czy pięć lat temu. jak zapisujemy i magazynujemy nasze doświadczenia. Doświadczamy w każdej chwili naszego życia. Albo że coś. posługujemy się tym samym rodzajem bodźców (obrazami. To. jeszcze się nie zdarzyło. Tak więc linia czasu danej osoby przedstawia jedyną w swoim rodzaju chro­ nologię doświadczeń. Kodowanie czasu Bardzo mało wiemy na temat neurologicznych podstaw zapamięty­ wania.przeszłość. Kształtują naszą świadomość i osobowość.kolekcji wspomnień. Na przykład musimy wiedzieć w jakiś sposób.

poproś o pomoc zapracowaną osobę". kiedy to pracowałeś na submodalnościach w celu zmiany swoich uczuć).. Każdy z nas ma własną linię czasu. które podejmowałeś w przeszłości.twojej indywidualnej historii liczo­ nej w godzinach. I odwrotnie. twoja dzisiejsza tożsamość odzwierciedla twoją linię czasu. tak jakby coś wydarzyło się wczoraj. Ustawianie wszystkich doświadczeń w porządku chronologicznym wymaga jakiegoś innego wymiaru rozumienia . wszyscy postrzegamy czas linearnie. Pojęcie linii czasu (na podobieństwo rzeki płynącej od źródła do morza albo drogi.). sposobu. Dzień 7. Wydaje się więc.192 Dzień 13. że odległe wspomnienia są bardzo wyraziste. żeby je zmienić (tak jak zmieniałeś wspomnienia podczas Dnia 7. które pozwalają nam lepiej siebie zrozumieć. a które doprowadziły cię do miejsca. że nie zależy to od wykonywanej pracy czy osiąganych rezultatów. Okazuje się. który nadaje sens czasowi. po której odbywa się podróż przez życie) jest dobrą metaforą. Zgodnie z teorią linii czasu. dźwięki i uczucia nie są sposobem kodowania czasu. Zdarza się przecież. Możesz nimi manipulować w najlepszym tego słowa znaczeniu. Sytuację tę dobrze ilustruje stare porzekadło: „Jeśli chcesz skoń­ czyć jakąś pracę. Pomyśl na przykład. Do ciebie należy decyzja. Stanowi to raczej odbicie twojej osobowości bądź stylu myślenia. jaki ma on na ciebie wpływ i jak go wykorzystujesz. co miało miejsca .procesu neurologicz­ nego. Mówiąc bardzo dosłownie. O tym mózgowym aspekcie myślenia wiemy mało. aby osiągnąć obecne cele. podczas gdy dla innych dwadzieścia cztery godziny na dobę to za mało. w jaki wewnętrznie postrzegasz czas. Obrazy. Odbicie w niej znajdują na przykład decyzje. dniach i latach. Mogą też doprowadzić do zmian. Niektóre techniki wykorzystujące pojęcie linii czasu umożliwiają wprowadzenie zmian we wspomnieniach na poziomie ich neurologii. Ten osobisty zapis czasu udostępnia nam ważne informacje na nasz temat. Sposób. Wydarzenia następują po sobie.coś. jak odmien­ nie myślimy na temat czasu. określa. czasem z trudem przypominamy sobie coś ze znacznie bliższej przeszłości. a mówiąc ściśle. że kodowanie zachodzi na poziomie submodalnym (por. Możesz zadecydować. sekwencyjnie . w jaki k o d u j e s z czas. chociaż przecież mierzymy go za pomocą standardowych jednostek na zegarze. Niektórzy zdają się mieć zawsze na wszystko czas. w którym obecnie się znajdujesz . aby wykorzystać czas w inny sposób.

Czas w rozmaitych kulturach Tak zwane europejskie podejście do czasu wykorzystuje pojęcie linearności: jedno wydarzenie następuje po drugim. Jeśli nie zakończysz spotkania przed szesnastą. praca zostanie nie wykonana. Wszystko dzieje się teraz. Na spotkanie możesz więc przyjść w każdej chwili. a ty na zawsze stracisz czas. Wszystkie wydarzenia ze swojego życia musisz wpasować w ów linearny proces. zostaniesz w tyle. Istnieje tylko tu i teraz. jestem z siebie zadowolony" sugerują. z której prędkością musisz skoordynować wszystkie swoje poczynania. tak jak w wypadku rozpoznawania predykatów sensorycznych (zob. Rozważmy teraz niektóre kulturowe różnice dotyczące pojęcia czasu. z którym mamy do czynienia nie tylko w krajach arabskich. Czas jest jak rzeka. co nastąpiło tydzień temu. Podobnie „spoglądamy w przyszłość". tworząc ciąg. których używamy w codziennych rozmowach. bez . Linearne ujęcie czasu nadaje szczególne znaczenie rozkładom dnia i terminom spotkań.Oswajanie czasu 193 rok temu. Metafor na temat przestrzeni i kierunku używamy instynktownie.). Dla Europejczyków niedotrzymywanie terminów spotkań może być wyra­ zem braku uprzejmości. a „czas ucieka". Czas upodabnia się do taśmy prze­ nośnikowej. Dzień 6. która bez przerwy płynie od swego źródła do morza. Sformułowania typu: „Kiedy spoglądam w przeszłość. Tak zwany czas arabski. Każdy z nas inaczej koduje owe roz­ różnienia czasowe (albo magazynuje je w swoim umyśle). Jeśli tego nie zrobisz. Ludzie żyją chwilą obecną. podczas gdy dla reprezentanta kultury arabskiej nieuprzejme będzie niestosowne traktowanie aktualnego gościa. Odmienne pojęcie czasu może doprowadzić do furii kogoś z innej kultury albo posługującego się linearnym wyobrażeniem czasu. Niektórzy opisują czas jako podążanie od lewej strony (przeszłości) ku prawej (przyszłości). czas bowiem nie upłynął. że magazynujemy wspomnienia niejako za sobą. co się jeszcze nie wydarzyło. mówiąc o czymś. gorących regionach świata. wydarzyło się przed tym. musisz się mocno spieszyć. ale we wszystkich tropikalnych. Tutaj jednak podobieństwa się kończą. Jak zatem „opracowujemy" w umyśle czas? Za wskazówkę mogą służyć słowa. w kolejce bowiem czeka następne. prezentuje zupełnie inne podejście.

W ramach tych geograficznych. zwroty i wyrażenia. którymi się posługujemy. jak w kulturze arabskiej. że nawet w obrębie jednej kultury występować mogą znaczne różnice. W wielu krajach podobne różnice zauważamy między mieszkańcami miast i wsi. mąż „na wszystko ma czas". w jaki przechowujemy . Zdarza się też. Szczególnie drastycznie uwidacznia się to w obliczu śmiertelnej choroby. Jeśli czas dzieje się tylko teraz. Widzimy więc. Pojęcie czasu oddziałuje na każdy aspekt życia milionów ludzi. względu na to. ani wychowanie nie stanowią odpowiedzi. narodowych czy kulturowych norm odnajdujemy dodatkowo cały szereg różnic indywidualnych. Jest tak na przykład w wypadku południowych i północno-wschodnich stanów Ameryki Północnej. że u jednej osoby występuje swoiste rozszczepienie osobowości. jak długo trwa jego wizyta ani kto musi z jego powodu czekać na gospodarzy. Wielu przed­ stawicieli kultury Zachodu zdaje się mieć taki sam niefrasobliwy stosunek do czasu. Różnice indywidualne Stereotypy podobne do kulturowych odnaleźć można również u poszczególnych osób. Nastawienie do czasu może się też zmieniać z wiekiem i doświadczeniem. Wszystko dzieje się w mózgu. Takie założenie leży u podstaw tego. w postaci niepowtarzalnego procesu neurologicznego. nie spieszący się (lub odwrotnie). niezależnie od ich pochodzenia. co Europejczycy nazywają nastawieniem fatalistycznym bądź brakiem wyobraźni co do przyszłych wydarzeń wśród narodów arabskich. w wyniku czego zachowuje się ona inaczej w pracy niż podczas urlopu czy świąt. nie istnieje żadne pojęcie przyszłości.194 Dzień 13. Mamy tu więc do czynienia z różnicami w kul­ turze i pojęciu czasu. wska­ zują na naszą osobistą linię czasu albo sposób. W czasie i przez czas Jak mówiliśmy. Nierzadko małżeństwa mają również odmienne podejście do czasu — żona bardzo punktualna i zorganizowana w najmniejszym szczególe. W każdym wypadku inaczej kodujemy czas. Tak więc ani kultura.

Omówmy dokładniej owe istotne różnice. Dlatego „widzisz" przeszłość w postaci wspomnień. lecz dla nich istotne jest t r w a n i e . przy czym jego część znajduje się w tobie samym. a także przeszłość i przyszłość znajdują się przed tobą. W tym wypadku czas rozciąga się od tego. Wspomnieliśmy już. Czas może mijać szybko bądź wolno. w twoim polu widzenia. w związku z czym widzi siebie w swoich wspomnieniach. że osoby „przez czas" są świadome czasu i denerwują się. czasem w odwrotnym kierunku. Czas można także reprezentować podejściem „w czasie". a następnie w przyszłości. co za tobą (przeszłość). W tym procesie nie powinno być niewytłumaczalnych przerw. Czas można również wyrażać przestrzennie. a jedno­ cześnie „patrzysz w przyszłość". Podczas gdy linia czasu „przez czas" znajduje się całkowicie przed tobą. Gdybym poprosił cię o pokazanie ręką jakiegoś punktu w przeszłości. Zazwyczaj biegnie ona od strony lewej do prawej (od przeszłości do przyszłości). Zakładając jednak. We wszystkich tych wypadkach wspomnienia. część linii czasu „w czasie" ucieka poza twoje pole widzenia. co przed tobą (przyszłość) do tego.Oswajanie czasu 195 wspomnienia. to jak byś to zrobił? Ta prośba może wydać się niemądra. że przechodzisz nad tym do porządku dziennego i intuicyjnie coś wskazujesz. które jest bardziej typowe dla kultury arabskiej. to o czym mogłoby to świadczyć? Najczęściej wyobrażamy sobie czas jako linię. Za­ zwyczaj taka osoba dysocjuje wspomnienia. Taką sytuację nazywamy „przez czas" i stanowi ona przykład opisywanego europejskiego pojęcia czasu. gdy inni tej świadomości nie mają. Cała linia czasu znajduje się w polu . Dla nich czas biegnie nieprzerwanie.

co znajduje się bezpośrednio przed nimi. Patrzenie w przyszłość może oznaczać optymistyczne planowanie. Na przykład osoba „przez czas" będzie określać wartość usług (choćby terapii) na podstawie przeznaczonego na nią czasu. Zazwyczaj żąda więcej czasu za tę samą cenę. ponieważ czas sam w sobie jest wartością. dlaczego? . Możesz na przykład odzwierciedlić kogoś w pracy (mając na celu kontakt) albo zmienić swoje postrzeganie czasu. jako nie przykładające wagi do punktual­ ności. Jak określić linię czasu Linię czasu danej osoby można określić za pomocą następujących kilku pytań: 1. to jak ci się wydaje. To on jest wartością określaną pieniędzmi. Każda linia czasu doskonale pasuje do swojego „właściciela". nawet jeśli trwałaby ona zaledwie kilka chwil. Czy pamiętasz. aby osiągnąć jakieś cele. Kiedy zaczniesz dostrzegać różne pojęcia czasu i ich oddziaływanie na łudzi. Przyszłość znajduje się przed. Może też oznaczać rozżalenie i wyrzuty sumienia. Zawsze jednak trzeba zacząć od określenia linii czasu. jaką stanowi przeszłość. Jeśli tak. w wyniku lekcji.196 Dzień 13 jej widzenia. lecz również niepokój i zmartwienia. często spóźniają się na spotkania. to prawdopodobnie przedstawiasz czas na oba sposoby. dlatego nie jest w polu widzenia. Natomiast osoba „w czasie" ceni terapię ze względu na jej efekty. łatwiej będzie ci nawiązywać kontakt z osobami posługują­ cymi się innymi liniami czasu niż twoja. Widzą tylko to. poza bądź za bieżącym wydarzeniem. Owe cechy osobowości mogą więc mieć początek w indywidualnej linii czasu. Tak więc nie przykładają specjalnej wagi do robienia planów albo patrzenia wstecz. Możesz też zaeksperymentować i zmienić (chwilowo bądź na dłużej) swoją linię czasu. Odzwierciedla to również sposób percepcji codzienności. co się zdarzyło. Jeśli odnajdujesz w sobie oba rodzaje cech. Niemniej jednak elastyczność w podejściu do czasu jest wskazana i pomocna. Zwykle osoby „w czasie". Nie rozpamiętują tego. „Właściwe" i „niewła­ ściwe" nie istnieje. co wydarzyło się tydzień temu? 2.

kiedy jesteś odprężony i myślisz raczej instynk­ townie. Możesz zasugerować linearną linię czasu. o czym się chce zapomnieć. aby przeszedł z tobą przez cały proces. choćby nawet nie było ono natychmiast rozpoznawalne. Postępując według tego samego schematu. Gdyby jednak z odpowiedzi nic nie wynikało. Ten sam proces łatwo zastosować w celu określenia własnej linii czasu. Wsłuchuj się w swoją nieświadomość albo poproś przyjaciela. co wydarzyło się miesiąc lub dwa temu? Rok.mniej żalu i d a r e m n e g o rozpamiętywania. w którym mieszkała kiedyś dana osoba. Nie wywieraj jednak na rozmówcę takiego wpływu. W y b ó r będzie należał do ciebie. pięć czy dziesięć lat temu? 4. Na przykład mniej myślenia o przyszłości oznacza mniej zmartwień. wyobraź sobie coś. mowę ciała. że nie trzeba się skupiać na tym. Pamiętaj jednak. a zwłaszcza wskazywanie czy jakiekolwiek inne gesty wykonywane w jakimś kie­ runku. lecz na tym. za dziesięć. co może się zdarzyć w przyszłości: za miesiąc. za rok. Czy wspomnienia i wyobrażenia na temat przyszłości układają się w linię? Czy sugerują porządek linearny? Odpowiedzi mogą wskazywać na niepewność czy zmieszanie. Korzyści. za pięć lat. Odpowiedzi werbalne racjonalnej świadomości nie zawsze są w pełni czytelne. tak samo jak szanujesz umysłowe mapy rzeczywistości innych. a nie logicznie. jakie osiągniesz z tego krótkiego wprowadzenia do teorii linii czasu. albo miejsca. Najprawdopodobniej jednak nieświadomość dostarczy rzetelnych wskaźników fizjologicznych. czego się pragnie. . 5. • Zrozumiesz. Każdy ma jakieś pojęcie czasu. spróbuj trochę innego podejścia: „Gdyby to wspomnienie było gdzieś umiejscowione. Czy pamiętasz coś. w którym praco­ wała. Nie musisz więc go kreować. będą natychmiastowe: • Będziesz się świadomie skupiał na przeszłości bądź przyszłości. to jakie mogłoby to być miejsce?" Możesz też zbadać pamięć dotyczącą lokalizacji. aby zaczął ją aranżować. i nawiążesz lepsze kontakty. dwa. jak inni myślą o czasie. tak samo jak stosowałeś metafory podczas D n i a 11. Wybierz chwilę. Musisz je uszanować. na przykład domu. natomiast mniej myśle­ nia o przeszłości .Oswajanie czasu 197 3. Dla­ tego zwracaj uwagę na spojrzenia rozmówcy.

Według niektórych badań. Zadanie na dziś • Stosując powyższe wskazówki. że problem wówczas zni­ ka. . Przedstawiony problem może stanowić część procesu uczenia się. Zdarza się. umieszczając je w innym kontekście czasowym (na przykład: „Jak będę się czuł za pięć lat?").: „Porażki nie istnieją. Założenie na dziś Każdy problem ma swoje rozwiązanie. • "Przeramujesz" każdy problem bądź zagadnienie. określ swoją linię czasu: „przez czas" czy „w czasie"? Narysuj.198 Dzień 13. Jak twierdzą osiągający sukcesy biznesmeni. tak jak ich wypowiedzi. każdy problem przybiera postać milowego kroku w kierunku celu. • Słuchaj osób. akceptując założenie. z którymi pracujesz albo często się spotykasz. to można go przecież ominąć. usunąć albo się po nim wspiąć. gdzie ona przebiega w stosunku do ciebie. a następnie. może określać ich linię czasu? • Zapamiętaj dzisiejsze założenie. że jakiś problem można rozwiązać. przedstawiony problem nie odzwierciedla prawdziwego problemu czy też jego źródła. dzięki któremu dochodzisz do celu. Zrób listę kilku swoich problemów. zapanujesz nad swoimi uczuciami i zacho­ waniem. Czy ich zachowanie. Jeśli spojrzeć na to od tej strony. każdy problem niesie szansę. jeśli wierzysz. • Zrozumiesz lepiej siebie. Odpowiada to założeniu Dnia 10. że początkowy. Możliwe jest też odkrycie innej drogi. Jest tylko informacja zwrotna". Choć jest przeszkodą na drodze do realizacji zamierzeń. Określenie prawdziwego problemu rzuca nowe światło na sytuację. Wszystko zależy od twojego punktu widzenia. Często się zdarza. masz większą szansę na znalezienie rozwiązania. i zauważ ich podejście do czasu. wyobraź sobie kilka rozwiązań.

w jakim kierunku ich szukać. i ciesz się. i zmiany zachowań podczas Dnia 21. jak sam możesz wpłynąć na rozwiązania. To ćwiczenie i dzisiejsze założenie pomoże ci w przeramowywaniu podczas Dnia 15. kto mógłby ci udzielić wskazówek. doświadczając sensorycznych dowodów tej sytuacji. których się uczysz. że każdy problem jest już rozwiązany. Założenie wprawi cię w pozytywny nastrój oczekiwania. . Wyobraź sobie także. przeramują problemy. a techniki.Oswajanie czasu 199 Zastanów się.

Dla pełnego życia typowa jest spójność owych poziomów myślenia. że każda część osoby jako całości zmierza w tym samym kierunku. Nazywamy ją często uporządkowaniem. Każdy poziom organizuje informacje dla poziomu poniższego. Zmiana zazwyczaj obejmuje nie tylko zewnętrzne zachowanie. a także takie obszary w nas. zmiana przekonań prowadzi do . oddziaływać na poziom wyższy.1). ale pewien głębszy poziom: nasze przekonania i wartos'ci. ale niekoniecznie musi. które nie zawsze udaje nam się rozpoznać. przynajmniej trwała zmiana. znajdujących się na rozmaitych poziomach. który został później rozwinięty przez Roberta Diltsa (rys. nie pojawi się. gdzie woda z wyższych poziomów zawsze spada na poziomy niższe. trochę jak w kaskadowym wodospadzie. Zmiana czegoś na niższym poziomie może. Zachowanie jest rezultatem wszystkich tych wewnętrznych reprezentacji. Niemniej jednak zmiana czegoś na wyższym poziomie zawsze pociąga za sobą zmianę na poziomie niższym. Znaczy to.W • • • tym rozdziale: Zachowanie a poziomy neurologiczne Poziomy neurologiczne i organizacja Uporządkowanie NLP koncentruje się głównie na zmianie indywidualnej. Antropolog Gregory Bateson stworzył model poziomów neurologicz­ nych. Brak wewnętrz­ nego uporządkowania może prowadzić do konfliktu między różnymi poziomami umysłu. Zgodnie z modelem poziomów neurologicznych. Zasa­ dy zmiany na określonym poziomie różnią się od zasad obowiązujących na niższym poziomie. Zmiana. jeśli nie zajdzie w umyśle danej osoby. Trwała indywidualna zmiana wymaga zrozumienia owych poziomów. 14.

Rozumienie i poprawne rozróżnianie poziomów oraz sposobu. w pracy). działasz. może prowadzić do zmiany. w którym żyjesz. . Oto kilka przykładów. powinieneś rozpocząć od poziomu najniższego (otoczenie). w sytuacjach towarzyskich. jeśli nie stoi za nią jakaś nowa wartość czy przekonanie. robienie list. Zachowanie Konkretne zachowanie.202 Dzień 14 zmiany zachowań. rzeczy i ludzie. że mylenie poziomów neurologicznych prowadzi do problemów. w którym jesteś najlepszy. tworzenie zestawień. jak omawiane poziomy funkcjonują w twoim życiu. Otoczenie Świat. Zmiana zachowania najprawdopodobniej nie będzie długotrwała. Zachowanie a poziomy neurologiczne Aby zrozumieć. którzy cię otaczają (w domu. podczas zajęć sportowych. Badania dowiodły. na przykład słuchanie. hobby. w jaki na nas wpływają. a potem stopniowo przesuwać się w górę.

abyś posiadał tę zdolność? Jakie masz przekonania co do własnej osoby? Na przykład. głęboki ocean albo zaciszny ogród? Stosowanie modelu poziomów neurologicznych Na podstawie powyższych przykładów zastosuj ów model do zachowania. co by się stało. jak każdy poziom przechodzi naturalnie w dół do następne­ go. Wyobraź sobie.Gdzie wprowadzić zmiany? 203 Zdolności Częścią jakiej zdolności jest to zachowanie? Na przykład . Ta zdolność z kolei pozwala założyć. której jesteś wyznawcą? Na przykład gołąb. Zauważ. jak ważny jest człowiek. Teraz wyobraź sobie zmianę zachodzącą na niższym poziomie. organizowania. zdrowie albo własny rozwój? Tożsamość Jakie zdanie charakteryzowałoby twoją tożsamość (kim jesteś)? Na przykład: „Jestem osobą nastawioną na drugiego człowieka" albo „Jestem urodzonym organizatorem". tworząc logiczną hierarchię. umiejętność słuchania stanowi podbudowę twoich zdolności społecznych i przekonań na temat człowieka.współ­ życia z ludźmi. Przekonania Co to mówi o tobie? Jaki warunek musi być spełniony. gdyby w obrębie wyższego poziomu (na przykład przekonań czy tożsamości) zaszła jakaś zmiana. planowania. że posiadasz umiejętność słuchania. . Na przykład twoje przekonanie o tym. Duchowość Jaki symbol bądź metafora reprezentuje twoją duchowość albo wyższą siłę. Zastosuj go potem do innego za­ chowania. wymagającymi podjęcia decyzji. w którym jesteś dobry. czy wierzysz. Która zmia­ na bardziej rzutowałaby na twoje życie? Która byłaby trwalsza? Którą byłoby trudniej wprowadzić w życie? Model ten możesz stosować podczas zastanawiania się nad proble­ mami czy ważnymi zagadnieniami. przekłada się na twoją zdolność odnoszenia się do ludzi. I odwrotnie. że ważni są ludzie.

Pomaga on też zro­ zumieć innych i porozumiewać się z nimi. W każdym wypadku rozwiązania należy szukać na wyższym poziomie. W podanym przy­ kładzie pominęliśmy kategorię duchowości. Nie odkładam rzeczy na swoje miejsce. i pomyśl.czyli tego. który pojawia się przed twoimi oczami pierwszy. Ważniejsza jest kreatywność niż przesadny porządek. o których mówiliśmy podczas Dnia 1. a także do rozwiązywania problemów. Oto typowy przykład: Otoczenie Zachowanie Zdolności Przekonania Tożsamość Na moim biurku panuje bałagan. Większość pomniejszych zagadnień związanych z zachowaniem można zmienić jeden bądź dwa poziomy wyżej. Na przykład możesz zauważyć kwestię związaną z otoczeniem.2 0 4 Dzień 14. również w kategorii poziomów. Poważniejsze zagadnienie osobiste z kolei najprawdopodobniej będzie brało początek na najwyż­ szym. Sprawdź. Omawiany model można stosować do wszystkich form własnego rozwoju. Zacznij od określenia poziomu „przedstawionego" problemu . czy możesz przeprowadzić to zagadnienie przez każdy poziom. Następnie zastanów się. Nie rozumiem systemu katalogowania. W tym wypadku powiązane z sobą problemy niższych poziomów po­ wstają w wyniku twojego problemu. jakie są jego korzenie. Poziomy neurologiczne i organizacja Poziomy neurologiczne (z wyjątkiem najwyższego) można łatwo przenieść na grunt organizacji: . „Problem" może się pojawić (przedstawić) na którymś z tych pozio­ mów. słabość w zakresie zdolności albo ograniczające przekonanie o sobie. przyczyny. Poziomy neurologiczne ilustrują mapy umysłu i filtry neurologiczne. duchowym poziomie. jakie jest jego znaczenie w kategorii zmiany indywidualnej. Jestem osobą niezorganizowaną.

„co my tutaj ro­ bimy". kursów i ubezpieczeń. Poziomy neurologiczne ilustrują też. ponieważ czują się szanowani.Gdzie wprowadzić zmiany 205 misja i wizja filozofia i kultura umiejętności i wiedza zwyczaje i praktyki wyposażenie. w jaki sposób firmy motywują swój personel albo wprowadzają zmiany: Misja i wizja Pracownicy identyfikują się i czerpią natchnienie z misji. klientów i systemów. ma na celu działalność charytatywną. firma postępuje według wyznawanych wartości w stosunku do personelu. Ma jasne przepisy dotyczące nagród. promującą zdrowie czy chroniącą środowisko naturalne. wprowadza efektywne systemy zarządzania. jaką firma ma do spełnienia. Zapoznaje pracowników z nowinkami techniczny­ mi. . Firma ma wyraźną „osobowość". środowisko. Filozofia i kultura Firma szanuje różne wartości. Pracownicy mogą działać samodzielnie i mają wpływ na podejmowanie decyzji wyższego szczebla. lokalizacja Zdarza się. Pracownicy spełniają wymagania. Pracownicy są lojalni. Umiejętności i wiedza Kierownictwo jest źródłem informacji i zrozumienia. często nie przynosząca zysku. Dzieje się tak wtedy. Kierownictwo umożliwia kursy. Mają wspólną świadomość kierunku i celu. duchowy poziom. Praca dla firmy jest źródłem dumy. Wspólne przekonanie wpływa na to. ponieważ rozumieją sytuację. gdy firma. że w wypadku organizacji można również zastosować najwyższy.

służą swoimi sugestiami.zmierza w tym samym kierunku. Nie lekceważ znaczeni tego procesu (obojętne jak prosty by ci się wydawał) dla wprowadzani zmian w twoim życiu. która szczyciła się swoją misją bądź przekonaniami. na których występują rozważane przez nas problemy Duchowość/cel Tożsamość/misja System wartości i przekonania Zdolności Zachowanie Otoczenie Kto jeszcze? Kto? Dlaczego? Jak? Co? Gdzie? Zastosuj ćwiczenie opisane na str. Uporządkowanie Odpowiedź na poniższe pytania pomoże w określaniu poziomów neurologicznych. Wyrównanie natomiast oznacza wzmocnienie. które pod jakimś względem wykraczają poza plan. aby z jak największym prawdopodobieństwem wywołał zmiany.206 Dzień 14. Zwyczaje i praktyki Organizacja nagradza i karze indywidualne zachowania. Wyposażenie. Co więcej. Pracowni biorą udział w dowolnych kursach. Większość z nas spotkała kiedyś osobę. w wyniku którego cała organizacja — niczym jedna osoba . . Stosuj się do norm obowiązujących w firmie. aby wyrównać poziomy neu rologiczne swojego doświadczenia. Ludzie tacy żyją w kłamstwie i prawdopodobnie nie od niosą sukcesu. Każdy poziom. środowisko i lokalizacja Firma zapewnia dobrą infrastrukturę i warunki pracy. Stosuje za rządzanie w oparciu o wyjątki: kierownictwo koncentruje się na tych zagadnieniach. 207. W efekcie wszystkie twoje poziom zaczną współpracować dla osiągnięcia celu. musi być spójny z poziomem nadrzędnym. taki brak spójności może prowadzić do urazy i cynizmu. nie harmonizującymi jednak z jej zachowaniem czy otoczeniem.

Gdzie wprowadzić zmiany? 207 1.cokol­ wiek podpowie ci nieświadomość. Przejdź na kartkę „tożsamość" i zapytaj: „K i m jestem. 6. 11. 13. d l a c z e g o robisz to. Opisz w myślach to oto­ czenie. do którego dążysz (doskonałość. spokój i tym podobne). 10. 2. przekonania i zdolności na poziom zachowania. tożsamość. Wyobraź sobie reakcje. przekonania. przejdź teraz z powrotem na poziom tożsamości i poczuj. Stań na kartce „otoczenie". tożsamość i przekonania na poziom zdolności. Przejdź ostatecznie na kartkę „duchowość" i zapytaj: „Do czego zmie­ rzam w życiu? "albo „ K t o lub co motywuje mnie na najgłębszym (najwyższym) poziomie?" Zwróć uwagę na to. gesty. Zrób krok na kartkę „zachowanie" i zapytaj siebie: „Co chcę zrobić w tym miejscu i czasie?" Zwróć uwagę na swoją postawę. tyłem do pozostałych poziomów. na przykład jakiś symbol. jak zachodzi ich połączenie. co mówisz do siebie. komentarze i zachowanie innych. uczucia. mimikę. jak wyobrażasz sobie (kodujesz) ten układ. gdzie i kiedy chcesz go doświadczyć. Mówiliśmy o tym w rozdziale poświęconym metaforom. zwierzę. 9. Przenieś wizję celu. g d z i e chcesz doświadczyć X. jak wizja celu przenika wszystkie poziomy czekających cię zmian indywidualnych. Wybierz jakiś stan. Przenieś teraz wizję celu i tożsamość na poziom przekonań i pozwól się im połączyć. Posłuż się kartkami. że mam takie przekonania?" Znajdź jakąś metaforę dobrze cię charaktery­ zującą. co robisz. Przenieś wizję celu. brzmienie głosu. zdolności i zachowania na poziom otoczenia i pozwól im się połączyć. 3. kreatywność. kolor. tożsamość. albo: „Które z moich przekonań pozwala mi na zastosowanie tych zdolności i podjęcie tych działań w tym otoczeniu?" 7. na to. podczas Dnia 11. . pozwól się im połączyć. roślina . Ułóż wszystkie poziomy neurologiczne (od duchowości po otocze­ nie) w jednej linii na podłodze. 4. na zaangażowaną wiedzę i umiejętności. Mając ciągle przed oczami swój cel. 51 Przejdź na kartkę „zdolności" i zapytaj: „Dlaczego zachowuję się tak w tym otoczeniu?" Zwróć uwagę na to. pewność. Przejdź do „przekonań" i zapytaj. Nazwij go stanem X. 8. Przenieś wizję celu. Pomyśl. Określ. gdzie dokona się ich połączenie. 12.

208 Dzień 14. swoich celów i motywów — tego. znaczy m o j a mapa .tego. Model poziomów neurologicznych można stosować do: • Rozpoznawania i wyjaśniania problemów osobistych i organizacyj­ nych • Wybierania najlepszego poziomu do inicjowania zmian • Lepszego rozumienia siebie. co jest ważne. Mapa umysłu. co myślisz". Bez względu na przeszłość. . a więc możesz wziąć na siebie odpowiedzialność za swoje działania i osiągnię­ cia. To ty możesz zmieniać swoje przekonania i wartości. a także sposób reagowania na innych ludzi i okoliczności. jak chcesz. „Jesteś tym. masz je wszystkie w zasięgu ręki.t w o j a mapa. 14. o której mówiliśmy w pierwszym założeniu. i 3. dzięki czemu oni działają i wchodzenia z nimi w lepsze związki i kontakty • Rozwiązywania problemów • Wyjaśniania celów wyznaczonych podczas Dni 2. Ciesz się nowym uczuciem wyrównania i pamiętaj. dzięki czemu działasz • Lepszego rozumienia innych . możesz zacząć przejmować kontrolę nad swoją teraźniejszością i przyszłością. Możesz myśleć. że jeśli będziesz chciał skorzystać ze swoich zasobów. Dzisiejsze założenie każdemu (a zwłaszcza osobom nastawionym na cel) pomoże poprawić swoją skuteczność. Żadne okoliczności zewnętrzne nie pozbawią cię tych podstawowych wyborów przynależnych człowiekowi. • Nadawania sensu swoim poczynaniom • Dystansowania się od swojego życia dzięki poznawaniu różnych poziomów percepcyjnych Założenie na dziś Odpowiadam za swój umysł i osiągane rezultaty. Możesz decydować.

zalicz do zachowania. Zarządzanie grupą ludzką. umiejętność pisania czy jakąkolwiek inną. Język. 207-208) . jeśli jeszcze go nie zrobiłeś (zob. Przypisz każdy innemu poziomowi neurologicznemu. organizacja pracy czy przemawianie publiczne to przykłady z poziomu zdolnos'ci i tak dalej.Gdzie wprowadzić zmiany? 209 Zadanie na dziś • Wymień kilka stojących przed tobą problemów — zawodowych bądź jakichkolwiek innych. Może uważasz. jak można zastosować ten sam proces w wypadku problemów organizacyjnych. Na przykład. że twój gabinet jest zbyt mały? Albo że potrzebujesz jeszcze jednej sypialni? A może twój komputer już nie odpowiada twoim potrzebom? Takie problemy zalicz do kategorii „otoczenie". politycznych czy systemowych w pracy. • Zastanów się. str. która cię zawiodła. jak twoje zachowanie rzutuje na otoczenie? Jak twoja tożsamos'ć czy wizerunek samego siebie wpływa na twoje zdolności? Dotrzesz w ten sposób do samego źródła problemu i zrozumiesz. • Wykonaj ćwiczenie wyrównania. • Pomyśl teraz o tych problemach w kategoriach innych poziomów. na którym poziomie powinieneś wprowadzić zmiany.

Rama. P r z e r a m o w a n i e polega na zmianie ramy w związku z jakimś zachowaniem.W • • • tym rozdziale: Ramy i przeramowania Przeramowanie dla osiągnięcia celu Ramy spotkań Ramy i przeramowania Większość z tego. które zakłada nowe. wypowiedzią bądź wydarzeniem. a nie określona umiejętność. najczęściej kończy się to myśleniem rutynowym. zmienisz ją. Niestety. R a m y to część systemu filtrów. Kiedy naprawdę wyjdziesz poza ramę. dotyczyło zmian. poprzez które dokonujemy wewnętrznej reprezentacji rzeczywistości. Działają na zasadzie szablonów (wzorców). o czym do tej pory czytałeś. znajdowaniu innego znaczenia czy interpretacji. pokazuje. którą świadomie bądź nieświadomie tworzysz. przez które nie zauważamy nowych sposobów rozwiązywania proble­ mów i postrzegania zagadnień. do których dopasowujemy miliardy informacji podlegających świadomemu przetwarzaniu. jak coś postrzegasz. klasyfikując jej elementy do określonych umysłowych przegródek czy ram. czyli sposobie myślenia o rzeczy­ wistości i jej „widzenia". przede wszystkim w postrzeganiu. Jest to raczej nastawienie. Wydaje się. dokonasz przeramowania. że człowiek odczuwa potrzebę porządkowania rzeczywi­ stości. zobaczeniu wycinka rzeczywistości w in­ nym świetle. kreatywne i odbiegające od schematów myślenie. .

Zmiana znaczenia to zmiana rezultatu komunikacji. Znajduje ono szerokie zasto­ sowanie w biznesie. Przeramowanie treści i kontekstu Przeramowanie może dotyczyć kontekstu sytuacji . komunikacji i terapii. to jednak prowadzi do natychmiastowych zmian w zachowaniu. Zmiana zachowania innej osoby (a nawet twojego) może wydawać ci się trudna. czyli poza schematem. w jakim kontekście określone zachowanie wydawałoby się pozytywne i pożyteczne albo można by je zobaczyć w innym świetle. w jakiej ramie je postrzegamy. Przeramowanie dla osiągnięcia celu Przeramowanie szybko przynosi rezultaty. To doskonałe narzędzie rozwiązywania problemów.twoje działanie. a co za tym idzie . przy zastosowaniu technik opartych na prostej zasadzie „zmiany ramy". cieszy się więc wśród praktyków NLP dużą popularnością. Stymuluje tak zwane myślenie lateralne (boczne).212 Dzień 15. Twoje ramy odniesienia różnią się między sobą. Puenta dowcipu natych­ miast wprowadza zmianę w znaczeniu i związanych z nim emocjach. rozwoju osobistym. Niespodziewana zmiana zawartości bądź kontekstu stawia znaczenie na głowie.sposób myślenia bądź postrzegania rzeczywistości.na przykład miejsca lub czasu. odbierzesz („obramujesz") z pewnością inaczej niż późno wieczorem. kiedy nikogo nie oczekujesz. a efekt zaskoczenia i nowości przynosi reakcję w postaci .choćby nawet minimalnie . Można też przeramować samą treść sytuacji. Chociaż jest to proces umysłowy. zachowania lub wydarzenia. Przeramowania można dokonać w każdej sytuacji. Przeramowanie zmienia twoje samopoczucie. kiedy spodziewasz się miłego gościa. Znaczenie każdego wydarzenia zależy od tego. W sytua­ cjach konfliktowych przeramowanie jest znacznie skuteczniejsze niż perswazja bądź sprzeczka. tak samo jak znaczenia. Pomyśl. Pukanie do drzwi w sytuacji. Zawsze jednak możesz zmienić .

ciśnienie. Zmiana znaczenia wywołana przez kontekst czy treść oznacza... Wypracuj sobie zwyczaj pytania: „Co to może oznaczać?". Twoje uczucia i zachowania przed jej powrotem zależą od tego. dzięki czemu powstaje nowe znaczenie. Kontrolowanie nastroju Ty kontrolujesz proces przeramowania. Nasz umysł nadaje wszystkiemu jakieś znaczenie. tylko będziesz musiał to pamiętać" albo „Weźcie na przykład moją żonę.zdrowie w ogóle. nic nie może .. kiedy tylko chcecie!" Metafory. na przykład: „W wieku osiemdziesięciu lat będziesz już wiedział wszystko. Odzwier­ ciedleniem dokonanego przez ciebie obramowania jest nawet spokojne. a w dłuższej perspektywie . jak „obramujesz" sytuację. a co za tym idzie . w jaki dokonujesz obramowań. są skarbnicą nie kończących się przera­ mowań. że zmieniają się twoje reakcje i zachowanie. Poprzez przeramowanie można więc łatwo i bez większych wysiłków dojść do rezultatów. „W jakiej sytuacji wyglądałoby to inaczej?" albo „W jakim kontekście zachowanie to wydawałoby się pozytywne i pożyteczne?" W twoim umyśle może się wtedy natychmiast pojawić kilka przeramowań. Nowy kontekst powoduje. Sposób. Czy miała wypadek? Czy celowo nie wypełnia twoich próśb? Może dzwoniła wcześniej? Przeramowań można dokonywać bez końca.. że znany problem czy zagadnienie umieszczane jest w nowym otoczeniu.. Wyobraź sobie na przykład. na nasze doświadczenie składa się jedynie przefiltrowana wersja rzeczywi­ stości.. o których mówiliśmy podczas Dnia 11.Myśleć poza schematem 213 śmiechu. Jak widzieliśmy z modelu NLP przedstawionego podczas Dnia 1. Z pewnością jednak wpłynął na c i e b i e . pośred­ nio wpływając na zachowanie i osiągnięcia. Komik George Burns często posługiwał się żartami jednozdaniowymi. Nieustannie dokonujemy więc nieświadomego jej zniekształca­ nia. Uzyskanie nowej perspektywy prowadzi do natychmiastowych zmian twojego samopoczucia. Jak dotąd. sposób obramowania sytuacji czy zachowania nie wpłynął na twoją córkę. niż powinna. który nie powinien być uzależniony od żadnych zewnętrznych czynników. rzutuje na twoje zachowanie. że twoja nastoletnia córka wraca do domu później. pełne zaufania i pozornie niewzruszone czekanie. a interpretacja sytuacji zależy od c i e b i e .twój stan. Przyjęta rama określa postrzeganie.

Przeramowanie prowadzi do ponownej kategoryzacji. Dzięki otwartemu. aby stało się pożyteczne. kiedy twoje przeramowywanie zacznie oddziaływać na innych. Przeramowanie wymaga mniej umiejętności niż dopasowanie i prowadzenie. dzięki którym twoje reakcje są skuteczne. Niestety. że jest ona naprawdę prosta. Zawsze dąż do sytuacji wyboru. Każdy rodzic doskonale wie. Dzięki przeramowaniu można rozwiązać wiele trudnych problemów. to znak. wybierasz nastrój. musisz stosować je na co dzień. Jeśli dostrzegasz kilka możliwych ram. Tymczasem. Zawsze możesz zdecydować się na przeramowanie Stosując techniki przeramowania. co potem odczytywane jest jak graniczące z cudem wglądy.światełko na końcu tunelu. pozostać nieokreślone. choć sam nie wiesz dlaczego. Już samo rozpoznawanie możliwości wyboru może wprawić cię w lepszy nastrój. Umiejętności myślenia mogą przekształcić się w myślowe nawyki. Kiedy cały ten proces nie jest już dla ciebie tajemnicą. kreatywnemu umysłowi możesz małym nakładem sił osiągnąć niezwykłe rezultaty Nadejdzie chwila. celowe.214 Dzień 15. tak jak to jest z jazdą na rowerze czy pływaniem. która lepiej odzwierciedli rzeczywistość bądź to. sprawiając że w jakimś względzie czujesz się czegoś pewien. że takiej kategoryzacji dokonujemy instynktownie. Dzieje się to szybko i poza świadomością. co decydujesz się uznawać za możliwą rzeczywistość. Żeby jednak stało się ono twoim nawykiem. giętkiemu. często zdarza się. Nawyk widzenia rzeczywistości na różne sposoby Sytuację nastoletniej córki rodzic mógłby skwitować stwierdzeniem „łatwo mówić". Zalicza się do nich również umysłową zdolność przeramowywania. kiedy opanujesz już nieświadomą umiejętność (stanie się twoim nawykiem). wzmacniające. ułatwiający radzenie sobie z sytuacją czy podejmowanie decyzji. stwierdzisz. Wkładamy więc wszystko do odpowiednich przegródek umysłowych. że masz z czego wybierać Możliwości wyboru reprezentują zasoby. zamiast dokonywać realistycznej i racjonalne reprezentacji. warto spróbować przeramowania negatywnego czy nieprzyjemnego zachowania. obramowujemy w najoczywistszy i najwygodniejszy sposób. jak nastolatek reaguje Ulepszanie związków . Masz przed sobą wyjście .

jak postrzegasz to zachowanie . w tym również wypowiedzi. Warto przyjąć to do wiado­ mości. Z tego względu nie zgadzaj się na „sensowne" interpretacje. In­ nym razem dokonuje się w nim zmiana. W jeszcze innych wypadkach dzięki przeramowaniu dochodzimy do całkiem nowych rozwiązań. Sama świadomość tego może doprowadzić do większej kontroli naszego oddziaływania na innych i jego rezultatów. do jakiego stopnia pozwalasz mu rzutować na swoje emocje czy jak je interpretujesz. Niemniej jednak proces ten z pewnością niemal natychmiast wpłynie na to. mówisz coś bądź nie. Niewątpliwie więc twoje zachowanie będzie pośrednio oddziaływało na tę osobę. że przeramowany problem po prostu sam znika. Nie możesz się odizolować od wpływu uczuć ani . na przykład lepiej odzwierciedlają aktualną sytuację. a nie przyczyny. Nie możemy nie komunikować. Podczas Dnia 4. przybiera formę skutku. Milczenie.„nie możesz się nie komunikować". Ich „posiadacz" prawdopodobnie próbował .Myśleć poza schematem 215 na przedwczesne wyciąganie wniosków. Komunikacja nie musi być świadoma. brak zaufania czy nadmierne martwienie się. przeczytałeś założenie: „Znaczenie komunikacji polega na reakcji. Przeramowanie zachowania danej osoby nie doprowadzi bezpośred­ nio do jego zmiany.na ile poważnie je traktujesz. Zachowanie spontaniczne. może szybko stać się nieadekwatne do wypowiedzianych słów czy zaistniałych okoliczności i otrzeć się o roz­ wód. Wiadomo. Przeramowanie często oznacza otrząśnięcie się ze starych nawyków.parafrazując znane już założenie . Niemniej. że twoje uczucia i myślenie determinują twoje zachowanie. im mniej radykalne (kreatywne) przeramowanie. Wówczas określasz jego pochodzenie. kiedy robisz coś bądź nie. konflikt czy wojnę. W takim wypadku „punkt widzenia" przesuwa się o zaledwie kilka stopni. tym mniejsza szansa na rozwiązanie problemu czy zagadnienia. jaką ona wywołu­ je". źle zrozumiane spojrzenie czy słowa przeznaczone dla innej osoby mogą wywołać jakiś efekt. Kreatywne rozwiązywanie problemów Zdarza się. reagowanie na pojedynczą. sztywną ramę (interpretację). Nasze ciało oraz wypowiedzi nieustannie o czymś informują. wywierając w ten sposób na kogoś wpływ. Komunikujesz coś nawet wtedy. Niektóre przeramowania wydają się bardziej praktyczne od innych.

zaczynasz dostrzegać jej zalety. . prawdziwa przyczyna leży w naszych mapach umysłu. potrzeba czegoś więcej. Paradoksalnie. Jakieś dziwaczne przeramowanie może z początku wydawać się ukartowane bądź niemądre. które wydają ci się bez wyjścia. Według innej osoby problem ten może okazać się szansą. Jego szef traktuje go podobnie. Z pewnością spróbowałeś już logicznego. • Zgłosił twoją kandydaturę do specjalnego awansu i musi sprawdzić. Od kiedy jednak rozwinąłeś w sobie tę umysłową umiejętność. Aby przejść dobry test na przeramowanie. Następnie szybko i intuicyjnie podaj co najmniej trzy przeramowania do każdego z nich. Zmieniając sposób percepcji. Pomyśl o jakichś trzech aktualnych problemach związanych z pracą. Przeramowanie nie oznacza logicznego dopasowania czy modelowania sytuacji. Chociaż często zrzucamy winę na oto­ czenie czy okoliczności. w przeciwnym wypadku nie stanowiłyby przecież problemów. Czuje się niepewnie i znajduje się na granicy załamania nerwowego. podczas usilnego poszukiwania rozwiązań problemu najczęściej nie dostrzegamy najlepszego z nich. Zachowuj się jak osoba rozdająca karty. Denerwuje cię jego grubiaństwo i nastawienie. „Problem" tkwi w umysło­ wym schemacie. Jak mo­ żesz przeramować tę sytuację? • • • • Jest w złym stanie zdrowia.216 Dzień 15. Aby wydostać się ze schematów. że twój szef ma zwyczaj udzielać ci reprymendy na oczach współpracowników i nie docenia wysiłku. rozmaitych punktów widzenia. W domu żona trzyma go krótko. lecz raczej uwalnianie się od ograniczającego modelu. szczęściem w nieszczęściu. racjonalnego podejścia do ich rozwiązania. Przeramowywanie w praktyce Załóżmy. tworzysz szansę dla pożytecznych działań. domem. lecz z zastosowaniem przepuszczonego przez własne filtry doświadczenia. więc w pracy znajduje ujście dla swoich emocji. tylko dlatego że został przez nią inaczej obramowany. przyjaciółmi czy życiem towarzyskim. a nie w treści. wybieraj prawdziwe problemy. które mogą doprowadzić do pożądanych rezultatów. Spróbuj. który wkładasz w realizację swoich zadań.

któremu . prawdopodobne czy nawet zdroworozsądkowe. że ta sytuacja potrwa tylko dwa miesiące/dwa ty­ godnie/dwa dni. ale nie może o tym mówić pracownikom. • Wyobraź sobie. że są przez niego traktowani tak samo. • Wyobraź sobie. • Inni twierdzą. że zakochał się w tobie. jak dajesz sobie radę w wypadku szorstkiego kierowania. • Wyobraź sobie. • Wyobraź sobie. albo na proszonym obiedzie? • Wie. Działa ono na podobnej zasadzie jak . tobie się najwięcej obrywa. Zapytaj na przykład: • • • • • • • • A gdybym tak miał grubszą skórę (jak XYZ)? Może zmienić pracę? A gdybym dziękował mu za każdą uwagę? A gdybym podczas każdej konwersacji miał uśmieszek na twarzy? Może kupiłbym mu ładny długopis? Co by się stało. że jest twoim szwagrem. • Wyobraź sobie. • Jak zachowywałby się w jakiejś sytuacji towarzyskiej. że zapisał ci w testamencie fortunę. • Trzy miesiące temu pochował starszego brata. rozmawiając na temat waszych wspólnych zainteresowań. • Zleca ci najtrudniejsze zadania. ponieważ najlepiej pracujesz. W kon­ sekwencji. • Nie wie. siwą brodę. • W ciągu ostatniego roku trzy razy włamano się do jego domu.. że nad firmą gromadzą się ciemne chmury. • Cierpi na nieuleczalną chorobę. że przeramowanie nie musi być logiczne. gdybym dostał ofertę pracy z innej firmy? Co by się stało. będziesz musiał stawić czoło. • Jego żona i dzieci uwielbiają go. jak jego zachowanie na ciebie wpływa. Kiedy nabierzesz w tym wprawy. • Miał trudne dzieciństwo. ale trudno mu to pokazać.Myśleć poza schematem 217 . do głowy będzie ci przychodzić nieskończenie wiele przykładów przeramowań. że ma długą. gdybym wygrał na loterii? Jak osoba ta wpływa na moje podstawowe cele życiowe? Zauważ. Jak dotąd jednak nie doszedłeś do wyrównania.

na przykład żeby po­ móc komuś w rozwiązaniu problemu. Unikaj jednak szokowania i epatowania swoją wiedzą. jak duży jest zasięg stosowania ram. . a także w treningach i poradnictwie. Kiedy indziej możesz stworzyć własną nazwę.218 Dzień 15. nie musisz zapamiętywać ich nazw ani dokładnych definicji. Nie trzeba artykułować przeramowania. cała sztuka polega na takim przeramowaniu. łącznie z dobrze uformowanym celem omawianym podczas Dnia 2. Ramy spotkań Przeramowywanie to doskonałe narzędzie w komunikacji. Kiedy kontakt jest dobry. aby je lepiej zilustrować i pokazać ich zastosowanie prowadzące do lepszej efektywności spotkań. że naprawdę szuka jakiegoś rozwiązania) może dobrze reagować na najbardziej nawet lateralne przeramowanie. o których mówiliśmy podczas Dnia 11. Aby się przekonać. W tych wypadkach znajdują zastosowanie wszystkie zasady dobrej komunikacji. Zdrowy rozsądek i logika przychodzą zazwyczaj trochę później. Dodaliśmy do nich kilka pytań. a raczej wywołaj w drugiej osobie przełom spowodowany „olśnieniem" (aha!). Czasami już sama nazwa będzie pomocna (na przykład mówiąca sama za sie­ bie rama „jak gdyby"). Tak jak w wypadku innych poznanych już wzorców językowych. metafory. Prawdopo­ dobnie rozpoznasz niektóre ramy z wymienionych niżej. Dzień 4. Szczególną uwagę należy poświęcić utrzymaniu kontaktu (zob. Taki percepcyjny wgląd w we­ wnętrzny świat drugiej osoby może pomóc w nawiązaniu doskonałego kontaktu. druga osoba (zakładając. Może ono pozostać jedynie w twojej głowie.). Przerywa tok myślenia i otwiera nowe. Postaraj się rozpoznać wzorce oraz rodzaj pytań. żeby prowadziło do rezultatów. spróbuj zastosować tę technikę podczas jakiegokolwiek spotkania. które stymulują prze­ ramowanie. Zawsze harmonizuj wartości i doświadczenie. kreatywne sieci neuronowe. Masz więcej możliwości wyboru samopoczucia i działania. żeby utrzymać kontakt. Kiedy jednak mówisz o przeramowywaniu.

dopasowania i prowadzenia.Myśleć poza schematem 219 Rama wyniku Procedura stosowana na początku spotkania oraz każdej jego części. słyszysz i czujesz. którą mamy obecnie?" albo „Jak ma się to w porównaniu z. Pytanie: „Jaki jest związek tego. kiedy pracowałeś nad ustala­ niem celów i wyników). „jak gdyby" cel został osiągnięty. a ty może zauważysz. która pomaga wyobrazić sobie siebie osiągającego za­ mierzony cel i określa sensoryczne doznania związane z osiągnięciem sukcesu. aby zrealizować określony cel.. Nadbudowuje na wspólnym gruncie. . Pytanie: „Czym się różni twój opis od sytuacji. że zrealizowałeś swój cel?" Rama kontrastu W tym wypadku porównujesz różne opcje. Myślisz tak. eliminująca niepotrzebne błądzenie i marnowanie czasu.?" Rama zgody Rama ta wykorzystuje każdy możliwy punkt dyskusji do odzwier­ ciedlania. z zamierzonym celem?" . Pytanie: „Wyobraź sobie. gdy zostało osiągnięte porozumienie co do celu spotkania albo ustalono już rozkład dnia. że już osiągnąłeś swój cel. Szcze­ gólnie przydatna wtedy. aby ocenić ich względną wartość albo żeby usprawnić swój proces decyzyjny. Pytanie: „Czego konkretnie oczekujemy po tym spotkaniu?" Rama „jak gdyby" Technika. Na przykład: „Zgadzam się. Co w tym.. co mówisz. przekonuje cię. Określa wspólny cel (zajrzyj do Dnia 2. Rama zgodności Procedura mająca na celu utrzymanie spotkania na odpowiednim torze.. że potrzebujemy x. co wi­ dzisz. że przyda się też y".

stosując wzorce obramowywania. ale także we wszystkich typach komunikacji. Znaczy to. Ramy mogą się okazać przydatne nie tylko podczas spotkań. Możesz zacząć panować nad swoimi filtrami umysłowymi za pomocą myśli.. za kogo się uważasz. czy dobrze cię zrozumiałem". Na efektywność spotkania wpłynąć może jednak każdy jego uczestnik. Można w ten sposób uniknąć późniejszych nieporozumień i sprawdzić. że nie trzeba trwonić możliwości swojego umysłu na zniechęcające myśli i niechciane zachowania. Obejmują one nieograniczoną nieświadomość. łagodnego frontu. Powyższe ramy można stosować według potrzeby w każdej chwili podczas spotkania.2 2 0 Dzień 15. negocjacjach. Zwróć też uwagę na użycie opisanego podczas Dnia 10. kontrolującą tak zwane nieświadome kompetencje albo funkcje autopilota. komunikacji rodzinnej i towarzyskiej. treningach. Można łączyć wszystkie techniki. Założenie to podkreśla zadziwiające możliwości ludzkiego ciała i umysłu. kazaniach i naukach. poradnictwie i medytacji. Adaptowanie różnych ram do rozmaitych okoliczności konwersacji nie powinno przysparza ci większych problemów. czy określona osoba rozumie. jaki jest teraz porządek działań. albo na streszczeniu podjętej decyzji. zawsze jesteś kimś lepszym. na przykład wywiadach.. Przydają się jako swego rodzaju przewodnik przy ustalaniu programu dnia albo jako lista kontrolna dla przewodniczą­ cego. czy wszyscy się z tym zgadzają?" albo (do konkretnej osoby): „Sprawdźmy. Założenie na dziś Niezależnie od tego. Porzekadło „Jeśli inni potrafią. to ja też" otwiera przed tobą . które odpowiadają za doskonałość człowieka. Rama ścieżki powrotnej Technika polegająca na streszczeniu omówionych punktów. aby sprawdzić jednomyślność uczestników. Pytanie: „Postanowiliśmy więc. mająca ułatwić podjęcie decyzji.

informację. spróbuj te­ raz. Jednak nawet nonsensowne przeramowania mogą zmienić twój sposób myślenia o sytuacji. czy twoje przeramowanie jest „realistyczne" i „możliwe do spełnienia" (twoja lewa półkula może sądzić. Niewątpliwie zaczniesz nadawać swoim doświadczeniom intuicyjne znaczenia i interpretacje. pokazuje. zachowanie. że twoje pomysły są zupełnie nieodpowiednie i głu­ pie). a to zazwyczaj stanowi początek prawdziwej zmiany. jak możesz puścić wodze fantazji. Zadanie na dziś • Jeśli nie wykonałeś jeszcze ćwiczenia przeramowania. • Poćwicz przyjmowanie różnych pozycji percepcyjnych (zob. Dzień 12. Przykład z pracy. jak zmieniają się twoje uczucia. Znajdź trzy problemy bądź zagadnienia. zdarzenie?" Zauważ. opisany na stronach 216-217. Nie ma znaczenia.) i zauważ. pytanie. lecz zacznij zadawać pytania: „Co jeszcze mogło to oznaczać? Jak można przeramować to zdanie. i wymyśl dla nich przynajmniej po trzy przeramowania. . Dzisiejsze założenie właśnie w tobie lokuje ten nieskończony potencjał jako podstawę motywacji i poczucia własnej wartości. które spędzają ci sen z powiek. Przyjmij je jako neurologiczną rzeczywistość.Myśleć poza schematem 221 świat potencjalnej doskonałości. • Jutro w pracy zacznij zauważać i przeramowy wać zachowania wokół siebie. jak inaczej zaczniesz myśleć i działać (albo nie działać).

Strategie sukcesu Większość ludzi nie wyobraża sobie nawet. Strategie umysłowe działają w odpowiedniej kolej- . aby potrawa była wys'mienita. Doskonałość wymaga doskonałych strategii. W NLP termin „strategia" oznacza zazwyczaj „przygotowany program umysło­ wy. po której powinna pojawić się strategia prak­ tycznego działania. Oczekujesz. Strategią początkową może być na przykład ocena bądź test stwierdzający. przyniesie określony wynik.W • • • • • tym rozdziale: Strategie sukcesu Systemy informacji zwrotnej Rozpoznawanie i stosowanie strategii Model T O T E Fragmenty strategii Realizujemy swoje zamierzenia. Strategia to myślenie nastawione na osiągnięcie celu.trzeba użyć odpowiednich składników w odpowiedniej kolejnos'ci. co robisz. czyli sekwencję reprezentacji prowadzących do konkretnego celu". jaki jest ich cel i jak mamy go osiągnąć. Następnie potrzebujesz strategii do rozpoczęcia procesu motywacyjnego. że określone działania będą skuteczne. Brzmi to może nieco technicznie. lecz wyjas'ni się w miarę czytania. Tak jak z kulinarnym przepisem . że to. żeby wziąć się do jakiegoś działania bez jakiegokolwiek czynnika motywacyjnego albo jeśli nie uznają. Brak kompetencji jest wynikiem stosowania złych strategii. ponieważ wiemy. czy w ogóle powinieneś brać działanie pod uwagę.

224 Dzień 16. o których czytałeś podczas Dnia 7. NLP kładzie nacisk na te wewnętrzne reprezentacje. odczuwasz niepokój w związku ze sprawami. jeśli chcesz zwieńczyć dom dachem albo sprzedać firmę. W tym sensie zamiesz­ kujemy więc dwa światy . Strategia może przyjąć formę konkretnych słów bądź obrazów umysłowych. słyszymy i czujemy to. które są przyczyną zachowań prowadzących do pożądanych efektów. Każdy z powyższych przykładów obejmuje mniejsze segmenty strategii. które będą się zaraz toczyły w pracy. decydujesz. smażysz je i zjadasz. Możesz rozbić jajko na wiele sposobów. Teraz czas na wprowadzanie zmian do strategii. co zjesz na śniadanie. które motywują cię do działania. a przynajmniej „to. Oczywiście strategie te są w większości nieświadome. co zachodzi w naszym bezpośrednim otoczeniu. opisywane podczas Dnia 7. które służą ci do osiągania . Potrzebu­ jesz odpowiedniej strategii. o czym myślisz" można poszerzyć do „Robisz to.zewnętrzny i wewnętrzny. Strategie obejmują oba te światy. Do tej pory na­ uczyłeś się już. jak wpływać na swoje rezultaty i samopoczucie. Zycie to nie kończąca się seria reprezentacji — tak zewnętrznych. co zaprząta twoje myśli". Bezustannie widzimy. tak jak kombinacja cyfr szyfru do sejfu. co myślisz". To samo dotyczy podejmowania decyzji czy motywowania. Zrozumienie sposobu porządkowania i zmiany strategii stanowi więc podstawę doskonałości indywidualnej. Dzięki NLP możemy świadomie je rozpoznać i zmienić na lepsze. Strategie jako sieci neuronowe Stwierdzenie „Jesteś tym. aż do poziomu submodalności. Strategie wyższego poziomu mogą zawierać kilka mniejszych segmentów. ności. Zwróć uwagę na różne poziomy czynności oraz ich róż­ norodność. Strategie te tworzą w mózgu człowieka niesłychanie skomplikowane sieci neuronowe. zawiązujesz sznurowadła. podliczasz coś w głowie. Strategia jest ci potrzebna na przykład: kiedy chcesz wstać rano z łóż­ ka. wartości i przekonania. na który składają się wspomnienia i doświadczenie. jak i wewnętrznych. rozbijasz jajko. Poziomy strategii Strategie obejmują duże segmenty zachowań aż po bardzo szczegó­ łowe submodalności myślowe.

stosując system strategii. zachowania czy umiejętności. Umiejętnos'ć ta zapewni ci większą kontrolę nad swoim samo­ poczuciem. Systemy informacji zwrotnej Osiągamy cele. na jakiej zasadzie on działa. gdy osiągniesz cel . będzie zawsze prowadzić do tego samego rezultatu. swoistą składnię. które starannie dobierasz. Musisz też zadbać. Kiedy uświadomisz sobie.Klucz do indywidualnej doskonałości 225 celów. jakie są jego następstwa Zmieniaj działanie do chwili. zorientowane na cel podejście. aby wypowiadane zdanie miało sens). musisz mieć: • konkretny cel • umiejętności służące jego osiągnięciu • skalę. Zasada ta obowiązuje podczas strategii dzia­ łania. Wkrótce przekonasz się. na ile minąłeś się ze swoim celem • umiejętność wprowadzania zmian w działaniu aż do chwili. o którym mówiliśmy podczas Dnia 2. aby miały one odpowiednią k o l e j ­ n o ś ć . Składnia strategii Aby osiągnąć sukces. że nawet na najprostsze nawyki składają się skomplikowane strategie. pracujące dla naszego dobra. Wszystkie elementy strategii muszą być odpowiednie (tak samo jak słowa. nastawieniem. W przybliżeniu oparty jest na czteroetapowym modelu suk­ cesu. według której można określić. gdy uzyskasz pożądane efekty Aby zastosować owo cybernetyczne.: • • • • Zdefiniuj swoje oczekiwania (wyznacz cel) Wykonaj jakieś działanie Zauważ. wartościami i przekonaniami. trzeba myśleć i działać według określonego porządku.

tak jak nauka mówienia czy chodzenia w dzie­ ciństwie albo zdolność naśladowania umiejętności innych. pozostaje jedy­ nie tak wykorzystać nasze zasoby. NLP pozwala nam dostać się do niektórych wbudowanych zdolności cybernetycznych (nastawionych na cel).2 2 6 Dzień 16. W niektórych bardzo istotnych wypadkach ustalamy i osiągamy cele nieświadomie. Nie zawsze jednak kojarzymy z nimi zachowanie człowieka. który ustawiliśmy). że zadziała. Ponieważ każdy z nas spełnia powyższe wymagania. w które wycelowane są wyrzutnie rakietowe. za pomocą narzą­ dów zmysłów. może też zauważać. Tenże system. Tę umiejętność można wyćwiczyć za pomocą tak zwanej czujności sensorycznej (w wypadku układu centralnego ogrzewania funkcję tę pełni termostat. Wreszcie. W tych ważnych wypadkach po prostu u f a m y systemowi. miasto. Celem może być utrzymanie odpowiedniej temperatury przez centralne ogrzewanie czy zmywarkę do naczyń.ciała i umysłu. od utrzymywania odpowiedniej temperatury ciała po leczenie skaleczeń. jak bardzo temperatura pomieszczenia różni się od „celu". aby odpowiednio dostosować temperaturę . aby uzyskać jak najlepsze efekty. albo konkretne operacje. gdy chodzi o cele świadome. Syste­ mów działających na tej zasadzie w naszym otoczeniu nie brakuje. Określone podczas Dnia 2. jakie są n a s t ę p s t w a podjętego działania (etap trzeci). dzięki niezwykłemu systemowi neurofizycznemu . Na przykład system zwany naszym organizmem osiąga wszystkie „wbudowane" cele. które ma wykonać robot.świadomego bądź nie. czego się pragnie (pierwszy etap modelu sukcesu). Docieranie do celu Drugi etap czteroetapowego modelu sukcesu zapewnia ci możliwość wykonania jakiegoś d z i a ł a n i a . możesz wprowadzać zmiany. Większość tego procesu jest jednak nieświadoma. Bojler w systemie ogrzewania włącza się bądź wyłącza. Na szczęście w sytuacji. Wyznaczanie celu Elektromechaniczne czy zautomatyzowane systemy to przykład systemów wykorzystujących informację zwrotną. Trzeba rozpocząć od zadecydowania. który wyczuwa. Potrzebujesz więc konkretnego celu . cele przydadzą się więc przy omawianiu systemów informacji zwrotnej. W i e m y nieświadomie.

możesz sam zacząć ją stoso­ wać. Dzień 4. Odkrycie strategii motywacyjnej osoby. Umiejętnos'ć odzwierciedlania strategii myślowych jakiejś osoby stanowi dobre narzędzie podczas sprzedaży. Na przykład: 1.). lecz łatwiej i przyjemniej. że „ludzki bojler" działa w o wiele bardziej zaawansowany sposób niż urządzenie skonstruowane przez człowieka. z którą nawiązałeś kon­ takt (zob. Podobnie jeśli odkryjesz.Klucz do indywidualnej doskonałości 227 i w ten sposób zbliżyć się do swojego celu. dana osoba nie będzie ich już mogła podejmować. W sytuacji terapeutycznej rozpoznanie czyjejś' strategii pozwala na jej zakłócenie. jaka jest jej strategia podejmowania decyzji. jak myśli ta osoba. żeby podejmowała zaplanowaną przez ciebie decyzję. Może ona nie być s'wiadoma procesu stojącego za jej zachowaniem („po prostu to robię"). wrodzonym systemie informacji zwrotnej opiera się szereg zachowań typu „autopilotowego". Możesz je dowolnie zmieniać w celu osiągania rozmaitych rezultatów bądź też osiągać te same rezultaty. Na tym wewnętrznym. . Aby modelować wspaniałe zachowanie. możesz ją wykorzystać tak. Jeśli zakłócisz strategię. Rozpoznawanie i stosowanie strategii Z pewnych powodów może być ci potrzebne określenie strategii myślowych jakiejś osoby. Nie dziwi więc. która prowadziła do pewnych zachowań. aby wywołać zmianę. Zdobywasz więc informację. Do pracy zaprzęgamy bowiem sys­ tem neurofizjologiczny. którą później wykorzystujesz. Na tym polega między innymi leczenie fobii. a więc będziesz musiał sam rozpoznać jej strategię. umożliwi ci motywowanie jej. 4. Oprócz prostego kopiowania zachowania musimy także zrozumieć. Kiedy odkryjesz strategię „doskonałą". składających się na tak zwaną nies'wiadomą kompetencję. Ponadto możesz rozpoznać własne strategie. negocjacji czy wywierania wpływu. Osiągniesz wówczas swoje cele. 2. często stosowana metoda NLP. przez co staje się nieefektywna. opisywana podczas Dnia 21. 3.

Może on przemawiać do osób. Wykazuje pewne podobieństwa ze wspomnianym wcześniej czteroetapowym modelem sukcesu. wreszcie z K (reprezentacja kinestetyczna). Test Pierwszy test pełni funkcję bodźca. za i przeciw. który masz naprawdę przed oczami. i jeśli uznasz to za słuszne. Porównujesz sweter z wyobraźni z tym.dop. być może również z DW (dialogiem wewnętrznym). Model TOTE NLP przyjęło komputerowy model T O T E (Test-Operate-Test-Exit) [Test-Operacja-Test-Wyjście . że chcesz kupić sweter. które spotkały się już z nim w kontekście inżynierii. kiedy w myślach rozważasz wszystkie możliwości. tłum. Spotkałeś się z tym rodzajem oznaczeń podczas Dnia 7. tworzeniu i zbieraniu informacji ze świata zewnętrznego i wewnętrz­ nego. Test (drugi) Drugi test porównuje niektóre aspekty zgromadzonych danych oraz kryteriów ustalonych podczas testu pierwszego. wskazówki czy wyzwalacza. Załóżmy.228 Dzień 16. możesz zacząć się nim posługiwać.wzrokowym. . Wyobrażenie to nazwiemy Ww (reprezentacja wzrokowa wewnętrzna). Porównań dokonujesz zawsze w tym samym systemie reprezentacji . Czy spełnia twoje wymagania? Teraz widzisz zewnętrznie (Wz). Podczas pierwszego testu wyobrażasz sobie sweter na tobie bądź na kimś innym. Niewąt­ pliwie będziemy mieć do czynienia z Wz (reprezentacja wzrokowa zewnętrzna). jak i wewnętrznie (Ww) swoje wyobrażenie. słuchowym bądź kinestetycznym.] w celu określania strategii. który daje początek strategii. czyli twoimi uczuciami. W omawianym wypadku poziom ten obejmuje wszystkie twoje operacje mające na celu znalezienie odpowiedniego swetra. które stanowi kryterium. kiedy rozglądasz się po otoczeniu. Operacja Na poziomie operacji gromadzimy dane dzięki zapamiętywaniu. Wyniki porównania odczuwasz (K) jako pozytywne bądź negatywne.

Klucz do indywidualnej doskonałości 229 Wyjście Wyjście. jeśli: • Zmienisz cel albo inaczej skierujesz strategię („W zamian kupię buty").wyzwalacz. . decydując się nic nie kupować. które będę dalej stosował. Pieczenie ciasta Test (pierwszy) Decyduję. dokonasz zakupu. czyli inaczej podjęcie decyzji. Jeśli znajdziesz coś odpowiedniego.i ten myślowy obraz stanowi kryterium. bardziej realnego. Jeśli jesteś niezadowolony. Jeśli kryte­ rium zostało spełnione. albo po prostu zmie­ niając swoją decyzję. co będzie odpowiadało etapowi operacji. Sytuacja ta może się powtarzać (powstaje pętla). W takim wypadku możliwe jest ponowne rozpoczęcie całego procesu. • Zgromadzisz więcej danych („Rozejrzę się jeszcze po tych skle­ pach"). • Dokładniej zdefiniujesz cel („Poczekam na swetry zimowe lepszej jakości"). Jeśli dokonasz zaku­ pu. kończy się twoja strategia kupowania. na przykład wyobrażając sobie coś innego. że chcę zjeść ciasto do popołudniowej herbaty . wówczas następuje wyjście w postaci zakupu. W razie niespełnienia założonego kryterium strategia wraca do pierwszego etapu (Test) lub drugiego (Operacja). Możesz też przejść do tego etapu.wyjście przybiera formę braku zakupu. to rezultat testu.czekoladowe . Tym razem możesz zmienić pierwszy test. Wyobrażam sobie gotowe ciasto . Jeśli nie jest spełnione . możesz dalej rozglądać się po sklepach. • Zmienisz cel albo wykonasz kroki w bok („Odłożę te pieniądze na wakacje"). Poniżej podajemy dwa dalsze przykłady zastosowania testu TOTE. po czym nastąpi etap wyjścia.

Rozpoznawanie strategii z zastosowaniem modelu TOTE Stosując model TOTE. cukier. margarynę. że zadzwonię do ogrodnika i poproszę go o pomoc w pieleniu. Test (drugi) Mam wymagane składniki potrzebne do zrobienia wyobrażonego przez siebie ciasta. Wyjście Wychodzę ze strategii myślowej i rozpoczynam operacje polegające na przygotowaniu ciasta. Pielenie ogródka Test (pierwszy) Trzeba wypielić ogród — wyzwalacz. Test (drugi) Jeśli ogrodnik się zgodzi. ogródek będzie wypielony. jak mam zaplanowany tydzień. czekoladę i tak dalej.230 Dzień 16 Operacja Analizuję w myślach wszystkie pytania i czynności: „Czy mam wszystkie składniki potrzebne do zrobienia ciasta czekoladowego?" Sprawdzam. Decyduję. Operacja Sprawdzam. czy mam jajka. i stwierdzam. że nie mam czasu na pielenie. Wyjście Wychodzę ze strategii myślenia i wykonuję telefon. można za pomocą prostych pytań określić strategię danej osoby: .

Kupując dom czy bochenek chleba. Tak więc możesz się zdecydować na mniejsze...? Kiedy zacząłeś...).w sytuacji „autopilota" .. Starannie obserwując ruchy oczu danej osoby.? Skąd wiesz. kiedy. które będziesz poddawał strategii: . Jeśli masz jeszcze jakieś pytania. natomiast kończy. Niemniej natychmiastowe pytania (w trakcie działania strategii) mogą ją określić („słyszę. że jej strategie są nieświadome.. że mówię..Klucz do indywidualnej doskonałości Test (pierwszy) Skąd wiesz. kiedy kupujesz coś w przeświad­ czeniu. Dzień 6. wygodniejsze „fragmenty". Fragmenty strategii Gdzie znajduje się początek i koniec strategii? Na przykład strategia kupowania rozpoczyna się wtedy.? Operacja Jak to robisz? Jak znajdujesz alternatywne operacje? Jak tworzysz alternatywy? Test (drugi) Skąd wiesz.. żeby. że podjąłeś dobrą decyzję. operacje bądź wrócić do początku strategii. możesz lepiej zro­ zumieć jej umysł. że twoje działanie się powiodło? W jaki sposób określasz stopień zadowolenia? Jak oceniasz alternatywy? 231 Wyjście Zakończyłeś strategię. musisz posługiwać się „fragmentami" informacji. Pamiętaj. że przyszedł czas. W takich wypadkach ruchy oczu potwierdzą aktywny system reprezentacji (zob. gdy znajdujesz w sobie motywację do kupna czegoś.o działaniu."). Nie myśli o myśleniu ani nawet ..". musisz dalej przeprowadzać test (drugi). „wyobrażam sobie..

W takim wypadku będziesz musiał radzić sobie z dużymi fragmentami. Proces ten może obejmować submodalności i modalności (por. na przykład. trzeba oddzielić wzorce myślenia od działania na mikropoziomie (na przykład zmiana pracy bądź pisanie opowiadania). począwszy od decyzji. Dzień Z). aby zrozumieć strategię. czy trochę zaczekać. zanim jeszcze zaczniesz ją zmieniać czy stosować. Wielkość fragmentu strategii powinna odzwierciedlać poziom. poznasz lepiej strategię „przekonywania". że strategia motywacyjna danej osoby ma zasto­ sowanie w wielu kontekstach z wyjątkiem kupowania. W niektórych wypadkach będziesz zmuszony zejść do poziomu szczegółów. Na przykład. czy zrobić coś samemu. czy wymienić stare okna. Możesz więc zastosować strategię na wiele różnych sposobów. trzeba rozbić strategię na oddzielne części. aby zrozumieć makrostrategie. . czujesz bądź mówisz do siebie przy podejmowaniu określonej decyzji? Często.232 Dzień 16. Podobnie. czy zrobić coś teraz. co widzisz. strategia podejmowania decyzji jest odpowiednia do innych sytuacji. Jednocześnie będziesz musiał zrozumieć pewne aspekty (fazy) owych długich działań. Wtedy można dokonywać porównań z innymi kontekstami. Określanie i opisywanie długich działań związane jest ze skompli­ kowanymi procesami. na któ­ rym chcesz zrozumieć czy zmienić określone zachowanie. Na przykład może się okazać. Będziesz więc musiał wykonać „kroki w dół". na ile minut nastawić mikrofalówkę. strategia motywacji będzie częścią zadania wy­ magającego motywacji. Po pierwsze. słyszysz. • • • • Motywowanie Podejmowanie decyzji Przekonywanie Upewnianie się Wcześniejsze przykłady stanowią ilustrację tych strategii. po wybór kandydata do małżeństwa! Rozmiar fragmentów strategii Cel może wymagać zakrojonych na szeroką skalę działań (na przy­ kład planowanie konferencji czy organizacja przyjęcia weselnego). Podczas Dnia 17. czy raczej stary samochód). Podobnie. jak przypiąć kwiatek do butonierki świadka. Ważne decyzje traktuj zawsze jako samodzielne strategie (na przykład. czy komuś to zlecić.

Z kolei więcej niż sześć czy siedem może świadczyć.Klucz do indywidualnej doskonałości 223 Liczba fragmentów strategii Sama decyzja będzie określała liczbę elementów w sekwencjach strategii. które uważamy za doskonałe (geniusze). możesz ją zmienić bądź powtórzyć. że objąłeś więcej niż jedną strategię (na przykład połączyłeś motywację i podejmowanie decyzji) albo nie zauważyłeś pętli. lecz . Mówiąc słowami dzisiejszego założenia. jaki rodzaj myślenia czy konkretne zachowanie przynosi jej sukces (tak zwana nieświadoma kompetencja). po prostu efek­ tywniej wykorzystują swój mózg. że powtarzasz jakąś część strategii przed wyjściem. i programować go za pomocą myśli. jeśli jedna osoba potrafi coś zrobić. Osoby. Dlatego też trzeba rozpoznać ową strategię.odpowiednie reprezentacje sensoryczne w odpowiednim porządku. . Wkrótce zrozumieją zasady i pomogą ci w określeniu twoich strategii (kupowania i nie tylko). Kiedy tego dokonasz. Posługują się w swoich dziedzinach skutecznymi strategiami.tak jak widzieliśmy . że nie rozpoznałeś całej strategii. jak chcesz. Każdy może stosować czteroetapowy model sukcesu opisywany pod­ czas Dnia 2. jeden bądź dwa fragmenty oznaczają. to znaczy. Nie są to jakieś magiczne formuły postępowa­ nia. że każdy może to zrobić. Założenie na dziś Jeśli choć jedna osoba potrafi coś zrobić. każdy to potrafi. Zadanie na dziś • Określ strategię kupowania bliskiego przyjaciela bądź krewnego. Często dana osoba nawet nie zdaje sobie sprawy z tego. Możesz korzystać z niego tak. Pętla (zobacz model TOTE) oznacza. Wszyscy mamy standardowe oprogramowanie w mózgu. Mówiąc ogólnie.

i rozbij ją na jak najwięcej fragmentów. Pomyśl o tym. Czy możesz określić.234 Dzień 16. jakie modalności stosujesz (zobacz Dzień 6. procesy zewnętrzne i wewnętrzne. Zwróć uwagę na . którą często stosujesz (na przykład sporządzanie raportu. wykonywanie telefonów służbowych.)? . przygotowywanie posiłku). • Wybierz strategię. jak myślisz pod­ czas tych strategii.

Strategia przekony­ wacza stanowi częs'ć procesu kupowania.. Strategia przekonywacza Strategia ta odnosi się do tego. Poświęcimy jej trochę więcej uwagi. Automatyczna Osoba taka raz tylko zobaczy coś bądź o czymś usłyszy i potrafi natychmiast podjąć decyzję — marzenie każdego sprzedawcy! . ile razy dana osoba przebiega w my­ ślach sekwencję podejmowania decyzji. ile czasu potrzebuje na jej podjęcie. którą stosuje. ile rozmaitych produktów musi ona zobaczyć. Na przykład. lecz ma znacznie szersze zastosowanie w wypadkach zachowań obejmujących przekonywanie. żeby siebie przekonać. zanim się zdecyduje na dokonanie zakupu? Jak długo się zastanawia. a także do charakterystyki strategii.W • • • tym rozdziale: Strategia przekonywacza Strategia pisowni 21 wskazówek dotyczących rozpoznawania strategii Dzisiaj zajmiemy się dwoma rodzajami strategii. o którym pisalis'my podczas Dnia 16. zanim podejmie decyzję? Oto cztery podstawowe strategie przekonywacza (albo „osobowości nabywcy"): 1.

zanim będzie całko­ wicie przekonana. • Pokazuje. • Uwzględnia czynnik czasu (długo). gdy chcesz przewidzieć czy zmienić zachowanie. 3. w wyniku której następuje szybki przeskok do działania. przymierzyć kilka rzeczy i tym podobne. Wiele razy Taka osoba przed zakupem musi porównać kilka produktów. Do tej pory omawialiśmy dobrze każdemu znany przykład ku­ powania. popro­ sić przyjaciela o towarzystwo w wyprawach do sklepów. przeczytać wszystkie techniczne czasopisma. Dostarcza też bezcennej wiedzy na własny temat. Długo Osoba taka potrzebuje czasu. . na przykład: zatrudnianie personelu. 4. którą możesz wykorzystać podczas dążenia do swoich celów. Strategia przekonywacza rzutuje na strategię podejmowania decyzji danej osoby i może stanowić odrębny fragment ogólnie rozumianej strategii kupowania: • Poprzedza główną (ostateczną) strategię podejmowania decyzji (konsekwentna). ile razy uruchamiana jest strategia podejmowania decyzji (wiele razy). przespać się z tym. koszmar dla sprzedawcy. w których zachodzi element przekonywania. bez widocznego procesu decyzyjnego (automatyczna). Konsekwentna Taka osoba musi wejść do każdego sklepu. odłożyć podjęcie decyzji na kilka dni. słowem. 2. Strategia ta wiele mówi o osobie w sytuacji. wybór życiowego partnera. Niemniej jednak strategia przekonywacza może znaleźć zastosowanie we wszystkich sytuacjach. podejmowanie decyzji na temat przepisów.2 3 6 Dzień 17. przemeblowywanie. • Odzwierciedla silną strategię motywacji. Musi wszystko przemyśleć. skonsultować się z przewodnikami dla klientów.

Niemniej w niektórych wypadkach. aby wywołać zmiany w określonym zachowaniu i osiągnąć aktualne cele. wówczas znajomość stosowanej przez niego strategii przekonywacza będzie twoim kluczem do sukcesu. że zmienisz swoją strategię. Na przykład osoba z „automa­ tyczną" strategią przekonywacza może chcieć zacząć stosować test DW (dialog wewnętrzny). Każdy. Z kolei rozumienie strategii innych osób pomaga w dokonywaniu sprzedaży. że najlepsi w tej dziedzinie preferują reprezentację wzrokową. może skorzystać. na przykład „Czy to jest mi naprawdę potrzebne?" albo „Czy mogę sobie na to pozwolić?" Z kolei osoba stosująca strategię „wiele razy" może potrzebować innego aspektu DW. To właśnie dlatego są one tak potężnym narzędziem służącym przemianie indywidualnej. na przykład „Zrób to teraz". NLP oferuje pożyteczne wskazówki stosowania strategii. żeby podejmować decyzje w z góry określonym czasie. Rozumienie własnej strategii przekonywacza dostarcza nam po­ żytecznej wiedzy na własny temat. Osoba charakteryzująca się strategią „długo" może postano­ wić. to jednak pod­ dają się zmianie. stosując prostą strategię: . Tutaj możemy określić strategie „standardowej" doskonałości. Jeśli chcesz przekonać kogoś do czegoś.Strategie sukcesu 2 3 7 Chociaż omawiane strategie są głęboko zakorzenione. Możesz ją wykorzystać do zmiany sposobu podejmowania decyzji. Opierając się na istotnych w tym zakresie pracach Roberta Diltsa. Poznanie własnych i innych strategii przekonywacza otwiera możliwości wyboru. że porzucasz strategię. Możesz zadecydować. negocjacjach i wielu innych rodza­ jach komunikacji. na przykład w sztuce pisania ortograficznego. Badania dowodzą. Rzutuje na wiele decyzji — od podejmowania pracy czy przeniesienia się do innego kraju po wybór nowego samochodu. które niemal zawsze prowadzą do poprawienia umiejętności pisania ortograficznego. Możesz też posta­ nowić. Różnorodność i pomysłowość strategii ciągle nas zaskakuje podczas prowadzonych przez nas seminariów. z jakiegokolwiek powodu. Strategia pisowni Każdy z nas ma rozmaite strategie pomagające nam w różnych umie­ jętnościach. pojawiają się zazwyczaj pewne wspólne elementy. która dobrze ci służyła zwłaszcza w sytuacjach nacisku z zewnątrz. kto ma problemy z ortografią.

Przez chwilę przyglądaj się wyrazowi. aż oczami wyobraźni ujrzysz wyraz napisany poprawnie. wyobraź sobie jego poprawną pisownię. Teraz. możesz wyobrazić sobie ten wyraz napisany pisakiem na dużym kawałku kartonu albo za pomocą neonowych liter. . również wykorzystują reprezentację wzrokową. litera po literze. spójrz na jego wyobrażenie i zapisz je. 21 wskazówek dotyczqcych rozpoznawania strategii Rozpoznawanie strategii jest istotną częścią procesu modelowania. Dzień 4. Odwróć wzrok od wyrazu. jak łatwo będzie ci przypomnieć sobie poprawną pisownię. Znów nie patrz na wyraz. Pomocne może się okazać umieszczenie wyrazu w górze i po lewej stronie. Może to być na przykład dynamiczne wyobrażenie: zobacz siebie piszącego to słowo. która ma na ciebie wpływ i którą łatwo ci będzie zapamiętać. którego pisownię chcesz za­ pamiętać. Inne umiejętności pamięciowe. wróć do pierwszego kroku i powtórz cały proces. Spójrz jeszcze raz na wyraz. takie jak wykonywanie działań mate­ matycznych w pamięci. aby uzu­ pełnić wszelkie brakujące litery i dokonać ewentualnych poprawek w dowolnej części słowa.). Jeśli zrobisz błąd. 1. Zobaczysz. odczytaj swoje uczucia. jakkolwiek. Powtarzaj cały proces tak długo.238 Dzień 17. 2. o których trzeba pamiętać. usłysz towarzyszące temu dźwięki. Utrzymuj stan świadomości zewnętrznej (zob. Spójrz na umysłowy obraz tego słowa i spróbuj odczytać je od tyłu. próbując rozpoznać czyjąś strategię: 1.). Niech ten sposób uczenia się pisowni stanie się twoim nawykiem. o którym będziemy mówić podczas Dnia 18. 3. Wybierz taką reprezentację wzrokową. patrząc w górę i w lewo. Dzień 8. Poniżej wymieniamy inne wskazówki. Umiejętność ta wyma­ gać będzie maksymalnej czujności sensorycznej. 4. 2. aczkolwiek submodalności dotyczące obrazów wzrokowych u każdej osoby są inne. Nawiąż kontakt (zob. w pewnym oddaleniu. Jeśli chcesz.

Jeśli chodzi o dokonanie zakupu. które się do tego nie nadają. Zauważyłeś pewnie. czy też cudzymi? Czy postrzega towar jako dobro konsumpcyjne." Pomagasz w ten sposób zasocjować wyobrażenia. 9. W obu wypadkach określenie kontekstu znacznie upraszcza proces rozpoznawania. to wejdź w swoją skórę i zacznij doświadczać wszystkiego sa­ memu". 4. Kiedy dana osoba wyraźnie przypomni sobie taką sytuację. Na przykład. 6. Badaj strategie. Dzień 15. nieświadomego umysłu (dla którego czas nie ma znaczenia) i sty­ muluje niedostępne w innym wypadku wspomnienia. że skończyłeś? . „uwol­ nić" doświadczenie. Zakotwicz ten stan (o kotwiczeniu będziemy mówić podczas Dni 19. wówczas jej zakotwiczenie umożliwia szybkie przypominanie sobie tego wspomnienia. stosując podstawowe pytania kto/co/gdzie/jak/ /skąd Skąd wiesz? Co wydarzyło się najpierw? Co wydarzyło się później ? Co się wydarzyło przed chwilą? Skąd wiesz. Stosuj czas teraźniejszy. Czas teraźniejszy jest typowy dla intuicyjnego. Asocjuj (zob. w czym pomocne jest kotwiczenie.Strategie sukcssu 2 3 9 3. że zwracasz się do niego w czasie teraźniejszym. to czy dana osoba będzie dysponowała własnymi środkami. 8. którego potem żałujesz. Ustal ramę (zob. dzięki czemu będzie przebiegał w myślach strategię.. mówisz: „Jesteś w sklepie.. zdrowiem itd. 5. Na przykład czasami zdarza ci się zakup. Niekiedy będziesz musiał wrócić do strategii. dzięki czemu możesz więcej „wydobyć" z jej strategii. Korzystaj ze wzrokowych wskazówek systemu reprezentacji. określając strategię kupowania. na ogół używasz czasu przeszłego (na przykład „Co potem zrobiłeś?"). Są też takie. zacznie prawdopodobnie w tym samym czasie odpowiadać.na przykład sprawa związana z dziećmi. Okreś1 kontekst strategii . karierą. czy też jako rzecz na całe życie? Wiele strategii można zastosować w rozmaitych okolicznościach i sytuacjach życiowych. co widzisz najpierw?" Potem: „A więc patrzysz. Dzień Z). że kiedy wracasz myślą do wspomnień. Kiedy rozmów­ ca usłyszy.). 7.). i 20. Pytaj: „Czy widzisz siebie z zewnątrz? Jeśli tak.

Na przykład uczucie może doprowadzić do negatywnego dialogu wewnętrznego (DW). Uważaj na pętle. przerwy . że znasz podstawowe funkcjonalne fragmenty. W takim wypadku wróć z indagowaną osobą do wyzwalacza albo nakłoń ją do ponownego przejścia strategii. aby umożliwić ewentualne wprowadzenie popra­ wek. 14. Stosowane przez nią predykaty i sensoryczne słowa opisowe będą to potwierdzały. ale twoja obserwacja dostarczy ci bardziej szczegółowych informacji.2 4 0 Dzień 17.. nigdzie byśmy nie zaszli. i tak da­ lej . czy to dobrze zrozumiałem. Na przykład możesz sko­ mentować coś. choć zdarza nam się przechodzić przez wiele pętli czy ponownych testów. Jeśli uważasz to za konieczne. na przykład kupowanie domu czy rzucanie palenia. który z kolei wzmacnia uczucie..). Później będziesz miał większą szansę zadawania odpowiednich pytań i kierowania danej osoby do ponownego przejścia strategii. aby rozpoznać strategię. Strategia wysokiego poziomu. co wydaje się wyjściem. ruchy jej oczu pokażą ci.). które być może potwierdzą twoje przypuszczenia. Zdecyduj się. będziesz musiał przejść ją kilka razy. 10. aby do­ trzeć do istotnych fragmentów strategii. Najpierw. pamiętaj jednak. 12. może zabrać dużo czasu. strategia polegająca na podjęciu szybkiej decyzji czy zachowaniu intuicyjnym może trwać kilka sekund. co wcze­ śniej określiłeś. Uważaj na tak zwane wskaźniki słyszalne: ton głosu. 13. „Sprawdźmy. Być może więc." Przejdź przez strategię i zwracaj uwagę na wskaźniki zewnętrzne. Prawdopodobnie nie będziesz miał problemów z rozpoznaniem cyklu opisanego za pomocą modelu T O T E (Dzień 16.kółko się zamyka. skrótowe przeanalizowanie tego. Osoba ta może ci powiedzieć. prześledź „ramę" (zob. że możesz spotkać mniejsze pętle. W prawdziwym życiu. gdybyśmy nigdy nie wychodzili z cyklu strategii. Upewnij się. musisz pójść trochę dalej. W skład rozpoznawania strategii wchodzi określanie jej początku i końca. złożona z wielu pomniejszych fragmentów. o czym myśli. Kiedy już dana osoba będzie zdysocjowana i na twoich oczach będzie przechodziła swoją strategię. z jakiego systemu reprezentacji korzysta. I odwrotnie. 11. Dzień 15. że działanie strategii jest nieświadome. Jak sugerują ostatnie pytania. jakie fragmenty chcesz określić. Oznacza to powtórne. Pa­ miętaj.

może z powodzeniem stanowić podstawową część strategii. na przykład „Czy to przy­ wołuje jakiś obraz. na poprzedniej stronie). Rozpoznawaj wszystkie główne modalności tak długo. postaraj się uzyskać potwierdzenie swoich przypuszczeń albo całą strategię (a nie zaledwie chwilowe streszczenie). Może też poprawiać cię. Ta sama zasada obowiązuje w wypadku innych submodalności. że kryteria zostały spełnione? Wyjście Zakup bądź dalsze poszukiwania Stosuj predykaty ogólne („Co myślisz o.czy tak?" W tej sytuacji uzyskałeś więc sekwencję: Wz. albo będzie krę­ ciła przecząco głową. 15. porównujesz ją ze swoim wyobrażeniem. albo przeciwnie. Mówiąc inaczej. będzie spoglądała zmieszana albo nieszczęśliwa. zadajesz sobie pytanie. Zauważysz. punkt 11. czy jej cena odpowiada jakości i czy jej kupienie wywoła w tobie miłe uczucia . i obserwuj (zob. Uzyskiwanie infor­ macji zwrotnej mogłoby wyglądać następująco: „Widzisz sukienkę na wieszaku. Dzień 5. czy pozawerbalne zachowanie tej osoby jest spójne z tym. Niemniej jednak pojawienie się jasnej i czystej. Jeśli przedstawiłeś wszystko poprawnie. że strategia jest zakończona. Dzień 7). osoba z rozjaśnioną twarzą przytaknie głową. żeby dana osoba przeszła ją jeszcze raz. 19.Strategie sukcesu 241 w mówieniu. Następnie. wywołuje w tobie jakieś uczucia. K.. Ww. DW. niejasnej reprezentacji wizualnej. 16. ani określenia modalności (Wz. Dla wywarcia większego nacisku określ submodalności (zob. zauważ. coś ci mówi. spraw. 18.). kiedy razem z tobą przechodzi wewnętrznie całą strategię. aż będzie ci się wydawało. co mówi. Stosuj pytania „wielokrotnego wyboru". pewność siebie lub wahanie i tak dalej. używając ramy powrotu (zob. głos zdradzający emocje. że ani strategia. DW i tak dalej) nie dotyczą submodalności oraz rozróżnienia wewnętrzne/zewnętrzne. K Czy uważam. Jeśli nie. choćby naj- . zachowując czujność sensoryczną. że masz do czynienia z sekwencją..?"). przypomina jakieś dźwięki?" Jeśli myślisz. Poniższy przykład ilustruje strategię kupowania domu: Wyzwalacz Ww i lista kryteriów Operacja Porównanie Ww i Wz DW na temat pieniędzy: Czy stać mnie na to? Test DW. 17.

jak on wygląda? Jaskrawy? Kolorowy? Czy widzisz na nim siebie? Czy widzisz go własnymi oczami? Czy słyszysz wewnątrz jakieś głosy? Jak to brzmi?" (te pytania pomogą uściślić rozróżnienie zasocjowany/zdysocjowany. Zapytaj na przykład: „A więc masz przed oczami jakiś obraz. Jeśli stwierdzisz. Sprawdź. i odwrotnie. masz w ręce niezbity dowód. że ta sama sekwencja zdaje egzamin w różnych kontekstach. czy strategia działa w innym kontekście. tonu głosu i ruchów oczu niż z wypowiadanych słów. bez których strategia nie działa. jak się spisałeś. Sprawdź. czy strategia się sprawdza. Czy możesz sam zastosować strategię i uzyskać takie same bądź podobne rezultaty? B. że więcej danych płynie czasami z mowy ciała. A. D. 20. jest to możliwe. że dobrze ją rozpoznałeś. jeśli osoba opuści jeden bądź dwa jej elementy albo zmieni układ sekwencji. Na przykład skuteczna strategia może zostać przeniesiona z układów rodzinnych czy towarzyskich na grunt pracy. podejmowanie innej decyzji i tak dalej. bardziej z pozoru niewinnych. Sprawdź. Dąż do okre­ ślenia głównych elementów. Trzy lub więcej możliwości zapewniają ci o wiele większą kontrolę nad wynikami. Sprawdź. Posłuż się innym przykładem podobnej strategii. Zbierz jak najwięcej informacji potrzebnych do osiągnięcia celu. Dwie opcje mogą prowadzić do powstania dylematu.. Założenie na dziś Możliwość wyboru jest lepsza od jej braku. czytanie innej książki. 21.. Dzisiejsze za­ łożenie przypomina trochę prawo koniecznej różnorodności: „System .242 Dzień 17. o którym mówi­ liśmy podczas Dnia 7). Możliwość dokonania jednego wyboru nie jest wyborem. Czasami. na przykład kupowanie jakiegoś innego towaru. Zapytaj: „Czy strategię tę można stosować z inną treścią?" C. Pamiętaj. którym jest określenie strategii danej osoby. czy strategia zawiedzie. choć nie zawsze.

Strategie sukcesu 243 dysponujący największą liczbą zmiennych stanowi element kontroli". Stopniowo dodawaj do niej po jednym elemencie. czy w ten sposób można ją ulepszyć. • Pomyśl o jakimś swoim teraźniejszym problemie czy zagadnieniu i stwórz co najmniej pięć możliwości wyboru. żeby sprawdzić. jak mieć jego wy­ obrażenie. Czy uda ci się. Myślenie pionowe (za pomocą lewej półkuli mózgowej) zatrzymuje się na pierwszym możliwym do przyjęcia rozwiązaniu. Zacznij myśleć poza schematem i twórz nowe rozwiązania. Elastyczność zachowania. że istnieją lepsze sposoby. Nie wypowiadaj odpowiedzi na głos. Możesz też połączyć wymowę słowa z jego pisownią lub poeksperymentować z kolorami. inaczej się zachowywać bądź nauczyć się czegoś z tych sytuacji? . życiowych sytuacji. Myślenie typowe dla prawej półkuli mózgowej (lateralne) zakłada natomiast. na przykład.) i poszerz swój repertuar rozpoznawalnych wzorców i odpowiedzi.). może przeramowywać proble­ my i sytuacje. aby znaleźć alternatywne sposoby widzenia stanu rzeczy. Dzień 10. dopóki nie przećwiczysz ich w umyśle. Wypróbuj ją na trudnych wyrazach ze słownika. tylko żeby udowodnić sobie jej efektywność. w kon­ tekście prawdziwych. • Przećwicz odpowiedzi metamodelu (zob. Zadanie na dziś • Określ strategie przekonywacza dobrze ci znanych osób. inaczej odczuwać. Na przykład możesz chcieć „poczuć" dane słowo w takim samym stopniu. zakładana w czteroetapowym modelu sukcesu (zob. również zakłada istnienie wyboru. Dzień 2. Wyobraźnia człowieka także kreuje takie możliwości. Jak przydaje ci się uzyskana w ten sposób wiedza w komunikacji z nimi? • Jeśli chcesz poprawić swoje umiejętności poprawnego pisania. inaczej interpretować wydarzenia. za­ stosuj strategię opisaną na stronie 237.

które chciałbyś przejąć. które przynoszą rezultaty Umiesz już określać strategie. Nie jesteśmy jednak zwykłymi szaraczkami. musisz najpierw znaleźć osobę charakteryzującą się zachowaniem. które stosowane jest przez wybitnych terapeutów. Tak więc w zupełnie zrozumiały sposób modelowanie pozostało podstawowym zagadnieniem metody. przeciętnym ludziom znaleźć niezwykłą drogę do indywidualnej doskonałości. Technika ta pomaga zwykłym. dlaczego osiągają tak doskonałe wyniki. Aby zdobyć tę umiejętność. bizne­ sie. W zasadzie NLP wywodzi się od modelowania. a jego zastosowanie wykracza daleko poza pracę terapeutyczną: wykorzystuje się je w sporcie. Odpowiednie narzędzie służące modelowaniu ułatwia szybsze osiągnięcie doskonałości.W • • • • tym rozdziale: Modelowanie Zdolności i umiejętności Proces modelowania Strategie. dla których idolami muszą być osoby o nad­ ludzkich cechach. związkach (w tym również rodzinnych) i szeroko rozumianym rozwoju osobistym. negocjacjach. często nieświadomych. Każdy człowiek ma jakieś doskonałe umiejętności czy . sprzedaży. Modelowanie Modelowanie stanowi centralny punkt NLP. zarządzaniu. Czas teraz je kopiować bądź „po­ życzać" (w NLP proces ten nazywa się modelowaniem). Doskonałość obserwujemy zawsze u innych.

Dlatego osoba dobra na przykład w sporcie czy biznesie może się utrzymać dzięki swoim umiejętnościom. Modelowanie doskonałości oznacza modelowanie niektórych aspektów zachowania i umiejętności człowieka. Mówiąc inaczej. które wykonujemy automatycznie. Specjalne umiejętności i talenty dostrzegamy szybko. którzy chcieliby posługiwać się podobnymi umiejętnościami z taką samą łatwością i na takim samym poziomie. a my powinniśmy być zadowoleni z jakichkolwiek umiejętności. obejmuje strategie myślenia konkretnej osoby. Nawiasem mówiąc.niezależnie od . które przypadły nam w udziale. W obu wypadkach powinieneś odwzorowywać nie tyle osoby. Na nie z kolei składają się je wartości i przekonania. Musimy jednak dokonać przełożenia tak zwanych talentów wrodzonych na rezultaty. Z pewnością słyszałeś o niezwykle uzdolnionych dzieciach. „Modelem" może być każdy. jak i ja mamy pewne umiejętności. NLP nazywa je nieświadomą kompetencją. bez względu na wyniki. Mówiąc inaczej. Zarówno ty. działa doskonale przez cały czas. Natura czy kształcenie? Osoby o jakichś specjalnych umiejętnościach często przejawiają je już w dzieciństwie. Podobnie „doskonałość" sportowca może polegać na niesłychanie wyspecjalizowanych umiejętnościach. Jednocześnie jednak osoba ta może nie być dla ciebie modelem na przykład w kwestii porannego wstawania czy utrzymywania porządku na biurku. czym się zajmuje. sam talent . że uzdolnienia są warunkowane genetycznie. zachowania. Jest to argument świadczący. należy poszukiwać raczej doskonałych zachowań ni' doskonałych ludzi. a przynajmniej nasz system. a to. Możesz na przykład u kogoś zauważyć niezwykły dar robienia ra­ chunków pamięciowych. Modelujesz umiejętności. jak widzieliśmy. każdy z nas. ile raczej ich umiejętności. jakie osiągamy. Zawsze znajdą się tacy.246 Dzień 18. W innych dziedzinach życia umiejętności sportowca mogą się okazać zupełnie nieprzydatne. i tak może osiągać wartościowe cele i czerpać przyjemność z tego. która nie przypisywałaby swojego sukcesu nie kończącym się treningom próbom i ciężkiej pracy. a nie samego człowieka. Niemniej jednak rząd ko mamy do czynienia z wybitną pod jakimś względem osobą. Trzeba je tylko rozpoznać i skupić na nich zainteresowanie. Nawet gdyby tak nie było. wyćwiczonych podczas długoletnich treningów. które motywują ją do działania.

Nawet tak zwane cudowne dzieci czerpią zachętę i inspirację z otaczającej je swoistej cieplarni przekonań i oczekiwań.. nakładając na niego niesłychanie wymagający reżim wprawek klawiaturowych. obejmuje ona sekwencję (składnię) reprezentacji WSK. zamiana submodalności. inna). Co jednak warto zauważyć. to jednak ich zastosowa­ nie wyznaczają granice naszego doświadczenia. to ja też 247 źródła . która stanowi napęd do działania. Zdarza się. Można też „pożyczyć" (modelować) czyjąś strategię. zanim zostanie zauważony przez s'wiat zewnętrzny.). Weźmy na przykład Wolf­ ganga Amadeusza Mozarta. Motywacja Sukces częściej bywa następstwem motywacji. jeśli wydaje się ona trafniejsza.. mogą oni zacząć zauważać tę nie uświadomioną do tej pory zdolność. Można dokonać jej transferu (kolejna strategia) z jednego obszaru życia do drugiego (zob. Leopold. zgodnie z tym. rozwijania. grając w największych salach koncertowych Europy w wieku szes'ciu lat. każdy potrafi odtworzyć niemal każdą pożądaną strategię. po . że natura obdarza nas wyjątkowy­ mi uzdolnieniami. Natura i kształcenie to zaledwie część całej historii. oddania i wytrwałości niż wrodzonego talentu. Kiedy Charles Dickens był dzieckiem. Dzień 7.wymaga troski. Aczkolwiek mamy wszystkie niezbędne nam zasoby i umiejętności (takie jak motywacja). który ujawniał niezwykły talent już we wczesnym dzieciństwie. lecz najczęściej nie idzie to w parze z umiejętnością dążenia do celu. Jego ojciec. Wszyscy jednak doświadczamy motywacji w pewnych dziedzinach życia czy też przy szczególnych okazjach. Jeśli zaczną o niej myśleć albo ktoś z zewnątrz obserwuje i komentuje ich wrodzony talent. Strategia Jak czytaliśmy podczas Dnia 17. Tak jak każda strategia (choć może wydawać się dziwna. kształcił jednak dar syna. osoby o określonych umiejętno­ ściach tak naprawdę mają strategię (świadomą lub nie) działania. że nie stoją za nią żadne magiczne sztuczki. jego matka. Okazuje się wtedy. o czym mówiliśmy podczas Dnia 1.Jeśli inni mogą. Często determinacja w dążeniu do osiągnięcia sukcesu zależy od doświadczeń z wczesnego dzieciństwa. Należy zastano­ wić się również nad innymi istotnymi aspektami modelowania. a nierzadko specjalistycznego treningu.

Granice wyznaczać może ci tylko twoja wyobraźnia. nie powinniśmy pomijać możliwości.). aresztowaniu męża za długi. możesz w znacznym stopniu odwzorować strategię. Sama na­ tomiast wraz z resztą rodziny zamieszkała w więzieniu. Ponadto osoby. nawet przed żoną i bliskimi przyjaciółmi. Niezależnie jednak od źródła naszych zróżnicowanych pragnień i motywacji. Przez całe życie Dickens ukrywał swoje mroczne wspomnienia. Niemniej jednak. Dla bieżących celów możesz więc zapomnieć o naturze Wyniki . Po uwolnieniu ojca zastraszony Charles pod wpływem matki kontynuował pracę. w dużym stopniu warunkujące nasze osiągnięcia. Nawet jeśli nie zostaniesz mistrzem świata ani członkiem kadry narodowej. na których się chcesz wzorować. od których zależy sukces. biorąc poprawkę na późny start czy budowę fizyczną. i 3. zmusiła go do pracy w fabryce. że dzięki modelowaniu zdobędziesz olimpijski medal czy pokonasz swoich biznesowych rywali. Podobnie stan fizyczny. Niemniej jednak te doświadczenia z dzieciństwa wpłynęły na jego energię twórczą i stały się przyczyną jego zainteresowania alienacją i zdradą w takich powieściach jak David Copperfield czy Wielkie nadzieje. Możesz udoskonalić się względem swojej obecnej pozycji. mają nad tobą przewagę kilku lat. Dni 2. do pomiaru stosując własne standardy. Składają się nań „drugorzędne zyski" oraz konsekwencje. Nawet mniej drastyczne przeszkody z czasów dzieciństwa mogą stanowić motywację do niezwykłych osiągnięć. Osoby stosujące proces modelowania doszły do niezwykłych osiągnięć. Doświadczenie Nie oczekuj. Ignorowałbyś wtedy potrzebę prawdziwego doświadczenia. Ten rodzaj oceny zachodzi nieświadomie podczas wczesnego wychowania. „Doskonałość" musi zakładać jakiś wynik. Kolejny czynnik ma wiele wspólnego z dobrym sformułowaniem twojego celu (zob. a w szczególności wielu „porażek" (bądź informacji zwrotnych). z powodzeniem będziesz mógł grać w zespole miasta czy gminy. Twoje wewnętrzne zasoby neurofizjologiczne nie znają ograniczeń. dieta czy styl życia mają wpływ na osiągnięcia fizyczne. natomiast przyjemność jego osiągania musi zadośćuczynić naszym wysiłkom.248 Dzień 18.

to ja też" bardziej się liczy w życiu niż genetyka bądź wczesnodziecięce wychowywanie.jako dobrą podstawę do modelowania. że dziedziczność to tylko jeden z wielu czynników. zanim będzie mógł twierdzić. Obejmuje ona więcej umiejętności. o którym czytałeś podczas Dnia 14. trzeba pamiętać o różnicy między zdolnością i umiejętnością. krojenia czy podawania do stołu. akceptacja rówieśnicza i kulturowa. którzy czują się oszukani przez genetykę. Na przykład wczesne zachęty rodziców. że modelowanie zachowań i umiejętności wymaga modelowania strategii myślowych wyższego poziomu. Najlepiej jest traktować jakąkolwiek zdolność czy talent . to ja też 249 i wychowaniu. Ku­ charz musi posiadać umiejętność ubijania. Być może pamiętasz to rozróżnienie widoczne na poziomach neuro­ logicznych. jak to opisywaliśmy podczas Dnia 16. Każda wrodzona cecha zapewnia jedynie lepszy początek. Modelo­ wanie jest praktycznym narzędziem służącym do przekształcania „ja też" w rzeczywistość. że posiada zdolność kucharzenia. Przejęcie naturalnego talentu innych osób często możliwe jest dzięki pilności. oddaniu i prak­ tyce. Musisz traktować je jako osobne fragmenty.Jeśli inni mogą.bez względu na ich źródło . Modelowanie dotyczy raczej pojedynczych umiejętno­ ści. Inne czynniki Nawet najzagorzalsi zwolennicy teorii genetycznej zgadzają się. dobrze uformowany cel ma na ciebie i twoje osiągnięcia znacznie większy wpływ.to ważna wskazówka w skutecznym modelowaniu. takich jak pewność i wiara w siebie. Podobnie umiejętność nawiązywania kontaktu ze słuchaczami nie oznacza pełnej zdolności do wystąpień publicznych. Co więcej. Zdarza się. stosując ten sam proces .to dobra wiadomość dla tych. Umiejętność znajduje się na niższym poziomie neurologicznym niż zdolność . Zdolności i umiejętności Stosując modelowanie. a także odpowiednie warunki i ćwiczenia najwyraźniej mają udział w osiąganiu ostatecznego sukcesu. „Jeśli inni mogą. można mo­ delować wydawałoby się „wrodzone" umiejętności. . a nie zdolności obejmujących wiele umiejętności.

którego obserwujesz. aż stwierdzisz. które leżą u podstaw konkretnej umiejętności. Trzeba go dokładnie obserwo­ wać. najlepiej w różnych sytuacjach i bez jego wiedzy. kto jest doskonały jedynie pod względem konkretnej. Stań się jednością z modelem i jego uczuciami. przekonany. którą chcesz modelować. uczeniu się nowych figur tanecznych: • Najpierw wybierz umiejętność. Świetny kierowca gokarta może nawet nie zdał egzaminu na prawo jazdy? • Musisz mieć jakiś dostęp do modela. zobacz siebie. • Postaw siebie na miejscu modela (w stanie zdysocjowanym. W skórze modela. . Model nie musi robić na tobie wrażenia jako człowiek ani nawet w dziedzinie. że możesz wejść w skórę modela. patrząc na siebie z zewnątrz). Proces modelowania Modelowanie można łatwo zastosować w wypadku aktywności fizycznej. na przykład sztuce. Każda wykorzystana przez ciebie informacja zwrotna przyczyni się do ostatecznego sukcesu. że opa­ nowałeś umiejętność. Możesz też zadawać mu pytania związane z wartościami i przekonaniami. lecz nie za dobrze znać się na rysunku czy perspektywie. Patrz własnymi oczami i odczuwaj tak. Powtarzaj proces tak długo. możesz nakłonić go do przejścia przez etapy strategii i obserwować ruchy oczu. Na przykład osoba ta może świetnie malować akwarelami. Jeśli masz możliwość porozma­ wiania z nim. Wreszcie rozpocznij działanie. • Następnie wybierz osobę służącą za model. • Wszystkiego dokonuj w myślach. kiedy przez samą obserwację poczynań kolegi naśladowałeś jego zachowanie. jakiejś dyscyplinie sportowej. Pomyśl. Musisz poszukać kogoś. wybranej przez ciebie umiejętności. które doskonale przybliżają modela. Nie wahaj się ani niczego nie analizuj. jakbyś sam posługiwał się daną umiejętnością. • Obserwuj modela posługującego się wybraną umiejętnością i za­ pamiętuj sekwencję zachowań. Nie staraj się na siłę. • Kiedy model ponownie wykonuje sekwencję czynności. jak to było w dzieciństwie.2 5 0 Dzień 18. W wypadku sportu czy sztuki gotowania można wykorzystać nagrania wideo. której wybrana umiejętność jest częścią. postaraj się z nim zasocjować.

Poziom kompetencji będzie zależał oczywiście od tego. i zaniechaj tego. Jeśli jest to dobry zawodnik.jest to uczenie się. Pozytywne przećwiczenie w myślach strategii modela wzmocni twoją umiejętność bez potrzeby pojawiania się porażek. a nie można się nie uczyć (założenie Dnia 12. Możesz świadomie eksperymentować i samodzielnie ulepszać umiejętność. Dlatego podczas modelowania nie popełnisz błędów . wyższego celu. szybko dojdziesz do dobrego poziomu umiejętności. postępując według prezentowanego podczas Dnia 2. W miarę sprawdzania rozmaitych taktyk i podejść możesz wprowadzać do strategii odpowiednie zmiany. co robisz. masz ochotę więcej ćwiczyć i traktujesz wszystko poważniej. Każdy sukces jeszcze bardziej podbudowuje twoją wiarę w siebie. Od tego momentu. Szybko . co przynosi dobre rezultaty. to ja też 251 Człowiek nigdy nie osiągnie doskonałości w pełni. będziesz stale napędzać spiralę doskonałości. Zaczynasz pozytywnie interpretować porażki i złe dni.) i wykorzystujesz umiejętności ćwiczeń myślowych. do jakiego stopnia udało ci się odwzorować modela. czteroetapowego modelu sukcesu. co ich nie przynosi. Dzięki temu stajesz się jeszcze lepszy. korzystając ze swojej wrodzonej kreatywności. Możesz dobrze wykorzystać to. że niektóre twoje strategie.zorientujesz się. nawet nieświadome zachowania prowadzą cię w kierunku osiągnięcia celu. To z kolei pozy­ tywnie wpłynie na twój obraz samego siebie jako gracza w tenisa czy sąuasha. co jest dowodem zadowo­ lenia z siebie i podążania w górę spirali sukcesu. rób to. Niekiedy możesz odnieść wrażenie. .osią­ gane przez ciebie rezultaty będą niewspółmiernie małe w stosunku do twojego wysiłku.Jeśli inni mogą. choć nie wywodzą się od modela. W ten sam sposób możesz wprowadzać zmiany do modelowanych strategii. podtrzymujesz spiralę sukcesu. Dzień 2. również nieźle się sprawdzają. Mówiąc krótko. czego się uczysz. Kiedy cieszysz się tym. że modelujesz gracza w tenisa czy sąuasha. a jednoczes'nie ciągle wprowadzać poprawki. Załóżmy. Świadomie dodając do każdego sukcesu wyzwanie w postaci nowego.).być może przypadkiem . że zaczyna działać prawo zmniejszających się korzyści . Kiedy stosujesz czteroetapowy model sukcesu (zob.

omówiony podczas Dni 16. Teoretyczny model map i filtrów umożliwił lepsze zrozumienie pro­ cesów komunikacji. . jak i dostępna. Pamiętaj o założeniu z Dnia 4. a ktoś inny na niejasnych przeczuciach. Niezależnie jednak od poziomu naszej wiedzy z teorii komunikacji. Dzięki modelowaniu doskonałość jest zarówno wy­ raźna. obok modelowania. modelowanie zawsze pozostaje najlepszą drogą do prawdziwej zmiany. a najbardziej uzdolnieni stosują jakąś for­ mę strategii wizualnej. jaki stosuje proces czy do jakiego modelu można go zali­ czyć. Znajduje tu zastosowanie wszechobecna zasada 80/20. Dotarcie do ich umiejętności wymaga więc dodatkowych umiejętności komunikacyj­ nych (strategii).: „Znaczenie komunikacji polega na reakcji. Strategie. Można też nauczyć się ważnej umiejętności uczenia innych.252 Dzień 18. możesz przejąć jego umiejętności. określa elementy zachowania i ich składnię. Poszukaj jakiegoś dobrego mówcy. bez względu na to. a także zrozumienia ich modelowania. które przynoszą rezultaty Proces modelowania nie zatrzymuje się. Ktoś może wprawdzie polegać na DW (dialogu wewnętrznym). na ujawnianiu strategii. Umiejętności komunikacyjne Drugim. jaką ona wywołuje". zgodnie z którą jeden bądź dwa elementy strategii odpowiadają za cały sukces. W przenoszeniu (mo­ delowaniu) strategii najistotniejsze są właśnie te główne elementy. Na przykład w umiejętności czytania i pisania ortograficznego dominuje zazwyczaj element wzrokowy. podstawowym zagadnieniem znaj­ dującym się w centrum uwagi NLP jest komunikacja interpersonalna. Ludzie „doskonali" niekoniecznie są dobrymi nauczycielami. ale także skuteczne jej włączenie w swoje bądź cudze umiejętności. poszerzamy granice doskonałości: przenosimy strategie między osobami. oczywiście. lecz ich umie­ jętność nie zależy od tych elementów strategii. Modelując. musisz skorzystać z podstawowego testu modelowania: „Czy mogę sprawić. i 17. Następnie. To samo może dotyczyć elementów słuchowych w umiejętnościach muzycznych albo elementów kinestetycznych w umiejętnościach sportowych. czyli porządek następowania po sobie. żeby to działało w moim wypadku?" Proces poznawania strategii. Jeśli twoim zamiarem jest nie tylko poznanie strategii.

Warto więc mieć pewną strukturę. dzięki któ­ rej łatwiej będzie wybierać odpowiednie kategorie i planować proces wydobywania. Trzeba jednak słuchać. podobną do poziomów neurologicznych. Tworzą one część hierarchii neurologicznej (zob. żeby uchronić się przed pominięciem najistotniejszego elementu. Składnia strategii Dzisiaj oraz podczas Dni 16. jeśli chcesz odwzorować wyniki swojego modela. Choć modelowanie dotyczy zachowań. aby doprowadzić do takiego samego jakościowo zachowania. „jak gdyby" tak było. co robi. Na przykład przekonanie: „Jestem do niczego w robieniu obliczeń" nie jest dobrą podstawą do zdolności matema­ tycznych czy księgowych. Próbuj modelować cały pakiet umiejętności. Prawdopodobnie twój model nie dostarczy ci infor­ macji ustawionych w tak nienagannym porządku. przekonania i wartości są ujawniane. strategie myślowe i kodowanie oraz przekonania i wartości — jest to sekwencja układająca się w górę poziomów neurologicznych. które na nie wpływa. będziesz musiał zachowywać się. omówiliśmy różne aspekty mo­ delowania. Choć być może nie wyznajesz takich samych wartości. wartości i obraz samego siebie). Stanowią one bowiem część stosowanych przez niego strategii. jak czytałeś podczas . Stosując prosty proces modelowania. i 17. Musisz je rozpoznać. Wydobywanie strategii umożliwia ci zrozumienie. Podczas rozmowy zdarza się. Tak więc zdolność musi się opierać na spójnych przekonaniach.Jeśli inni mogq. o których czytałeś podczas Dnia 14. Możesz na przykład modelo­ wać czyjąś strategię motywacji czy pewności siebie. Znalazły się wśród nich doświadczenie. Dzień 14. W ten sposób granice doskonałości indywidualnej ulegają niezwykłemu wręcz rozszerzeniu.). to ja też 253 Przekonania i wartości Modelowaniu podlegają także przekonania i wartości. Dzięki modelowaniu możesz opanować owe skuteczne strategie. fizjologia. Można też pytać: „Dlaczego to takie istotne?" albo „Dlaczego tak czujesz?" W ten spo­ sób można się dostać do następnych przekonań i wartości. jak dana osoba robi to. to jednak nie możemy jednocześnie zapominać o poziomach wyższych czy myśleniu makro (strategie motywacyjne. że pośrednio bądź nie. możesz osiągnąć każdą pożąda­ ną umiejętność. w której poziomy wyż­ sze „kontrolują" poziomy niższe.

wymaga przejścia fazy bólu przed osiągnięciem jakiegoś rezultatu. każde nowe doświadczenie wzmacnia istniejące już „szufladki" percepcji . że zmiany wprowadza się niezwykle trudno. Równie dobrze możesz też modelować strategie umysłowe czy fizyczne. jak dowiedziałeś się z Dnia 15. że możesz się szybko zmienić . ile zabiera ci zdanie sobie sprawy ze zmiany. która w tobie zaszła. Znajdź osobę. która wpływa na zmianę. wówczas uda ci się to zrobić szybko i łatwo. Poza tym. czy zmianę bę­ dziesz postrzegać jako trudną. Czeka nas więc swego rodzaju przeprogramowanie. wprowadzając tym samym zmiany w budowie neurologicznej mózgu. Założenie na dziś Zmiana może być szybka i łatwa.). tym bardziej zakorzenione są owe automatyczne zachowania i tym trudniejsza jest ich zmiana. możesz przeramować jakąkolwiek sytuację.. Zadanie na dziś • Zdecyduj. Uwierz. Warunkowanie kulturowe. Zazwyczaj mamy skłonność do trzymania się naszych przekonań i wartości. Jak widzieliśmy.a na pewno tak się stanie. która posługuje się nią na zasadzie nieświadomej . które stanowi najgłębiej zakorzenioną niechęć do zmian. o których nie musimy myśleć. Dnia 7. Od twojej decyzji zależy. oscylujemy wokół nawykowych. Niemniej jednak już sam nowy rodzaj percepcji może przynieść natychmiastową zmianę. Jeśli będziesz chciał przeprowadzić zmianę na właściwym poziomie neurologicznym (zob. aby nabyć pożądanych umiejętności. Nasze przekonania wpływają na to. Dzień 14.stąd właśnie biorą się trzymające nas w swoich szponach umysłowe schematy.254 Dzień 18. System przekonań zakładający możliwość i korzystne efekty zmian samoczynnie wzmacnia ten proces. Sieć nerwowa. działa szybko — tyle. czy też jako łatwą. Im głębsze przekonania. Takie przekonanie jest silne i wzmacniające. jaką umiejętność chciałbyś opanować bądź udoskonalić. „autopilotowych" do­ świadczeń.

stosując proces wydobywania stra­ tegii.Jeśli inni mogą. • Zastanów się. jak dzięki modelowaniu możesz osiągnąć dobrze uformowane cele. a nie od zdolności (przeczytaj jeszcze raz rozdział o fragmentach strategii.). Pracuj nad no­ wymi umiejętnościami. oraz prosty proces modelowania opisany powyżej. to ja też 255 kompetencji. . na któ­ rym poziomie neurologicznym się znajdują (Dzień 14. i 17. które określiłeś podczas Dnia 2. Zacznij od konkretnej umiejętności. Modeluj tę osobę.) i do jakiego innego poziomu będziesz musiał się być może odnieść. Dzień 5. o którym czytałeś podczas Dni 16.). na przykład trwającej kilka chwil i nie zanadto skomplikowanej.. • Ćwicz dopasowanie i prowadzenie (zob. Pomyśl. Dzień 16.

kiedy tego potrzebujesz. Bodź­ cem tym może być widok. uczucie. z pewnos'cią będziesz wysoko cenił umiejętność kontrolowania swojego samopoczucia. Co gorsza. Technika kotwiczenia pozwala odwoływać się do wzmacniających rodzajów samopoczucia zawsze. Wszystko to dzieje się oczywiście mimowolnie. zobaczymy czyjąś twarz. przykre doświadczenia życiowe powodu- .W • • • tym rozdziale: Co to jest kotwica? Wchodzenie w odpowiedni nastrój Tworzenie silnych kotwic Wyobraź sobie. że umiesz na zawołanie wywołać u siebie dowolny rodzaj samopoczucia. smak albo zapach. który wyzwala specyficzny stan fizjologiczny bądź emocjonalny oraz określone zachowania. kiedy usłyszymy jakieś imię. Kotwice mimowolne Fragment melodii może natychmiast przywołać jakieś wspomnie­ nie i związane z nim przyjemne emocje. Jeśli kiedykolwiek trudno było ci zachować pogo­ dę ducha podczas deszczowego dnia albo spokój w rozmowie z kolegą z pracy czy krewnym. Co to jest kotwica? W NLP k o t w i c a oznacza bodziec. dźwięk. pokój bądź budynek albo kolor. Niektóre z tych kotwic działają na nas wzmac­ niająco. część ubrania. To samo może się zdarzyć. jakieś miasto. inne nie.

możemy spędzić większość życia na niewolniczym reagowaniu na kotwice. celowy sposób. Kotwice zaprojektowane Kotwice wyzwalają szereg nawyków. nagłej zmiany samopoczucia na lepsze. a także zamiana na kotwice zaprojektowane. Można też dokonywać zamiany między nimi. Niemniej proces podobny do wyżej opisanego może prowadzić do niezwykłej. Pochodzenie kotwic Każda kotwica ma jakieś pochodzenie. Można zacząć doświadczać zaprojektowanego. Zgodnie z teorią NLP tego rodzaju „źródła' nie są zanadto istotne. ją nieświadome powstawanie niepożądanych kotwic. a nie mimowolnego samopoczucia. jak powstał jakiś proces. spojrzenie z ostat­ niego piętra budynku czy ryk silnika odrzutowego. Większość kotwic poznajemy na poziomie nieświadomości. Kotwice mogą prowadzić do pożytecz­ nych i niepożytecznych rezultatów. Kotwice chorobliwe (fobie) Bodźce wywołujące reakcje w postaci fobii również ilustrują sku­ teczność działania kotwic: na przykład widok pająka. jesteś chodzą­ cym dowodem na to. których chętnie byśmy się po­ zbyli. Trzymanie kciuków to prosty przykład zaprojektowanej kotwicy. Musisz po prostu postarać się o jakieś bardziej pożyteczne. W tym wypadku proste zachowanie wywołuje u niektórych nadzieję i optymizm. Możliwe jest ich świadome zmienianie. Fobie ukazują siłę kotwic. Fobie to oczywiście przykład kotwic negatywnych. być może nie będziesz chciał wymazać prawdziwego doświadczenia.258 Dzień 19. W niektórych wypadkach nie będziesz nawet umiał dojść do tego. jak „doskonale" można stosować kotwice. To ciągle ten sam „system" — czy to mimowolny. . Wiele podejść psychologicz­ nych odwołuje się do odległych wspomnień. do badania zależności przyczynowo-skutkowych. Dla wielu innych podobne banalne kotwice w ogóle nie mają znaczenia. czy też kontrolowany. Z pomocą NLP można stosować kotwice w przemyślany. Jeśli sobie tego nie uświadomimy. Jeśli jednak ci się to uda. Jeśli cierpisz na jakąś fobię. Wszyscy to znamy aż za dobrze.

jak można zmieniać nastrój poprzez zmianę submodalności. przeszłość uporządkuje się sama. Niekiedy nie podejmujesz się nawet jakiegoś wartościowego działania. Teraz jednak możesz rozpoznać i zmienić niepożądane automatyczne zachowania. Innym razem znów możesz zniszczyć kawał dobrej roboty czy zerwać jakiś związek z powodu negatywnych. Na koniec . instynktowne za­ chowanie czy stan. Na przykład. którego warunkową odpowiedzią na bodziec jest ślinienie się). Kiedy twoje cele są dobrze sformułowane (zob. że zmiana sposobu myślenia ma znacznie większe znaczenie niż zmiana na poziomie zachowania. Wchodzenie w odpowiedni nastrój Zazwyczaj kotwiczenie bywa kojarzone z reakcjami odruchowymi (jak w wypadku psa Pawłowa.możesz zadecydować. ponieważ po prostu nie czujesz się najlepiej. Z modelu poziomów neurologicznych (Dzień 14. modelu NLP pamiętamy. Często o sukcesie czy porażce. jak istotny jest wpływ uczuć na nasze działanie.tak jak dzwonek alarmowy czy czerwone światło. Inne zmieniają nasze uczucia. niestabilnych uczuć. jak by to było. możesz zacząć stosować kotwice. z których niewątpliwie możesz się czegoś nauczyć. kiedy nastrój może mieć wpływ na twój stan zdrowia. Dzień 2. W efekcie powstaną zachowania prowadzące do osiągnięcia celu. Niektóre często spotykane kotwice wywołują automatyczne zachowanie . Kiedy uporządkujesz teraźniejszość. aby wprowadzić się w stan pewności siebie i wysokiej moty­ wacji. zwycięstwie czy przegranej decyduje twój nastrój. Technika kotwiczenia pozwala na natychmiastowe przy­ pominanie sobie stanu. że chcesz zmienić jakieś nawykowe. Gdy zaczniesz pa­ nować nad negatywnymi konsekwencjami przeszłych wydarzeń czy skojarzeń. uczyłeś się. gdybyś każdy dzień rozpoczynał w na­ stroju pewności siebie.) pamiętamy też. Stanowi przecież część ciebie. wartości i tak dalej. Podczas Dnia 7.). nie będziesz doszukiwał się ich źródeł. Z opisanego podczas Dnia 1.Doskonalenie samopoczucia 259 nawet negatywnego. pełen energii i optymistycznie nastawiony? Gdy- . zasoby. Zdarzają się takie okresy życia. bez względu na ich pochodzenie. że zachowanie rozpoczyna się w umyśle i zależy od na­ szych uczuć. stąd wypływają jej liczne zastosowania. Jest to nieoceniona pomoc w dążeniu do indywidualnej doskonało­ ści. a wiemy już.

2 6 0 Dzień 19. Tworzenie silnych kotwic Przyjrzymy się teraz szczegółowo rozmaitym rodzajom kotwic i spo­ sobom ich tworzenia. jaki stan chcemy zakotwiczyć i jak można go wywołać. okradają nas z celów. w któ­ rym kiedyś odczuwałeś lęk? Dzięki umiejętności kotwiczenia osiągasz odpowiednie samopoczucie w najwłaściwszym momencie i miejscu. która następuje tak szybko. które często są naszym udziałem. Na szczęście po kilku minutach wracasz do normy bez uszczerbku na zdrowiu. Na przykład większość osób bardzo szeroko wykorzystuje stan „pewności siebie". byś szedł na spotkanie spokojny i pełen wiary we własne siły? Gdybyś opanowany i przekonany o swojej wartości wchodził do biura. gdy nagle w niebezpiecznej sytuacji zatrzymujesz samochód i czujesz pulsowanie krwi w skroniach i nagły przypływ adrenaliny. że kiedy organizm dyktuje ci konieczność odczuwania. należy przypomnieć sobie prawdziwe doświadczenie pożądanego stanu. do którego możemy się odwołać w odpowiednim czasie. Potrzebujemy odpowiedniego samopoczucia. potrzebuje­ my czegoś więcej niż reakcji odruchowej. Niestabilne i niepożądane uczucia. tym bardziej skuteczna kotwica. Kiedy mamy do czynienia z osobami działającymi nam na nerwy albo z błahostkami. Być może zaszkodziłeś już kontaktowi w pracy czy jakiejś sytuacji towarzyskiej. Przede wszystkim należy się zastanowić. na przykład pewności siebie. jest kotwiczenie. Im silniejszy stan i silniejsze wspomnienie. ale także wybierasz najodpowiedniejszy nastrój dla danego działania. tak jak wtedy. Aby ustanowić kotwicę. Można go potem wyko­ rzystać w rozmaitych sytuacjach. Wartość kotwic polega na ich natychmiastowym oddziaływaniu na nastrój. Fizyczne reakcje następują momentalnie. Wydaje się. właściwego . Techniką. która nam to umożliwia. które nas doprowadzają do furii. Niekiedy są one wynikiem odwiecznej odpowiedzi „walki bądź ucieczki". Większość z tych codziennych i chwi­ lowych nastrojów pojawia się bez konkretnej przyczyny. nie masz wyjścia. wdzięczny swojemu systemowi przetrwania za pomoc. Dlatego też wybór silnego. czy wyniku. do którego chcesz dojść. Nie tylko panujesz nad sytuacją. którego chcesz się podjąć. włączenia emocji. że świadomość nie zdąży już z tym nic zrobić.

który równie dobrze mógł pojawiać się przy innych okazjach. aby poprowadzić ich do pożądanego stanu. „stan niedzielny poranek". Możesz używać odpowiedniego tonu głosu oraz wła­ snego stanu. słysz to. Kiedy pomagasz innym w tworzeniu kotwic." „Kiedy wracasz pamięcią do tamtego momentu. Być może osoba ta wygrała kiedyś bieg sprinterski w szkole albo otrzymała pochwałę od szefa (co zdarza się jej niezwykle rzadko). gdy dokonywałeś zamiany submodalności podczas Dnia 7. na jakim stanie ci zależy. . pewny siebie itd. 263-267). aby przypomnieć sobie wybrany stan: „Przy­ pomnij sobie konkretny czas. na przykład. wykorzystując swą czujność sensoryczną. zmotywowany. Zastanów się. pozostań sobą i patrz własnymi oczami na to. na przykład „stan srebrny kubek". czy dana osoba asocjuje doświadczenie." 4. Możesz prosić o jakiś znak. 2. Wybierz odpowiednią kotwicę (zob. kiedy czułeś się w pełni. Pamiętaj. możesz zasugerować.. Poniżej znajdziesz krótki opis całego procesu. Stosuj na­ stępujące wskazówki. w innych warunkach. Przypomnij sobie i wyraźnie doświadcz stanu. Jeśli chcesz. czuj to. posiłkuj się procesem opisanym wyżej.. możesz nadać mu jakąś nazwę. Następnie. co widziałeś. który wywoła natychmiastowe skojarzenie z doświadczeniem z pamięci. żeby przypomniała sobie jakąś inną okazję i przeszła cały proces jeszcze raz. Musisz go dokładnie określić. 1. 3. Zarzuć kotwicę (o tym ostatnim etapie przeczytasz podczas Dnia 20. sprawdź. że nie trzeba się zastanawiać nad obecnymi warunkami czy zawartością pamięci.). Zazwyczaj do jego opisu wystarczą dwa. tak jak wtedy. trzy słowa (na przykład „spokojny". co słyszałeś. 5. Korzystanie z zasobów pamięci Jeśli ta osoba nie doświadcza pożądanego stanu wystarczająco moc­ no. „stan wybrzeże Bałtyku" czy „stan juhu". co czułeś. str. Po prostu przy­ pominaj stan (umysłu). „pewny". kiedy doświadczenie osiąga apogeum.Doskonalenie samopoczucia 261 stanu jest istotnym momentem kotwiczenia. który szerzej omówimy podczas Dnia 20. „opa­ nowany"). spokojny.

że wykazujesz się niezwykłą pewnością siebie w jakiejś aktywności sportowej. Zrób listę swoich najwspanialszych . lecz równie efektywne mogą się okazać jaskrawe wspomnienia z dawnej przeszłości. Każde takie wspomnienie może się okazać wystarczające. że ma mnóstwo odpowiednich wspomnień związanych z naturalnym talentem bądź pewnością siebie. Chociaż wspomnienia te mogą się postronnym wydawać błahe. ulubiony sport. Zamiana kontekstów Rozważ teraz stan swego umysłu w innym kontekście. Może być też odwrotnie. podczas którego nie chcesz ulec panice. W takim wypadku s t a n u m y s ł u . Załóżmy. żeby umieć sprostać rozmowom wstępnym o pracę. Ktoś może twierdzić. pod wa­ runkiem że możesz je (a zwłaszcza związane z nim uczucia) u w o l n i ć . Chcesz. na przykład. Możesz zastosować wszystkie swoje wewnętrzne zasoby. a przed tobą jakieś ważne wystąpienie. Wyizolowane zasoby pamięci są równie wartościowe. które posiadasz. Pamięć każdego z nas przepełniona jest zarówno pozytywnymi. że nie ma żadnych wspomnień dotyczących swoich sukcesów albo nie potrafi sobie ich przypomnieć. Jeśli stanu tego doświadczałeś raz lub dwa. Niektórzy przeżywają pewne problemy w sytuacjach związanych z pracą. podczas gdy ten sam stan w domu czy podczas spotkania towarzyskiego nie przysparza im żadnych kłopotów. lecz sama technika będzie możliwa do zastosowania. a nie jakaś niezwykła umiejętność. w którym jesteś pewny siebie . hobby czy coś. co robiłeś w dzie­ ciństwie. Niemniej jednak w jakimś innym kontekście może się okazać. tworzy istotne zasoby. Możesz pochwycić ten stan przez kotwiczenie. to jednak osoba ich doświadczająca będzie wiązała z nimi pozytywne uczucia i znaczenia. jak i negatywnymi stanami umysłu. z których może czerpać. a następnie wykorzystywać w dowolnie wybranym momencie. Mniej odległe czasowo wspomnienia łatwiej sobie przypomnieć.na przykład spotkanie towarzyskie podczas weekendu. zakotwiczyć taki stan.262 Dzień 19. szukaj ich więc i ceń na równi z wszystkimi cennymi rzeczami. będziesz miał mniej możliwości wyboru. W takim wypadku musisz wybrać kon­ tekst. Traktuj je jak przydatne środki i wykorzystuj do osiągania swoich celów.

Tak jak w wypadku reprezentacji sensorycznych. Kotwice wzrokowe Codziennie wzrok nasz pada na reklamy w gazetach. masz szansę stworzyć wzmacniające stany. gdy jest się pewnym siebie. Możesz posłużyć się tu przykładem znajomego. Korzystamy z niej. kiedy z jakąś osobą łączy nas empatia („Wyobra­ żam sobie. Wybór kotwicy Masz do dyspozycji kotwice wzrokowe. Podobnie. telewizji czy na plakatach. bohaterem książki lub filmu. jakiejś historycznej postaci. Jako dzieci mieliśmy bogatą wyobraźnię. Wszystkim nam dana jest moż­ liwość wyobrażania sobie zarówno stanów umysłu. jakie to jest uczucie. kiedy twój mózg będzie pracował w powol­ nym rytmie „alfa". Mamy nadzieję. Nie ma szansy. postaraj się. których będziesz w przyszłości potrzebować. słuchowe i kinestetyczne. W większości wypadków jest ona uśpiona. niestety. osiągniesz lepsze rezultaty. Musisz kontrolo­ wać proces. mogą one być zewnętrzne i wewnętrzne. żebyś wszędzie z sobą zabierał uko- . zanim jeszcze przejdziemy do procesu ich instalacji podczas Dnia 20. jaki jest zasięg twoich „silnych" stanów. W wypadku celowych. Osoby obda­ rzone silną wyobraźnią mogą doprowadzić do istotnych zmian pomimo braku pamięciowego zapisu. Pożyczanie wzmacniających zasobów od innych Nawet nie posiadając żadnych „wzmacniających" wspomnień. żeby był zrelaksowany. którego pragniesz. jak i zachowań. Możesz więc wyobrażać sobie. zaprojektowanych kotwic musisz mieć nieprzerwany dostęp do bodźców wzrokowych. kiedy będziesz odprężony. że skorzystasz z okazji i wybierzesz kilka odpowiednich kotwic. Poświęć trochę czasu na dokładne przypominanie sobie tych.Doskonalenie samopoczucia 263 wspomnień i pomyśl. a który był mistrzem uczucia czy doświadczenia. jeśli pomagasz komuś innemu. z którym się utożsamiasz. Tak jak w większości podobnych technik. lecz gotowa do działania przy odrobinie zachęty. spokojnym i tak dalej. jak się czujesz").

Musisz mieć zawsze dostęp do swojej kotwicy. że żadna z kotwic nie wywołuje mieszanych skojarzeń w twoim umyśle. chyba że stanowią część twojego „zestawu podręcznego". że przypominanie wewnętrznego obrazu przychodzi ci łatwo. Wybierz niepowtarzalny dźwięk. że wewnętrzne kotwice wzrokowe będą ci bar­ dziej odpowiadać. Być może okaże się. Musisz być pewien. skojarzone z określonym stanem. realistycznych kotwic wewnętrznych. kiedy będziesz musiał dotrzeć do danego stanu. na przykład fragment jakiejś muzy- . jak tylko zechcesz. Po chwili łatwo zobaczysz to w myślach. więc musisz starannie wybierać. Możesz też sprawić. cichego od­ poczynku. a więc obrazy ze­ wnętrzne nie zawsze będą do niej pasować. Upewnij się.2 6 4 Dzień 19. Pełna kontrola wewnętrzna oznacza łatwy dostęp do stanu w każdej sytuacji. gdy doświadczałeś pożądanego stanu. które nie są sprzeczne znaczeniowo. Możesz na przykład zakotwiczyć stan spokoju. łatwo wybierzesz odpowiednią kotwicę wzrokową. który osiągałeś w pięknym wakacyjnym otoczeniu bądź podczas błogiego. co mogłoby doprowadzić do niepożąda­ nych efektów. „Uspokój się". nie wyłączając stanu zagrożenia. Musisz popracować trochę nad stworzeniem jaskrawych. Powinna być tak realistyczna jak zegar na ścianie twojego biura. Staraj się o kotwice zaprojektowane (skierowane na cel). Może on przybrać na przykład formę zdania: „Możesz to zrobić". Wyobraź sobie na przykład twarz szanowanego powszechnie mentora. Musisz więc stworzyć w e w n ę t r z n ą kotwicę wzrokową. jakiś przedmiot czy mo­ tywującą scenę pochodzące z czasów. „Nie garb się!" Może ono działać wewnętrznie (dialog wewnętrzny) albo zewnętrznie (głośno wypowie­ dziane zdanie). zapadająca w pamięć i zabarwiona emocjonalnie. Nigdy nie wiadomo. na które chce się oddziaływać (ude­ rzenie kijem). Przeczytawszy powyższe wskazówki. Kotwice słuchowe Kotwice słuchowe mają związek z każdym dźwiękiem zewnętrznym bądź wewnętrznym. który masz zawsze przy sobie. Na przykład gracz w golfa może dokonać kotwiczenia na piłce bądź znaczku na swoim lewym bucie. W tym wypadku kotwica wzrokowa zawsze będzie towarzyszyć zachowaniu. Rozmaite „obrazy umysłowe" mają na nas różnoraki wpływ. chanego kota albo miał bez przerwy przed oczami egzotyczny zachód słońca. że będzie ona tak jaskrawa.

Powinieneś się również zdecydować na wyraźne kotwice dotykowe (zewnętrzne lub wewnętrzne). jeśli ich używasz. zwłaszcza jeśli jej obecność dodaje ci pewności siebie. że wewnętrzne wywołanie uczucia nie będzie dla ciebie proste.Doskonalenie samopoczucia 265 ki. jest to zaleta kotwic kinestetycznych. który chcesz wywołać. Jeszcze lepiej jest zastosować konkretny. związane z pożądanym przez ciebie stanem. że będzie dobrze. ponie­ waż twoje ciało jest zawsze z tobą. Kotwice kinestetyczne Kotwice kinestetyczne (na przykład „trzymaj kciuki") uważane są za najefektywniejsze. W tym wypadku. do której będziesz miał natychmiastowy dostęp. jakie przywo­ łuje. że czasami wystarczy „włączyć" kotwicę. uspokaja czy wprowadza w inny. który dodatkowo wzmocni jego znaczenie i wyjątkowość. Jednak mogą ci dać znacznie mniej niż wewnętrznie stworzone obrazy i dźwięki. W zależności od preferencji sensorycznych może się okazać. możesz stosować również kotwice zewnętrzne. W takim wypadku już samo sko­ jarzenie kotwicy doda ci sił. fizyczna kotwica. Wystarczy prosta. Nie decyduj się na „makro kinestetyczne uczucia". ma wywołać optymizm i wyraża nadzieję. wyświechtane kulturowo . Jak widzieliśmy. na równi ze wspomnieniem. Nierzadko pomaga wyobrażenie sobie głosu konkretnej osoby. konkretne słowa. Pamiętaj. Wskazówki dotyczące wyboru kotwicy Wybierając odpowiednią kotwicę. Na przykład możesz „poczuć" czyjąś rękę na swoim ramieniu (wewnętrzna) albo połączyć swój kciuk i mały palec w kółko (zewnętrzna). Niemniej powinieneś wybrać kotwicę kinestetyczną. jedna z najpopularniejszych kotwic. na przykład „spokój" (najbardziej pożądany przez ciebie stan). pożądany stan. Niemniej jednak podobne. Zawsze można stworzyć reprezentację wewnętrzną. motywujący ton głosu. powinny być równie dostępne. „trzymam kciuki". Zewnętrzne. Jakieś słowo czy kwestia mogą nadać mu nazwę. Jak się za chwilę przekonamy. pamiętaj o poniższych wskazówkach: • Wybieraj kotwicę w y j ą t k o w ą dla ciebie i stanu.

Oczywiście. czasem bądź stanem umysłu. niezależnie od okoliczności. wyobrażać sobie osoby. które tak na ciebie wpływają. Znaczenia się zmieniają. kotwica powinna dodawać ci sił. Używaj obu rąk (bądź nawet stóp). stosowane wobec przełożonego. Czy możesz ją uruchomić w każdej sytuacji. albo przedmioty bądź obrazy. Wewnętrznie jednak dopuszczalne jest wszystko. kiedy znajdujesz się pod presją. Pamiętaj jednak. która ma wzmacniające znaczenie. kotwice mogą okazać się zupełnie nieodpowiednie dla twoich obec­ nych celów. uderzając w duży dzwon. każda kotwica wewnętrzna również będzie spełniać ten warunek. niech jedna kotwica będzie odpowiedzialna za konkretny stan. że przynajmniej w początkowej fazie kotwica. • Dbaj. . może się okazać kolosem na glinianych nogach. Unikaj kotwic ulotnych: osoba. które mają dla ciebie takie znaczenie. co początkowo jest kotwicą neutralną (na przykład łączenie w kółko kciuka i małego palca). aby wywołać u siebie pożądany stan? Niektóre bodźce zewnętrzne nie wytrzymują próby tego testu. jak dziwaczna jest kotwica. • Jeśli to możliwe. Niezależnie od tego. aby kotwica była d y s k r e t n a .2 6 6 Dzień 19. mogą doprowadzić do przedwczesnego zakończenia kariery! Pa­ miętaj o swoim celu: chcesz szybko i dyskretnie przypomnieć sobie pożądany stan. szybko może nabrać znaczenia. • Kotwice powinny być p o d r ę c z n e . To. ale aby zachować wyjątkowe skojarzenie. włączając utwór Czajkowskiego na pełny regulator albo wąchając starą fotografię w kolorze sepii w biurze klienta za każdym razem. kiedy ją uruchamiasz. Podobne. może mieć na ciebie większy wpływ. na przy­ kład. lecz bardziej specyficzne kotwice kinestetyczne mogą więc polegać na stykaniu kciuka i małego lub środkowego palca (jeśli nie jest to twoim nawykiem). Prawdopodobnie nie będą kojarzyć ci się z określonym miejscem. Tak samo byłoby. Przyjaciele i współpracowni­ cy nie powinni zauważać. w jakich się znajdujesz. którą kiedyś uważałeś za swojego idola. Warunek ten spełniają również wspomniane już kotwice polegające na łączeniu palców. Kotwice w postaci dziwnych grymasów czy gestów. • Kotwice muszą być w y t r z y m a ł e . zachowujesz dyskrecję. Możesz. który chcesz sobie przypo­ mnieć. Możesz wywołać spore zainteresowanie. gdybyś zginał duży palec u stopy (nawet jeszcze dyskretniej) albo drapał się nieznacznie po karku (pod warunkiem że nie jest to twój odruch).

jak wybierać kotwice. jeśli podczas komunikacji (na przy­ kład negocjacji czy wywiadu) zdecydujemy się na większą elastyczność. na podstawie któ­ rych można przeprowadzić zmianę (tak jak w wypadku kotwiczenia). Aczkolwiek omawiane założenie w zamyśle dotyczyło komunikacji interpersonalnej. jak często marnujemy wysiłki na kolejne próby. Podczas Dnia 20. Zrób listę swoich zasobów. jakie straty ekonomiczne można ponieść. które nie prowadzą do zmiany zachowań. aż do momentu osiągnięcia celu. zalicza się do twoich zasobów. czego się nauczyłeś. Panowanie nad tym systemem zakłada panowanie nad osiąganym wy­ nikiem i przygotowuje nas na sukces. można je oczywiście stosować także w przedsiębiorstwach. W ten sposób poprawisz umiejętność manipulowania myślami. wszystko. ile możemy zyskać. Zdanie „Jeśli twoje działania nie przynoszą rezultatu. Powyższe „prawo" znalazło zastosowanie w technice. z któ­ rych możesz teraz i w przyszłości korzystać. pozwalające myśleć to. Zadanie na dziś • Zapamiętaj dzisiejsze założenie. o którym mówiliśmy podczas Dnia 2. Po raz kolejny mamy tu do czynienia z czteroetapowym modelem sukcesu. że każde twoje osiągnięcie. Podkreśla też. nauczysz się je instalować oraz uruchamiać wtedy.. spróbuj działać inaczej" wyraża podobną myśl. każdy wzmacniający stan umysłu. gdy chcesz zmienić swój stan. oraz potrze­ bą wypróbowywania czegoś innego. nie będąc elastycznym.Doskonalenie samopoczucia 267 Wiesz teraz. a NLP wpro­ wadziło je do zagadnienia komunikacji interpersonalnej w formie założenia. Pokazuje także. co . znajdziesz dla niej szersze zastosowanie. Założenie na dziś Osoba charakteryzująca się największą elastycznością panuje nad systemem. • Przywołuj na myśl jakieś budujące wspomnienia. Pamię­ taj. Doskonale ilustruje.

zobaczyć wszystko w innym s'wietle. które chcesz zakotwiczyć. które ustaliłeś podczas Dnia 2. jak można dokonywać zamiany submodalności.2 6 8 Dzień 19. którą przy odrobinie wprawy możesz rozwinąć do poziomu z dzieciństwa. Weź pod uwagę różne poznane do tej pory techniki. • Zastanów się. • Powtórz. które mogą ci się przydać do wprowadzenia niezbędnych zmian. . chcesz. Granice wyznaczy ci tylko twoja wyobraźnia. odkryć swoją prawdzi­ wą tożsamość. jakie wspomnienie z dzieciństwa pomoże ci dopro­ wadzić do celów. Możesz stosować tę umiejętność do udoskonalenia wspomnienia.

3. Zastosuj wskazówki opisane w poprzednim rozdziale. Poszukaj miejsca. wyjątkowa. Nie spiesz się z pełnym odczuwaniem tego doświadczenia. Zdecyduj. Pamiętaj.W tym rozdziale: • Kotwiczenie • Używanie kotwic Podczas Dnia 19. jak instalować kotwice i korzystać z nich. aby się znaleźć w lepszym. w której mocno doświadczałeś pożądane­ go stanu. 4.). podręczna i sama miała budujące znaczenie. jak dostać się do pożądanego stanu i wybrać odpowiednią kotwicę. budującym stanie. 2. Zapew­ nij sobie wystarczająco dużo czasu na relaks i zacznij przywoływać na myśl wspomnienia. Dzisiaj nauczysz się. Kotwiczenie W celu zarzucania kotwic na własny użytek stosuj poniższy sposób postępowania: 1. którą możesz wykorzystywać w każdej sytuacji. w którym nikt ci nie będzie przeszkadzał. do jakiego doświadczonego w przeszłości uczucia (bądź stanu) chciałbyś się odwoływać w przyszłości (ten i następny punkt opisane zostały podczas Dnia 19. Wybierz kotwicę. . żeby była dyskretna. Przypomnij sobie sytuację. nauczyłeś się.

7 Teraz „zmień stan" albo „przerwij stan". Na przykład możesz nadać obrazom jaskrawsze barwy. co się dzieje. zanim jeszcze intensywność zacznie spadać. zmieniając . głosy. 6. Powtórz ten proces k i l k a r a z y . czy wywołują one pożądany stan. 8.wspomnienie. uru­ chom wszystkie trzy kotwice (wzrokową. Potraktuj to jako znak wywoławczy dla swojej kotwicy. Przypomnisz sobie ten stan równie łatwo w nagłej potrzebie. Zwracaj uwagę na szczegóły. słyszenie. czego doświadczysz (w formie znaku czy ostrzeżenia) tuż przed tą chwilą (na przykład podchodzenie do pulpitu albo wychodzenie na środek sali konferencyjnej. czucie). zbliżanie się do biura trudnego klienta i tym podobne). następnie je połącz. Co najważniejsze. słuchową i kinestetyczną) jednocześnie.jeśli chcesz . robiąc bądź myśląc coś zupełnie innego. Rzutując w przyszłość. możesz próbować je wzmocnić. kiedy będziesz potrzebo­ wać określonego stanu. Następnie. Wyobraź sobie. włączając w to kolory. Uruchom ponownie kotwicę (lub kotwice) i za­ obserwuj. Szybko stwierdzisz. Asocjuj . 9. za każdym razem wzmagając in­ tensywność wspomnienia poprzez dodawanie szczegółów sensorycznych. uwolnij kotwice. że zainstalowałeś w swoim mózgu kotwicę na stałe. odczuwaj wszystkie wewnętrzne emocje tak jak wtedy. dźwięki i faktury. . a dźwięki spotęgować. możesz zbadać swoją kotwicę w różnych kontekstach. a nie z pozycji obserwatora. Kiedy już przypomnisz sobie owe emocje. Możesz sprawdzić swoją kotwicę poprzez rzutowanie w przyszłość.patrz własnymi oczami. Podtrzymaj to wrażenie. W końcu powoli wróć do teraźniejszości. Wymyśl kilka możliwych przyszłych scenariuszy i sprawdzaj kotwicę we wszystkich okolicznościach. W innym wypadku powtórz cały proces. Pomyśl. która może być inspiracją podczas prób. Teraz uruchom kotwicę i obserwuj. Pamiętaj. że uruchamianie kotwic bez wywoływania pożądanego stanu jest niemożliwe. że przeżywasz to doświadcze­ nie jeszcze raz. Przyjrzyj się jeszcze raz liście submodalności. że twój umysł traktuje „wyraźne" rzutowanie w przyszłość jak prawdziwe doświadczenie. 5. Pomyśl o jakimś momencie w przyszłości. jak podczas wyobrażania sobie samej sytuacji.270 Dzień 20. Wtedy będziesz wiedział. otaczające osoby. Kiedy już osiągniesz największą intensywność wspomnienia. wczuj się osobno w każdą modalność (widzenie.

że możesz zawsze na niej polegać. aby wywołać pożądany stan. kiedy tylko chcesz . bu­ dując lepszą przyszłość. Każdy sukces wzmocni kotwicę i wywoływane przez nią skojarzenia. Są one podstawą cennych indywidualnych zasobów. stale reagują oni na ustalone przez ciebie . Znasz już więc technikę panowania nad sytuacją w rozmaitych okolicznościach. Kotwiczenie innych Możesz na przykład wykorzystać swoje umiejętności. Świadomie czy nie. z których możesz skorzystać. Gdy tylko nadarzy się ku temu okazja. Kiedy stwierdzisz. Kotwiczenie jest szczególnie pomocne przy postępowaniu z dziećmi i młodzieżą. ale możesz popróbować) wystarczy. Potem możesz zacząć budować na swoim sukcesie. wyko­ rzystując każde nowe doświadczenie osiągania pożądanego stanu do kolejnej sesji kotwiczenia. Do tej pory stosowałeś wszystkie trzy kotwice. stosuj ją w prawdziwych sytuacjach. Następnego dnia powtórz test. że kotwica jest trwała. szybko nauczysz się określać stopień intensywności doświadczenia i czas odpowiedni do uruchomienia kotwicy. Nauczysz się też szybko sobie przypominać doświadczenia wielozmysłowe. Już samo myślenie o „oswojonym" stanie pozwoli ci go wywołać. Jeśli technikę tę będziesz stosował regularnie i dla rozmaitych sta­ nów. tym lepiej. aby pomóc przyjacielowi czy współpracownikowi osiągnąć bardziej zasobny stan. Po pewnym czasie kotwice staną ci się niepotrzebne. Proces ten możesz powtarzać. jak dokonać tego samemu na własny użytek. musisz zdobyć pewność. Używanie kotwic Opisany powyżej proces kotwiczenia ilustruje.im częściej. Wkrótce urucho­ mienie zaledwie jednej (kinestetyczna jest na ogół najefektywniejsza. Z powodzeniem jednak można zastosować go w odniesieniu do innych.Doskonałość od zaraz 2 71 10. będącą jednocześnie źródłem zasobów służących osiąganiu doskonałości.

272 Dzień 20. oczywiście. co stanie na twojej drodze: spotkanie z ważną osobą. . stawisz czoło wszystkiemu. Wykorzystuj wyobraźnię i wymyślaj rozmaite zastosowania. Możesz więc mieć rozmaite kotwice służące do wywołania spokoju. że wszystkie osoby na sali przyłączą się do aplauzu. Wykorzystuj czujność sensoryczną. dbałości i współczucia. aby wychwycić odpowiedni moment. przygotowania do egzaminu czy wywiadu. i innych kotwice. korzystając z konkretnego wspomnienia i przeprowadzając proste kotwiczenie. Podobnie dwa bądź trzy klaśnięcia sprawią. Mo­ żesz wykorzystać własne oryginalne pomysły w doborze i zastosowaniu kotwic. asertywności.myśli obecnych na sali skoncentrują się na mile widzianej przerwie. Repertuar zakotwiczonych stanów Kotwice możesz ustanawiać z myślą o konkretnej. Technika kotwiczenia znajduje szerokie zastosowanie. w którym druga osoba może uruchomić swoją kotwicę. pewności siebie. Proces ten można. Jeśli udało ci się samemu przeprowadzić ten proces. nadchodzącej sytuacji. Wejdź w położenie drugiej osoby. spokoju i opanowania. obojętności. W każdym wypadku musisz wybrać odpowiedni stan i kotwicę. zastosować do jakiegokolwiek „budują­ cego" stanu. przeprowadzenie ważnej sprzedaży. uwagi. Niektóre osoby kotwiczą różne stany za pomocą różnych palców. wy­ głaszanie przemówienia „z głowy". koncentrowanie się na dokumencie bądź prezentacji. Mając taki repertuar umiejętności związanych z różnymi stana­ mi oraz wiedząc. Wejdź w kontakt i przyjmij „drugą pozycję" (zob.). takiej jak wywiad. pozwalającą osiągnąć cele obu stron. Dzień 12. jak je wywoływać. Docieraj do pożądanego stanu w opisany wyżej sposób. radzenie sobie ze złymi wieściami. Możesz więc stosować tę samą podstawową technikę świadomego ustalania kotwic. radości i tak dalej. łatwiej będzie ci go zastosować w stosunku do innych. gniewu. Na przykład pobrzękiwanie filiżanek z kawą z całą pewnością zakłóci sesję treningową . poświęcenia. motywacji. Poniżej przedstawiamy kilka naszych propozycji. przywoływanie personelu do porządku. również w sytuacjach grupowych. przemówienie czy finały mistrzostw sporto­ wych.

drugorzędne cele. Już sama twarz tej osoby działa jak kotwica. a teraz dodatkowo jako tymczasowa wskazówka do uruchomienia kotwicy prowadzącej do lepszego stanu umysłu. dla . w formie „strategii dobrej na wszystko". potem dopiero fizycznych. Możesz je określić. które chcielibyśmy zmienić. lecz na ogół musimy najpierw dokonywać zmian umysłowych. takich jak palenie czy obgryzanie paznokci. rzutując w przy­ szłość tę sytuację.). W ten sposób unikasz zachowania ujawniającego złość. kiedy zaczyna się panować nad niepożądanym stanem umysłu. Głębiej tymi rodzajami zmian zajmują się też techniki dokonywania zmian.Doskonałość od zaraz 273 Kotwiczenie zachowania Jak dotąd kotwiczyliśmy stany umysłu. Na przykład zdarza się. W większości wypadków. pociąga to za sobą również zmianę zachowania. Większość za­ chowań. Wobec powyższego samo kotwiczenie nie zmieni głęboko zakorzenionych nawyków. lecz także współodczuwający i uważny. Sprawdź to. Na przykład. ale i asertywny. zawiera stan umysłu. Niemniej jednak kotwiczenie wzmocni każdą zmianę i pomoże wy­ wołać potrzebny ci w danym momencie stan umysłu. że w jednej chwili chcesz być spokojny. gdy widzisz człowieka. Podobnie. niezależnie od twoich umiejętności. stosując kry­ teria dobrze uformowanego celu (Dzień 2. pewny siebie. Uruchamiaj kotwicę. Możesz skojarzyć kilka budujących stanów z jedną kotwicą. Po prostu przypomnij sobie rozmaite stany. Stoją za nimi najczęściej jakieś inne korzyści. Kotwice warstwowe Możliwe jest także jednoczesne przypomnienie sobie więcej niż jednego odpowiedniego stanu. który w ten sposób na ciebie oddziałuje). Oczy­ wiście techniczne wyszkolenie okazałoby się z pewnością pomocne. Pomyśl o tym. Tak jak możliwe jest warstwowe nakładanie rozmaitych uczuć. a ich kotwiczenie nie dotyczy. jeśli czujesz większą pewność siebie. poprzez kotwiczenie bardziej „budujących" można zmieniać zachowania kojarzone na przykład z gniewem. kiedy odczuwasz narastającą złość (powiedzmy. nad którym musimy zapanować.) oraz pytania na temat konsekwencji (Dzień 3. uruchamiając jednocześnie tę samą kotwicę. z pewnością lepiej dasz sobie radę z wystąpieniem przed jakimś audytorium. o których przeczytasz podczas Dnia 21.

• Następnie wybierz stan (stany) pośredni. Podczas gdy warstwowość przebiega równolegle. Załóżmy. Następnie. Uruchom pierwszą kotwicę. . • Zakotwicz stan. który chcesz zmienić. aby wywołać efekt łańcuchowy. która wywoła gniew. aby objął różne stany bądź dodatkowe wspomnienia dotyczące pożądanego stanu. wzmocnienia efektu można też kotwiczyć różnorodne wspomnienia dotyczące jednego stanu. oraz ten. aczkolwiek kotwice należy stosować w określonym porządku. Taka technika może prowadzić do zasadniczych zmian. • Po zakotwiczeniu możesz ustanowić łańcuch. testując jednocześnie kotwice. wprowadź stan pośredni. Przejście będzie następować niemal natychmiastowo. który chcesz zakotwiczyć. pomiędzy gniewem i spo­ kojem. kierując się wska­ zówkami opisanymi na str. można sukcesywnie dotykać kłykci drugiej dłoni. W celu wywo­ łania wrażenia łańcuchowego. który chcesz zmienić. aż osiągniesz pożądany stan. powiązaną ze stanem pośrednim. • Teraz uruchom drugą kotwicę. układ łańcuchowy zakłada sekwen­ cję. • Najpierw określ stan. • Po kilku takich ćwiczeniach już pierwsza kotwica wywoła pożądany stan końcowy. i ostatecznie trzecią. Tak samo postępuj z ostatecznym stanem. • Aby stosowanie następujących po sobie kotwic było łatwiejsze. Każda kotwica powinna przez kilka sekund zachodzić na poprzednią. że twój problem stanowi gniew blokujący racjonalne postępowanie oraz spokój. na przykład „obiektywizm" albo „neutralna obserwacja". który chcesz osiągnąć (w tym wypadku niech będzie to „gniew" oraz „spokój").274 Dzień 20. Kotwice łańcuchowe Kotwice łańcuchowe automatycznie wynikają z siebie. Należy zmienić opisany przed chwilą proces tak. nakładaj na siebie naciski podczas przenoszenia palców z jednego kłykcia na następny. 265—266. Od tej chwili narastający w tobie gniew automatycz­ nie „przebiegnie" przez łańcuch i doprowadzi cię do końcowego pożądanego stanu — spokoju.

Łańcuchowe połączenie kotwic wywołuje szybkie zmia­ ny stanów za pomocą jednej kotwicy. a także uczucia. co dzieje się w twojej głowie. Wiemy jednak. nadawać znaczenia i reagować zgodnie ze swoją wolą. tym bardziej będzie ona skuteczna i niezawodna. które są istotnym źródłem motywacji i sukcesu. Nie trzeba jednak daleko szukać przykła­ dów osób. że owe przekonania stanowią część „neurologii". Wiemy też. Kotwicę. że stworzone przez ciebie połączenie neuronowe prowadzi do automatycznej i nagłej zmiany. które pomimo głębokich upośledzeń fizycznych cieszą się niezwykłymi osiągnięciami. że im częs'ciej stosujesz tę technikę. To. Zgodnie z dzisiejszym założeniem. sam możesz podnieść. interpretując i filtrując przeszłe doświadczenia. w co wierzysz na swój temat (i swoich możliwości). Nauczyłeś się. zazwyczaj zaczynamy obwiniać o to warunki zewnętrzne. jak zmieniać swoje przekonania. ludzi czy pecha. To kolejny przykład twierdzenia „Jeśli . którą sam zarzuciłeś. Założenie na dziś Każdy ma wszystkie zasoby potrzebne do wprowadzenia zmian i osiągnięcia sukcesu. którą sami tworzymy. A nasze zasoby fizyczne? Często narzekamy na ciało. że niektó­ re z nich są już „przeterminowane" i nie odgrywają pozytywnej roli w teraźniejszości. Musisz jedynie określić je i stosować tak. zależy tylko od ciebie. Praw­ dziwa zmiana polega na zmianie sposobu myślenia i postrzegania. Pamiętaj. aby osiągnąć swój cel. kiedy przekonasz się. w znacznym stopniu determinuje twoje osiągnięcia. Nawet w naj­ trudniejszych warunkach możesz kreować myśli. masz wszystkie niezbędne zasoby. tak jak wielu osobom przed tobą. Najczęściej nie doceniamy roli wewnętrznych zasobów w zmienianiu siebie i innych. Kiedy nie udaje nam się osiągnąć zamierzonych celów. W praktyce jednak więcej niż trzy bądź cztery połączone kotwice będą wystarczające. Nikt nie może cię unieszczęśliwić bądź uszczęśliwić bez twojej zgody. Może wyda ci się to fascynujące.Doskonałość od zaraz 275 Pod względem technicznym łańcuchy mogą mieć rozmaitą długość. To.

czy też w grupie. możesz określić i w pełni korzystać z mniej lub bardziej nieograniczonych zasobów neurofizjologicznych. Zacznij od sytuacji mniej istotnych. Zastosuj dzisiaj umiejętność dopasowania i prowadzenia. i ustanów kotwicę. że badanie map umysłu innych oraz efektywniejsza komunikacja przyniosą ci wiele radości. których nie żal będzie ewentualnie poświęcić.276 Dzień 20. inni potrafią. . Zadanie na dziś Zastanów się.). czy to w sytuacji sam na sam. Sprawdzaj reguły. Być może będziesz musiał wrócić do wzorców opisanych podczas Dni 9. Słuchając i obserwując. i 10. stale poszerzaj repertuar wzorców języko­ wych Miltona i metamodelu. to ja też". Zobaczysz. Zacznij stosować pytania metamodelu w sytuacjach o małym stopniu ryzyka. która pomoże ci w jego osiągnięciu. aż nabierzesz wiary we własne siły i zaczniesz korzystać z tych umiejętności intuicyjnie. Akceptując to założenie (Dzień 16. jaki stan będzie ci potrzebny w najbliższej przyszłości.

Można wywoływać zmiany u innych. mają cele i aspiracje tak samo prawdziwe i przemyślane jak twoje. dzięki którym łatwiej utrwalisz sobie wszystko. Musi to być jednak poparte zmianami osobistymi. co robisz. Wykorzystasz swoją czujność sensoryczną i umiejętności związane z kontaktem. w twoich prze­ konaniach i nastawieniu. wchodząc w kontakt w celu poprawienia komunikacji.W • • • • tym rozdziale: Techniki wprowadzania zmian Zmiana historii indywidualnej Leczenie fobii Szczegółowy kwestionariusz historii indywidualnej NLP zakłada zmiany: w tym. Możesz też odczuwać potrzebę zmiany jakiegoś nawyku. a także ostatnio poznane umiejętności kotwiczenia. jak myślisz. który drażni drugą osobę i prowadzi do zerwania kontaktu. jak skutecznie można wywoływać zmiany za pomocą NLP. czego nauczyłeś się podczas dwudziestojednodniowego kursu. Owe trzy techniki pokazują.. Techniki wprowadzania zmian Dzisiaj omówimy trzy popularne techniki wprowadzania zmian. W wy­ padku tworzenia lepszego kontaktu może to oznaczać rozumienie. mają inne przekonania i wartości. że inni postrzegają odmiennie. tak jak widzieliśmy podczas Dnia 4. .

Wy­ braliśmy jedną z jej kilkunastu wersji. 3. aż osoba ta określi możliwie najwcześniejsze doświadczenie. Richardem Bandlerem. odzwierciedlaj również dla nawiązania kontaktu). Utrzymaj negatywną kotwicę i poproś drugą osobę. Zasoby mogą zo stać określone takimi słowami. Określ stan negatywny. jakie zasoby w ówczesnej sytuacji pomogłyby mu przekształcić to doświadcze­ nie w przyjemne albo przynajmniej „do zniesienia". Leczenie fobii: Technika ta szczególnie łączy się z NLP i jej współ­ twórcą.). i 20. słów. Szczegółowy kwestionariusz historii indywidualnej: Seria pytań. 2.). wreszcie zakotwicz go (Dni 19. 1. Ta technika nie wymaga znajomości skomplikowanych metod ani odbycia kursu dla terapeutów i trwa zaledwie dziesięć minut. które przekształciły się w dobrze znane. które można zadawać drugiej osobie w celu osiągnięcia głębszego poziomu niż prezentowany problem. . gdy czuła podobnie. 3. aby się pozbyć negatywnych emo­ cji. aby określił. aby wróciła myślami do czasów. Przydatna jest w rozwiązywaniu wszystkich rodzajów problemów osobistych. Uwolnij kotwicę. Za pomocą tradycyjnych metod terapeutycznych można wyleczyć fobie w ciągu kilku miesięcy. 4. i 20. a nie od innych osób w grupi (jeśli pracujesz z grupą).278 Dzień 21. W świetle nowych informacji poproś go. „przerwij stan" i przywołaj rozmówcę do teraźniejszości. Wywołaj i zakotwicz konkretne i pełne doświadczenie stanu pozą danego zasobu i przetestuj pozytywną kotwicę (Dni 19. Muszą pochodzić z wnętrza osoby. niechcianych nawyków oraz przekonań prowadzących do niskiej samooceny. być kochanym. jak bezpieczeństwo. 2. współautora Time Line Therapy Zmiana historii indywidualnej Technikę tę można stosować. lecz niepożądane nawyki. Technika zmiany historii indywidualnej: Skutkuje w wypadku pomniejszych uczuć negatywnych. wywołaj go i rozpoznaj (poszukaj dowo­ dów pozawerbalnych. 1. Poczekaj. Oparliśmy go na kwestiona­ riuszu opracowanym przez Tada Jamesa.

). Dzień 5. aby zebrać własne dane. Obserwuj jego zachowanie (zob. Następnie zachęć go. żeby rozmówca poszedł do przodu. poproś rozmówcę. jak zmieniły się te wspomnie­ nia. że zacho­ wujesz się tak samo pewnie jak Jan" albo „O czym pomyślałaby Kasia?" Określ pozytywną intencję u źródeł zachowania i zaproponuj rozmówcy zasoby. których potrzebuje. który mógłby skutecznie zmienić doświadczenie. że osoba ta przeżywa doświadczenie bez znajomych. 7. żeby zwracał uwagę na otoczenie: reakcje innych oraz własne uczucia i wnioski. że nie wywołują już w nim znanych. Następnie rzutuj w przyszłość: poproś go. i dodaj więcej zasobów. W miarę potrzeby dodaj kilka dalszych zasobów. poproś. i . czy pamięta któreś z doświadczeń. aby zwrócił uwagę na to. wróć do kroku 4. Jeśli na którymś poziomie pojawi się niezadowolenie.Wszędzie zmiany 279 5. Utrzymując pozytywną kotwicę. żeby wszedł z nowym zasobem w sytuację (utrzymuj kotwicę) i ponownie przeżył doświadczenie. z pomocą jakich zasobów zmienia się jego doświadczenie. żeby z zewnątrz obserwo­ wał siebie z nowym zasobem i zauważył. nakłoń rozmówcę. Ciągle utrzymując kotwicę. Zwolnij kotwicę i przerwij stan. „Tworzenie silnych kotwic" podczas Dnia 19. które mogą pozytywnie wpłynąć na znalezienie rozwiązania (rozwiązanie oznacza. których już doświadczył. którzy jego zdaniem mają takie zasoby: „Wyobraź sobie. nieprzyjemnych uczuć. na wypadek gdyby rozmówca obstawał przy uczuciach negatywnych (zob. oraz „Używanie kotwic" podczas Dnia 20. i zauważył. Poproś. Zauważ. pytając rozmówcę. żeby wrócił do najwcześniejszego doświadczenia. jak zmienia się doświadcze­ nie. Oto kilka pomocnych wskazówek dodatkowych: • Na samym początku wyznacz kotwicę pozytywnych zasobów. przez inne podobne przeżycia.). Poproś. Poproś. 6. poprzednio wywołujących u niego negatywne uczu­ cia. żeby wyobraził sobie przyszłą sytuację. negatywnych emocji i uczy się na jego podstawie). aby „wszedł w innych". która w przeszłości wywołałaby u niego złe odczucia. • Jeśli nie potrafisz określić żadnego zasobu. Na koniec sprawdź zmianę.

aby twoja fobia nigdy nie dawała ci się już we znaki. wszystko będzie się działo odwrotnie.) i narzędzia dysocjacji (Dzień 7. Wszyscy będą chodzić w tył. powstają w wyniku prostego procesu. na przykład spokoju. Chociaż wyda­ ją się skrajnym przypadkiem. żebyś wydostał się ze swego ciała i odpłynął do pokoju operatora. że technika ta unika bezpośrednich skojarzeń z czynnikiem wywołu­ jącym stres. 6. Na ekranie widzisz czarno-białe zdjęcie siebie w sytuacji tuż przed reakcją lękową. że ty jesteś w nim obecny. jeśliby tam było? 7. Zwróć też uwagę na zastosowanie pozycji percepcyjnej (Dzień 12.280 Dzień 21. tak jakbyś przewijał film . którego każdy z nas bez przerwy doświadcza na mniejszą skalę. 1. wykorzystując umiejętności związane z kontaktem. czego się bałeś. Z tego miejsca widzisz też siebie na zdjęciu na ekranie. Co byś zobaczył. kiedy skończysz. Teraz pomyśl o tym. Poproszę cię o szybkie wykonanie w myślach kilku rzeczy po to. budującego stanu umysłu. co wywoływało ten problem? Na podstawie Using Your Brain for a Change Richarda Bandlera. oglądaj go od początku do końca tego nieprzyjemnego doświadczenia. Teraz przekształć nieruchome zdjęcie w czarno-biały film. . Będę ci wydawać po jednym poleceniu naraz. żebyś wyobraził sobie.). że jesteś w kinie. Zauważ. 4. 3. 2. Wskocz teraz do filmu i puść go o d t y ł u . Następne kroki przybierają formę instrukcji werbalnej. 5.z tym tylko wyjątkiem. Pokiwaj głową. Kotwica bezpieczeństwa natychmiast przyczyni się do powstania pozytywnego. Możesz je przystosować do panujących warunków oraz osoby. skąd możesz oglądać siebie o g l ą d a j ą c e g o s i e b i e . Najpierw chcę. a ty je wykonaj. Teraz chcę. Fobie prowadzą do wyolbrzymionych i nieprzyjemnych rezultatów. Jak ci się wydaje. Leczenie fobii Fobie to doskonały przykład negatywnych kotwic. Najpierw ustal kinestetyczną kotwicę bezpieczeństwa i poddaj ją testowi.

Czego pragniesz? Czego jeszcze?. Może się jednak zdarzyć.) dlaczego t o oznacza t a m t o . Dlaczego to stanowi dla ciebie problem? W ten sposób ustalisz złożoną równoważność (zob.. masz więc narzędzia dla własnego użytku oraz do pracy z innymi. Jeśli nie możesz rozpoznać podsta­ wowego problemu. pytania kartezjańskie. zakłada. Poeksperymentuj z nim i dowiedz się czegoś więcej na temat siebie i innych. Dlatego zawsze najpierw musisz się co do tego upewnić. z którymi spotkałeś się podczas Dnia 3. określenie rodzaju i roz­ miaru problemu jednak może zająć o wiele więcej czasu. przypominających pracę detektywa.. Czego jeszcze? W ten sposób ustalisz prawdziwe cele osoby oraz spójność. problem przedstawiony prawie na pewno pozostanie bez rozwiązania. prawdziwego problemu. Czy jej niewerbalne zachowania odzwierciedlają rezultaty? Pamiętaj. Niemniej już sam kwestionariusz może doprowadzić do zmian osobistych. Owa technika. czego uczyłeś się o czujności sensorycznej. Pomaga w tym szcze­ gółowy kwestionariusz historii indywidualnej. Odnalezienie źródła problemu wymaga zadania szeregu pytań. przynajmniej na poziomie ujawnionego. a nie przyczyną. . i 10. 2. Zajmowanie się objawami (a nie przyczynami) prowadzi do krótkotrwałych rozwiązań. z której z nich skorzystać. Oprócz podanych niżej pytań możesz też stosować omówione pod­ czas Dnia 3. Mowa tutaj o konsekwen­ cjach. że nie będziesz pewien. Dni 9. oszczędzasz więc czas w dłuższej perspektywie. symptomem. ale także wpływa na wiele innych aspektów życia danej osoby. że obecny problem jest jedynie znakiem większego problemu. Określając źródła problemu.Wszędzie zmiany 281 Szczegółowy kwestionariusz historii indywidualnej Nauczyłeś się do tej pory wielu technik wprowadzających zmiany. Nie każdy tak naprawdę pragnie zmiany. poprzez zmianę w myśleniu. Zazwyczaj radzenie sobie ze źródłem problemu nie tylko pomaga w rozwiązaniu problemu przedstawionego. Odpowiednio dobrana technika zajmie około piętnastu minut pracy. 1. polegająca na zadawaniu pytań. na przykład podczas terapii czy udzielania porad.

3.282 Dzień 21. aby dopuścić do rozwiązania tego problemu teraz? Ustalisz możliwość uczenia się. (a) Kiedy zdecydowałeś się. Czy jakieś wydarzenie z twojego dzieciństwa ma związek z tym problemem? 9. że to jest problem? To p o w i n n o ustalić strategię rzeczywistości — pdwołuje się do prawdziwych. w jaki sposób odnoszą się one do teraźniejszości? 7. Jaki mają oni związek z obecną sytuacją? 8. Kiedy słuchasz i patrzysz na te wydarzenia. aby stworzyć tę sytuację? (b) Dlaczego? Te pytania dotyczą samej osoby jako możliwego źródła proble­ mu. (a) Czy przypominasz sobie. Czy musisz się czegoś nauczyć bądź coś zrozumieć.. . na pewnym poziomie. Opowiedz mi o swojej rodzinie . Gdyby ten problem miał według ciebie jakiś cel czy intencję.rodzicach i tak dalej.. 11. to co by to było? W ten sposób określisz pozytywne intencje leżące u źródeł zachowania. (a) Kiedy powstał ten problem? (b) Kiedy go nie miałeś? (c) W jakich sytuacjach nie masz go obecnie? (d) Co robiłeś w tej kwestii do tej pory? Te pytania określą granice problemu. kiedy po raz pierwszy doświadczyłeś . tego problemu? Jak się wtedy czułeś? (b) Jakie przykłady tego problemu pojawiły się do tej pory? Jak się z t y m czujesz? 6. Skąd wiesz. 4. 5. 10. sensorycznych dowodów.

jaką sytuację osobistą chciałbyś zmienić. Założenie to oznacza. aż uzyskasz swój cel. Technikę tę możesz stosować również dla siebie. pozycji percepcyjnych i poziomów neurologicznych. Założenie na dziś Nie można nie reagować. na przykład. aby teraz wyjas'nić problem oraz uznać. które przychodzą ci do głowy. jak i nies'wiadomym poziomie. uważaj na ton głosu i całą fizjologię osoby. poznałeś podobne założenie na temat uczenia się: „Nie możemy się nie uczyć". Wszystkie te metody pomogą ci lepiej zrozumieć samego siebie i precyzyjniej określić problem. że ludzie odpowiadają inaczej. że zawsze masz do czynienia z jakąś reakcją. Dlatego powinieneś tak długo próbować różnych podejść. pozwalając swojemu twórczemu. używaj innych podejść. że zawsze reagujemy w jakiś sposób na zachowanie. przeramowywania. wydarzenia. Twoja czujność sensoryczna podniesie wartość kwestionariusza. Zadanie na dziś • Zastanów się. To. Czy zgadzasz się. zwróć uwagę na wszystkie pomysły na temat zmiany. Podczas Dnia 12. Uważaj na brak spójności. niż się tego spodziewasz. Ponieważ nie bę­ dziesz mógł zaobserwować swojej mowy ciała. Używaj swoich umiejętności nawiązywania kontaktu. W stanie re­ laksu i spokoju przeczytaj kwestionariusz zmian.Wszędzie zmiany 283 12. nieświadomemu umysłowi pomóc ci w udzielaniu odpo­ wiedzi. Zgoda na poziomie nieświadomości może nie przybrać formy werbalnej. jak się czujesz po jego wypełnieniu. Zauważ. Dzisiejsze założenie ma jeszcze szer­ sze zastosowanie i oznacza. że znasz rozwią­ zanie. na przykład wyjaśniania celów. . odzwierciedla ich różnorodne mapy rzeczywistości. kiedy już skończymy razem pracować? Próba „zakontraktowania" zmiany. zarówno na s'wiadomym. każdy bodziec sensoryczny.

co słyszysz z ust innych. Wywołuj konkretne reakcje u innych.-11.) i nawiązywał kontakt. Najważniejszy efekt NLP polega jednak na kumulowaniu zasad (założeń) i zestawie umiejętności. Dni 8. które będzie łatwo zauważalne dla twoich przyjaciół i bliskich znajomych. Mądrość podejścia polega na tym. • Zacznij kontrolować swoje reakcje na zachowania i wydarzenia. stosując dopasowanie i prowadzenie (zob. Może by tak przy­ brać trzecią pozycję. Ponadto mogłeś od razu sprawdzić natychmiastowe korzyści wynikające z tej nauki. ty zaś masz możliwość wyboru. pomnażałeś efekty swojej pracy. ćwicz przeramowania (Dzień 15. Doświadcza­ jąc tego. że spodobały ci się praktyczne ćwiczenia. Zacznij programować siebie. Niemniej wszystko. Jeszcze więcej zyskasz.). Mamy nadzieję. Zauważ. zawsze jesteś kimś więcej. abyś mógł bez przerwy cieszyć się pozytywnymi zmianami. czego się uczyłeś.).2 8 4 Dzień 21. Pamiętaj: Niezależnie od tego. Ciesz się odkrywaniem swoich nieograniczonych możliwości. pięciolatka? Zastosuj ją w jakimkolwiek zachowaniu w ciągu dnia do tego. Po­ dejmij wyzwanie indywidualnej zmiany. że jeśli coś się nie udaje. Dzięki takiemu podejściu można uniknąć pułapki polegania na jednej bądź dwóch technikach „do wszystkiego".. jak zmieniają się twoje emocje. jeśli będziesz z rozmysłem stosował odzwierciedlenie (zob.). za kogo się uważasz.) oraz umiejętności językowe (zob. Używaj umiejętności kotwiczenia. . • Poćwicz jeszcze pozycje percepcyjne (Dzień 12. począwszy od Dnia 1. prowadzi do zmian. czego się uczyłeś. wydarzeń. można wypróbować coś innego. Niech już t e r a z NLP zacznie pracować — dla ciebie. Dzień 5. premiera. prawnika. aby dotrzeć do pożądanego sta­ nu. jak zmienia się twoja per­ cepcja (nierzadko dość gwałtownie). Opisane dzisiaj trzy techniki pokazują zastosowanie NLP w doko­ nywaniu zmian indywidualnych. Nawet zaakceptowanie jed­ nego założenia może doprowadzić do zmiany nastawienia. NLP wykorzystuje techniki. okoliczności. Dzień 4.

„wszyscy". ułatwiające komunikację. strate­ giami. może też być przeprowadzane świadomie. choć nieświadoma in­ tencja. aby wydawał się osiągalny. . jak „każdy". Kroczenie (chunking/stepping) Poruszanie się wzdłuż spektrum od ogółu do szczegółu albo od niejasności do precyzji. a także zachowania. Umiejętność odczytywania zachowań niewerbalnych. Intencja (intention) Cel bądź pożądany wynik działania. oparty na odczuciach. Ekologia (ecology) w NLP Wszystkie związki między osobą a jej myślami. w jaki przechowujemy obrazy. nie dopuszczające wyjątków. Można dopasowywać przekonania. Kontakt (rapport) Wzajemne zaufanie i zrozumienie dwóch osób. pożądany rezultat. wartościami i przekonaniami. Jedna z kategorii metamodelu. Kwantyfikatory ogólne (universal quantifiers) Termin lingwistyczny opisujący słowa takie. dźwięki i uczucia z przeszłości. weryfikowalny i mo­ tywujący. pojęcia. Linia czasu (timeline) Sposób. Kotwiczenie (anchoring) Proces. Podstawa stałych osiągnięć i rezultatów typu wygrany-wygrany. teraźniejszości i przyszłości. Zmiana sposobu percepcji poprzez zmianę „poziomu logicznego". doświadczenia. które kształtują nasz model świata. zachowaniem. świadomość szerszych efektów uzyskanych wyników. zdolnościami. Filtry percepcyjne (perceptual filters) Pojęcia. Badanie konsekwencji. Kryteria dobrego formułowania (well-formedness criteria) Myślenie o celu i wyrażanie go w taki sposób. Czujność sensoryczna (sensory acuity) Umiejętnos'ć precyzyjnego i przydatnego rozpoznawania sensu docierających do nas informacji. spójny z pozostałymi osobistymi celami. Kotwiczenie jest zjawiskiem naturalnym. Dopasowanie (pacing) Nawiązywanie i utrzymywanie kontaktu z drugą osobą poprzez dzielenie jej modelu świata. Za pozornie niewłaściwym lub bezcelowym zachowaniem może stać pozytywna. „nigdy". w którego wyniku bodziec bądź reprezentacja (zewnętrzna lub wewnętrzna) wywołuje reakcję. Spójność. przekonania i język.Glosariusz terminów NLP Cel (outcome) Konkretny.

Modalny operator możliwości (modal operator of possibility) Termin lingwistycz­ ny określający możliwości (może. Odtworzenie (backtrack) Podsumowanie bądź streszczenie. żarty. Niedookreślone czasowniki (unspecified verbs) Czasowniki bez opisującego je przyimka. usunięciu i zniekształceniu. Bug). przenośnie. przypowieści i opowiadania. Nominalizacja (nominalisation) Termin lingwistyczny opisujący proces prze­ kształcania czasownika w rzeczownik abstrakcyjny. Modalny operator konieczności (modal operator of necessity) Termin lingwistycz­ ny określający konieczność (powinien. Model Miltona (Milton model) Przeciwieństwo metamodelu. Odzwierciedlanie (matching) Przejmowanie części zachowania drugiej osoby w celu nawiązania bądź wzmocnienia kontaktu. Niedookreślone rzeczowniki (unspecified nouns) Rzeczowniki nie opisujące. Niespójność (incongruence) Wewnętrzny konflikt w sytuacji niepełnej zgody ze zdaniem czy wynikiem. polegające na stoso­ waniu czyichś słów kluczowych i tonu głosu. Proces nie jest określony. Modelowanie (modelling) Rozpoznawanie sekwencji pojęć i zachowań. Odzwierciedlenie skrzyżowane (crossover matching) Odzwierciedlenie mowy . oparta na własnej percepcji i doświadczeniu.286 Glosariusz terminów NLP Mapa rzeczywistości (map of reaiity) Nazywana niekiedy modelem świata. Model (model) Praktyczny opis. jak coś działa. nie może i tak dalej). Niejasność fonetyczna (phonological ambiguity) Niejasność wywołana takim samym brzmieniem dwóch słów (Bóg. przez co nie pokazują. W NLP metafory obejmują porów­ nania. oparta na własnej percepcji i doświadczeniu. Podstawa szybkiego uczenia się. Może przyjąć formę rozbieżności między słowami a działaniem danej osoby. Metamodel (meta model) Model rozpoznawania wzorców językowych. które umożliwiają danej osobie realizację zadań. czemu służy. Niepowtarzalna indywidualna reprezentacja świata. a także powstały w wyniku tego procesu rzeczownik. że jej znaczenie zostało zrozumiane. musi i tak dalej). Wynik zasad działania jednostki. Zawiera konkretne pytania służące wyjaśnieniu nieprecyzyjnego języka i ponownemu połączeniu go z doświadczeniem sensorycznym i strukturą głęboką. stosowanie językowych wzorców artystycznej niejasności w celu dopasowania się do doświadczenia innej osoby oraz dotarcia do nieświadomych zasobów. do kogo bądź czego się odnoszą. które zaciemniają znaczenie komunikacji poprzez zniekształcenia. Model świata (model of the world) Indywidualna reprezentacja świata. reprezentowanie rozmowy w celu upewnienia się. jak dane działanie zostało przeprowadzone. usunięcia i uogól­ nienia. Obraz poddany uogólnieniu. Metafora (metaphor) Komunikacja pośrednia za pomocą opowiadania bądź figury stylistycznej wprowadzającej porównanie.

punkt widzenia bądź sposób postrzegania. Szersza perspektywa. że wydarzyło się coś wywołującego myślenie „jak gdyby". drugiej osoby (pozycja druga). zdolności. Przeramowanie (reframing) Zmiana ramy odniesienia wokół jakiegoś stwierdze­ nia. Reprezentacja (representation) Kodowana bądź przechowywana w umyśle określona sensorycznie informacja. w której pytanie traktowane jest jak polecenie. dzięki której można uzyskać wglądy oraz więcej możliwości wyboru. myślenie. Ułatwia pozytywne. na przykład stukanie butem w podłogę w rytm jej oddechów. Programowanie neurolingwistyczne (Neuro-Linguistic Programming) Studium doskonałości i model strukturalizowania rzeczywistości przez jednostkę. Zmiana perspektywy widzenia problemu. Pozycja druga (second position) Postrzeganie świata z punktu widzenia drugiej osoby. Prowadzenie (leading) Zmiana własnego zachowania podczas odpowiedniego kontaktu z osobą mającą podążać za nami. które . Przeramowanie kontekstu (context reframing) Zmiana kontekstu zdania bądź za­ chowania poprzez nadawanie im innego znaczenia: „Gdzie (w jakim kontekście) to zachowanie. Rama (frame) Kontekst. na przykład podczas konwersacji (wejście w skórę drugiej osoby). Postulat konwersacyjny (conversational postulate) Hipnotyczna forma języka. Poziomy neurologiczne (neurological levels) Inaczej poziomy logiczne doświadczenia: środowisko. Potrójny opis (triple description) Proces odbierania doświadczenia poprzez wszyst­ kie trzy pozycje. niezaangażowanego obserwatora (pozycja trzecia). Pozycja trzecia (third position) Postrzeganie świata z punktu widzenia niezależnego obserwatora. Pozycja pierwsza (first position) Postrzeganie świata jedynie z własnej perspektywy i punktu widzenia. przekonania. zachowanie. obiektywnego. zachowania czy sytuacji.Glosariusz terminów NLP 187 ciała danej osoby przez odmienne zachowania. tożsamość i duchowość. Jedna z trzech pozycji percepcyjnych. Predykaty (predicates) Oparte na odczuciach słowa wskazujące na stosowanie któregoś z systemów reprezentacji. rama kontaktu. Pozycja percepcyjna (perceptual position) Punkt widzenia świadomości: nasz (po­ zycja pierwsza). rama odtworzenia. reakcja byłyby właściwe?" Przeramowanie zawartości (content reframing) Nadawanie innego znaczenia zda­ niu bądź sytuacji poprzez zadawanie pytania: „Co jeszcze mogłoby to oznaczać?" Koncentrowanie się na dowolnie wybranym elemencie w celu uzyskania innej perspektywy. Rama „jak gdyby" (As-if frame) Udawanie. Kontakt z rzeczywistością wewnętrzną. w celu nadania im innego znaczenia. na przykład rama wyniku. Reprezentacje wewnętrzne (internal representations) Wzorce informacji. kreatywne rozwiązywanie prob­ lemów za pomocą omijania myślowego przeszkód na drodze do pożądanych rozwiązań.

Typowe dla struktury powierzch­ niowej codziennej komunikacji. Struktura głęboka (deep structure) Kompletna forma językowa bądź znaczenie. testowanie wyniku w mys'lach. Stan świadomości zewnętrznej (uptime) Stan. dzięki któremu konkretne doświadczenie zaczyna reprezentować całą klasę doświadczeń. System reprezentacji (representational system) Kodowanie informacji w mózgu za pomocą jednego z pięciu systemów sensorycznych: wzrokowego. jak się będę czuł". Rzutowanie w przyszłość (futurę pace) Ćwiczenie. Tożsamość (identity) To. Sensoryczne przetwarzanie myśli. skoncentrowaną na zaledwie kilku bodźcach. Trans (trance) Odmienny stan charakteryzujący się uwagą skupioną do wewnątrz. System preferowany (preferred system) System reprezentacji najczęściej stosowany przez jednostkę w myśleniu i organizowaniu własnego doświadczenia. usunięć i zniekształceń) Struktura powierzchniowa (surface structure) Termin lingwistyczny określający komunikację słowną bądź pisemną. dzięki któremu widzisz w umyśle pewne . Stan świadomości wewnętrznej (downtime) Stan lekkiego transu. Pojawia się w pozornie nielogicznym użyciu predykatów sensorycznych w wyrażeniach takich. modalności. od której pochodzi powierzchniowa struktura codziennej komunikacji (po dokonaniu uogólnień. samopoczucie. Zgodność. Stan zasobny (resourceful state) Stan. Suma procesów neurologicznych i fizycznych zachodzących w danym momencie w jednostce. słuchowego. uczuć. uogólnień i zniekształceń. Submodalność (submodality) Rozróżnienia. cechy. jakości systemów reprezenta­ cji. Najmniejsze elementy składowe myśli. jedność wszystkich „składników" jednostki. Stan (state) Twoje uczucia. nastrój. jak „zobaczymy. zapachów i smaków. Wizualizacja (visualisation) Proces. aby zapewnić pojawienie się pożądanego stanu bądź zachowania. zapachowego i smakowego. za kogo się uważamy i jak siebie widzimy. podczas którego uwaga skierowana jest na myśli i uczucia. dźwięków. System wprowadzający (lead system) System reprezentacji (wzrokowy. w którym jednostka odczuwa pełnię swoich zasobów. które nadają im szczególne znaczenie i mogą odzwierciedlać stan umysłu. Uogólnienie (generalisation) Proces. w którym uwaga i zmysły skie­ rowane są na zewnątrz. kinestetycznego. Usunięcie (deletion) Opuszczanie części doświadczenia w mowie bądź myślach. Spójność (congruence) Stan absolutnej zgodności wszystkich aspektów osoby dążącej do osiągnięcia wyniku. kinestetyczny). Stan gotowości umysłu do osiągania celu. poprzez który informacja przekazywana jest do świadomości. która powstała ze struktury głębokiej na skutek usunięć.288 Glosariusz terminów NLP tworzymy i przechowujemy w umyśle w formie obrazów. Strategia (strategy) Sekwencja reprezentacji prowadzących do konkretnego celu. Synestezja (synaesthesia) Automatyczne przejście z jednego systemu reprezentacji do drugiego. a nie na świat zewnętrzny (na przykład podczas fantazjowania). słuchowy.

Perspektywa subiektywna. prze­ rywanie bądź kończenie spotkania lub rozmowy. pytań (metamodelu). Zasocjowany (associated) „Wewnątrz" doświadczenia. . co mówię". słuchowe bądź kinestetyczne opracowywanie informacji. Zdysocjowany (dissociated) Widziany i słyszany „z zewnątrz" doświadczenia. na przykład: „Nie patrzy na mnie. Zaprzestanie odzwierciedlania (mismatching) Przyjmowanie innych wzorców zachowań niż rozmówca. wskazujący na wzrokowe. posiadane przedmioty. Złożona równoważność (complex equivalence) Dwa zdania uważane za równo­ znaczne. sięganie do wspomnień z perspektywy innej osoby. Obiektywizm. Wskazówki systemu reprezentacji (accessing cues) Sposób. Wzrokowe wskazówki systemu reprezentacji (eye accessing cues) Ruch oczu w określonym kierunku. Niekiedy odnosi się do wyobrażeń w którymś z systemów reprezentacji albo prób w myślach. widziany własnymi oczami. < * • • ' • • . gesty i ruch oczu do różnych sposobów myślenia. doświadczenie. myśli. samopoczucie. odczuwany własnymi zmysłami. za pomocą którego można doprowadzić do osiągnięcia rezultatu: fizjologia. strategie. ludzie. zrywanie kontaktu w celu jego przekierowania. w jaki dostra­ jamy nasze ciało poprzez oddychanie.Glosariusz terminów NLP 289 obrazy. emocje oraz wrażenie ruchu i zmysł równowagi. na przykład podczas modelowania jej zachowań bądź określania wyznawanych przez nią wartości i osiąganych rezultatów. wydarzenia. które przyjmuje się jako pewniki w celu nadania sensu komunikacji. więc nie słucha tego. Założenia (presuppositions) Pojęcia bądź stwierdzenia. Wywoływanie (elicitation) Zdobywanie informacji o zachowaniach i procesach myślowych (strategiach) danej osoby za pomocą bezpośredniej obserwacji. Zasoby (resources) Jakikolwiek środek. Zmysł kinestetyczny (kinaesthetic) Zmysł czucia: wrażenie dotyku i uczucia we­ wnętrzne takie jak zapamiętane odczucia.

204. 185 hierarchia 133-134 kontinuum 125. 126 porozumiewanie się „krokowe" 127-129 stosowanie 121-122 znaczenie słów 131-132 K komunikacja 77-78. 135. 45-46. 77. 122-125 J język 121-137 „być" 123-124 czasowniki sensoryczne 132-133 dobór słów 132 . 39. 186. 215 dopasowanie i prowadzenie 81-87 trudnych osób 82-83 w grupach 85-87 przydatność 83-85 rozpoznanie kontaktu 79-81 kotwica 257-268 fobie 258 leczenie 280 mimowolna 257-258 tworzenie 260-263 wybór 263-267 zaprojektowana 258 źródło 258-259 kotwiczenie 269-271 innych 271-272 łańcuchowość 274-275 zachowania 273 M manipulacja doświadczeniem 25 w komunikacji 89-90 mapa umysłu 26. 170. 114. 150 kontekst 38-39 kryteria 35 ocena efektów osiągnięcia 43-45 określanie pozytywne 36-37 pytania sprawdzające 38. 188. 96. 27-28. 43. 169. 157-158. 195 w różnych kulturach 193-196 D doświadczenie subiektywne 21. 46-47 rozpoznawanie nieświadomego 56-57 technika osiągania 32-33 wartość 46 czas 191-199 kodowanie 191-203 określenie linii 196-198 teoria linii 192-193. 216 metafory 167-181 jako narzędzie komunikacji 169-179 proste i złożone 167-169. 180-181 elastyczność 267 E-PRIME 16. 185 c cel 31 charakterystyka 34-35 ćwiczenia wizualizacyjne 39~40 ekologia 52-54. 41.Indeks asocjacja 116. 97-98. 75. 197. 151. 113 zmiana 115-119 dysocjacja 116.

20 model 24-26 założenia 16-17 przeramowanie 211. 142 O odzwierciedlenie 66-77 częściowe 69-70 fizyczne 68-69 głosu 72-73 jako pomoc w nawiązywaniu kontaktu 6768 języka i stylu myślenia 73-74 makroodzwierciedlenie 70-72 mikroodzwierciedlenie 72 oddechu 76-77 przekonań i wartości 74-75 skrzyżowane 70 spójne 90 zaprzestanie 87-88 P percepcja 93-96 poziomy neurologiczne 202-206 a organizacja 204-206 a zachowanie 202-204 ćwiczenia wyrównujące 206-208 pozycje percepcyjne 185-188 druga 186-187 pierwsza 185-186 trzecia 187 programowanie neurolingwistyczne (NLP) 13-15. 165. 227 nieświadomość 55-57 nominalizacja 134. 212 kontrolowanie nastroju 213-214 kreatywne rozwiązywanie problemów 215-216 przykład 216-218 treści i kontekstu 212-213 ulepszanie związków 215 pytania kartezjańskie 58-60 R ramy 211-220 relaksacja 118 S strategia 223-254 doskonałości 23 elementy 231-232 informacja zwrotna 225-227 model T O T E 228-231 pisowni 237-238 poziomy 224-225 przekonywacza 235-237 rozpoznawanie i stosowanie 227. 238-242 składnia 253-254 sukcesu 223-225 submodalności 111-119 cechy 114-115 umysł nieświadomy 116-117 zamiana 115-116 zmiana myślenia 118-119 sukces .292 NLP w 21 dni pułapki 179-180 metamodel językowy 153-158 łagodny front 163 pytania 158-161 skróty językowe 156-158 struktura głęboka i powierzchniowa 156-158 modalności 96-98 charakterystyka 98-100 predykaty 100-101 synestezja 106-108 systemy wprowadzający i podstawowy 97-98 wskazówki wzrokowe 104-106 model T O T E patrz strategia modelowanie 245-255 cztery etapy modelu 33-34 doświadczenia 248 motywacja 247-248 przebieg 150-151 przekonań i wartości 253 strategia 247 sukcesu 22-23 umiejętności komunikacyjnych 252 wyniki 248-249 myślenie świadome 100-101 N niedookreśloność języka 139-150 oddziaływanie na nieświadomość 146-147 wykorzystanie 145. 148-149 wzorce Miltona 140-145 założenia 149-150 nieświadoma kompetencja 23.

Indeks 2 9 3 czteroetapowy model patrz modelowa­ nie systemy reprezentacji patrz modalności W wartości 60-63 hierarchia 61-62 określanie 61 zmiana 62-63 źródło 62 Z zmiany historii indywidualnej 278-279 kwestionariusz 281-283 techniki wprowadzania 277-278 związków tworzenie 89 ś świadomość zewnętrzna i wewnętrzna techniki komunikacji patrz komunikacja terytorium 27 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful