R ap oR t

Dość milczenia. Przemoc seksualna wobec kobiet i problem gwałtu w Polsce Copyright © Fundacja Feminoteka, Warszawa 2011 Wydanie raportu zostało sfinansowane przez Fundację H. Bölla Przedstawicielstwo w Polsce w ramach Regionalnego Programu „Demokracja płci/ polityka kobiet” Zespół badawczy: Magdalena Grabowska, Zofia Nawrocka Projekt graficzny: Teresa Oleszczuk Redakcja: Joanna Piotrowska, Alina Synakiewicz Korekta: Agata Zawiszewska Skład i łamanie: Palebek

ISBN: 978-83-62206-28-5 Wydawca: FUNDACJA FEMINOTEKA 00-040 Warszawa ul. Warecka 8/91 tel./faks: 22/ 826 83 05 e-mail: info@feminoteka.pl www.feminoteka.pl

Spis treści
1. Wstęp – Joanna Piotrowska, Alina Synakiewicz 2. Skala przestępstwa zgwałcenia w Polsce
– Olga Borkowska

4 10 2 44 72 87 97

3. Przestępstwo zgwałcenia w świetle prawa i z perspektywy
osób poszkodowanych – Monika Płatek

4. Przemoc seksualna w Polsce – działania rządu
– Zofia Nawrocka

5. Polskie media wobec przemocy seksualnej
– Agnieszka Kaim

6. Gwałt na randce. Przemoc wobec dziewcząt w grupie
rówieśniczej – Joanna Piotrowska, Alina Synakiewicz

7. Chcę o tym zapomnieć – psychologiczne konsekwencje
gwałtu – Agnieszka Czapczyńska

8. Pomiędzy wiedzą a stereotypem. Instytucje publiczne
i organizacje pomocowe wobec problemu gwałtu. Raport z badań – Magda Grabowska

121 191 212 220

9. Sytuacja ofiar przemocy seksualnej w postępowaniu
karnym – Małgorzata Łojkowska

10. Mężczyźni przeciwko męskiej przemocy seksualnej
wobec kobiet – Jacek Fenderson

11. Dobre praktyki – Kamila Raczyńska 12. „Mam ogromną niezgodę na to, żeby o gwałcie nie
mówić” – podsumowujące publikację wypowiedzi kobiet, które doświadczyły gwałtu

20 255 257 

13. Przydatne telefony i strony internetowe 14. Autorki i autorzy

R ap oR t

Wstęp

Droga Czytelniczko, Drogi Czytelniku,
oddajemy w Twoje ręce Raport „Dość milczenia. Przemoc seksualna wobec kobiet i problem gwałtu w Polsce”. Postanowiłyśmy przyjrzeć się bliżej temu tematowi, ponieważ z naszych wieloletnich doświadczeń, działań antyprzemocowych i równościowych oraz analiz inicjatyw rządowych w sprawie przeciwdziałania przemocy ze względu na płeć wynika, że kwestiami przemocy seksualnej w naszym kraju niemal nikt nie zaprząta sobie głowy. To nadal temat tabu, zepchnięty na margines, zamieciony pod dywan. Większość inicjatyw podejmowanych przez rząd, które w niniejszej publikacji szczegółowo omawia Zofia Nawrocka, ma charakter działań pozorowanych. Ani nie przyczyniają się one do zmniejszenia skali przemocy seksualnej, ani nie poprawiają sytuacji kobiet po gwałtach, pozwalają jedynie wykazać w dokumentach oficjalnych, jak wiele działań podejmuje rząd w tym zakresie. Statystki są niepełne i nie przedstawiają faktycznej skali tego zjawiska, o czym pisze Olga Borkowska, a działania instytucji, takich jak policja, służba zdrowia czy pomoc społeczna – niewystarczające. Zbyt często bowiem powielają traumę kobiet, które zgłaszają się do nich z prośbą o pomoc, zaś postępowanie karne – jak pisze Małgorzata Łojkowska – „nadal tylko w niewielkim stopniu uwzględnia potrzeby osób pokrzywdzonych, nadając pierwszoplanowe znaczenie prawom oskarżonego […], a ofiary przestępstw seksualnych nadal nie uzyskują

4

WSTĘP

w postępowaniu karnym wystarczającej ochrony”. Prawniczka zwraca też uwagę na zależność między sposobem traktowania ofiar przemocy seksualnej przez wymiar sprawiedliwości a (nie)ponoszeniem odpowiedzialności karnej przez sprawców. Im częściej ofiary są traktowane przez organy ścigania i wymiar sprawiedliwości poniżająco, tym rzadziej zawiadamiają one o popełnieniu przestępstwa. Oznacza to, że więcej sprawców przemocy seksualnej bezkarnie chodzi na wolności i dopuszcza się kolejnych gwałtów. W trudnych sytuacjach – jak zwykle – w sukurs przychodzą organizacje pozarządowe. Czytając tekst Kamili Raczyńskiej na temat dobrych praktyk w zakresie przeciwdziałania przemocy seksualnej, można odnieść wrażenie, że organizacje pozarządowe wyręczają rząd w tych działaniach. Co więcej, rząd blokuje wdrażanie dobrych rozwiązań, które zmniejszyłyby cierpienia kobiet zadawane im podczas badań ginekologicznych po gwałcie. Taki właśnie los spotkał chociażby Pakiet Pomocy dla Zgwałconych Kobiet stworzony przez Grzegorza Południewskiego z Towarzystwa Rozwoju Rodziny. Kolejny problem to media, które zamiast edukować społeczeństwo i zmieniać jego postawy, reprodukują stereotypy na temat gwałtów i przemocy seksualnej. Pisze o tym Agnieszka Kaim, która zanalizowała doniesienia medialne na ten temat w dwóch najbardziej opiniotwórczych polskich dziennikach, a mianowicie w „Gazecie Wyborczej” i „Rzeczypospolitej”. W Polsce brakuje także publikacji poświęconych interesującej nas tu tematyce. Te które istnieją, przedstawiają problematykę gwałtu zwykle z perspektywy kryminologicznej, seksuologicznej lub psychologicznej. Dominuje dyskurs prezentujący gwałt – czy szerzej: przemoc seksualną – jako zjawisko patologiczne, wynik działania zdeprawowanej jednostki, która wymaga leczenia. Tymczasem żyjemy w społeczeństwie, które przyzwala na przemoc seksualną wobec kobiet, prezentując ją jako wyraz normalnej relacji seksualnej między kobietą a mężczyzną. Brakuje opracowań w języku polskim (poza kilkoma tekstami opublikowanymi w pismach naukowych), które koncentrowałyby się właśnie na wpływie społecznym, a problem gwałtu czy prze-

5

Przekonanie. Women. omawia gwałt z perspektywy psychologicznej. że to kobieta zrobiła coś nie tak. Pojawia się tutaj kwestia poruszona wcześniej przez Małgorzatę Łojkowską dotycząca traumy i dyskomfortu.  Termin ukuty przez Susan Brownmiller w książce Against Our Will: Men. w jakiej żyjemy. w którym autor opisuje grupy oraz organizacje męskie (są to grupy i organizacje czy akcje zagraniczne. jakimi obejmowane są kobiety doświadczające gwałtów. a nawet psychologowie i psycholożki często powielają stereotypy dotyczące ofiar gwałtów. Dlatego też psycholożka Agnieszka Czapczyńska. Podkreśla również. od wielu lat pracująca z kobietami doświadczającymi przemocy. które stworzyły dokumentalny film pRape culture. że wiele kobiet decyduje się nie mówić o swoim doświadczeniu ani go nigdzie nie zgłaszać. ponieważ w Polsce takich inicjatyw nie ma) walczące z przemocą seksualną wobec kobiet i kierujące swoje działania do mężczyzn. ponieważ boją się wtórnej wiktymizacji. z której najczęściej rekrutują się sprawcy przemocy. Rozprawia się w nim z mitami i stereotypami na temat gwałtu. w której oprócz pokrzywdzenia przestępstwem ofiary doznają krzywd powtórnie poprzez reakcję otoczenia. czas zacząć pracę z mężczyznami. nadal jest bardzo silnie zakorzenione w społeczeństwie. nazywanej przez niektóre badaczki kulturą gwałtu1) czy kulturą wspierającą gwałt2). sądy. i że – aby móc faktycznie przeciwdziałać przemocy czy przemocy seksualnej wobec kobiet – czas zacząć zmieniać postawy grupy.WSTĘP R ap oR t mocy seksualnej prezentowałyby jako wytwór kultury. policja. w którym opisywały jak mass media normalizują przemoc seksualną wobec kobiet. są tak naprawdę reakcją na przemoc. że to ona powinna się wstydzić. Kilka autorek tekstów tworzących raport zauważyło i podkreśliło w swoich tekstach. Media. że to kobieta jest winna. że działania. czyli sytuacji. jakich doświadczają kobiety po przemocy seksualnej podczas kontaktu z organami ścigania. pracownicy służby zdrowia.  . Główną myśl. Stąd też w naszym raporcie pojawił się artykuł Jacka Fendersona.  Termin po raz pierwszy został użyty w 975 roku przez Amerykanki Margaret Lazarus i Renner Wunderlich. pisząc o jego konsekwencjach psychicznych i społecznych. która już się dokonała. and Rape.

zgodnie z którą to zazwyczaj kobietom radzi się. poprosiłyśmy ekspertki i eksperta z różnych dziedzin o przygotowanie tekstów analizujących te zagadnienia oraz przeprowadziłyśmy stosowne badania. ginekologów i ginekolożek. ubierać itd. dlatego z tyłu okładki umieściłyśmy dekalog „nie-gwałciciela”. Chcemy. punkt interwencji kryzysowej.WSTĘP jaka przyświeca temu tekstowi. o których nie wiemy. Prowadzone były one w Warszawie od lipca do września 2011 roku wśród policjantów i policjantek. które doświadczają przemocy. czyli zestaw porad. pracowników i pracownic instytucji i organizacji pomocowych. W odpowiedzi na te braki. zaniechania. dają jednak obraz sytuacji kobiet. Raport z badań jest najważniejszą częścią naszej publikacji. by nie doświadczyć przemocy czy przemocy seksualnej i uniknąć zagrożenia.. można streścić w jednym zdaniu – rozwiązaniem problemu męskiej przemocy seksualnej wobec kobiet są mężczyźni i to na nich powinny się koncentrować działania prewencyjne. Drugą badaną grupą były kobiety. czy doświadczyły przemocy  W roku 006 za sprawą Towarzystwa Interwencji Kryzysowej ukazała się pierwsza w Polsce publikacja na temat walki mężczyzn z przemocą wobec kobiet. a wśród nich takie. aby ta publikacja była jedną z pierwszych jaskółek zmian3). jak mają się zachowywać. którzy tę przemoc stosują i społeczeństwo oraz instytucje. 7 . Jest to ironiczne – choć nie do końca – odwrócenie tendencji panującej w naszym społeczeństwie. takie jak policja. a przede wszystkim lekceważenie problematyki przemocy seksualnej wobec kobiet w Polsce. Badania. które przyzwalają na przemoc poprzez brak skutecznych działań. które doświadczają gwałtów i przemocy seksualnej. takich jak ośrodek pomocy społecznej. choć skromnie zakrojone ze względów finansowych. służba zdrowia czy sądy. jak nie zostać sprawcą przemocy seksualnej. białe plamy. organizacje pozarządowe działające w obszarze przeciwdziałania przemocy. jakie zachodzą w świadomości polskich mężczyzn. Tymczasem to nie kobiety. są problemem. schronisko dla ofiar przemocy domowej. która nosiła tytuł Mężczyźni na rzecz zmiany. oraz takie. lecz mężczyźni. które miały za sobą doświadczenie gwałtu lub próby gwałtu.

Dlatego też wybrałyśmy dla niniejszej publikacji tytuł Dość milczenia. podkreślała. Instytucje publiczne i organizacje pomocowe wobec problemu gwałtu. które zaprosiłyśmy do udziału w badaniach. Żywimy jednak nadzieję. że publikacja Dość milczenia stanie się inspiracją do dalszych badań i analiz zjawiska przemocy seksualnej 8 . w jaki sposób ich wypowiedzi będą cytowane. dlatego chciałyśmy podkreślić ich perspektywę i na każdym etapie pracy nad raportem miały one wpływ na to. że pracowałyśmy zgodnie z metodologią feministyczną. że temat nie został wyczerpany. jak i przez instytucje publiczne. że kobiety. Wyniki badań opisuje szczegółowo Magda Grabowska w tekście Pomiędzy wiedzą a stereotypem. które doświadczyły gwałtu są najważniejszymi naszymi ekspertkami.WSTĘP R ap oR t seksualnej. Raport z badań. że spotkały się z wtórną wiktymizacją. które zgodziły się na rozmowę z nami. Niezwykle istotną cechą przeprowadzonych przez nas badań jest to. by o gwałcie. Uczestniczki tej rozmowy podkreślały. przemocy seksualnej nie mówić”. co powiedziała jedna z naszych rozmówczyń: „mam ogromną niezgodę na to. a kobiety. Podpisujemy się pod tym. gdzie kobieta po doświadczeniu gwałtu może się zgłosić. które doświadczyły przemocy seksualnej. Zdajemy sobie sprawę. że ich perspektywa jest stawiana na równi z wypowiedziami ekspertek/ ekspertów z różnych dziedzin. zaprosiłyśmy również do dyskusji na temat tekstów w niej zamieszczonych. opowiadając o swoich doświadczeniach. jak bardzo jest dla nich ważny fakt. Tym samym spróbowałyśmy odwrócić dominujący w nauce paradygmat traktujący instrumentalnie osoby biorące udział w badaniu. Sugerowano im. Obie badane grupy pytałyśmy o opinie na temat przemocy seksualnej oraz o to. Większość kobiet po gwałtach. a same doświadczenia były bagatelizowane lub tabuizowane zarówno przez najbliższych. tzn. jakiej pomocy oczekiwać i jakie przysługują jej prawa. chciałyśmy podkreślić podmiotowość kobiet (z doświadczeniem gwałtu). Zapis rozmowy znajduje się na końcu publikacji i stanowi jej podsumowanie. by przestały mówić o swoich doświadczeniach i jak najszybciej o wszystkim zapomniały. Od samego początku założyłyśmy.

i ogromną pomoc: BarBarze. którym dziękujemy za ich ogromny wysiłek. a nna z ajDel . że nasza wspólna praca wywrze wpływ na decyzje przedstawicieli i przedstawicielek rządu w zakresie systemowych rozwiązań dotyczących przeciwdziałania przemocy seksualnej. Dziękujemy również wszystkim tym. Joanna Piotrowska.WSTĘP wobec kobiet. które doświadczyły gwałtu i zdecydowały się nam o tym opowiedzieć. D ziękujemy za okazane nam zaufanie k atarzynie. by raport trafił przede wszystkim do rąk osób. Chcemy. a na etapie jego przygotowania służyli pomocą. jolanta gawęDa . Na koniec chcemy gorąco podziękować uczestniczkom badań: kobietom. k arolina tejchman . które i którzy nas zainspirowali do opracowania tego raportu. marii. radą i wsparciem. m ałgorzata ł ojkowSka . S ą to: o lga B orkowSka . Część badawcza projektu nie zostałaby zrealizowana bez uporu i dociekliwości naszych ankieterek. które z racji wykonywanego zawodu stykają się z ofiarami gwałtu. olDze. k amila r aczyńSka . Marzy nam się. monice. których – jak wynika z naszym badań – bardzo brakuje. zofii. zofia nawrocka . Alina Synakiewicz 9 .

jak i międzynarodowych). „że (jak wynika z badań i raportów zarówno polskich. Na fakt ten zwracały od lat działaczki organizacji kobiecych i autorki wielu publikacji poświęconych problematyce przemocy wobec kobiet. Kobiety. ale 10 . w postaci sformułowania: «przemoc w relacjach rodzinnych. bez względu na wiek. Wyraźne wprowadzenie do zapisów ustawy określenia: «przemoc w rodzinie wobec kobiet». seksualną. zarówno fizyczna. są największą grupą doświadczającą każdego rodzaju przemocy.in. czyli nieletnich. psychiczną. czy też np. Podkreśliły w nim brak wyodrębnienia zjawiska przemocy w rodzinie wobec kobiet. a także zaniedbanie i zaniechanie. który przyczynia się do ukrycia faktu. Monika Płatek Zjawisko przemocy możemy podzielić na przemoc fizyczną. to kobiety doświadczają najczęściej przemocy ze strony swoich partnerów i że bardzo często jest to przemoc długotrwała. Dostępne polskie statystyki i badania bardzo często jednak nie uwzględniają zmiennej „płeć”. Raport Krytyczny opublikowanego w roku 2007. starszych lub niepełnosprawnych fizycznie lub/i psychicznie. m. raportu fundacji Feminoteka Kogo chronimy przed przemocą? Dwa lata ustawy z dnia 29 lipca 2005 roku. ekonomiczną. nie tylko lepiej oddawałoby stan faktyczny. jak i psychiczna. charakteryzują się bardzo fragmentarycznymi danymi. takie jak przemoc ekonomiczna czy seksualna. zwłaszcza wobec kobiet i dzieci». przez co nie jest możliwe dokładne oszacowanie skali zjawiska przemocy wobec kobiet. a niektóre obszary. co dotyczy głównie osób zależnych.R ap oR t SKALA PRZESTĘPSTWA ZGWAŁCENIA W POLSCE Olga Borkowska.

Problematyka właściwej reakcji karnej na zachowania związane z godzeniem w wolność seksualną lub obyczajność. zmuszanie do seksu oralnego.) bez zgody ofiary. ma problem z uznaniem „innych czynności seksualnych” za gwałt ze względu na brak dowodu. http://www. prawo. przestępstwo zgwałcenia utrzymuje się na podobnym poziomie od końca lat 60.pdf.pl/karne/problem. O zgwałceniu możemy mówić również w przypadku. itp. jednak i tam nie występuje zmienna „płeć”. ile dziewczynek a ilu chłopców pada ofiarą gwałtu). jednakże ofiara z powodu nieletniości. jakim jest brak śladów penetracji. nieświadomości lub zależności nie była w stanie wyrazić sprzeciwu. Warylewski. www.statystyka. Potocznie jest definiowany jako stosunek seksualny bez zgody ofiary. nie można natomiast wyodrębnić płci ofiar (przestępstwa seksualne wobec nieletnich są ujmowane w odrębnych danych. w wielu przypadkach wymiar sprawiedliwości i instytucje zajmujące się pomocą osobom zgwałconym.policja. stosunek udowy. ubiegłego wieku. Autorki raportu zwróciły również uwagę na nieuwzględnianie przemocy seksualnej w statystykach dotyczących przemocy w rodzinie. co ujawniły ankiety przeprowadzone na potrzeby raportu wśród pracowników i pracowniczek komend wojewódzkich1) czy badania CBOS z roku 2005.SKALA PRZESTĘPSTWA ZGWAŁCENIA W POLSCE także podkreślało podmiotowość kobiet”.univ. Poniższe dane pochodzą z referatu Jarosława Warylewskiego oraz z danych policyjnych2). Jednak literatura fachowa podkreśla. gdy stosunek lub inna czynność seksualna odbyła się za zgodą ofiary.  Statystyki zaczerpnięte z: J. Jak widać.gda.pl/portal/ st/840/5489/Przestepstwa_zgwalcenia_statystyka_i_rady_prewencyjne. Polskie statystyki dotyczące zgwałceń Dostępnych statystyk i badań pokazujących skalę zgwałceń w Polsce jest stosunkowo niewiele.  Tylko w jednej ankiecie spośród 0 otrzymanych z Komend Wojewódzkich Policji zakwalifikowano gwałt jako jedną z form przemocy domowej. Gwałt jest najbardziej jaskrawym przykładem przemocy seksualnej. 11 .html. że oznacza on stosunek seksualny i inne czynności seksualne (takie jak dotykanie. Jak pokazuje praktyka (i przeprowadzone na potrzeby niniejszej publikacji badania). obnażanie. wobec czego nie wiadomo.

nieporozumień domowych”4). w: Białe plamy na mapie (nie)równości płci. zaś 150 ginie rocznie w wyniku tzw. że liczba gwałtów jest dziesięciokrotnie wyższa niż to.SK AL A PRZESTĘPSTWA ZGWAŁCENIA W POLSCE R ap oR t Statystyki policyjne: wszczęte postępowania karne o zgwałcenie: 2004 Styczeń Luty Marzec Kwiecień Maj Czerwiec Lipiec Sierpień Wrzesień Październik Listopad Grudzień ogółem 137 138 153 151 180 196 191 249 220 172 178 161 212 2005 166 132 138 166 176 226 211 213 208 169 167 165 217 200 150 125 164 152 190 183 209 226 208 213 216 176 2212 2007 198 151 154 146 204 198 174 160 161 184 153 144 2027 2008 176 141 117 145 160 210 205 198 185 174 161 169 2041 2009 130 112 154 137 141 178 199 172 158 166 130 139 181 W Polsce oficjalnie odnotowuje się jedynie około 8% tego typu przestępstw. Pozostałe 90% to „ciemna liczba”. Według kanadyjskich badań szacuje się. że przemocy (fizycznej i seksualnej) doświadcza w Polsce 800 tys. Piotrowska Przemoc wobec kobiet. dane dostępne po przeprowadzeniu badań wiktymizacyjnych. Z badań przeprowadzonych przez Beatę Gruszczyńską w roku 2004 wynika. 12 . kobiet. a zwłaszcza przemocy seksualnej tzw. „w sytuacji przemocy.  J. co przedstawiają policyjne czy sądowe statystyki”3). Warszawa 0. ciemna liczba ofiar jest ogromna. Jak pisze w tekście Przemoc wobec kobiet Joanna Piotrowska. 4 Tamże.

liczba wniosków spada.7 LICZBA PODEJRZANYCH 1. ile osób odważyło się złożyć wniosek o ściganie. Policja.111 1. cyt.215 1.399 2.987 2. Nie wiadomo.481 1. lub do której doszło w wyniku zgwałcenia).SKALA PRZESTĘPSTWA ZGWAŁCENIA W POLSCE Statystyka zgwałceń W książce poświęconej pozornej społecznej równości kobiet i mężczyzn Kat Banyard cytuje statystyki. W latach. Wiadomo natomiast..9 85.476 1. dz.policja. .2 82.021 1.php?dzial=4&id=[0/09/ 0] 5 K. wniosków o ściganie jest więcej.827 2. s.1 84. która zagraża życiu kobiety.253 1.183 1.306 CZYNY NIELETNICH 92 126 148 116 95 237 118 166 191 137 Statystyki pochodzą z oficjalnej strony: www.000 kobiet. ile kobiet i mężczyzn pada ofiarą zgwałcenia w Polsce. 1 .001 1. przy czym skazań za zgwałcenia jest zaledwie 6. Zgwałcenia LICZBA PRZESTĘPSTW STWIERDZONYCH 2008 2007 2006 2005 2004 2003 2002 2001 2000 1999 1.7 82.345 2.pl.9 83.5%)5).449 1.176 2.339 2.524 1. w których więcej mówi się publicznie o ochronie „życia nienarodzonego” czy wprowadzaniu powszechnego zakazu aborcji (także tej. The Equality Ilussion…. w latach.611 1.7 83.029 WYKRYWALNOŚĆ (%) 81. Banyard.3 83.pl/index. według których każdego roku w Wielkiej Brytanii ofiarą zgwałcenia pada 100.7 85. w których klimat społeczny sprzyja nastrojom emancypacyjnym i antydyskryminacyjnym. zgwałcenia ttp://www.7 85. Wnioskowanie na temat faktycznej liczby zgwałceń na podstawie oficjalnych statystyk jest więc nieuprawnione.322 2.500 (6.

k. 198 k. podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Rok 2010 2009 2008 2007 2006 2005 2004 2003 2002 2001 2000 1999 art. sprawca podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. 199 k.k. 198 165 161 153 159 168 150 143 135 119 116 112 96 Seksualne wykorzystanie zależności (art. doprowadza inną osobę do obcowania płciowego lub do poddania się innej czynności seksualnej albo do wykonania takiej czynności.k.k.: Wykorzystanie seksualne osoby bezradnej lub niepoczytalnej (art.) art. 198 Kto.k. §1.SK AL A PRZESTĘPSTWA ZGWAŁCENIA W POLSCE R ap oR t Nie inaczej wygląda kwestia statystyk dotyczących ściganych na wniosek przestępstw z art. przez nadużycie stosunku zależności lub wykorzystanie krytycznego położenia.) art. doprowadza ją do obcowania płciowego lub do poddania się innej czynności seksualnej albo do wykonania takiej czynności. Karze 14 . §3. §2. i 199 k. wykorzystując bezradność innej osoby lub wynikający z upośledzenia umysłowego lub choroby psychicznej brak zdolności tej osoby do rozpoznania znaczenia czynu lub pokierowania swoim postępowaniem. podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8. Kto. 198 k. Jeśli czyn określony w §1 został popełniony na szkodę małoletniego. 199 k.

albo jej obietnicy.k.) art. 200 k.SKALA PRZESTĘPSTWA ZGWAŁCENIA W POLSCE określonej w §2 podlega. kto doprowadza małoletniego do obcowania płciowego lub poddania się innej czynności seksualnej albo do wykonania takiej czynności. 199 § 1. podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 12. ale organy ścigania mają obowiązek działania. Kto obcuje płciowo z małoletnim poniżej lat 15 lub dopuszcza się wobec takiej osoby innej czynności seksualnej lub doprowadza ją do poddania się takim czynnościom albo do ich wykonania. Seksualne wykorzystanie małoletniego (art. ściganych z oskarżenia publicznego. 200 k. Rok 2010 2009 2008 2007 2006 2005 2004 2003 2002 2001 2000 1999 art. 200. nadużywając zaufania lub udzielajac mu korzyści majątkowej lub osobistej. §2. gdzie to nie ofiara. §1. kto w celu zaspokojenia seksualnego prezentuje małoletniemu poniżej lat 15 wykonanie czynności seksualnej. 15 .3 84 71 69 78 69 64 46 64 62 52 56 42 Nieco inaczej wygląda liczba przestępstw z art.k. Tej samej karze podlega.

SK AL A PRZESTĘPSTWA ZGWAŁCENIA W POLSCE

R ap oR t
Rok 2010 2009 2008 2007 2006 2005 2004 2003 2002 2001 2000 1999 art. 200 1793 1906 1944 2029 1993 1884 1884 1744 1333 1196 1223 1148

Nie jest tak, jak niekiedy przedstawia to prasa6), iż przestępstw tych jest więcej – inny tryb ścigania decyduje tu o statystykach. Spadek w ostatnim roku może, ale nie musi, być wynikiem błędnych zmian przyjętych przez ustawodawcę i nowe, omówione wyżej, brzmienie art. 197 §3 k.k.

Badania opinii
Według danych OBOP z roku 2007, przemocy seksualnej doświadczyło 3% respondentek i respondentów, 1% był/była świadkiem przemocy seksualnej w rodzinie (co również powoduje traumę), a 9% respondentek i respondentów zna rodzinę, w której występuje przemoc seksualna7). Ta forma przemocy dotyczy kobiet w 86%, a wskazanie, że sprawcą jest mąż, wynosi 60%. Ponadto 25% ofiar przemocy seksualnej wyrażało obawy, że sy6 Gwałty, pedofilia i pornografia – najnowsze statystyki – policja.pl „Wirtualna.pl” z dnia 4 listopada 009 r., http://wiadomosci.wp.pl/kat,47,title,Gwalty-pedofiliai-pornografia-najnowsze-statystyki,wid,7697,wiadomosc.html [0/09/0]; Codziennie w Polsce dochodzi do 200 gwałtów, „Gadu-Gadu”8 luty 00, http://www. gadu-gadu.pl/szok-codziennie-w-polsce-dochodzi-do-00-gwaltow [0/09/0]. 7 Polacy wobec zjawiska przemocy w rodzinie oraz opinie ofiar, sprawców i świadków o występowaniu i okolicznościach występowania przemocy w rodzinie, OBOP dla MPiPS, Warszawa 007.

1

SKALA PRZESTĘPSTWA ZGWAŁCENIA W POLSCE

tuacja mogłaby się powtórzyć, a 39% sprawców nie wykluczało ponownego użycia przemocy seksualnej! Natomiast aż 83% ofiar przemocy seksualnej nie korzysta/nie korzystało z żadnej pomocy instytucjonalnej. Z kolei według badań Zbigniewa Izdebskiego przeprowadzonych dla OBOP w roku 2005, aż 30% badanych kobiet doznało którejś z form przemocy seksualnej (dotykowej i/lub bezdotykowej), z czego 10% zostało zgwałconych. Ogółem 3% kobiet mających doświadczenia seksualne, zostało zgwałconych. Tylko od 5% do 10% badanych kobiet, które doświadczyły przemocy seksualnej powiadomiło kogoś o tym zdarzeniu, z czego tylko 40% zostało zgłoszonych na policję8). Dane pokazują, że sprawcą przemocy seksualnej w ponad 80% jest osoba znana ofierze (w przypadku przemocy z kontaktem fizycznym), natomiast w przypadku przemocy bez kontaktu fizycznego, sprawca jest znany ofierze w 44%. W 75% gwałt dokonany jest na kobiecie powyżej 15. roku życia. Z danych dostępnych na stronie internetowej policji wynika, że według „statystycznego portretu gwałciciela”: w 99,15% jest to mężczyzna9). Ponadto 10% całkowitej liczby zgwałceń to akty dokonane ze szczególnym okrucieństwem; gwałciciel najczęściej ma od 30 do 40 lat, ale sprawcy gwałtów występują w każdym przedziale wiekowym. 10% zatrzymanych sprawców dopuszcza się gwałtu, pomimo wcześniejszej kary za podobne przestępstwo, w ponad 50% są to osoby bezrobotne i poszukujące pracy, a w ponad 60% znajdujące się pod wpływem alkoholu i innych środków odurzających. 80% zgwałceń dokonano w mieszkaniach i domach osób zgwałconych i gwałciciel był znany ofierze. Mimo że według statystyk Eurobarometru przeprowadzonych w roku 2010, 69% Polek i Polaków uznaje przemoc seksualną za bardzo poważne przestępstwo10), w 90% przypadków zgwałceń sprawcy pozostają bezkarni. Ponad 30% wszystkich postępo8 Z. Izdebski Przemoc seksualna wobec kobiet, OBOP, Warszawa 005. 9 Statystyczny portret gwałciciela, http://www.policja.pl/portal/pol//6/Statystyczny_4portret4_gwalciciela.html. 0 Przemoc domowa wobec kobiet, Eurobarometr 00, http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_44_fact_pl_pl.pdf.

17

SK AL A PRZESTĘPSTWA ZGWAŁCENIA W POLSCE

R ap oR t

wań jest umarzanych z powodu niewykrycia sprawców. Chociaż przestępstwo zgwałcenia jest karane wyrokiem od 2 do 12 lat, średnia wyroków w Polsce to 3 lata za gwałt ze szczególnym okrucieństwem. „Wszelkie działania poszczególnych krajów idą w parze ze skutecznością ścigania i skazywania sprawców – wg badań dotyczących gwałtów, średnia długość wyroków za gwałt ze szczególnym okrucieństwem we Francji i USA wynosi 8,8 lat; w Wielkiej Brytanii – 7,1; w Polsce 3,3. Natomiast wyroki za gwałt w zawieszeniu wynosiły we Francji, USA 10%, Wielkiej Brytanii 4%, a w Polsce 33%! To wystarczająco jaskrawe przykłady, by zobaczyć, jak rząd Polski podchodzi do kwestii przemocy seksualnej”11). Statystyki pokazują, że najczęstszym rodzajem gwałtu jest gwałt w małżeństwie lub w bliskiej relacji niemałżeńskiej12). Nie ma jednak na ten temat wielu badań, ponieważ kobiety boją się zgłaszać gwałt małżeński na policję w obawie przed konsekwencjami ze strony sprawcy, gdyż bardzo często są ofiarami długotrwałej wieloczynnikowej (ekonomicznej, psychicznej i fizycznej) przemocy. Cytowany wcześniej raport OBOP z roku 2007, w akapicie dotyczącym charakterystyki ofiary na podstawie deklaracji sprawców, również pokazuje, że sprawcą przemocy seksualnej w 78% jest mąż. W Polsce przestępstwo gwałtu małżeńskiego jest otoczone aurą wstydu i powszechnym milczeniem ze względu na bardzo silnie zakorzenione stereotypy dotyczące ochrony prywatnego życia i „małżeńskiego obowiązku”. Stereotypy te są spotykane zarówno w społecznościach lokalnych, w postawach osób z najbliższego otoczenia ofiary, jak i w postawach pracowników policji, służby zdrowia, instytucji i organizacji pomocowych, czyli właściwie na wszystkich poziomach. Wyrażane są one w opiniach dotyczących prowokacyjnego zachowania lub stroju ofiary czy „poszanowania” prywatności, np. „lepiej się nie mieszać 

J. Piotrowska, Przemoc ma płeć. Wymazywanie kobiet z programów antyprzemocowych, http://www.feminoteka.pl/readarticle.php?article_id=840.  Unikam określenia „partnerskiej”, bo jest to sytuacja, która nie ma nic wspólnego z partnerstwem.

18

SKALA PRZESTĘPSTWA ZGWAŁCENIA W POLSCE

w cudze sprawy domowe”, „sama tego chciała”, „mąż bierze sobie, co jego”. Joanna Piotrowska pisze o stereotypizacji przemocy następująco: „Jeśli chodzi o stereotypy związane z przemocą w rodzinie wobec kobiet, czyli przemocą męża wobec żony (partnera wobec partnerki), to najbardziej rozpowszechniona (19%) jest opinia, że nie istnieje coś takiego, jak gwałt w małżeństwie polegający na zgwałceniu żony przez męża. W dalszej kolejności badani podzielają opinię, że w małżeństwie nie istnieje prywatna własność i mąż ma prawo robić z rzeczami żony, co zechce (14%), że jeśli mężowi/partnerowi zdarzy się uderzyć żonę/partnerkę, to jeszcze nie jest to przemoc (11%) i że, gdy w domu dochodzi do kłótni, obrażanie żony/partnerki przez męża/partnera i wyzwiska pod jej adresem są czymś normalnym (7%)”13).

Służby publiczne i procedury pomocy ofiarom gwałtu
Przestępstwa gwałtu charakteryzują się niewielką liczbą zgłoszeń ze względu na wstyd i traumę, jaką przeżywa zgwałcona osoba, a także z powodu braku przeszkolenia i wsparcia ze strony instytucji mających pomóc ofiarom oraz odpowiednich procedur. Z badań jakościowych przeprowadzonych w roku 2006 przez Beatę Zadumińską14) oraz z badań OBOP z roku 200715) wynika, że wśród pracowników i pracowniczek policji, prokuratury, służby zdrowia czy instytucji pomocowych problemem jest brak wiedzy, jak postępować z ofiarami gwałtów. Częstym przypadkiem jest brak odosobnionego pokoju przesłuchań dla kobiet, zeznania przyjmuje funkcjonariusz (a nie funkcjonariuszka), który dywaguje, czy to na pewno był gwałt i czy ofiara nie prowokowała strojem. Istnieją udokumentowane nierzadkie przypadki, kiedy policjanci i policjantki pozwalali sobie na niewybredne 
J. Piotrowska, Przemoc ma płeć, dz. cyt. 4 B. Zadumińska, Sytuacja ofiar zgwałcenia w postępowaniu przygotowawczym. Raport z monitoringu, Kraków 006. 5 Polacy wobec zjawiska przemocy w rodzinie oraz opinie ofiar, sprawców i świadków o występowaniu i okolicznościach występowania przemocy w rodzinie, OBOP dla MPiPS, Warszawa 007.

19

SK AL A PRZESTĘPSTWA ZGWAŁCENIA W POLSCE

R ap oR t

komentarze pod adresem ofiary. Obecnie procedury pomocy ofierze gwałtu i procedury współpracy między wymiarem sprawiedliwości a służbą zdrowia lub instytucjami pomocowymi są albo fikcją w wielu miejscach („takich procedur u nas nie ma” i „my się tym nie zajmujemy, my się zajmujemy przemocą domową” – usłyszałam od kierowniczki jednej z organizacji pozarządowych zajmujących się pomocą ofiarom przemocy w rodzinie), albo znajdują się na zatrważająco niskim poziomie. Polskie prawo lepiej dba o interes przestępcy popełniającego gwałt (czyn karany od 2 lat do 12 lat pozbawienia wolności) niż o interes pokrzywdzonej/pokrzywdzonego. Andrzej Dominiczak w raporcie z badania pracownic i pracowników prokuratury i policji, opublikowanym w roku 2000, podaje następujące dane: prawie 38% prokuratorów i prawie 45% policjantów było zdania, że kobieta nie ma prawa przerwać niechcianego kontaktu i w tym wypadku nie ma mowy o gwałcie. Natomiast „wymuszenia stosunku za pomocą presji innej niż fizyczna, np. przez […] podanie środków farmakologicznych nie uważa za gwałt aż […] 29,7% prokuratorów, 39,3% policjantów. […] Z kolei doprowadzenia do obcowania płciowego wbrew woli osoby poszkodowanej przy użyciu przemocy lub groźby jej użycia, za zgwałcenie nie uważa: […] 18,9% prokuratorów i 32,6% policjantów. Wyniki te oznaczają, że dla pewnej grupy funkcjonariuszy (około 20% prokuratorów i blisko 40% policjantów) przestępstwo zgwałcenia w ogóle nie istnieje, nie ma bowiem zachowań, które skłonni byliby za zgwałcenie uznać”16). We wspomnianym już raporcie opracowanym przez Beatę Zadumińską pracownicy i pracownice resortu wymiaru sprawiedliwości zgłaszali, że nie ma jasnych wytycznych, jak postępować z ofiarami gwałtów, nie mają dostępu do szkoleń, a wielu funkcjonariuszy i funkcjonariuszek dokonuje „korekt” zeznań na 

6 A. Dominiczak Służby publiczne w służbie popędów. Policjanci i prokuratorzy a przemoc seksualna wobec kobiet – omówienie wyników badania ankietowego, „Prawo i płeć” 000, nr .

20

SKALA PRZESTĘPSTWA ZGWAŁCENIA W POLSCE korzyść ofiar17) lub działa na własną rękę. czeka długa droga procedur sądowych. jak prostytutki. Zadumińska pisze m. przemyślą. iż policja zadawala się jedynie brakiem znaczących liczbowych rozbieżności pomiędzy sprawami wniesionymi w stosunku do spraw zakończonych sformułowaniem aktu oskarżenia – tak bowiem statystycznie opisuje się «wykrywalność». jeszcze bardziej dotkniętej stereotypizacją. co powoduje zwiększenie się „ciemnej”. Osobę zgwałconą. Zadumińska. jeśli wykaże się determinacją i samozaparciem. Kraków 006. w postępowaniu przygotowawczym. s. Natomiast cała «ukryta». Tyle że co z tego. To zjawisko nosi nazwę wtórnej wiktymizacji. Według statystyk OBOP z roku 2007 tylko 17% ofiar przemocy seksualnej korzysta z pomocy instytucji i organizacji pomocowych. które okazują się często prawie tak upokarzające jak gwałt. 8 B. 4. 6). nieznanej liczby przypadków zgwałceń. uspokoją się i decydują się na złożenie wniosków. jak już nie ma żadnych oznak popełnienia przestępstwa»”. Dawać to może nadzieję na przyszłość. gdyby prokurator uznał. a jej skuteczność lub częściowa skuteczność oceniona jest na 49%. Sytuacja ofiar zgwałcenia. że sprawa jest kiepska dowodowo. policyjne statystyki wskazują wzrost wykrywalności przestępstwa zgwałcenia i obecnie wykrywalność utrzymuje się na poziomie 81. jak się wydaje. s. pomagając ofiarom18) (zwłaszcza w sytuacji. kobiety bezdomne czy emigrantki). przemożna część zgwałceń – które z różnych przyczyn w ogóle nie trafiają do resortu sprawiedliwości – nie stanowi dla policji znaczącego problemu”19). w której kobieta pochodzi z grupy defaworyzowanej. 9 Tamże. 21 .1%: „Takie przedstawienie sprawy zdaje się świadczyć o tym. Dlatego też wiele kobiet rezygnuje ze zgłoszenia gwałtu na policji. Jak podaje Beata Zadumińska. w przeciwnym razie prokuratura umorzyłaby postępowanie. powszechnie obowiązujące procedury 7 B.: „Bardzo ciekawy i […] autorski model pracy zaprezentowała jedna z funkcjonariuszek.in. Całą procedurę zabezpieczania dowodów i przeprowadzania badań w sprawie o gwałty organizuje ona jeszcze […] przed złożeniem przez ofiarę wniosku o ściganie i jeszcze przed zawiadomieniem prokuratury: «To wszystko na wypadek. jeśli zostałyby wprowadzone klarowne. i dlatego nie ma potrzeby inwestować w finansowanie badań i analiz. […] potem dziewczyny okrzepną. tamże.

wymiar sprawiedliwości i służba zdrowia skupiają się raczej na dobrym samopoczuciu sprawcy lub sprawców gwałtu. nie zaś jej podmiotem. natomiast ofiara staje się jedynie dowodem w sprawie. Trudno zrozumieć. rocznie w Polsce jest zgłaszanych około 2000 zgwałceń. 22 . a według badań liczba ta jest prawdopodobnie dziesięciokrotnie wyższa. Taka tragedia może się przydarzyć każdej z nas – jak pokazują statystyki. służbą zdrowia i organizacjami pomocowymi. gdy zgwałcona kobieta potrzebuje pomocy. wokół którego powinna ogniskować się pomoc. dlaczego w sytuacji. prokuraturą. zaś umorzenia z powodu niewykrycia sprawców stanowią ponad 60%. Wyroków natomiast zapada około 200.SK AL A PRZESTĘPSTWA ZGWAŁCENIA W POLSCE R ap oR t postępowania między policją. Nie istnieje szczególny typ kobiety podatnej na gwałt.

Zgwałcenie jest tylko jednym z przestępstw tam ujętych.). 203). kazirodztwa (art. 200 k. mamy do czynienia w sytuacjach. 1. by zapewnić działaniom prewencyjnym efektywność.).k. który uwzględnia perspektywę ofiar. prezentuje oficjalny program zapobiegania zgwałceniom i program alternatywny. 198 k. ale tylko te z nich. niedyskryminacji ze względu na płeć oraz potrzebę zmiany dotychczasowej perspektywy tak. Wszystkie te przestępstwa dotyczą sytuacji.) czy zmuszania do prostytucji (art. które wykraczają poza prawnokarne ujęcie zgwałcenia w art. nadużycia zależności (art. w których dochodzi do seksualnego wykorzystania. iż ze zgwałceniem. które odpowiadają opisowi 2 .PRZESTĘPSTWO ZGWAŁCENIA W ŚWIETLE PRAWA I Z PERSPEKTYWY OSÓB POSZKODOWANYCH  Monika Płatek Tekst ten traktuje o przestępstwie zgwałcenia z perspektywy osób poszkodowanych: przybliża istotę przestępstwa zgwałcenia w prawie polskim. Przestępstwo zgwałcenia umieszczone jest w rozdziale XXV k.k. dotyczącym przestępstw przeciwko wolności seksualnej i obyczajowości. Przestępstwo zgwałcenia w kontekście karnym Na wstępie trzeba uświadomić sobie. 201 k. rozumianym potocznie jako wymuszone wbrew woli seksualne zbliżenie.k.). obcowania płciowego z małoletnim (art.k. 199 k.k. obok m.in.). 197 kodeksu karnego (k. seksualnego wykorzystania bezradności (art.k.

). 197 k.k. że zamknęli go przez pomyłkę.). gdy została u niej na noc (art.k. pomimo jej widocznego przerażenia.). jej brata – ich ojciec (art. bo był w celi nowy.).k. pigułką gwałtu. • Na Tomka padło.).k.). że seksualnie wykorzystywał ich własny ojciec (art. • Jola i jej brat przez kilka lat byli regularnie wykorzystywani przez rówieśników w domu dziecka.k. 24 .). Sytuacje mogą być różne: • Kamilę jej chłopak skłonił do stosunku. 198 k. a na spotkanie zgodziła się. mąż. przyduszając i grożąc nożem.k. gdy wracała wieczorem do domu (art.). • Na Martę napadło czterech nieznajomych. • Teresę zmusił do stosunku.k.k. • Tula miała 8 lat. 198 k.).k.) – wielokrotnie zgwałcony przez współosadzonych w przeludnionej celi ledwo uszedł z życiem.k. Lidię i Marka.).k. na drugi dzień zorientowała się. bo prosił o pożyczenie soli (art. brutalny stosunek seksualny (art. bo mieli omówić wybór szkoły dla ich wspólnych bliźniaków (art. 200 k. który napadł na nią w jej mieszkaniu – wpuściła go. odbył z nią stosunek (art. że była przez całą noc wykorzystywana seksualnie (art. dokąd trafili po tym. 201 k. 198 k.k. 197 k.k.k. rzucił się na nią i. którego nie chciała. 197 k.PRZESTĘPSTWO ZGWAŁCENIA W ŚWIETLE PRAWA I Z PERSPEK T YWY OSÓB POSZKODOWANYCH R ap oR t ujętemu w art. Marię seksualnie wykorzystał sąsiad. 200 k. bo karę dostał brat. pomimo jej wyraźnego sprzeciwu. z którym była już w separacji. 197 k. 197 k. 197 k. który miał się nią opiekować po szkole. jak wyszło na jaw. 197 k. • Julię wykorzystywał pan od wf-u (art. i art. • Beacie poznany w barze. gdy podobnie zachował się brat jej najlepszej przyjaciółki. wtedy okazało się. • Asia została napadnięta przez znajomego. 197 k. • Wanda miała lat 14. stosując przemoc i groźby (art. gdy kolega jej ojca. który poszedł za nią do łazienki na imprezie i odbył z nią. miło wyglądający Holender podał napój z tzw. słaby. zostaną zakwalifikowane jako zgwałcenie w rozumieniu kodeksu karnego. bez pieniędzy (art.).

– zabójstwo i art. że aby ścigać przestępcę. nadużycie zależności wobec osoby. Jeszcze rzadziej. Tak więc ofiara. z którym umówiła się na pierwszą randkę (art. 203 k. Wyliczone wyżej historie – a wszystkie są prawdziwe – nie wyczerpują scenariuszy.k. chyba że stan ofiary jest wynikiem trwałych zaburzeń psychicznych. 201 k. potrzebny jest wniosek.). Brak wniosku bywa wynikiem braku odwagi. Wniosek zaś jest konieczny zawsze wtedy.k. wniosku złożyć nie może. która osiągnęła pełnoletność.n [/09/0]. 197 k. 148 k. 25 . by na siebie brać to.k. która nie jest dzieckiem.k.blog.). • Renatę i jej brata seksualnie wykorzystywała ich własna babka (art.ID867846.PRZESTĘPSTWO ZGWAŁCENIA W ŚWIETLE PRAWA I Z PERSPEKT YWY OSÓB POSZKODOWANYCH • Ela nie miała wyboru: szef uzależnił jej pozostawanie na stanowisku od świadczenia mu dodatkowo usług seksualnych (art. 199 k. Żadna z nich nie zakończyła się happy endem1).onet.). Wniosek może złożyć osoba. oraz w przypadku wykorzystania bezradności. gdy okazywało się.. 199). wniosek taki nie był składany.). by o wszystkim zapomniały. w których mamy do czynienia ze zgwał-  http://gwalt. i nadal – chodź dziś już wiemy. Ofiary bowiem najczęściej pozostawione są same sobie. poznany w galerii handlowej dyrektor kantoru płacił szesnastoletniej Zosi za uprawianie z nią seksu (art. • Weronika gwałtu nie przeżyła – została wielokrotnie brutalnie wykorzystana seksualnie i uduszona przez chłopaka.k. • Ulę wykorzystywał seksualnie przydzielony jej kurator sądowy (art. która nie ukończyła 18 lat. co – jak sądziła osoba poszkodowana – należy do zadań organów ścigania. gdy ma miejsce zgwałcenie. że to zbyt trudne – radzi się im. Tylko niektóre z tych historii zostały zgłoszone na policję. W rezultacie tylko niektóre z przytoczonych historii znalazły finał w sądzie. Tylko niektóre zostały zakwalifikowane jako przestępstwo zgwałcenia.pl/Prawdziwe-Historie-Kilku-Dziew.

w swojej warstwie definicyjnej. 2 . Przestępstwo zgwałcenia ma konotację wyłącznie seksualną. The Truth about Women and Men Today. 197 k. a nie „gwałt”. którą dziś się posługujemy. Przestępstwo to należy – tuż po morderstwie – do najbardziej drastycznych. Borkowska w niniejszym raporcie. ponieważ polskie prawo szczyci się w tym zakresie dobrym uregulowaniem. wypracowana została już w tzw. 4 Ustawodawca używa pojęcia „zgwałcenie”. przez co narusza się jej wolność seksualną. Tu oba pojęcia używane są wymiennie. London 00. kodeksie Juliusza Makarewicza z roku 1932. Powinno. że znajduje to odzwierciedlenie w statystyce3). groźby lub podstępu. ale bez kontekstu seksualnego. które zgwałcenia dotyczą. Nie inaczej powinno być ze zgwałceniem. a ofiarą dorosła kobieta. New York 00. gdzie sprawcą jest dorosły mężczyzna. a zgwałcenie z seksem. temat powinien być prosty. Zagadnienie zgwałcenia nie należy jednak do prostych. J. Nieliczenie się z wolnością seksualną ozna K.k. Spiegel. Nie lepiej jest z prawem. aby odróżnić seksualny charakter czynu od innych zamachów. Nie oznacza to wcale. Pokazują także. Definicja zgwałcenia. The Equality Illusion.  Dane statystyczne dotyczące gwałtów przedstawia O. W kodeksie karnym z roku 1997 poświęcony jest mu odrębny artykuł 197 k. zgwałcenie4) polega na doprowadzeniu osoby do obcowania płciowego przy użyciu przemocy. w swej podstawowej warstwie (przepisany z rozwiązań przyjętych jeszcze w roku 1932) nie obejmuje całości zjawisk. Był to pierwszy kodeks karny wprowadzony po odzyskaniu niepodległości w roku 1918 i do dziś przepis ten. wciąż wyróżnia się nowoczesnością podejścia na tle współczesnych definicji kodeksów karnych innych państw europejskich. lecz nie jest.k. bo art.PRZESTĘPSTWO ZGWAŁCENIA W ŚWIETLE PRAWA I Z PERSPEK T YWY OSÓB POSZKODOWANYCH R ap oR t ceniem2). Sexual Abuse of Males. Nie znajduje. Zgodnie z przyjętą w Polsce definicją. ale przestępstwu temu nie musi towarzyszyć przemoc. Teoretycznie. iż do gwałtu dochodzi jedynie wśród obcych. Dla polskiego ustawodawcy gwałt dotyczy zachowań związanych z przemocą. W Polsce odnotowuje się od lat coraz mniej zabójstw. iż doświadczenie zgwałcenia rozumianego potocznie często wykracza poza jego ustawową definicję. Drastyczność zazwyczaj idzie w parze z rzadkością. Banyard. również z użyciem przemocy. Mają za zadanie rozwiać mit. stąd ustawodawca posługuje się terminem generycznym „zgwałcenie”.

589) wszedł w życie 8. Zgwałcenie rozumiane jako zamach na wolność seksualną bywa „ukryte” i w innych przestępstwach stypizowanych w rozdziale XXV k. t. jako że tradycyjnie.k. Ustawodawca podkreślił.k. a więc płaci za stosunek seksualny z osobą. s.k.k.– wykorzystanie bezradności i/lub upośledzenia. uwagę skupia się wyłącznie na treści art. choć niekoniecznie musi. Ustawodawca daje tym samym do zrozumienia. tyle że statutowe.06.00 r. który zakazuje zmuszania do prostytucji. art. 203 k. 0 k. 6 Art. iż celem kryminalizacji jest ochrona wolności seksualnej rozumianej „jako wolność od wszelkich nacisków prowadzących do naruszenia nieskrępowanego podejmowania decyzji w zakresie stosunków seksualnych”5).. poz.k. A. (Dz. U. czego dowodem jest obecne brzmienie §3 art. iż każdy stosunek w warunkach art. że ofiara nie chciała zbliżenia i dała to do zrozumienia. która nie osiągnęła 18 lat..k. 00 to zgwałcenie. Prowadzi to. Przed szczegółowym omówieniem samego przestępstwa zgwałcenia z art. trzeba zwrócić uwagę na niedostrzegane i najczęściej pomijane zagadnienie „konsumowania” zgwałcenia przez inne.k. Typizuje on odrębnie zgwałcenie dziecka. więc śmiało mógł przewidzieć surowszą odpowiedzialność w ramach art. w brzmieniu ustawy z dnia 5. Chodzi konkretnie o: art. iż zachowanie sty5 Kodeks karny. Podobna regulacja mogła zostać przyjęta w ramach art. Część szczególna. już na wstępie. za czyny. red. 117-277. Ważne jest. W sposób dobitny manifestuje ono niezrozumienie ze strony ustawodawcy. że doszło do popełnienia przestępstwa. – obcowanie płciowe z małoletnim.PRZESTĘPSTWO ZGWAŁCENIA W ŚWIETLE PRAWA I Z PERSPEKT YWY OSÓB POSZKODOWANYCH cza. 197 k. gdy klient wykorzystuje do prostytucji dziecko. zawsze wtedy. 198 k. Zgwałcenie może też.k. 50. Kraków 999. być elementem przestępstwa z art. 27 .6).. 2.. 97§ k. zilustrowane przykładami na wstępie tego artykułu. oraz art. Zoll. 197 k.k. Nr 06. dodatkowe warunki zachowania. jak też do nieporozumień legislacyjnych. 199k.k. – nadużycie zależności. art. 00 k. 197 k. gdy do stosunków seksualnych dochodzi wbrew woli jednej ze stron. który kryminalizuje kazirodztwo. które nie ukończyło 5 lat.k. by uświadamiać sobie ten fakt. oraz zgwałcenie w warunkach kazirodztwa. zawsze wtedy. a wręcz do psucia prawa. psychicznej lub podstępu.009 r. omawiając przestępstwo zgwałcenia. do art.k. 200 k. zarówno do okrojenia wiedzy o zjawisku. 201 – kazirodztwa. jakie muszą zostać wypełnione dla przyjęcia. które charakteryzuje dodatkowo nasilenie przemocy fizycznej. Komentarz do k.

7–9 października 0.. ścigane jest z urzędu.k. zaś kazirodztwo opisane w art.. iż do stosunku takiego doszło wbrew woli osoby pokrzywdzonej. która nie ukończyła 18 lat. Katedra Prawa Karnego Materialnego Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie. s. która miała wzmocnić ochronę. co pozwala na ocenianie jej zachowania8).k. -6. 0 M. 197 k. Zoll.k. a więc i wtedy.k. 197 k. zakłada się bowiem. jest zbrodnią. s. Tymczasem przestępstwo z art. W przypadku zaś kazirodztwa. A. co np. w żadnym przypadku nie przewiduje automatycznego założenia. lecz osobą. która dopuściła się współżycia z ojcem. a mimo to nadal ścigane jest na wniosek – wniosku zaś nie może złożyć osoba. wypełnia to. w praktyce grozi osłabieniem pozycji ofiary10). w: Materiały z I Warmińskiej Konferencji Nauk Penalnych Tożsamość polskiego prawa karnego. że doszło do stosunku wbrew woli osoby.. niesie za sobą zgwałcenie7).k. a więc też jest winna przestępstwa kazirodztwa. Płatek. 200 k. 8 Kodeks karny.k. cyt. choć nie zawsze. 201 k. nawet po nowelizacji. że osoba. w doktrynie amerykańskiej określane jest mianem zgwałcenia statutowego. Pozorna ochrona dziecka przed wykorzystaniem seksualnym. 197 k. a zostanie ustalony fakt.. przewiduje odpowiedzialność karną. Poza tym zgwałcenie z art. to znaczy. między ojcem i córką. to wówczas córka – nawet jeśli czuje się ofiarą – może jednak zostać uznana za winną przestępstwa z art.k. I tym razem zmiana. tymczasem art. skoro nie udowodni się zgwałcenia. 201 k. 200 k. iż doszło do współżycia np. które nie ma 15 lat.PRZESTĘPSTWO ZGWAŁCENIA W ŚWIETLE PRAWA I Z PERSPEK T YWY OSÓB POSZKODOWANYCH R ap oR t pizowane w art. red.. Tryptyk obyczajowy: zgwałcenie. 55. 0 i n. gdy osoba ta nie ma 15 lat9). 28 . a nie było to zgwałcenie z art. materiały w druku.k. że córka nie jest ofiarą zgwałcenia. natomiast trzeba udowodnić. dz. „Państwo i Prawo” 0. Płatek. często. która nie ukończyła 15 lat woli takiej nie ma. nr . 200 k. 197 k.. cyt. 9 M. Stosunek z osobą poniżej piętnastego roku życia jest zawsze zabroniony przez prawo i nie ma znaczenia wola osoby pokrzywdzonej. dz. Platek. s. kazirodztwo i prostytucja. Art. gdy dotyczy osoby poniżej 15 lat..k. w każdym przypadku. 7 M. Przy zgwałceniu z art. Pozorna ochrona dziecka…. gdy dorosły odbywa stosunek z dzieckiem. Skoro bowiem doszło do obcowania.

) czy prawidłowy rozwój psychofizyczny dziecka (art.k. Wciąż jeszcze natomiast obce jest polskiemu prawu karnemu (podobnie zresztą. Z jednej strony odwołująca zasada lex specialis derogat legi generali.). które poddaje się ocenie prawa karnego. co zostaje zakwalifikowane jako nadużycie zależności z art.).PRZESTĘPSTWO ZGWAŁCENIA W ŚWIETLE PRAWA I Z PERSPEKT YWY OSÓB POSZKODOWANYCH Prawo karne zna instrumenty zapobiegające przeoczeniom i niedopatrzeniom.k. 199 k. To pierwsza istotna kwestia. 198 k. Natomiast ze względu na szczególne warunki..k. czyli zdarzenia. które utrudniają oddanie w języku przepisów prawa karnego czynu. na której oparta została definicja zgwałcenia. nieskrępowanego przyzwolenia na zbliżenie seksualne. artykuły te są unormowane w odrębnym przepisie i noszą odrębną nazwę. 199 k. jak doktrynom i kodeksom karnym wielu innych państw) pojęcie autonomii seksualnej.k. choć w obu przypadkach mamy do czynienia z istotą tego. które wymaga nie tyle sprzeciwu. a więc wymuszenie stosunku i zamach na wolność seksualną jednostki. Teoria ta kładzie nacisk na wolność wyrażenia sprzeciwu wobec niechcianych awansów seksualnych. gdy mowa o zgwałceniu. przewidująca sytuacje. prawidłowe funkcjonowanie instytucji publicznych (art. Kolejna kwestia dotyczy teorii. które dany czyn opisują. Polskie prawo karne opiera definicje zgwałcenia i pozostałych przestępstw ujętych w rozdziale XXV kodeksu karnego z 1997 roku na teorii wolności seksualnej. W rezultacie jednak to. 197 k. Jest to teoria wolności seksualnej. co świadomego. doktryna prawa karnego wypracowała definicję zgwałcenia.). np. zwłaszcza feministyczna. Zakaz współżycia bez przyzwolenia osoby pokrzywdzonej ujęty jest więc i w innych przepisach rozdz. lub dodatkowy przedmiot ochrony.). według której do zgwałcenia 29 . Współczesna. 200 k. Oznacza ona wolność od niechcianych zbliżeń i kontaktów seksualnych.k. lecz np.k. w których przepis bardziej szczegółowy wyłącza stosowanie przepisu generalnego. która wymaga odnotowania. 199 k. Nie mówimy wówczas o zgwałceniu (art. z drugiej zaś koncepcja zbiegu przepisów ustawy. co oddaje zgwałcenie. nie figuruje w statystykach jako dane na temat zgwałcenia. o nadużyciu zależności (art. w jakich sprawca działa (art. XXV k. gdy jedno zachowanie wyczerpuje treść kilku przepisów.k.

XXXII. iż nie jest to standard oceny zachowań stosowany w polskim kodeksie karnym. 8.k.k. nr . 0. L. który dotyczy zgwałcenia. MacKinnon. 197 k. Trzeba pamiętać. ostateczny z 4 marca 2004 r. Kryminologiczno-epistemologiczne i genderowe aspekty przestępstwa zgwałcenia. podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 12..A. Mimo to nadal jest obce polskiej praktyce prawa karnego11). Towards Feminist Jurisprudence.k. Art. iż zjawisko zgwałcenia nie ogranicza się do zachowań. 49-8. wyrażonego w warunkach wolnych od przymusu. 2. 70-77. świadomego. Bułgaria (39272/98) – wyrok z 4 grudnia 2003 r.. „The Yale Law Journal” vol. Jeżeli sprawca. „Archiwum Kryminologii” t. Prawne unormowanie przestępstwa zgwałcenia w polskim k.C. 197 k.k. w sposób określony w §1. (zgwałcenie). Kto przemocą. 00. 0 . strachu i dezorientacji. groźbą bezprawną lub podstępem doprowadza inną osobę do obcowania płciowego. nr.A. 45-65. Pojęcie autonomii seksualnej zostało już wprowadzone do dyskursu naukowego i obecne jest w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawie M. można przejść do omówienia treści tego przepisu. nr.). 197 k. doprowadza inną osobę do poddania się innej czynności seksualnej albo wykonania takiej czynności. s. vol. s. co wyraźnego.  C. C. Treść art. s. Zilli. Reflexions on Sex Equality under Law. nadal opiera się na teorii wolności. pamiętając. 4. MacKinnon. 5. podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8. The Crime of Rape in the Case Law of the Strasbourg Institutions. Płatek. §2. M. v. Ma to miejsce wówczas. Dopiero teraz. które stypizowane (ujęte) zostały w art. .PRZESTĘPSTWO ZGWAŁCENIA W ŚWIETLE PRAWA I Z PERSPEK T YWY OSÓB POSZKODOWANYCH R ap oR t dochodzi w przypadku naruszenia autonomii seksualnej. brzmi następująco: §1. przyzwolenia na zbliżenie. a nie braku świadomego nieskrępowanego przyzwolenia na stosunek seksualny lub na wykonanie lub poddanie się innym czynnościom seksualnym. „Stanford Law Review” 98. „Criminal Law Forum” 00. s. gdy brak jest nie tyle sprzeciwu. która wymaga dowiedzenia braku zgody.

Sprawcą może być więc każdy. Ponieważ już wcześniej krytycznie odniosłam się do rozwiązań ujętych w §3 art. że można się go dopuścić nie tylko przy użyciu przemocy fizycznej. wobec wstępnego. że już latach 30. Nowoczesność wyraża się w tym. 197 k. brata lub siostry. a Nebraska – jako pierwszy stan USA – w roku 1977. Tryb ten wprowadził już kodeks karny z roku 1932. wobec małoletniego poniżej lat 15. że bez złożonej na piśmie i podpisanej przez osobę poszkodowaną woli ścigania.PRZESTĘPSTWO ZGWAŁCENIA W ŚWIETLE PRAWA I Z PERSPEKT YWY OSÓB POSZKODOWANYCH §3. XX w. Specyfiką polskiej definicji zgwałcenia wypracowanej już na gruncie pierwszego porozbiorowego kodeksu karnego z roku 1932 jest nowoczesne ujęcie tego przestępstwa. Ponadto polska definicja zgwałcenia przyznaje. co oznacza. jest również tryb jego ścigania. że Szwecja wprowadziła to prawo dopiero w roku 1975. podlega karze pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 3. organy ścigania i wymiar sprawiedliwości nie podejmą żadnych czyn- 1 . wykluczając jednocześnie gwałt w małżeństwie. lecz także przemocy psychicznej lub podstępu. §4. Jeżeli sprawca dopuszcza się zgwałcenia: wspólnie z inną osobą. Jeżeli sprawca czynu określonego w §1-3 działa ze szczególnym okrucieństwem. podlega karze pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 5. Byt przestępstwa nie jest też uzależniony od cywilno-prawnych stosunków między sprawcą a osobą pokrzywdzoną. Oznacza to. jak i mężczyzna. 197 k. Dla porównania warto przypomnieć. polski ustawodawca dopuszczał istnienie gwałtu w małżeństwie. omówię tu pozostałą treść przepisu. przysposabiającego. podczas gdy inne ustawodawstwa często nadal nie przewidują możliwości zgwałcenia mężczyzny. podczas gdy inne ustawodawstwa długo postrzegały to przestępstwo jako popełnione wyłącznie przez mężczyzn i wyłącznie przy użyciu przemocy. zstępnego..k. Specyfiką polskiej regulacji przestępstwa zgwałcenia z art. iż – w przeciwieństwie do wielu innych ustawodawstw – definicja i byt przestępstwa zgwałcenia nie jest uzależniony od płci osoby pokrzywdzonej: ofiarą zgwałcenia może być zarówno kobieta.k. przysposobionego. bez względu na płeć.

2 . Szczególne okrucień M.k. Romańczuk-Grącka. Pozostałe przestępstwa. red.k. Tryptyk obyczajowy: zgwałcenie. (kazirodztwo). słusznie pozostawiona sędziemu. w druku. jako zbrodnię. Zgwałcenie. jeśli sprawca działa ze szczególnym okrucieństwem (§4). są ścigane z oskarżenia publicznego. M. a także w art. opisane w §§1 i 2 art. B. Podobnie – jak już zaznaczono – na wniosek ścigane jest wykorzystanie bezradności i upośledzenia z art. 198 k.. „Zbrodnia” zarezerwowana jest dla czynów ex definitione szczególnie groźnych i zasługujących na potępienie. Trzeba przy tym zauważyć. 197 k. 200 k. (obcowanie płciowe z małoletnim). Ustawodawca generalnie dzieli przestępstwa na „występki” i „zbrodnie”. Pikulski. Orłowska-Zielińska. S. Odpowiedzialność karna klienta za wykorzystywanie dziecka do prostytucji. których istotą jest doprowadzenie ofiary wbrew jej woli do współżycia seksualnego. ustawodawca zakwalifikował jako występek.k. gdy zachodzi podejrzenie popełnienia przestępstwa. a więc organy ścigania mają obowiązek działania.k. (wykorzystanie dziecka do prostytucji). choć skala oceny konkretnego przestępstwa. stypizowane w art. M. zbrodnią jest również gwałt zbiorowy (§3). 58-9. Nie inaczej jest z przypadkami kazirodztwa. Platek. których naturę ocenia się jako mniej nasycone społeczną szkodliwością. kazirodztwo i prostytucja. iż współżycie z dzieckiem poniżej 15 roku życia nie jest w odczuciu doktryny i praktyki identyfikowane jako zgwałcenie. art.k. 197 k.PRZESTĘPSTWO ZGWAŁCENIA W ŚWIETLE PRAWA I Z PERSPEK T YWY OSÓB POSZKODOWANYCH R ap oR t ności.k.k. 203 k. jest niezwykle szeroka i wynosi od 30 stawek dziennych kary ograniczenia wolności po karę pozbawienia wolności od miesiąca do lat 15. a odpowiedzialność klienta za wykorzystanie seksualne dziecka do prostytucji jest generalnie obce polskiej doktrynie i praktyce karnej12). w: Tożsamość polskiego prawa karnego. oraz nadużycie zależności z art. Zbrodnią jest każde zgwałcenie. a sprawca nie poniesie odpowiedzialności. co wyraża się zagrożeniem karą pozbawieniem wolności na czas nie krótszy od lat 3 lub karą surowszą (25 lat pozbawienia wolności lub dożywociem). Płatek. Zgodnie z linią orzecznictwa szczególne okrucieństwo ma miejsce. „Państwo i Prawo”. „Występki” to czyny. 199 k. s. gdy zgwałceniu towarzyszy zachowanie niewspółmierne do skutku przełamania oporu ofiary (zbyt intensywne lub długotrwałe). Olsztyn 0. a w §§3 i 4 art. 201 k.

waginę.  . Polska jest jednym z nielicznych państw przyjmujących rozwiązanie. Zdarza się. wbrew deklarowanym celom działania wszystkich organów ścigania. Dziś jednak podtrzymywanie stanowiska. Tłumaczenie. o ile ofiara wyraźnie i na piśmie nie złoży wniosku o ściganie13).k.p. nawet wówczas. Innymi słowy ustawodawca. I nie ma tu znaczenia. w którym zgwałcenie ścigane jest na wniosek osoby pokrzywdzonej przestępstwem. a mamy z nim do czynienia. godzi się na bezkarność sprawców najpoważniejszych przestępstw przeciwko porządkowi prawnemu i konkretnym ofiarom. że to rodzic lub przedstawiciel prawny jest sprawcą zgwałcenia. przypalanie lub nacinanie skóry ostrym narzędziem. oddawanie na ofiarę moczu itp. jak i po ukończeniu 5. utrwala  Ofiarę. iż ochrona dziecka (zarówno małego.) jest pociągnięcie do odpowiedzialności karnej sprawcy przestępstw. jakie ściąga na nie „udział” w przestępstwie zgwałcenia. a więc gdy jest zgwałceniem zbiorowym lub dokonanym ze szczególnym okrucieństwem. ustawodawca przyzwala na jego nieściganie. gdy zgwałceniu towarzyszy dotkliwe bicie ofiary. reprezentuje jej rodzic lub przedstawiciel prawny. Jednym z celów postępowania karnego zapisanych w kodeksie postępowania karnego (k. ale nie pomaga ofierze. że doszło do popełnienia przestępstwa – bez wniosku sprawca/sprawcy pozostają bezkarni.PRZESTĘPSTWO ZGWAŁCENIA W ŚWIETLE PRAWA I Z PERSPEKT YWY OSÓB POSZKODOWANYCH stwo powoduje u ofiary dodatkowe cierpienie fizyczne i psychiczne. naruszając mu odbyt. że w grę wchodzi dobro samej ofiary. W takiej sytuacji sąd może wyznaczyć dziecku kuratora. duszenie. organy rodne itp. że wnioskowy charakter ścigania chroni ofiary przed wstydem i wtórną wiktymizacją organów ścigania. sporo mówi o nastawieniu ustawodawcy i organów ścigania do zjawiska. gdy sprawca gwałci małe dziecko. która jest dzieckiem. czyli nie osiągnęła 8 lat. gdy stanowi ono zbrodnię. Rozwiązanie przyjęte w roku 1932 – biorąc pod uwagę stan wiedzy i mentalności wówczas panującej – mogło uchodzić za stosowne. Tymczasem w przypadku zgwałcenia. Szczególne okrucieństwo ma również miejsce. związywanie. Nie ma jednak sensu ukrywać. że organy ścigania nabędą wiedzę oraz że dowody będą wskazywały. gdy może samodzielnie podejmować decyzje o współżyciu seksualnym. ale nadal nie może samodzielnie złożyć wniosku o ściganie zgwałcenia) jest demonstracyjnie wątła. ciąganie za włosy.

PRZESTĘPSTWO ZGWAŁCENIA W ŚWIETLE PRAWA I Z PERSPEK T YWY OSÓB POSZKODOWANYCH R ap oR t i wzmacnia patriarchalne i seksistowskie wzorce kultury – także kultury prawnej. z obawy przyrównania do „czegoś tak strasznego” jak kobieta lub homoseksualista. co oznacza. Jest to szczególnie drastyczne w świetle zasad obowiązujących w polskim prawie karnym. Mało który mężczyzna chce się przyznać. Zastosowanie tej samej logiki do przestępstwa zgwałcenia. 4 . którzy padli ofiarą zgwałcenia. w odróżnieniu od systemów opartych na zasadach oportunizmu. gdy rzecz dotyczy kobiet. gdy ciężar przestępstwa jest mniejszej wagi. że organy ścigania mają obowiązek ścigać każde popełnione przestępstwo. bo kojarzonej z kobietą. iż został sprowadzony do tak niskiej. gdy ustawodawca uznaje zachowanie za zbrodnię. które dopuszczają zaniechanie ścigania przestępstwa. a ofiarą kobieta. gdy ściganie zgodnie z literą prawa. wskazuje na nieprzykładanie wagi do ochrony wolności seksualnej. nawet wówczas. Skutecznie przeciwdziała ono ujawnieniu faktu przez mężczyzn. gdzie sam zainteresowany wnosi sprawę lub na wniosek osoby poszkodowanej. chociażby istniejące dowody wyraźnie wskazywały na popełnienie przestępstwa. najczęściej dotyczy sytuacji. Polski ustawodawca stał i nadal stoi na gruncie zasady legalizmu. zasadne z różnych względów postrzegane jako niecelowe. Zgwałcenie nie jest więc tylko i wyłącznie wynikiem relacji między sprawcą a ofiarą. wzmacnianej przez umożliwienie nieścigania i pozostawienie zgwałcenia bezkarnym. Przewidziane od zasady wyjątki w postaci ścigania niektórych przestępstw z oskarżenia prywatnego. wraz z towarzyszącym temu przestępstwu przekonaniem. gdzie bez pisemnego wniosku o ściganie w ogóle nie prowadzi się sprawy. co również – w związku z prawnym lekceważeniem demonstrowanym wobec kobiet – sprzyja jeszcze większej mitologizacji i tabuizacji zjawiska. W rzeczywistości ofiarą tego przestępstwa padają i mężczyźni. że jego sprawcą jest mężczyzna. W systemie opartym na zasadzie legalizmu takie podejście nie znajduje uzasadnienia. ale również skutkiem atmosfery społecznego przyzwolenia na tego typu zachowania.

a więc opisanego w art. 6-. z którą dochodzi do zbliżenia – nie ma przestępstwa. miejsca i sposobu odbywania takich czynności. czy chce. Jeśli podejmowane zachowania odbywają się za zgodą osoby. Z założenia decyzje w tej sferze powinny być podejmowane przez konkretną osobę dobrowolnie. E. pieszczenie.cyt. s. N. Male Rape. The Neglected Victims of Sexual Abuse. do wyboru partnerki/partnera. Z uzasadnienia do Projektu kodeksu karnego z 1932 r. świadomie. New York 990. gdy zgody takiej brak. Dorais. Makarewicz. w: J. takim jak przemoc. Aby uznać. Sexual Abuse of Males…. wielokrotne nowelizacje przestępstwa zgwałcenia utrzymują wnioskowy charakter ścigania tego przestępstwa. Komentarz do kodeksu karnego. że doszło do zgwałcenia stypizowanego.. s. Abdullah-Khan. The Sexual Abuse of Boys. s.k. aby ścigano sprawcę. bez przymusu. s. 559. s. Spiegel. teoretycznie chroni wolność każdego człowieka do swobodnego decydowania o swoim życiu seksualnym. Osoba musi zostać doprowadzona określonym zachowaniem. trzeba stwierdzić. 4 J.k. Jamontt. Kraków 9. Kraków 9. London 009. czasu. 5 . New York 008. L. Kodeks karny z komentarzem. Nie jest to jednak jednoznaczne ze stwierdzeniem. 88. s. przez zastosowany tryb ścigania i wytworzoną wokół zjawiska kulturę zgwałcenie raczej obwiniania ofiary i niedostatecznie chroni tytułową wolność seksualną ujętą w polskim kodeksie karnym15). Obcowanie płciowe dotyczy stosunków seksualnych i obejmuje stosunki seksualne waginalne. kolejne. Do przestępstwa dochodzi. 98. iż w takim razie ofiara sama musi decydować. Kodeks w art. The Emergence of a Social and Legal Issue. które wypełniają ustawowe znamiona czynu nazwanego zgwałceniem. 197 k. pomimo świetnej neutralnej definicji wypracowanej w kodeksie karnym z roku 1932. oralne oraz analne. Abused Boys. 197 k. do obcowania płciowego lub innej czynności seksualnej lub wykorzystania seksualnego (dotykanie. Kodeks karny z 1933 roku. M. 9-5. zarówno heteroseksualne. W efekcie.. że nastąpiły zdarzenia. 5-45.. M. 5 J. masturbacja itp. Don’t Tell. Mimo to. Do zgwałcenia dochodzi więc. s. Do obcowania płciowego zalicza się również zachowania polegające na wsuwaniu różnych przedmiotów do pochwy lub odbytu ofiary. Rappaport. Lwów 9. jak i homoseksualne.PRZESTĘPSTWO ZGWAŁCENIA W ŚWIETLE PRAWA I Z PERSPEKT YWY OSÓB POSZKODOWANYCH pozycji14). Peiper.S.). dz. 0-4. groźba czy podstęp. Hunter.

czy ofiara była dziewicą. czy miała innych partnerów i ilu ich było.  . gov. mamy do czynienia ze zgwałceniem. Wskazane jest więc dla uniknięcia nieporozumień. czyli dla unikania popełniania przestępstw i krzywdzenia ludzi. gdy sprawca bardzo długo ofiarę przekonywał czy nawet błagał.PRZESTĘPSTWO ZGWAŁCENIA W ŚWIETLE PRAWA I Z PERSPEK T YWY OSÓB POSZKODOWANYCH R ap oR t gdy sprawca podejmuje określone zachowanie bez zgody osoby zmuszonej do stosunku lub innej czynności seksualnej. w której ofiara przyzwoliła na stosunek seksualny. podstępem) lub kiedy dokonał czynności seksualnej innej niż ta. Szczególnie jeśli wcześniej ta ofiara wywarła na sprawcy wrażenie. że opór ofiary traktował jako pozorny.html [/09/0]. na którą ofiara się zgodziła. przełamując jej wolę lub działając podstępem. do którego została zmuszona przez sprawcę.47. że sytuacja. Nawet oceniana z punktu widzenia dorosłego mężczyzny niewielka siła. nie stanowi zgwałcenia. Nie ma wymuszenia zgody. ale nie godziła się na współżycie bez tej formy zabezpieczenia. którzy co najmniej ukończyli 15 lat. w: Ministerstwo Sprawiedliwości. Przemoc jest obecna. że partnerzy.pl/kategorie-przestepstw/crimes. Z orzecznictwa sądów wynika. lecz mieć pewność. na który zgodę sprawca na ofierze wymusił (przemocą. a do stosunku seksualnego dojdzie wbrew jej woli. mają ochotę na stosunek seksualny16). Zgwałceniem jest również taki stosunek seksualny. co sprawca zlekceważył i zmusił ofiarę do stosunku bez prezerwatywy). np. 6 K. Nawet jeśli ofiara nie wykorzysta wszystkich możliwych sposobów obrony. ofiara godziła się na stosunek z użyciem prezerwatywy.pl http://testpok. Pokrzywdzeni. Sprawca nie może się jednak usprawiedliwiać tym. gdy sprawca podejmuje działania zmierzające do złamania fizycznego oporu innej osoby lub wywarcia wpływu na jej decyzję. nawet jeśli zrobiła to niechętnie.ms. Nie ma znaczenia intensywność użytej siły. by nie zakładać.gov. Zgwałcenie. Więckiewicz. że nie chciała tego konkretnego stosunku. groźbą. jeśli prowadzi do złamania oporu. Dla bytu przestępstwa zgwałcenia nie ma znaczenia. Ważne jest. że takiego przyzwolenia udzieli. jest przemocą.

gdy podróż planowana jest za dwa miesiące. Podstęp ma miejsce również wtedy. ale już nie własna aktualna fotografia). gdy ofiara zostaje doprowadzona do stanu. oceniając wartość rzeczy. osoby bądź wartościowej dla niej rzeczy (sprawca ma wyciągnięty nóż. Przemoc taką traktuje się jako przemoc wobec ofiary. ponieważ dochodzi do niego pod przymusem). sprawca szantażuje ofiarę. w stanie upojenia alkoholowego. bo została przez sprawcę oszukana (np. chwycił i grozi. Gwałt ma miejsce również wtedy. dotykania części intymnych). 7 . gdy sprawca posługuje się groźbą lub podstępem. Podstęp ma miejsce wtedy. Mamy z nim do czynienia na przykład wtedy. czyli groźbę popełnienia przestępstwa na konkretnej osobie lub osobie jej najbliższej. we śnie. milczenie uzależnia od poddania się ofiary stosunkowi seksualnemu. bliskiej ofierze. w którym nie ma możliwości wyrażenia zgody na stosunek (np. nawet jeśli skierowana jest na inną osobę lub rzecz. gdy ofiara obawia się. Przemoc i jej groźba może być też użyta w stosunku do innej. że podpali dom mieszkalny). która wymaga jego posiadania. że skrzywdzi dziecko. osoba. gdy za kilka dni wyjeżdża się w podróż. Sąd. która dokonała zgwałcenia. w stanie hipnozy). gdy osoba godzi się na zbliżenie. iż rozgłosi wiadomości uwłaczające jej czci lub jej najbliższych. które jest zgwałceniem. ale ten sam paszport nie będzie mieć takiej wagi. Groźba obejmuje groźbę karalną. innego narkotyku. stosował będzie zobiektywizowany punkt widzenia rozsądnego człowieka (cenny więc może być paszport.PRZESTĘPSTWO ZGWAŁCENIA W ŚWIETLE PRAWA I Z PERSPEKT YWY OSÓB POSZKODOWANYCH Przemoc nie musi być użyta bezpośrednio – formą przemocy jest również szantaż. gdy zabiera się ofierze jakąś cenną rzecz i jej zwrot uzależnia od stosunku seksualnego lub innej czynności seksualnej (np. sprawca grozi zapaloną pochodnią. cenne może być jedyne zdjęcie zmarłego dziecka. że zostanie ona spełniona (np. podszyła się pod partnera/partnerkę ofiary). do zgwałcenia dochodzi pod wpływem „pigułki gwałtu”.

była pod wpływem alkoholu. Wiedzą oni. nie ponosi za nie odpowiedzialności i ma prawo żądać ukarania sprawcy. osoba pokrzywdzona nie ma takiego statusu i żadnej pomocy nie uzyskuje. Tym bardziej ważne jest. prokuratorami i sędziami zostały przeprowadzone także szkolenia przygotowane przez organizacje pozarządowe wrażliwe na kwestie genderowe. aby przeciwdziałać zgwałceniom. Przeciwdziałanie zgwałceniom Obok ukarania sprawcy. że ofiara nie jest winna zgwałceniu. Strój. Z policjantami. zanim u sprawcy pojawiła się chęć odbycia z nią stosunku. to jeśli nie wyraziła na niego zgody. W sytuacji. że ofiary nie powinno się od tego odwodzić i straszyć nieprzyjemnościami. ponieważ system wyposażony jest 7 Szkolenia były prowadzone min. a więc działania prewencyjne oraz uwzględnienie prawnie chronionych interesów osoby pokrzywdzonej przestępstwem. że ofiara była sama na ciemnej ulicy. język neutralny płciowo i wolne od podtrzymywania stereotypów17). Wciąż nie dość głośny. iż za zgwałcenie winę ponosi gwałciciel. ale także przez przedstawicieli organów ścigania. gdy nie dojdzie do złożenia wniosku. W roku 2011 Prokuratura Generalna przygotowała stosowne wytyczne co do sposobu postępowania z ofiarami zgwałcenia. przez Fundację Centrum Praw Kobiet oraz Ogólnopolskie Pogotowie dla Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia” 8 . Niezależnie od tego. zrozumiały i zinternalizowany jest fakt.PRZESTĘPSTWO ZGWAŁCENIA W ŚWIETLE PRAWA I Z PERSPEK T YWY OSÓB POSZKODOWANYCH R ap oR t 3. przyjęcie zaproszenia na kawę czy do mieszkania sprawcy lub sprawczyni bądź też kokieteryjne zachowanie nie oznaczają przyzwolenia na seks! Pozwolenia na seks nie można również wnioskować z faktu. podróżowała samotnie pociągiem lub innym środkiem komunikacji. a nie jego ofiara. Wiedza. jak zachowywała się ofiara. zadaniem organów ścigania i prowadzonego postępowania karnego jest przeciwdziałanie przestępczości. jakie mogą ją spotkać na sali sądowej. by zdać sobie sprawę. doszło do zgwałcenia. Jest to jednak wiedza słabo zinternalizowana nie tylko przez społeczeństwo. jakie działania są i jakie powinny być podejmowane. Ofiara nie musi spotkać się z nieprzyjemnościami. makijaż.

która zgwałceniom towarzyszy. Jeśli ofiara zgwałcenia o to prosi. Lekarz zaś ma obowiązek takich świadczeń udzielać i wykonywać swój zawód zgodnie ze wskazaniami aktualnej wiedzy medycznej. jeśli zażyta zostanie przed upływem 72 (lub 120) godzin od stosunku. zgodnych ze etyką zawodową i przygotowanymi wytycznymi po takie. Wiedzą. W praktyce zachowania policji i prokuratury. z kim łatwiej jej rozmawiać. Bę8 Na mocy ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta każda pacjentka ma prawo do świadczeń zdrowotnych (art. Oto wskazania z oficjalnej strony policji. poszanowaniem etyki lekarskiej i należytą starannością. aby zeznanie było przyjęte przez policjanta lub policjantkę. iż powinni i mogą ułatwiać ofierze kontakt z lekarzem. 6). Policja radzi kobietom zadbać o swoje bezpieczeństwo w następujący sposób: • O zamiarze wyjścia z domu. Wystawienie recepty jest świadczeniem zdrowotnym. w zależności od tego. Adresowane są do potencjalnych ofiar. miejscu zabawy. 4).PRZESTĘPSTWO ZGWAŁCENIA W ŚWIETLE PRAWA I Z PERSPEKT YWY OSÓB POSZKODOWANYCH w instrumentarium pozwalające na ograniczanie traumy (jednorazowe zeznania. które towarzyszy sposobom przeciwdziałania i które może oddziaływać na atmosferę. Ofiara ma prawo prosić. 9 . jak chronić przed wtórną wiktymizacją. które mają służyć przeciwdziałaniu przestępstwu zgwałcenia. a także do antykoncepcji doraźnej – takiej. przewidywanej trasie oraz terminie powrotu poinformuj zaufaną osobę. czyli zwiększaniem i zadawaniem dodatkowych cierpień w związku z popełnionym przestępstwem. lekarz nie ma prawa odmówić jej wystawienia recepty (chyba że stwierdzi przeciwwskazania medyczne)18). a według policji ofiara zgwałcenia to kobieta. Istotne jest przesłanie. Policja i prokuratorzy wiedzą. oddzielne pomieszczenia itp. gdyż podlega ustawie o zawodach lekarza i lekarza dentysty (art.) i trzeba jedynie chcieć z niego skorzystać. która zapobiega ciąży. iż ofierze przysługuje prawo do bezpłatnego zaświadczenia lekarskiego. Raz złożonego wniosku o ściganie zgwałcenia nie można cofnąć. który może pobrać materiał dowodowy w sprawie. a także lekarzy w sprawach o zgwałcenia są różne – od jak najbardziej poprawnych. Przedstawiciele wymiaru sprawiedliwości mają zatem wiedzę. które etyce tej się sprzeniewierzają.

alarmuj otoczenie. że ty masz na to ochotę. obcasa buta. jeśli nie możesz uciekać. gdzie jest podawany alkohol. jeśli masz taką możliwość. gdy ma latarkę. gdy pozwala ci się odprowadzić do domu. Nie zgadzaj się na podwiezienie przez nieznaną Ci osobę. Twoje prawo do samoobrony jest bardzo szerokie. poza domem jest na terenie wrogim. nie gwałć. Nie ma ani jednego zalecenia: nie napadaj. gdy cię przytula w tańcu. że chce uprawiać z tobą seks. i nawet jeśli cię podnieca. np. To. gdzie może liczyć tylko na siebie i tylko wtedy. • Podróżując środkami komunikacji miejskiej. masz prawo się bronić. okazji. jeśli ona pije. Zamiast tego. itd. musisz mieć świadomość zagrożeń związanych z użyciem tzw. wzywając pomocy. gdy nie wrócisz do domu w określonym czasie. • Wybierając się na imprezę lub spotkanie z przyjaciółmi do klubu. aby ten atak odeprzeć: parasolki. • Nie akceptuj jazdy windą z nieznajomymi. „pali się” albo zwracaj się do wybranej osoby wymyślonym imieniem. Użyj czegokolwiek. trzymaj się miejsc uczęszczanych i dobrze oświetlonych. Po zmierzchu noś ze sobą latarkę. nie jest jednoznaczne z jej pożądaniem. • Gdy stałaś się ofiarą napadu: uciekaj. Nie korzystaj z tzw. pieniądze i chodzi oświetlonymi arteriami miasta. lakieru w sprayu. niebezpiecznym. kluczy itp. to nie powód ani dowód. Gdy walczysz o swoje zdrowie lub życie. W tej długiej litanii nie znalazła się ani jedna linijka skierowana do mężczyzn – do sprawcy zgwałcenia. Spacery przy księżycu? Mowy nie ma! 40 . Itd. Krzycz.. Jej krótka spódniczka nie jest twoją przepustką do zbliżenia. nie oznacza. że w domu zależy od partnera.PRZESTĘPSTWO ZGWAŁCENIA W ŚWIETLE PRAWA I Z PERSPEK T YWY OSÓB POSZKODOWANYCH R ap oR t dzie to pierwsza osoba. • Postaraj zapamiętać jak najwięcej cech charakterystycznych napastnika. siadaj zawsze w grupie kilku osób lub blisko kierowcy. że ona chce wyglądać seksy i podniecająco. to nie znaczy. „pigułki gwałtu”. Nie podróżuj pociągiem w pustym przedziale. kobieta dowiaduje się. • Jeśli zostaniesz zaatakowana. która rozpocznie poszukiwania. • Nigdy nie chodź na skróty. Gdy się do ciebie uśmiecha. pubu czy też w inne miejsce. że daje ci dostęp do swego ciała. że chce akurat ciebie. To.

że pomogłeś dostać się jej do domu. który często stosuje przemoc. że to one najczęściej są gwałcone. gdzie „nie” oznacza „nie”. Z tego. wolałyby wpływać na mężczyzn. Film pokazuje młodą dziewczynę.PRZESTĘPSTWO ZGWAŁCENIA W ŚWIETLE PRAWA I Z PERSPEKT YWY OSÓB POSZKODOWANYCH Lekko i bez bagażu? Zbyt niebezpieczne. Warto też rozważyć przyjęcie koncepcji autonomii seksualnej. Seria plakatów rozwieszonych w mieście niesie prosty przekaz. oni najczęściej tworzą prawo. W efekcie w Polsce obyczaj. nr . która ma na sobie krótką. zacząć prowadzić akcje skierowane do mężczyzn. ale dopiero „tak” wypowiedziane bez przymusu i pod wpływem nieskrępowanego pożądania. „Nie gwałć“ – głosi hasło – nie bądź tym. Karen Smith z Centrum dla ofiar napaści seksualnej w Edmonton wykazała. tamtejsza policja rozpoczęła społeczną kampanię przeciwko zgwałceniom. To proste. Na początku jest…mężczyzna. w stanie Alberta w Kanadzie. że kobieta nie mówi „nie“. W domu kobietę w szachu tradycji trzyma mężczyzna znajomy. każdy potrafi to zrozumieć – mężczyźni też. niebieską spódniczkę podkreślającą zgrabny kształt 9 M. nieznany. s. ustawodawca i policja dbają o bezmyślną bezkarność mężczyzny i przerzucają całą odpowiedzialność najczęściej na kobiety i dzieci – ofiary zgwałcenia19). by się do niej dobrać. Z tego. obok akcji skierowanych do kobiet. 41 . który to robi. bo ta im najczęściej nie grozi. na ulicy ma ją pod kontrolą – ten obcy. tak długo nie dostrzega rzeczywistego problemu – sprawców zgwałceń. jeśli jest pod wpływem alkoholu lub gdy jest nieprzytomna. One na co dzień starają się unikać napaści seksualnej. Tak jakby urządzenie to pomyślane było dla niekoniecznie bezpiecznych mężczyzn. Różnica między kobietami i mężczyznami jest zasadniczo taka. trzeba. jest przyzwoleniem na zbliżenie. Aby skończyć z gwałtem. Gdyby więc to od kobiet zależało. oni takowej napaści nie biorą pod uwagę. by nie gwałcili i brali odpowiedzialność za swoje seksualne zachowania. nie płynie przyzwolenie. Kobieta. W Szkocji policja rozpoczęła społeczną kampanię przeciwko zgwałceniom. nie wynika „tak“ i przyzwolenie na zbliżenie. że jak długo społeczeństwo kieruje akcję prewencyjną wyłącznie do kobiet. -4. „Niebieska Linia” 0. W Edmonton. nie jest w stanie wyrazić zgody na seks. Platek.

Czy mogą Polacy? Nie dowiemy się. że zaczęliśmy dawać sobie z problemem zgwałcenia radę20). nie zostaje brutalnie zgwałcona. prokuratury i sądu w nie mniejszym stopniu. Myśl. tej samej nocy. Nie tłumacz swojej agresji wobec innych tym. Oto dekalog nie-gwałciciela: 1. -4.2011). Nie gwałć. to i tym razem – o ironio – znaczyć może. 3. zostaw ją w spokoju. nie bądź tym. 0 Tamże. nie atakuj w niej. jednak trzeba tu czegoś więcej niż akcji – trzeba zmiany postawy. bo to oni. 2. nie stroni od alkoholu. s. są źródłem zjawiska. dopóki nie spróbujemy. gdzie powinny być skierowane – do potencjalnych sprawców. niż ze strony prawodawcy. że jest atrakcyjna. przygotowanych przez kobiety na blogu feministing. Skierowane zostały tam.PRZESTĘPSTWO ZGWAŁCENIA W ŚWIETLE PRAWA I Z PERSPEK T YWY OSÓB POSZKODOWANYCH R ap oR t pośladków. Możesz. ale ona się nie prosi. Warto zacząć od wdrożenia do świadomości i praktyki zasad przygotowanych w celu przeciwdziałania zgwałceniom. że mają ochotę. Winda to nie ring. świetnie się bawi i wyraźnie podoba jej się to. Kanadyjczycy. Kilku podchmielonych. że to oni ciebie prowokują. Ona ma prawo się bawić.09. co nie daje im do niej prawa. Potrzebne ze strony policji. I jeśli wówczas statystyki zgwałcenia nie spadną. Akcja „Biała wstążka – mężczyźni wobec przemocy wobec kobiet” to być może krok w dobrym kierunku.com (09. 42 . a wzrosną. a nie ich ofiary. którzy też są na tej zabawie. 5. To. że pomogłeś komuś naprawiać samochód. Nie wrzucaj kobietom narkotyków do drinków. który to robi – jest potrzebne w sposób zdecydowany i potrzebne natychmiast. wie. Jeszcze później. Tańczy z wieloma. Nie gwałć. 4. Przesłanie jest proste. że się podoba. głęboki dekolt nie skrywa urody biustu. wysokie obcasy dodają urody długim nogom. nie daje ci prawa do seksu w zamian. Kiedy widzisz kobietę idącą samotnie. Mogą Szkoci.

Nie gwałć! Ta lista może być dłuższa. 10. 9. To może być dobry krok na drodze przeciwdziałania zgwałceniom. aby twoi koledzy traktowali bliskie ci osoby – twoją dziewczynę. PAMIĘTAJ! Z osobą. Jeśli kobieta mówi „nie”. 8. 4 .PRZESTĘPSTWO ZGWAŁCENIA W ŚWIETLE PRAWA I Z PERSPEKT YWY OSÓB POSZKODOWANYCH 6. to gwałt. która śpi lub jest nieprzytomna – nie można uprawiać seksu. Traktuj inne kobiety tak. i prokuratury. i sądów. ale i policji. To nie seks – to gwałt! 7. na który kobieta nie wyraża zgody. może być także zbudowana nie tylko z doświadczeń i wiedzy ofiar. Seks. siostrę czy matkę. Taka właśnie i w tej formie winna być przekazana do społecznego zinternalizowania. jak chciałbyś. to znaczy „nie”.

pociąga też za sobą konsekwencje społeczne i ekonomiczne. Objawy zespołu stresu  B. Doświadczenie gwałtu powoduje u ofiar poważne problemy zdrowotne. jak i psychiczne. Przemoc wobec kobiet w Polsce. Gwałt jest jednym z najbardziej traumatyzujących przeżyć.1 Skala i ciężar konsekwencji Przemoc seksualna wobec kobiet jest problemem powszechnym – zgodnie z badaniami IVAWS przeprowadzonymi w roku 2004 pod kierunkiem Beaty Gruszczyńskiej na ogólnopolskiej próbie losowej kobiet w wieku 18-70 lat 11. musi zawierać odpowiedź na dwa pytania: jakie działania podejmuje rząd i w jaki sposób je realizuje. Gruszczyńska. popełnianej głównie przez mężczyzn.R ap oR t PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU 4 Zofia Nawrocka Charakterystyka działań rządu w obszarze przeciwdziałania przemocy seksualnej wobec kobiet. 1. Odpowiedź brzmi: rząd nie podejmuje żadnych działań.5% kobiet w Polsce doświadczyło przynajmniej raz w ciągu swojego dorosłego życia gwałtu lub próby gwałtu1). Dlaczego państwo powinno prowadzić działania w zakresie przeciwdziałania przemocy seksualnej? 1. Aspekty kryminologiczne. 44 . Pragnę więc w tym miejscu podpowiedzieć. Warszawa 007. zarówno fizyczne. dlaczego państwo powinno podejmować działania w tym zakresie.

Często pogarsza też sytuację ekonomiczną ofiar. Interwencja kryzysowa wobec ofiar gwałtu. 45 . Kubacka-Jasiecka. doświadczenie gwałtu często oznacza obniżenie ich pozycji społecznej. w tym m.L. pleców. deficyt koncentracji. odrzucenie przez bliskich5). Łuszczyńska. Trauma. “Journal of Abnormal Psychology” 99. 6 E. s. K. An assessment of long term reaction to rape. diagnozuje się w ciągu miesiąca po zdarzeniu u 94% zgwałconych kobiet.0 http://naesv. J. Wszystkie te objawy utrzymują się nawet wiele lat po gwałcie4). red. Skutkiem gwałtu są też obrażenia fizyczne. Ofiary gwałtu z powodu odczuwanych dolegliwości mają zmniejszoną możliwość zaspokajania swoich potrzeb i realizowania celów na polu zawodowym.A. Gwałt powodować może także depresję. którzy wpadli w zasadzkę wroga – 100% w ciągu miesiąca po zdarzeniu2). Zgodnie z amerykańskimi danymi 50% ofiar napaści seksualnej rezygnuje z pracy ze względu na odczuwane dotkliwe konsekwencje6). Bryant. Calhoun. z drugiej natomiast – depresja. Warszawa 005. bezsenność.09. A. s. M. A. Ellis.in. A. Zespół ostrego stresu. agorafobię. Warszawa 00. 5 M. a także dolegliwości dróg rodnych i układu pokarmowego oraz chroniczne bóle głowy. za: The Costs and Consequences of Sexual Violence and Cost-Effective Solutions. trudności w koncentracji i inne objawy stresu pourazowego utrudniają pracę zawodową. w: Wobec przemocy.  E. po upływie miesiąca u 50-90% kobiet. Przemoc. zachowania autodestrukcyjne. Gdańsk 004.G. Gdańsk 004. ponieważ z jednej strony leczenie urazów psychicznych i fizycznych wymaga nakładów finansowych.S. Zdankiewicz-Ścigała. choroby przenoszone drogą płciową i niechciane ciąże. M. Ze względu na ciążące na gwałcie mity i stereotypy przenoszące na ofiary odpowiedzialność za gwałt. przerażenie. NAESV 0. Częściej objawy te diagnozuje się jedynie wśród żołnierzy. Przybylska. D. dostępne on-line 9. Warszawa 00.M. Kraków 997. nadużywanie substancji psychoaktywnych.PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU pourazowego (PTSD). B. Uraz psychiczny i powrót do równowagi. cyt. Traumatyczne zdarzenia i ich skutki psychiczne. Strelau. LisTurlejska. Proces i diagnoza. 4 J. Wysocka-Pleczyk. nr 90. Atkeson. okolic brzucha3).M. chęć wycofania z życia społecznego. Harvey. edukacyjnym czy towarzyskim. red. 5 i .  R. 6-66. marginalizację w społeczności. Herman.org/?page_id=5. Czy poczucie koherencji i style radzenia sobie ze stresem sprzyjają adaptacji w sytuacji doświadczenia gwałtu i przemocy fizycznej? w: Osobowość a ekstremalny stres. Lipowska-Teutsch.

12. Bezpośrednie koszty namacalne to na przykład pieniądze wydane na taksówkę do szpitala. ale i zjawiskiem wywierającym wpływ na kondycję całego społeczeństwa. które można wprost przeliczyć na pieniądze) i nienamacalne. UN Canada 005.447. że w roku 2010 żyło w Polsce od 803.607. Tabl. Day. to można założyć. nie realizowało w pełni swoich możliwości życiowych czy zawodowych z powodu doznanego gwałtu lub próby gwałtu.948 do 1. a ich wartość szacuje się na przykład na podstawie wysokości zadośćuczynień zasądzanych na rzecz ofiar przez sądy7). 1.0.981.5% kobiet w wieku 18-70 lat. The Economic Costs of Violence Against Women: An Evaluation of the Literature.un. dostępne on-line . 4 . zmagało się z problemami. to przy liczbie 13. wieku i województw. otrzymujemy przerażające dane. strach i obniżoną jakość życia. Bierze się tu pod uwagę koszty bezpośrednie (wydane pieniądze) i pośrednie (utracony potencjał) oraz koszty namacalne (takie. Koszty nienamacalne oznaczają ból. Czyli prawie półtora miliona kobiet w Polsce w roku 2010 cierpiało. otrzymujemy liczbę 1.0 http://www.714 kobiet w tym wieku. 7 T. Jeśli w Polsce gwałtu lub próby gwałtu doświadczyło 11. Pośrednie koszty namacalne to na przykład zmniejszone wynagrodzenie ze względu na opuszczone dni pracy. Jedną z metod obrazowania konsekwencji przemocy wobec kobiet jest szacowanie jej szeroko rozumianych kosztów. Jeśli od 50 do 90% zgwałconych kobiet doświadcza objawów PTSD.107 (słownie: milion czterystu czterdziestu siedmiu tysięcy stu siedmiu) kobiet z objawami zespołu stresu pourazowego po doznanym gwałcie lub próbie gwałtu. cierpienie.897 (słownie: milion sześciuset siedmiu tysięcy ośmiuset dziewięćdziesięciu siedmiu) kobiet zgwałconych.pdf.org/womenwatch/daw/vaw/expert%0brief%0costs. stan na 13. 17 Ludność według płci. na wizytę u psychologa czy wynagrodzenie osób pracujących w ośrodku interwencji kryzysowej.2010). żyjących w Polsce w roku 2010 (Główny Urząd Statystyczny.2 Koszty społeczne i ekonomiczne Przemoc seksualna jest nie tylko jednostkowym doświadczeniem ofiar borykających się z rozmaitymi problemami.PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU R ap oR t Zestawiając dane statystyczne i wyniki badań.

PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU

Koszty te ponoszą poszczególne jednostki, ich rodziny, społeczności, przedsiębiorstwa i całe społeczeństwa. Indywidualne osoby z własnej kieszeni pokrywają bieżące wydatki, odczuwają ciężar obniżonych dochodów i oszczędności, co wpływa na zmianę poziomu życia i poczucia bezpieczeństwa ich rodzin. Dla przedsiębiorstw nieobecność w pracy ofiar i innych osób zaangażowanych, na przykład biorących udział w rozprawach, oznacza spadek produktywności i koszty przejęcia ich zadań przez inną osobę (a więc koszty rekrutacji i szkoleń). Władze państwowe i samorządowe utrzymują wymiar sprawiedliwości, system penitencjarny, poradnie dla ofiar. Ogół społeczeństwa ponosi koszty przemocy wobec kobiet poprzez podatki, składki na ubezpieczenie, wolniejszy rozwój ekonomiczny, wolontariat w organizacjach pomocowych, a także strach odczuwany przez wszystkie kobiety czy poczucie winy odczuwane przez wszystkich mężczyzn. „Podsumowując, cała ekonomia i całe społeczeństwo są dotknięte stratami pieniężnymi wynikającymi z przemocy wobec kobiet”8). Szacowanie ekonomicznych kosztów przemocy seksualnej wobec kobiet jest praktyką realizowaną z powodzeniem na przykład w Stanach Zjednoczonych. Obszerny raport m.in. na temat kosztów przemocy seksualnej wobec kobiet opublikował w roku 1996 Narodowy Instytut Sprawiedliwości (NIJ – National Institute of Justice), ośrodek badawczy funkcjonujący przy Departamencie Sprawiedliwości USA9). Zgodnie z podanymi w raporcie szacunkami pojedynczy gwałt pociąga za sobą szacunkowe koszty w wysokości 87.000$, z czego 5.100$ to opisane wyżej koszty namacalne, a 81.400$ to koszty obniżonej jakości życia ofiary (koszty nienamacalne). Łączny koszt gwałtów popełnianych w ciągu jednego roku w USA wynosi 127 bilionów dolarów, z czego 4 biliony to koszty pomocy medycznej, 3,5 biliona inne koszty namacalne, a 119 bilionów to koszty obniżonej jakości życia. Tym samym gwałty są przestępstwami najdroższymi, za8 Tamże, s. . 9 T.R. Miller, Victim Costs and Consequences: A New Look, National Institute of Justice, USA 996, dostępne on-line .0.0 http://www.nij.gov/ pubs-sum/558. htm.

47

PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU

R ap oR t

równo jeśli chodzi o koszty jednostkowe, jak i łączne. Następne w kolejności są napaści (93 biliony) i morderstwa (71 bilionów). W raporcie NIJ nie uwzględniono przy tym kosztów funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości i systemu penitencjarnego, nie wliczono też tak zwanych „ukrytych kosztów służby zdrowia”, a zgodnie z wynikami najnowszych badań, doświadczenie przemocy czyni ofiary podatnymi na rozmaite fizyczne problemy zdrowotne. Badania wykazały m.in. że kobiety, które doświadczyły przemocy, częściej są hospitalizowane, częściej korzystają z poradni, częściej otrzymują skierowania do dalszego leczenia, a wydatki na ich leczenie przez długie lata są o około 20-36% wyższe niż kobiet bez doświadczenia przemocy10). 1.3 Prawo wewnętrzne i zobowiązania międzynarodowe Obowiązek przeciwdziałania przemocy seksualnej wobec kobiet nakładają na polskie władze umowy międzynarodowe, programy unijne i akty prawne na poziomie krajowym. Jednym z najważniejszych międzynarodowych dokumentów w tym zakresie jest przyjęta przez ONZ Konwencja w sprawie Likwidacji Wszelkich Form Dyskryminacji Kobiet (CEDAW) i ratyfikowana przez Polskę w roku 1982. Inne dokumenty międzynarodowe to np. Ramowa strategia na rzecz równości płci 2001-2006 Unii Europejskiej oraz Plan działań na rzecz równości kobiet i mężczyzn na lata 2006-2010 Komisji Europejskiej. Konstytucja RP gwarantuje prawo do bezpieczeństwa (art. 5), ochronę godności człowieka (art. 30), równość kobiet i mężczyzn (art. 33) i nakłada na władze publiczne obowiązek ochrony tych praw. W świetle polskiego Kodeksu Karnego zgwałcenie jest przestępstwem, za które grozi sprawcy od 6 miesięcy do 12 lat więzienia (art. 197 k.k.). Oddzielne artykuły dotyczą seksualnego wykorzystania osoby bezradnej, niepoczytalnej lub chorej umysłowo (art. 198) oraz seksualnego wykorzystania zależności (art. 199). 

0 T. Dolezal, Hidden Costs in Health Care: The Economic Impact of Violence and Abuse, MN: Academy on Violence and Abuse, USA 009, dostępne on-line .0.0 http:// avahealth.org/vertical/Sites/%7B75FA088-D7-4580-A9D-57F5BB94F%7D/ uploads/%7B6BEE7E-F7BB-48E-A46-AF9BB875CF8%7D.PDF.

48

PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU

2. Polska – działania w zakresie przeciwdziałania przemocy seksualnej
Omówienie działań rządu w obszarze przeciwdziałania przemocy seksualnej nie jest zadaniem łatwym. Informacje na ten temat, rzadko zresztą publikowane, są szczątkowe i rozsiane po różnych instytucjach, co pozwala przypuszczać, że tymi samymi określeniami można by opisać i same działania. Przełomem mogło być utworzenie w roku 2009 z inspiracji ministerki Elżbiety Radziszewskiej, Pełnomocniczki ds. Równego Traktowania, Platformy Działania Przeciw Przemocy Seksualnej. Poniżej opisuję rezultaty działania Platformy. Dane czerpię głównie ze strony internetowej Pełnomocniczki, z Informacji Prezesa Rady Ministrów na temat polityki na rzecz równouprawnienia i przeciwdziałania dyskryminacji z powodu płci11) (dalej: Informacji Rządu) oraz z odpowiedzi Pełnomocniczki z dn. 9.09.2011 na wniosek fundacji Feminoteka o dostęp do informacji publicznej na temat działań Platformy Działania Przeciw Przemocy Seksualnej (dalej: odpowiedzi Pełnomocniczki). Niestety w wielu miejscach źródła te są ze sobą sprzeczne, choć wszystkie wyszły z tego samego biura Pełnomocniczki. Są także sprzeczne z informacjami otrzymanymi z innych źródeł, np. od innych instytucji publicznych. 2.1 Platforma Działania Przeciw Przemocy Seksualnej Zawiązana w listopadzie 2009 r. Platforma Działania Przeciw Przemocy Seksualnej „Stop przemocy seksualnej w Polsce” zrzesza pod wspólnym hasłem instytucje publiczne i samorządowe, placówki medyczne oraz organizacje pozarządowe. Zgodnie z treścią podpisanej deklaracji, jej misją jest uczynienie walki z przemocą seksualną priorytetem polityki państwa. „Nie można mówić o równości, rozwoju i pokoju bez przezwyciężenia przemocy seksualnej wobec kobiet” – głosi podpisana przez koalicjantów deklaracja, obecna w wypowiedzi Kofi Annana z roku 
Informacja przygotowana przez Pełnomocnika Rządu do spraw Równego Traktowania na podstawie sprawozdań z działalności sporządzonych przez poszczególne resorty i wybrane instytucje centralne oraz działalności Pełnomocnika Rządu do spraw Równego Traktowania w okresie od listopada 007 do marca 0, przedstawiona na Posiedzeniu Sejmu RP w dniach 8-9.09.0.

49

PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU

R ap oR t

200612). W deklaracji podane zostały cele platformy: monitorowanie instytucji i przedsiębiorstw w zakresie przestrzegania zasady równego traktowania, w tym przeciwdziałania molestowaniu seksualnemu kobiet; wdrożenie skutecznych antyprzemocowych programów edukacyjnych; wdrożenie systemu szybkiego obejmowania ochroną kobiet, które zgłaszają przemoc seksualną; upowszechnienie specjalistycznych, całodobowych telefonów zaufania; szkolenie właściwych służb z zakresu standardów w kontaktach z kobietami, które padły ofiarą przemocy seksualnej. W skład Platformy weszli/ły przedstawiciele/ki Biura Pełnomocnika Rządu do spraw Równego Traktowania, Fundacji Pomoc Kobietom i Dzieciom, Komendy Głównej Policji, Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej, Ministerstwa Sprawiedliwości, Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji, Ministerstwa Zdrowia, Prokuratury Generalnej, Prokuratury Okręgowej Warszawa Praga w Warszawie, Szpitala Praskiego p.w. Przemienienia Pańskiego w Warszawie, Szpitala Medicover, Ministerstwa Obrony Narodowej oraz Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji13). Niewątpliwą zaletą Platformy jest to, że w ogóle powstała, realizując formułowany od lat przez organizacje pozarządowe – w tym zwłaszcza organizacje feministyczne – postulat stworzenia międzyinstytucjonalnego programu prewencji i reagowania na przemoc seksualną. Pozytywnym sygnałem jest także to, że w deklaracji wyraźnie podkreślono wagę problemu. Dobrze sformułowane są cele Platformy – wśród nich jest i prewencja (antyprzemocowe programy edukacyjne), i wspieranie ofiar (kompleksowy system interwencyjny, telefony zaufania), dostrzeżono także konieczność reformowania samych instytucji i szkolenia kadr. Zarówno na poziomie sformułowania celów, jak i ich reali Deklaracja dostępna on-line, 5.08.0 http://www.rownetraktowanie.gov.pl/ files/dokumenty/deklaracja.pdf.  Te instytucje i organizacje zostały wymienione pod tekstem Procedury Postępowania Policji i Placówki Medycznej z Ofiarą Przemocy Seksualnej, dostępnym on-line 5.08.0 http://www.rownetraktowanie.gov.pl/files/dokumenty/procedura%0p o%0poprawkach.pdf, oraz w informacji o konferencji podsumowującej działania platformy, dostępnej on-line 5.08.0 http://www.rownetraktowanie.gov.pl/pelnomocnik/kalendarium_wydarzen_/574.

50

PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU

zacji, istnieją jednak duże braki. Przyjrzę się, jak Platforma realizuje postawione cele, sprawdzając również, czy cele te są realizowane przez państwo poza Platformą. 2.2 System szybkiego wspierania ofiar Dostrzeżenie konieczności szybkiego wspierania ofiar już w pierwszym kontakcie z policją czy placówką medyczną jest krokiem w dobrym kierunku. Obecnie zgłoszenie gwałtu na policji wiąże się z przejściem długiej, trudnej procedury, która zwykle okazuje się dla ofiar wtórnie wiktymizująca. Z badań dotyczących sytuacji ofiar zgwałcenia wynika, że po pierwsze – ani na policji, ani w szpitalach nie obowiązują jasne procedury, a po drugie – ofiary spotykają się na przykład z podważaniem ich wiarygodności, testowaniem ich stylu życia (ich „prowadzenia się”), badaniem okoliczności gwałtu (czy kobieta nie prowokowała?), przerzucaniem na nich winy za gwałt (sama jesteś sobie winna), a także komentowaniem (czasem w wulgarny, seksistowski sposób) zachowania i wyglądu14). Działalność policji w tym obszarze Beata Zadumińska nazywa w raporcie z monitoringu aktywnością szeryfa, tzn. „policjanci w obszarze pracy z ofiarami przemocy na tle seksualnym przejawiają skłonność do zachowań pozaproceduralnych i odnoszących się jedynie do ich psycho-społecznych zasobów”15). Policja i lekarze/rki nie współpracują ani ze sobą nawzajem (ponad wykonanie koniecznych czynności), ani z lokalnymi organizacjami pozarządowymi. Tymczasem w przypadku gwałtu ofiary powinny podlegać szczególnej ochronie, zwłaszcza w tak zwanej ostrej fazie urazu16). Wdrażaniu systemu szybkiego wsparcia dla ofiar służyć ma opracowana w ramach Platformy jednolita procedura postępowania dla policji i placówek medycznych wraz z towarzyszącymi 

4 Sytuacja ofiar zgwałcenia w postępowaniu przygotowawczym. Raport z monitoringu, red. B. Zadumińska, Kraków 006, s. 6, dostępne on-line .09.0 http:// www.ekologiasztuka.pl/pdf/f007zaduminska.pdf; badania własne – w druku. 5 Tamże, s. 6. 6 R.A. Bryant, A.G. Harvey, Zespół ostrego stresu, Warszawa 00.

51

Urz. 4 § Ustawy o policji dot. KGP nr . w sprawie sposobu przeprowadzania interwencji domowej wobec przemocy w rodzinie pod nazwą „Niebieskie Karty”. Dz. nr .09. Dz. zm. Zarządzenie komendanta głównego Policji z  grudnia 00 r.2. respektowania godności ludzkiej. Wytyczne Prokuratora Generalnego z dn. 2.pl/files/dokumenty/procedura%0po%0poprawkach. 9 m. Zarządzenie nr 58 komendanta głównego Policji z 6 czerwca 007 r.. Dz. Urz. poz. w sprawie metodyki wykonania czynności dochodzeniowo-śledczych przez służby policyjne wyznaczone do wykrywania przestępstw i ścigania ich sprawców. KGP nr 4. . Trzeba zatem podkreślić informację. Polska Karta Praw Ofiary.pdf. 52 .rownetraktowanie. Urz. Choć niektóre kroki postępowania opisane zostały bardzo szczegółowo. art. 8 Zarządzenie nr 46 komendanta głównego Policji z  grudnia 004 r. 0 lutego 009 w sprawie działań na rzecz pokrzywdzonego. Procedura zakłada współpracę policji i placówek medycznych oraz uwzględnia lokalne organizacje pozarządowe (przynajmniej na poziomie zbierania o nich aktualnych danych i informowania). informuje o możliwości legalnego przerwania ciąży powstałej w wyniku gwałtu oraz w przypadku wystąpienia ryzyka zakażenia HIV podaje leki antyretrowirusowe.0 http://www. 95. w sprawie form i metod wykonywania zadań przez dzielnicowego i kierowania rewirem dzielnicowych. §4 kodeksu etyki zawodowej policjanta dot. poz. Postępowanie zostało opisane krok po kroku i rozrysowane na plakacie. który ma się znaleźć w policyjnych komisariatach i w placówkach medycznych. obowiązku respektowania godności ludzkiej.PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU R ap oR t jej Informatorami dla ofiar i pakietami kryminalistycznymi oraz wytycznymi dla prokuratury i rekomendacjami dla sądów.in.  §. . KGP z 005 r. to profilaktyce zapobiegającej ciąży i zakażeniu HIV poświęcono tylko jedno ogólne zdanie. art. Kodeksu Postępowania Karnego gwarantujący prawo ofiary przestępstwa do uwzględnienia jej interesów w trakcie postępowania karnego. że zgodnie z prawem lekarz/rka umożliwia pokrzywdzonej skorzystanie z antykoncepcji awaryjnej. z późn.gov. Treść i forma Procedury wymagają drobnych poprawek.1 Gdzie jest Procedura? Procedura postępowania Policji i Placówki medycznej z Ofiarą przemocy seksualnej17) zbiera w jednym dokumencie przepisy i postanowienia dotyczące metodyki czynności dochodzeniowo-śledczych18) oraz chroniące prawa ofiar19). 7 dostępna on-line.

do końca bieżącego roku ma zostać przeprowadzony jej pilotaż w Warszawie i Olecku.0 http://www. nie przeszła jeszcze wymaganego ustawą międzyresortowego trybu zbierania podpisów. 2..PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU Na konferencji inauguracyjnej Procedurę zaprezentowano w formie plakatu o formacie A3. niestety. co nie oznaczało jednak. czyli prawie rok po jej zaprezentowaniu.gov. na jakim etapie znajduje się wdrażanie Procedury. którego dotyczą uwagi podobne.pl/files/obrazy/ULOTKA%0DLA%0OFIAR%0PRZEMOCY%0SEKSUALNEJ/ulotka. w tym zgwałcenia20). musi zostać rozprowadzona w bardziej czytelnej i przejrzystej formie. Procedura wciąż nie została zatwierdzona i nie jest wdrażana.pl/files/obrazy/ULOTKA%0DLA%0OFIAR%0 PRZEMOCY%0SEKSUALNEJ/ulotka.jpg. 5 . Najważniejsze pytanie dotyczy jednak tego.gov.2 Informator dla ofiar zgwałcenia i pakiety kryminalistyczne Procedurze towarzyszyć ma tak zwany Informator dla ofiar przemocy seksualnej. wydrukowana i rozprowadzona w jednostkach policji i placówkach medycznych.rownetraktowanie. co samej Procedury. We wrześniu 2011 r. czym jest przemoc seksualna. Budzi to. Następnie Procedura ma zostać uzupełniona.jpg. w ramach międzynarodowej kampanii 16 Dni Działań Przeciwko Przemocy wobec Kobiet. na której drobnym drukiem wydrukowano informacje o tym. http://www. realizowaną 0 dostępny on-line. Informator ma formę dwustronnej ulotki formatu A6. Zgodnie z odpowiedzią Pełnomocniczki na pytanie o wdrażanie Procedury. Informowanie ofiar o przysługujących im prawach jest z pewnością dobrą praktyką. Jeśli rzeczywiście Procedura ma być narzędziem ułatwiającym pracę policjantom/kom i lekarzom/kom. . Zaprezentowano ją i podpisano na konferencji 25 listopada 2010 r. że jest gotowa. nie podano jednak terminu tych działań.09.2. porady dla ofiary oraz informację o prawach przysługujących jej w kontaktach z policją i lekarzem/rką. na którym ledwo mieszczą się spisane drobnym drukiem poszczególne kroki postępowania. podejrzenia o fasadowość działań Platformy.rownetraktowanie.

L. Tomaszewska. Uzupełnienia wymaga także spis praw przysługujących ofiarom zgwałcenia. Poradnik prawny dla kobiet. które rozprowadzano w miejscach nieznanych.pl/Data/ Files/_public/mediacje/informatorpokrzywdzonego_00__ok. probówki do wymazów i grzebienie do wyczesywania włosów łonowych. Warszawa 0.cpk. gdzie pakiety zawierają m. Na konferencji 12 maja 2011 r.  E. Centrum Praw Kobiet.org. Uprawnienia pokrzywdzonego przestępstwem. opracowany na wzór obszernej publikacji dla pokrzywdzonych przestępstwem przygotowanej przez Ministerstwo Sprawiedliwości22) publikacji przygotowanej przez Prokuraturę Generalną23). z pewnością się przyda. Dopracowania wymaga jednak zarówno forma ulotki (w obecnym kształcie jest nieczytelna i za mała).09. Stosowanie pakietów ułatwia odpowiednie przeprowadzenie badania (z dbałością o dobro pacjentki). Jeśli jesteś ofiarą gwałtu. że wraz z Procedurą wprowadzone zostaną pakiety kryminalistyczne do zabezpieczania dowodów. Sroka. która część odnosi się do przemocy seksualnej ogólnie. jak i jej treść (nie jest na przykład jasne. Prokuratura Generalna. Choć mała. Bieńkowska. T. brakuje informacji o konsekwencjach złożenia/niezłożenia wniosku o ściganie sprawcy. dostępny on-line.pdfalbo. np. instrukcję przeprowadzenia badania. Pakiety takie miałyby być przez policję przekazywane lekarzom/kom w momencie przywiezienia ofiary zgwałcenia. 54 .pdf. Dodruk ma być rozprowadzany razem z Procedurą. powinien jej jednak towarzyszyć informator z prawdziwego zdarzenia.0 http://www.09. Ministerstwo Sprawiedliwości. Kraków 00. Mazowiecka.PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU R ap oR t zresztą od lat przez organizacje pozarządowe21). Na razie ulotka nie została szeroko rozpowszechniona – wydrukowana została zaledwie w 1000 egzemplarzach.pl/images/stories/documents/attach_0. dostępne on-line. L. poinformowano.0 http://ms. a także zabezpieczanie materiałów dowodowych na  Np. .  Zostałem pokrzywdzony przestępstwem i co dalej? red. Jest to działanie wzorowane na dobrych praktykach zagranicznych. taka jak ta zaprezentowana przez Platformę. . zupełnie pominięto także kwestię ciąży będącej wynikiem gwałtu oraz prawa do otrzymania antykoncepcji awaryjnej i legalnego przerwania ciąży.in. poręczna ulotka. czyli w terminie nieokreślonym. a która tylko do zgwałcenia).gov.

3 Niepodpisane wytyczne dla prokuratorów i nieistniejące rekomendacje dla sędziów Na zorganizowanej przez Platformę konferencji 12 maja 2011 r. Członkowie Zespołu nie wchodzą w skład Platformy – Wytyczne opracowywane były niezależnie od niej. zaprezentowany został projekt Wytycznych Prokuratora Generalnego z dn. dostępne on-line . w tym zwłaszcza na rzecz ofiar zgwałceń – za jej sprawą podpisana została na przykład Polska Karta Praw Ofiary). nie zostały one wprowadzone. obowiązujące policję i prokuraturę. Po raz pierwszy zostały zaprezentowane 22 lutego 2011 r.ekologiasztuka. Warto dodać. ani odpowiedź Pełnomocniczki o pakietach nawet nie wspominają – póki co nie ma więc ani pakietów. mają szansę razem z Procedurą poprawić sytuację kobiet zgłaszających gwałt – co więcej. 2. Raport z monitoringu. dostępne on-line . czyli zespołu profesorskiego specjalizującego się w ochronie praw pokrzywdzonych. ponieważ zwierzchnictwo nie wyraziło na to zgody24).pl/pdf/f007zaduminska. Niestety. Wytyczne. B. red.0. 55 .0. 9.pdf. Pozostaje nadzieja. w przeciwieństwie do Procedury mogą też być przedmiotem działań kontrolnych. Mimo zaawansowania prac. Sytuacja ofiar zgwałcenia w postępowaniu przygotowawczym. pod kierownictwem prok. s. Piotrowska. skoro inicjatywa idzie z samej góry. Zadumińska Kraków 006. ani żadnej nowej o nich informacji. -4. Lidii Mazowieckiej (znanej z wcześniejszych inicjatyw na rzecz pokrzywdzonych. podczas kon- 4 J. działającego od 24 września 2010 r.PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU potrzeby rozprawy sądowej. ani Informacja rządu.feminoteka. jak i z inicjatywy samych policjantów. że próby wprowadzenia na policji pakietów kryminalistycznych były już podejmowane zarówno przez organizacje pozarządowe.0.2. że tym razem.05. php?article_id=840. Wytyczne są efektem pracy Zespołu Doradców do spraw Ofiar Przestępstw przy Prokuratorze Generalnym.2011 dotyczących postępowania z pełnoletnimi ofiarami zgwałceń i innych przestępstw seksualnych. zostaną one wreszcie wprowadzone. Przemoc ma płeć! Wymazywanie kobiet z programów antyprzemocowych.0 http://www. http://www.pl/readarticle.

a obecnie Krajowa Rada Sądownictwa prowadzi nad nimi dalszą dyskusję i nie podjęła jeszcze decyzji. by wywołało realną zmianę. bowiem podobnie jak Procedura. które są specyficzne dla sytuacji kobiet zgwałconych i które wobec tego wymagają szczególnego postępowania. W Informacji rządu znalazła się z kolei bardziej enigmatyczna wzmianka o tym. na razie jednak nie można powiedzieć. przygotowawczego i procesu sądowego odpowiadają zgłaszanym wadom obecnej praktyki i potrzebom ofiar. 5 . Zgodnie z odpowiedzią Pełnomocniczki na konferencji 12 maja 2011 r. podkreślają te aspekty kontaktu z pokrzywdzonymi. na końcu projektu znajduje się także wyczerpujące uzasadnienie. Opracowanie Wytycznych jest krokiem ku tworzeniu systemu wsparcia dla ofiar. zaprezentowane zostały propozycje rekomendacji dla sędziów w zakresie kontaktu z ofiarami przemocy seksualnej. Zgodnie z odpowiedzią Rady jej reprezentant wziął udział w wyżej wspomnianej konferencji jedynie w roli dyskutanta. Jako projekt Wytyczne są znakomicie przygotowanym. Tymczasem Krajowa Rada Sądownictwa w odpowiedzi przesłanej fundacji Feminoteka 2 września 2011r. że nie podjęto żadnych rekomendacji w tej sprawie ze względu na zasadę niezawisłości sędziów.PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU R ap oR t ferencji zorganizowanej w ramach Tygodnia Pomocy Ofiarom Przestępstw. Działanie Rady w zakresie ochrony praw ofiar przemocy seksualnej ograniczyło się do sformułowanej na spotkaniu z prezesami Sądów Apelacyjnych i Okręgowych prośby o nadzór nad sprawnością postępowania w sprawach dotyczących przemocy seksualnej. Zalecenia dotyczące czynności podejmowanych w ramach postępowania sprawdzającego. Odwołują się do szeregu umów i rekomendacji międzynarodowych w zakresie ochrony praw kobiet i pomocy dla ofiar przestępstw. że na tej konferencji Rada zaprezentowała zaledwie kwestię rekomendacji dla sędziów. Od ponad pół roku czekają na podpis Prokuratora Generalnego. na wniosek o udostępnienie informacji publicznej poinformowała. obszernie omawiającym temat dokumentem. także Wytyczne nie zostały jeszcze zatwierdzone i nie są wdrażane.

Ponadto na terapię czeka się nawet pół roku. dostępne on-line. pracownicy nie są więc zapewne odpowiednio przeszkoleni. . z pomocy wolontariusza-opiekuna oraz ze wsparcia socjalnego. gdzie okazał się rozwiązaniem skutecznym i efektywnym25). Sam proces starania się o rekompensatę określony może być jako wiktymizujący. więc konieczne jest wsparcie organizacji. zwłaszcza gdy mówimy o wiktymizacji kryminalnej. The Costs and Consequences of Sexual Violence and Cost-Effective Solutions. Ministerstwo Sprawiedliwości na swojej stronie internetowej informuje.org/?page_id=5. ani do lekarza/rki. że pozyskanie rekompensaty dla osoby indywidualnej jest praktycznie niemożliwe..4 Wsparcie poza policją/lekarzem Zgodnie z celami Platformy tworzonym systemem ochrony objęte byłyby tylko kobiety zgłaszające gwałt. Polskie ośrodki nie są jednak ukierunkowane wprost na pracę w obszarze przemocy seksualnej. Oczywiste wydaje się jednak. które doświadczyły przemocy poza rodziną. Ich otrzymanie uzależnione jest od rozpoczęcia procedury karnej. XX w. Ponadto ośrodków tych jest zaledwie 16 w całej Polsce. które po gwałcie nie zgłosiły się ani na policję. o których również informuje strona Ministerstwa. Pomoc terapeutyczna nie jest też jedynym możliwym rodzajem wsparcia ofiary. Obecnie jedyną instytucją skierowaną wprost do pomocy ofiarom przemocy są prowadzone przez samorządy Poradnie Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie.0. że z systemu wsparcia powinny móc skorzystać również te kobiety.0 http://naesv. ale i z porad prawnych. gdzie ofiary mogą za darmo skorzystać z porad psychologicznych. 5 The National Alliance To End Sexual Violence. Oddzielnym tematem są rekompensaty dla ofiar przestępstw. Skojarzenie z przemocą w rodzinie nie zachęca jednak do zgłaszania się tych kobiet.PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU 2. Program wspierania ofiar gwałtu przez możliwość skorzystania z usług asystenta/ki-doradcy/czyni (wspomagającego/j ofiary także w ewentualnych kontaktach z lekarzem czy szpitalem) realizowany był w USA w latach 90. 57 .2. że w rozmieszczonych we wszystkich województwach Ośrodkach Pomocy Ofiarom Przestępstw skorzystać można nie tylko z porad psychologicznych. a procedura jest tak skomplikowana. NAESV April 0.

Cel trafnie sformułowany. Gruszczyńska. Są one jednak skoncentrowane głównie na przemocy w rodzinie. wiązane z nią mity i stereotypy oraz wynikające z nich wstyd i poczucie winy u ofiar – można przypuszczać. prowadzonych przez organizacje pozarządowe i przez instytucje państwowe lub samorządowe. które jej doświadczyły odsetek tych. nie jest linią całodobową. także całodobowych. gdyż przemoc seksualna jest jednym z najbardziej stabuizowanych tematów. W żadnym z trzech pochodzących z biura Pełnomocniczki źródeł nie ma wiadomości o działaniach w zakresie upowszechnienia całodobowych telefonów zaufania dla ofiar przemocy seksualnej – ani o nowych liniach.PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU R ap oR t Celem Platformy związanym z tworzeniem systemu wsparcia dla ofiar jest upowszechnienie specjalistycznych. 6 B. Ze względu na szczególny charakter przemocy seksualnej – jej skutki dla psychiki. 0. 58 . Na opracowanej w ramach Platformy ulotce dla ofiar gwałtu (omówiony wcześniej Informator) nie umieszczono numeru żadnego telefonu zaufania. Najbardziej znana Niebieska Linia jest telefonem dla ofiar przemocy w rodzinie. Warszawa 007. całodobowych telefonów zaufania. badania fundacji Feminoteka zamieszczone w niniejszym raporcie). które zachowują milczenie. Przemoc wobec kobiet w Polsce. gdy sprawcą był inny mężczyzna. że wśród kobiet. jest jeszcze wyższy. Obecnie działa szereg telefonów dla ofiar przemocy. Jednocześnie w rozmowach ofiary podkreślają silną potrzebę mówienia o swoim doświadczeniu (badania własne. s. ani o kampaniach o nich informujących. Zgodnie z wynikami Międzynarodowych Badań nad Przemocą wobec Kobiet (IVAWS). w co siódmym przypadku. gdy sprawcą przemocy był partner. i w co piątym. ofiara nigdy nikomu nie powiedziała o doświadczonej przemocy – ankieterka była pierwszą słuchaczką26).

8 A. Niską świadomość policjantów/ek. Analiza 7 Sytuacja ofiar zgwałcenia w postępowaniu przygotowawczym. takich jak Procedura czy Wytyczne. 9.00 http:// www. Helsińska Fundacja Praw Człowieka. Opracowywanie dokumentów. co jest znakomitą wiadomością. Kraków 006.ekologiasztuka. 008. jest istotne jako podstawa działań czy jako łatwa w wykorzystaniu „ściąga” w podejmowaniu czynności. Brak specjalistycznych szkoleń oznacza korzystanie przez służby nie z rzetelnej wiedzy.PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU 3. dostępne on-line. lecz z przesyconej stereotypami wiedzy podręcznej. Taktyka postępowania Policji w sprawach o przestępstwa zgwałcenia. red. Szkolenie służb Wśród deklarowanych celów działania platformy znalazło się „szkolenie właściwych służb z zakresu standardów w kontaktach z kobietami. B. Raport z monitoringu. s. do gwałtu dochodzi według autora głównie w nocy w ciemnym zaułku. Mity zakłócają możliwość udzielenia ofierze odpowiedniego wsparcia. Służby publiczne w służbie popędów. Prusik. w: „Prawo i płeć” 000. Zadumińska. ale to regularne.0 http://www. -4. Zadumińskiej27) – na przykład w policji specjalistycznych szkoleń z tego obszaru zasadniczo nie ma.pl/portal/ pol/54/4708/Taktyka_postepowania_Policji_w_sprawach_o_przestepstwa_zgwalcenia_Slawomir_Prusi. 9 S. a postępowania z ofiarami gwałtu funkcjonariusze/ki policji uczą się głównie od starszych kolegów/koleżanek (nie zaś z dokumentów).pdf. że przemoc seksualna obarczona jest w naszej kulturze niezwykle głęboko zakorzenionymi mitami i stereotypami. Prawo w działaniu. . Policjanci i ich klienci.html. nie ma w nim mowy o gwałtach między partner(k)ami intymnymi. prokuratorów/ek i sędzi/ów w zakresie przemocy seksualnej potwierdzają badania28). S.pl/pdf/f007zaduminska. że – jak wykazał monitoring policji B. Szkoła Policji w Pile.09. Warszawa 00.policja. Cybulski. Konieczność prowadzenia szkoleń wynika po pierwsze z potrzeby omówienia nowej Procedury (oraz pakietów) i nowych Wytycznych. dostępne on-line. a sprawcą jest obca osoba29). Nawet przesłany mi przez Komendę Główną Policji materiał szkoleniowy dotyczący postępowania z ofiarą zgwałcenia prezentuje stereotypową wizję gwałtu.06. 59 . Tym bardziej. po drugie z faktu. Raport z monitoringu. specjalistyczne szkolenia mają większą szansę wpływania na postawy pracowników/czek służb. które padły ofiarą przemocy seksualnej”. Dominiczak. nr . np.

nie jest to liczba szkoleń czy godzin szkoleniowych. Zgodnie z odpowiedzią Pełnomocniczki na pytanie o szkolenia. że wciąż dochodzi do sytuacji. 9. w sądach często zeznają w obecności sprawcy.0 http://kielce.gazeta. znajduje się na stronie KSSiP.05954.Wyrok_nie_za_gwalt__ale_wykorzystanie_bezradnosci.pl/ kielce/. Pełniejszy spis szkoleń. We wszystkich przypadkach temat ten dodawano do szkoleń dotyczących przemocy w rodzinie. w tym szkoleń dotyczących wprost przemocy seksualnej. w których kobiety zeznają kilkanaście razy zamiast zalecanego jednorazowego składania zeznań. podobnie jak wcześniej omówione działania. także postawiony przez Platformę cel szkolenia kadr nie jest satysfakcjonująco realizowany. lecz przemocy w rodzinie. Choć opis poruszanych na szkoleniach zagadnień przedstawia się obiecująco.kssip. Informacja rządu i strona Pełnomocniczki donoszą tylko o dwóch szkoleniach – zaplanowanych w roku 2011 przez Krajową Szkołę Sądownictwa i Prokuratury szkoleniach dla prokuratorów/ek i sędzi(ów). W latach 2010 i 2011 odbyły się w sumie cztery szkolenia dla prokuratorów/ek i sędzi/ów.gov. 0 . a metodyka pracy z ofiarami dotyczyła dzieci–ofiar przemocy w rodzinie. Wyrok nie za gwałt. że jeszcze w roku 2009 szkoleń takich nie było w ogóle.PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU R ap oR t akt sądowych i relacje kobiet pokazują. dostępne on-line. na których poruszono temat przemocy seksualnej. Drabikowska. „Gazeta Wyborcza” Kielce. ponieważ nie znaleziono oznak oporu ofiary30). ale wykorzystanie bezradności. Warto jednak zauważyć.pl). którą można uznać za satysfakcjonującą. lecz za wykorzystanie bezradności.09. html. . Podczas tych czterech szkoleń 48 godzin dotyczyło wprost przemocy seksualnej (dane ze strony: http://www.476. z jej biura wyszła sugestia do KSSiP o dodanie tematu przemocy seksualnej do szkoleń dotyczących przemocy w rodzinie. a sędziowie/e biorą pod uwagę ich styl życia czy stosują przestarzałe definicje gwałtu. sąd kielecki skazał gwałciciela nie za gwałt.0. 0 A. które zresztą nie dotyczyły stricte przemocy seksualnej.0. Na przykład we wrześniu 2009 r. Niestety.

004.pdf.PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU W odpowiedzi Pełnomocniczki na pytanie o realizowane szkolenia znalazła się za to informacja o szkoleniach w Służbach Zbrojnych RP dotyczących przeciwdziałania dyskryminacji i molestowaniu seksualnemu. 1 . .policja.pl/archiwum/404/s4a. Na przyszły rok zaplanowano wdrażające Procedurę szkolenia dla policji i placówek medycznych.wojsko-polskie.gazetapolicyjna. w otrzymanej informacji nie podano liczby szkoleń ani uczestników/czek. molestowania) i dyskryminacji”. gdy odbywały się szkolenia w ramach Ogólnopolskiego Programu Opieki nad Ofiarami Gwałtu realizowanego przez KGP wraz z Towarzystwem Rozwoju Rodziny i Centrum Praw Kobiet32). rok XV. Niestety.  http://www.  M. Ani w Informacji Rządu. przemocy (mobbingu. przeciwdziałania uzależnieniom oraz zapobiegania patologiom społecznym w SZ RP w latach 2010-201131) w latach 2010 i 2011 zaplanowano „Szkolenie dla żołnierzy i pracowników wojska. ani na stronie Pełnomocniczki nie ma natomiast wiadomości o już zrealizowanych szkoleniach dotyczących przemocy seksualnej dla policji i pracowników/czek placówek medycznych. konfliktów. dostępne on-line. Ostatnia wzmianka na temat szkoleń dla policji zamieszczona na stronach Komendy Głównej Policji pochodzi z roku 2004. dotyczące stresu.html. w: „Gazeta Policyjna”. agresji. nr 4.04. 9. W tych samych latach odbyć mają się także szkolenia „Równe traktowanie standardem dobrego rządzenia” (tu także brak bardziej szczegółowych informacji).00 http://www. Michalski.06. Zgodnie z Programem umacniania dyscypliny. W odpowiedzi na pytanie o zrealizowane szkolenia dla policji i pracowników/czek placówek medycznych otrzymałam z biura Pełnomocniczki zapowiedź dostarczenia danych w terminie późniejszym ze względu na konieczność ich pozyskania z realizujących szkolenia instytucji. Zaciemniony obraz. Brak tych danych nie świadczy o poważnym podejściu do postawionych przez Platformę celów.pl/download/tmp/009--/bbfc79d0f5acc0a99cfb909cec74c Program.

Szkoda. brak kampanii świadomościowych. działań rządu. Żądanie aktywności wysuwane jest znów pod adresem samych  Molestowanie seksualne. Warszawa 008.pl/ downloads. dostępne on-line. nie jest to jednak przykład przeciwdziałania.1 (Nie)monitorowanie instytucji i przedsiębiorstw Za plus uznać można dostrzeżenie przez Platformę problemu przemocy seksualnej w miejscu pracy. zawierającego zbiór definicji. Platforma (Nie)Działania Niektóre z postawionych przez Platformę celów nie zostały w żaden sposób zrealizowane. a mianowicie „monitorowanie instytucji i przedsiębiorstw w zakresie przestrzegania zasady równego traktowania. Na tej liście znajduje się omówione już wcześniej (nie)upowszechnianie telefonów zaufania.PDF. Fundacja Feminoteka. 4. 5 Powiedz NIE molestowaniu seksualnemu w pracy. 4.POL/007/K_05_07. Choć sam pomysł opracowania publikacji ocenić można pozytywnie.0 http://www. Sondaż CBOS. że za postawionym celem nie idzie prawie żadne działanie. pl/SPISKOM. działań Państwowej Inspekcji Pracy czy dobrych praktyk w przedsiębiorstwach34).0 http:// www. luty 007. m. o której powszechności świadczą wyniki badań33). 4.09. przepisów prawnych oraz porad dla kobiet doświadczających molestowania seksualnego w miejscu pracy35).cbos. Równościowy monitoring. Warszawa 009. Gendermeria.09. feminoteka. 4.php?cat_id=0&download_id=66. 2 . 4 Niemoralne propozycje. dostępne on-line. Warszawa. Warszawa 009.php?cat_id=0&download_id=6. Molestowanie seksualne w miejscu pracy.PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU R ap oR t 4.feminoteka. Ponadto nie są realizowane także dwa cele wymienione w deklaracji na czołowych miejscach.pl/pelnomocnik/publikacje/powiedz_nie_molestowaniu. dostępne on-line. http://www.0 http://www. w tym przeciwdziałania molestowaniu seksualnemu kobiet” i „wdrożenie skutecznych antyprzemocowych programów edukacyjnych”. że autorki/rzy deklaracji dostrzegają bezczynność państwa w tym zakresie.09. Rozumiem. Jedynym działaniem dotyczącym molestowania seksualnego podjętym przez Pełnomocniczkę jest przygotowanie i publikacja (nie wiadomo jednak gdzie rozpowszechnianego) miniporadnika Powiedz „nie” molestowaniu seksualnemu. Fundacja Feminoteka.gov.rownetraktowanie.pl/downloads.in. Biuro Pełnomocnika Rządu do Spraw Równego Traktowania.

W Polsce nie ma edukacyjnych programów dotyczących przemocy seksualnej – ani w szkołach.0. polska szkoła wciąż pomija milczeniem temat przemocy. Temat przemocy nie jest wprowadzany do szkolnych programów nauczania dlatego. że takie programy są również najskuteczniejszą formą przeciwdziałania przemocy seksualnej. Można założyć. 4. ten bijący czy zdejmujący spodnie nie ma szans dowiedzieć się. Zgodnie z danymi WHO najbardziej efektywną formą przeciwdziałania przemocy w relacjach intymnych jest prowadzenie w szkołach programów edukacyjnych dla młodzieży.int/mediacentre/factsheets/fs9/en. że takie zachowanie nie jest w porządku.who. które mają kobiety przed przemocą uchronić. Podczas realizowanego w szkołach programu Edukacja dla Bezpieczeństwa. że sam problem przemocy w szkołach nie jest tematem dostatecznie rozpoznanym. zwłaszcza przemocy seksualnej. . prowadzenie warsztatów genderowych.0 http://www. Fact sheet N°9 Updated September 0. uczennica czy uczeń dowie się. ale nie dowie się. Co więcej.PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU doświadczających przemocy kobiety. co zrobić. gdy przewróci się kajak. ani w mediach. Jak pisze Anna Dzierzgowska: „problem przemocy ze względu na płeć w szkole jest zjawiskiem niemal nie dostrzeganym w polskich 6 WHO. programów promujących umiejętności komunikacyjne oraz zmieniających kulturowo określone normy płciowe36). gdy kolega ją/ go bije.in. nie są natomiast podejmowane działania. Violence against women: Intimate partner and sexual violence against women. jak ustrzec się przed ukąszeniem węża albo co zrobić.2 (Nie)wdrażanie antyprzemocowych programów edukacyjnych W deklaracji Platformy cel wdrożenia skutecznych antyprzemocowych programów edukacyjnych znalazł się na pierwszym miejscu.  . Mimo nagłaśnianych przez media dramatycznych historii. który zastąpił wcześniejsze zajęcia z przysposobienia obronnego. dostępne on-line. WHO zaleca także m. próbuje jej/mu zdejmować spodnie lub ciągnie za ramiączko od stanika.

w ramach którego szkoły są zachęcane do podejmowania działań antyprzemocowych. Synakiewicz. Przykładem dobrych praktyk w zakresie wprowadzania do szkół tematu przemocy jest realizowany przez firmy prywatne i organizacje pozarządowe program „Szkoła bez Przemocy”.0 http://www. A. ignorowanym zwłaszcza w badaniach prowadzonych przez instytucje rządowe38). Giza Poleszczuk i in. nie świadczy najlepiej o stronie rządowej39). nie wiemy prawie nic.0. a także prowadzone są badania dotyczące przemocy w szkołach.PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU R ap oR t badaniach i statystykach”37). Dlaczego dziewczęta są agresywne? Szkoła wobec problemu przemocy ze względu na płeć. organizowane są warsztaty i szkolenia dla nauczycieli. Na ten temat jednak.. przy pomocy którego kobiety są zmuszane do podległości wobec mężczyzn”. Piotrowska. Warszawa 0. szkolabezprzemocy. dostępne on-line. Piotrowska. Fakt. A. maj 0. 8 J. że temat tak poważy jak przemoc (zgodnie z wynikami badania co piąty/a uczeń/nnica uważa. Fundacja Feminoteka. red. Sam program pomija także fakt. 9 A. Przemoc jest więc soczewką. Stowarzyszenie Kongres Kobiet. „Społeczny Monitor Edukacji”.edu. 4 . grudzień 00. IS UW w ramach programu Szkoła bez Przemocy. że problem przemocy nie jest neutralnym płciowo – w raporcie z badań nie znalazłam na przykład informacji o tym.pl/479.monitor. a nie na przykład przez Ministerstwo Edukacji Narodowej. Problem przemocy ze względu na płeć wiąże się z relacjami władzy. a także ze stereotypami kobiecości i męskości – w preambule ONZ-owskiej Deklaracji o Eliminacji Przemocy Wobec Kobiet z roku 1978 czytamy: „przemoc wobec kobiet jest manifestacją historycznej nierówności w relacjach między płciami. która skupia zagadnienia kluczowe z perspektywy równości płci. że jego szkoła nie radzi sobie z problemem przemocy) realizowany jest przez ośrodki zewnętrzne. J. jaka była płeć sprawców przemocy. Dzierzgowska. Raport z badań. www. jeśli chodzi o polski system edukacji. która doprowadziła do dominacji mężczyzn i dyskryminacji kobiet oraz stanęła na drodze do ich pełnego rozwoju. […] przemoc wobec kobiet jest podstawowym mechanizmem społecznym. 8.pl. Przemoc w szkole.badania. Program więc niedostatecznie skupia się na przemocy ze względu 7 Białe plamy na mapie (nie)równości płci.

zwłaszcza media publiczne. że Platforma zajmie się wdrażaniem takich programów. Pełnomocniczka zrealizowała zaledwie jedno działanie. które można uznać za dobrą praktykę w tym obszarze – przeprowadzony w latach 2010 i 2011 konkurs „Jestem szefową” dla uczennic szkół ponadgimnazjalnych. programów oddziałujących na ściśle określone normy płciowe. także zalecanych przez WHO. 5 . W szkole brakuje miejsca na swobodną rozmowę młodzieży z dorosłymi o seksualności. Polska edukacja szkolna jest ślepa na płeć. Podtrzymywane są więc normy biernej kobiecości i aktywnej męskości. choć niewątpliwie pozytywnym sygnałem jest wprowadzenie w tegorocznym badaniu pytań o przemoc seksualną. dostępnej w Internecie pornografii powielającej obrazy przemocy wobec kobiet i ich uległości. w którym realizowane mogłyby być programy edukacyjne przeciwdziałające przemocy seksualnej. Niestety. „że w mediach publicznych równością płci nikt sobie głowy nie zaprząta. ani organizacji zajmujących się prowadzeniem szkoleń antyprzemocowych czy antydyskryminacyjnych. W polskich szkołach nie ma ponadto. co oznacza. przeprowadzony w roku 2009 monitoring polskich mediów publicznych wykazał. że zgwałcona dziewczynka może po prostu nie mieć komu lub nie umieć komukolwiek powiedzieć o swoim doświadczeniu. W ramach działań Platformy Działania Przeciw Przemocy nie zostały podjęte żadne kroki w celu wypracowania i wdrażania programów antyprzemocowych w szkołach.PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU na płeć. Chciałabym wierzyć. Problematyka związana z dyskryminacją kobiet jest 40 Tamże. są media. niestety wśród sygnatariuszy deklaracji nie ma ani Ministerstwa Edukacji Narodowej. Brak jednak danych o zasięgu konkursu. Młodzież uczy się seksu z mainstreamowej. czyli podstawy kultury gwałtu. Walce z przemocą seksualną nie sprzyja brak edukacji seksualnej w szkołach. Kolejnym obszarem. a „tym samym przyjmuje się za oczywiste i niepodlegające kwestionowaniu przekonania i praktyki zakorzenione w konserwatywnym przekazie kulturowym”40). jego promocji i liczbie uczestniczek.

in. Wiadomo za to. czyli – jak napisano w Informacji rządu – 10 znanych i cenionych mężczyzn. W ramach akcji w grudniu 2009 r. 4 J. 5-6. Wśród działań Platformy znajduje się tylko jedna akcja określona w odpowiedzi Pełnomocniczki jako „informacyjno-edukacyjna”.PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU R ap oR t nadal traktowana pobłażliwie. kiedy ostro z całej siły bije mnie po dupie”. Nie wiadomo. że są przeciwko. Seksistowski szum medialny. którzy wyrażają swój sprzeciw wobec przemocy. Za przejaw dobrych praktyk uznać można zorganizowaną przez Pełnomocniczkę w roku 2010 konferencję na temat wizerunków kobiet i mężczyzn w reklamie oraz dwie edycje konkursu „Łamanie stereotypów w reklamie”. Wątpliwy jest także sam wybór nominowanych: w gronie Rycerzy Białej Wstążki znaleźli się m. Rok później Pełnomocniczka nominowała członków Kapituły Bractwa Rycerzy Białej Wstążki. w obszarze mediów nie zostały podjęte żadne działania dotyczące bezpośrednio przemocy seksualnej. s. w: Brak misji na wizji i wizji w edukacji.  . że przed kamerami powiedzieli. Borys Szyc i Krzysztof „Diablo” Włodarczyk. Piotrowska. Jest to realizowana przez Pełnomocniczkę w latach 2009 i 2010 Kampania Białej Wstążki „Mężczyźni przeciw przemocy wobec kobiet!”. Nie chodzi w tego typu akcjach o nagradzanie tych. Warszawa 009. Piotr Marzec „Liroy”. czym nominowani przysłużyli się idei przeciwdziałania przemocy wobec kobiet poza tym. jeśli nie pogardliwie”41). gdy realizowane są oddolnie przez samych mężczyzn. że w piosence Liroya J…ać mi się chce kobiecy wokal śpiewa „na czworaka lubię. w Warszawie oraz w kilku innych miastach Polski rozdawane były wstążki oraz ulotki dotyczące przemocy wobec kobiet. Jednak choć pod deklaracją Platformy podpisał się reprezentant KRRiT. kiedy mocno trzyma mnie za pupę. Akcje okazywania przez mężczyzn sprzeciwu wobec przemocy seksualnej mają sens i siłę rażenia tylko wtedy. ponieważ powinno to być absolutną normą.

Brakujące cele Poza celami realizowanymi częściowo i celami nierealizowanymi wskazać można też takie. a nie w działach „przestępstwa przeciwko zdrowiu i życiu” czy „przestępstwa przeciwko wolności” sugeruje. np.3. zawierającej liczne wady.0. dostępne on-line. Zgwałcenie jest 4 CEDAW. z uwzględnieniem zmiennej płci. choć powinna. Wśród celów Platformy znaleźć powinno się więc zbieranie genderowo sprofilowanych informacji. 7 . zalecane jest przez WHO. 0. Opisanie problemu przemocy seksualnej za pomocą danych ilościowych i jakościowych jest konieczne dla zbudowania skutecznych i efektywnych programów. Umiejscowienie przestępstwa zgwałcenia w dziale „przestępstwa przeciwko wolności seksualnej i obyczajności”. Z tym działaniem powiązane jest także monitorowanie efektów podejmowanych działań czy wprowadzanych przepisów. Po pierwsze więc.federa. na którą powołuje się zresztą deklaracja Platformy42). że gwałt jest naruszeniem norm obyczajowych. życia i wolności kobiety. Wśród celów Platformy brakuje także poprawy legislacji dotyczącej zgwałcenia.pdf. W Stanach Zjednoczonych dane dotyczące przemocy seksualnej wobec kobiet gromadzone są przez National Institute of Justice będący naukową jednostką Departamentu Sprawiedliwości. Concluding comments of the Commitee on the Elimination of Dicrimination against Women: Poland. zmian wywołanych wdrożeniem Procedury i Wytycznych.pl/dokumenty_pdf/prawaczlowieka/Cedawcomments. czego ani Platforma. Jego polskim odpowiednikiem jest Instytut Wymiaru Sprawiedliwości. który jednak nie prowadzi badań wrażliwych genderowo. a także przez ONZ w ramach rekomendacji dla Polski dotyczących realizacji Konwencji CEDAW.PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU 4. a nie zagrożeniem zdrowia.0 http://www. Prawo niepotrzebnie oddziela zgwałcenie od łagodniej karanego seksualnego wykorzystania osoby bezradnej lub niepoczytalnej oraz od seksualnego wykorzystania zależności. których Platforma w ogóle sobie nie postawiła. Zbieranie danych na temat przemocy. . ani obecny rząd nie robi.org. pkt. Platforma nie dostrzega potrzeby zbierania danych dotyczących przemocy seksualnej wobec kobiet. CEDAW/C/POL/CO/6.

Gwałt w polskim prawie. Choć polskie przepisy w obecnym brzmieniu nie zakładają konieczności okazania przez ofiarę czynnego oporu. przykład uzasadnienia wyroku: II AKa 05/08 wyrok s. co podkreślił także Trybunał Praw Człowieka44). np. Wojciechowska. gdy rzeczywiście staną się już spraw4 E. Kurzawa.06. Za każdym jej aktem stoi konkretny sprawca.federa. A to zwłaszcza ich powinny dotyczyć antyprzemocowe programy edukacyjne.0. a nie zastosowanej wobec niej przez sprawcę przemocy czy też doznanych przez nią obrażeń lub stawianego oporu”43). 44 A. Przestępstwa przeciwko wolności. lojalności wobec niego (gdy jest to znajomy lub bliski) czy lęku przed upokarzającą procedurą policyjno-sądową. takich często niekorzystnych dla ofiar. Dla wykluczenia. Nie można jednak zapominać o tych. Ściganie gwałtów na wniosek ofiary sugeruje. często jednak interpretowane są właśnie w ten sposób45). Najbardziej rażący jest jednak brak takich celów i działań Platformy. Warszawa 00. a nie na ofiarach. w: „Prawo i płeć” 005. dostępne on-line.00 http://www. wolności sumienia i wyznania. 95. że ofiary często nie składają wniosków o ściganie z powodu lęku przed sprawcą.PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU R ap oR t przestępstwem wnioskowym. Przemoc seksualna nie jest chorobą przenoszoną przez wirusy. interpretacji konieczne jest albo przeformułowanie przepisu. s. 9. że prawodawca zakłada niską szkodliwość społeczną czynu. Definicja gwałtu. Wśród opisanych w Informacji zgłoszonych przez Pełnomocniczkę propozycji zmian legislacyjnych żadna nie dotyczy przemocy seksualnej. co uznać można za ciche przyzwolenie państwa na gwałt. Kolejną wadą są nieścisłości definicyjne. W treści deklaracji kobiety–ofiary przemocy seksualnej pojawiają się siedem razy – i dobrze. wolności seksualnej i obyczajności oraz czci i nietykalności cielesnej. Zielińska. bo warto mówić wyraźnie. na przykład zgodnie ze współczesną interpretacją przestępstwo zgwałcenia postrzegane jest „przez pryzmat woli ofiary. które skupiałyby się na sprawcach. Oni też.pl/?page=news&newsid=46&lang=.0 w Katowicach LEX nr 477649. przy czym statystycznie dużo częściej są to mężczyźni. org. Kunicka-Michalska. W praktyce bowiem oznacza to. nr . którzy tej przemocy się dopuszczają. 8 .apel. kto od tej przemocy cierpi. J. 008. albo budowanie odpowiedniej kultury prawnej. którzy w treści deklaracji nie pojawiają się ani razu. 45 B.

Zatwierdzenie i wdrażanie Procedury i Wytycznych. Szczątkowo realizowane są także szkolenia dla pracowników/nic instytucji mających kontakt z ofiarami gwałtu. Platforma wspiera także. projekt Wytycznych Prokuratora Generalnego w zakresie kontaktu z ofiarami gwałtu. których zrzeszeni w Platformie reprezentanci instytucji państwowych mogą się podjąć od ręki. Warto za- 9 . które mają gwałtom zapobiegać. pracy i finansów. do których kierowane są działania Pełnomocniczki. realizacja szkoleń – oto działania. co wymaga podjęcia takich działań. to „Mężczyźni przeciw przemocy wobec kobiet!”. jeśli tylko wykażą się dobrą wolą. co powinno być normą. Odpowiedź: nie dotyczy? Tylko dwa z pięciu celów sformułowanych w deklaracji Platformy Działania Przeciw Przemocy Seksualnej zostały zrealizowane. ale w bardzo ograniczonym zakresie. 5. Tymczasem mężczyźni. czyli za to. Czas na objęcie szkoleniami policji i pracowników/czek placówek medycznych oraz większej niż dotychczas liczby prokuratorów/ek i sędzi(ów). a więc adresaci Kampanii Białej Wstążki nagradzani za niestosowanie przemocy.PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU cami. o których w deklaracji nie wspomina się słowem i które praktycznie nie są w Polsce realizowane. Podstawowym celem w zakresie przeciwdziałania przemocy seksualnej wobec kobiet jest zmniejszenie liczby gwałtów. których realizacja wymagałby większych nakładów czasu. Zwrócić uwagę trzeba także na te działania. Realizowanym przez rząd programom dotyczącym przemocy seksualnej przyświecać mogą zasadniczo dwa cele. dotąd przez Platformę pomijane. a więc na działania prewencyjne. Największym osiągnięciem Platformy jest opracowanie jednolitej Procedury postępowania dla policji i szpitali wraz z towarzyszącym jej Informatorem dla ofiar. przynajmniej deklaratywnie. Przeciwdziałanie przemocy seksualnej – programy państwa. powinni być adresatami programów resocjalizacyjnych. Czas teraz na wprowadzenie obu dokumentów w życie.

antyprzemocowe programy edukacyjne. Wytyczne Prokuratora Generalnego. Podejmowanie wyłącznie działań interwencyjnych jest nieracjonalne i nieefektywne – bez prewencji nie ma szans na to. Gwałty nie są chorobą. Prowadzone są więc kursy samoobrony dla kobiet. że gdy ten cel przekuwa się na konkretne działania. Ponieważ jednak prewencja oznacza działanie o odroczonych. a nie adresuje żadnych programów do potencjalnych sprawców.in. Przyczyną gwałtów nie jest fakt. prowadzoną na bieżąco pomoc ofiarom. Choć Plat- 70 . Problem powstaje wówczas. dopóty te programy nie przyniosą oczekiwanych skutków. Tworzeniu systemu pomocy dla ofiar muszą towarzyszyć działania prewencyjne. że kobiety nie potrafią się bronić. że jest to leczenie skutków przemocy. Są to niewątpliwie działania wartościowe. pamiętać trzeba o tym. sformułować trzeba też cel numer dwa: redukcję szkód poprzez skuteczną. gdy państwo podejmuje wyłącznie działania tego typu. Przyczyny przemocy seksualnej wobec kobiet tkwią głęboko w kulturze. piją alkohol i wracają wieczorami same do domu. a nie zapobieganie jej. Jak w tym świetle prezentują się działania Platformy? Procedura dla policji i lekarzy w zakresie kontaktu z ofiarami przemocy seksualnej. długofalowych skutkach. publikowane są poradniki typu „jak nie paść ofiarą gwałtu”. Jak zaznaczyłam wyżej. warsztaty genderowe. Informator dla ofiar. za najskuteczniejsze i najbardziej efektywne programy prewencyjne uznawane są m. by konieczność interwencji kiedykolwiek ustała. oddziałujące na sytuację kobiet wówczas. tu i teraz. Podkreślając znaczenie kompleksowego wsparcia dla ofiar. poradnik dotyczący molestowania seksualnego – wszystko to są działania interwencyjne. że spotykają się z nieodpowiednimi mężczyznami.PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU R ap oR t uważyć. przynoszące natychmiastowe realne skutki dla ich beneficjentek. kompleksową. odpowiedzialność za gwałt często przerzucana jest na potencjalne ofiary. a gwałty popełniane są codziennie. gdy staną się już ofiarami przemocy. warsztaty uczące umiejętności komunikacyjnych i tworzenia relacji czy programy zmieniające kulturowo określone normy płciowe. za każdym gwałtem stoi konkretny sprawca i dopóki na sprawców nie zostanie skierowana uwaga programów prewencyjnych.

towarzyszącą staraniom o stworzenie społeczeństwa bez przemocy. koleżankę z pracy. Właśnie ich nieprowadzenie. a pośrednio wpływającego też na kondycję całego państwa. sąsiadkę. zamiast Platformy Działania Przeciw Przemocy Seksualnej „Stop przemocy!”. dotykającego w bardzo bolesnej. Nie są natomiast realizowane działania prewencyjne. Niepodejmowanie przez państwo działań przeciwdziałających przemocy seksualnej oznacza pomijanie przez władze ogromnego problemu. siostrzenicę czy dziewczynę poznaną na imprezie. pacjentkę. zapobiegające przemocy seksualnej. Jeśli chcemy mówić o przeciwdziałaniu przemocy. jak dotąd zajmowała się wyłącznie leczeniem jej skutków. Brak działań prewencyjnych jest najpoważniejszym zarzutem wobec Platformy. kosztuje dużo więcej. 71 . tworzenie kompleksowego systemu pomocy powinno być doraźną odpowiedzią na przemoc. Brakuje programów oddziałujących. ale i w bardzo namacalnej formie znaczną liczbę osób. nie wpływają na sprawców czy potencjalnych sprawców. że w tej dyskusji argumentem nie może być brak środków w budżecie na prowadzenie działań prewencyjnych. Przytoczone na początku szacunkowe koszty gwałtów ponoszone przez całe społeczeństwo pokazują wyraźnie. zarówno w skali mikro. podwładną. zanim chłopiec czy mężczyzna zgwałci swoją koleżankę. Jak dotąd. jak i makroekonomicznej. partnerkę. studentkę. Interwencja i bieżąca pomoc ofiarom nie docierają do źródła problemu. a nie o leczeniu jej skutków. każdego z samorządów i każdej z instytucji dysponującej narzędziami zmiany.PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU formie przyświeca cel przeciwdziałania przemocy seksualnej. obecną lub byłą żonę. mamy Platformę „Leczmy Ofiary!”. nie zmniejszają zagrożenia gwałtami. a więc poniekąd akceptacja dla ogromnej skali rozprzestrzenienia gwałtów. a także wobec polityki państwa.

R. S. przekonania bagatelizujące konsekwencje przemocy seksualnej. że gwałt najczęściej zdarza się w ciemnym zaułku. vol. ale na pewno nie osoba. Caringella-McDonald. s. a sprawcą może być jakiś zwyrodnialec. łączące gwałt raczej z seksem niż z przemocą. którą dobrze znamy. s. Media attributions of blame and sympathy in ten rape cases. Jednak poczucie bezpieczeństwa oferowane przez mity jest  J. . stoi on często w sprzeczności z faktycznymi uwarunkowaniami gwałtu2).  M. s. które go w jakiś sposób sprowokowały. sugerujące. Mity na temat gwałtu powiązane są z wiarą w „sprawiedliwy świat”: łatwiej nam odsunąć od siebie myśli. Ardovini-Brooker. że ofiary są same sobie winne. że gwałt nie spotyka „porządnych kobiet”.R ap oR t 5 POLSKIE MEDIA WOBEC PRZEMOCY SEKSUALNEJ Agnieszka Kaim Sposób przedstawiania gwałtu w mediach wpływa na społeczne postrzeganie tego przestępstwa i jego ofiar1). Nr 4. przypisujące winę ofierze. 72 . jeśli wierzymy. Burt. “Journal of Personality and Social Psychology” 980. Soothill. 7-0. Editorial.in. Media powielają liczne mity na temat gwałtu. tylko takie. -8. „The Justice Professional” 00. że zasłużyła sobie na gwałt z powodu swojego stroju czy zachowania. Cultural Myths and Supports for Rape. “Criminal Behaviour and Mental Health” 004.  K. jak i jego ofiar oraz sprawców3). Niestety. że też możemy być narażone na przemoc seksualną. ukazujące typowego sprawcę jako osobę. nr 5. która nie potrafi panować nad swoim popędem. Sex crime and the media. Do mitów tych należą m. a typowy gwałt jako napad dokonany na ulicy przez osobę nieznaną ofierze. 7-0. czyli stereotypy dotyczące zarówno samej sytuacji gwałtu.

zdecydowałam się zawęzić badania do analizy prasy opiniotwórczej. part 0. co je spotkało. bądź też obawiać się reakcji bliskich czy policji. Wpaja ono stereotypowe postrzeganie gwałtu tym osobom. H. 5 R. 790-80. 79-9. Kahlor.D. www. wzmacnia stereotypy u tych. 7 . które wcześniej nie miały takich przekonań. vol. E. . Franiuk. jakiej doświadczyły. radio i telewizję7). Powielanie w mediach mitów na temat gwałtu ma poważne konsekwencje.: roczne raporty Instytutu Monitorowania Mediów z badań Najbardziej opiniotwórcze media w Polsce. Mogą wierzyć w mity i nie postrzegać tego.E. że punkt widzenia przyjęty przez te dzienniki w określonych przypadkach przemocy seksualnej często powielany jest przez inne media. jako gwałtu. „Gazety Wyborczej” i „Rzeczpospolitej”. 7 Por. Flowe. wyprzedzając tygodniki. Vandello. “Sex Roles” 007. Niniejszy tekst dotyczy sposobu ukazywania przemocy seksualnej w polskich mediach.com.L. “Sex Roles” 008. vol. J. “The Psychologist” 009. którzy już wcześniej w nie wierzyli i wyzwala postrzeganie konkretnych przypadków gwałtu zgodne ze stereotypami. Prevalence of rape Myths in Headlines and Their Effects on Attitudes Toward Rape.pl/raporty. 56. czyli w sposób umniejszający winę sprawcy5). Television Viewing and Rape Myths Acceptance among College Women. 58. D. Seefelt. s. 6 S. tj. Dlatego rzetelne przedstawianie gwałtu przez dziennikarzy jest niezwykle istotne. The print media and rape.instytut. łatwo można przeoczyć potencjalnie niebezpieczne sytuacje4). przyjmując. Sposób przedstawiania danego przypadku gwałtu w mediach może też przyczynić się do skazania bądź uniewinnienia sprawcy. Morrison. Ogólne tendencje w ukazywaniu przemocy seksualnej w polskiej prasie Z uwagi na ograniczoną objętość niniejszej publikacji. s. 4 L.A. Jamel. Ofiary gwałtu są mniej skłonne do zgłoszenia przemocy seksualnej. vol. J.POLSKIE MEDIA WOBEC PRZEMOCY SEKSUALNEJ złudne – nie znając faktycznych uwarunkowań gwałtu i wierząc w stereotypy. J. jeśli odbiega ona od stereotypu „prawdziwego gwałtu”6). Nye. Shaw. „Gazeta Wyborcza” i „Rzeczpospolita” od lat przodują bowiem w rankingach najbardziej opiniotwórczych mediów.

a w Pekinie odbyła się IV Światowa Konferencja w sprawie Kobiet. przemocą seksualną i molestowaniem8). aby uchwycić ewentualne zmiany w przedstawianiu przemocy seksualnej. które z kolei przypisywane były do kategorii: sprawca znany/nieznany ofierze i sprawca o wysokim/niskim statusie społeczno-ekonomicznym. Pierwszą obserwacją była znacząco większa w roku 2010 liczba tekstów poruszających problem przemocy seksualnej wobec kobiet. w tym 83 teksty z roku 1995 (42 z GW. 9 Przy czym analizowany materiał nie uprawnia do wniosku o częstszym poruszaniu tematu przemocy seksualnej przez GW niż Rp. mimo że w roku 1995 kontekst również mógł sprzyjać refleksji nad tym tematem – to właśnie wtedy po odbyciu połowy kary wyszedł na wolność Mike Tyson skazany za gwałt na Desiree Washington. uznając je za oddzielny wątek. świadczącym o przełamywaniu tabu wokół tego zjawiska.POLSKIE MEDIA WOBEC PRZEMOCY SEKSUALNEJ R ap oR t Zdecydowałam się przeanalizować prasę z lat 1995 i 2010. antystereotypowe (mające wymiar edukacyjny) i neutralne. oraz nieliczne teksty dotyczące przemocy seksualnej wobec mężczyzn (były to głównie teksty o molestowaniu przez księży i gwałtach w więzieniach). Częstsze pojawianie się w mediach tematu gwałtu jest zjawiskiem pozytywnym. Amnesty International prowadziło międzynarodową kampanię „Human Rights Are Women’s Right”. 74 . Wszystkie teksty były także dzielone na stereotypowe. które: 8 Pominięto artykuły dotyczące przemocy seksualnej wobec dzieci. Analizowane artykuły dzielone były na teksty ogólnie odnoszące się do tematu przemocy seksualnej i na teksty dotyczące konkretnych przypadków przemocy seksualnej. 44 z Rp9)). ponieważ GW była analizowana wraz z dodatkami lokalnymi. w Polsce działalność rozpoczęło pogotowie telefoniczne „Niebieska Linia”. Zbadałam 251 tekstów wyszukanych w archiwum „Gazety Wyborczej” i archiwum „Rzeczpospolitej” według słów kluczowych związanych z gwałtem. w Niemczech toczyła się debata na rzecz uznania gwałtu w małżeństwie za przestępstwo. Za teksty stereotypowe uznawałam artykuły. 41 z Rp) i 168 tekstów z roku 2010 (124 z GW.

995 – tekst o karalności gwałtów w małżeństwie. Jastrun. a nie o przemoc. opisanie sprawy prezydenta Kacawa w kontekście „romansów na salonach”17). żono. Część szczególna. A. a nie poważnych przestępstw . J. Rozbił sportowe bmw. wjeżdżając do ośrodka treningowego.00.  M. 5 M. 6 Np. stręczycielstwie i handlu kobietami13) czy wyśmiewanie problemu wprost (np. red. Optymista nie jest tego zdania.  A.POLSKIE MEDIA WOBEC PRZEMOCY SEKSUALNEJ 1. a przestępstwo to częściej wiąże się z motywacją agresywną.0. Kraków 006. Dzieje się tak np. Nie gwałć męża.09. nadawanie artykułom tytułów sugerujących. GW 08.04.07. poprzez niepoważne.. w: Kodeks karny. 4 T. GW . a nie seksualną15).0. 0 Np. m. gdy PAP podała za „Gazetą Radomszczańską”. Kołodziejczyk. Przestępstwa przeciwko wolności seksualnej i obyczajności. że w gwałcie chodzi przede wszystkim o seks. np. ale ma nadzieję” [Julian Tuwim] jako motto tekstu o prostytucji. traktowanie spraw o gwałt jak skandali obyczajowych. „Grzechy młodości się nie skończyły. Fandrejewska. Sex cathedra.0. 75 .00. Wdzięki na sprzedaż. Epidemia narcyzmu.995 – tekst o wymuszonym całowaniu podwładnych przez generała. Stosunki polityczne. Języczek Packwooda. że są nagminnie seksualnie molestowane przez mężczyzn. L. tymczasem seksualne motywy sprawcy nie są konieczne dla stwierdzenia gwałtu. poprzez używanie słowa „seksafera” do opisu przypadków oskarżeń o gwałt. Goss.995. Kalabiński. bagatelizujące sformułowania (np. Bardzo chce być ważny. że chodziło przede wszystkim o seks czy flirt16). Rp 05. Radomsko: krajobraz po seksaferze. Rodzynkiewicz. 2.0. Pierwsza miała miejsce w 1971 r. Bagatelizują poszczególne przypadki molestowania i gwałtu lub całe zjawisko. Wroński. Powielają mit. „A kobiety w kilku krajach odkryły. GW 08.  M. motta („Pesymista twierdzi. gdzie strach się za niewiastą obejrzeć”14). Kostyrko. że podczas koncertu pijany Niemen pokazał publiczności gołą pupę”12). Wójcik. na zgrupowaniu reprezentacji młodzieżowej został aresztowany pod zarzutem gwałtu na tancerce w nocnym klubie”11). Zaczęto z tym walczyć i są miasta.995 – tekst o molestowaniu studentek. Komentarz. 7 P. że wszystkie kobiety to nierządnice. choćby spojrzeniami. Skala zjawiska też niebywała. Rp 08. GW 0.995.in. W.07. Rp 4. porównania („Seksafera [w Samoobronie] to druga taka głośna sprawa w najnowszej historii Radomska. Zoll. Rp 6. żartobliwe w zamierzeniu tytuły10).00.

Barlik. A. jako nie do końca gwałtu (czasem poprzez przejmowanie języka sprawców.05. Bądźmy ostrożni. K. jak i przytaczane stereotypowe wypowiedzi osób trzecich. gdy chodzą same po mieście. przychodząc do pracy w dłuższej spódnicy i z mniejszym dekoltem niż na plażę. mimo że nasz kodeks nie przewiduje takiej kary za gwałt”18). Lubiniecka. Odsiaduje wyrok w Polsce. Polskie sądy powinny dopasowywać wyroki. 4. Powielają mit. Rp . ale nie panikujmy. […] Najgłośniejszy przykład takiej sprawy to przypadek Jakuba T. wyrażają empatię wobec niego. Rp 7.0. „Ma być lepiej dla naszych obywateli. oczekując w zamian nawiązania z nimi bliższej przyjaźni. 5. np.. ale nie wobec ofiary. Łukaszewicz. poprzez opisywanie tego. określanie gwałtu mianem sprawdzania kwalifikacji na prostytutkę23)). np. jakiej doświadczają zgwałcone prostytutki. Gutowska. np. które najczęściej padają ofiarą molestowania seksualnego. GW 05. Pasek.00. o ile nie były opatrzone komentarzem lub przeciwstawione innemu punktowi widzenia. skazanego za gwałt na Brytyjce na dożywocie. Demoralizacja. Gwałt w agencji towarzyskiej. a w skrajnym przypadku gwałt”19). Jak unikać nieprzyjemnych sytuacji. Za powielające mity uznawałam zarówno stereotypowe opinie dziennikarzy. np. GW 7. Sałwacka. po której obiecują sobie szybszy awans”20). 6. że ofiary są współodpowiedzialne za napaść. lecz potraktowane 8 9 0    A.995. Gwałciciel schwytany w centrum..995. GW 7.00. Rp 0. lub „Kobiety. że ofiary są współodpowiedzialne za przemoc seksualną. że kobiety nie powinny chodzić same nocą po ulicach”21). 7 . „Konsekwencją wyzywającego stroju i makijażu jest przedmiotowe traktowanie dziewczyny.POLSKIE MEDIA WOBEC PRZEMOCY SEKSUALNEJ R ap oR t 3. „Zdarzenie jest przestrogą dla wszystkich. M.00. mogą uniknąć wielu nieprzyjemnych sytuacji. Chyba że mają zamiar prowokować wyglądem przełożonych.0.09. Przyjmują perspektywę podejrzanego lub skazanego za gwałt. Powinny zapomnieć o wieczorowym makijażu i fryzurze oraz o obwieszaniu się biżuterią. E. lub „Kobieta nie powinna wychodzić z domu sama”22). bo prowokują mężczyzn swoim wyglądem.06. Umniejszają krzywdę. co je spotkało.995. Sugerują. H.

. czy tak wyobrażamy sobie wizerunek pokory i skruchy ze strony kogoś. Gwałt jako incydent obyczajowy. czyli trzeci powrót.995. że proces. jak Los Angeles albo Nowy Jork.: „Wszystko to razem sprawiało wrażenie sekwencji gangsterskiego filmu i wielu Amerykanów zadawało w związku z tym pytanie. Inni odpowiadali jednak. o tym. zostałoby bowiem wyśmiane”24). ani się im nie przeciwstawiają. z dala pachnie intrygą. 5 K. co mogłoby sprowokować gwałt”26)). 6 E. a nie jak przestępstwa. Fryc. Matuszyńska-Kwinta.. które rzetelnie edukują o prawach ofiar gwałtu. że Tyson nie był wcale sprawcą przestępstwa.995. kto właśnie zakończył odsiadywanie 3-letniego wyroku za gwałt popełniony na osobie Desiree Washington. Za teksty antystereotypowe (edukacyjne) uznawałam artykuły.00. Rp . mógł mieć miejsce tylko w Indianapolis.08. 77 . które ani nie powielają mitów na temat przemocy seksualnej. czyli wśród kukurydzianych pól na zacofanym Środkowym Zachodzie. Ponownie odezwały się głosy. Za teksty neutralne uznawałam takie. czym jest molestowanie itp. murzyńskiej piękności. podobne oskarżenie nawet by nie wpłynęło do sądu. że gwałty na kobietach traktowane są przez polskie sądy jak incydenty obyczajowe wynikłe z prowokacyjnego zachowania się kobiet. ponieważ oskarżenie. w wyniku którego Mistrza uwięziono. Podczas rozprawy kobieta musi udowodnić. Zmusza mnie. ponieważ w mieście »normalnym«. np. Tysonmania.POLSKIE MEDIA WOBEC PRZEMOCY SEKSUALNEJ jako w pełni uprawniona opinia czy wręcz podsumowanie sprawy. bo mnie kocha.04. tylko sam stał się ofiarą.. zawierają informacje przeczące mitom na temat gwałtu (np. Rp 0. 4 L. że nie zrobiła nic. wniesione przez panienkę. GW . „sprawcą przemocy najczęściej bywa osoba znajoma lub partner”25)) lub sprzeciwiające się stereotypowym przekonaniom innych („Autorki projektu twierdzą.O. która w nocy zamiast spać poszła z wizytą do pokoju hotelowego samotnego mężczyzny.

W obu tytułach zmniejszyła się liczba tekstów edukacyjnych. Treści powielające stereotypy stanowią jednak znaczny procent. 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% stereotypowo 24% 28% 60% 62% 1995 2010 17% 10% neutralnie antystereotypowo Analiza tekstów prasowych pokazuje. że wzrosła liczba stereotypowych przedstawień przemocy seksualnej (Wykres 1). 60%. jest przekazów neutralnych. Kiedy przeanalizuje się oba tytuły oddzielnie. łamiących stereotypy dotyczące gwałtu i molestowania. edukujących o prawach ofiar gwałtu. o tym. 78 . że najwięcej. bo ok. widać wyraźnie.POLSKIE MEDIA WOBEC PRZEMOCY SEKSUALNEJ R ap oR t Wykres 1. Zadziwiająco niewiele jest treści antystereotypowych. że zmiana ta nastąpiła głównie w „Rzeczypospolitej” (Wykres 2). czym jest molestowanie seksualne i jak się przed nim bronić. Jak zmienił się sposób przedstawiania przemocy seksualnej w polskiej prasie w ciągu ostatnich piętnastu lat? Widzimy. Przedstawianie przemocy seksualnej w polskiej prasie opiniotwórczej w latach 1995 i 2010. o tym. gdzie szukać pomocy itp.

POLSKIE MEDIA WOBEC PRZEMOCY SEKSUALNEJ Wykres 2. W roku 1995 doniesienia o sprawcy znanym ofierze i mającym wysoki status stanowiły 27% wszystkich doniesień o przypadkach przemocy na tle seksualnym. że prawdopodobieństwo obwiniania ofiary przez media jest większe.org. http://www. 79 . S. zaś najbardziej negatywnie oceniani są w mediach sprawcy nieznani ofiarom. Chamard28). thepsychologist. gdy znała ona sprawcę i gdy ma on wyższy status społeczno-ekonomiczny.cyt. 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% Rp 1995 24% 22% 11% 54% 52% 36% 24% 61% 65% stereotypowo neutralnie 15% 25% antystereotypowo 10% Rp 2010 GW 1995 GW 2010 Z czego może wynikać wzrost relacji medialnych powielających mity? Badania pokazują. 7 J.uk/archive_home. dokonujący napadu na ulicy czy w parku. Ardovini-Brooker. 8 M. 9-8. dz. wzrosła więc liczba doniesień o przypadkach najbardziej narażonych na stereotypowe reakcje. a w roku 2010 już 46%. S. s. Caringella-McDonald. Chamard. Mimo że sam fakt przełamywania tabu i częstszego ujawniania przez media takich przypadków jest pozytywny. Podobne zmiany w mediach kanadyjskich zdiagnozowały Maria Łoś i Sharon E. “Canadian Journal of Criminology” July 997. Selling newspapers or educating the public? Sexual violence in the media.E. czyli zgodnie ze stereotypowym scenariuszem gwałtu27). Media attributions of blame…. to jednak tym samym media częściej powielają mity.cfm?volumeID=&editionID=80. Przedstawienie przemocy seksualnej w „Rzeczypospolitej” i „Gazecie Wyborczej” w latach 1995 i 2010. Łoś.

90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% 14% 0% 43% 57% 86% 78% 57% stereotypowo 39% neutralnie antystereotypowo 18% 0% 4% 4% 80 sprawca wysoki status 1995 sprawca niski status 1995 sprawca wysoki status 2010 sprawca niski status 2010 . 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% 7% 0% 41% 59% 93% 80% 62% stereotypowo 32% 20% 6% 0% 0% neutralnie antystereotypowo sprawca znany 1995 sprawca nieznany 2010 sprawca znany 1995 sprawca nieznany 2010 Wykres 4. Przedstawianie przemocy seksualnej a znajomość sprawcy przez ofiarę. Przedstawianie przemocy seksualnej a status społeczno-ekonomiczny sprawcy. czy sprawca znany był ofierze i czy miał wysoki czy niski status społeczno-ekonomiczny.POLSKIE MEDIA WOBEC PRZEMOCY SEKSUALNEJ R ap oR t Jakie sprawy najczęściej ukazywane były stereotypowo? Przeanalizowałam teksty na temat konkretnych przypadków gwałtu pod kątem sposobu ich przedstawienia w zależności od tego. Wykres 3.

który został skazany za gwałt na nieznajomej 9 L.  Z. U. Wywiad przeprowadzony przez Marka Michalskiego. że efekt ten jest powiązany głównie z tekstami na temat sprawy Jakuba Tomczaka. w których sprawca jest nieznany. mimo że tego typu scenariusz jest częsty. The role of offender profiling in classifying rapists: Implications for counselling. gwiazdą sportu. Procent tekstów powielających stereotypy jest wysoki. sugerowanie. Warszawa 000. w których sprawca był znany ofierze i był osobą o wysokim statusie. 5-48. było w roku 2010 aż o 13% więcej niż w roku 1995.M. są dokonane przez sprawcę znanego ofierze i mającego wysoki status społeczno-ekonomiczny. Nie można mówić o znaczącej poprawie w stosunku do roku 1995. Profesjonalnie traktować ofiary. Taylor. artystą. ”Counselling Psychology Quarterly” 99. ale procent stereotypowych przedstawień spraw. Przestępstwa seksualne. które wymykają się temu scenariuszowi. nr 6. „Gazeta Policyjna” 004. Z kolei stereotypowych przedstawień spraw. Bagatelizowanie napaści. lekarzem itp. s. 997 Sex Offenses and Offenders Study. zmalał tylko nieznacznie. Co prawda w roku 2010 pojawia się niewielki procent przekazów antystereotypowych w tekstach o konkretnych przypadkach gwałtu. Izdebski. nie byli ofiarami molestowania. tylko politykiem. najczęściej nie są chorzy psychicznie29). nr 7. traktowane są podejrzliwie (Skoro znała sprawcę. obwinianie ofiary czy usprawiedliwianie sprawcy występuje najczęściej w artykułach dotyczących przestępstw seksualnych. są aktywni seksualnie30) i atakują z reguły osoby sobie znane31). bowiem sprawcy przestępstw seksualnych wywodzą się ze wszystkich środowisk i grup społecznych. których ofiara znała sprawcę i których sprawca miał wysoki status społeczno-ekonomiczny – nie był recydywistą czy osobą z patologicznego środowiska.POLSKIE MEDIA WOBEC PRZEMOCY SEKSUALNEJ Za typowy gwałt uważany jest napad w ciemnej uliczce dokonany przez „psychopatę” czy osobę z marginesu społecznego. że tak naprawdę chodziło o seks. Odzwierciedlenie stereotypu na temat typowej sytuacji gwałtu widać w polskiej prasie.S. 81 . Department of Justice 005 National Crime Victimization Study 005. Bureau of Statistics. Warto jednak podkreślić.S. U. 0 Zrozumieć przemoc na tle seksualnym.W. to może się zgodziła? Dlaczego się z nim spotkała? Jak ten szanowany człowiek mógłby to zrobić?). Department of Justice.

wspomina agresywnych dziennikarzy. szokują niepotrzebnie ujawniając najintymniejsze szczegóły zajścia i stosując skandalizujące porównania. polityków) wobec osób im znanych (np. matka zgwałconej i zamordowanej Mai. znajomych). jak „polski Fritzl”.00. gwiazd. ale też pogoń za skandalem. czyli 51%.  K. Klimowicz.00. tu solidaryzowały się ze sprawcą ze względu na jego narodowość. a stereotypowych 19%. Relacje medialne były pełne stereotypów przypisujących winę ofierze – chętnie relacjonowały one agresywne wypowiedzi w obronie reżysera. GW 04. Tego rodzaju pogoń za skandalem często odbywa się ze szkodą dla osoby pokrzywdzonej lub jej najbliższych. nie tylko tabloidy. Media. Reakcje mediów na poszczególne przypadki przemocy seksualnej Jak wynika z przeprowadzonego badania. że trzynastolatki są sobie  J. Nie było ich wiele.0. Więcko. Mimo że w takich przypadkach media raczej solidaryzują się z ofiarą.. Warto tu wymienić chociażby reakcje na zatrzymanie Romana Polańskiego. w tym w przypadkach kazirodztwa. Wśród nich edukacyjnych. podwładnych. Kazirodca chce mówić. łącznie 47. GW 04.POLSKIE MEDIA WOBEC PRZEMOCY SEKSUALNEJ R ap oR t kobiecie w Exeter. naznaczające także ofiarę32). sugerujące np. Lubiniecka. pani córka nie żyje. Takie podejście widać często w przypadkach gwałtów popełnionych na młodych dziewczętach. od kilku do kilkunastu rocznie. zwłaszcza gdy opisują głośne przypadki przemocy seksualnej osób o wysokim statusie społeczno-ekonomicznym (np. Problemem polskich mediów jest nie tylko powielanie mitów na temat gwałtu. aresztowanego w Szwajcarii po 31 latach unikania kary za współżycie z trzynastoletnią dziewczynką.. polskie media nadal powielają mity na temat gwałtu. Pani Katarzyna Kulpa. Poza analizą tekstów dotyczących konkretnych przypadków przemocy zbadałam także artykuły poruszające ogólnie problem przemocy seksualnej. Pani Kasiu. W. Przykłady można mnożyć. antystereotypowych było 24. 82 . którzy zaraz po zbrodni zdobyli jej numer telefonu i obiecywali profity w zamian za wywiad33).

że 4 Stalińska broni Polańskiego: 13-latki same pchają się do łóżka. Gazeta. Raport z wyników monitoringu. 8. 6. s. że najlepiej jest. Analizując niektóre relacje medialne. Gazeta. Kurkiewicz. czy dana osoba zasługuje na ochronę przed przemocą. tak jak spotkało to pokojówkę oskarżającą o gwałt szefa Międzynarodowego Funduszu Walutowego Dominique’a Strauss-Kahna. jaki jestem szlachetny – nigdy nie prowadziłem się tak źle jak Polański.009. jeśli chodzi o przemoc wobec kobiet. 8 . wobec którego jesteśmy bezradni w naszych sądach moralnych.. jeśli w chwili gwałtu była skromnie ubraną dziewicą.09. tytuł Strauss-Kahn zwolniony z aresztu.009. 7 R. Fundacja Feminoteka. 6 S. „język mediów bywa bardzo często językiem oprawców”37). a ta konkretna ofiara zapewne była prostytutką 35). skoro nie potrafię dokonać czegoś tak wybitnego jak on”36). Czasami media powielają mity poprzez specyficzne skupianie się na sytuacji ofiary przemocy. wcześniejsze kontakty seksualne itd. że skłamała sugeruje. jakiej doznają. Mogę oczywiście się puszyć.009. O pokorę wobec talentu apeluję. które często mają szokować i wprowadzają w błąd.POLSKIE MEDIA WOBEC PRZEMOCY SEKSUALNEJ winne. co zrobił Polański. w którym stwierdził. Warszawa 008.09. można dojść do wniosku. Również sami dziennikarze pisali krzywdzące opinie.09. Apeluję tylko o pokorę wobec wielkiego talentu. że wybitnym artystom wolno więcej i dodał: „Nie usprawiedliwiam tego. No i co z tego.pl. np. Jak zauważa Roman Kurkiewicz. np. analizują jej przeszłość. Media manipulują także samymi tytułami. bo właściwie same pchają się mężczyznom do łóżka34). GW 0.pl. np. 5 Zanussi broni Polańskiego: 30 lat temu skorzystał z usług nieletniej prostytutki. Blumsztajn. To dar. Czy możliwa jest polityka równości płci w polskich mediach? w: Gendermeria. W przeciwnym razie może ją czekać medialny lincz. tak jakby od tego zależało. Pseudoszarmanckością w standardy. jeśli ofiara nie odbiega od wyidealizowanego obrazu. Zabrakło wówczas zdecydowanej reakcji mediów na znieważanie ofiar przemocy seksualnej i umniejszanie krzywdy. Pokojówka przyznaje. Seweryn Blumsztajn wsławił się wówczas tekstem. 9.

czemu wcześniej zaprzeczała. Pokojówka przyznaje. że gwałt to coś błahego. co stało się po incydencie ze Strauss-Kahnem. jakim jest gwałt. Doniesienia medialne pomniejszają powagę przestępstwa. w której osobę podejrzaną o gwałt określa się mianem „bohatera seksafery”. że skłamała. . poprzez jego seksualizację i bagatelizowanie przemocowego wymiaru39). Przekonanie. Kłamstwo dotyczyło zatem czegoś innego. może być wykorzystane przeciwko ofierze.00. Małkowski stara się o powrót do ratusza. szczególnie często powielane było w ostatnich latach. Ardovini-Brooker. 40 M.0. sprawy prezydenta Olsztyna. 84 .cyt. dz. S. Media attributions of blame…. że inne najwyraźniej „same chciały” lub są elementem spisku przeciwko domniemanym sprawcom. Gazeta Wyborcza.07. a wręcz swoisty powód do dumy40). że nie powiedziała wcześniej prawdy o tym. ponieważ przeprowadzone badania medyczne dowodzą. Rp 05. Zrównywanie obyczajowych skandali z przypadkami 8 Strauss-Kahn zwolniony z aresztu. Sytuacja. gdyż za godne ochrony przed przemocą uznaje się przede wszystkim kobiety o nieskazitelnej przeszłości. ale raczej przekazane przez nią informacje na temat okoliczności zdarzenia i jej przeszłości. wątpliwości nie budzi samo oskarżenie o próbę gwałtu. że to przestępstwo to tak naprawdę nic złego. często niejako przyjmując założenie. jak nieprawda we wniosku o azyl. związanego przede wszystkim z seksem. Jednak nawet kłamstwo z przeszłości. później także w opisie innych przypadków przemocy seksualnej. Według »New York Timesa«. sprawia wrażenie. początkowe używane w kontekście oskarżeń Anety Krawczyk wobec Andrzeja Leppera i Stanisława Łyżwińskiego. np.0. Pewne nieścisłości wykryto też w złożonym przez kobietę wniosku o azyl”38). Caringella-McDonald. 9 J. Kowalewski. Okazuje się.POLSKIE MEDIA WOBEC PRZEMOCY SEKSUALNEJ R ap oR t kobieta przyznała się do postawienia fałszywego oskarżenia o gwałt. Ogromną karierę w mediach zrobiło bowiem słowo „seksafera”. Tymczasem w tekście czytamy: „Dziś pokojówka przyznała. że między Strauss-Kahnem a kobietą doszło do kontaktu seksualnego. a nie z przemocą. że po ataku kobieta posprzątała jeszcze jeden pokój.

Polanowski. np. nr 6-7. że gwałt to tylko wymuszony stosunek. GW 5. Częściej pisze się o przemocy seksualnej. Seks niszczy kariery polityków. sugerujących. że w gwałcie chodzi o seks. która popełniła samobójstwo po napaści dokonanej przez kolegów z klasy. jest także doprowadzenie drugiej osoby do poddania się innej czynności seksualnej wbrew jej woli. któ- 4 D. W ciągu ostatnich piętnastu lat nie nastąpiła znacząca zmiana na lepsze. aferę wokół prezydenta Olsztyna Czesława Małkowskiego oskarżonego o gwałt i molestowanie urzędniczek czy przypadek prezydenta Izraela Mosze Kacawa skazanego za gwałty na podwładnych41). ale nadal około 25% artykułów powiela mity na temat gwałtu. czyli bagatelizujących przypadki gwałtu i molestowania. Uhlig. Podsumowanie Stereotypy na temat przemocy seksualnej nadal są powszechne w polskiej prasie. przywołuje on zarówno afery związane z romansami na szczytach władzy. Opisując „kariery. Mity na temat gwałtu. Przemoc seksualna. przyjmujących perspektywę sprawcy. 4 A. Innym rażącym przykładem tego zjawiska jest tekst Seks niszczy kariery polityków Dominika Uhliga. które pogrzebał seks”. 197 k.POLSKIE MEDIA WOBEC PRZEMOCY SEKSUALNEJ gwałtu i molestowania stało się bardzo popularne i dokonywane jakby zupełnie bezrefleksyjnie. Było to szczególnie widoczne przy relacjonowaniu przypadku Ani z Gdańska. Media hołdują także mitowi. „Niebieska Linia” 00. Polscy dziennikarze i dziennikarki zdają się jednak nie rozumieć takiej możliwości. a określali tego rodzaju przemoc mianem „udawanego gwałtu”43).0. jak i sprawy dotyczące przemocy seksualnej. W „Rzeczypospolitej” nastąpił znaczący wzrost liczby tekstów stereotypowych.k. nr . 4 J. Gwałtem może zatem być także dotykanie intymnych części ciała ofiary42). Przemoc bagatelizowana.0. „Unigender”. kiedy to dziennikarze opisywali inną czynność seksualną dokonaną na dziewczynie (rozebranie i dotykanie miejsc intymnych). a nie o przemoc. Tymczasem zgwałceniem w rozumieniu art. 85 . Kaim. przestaje to być temat tabu. przypisujących winę za gwałt kobietom.

oskarżenie Dominique’a Strauss-Kahna przez pokojówkę. a takie przypadki. Ze względu na duży wpływ społeczny. Zauważyć można za to problem. Przykłady takich spraw.in. jaki mają mity związane z gwałtem powielane przez media. to m. jaka je spotkała. Wzrost stereotypów jest związany z tym. że inne ofiary w podobnej sytuacji mogą nie złożyć doniesienia o krzywdzie. bojąc się podobnego ostracyzmu.POLSKIE MEDIA WOBEC PRZEMOCY SEKSUALNEJ R ap oR t ra rzekomo „prowokują wyglądem” i zachowaniem. dostarczających rzetelnej wiedzy na temat uwarunkowań gwałtu. narażone są na największe niezrozumienie. konieczne jest podejmowanie inicjatyw edukujących dziennikarzy i dziennikarki. aby media jej nie bagatelizowały i nie przypisywały winy ofiarom. niezgodne ze stereotypowym scenariuszem gwałtu. jakim jest medialna pogoń za skandalem. Należy zwracać uwagę m. na język używany do opisu przypadków przemocy seksualnej i nie powielać bagatelizujących określeń typu „seksafera”. oskarżenie prezydenta Olsztyna Czesława Małkowskiego przez podwładne czy zatrzymanie Romana Polańskiego oskarżonego o współżycie z małoletnią. Zgodne ze stereotypami reakcje mediów na dany przypadek przemocy seksualnej mogą wpłynąć na to.in. że w ostatnich latach ujawniono wiele przypadków przemocy seksualnej dokonanej przez osoby o wysokim statusie społecznym. czy umniejszających krzywdę. Zalecane byłoby stworzenie i egzekwowanie zasad etycznych dotyczących pisania o przemocy seksualnej tak. która odbywa się często bez poszanowania praw ofiary i jej najbliższych do prywatności. jakiej doznają zgwałcone prostytutki. oskarżenie Andrzeja Leppera i Stanisława Łyżwińskiego przez Anetę Krawczyk. Niewiele jest tekstów edukacyjnych. 8 .

2% zmalała liczba dziewcząt do 16.3%. podczas gdy wzrost liczby chłopców w tej kategorii wyniósł 55%. Alina Synakiewicz  Kiedy media opisują przypadki przemocy w relacjach rówieśniczych. roku życia podejrzanych o bójki i pobicia. które pojawiły się w ostatnim czasie. Jak podaje policja: „Analiza danych pokazała. „Dziewczyny się biją” – to tylko niektóre tytuły. roku życia podejrzanych o przestępstwa rozbójnicze. 87 . gdy to dziewczęta stają się sprawczyniami przemocy – wtedy media biją na alarm. podczas gdy liczba chłopców w tej kategorii zmalała o prawie 30%. że na przestrzeni lat 1999-2010 liczba młodych kobiet podejrzanych o popełnienie […] przestępstw rosła najszybciej np. że problem z agresją mają w Polsce wyłącznie dziewczęta. podczas gdy wzrost liczby chłopców w tej kategorii wyniósł 38. podczas gdy wzrost liczby chłopców w tej kategorii wyniósł 20%. roku życia podejrzanych o spowodowanie uszczerbku na zdrowiu.: • o 169% wzrosła liczba dziewcząt do 16. Pisze się i mówi.GWAŁT NA RANDCE I PROBLEM PRZEMOCY WOBEC DZIEWCZĄT W GRUPIE RÓWIEŚNICZEJ Joanna Piotrowska. że mamy do czynienia z agresją nastolatków lub z problemem przemocy wśród młodzieży. roku życia podejrzanych o zniszczenie i uszkodzenie mienia. Możemy więc odnieść wrażenie. której sprawcami są chłopcy. • o ponad 176% wzrosła liczba dziewcząt do 16. „Dziewczyny są coraz bardziej agresywne”. Zupełnie inaczej dzieje się. • o 14. nie podają płci sprawcy. • o 61% wzrosła liczba dziewcząt do 16.

121 3.671 15. to nadal jest nieporównywalnie mniejsza od skali przemocy stosowanej przez chłopców. problem przemocy ze strony młodzieży powinien być nagłaśniany bez względu na to.3%. Trudno zatem powiedzieć.GWAŁT NA RANDCE I PROBLEM PRZEMOCY WOBEC DZIEWCZĄT W GRUPIE RÓWIEŚNICZEJ R ap oR t Podobne tendencje można zaobserwować w kategorii wiekowej 17-20 lat. że gdy stosują ją chłopcy. 150 kobiety 404 1. gdy spojrzymy uważniej na statystyki policyjne i przyjrzymy się liczbom a nie tylko procentom. roku życia stanowią 12. że choć skala przemocy ze strony dziewcząt zwiększa się. 88 . Weźmy dane z roku 2009: podejrzani w wieku do 16 lat podejrzani w wieku 17.248 6. że to dziewczęta mają większy niż chłopcy problem z agresją.” A jednak.106 3.9%. uszkodzenie mienia RaZEM mężczyźni 2. płeć jest wyraźnie podkreślana.208 362 362 2. Kiedy natomiast dziewczęta stosują przemoc. dziewczęta do 16. wzrost liczby mężczyzn tylko o 0. podczas gdy liczba mężczyzn zmalała o 14.543 16. Podobnie wygląda sytuacja w przypadku bójek i pobić: wzrost liczby kobiet o 34. Oczywiście. choć ewidentnie ma ona związek z przemocą. Wzrosła o 16% liczba kobiet podejrzanych o spowodowanie uszczerbku na zdrowiu. Jednak niepokoi fakt. W przypadku osób powyżej 17 roku życia mężczyźni stanowią 85. media i instytucje nie zwracają uwagi na płeć sprawcy.924 4.562 5. zaś chłopcy – 87.20 lat kwalifikacja prawna spowodowanie uszczerbku na zdrowiu udział w bójce lub pobiciu przestępstwa rozbójnicze niszczenie. kto tę przemoc stosuje.847 kobiety 58 269 151 107 585 Jak wynika z tego zestawienia.7% sprawców.336 mężczyźni 1. dostrzeżemy.7% sprawców.3%.822 4.5%.

może się on wydawać społecznie nikły w porównaniu z bezkresem przemocy. że było zastraszanych przemocą fizyczną przez swojego partnera/rkę w celu uniknięcia rozstania. • 20% nastolatków podaje. terapeutka zajmująca się przemocą. • poważnym czynnikiem ryzyka przemocy na randce jest niepełnosprawność ofiary. • nastolatki. • w roku 2001 w USA ponad 97. przede wszystkim amerykańskie. lesbijki czy osoby biseksualne.000 studentów wieku 18-24 lat było ofiarami przemocy seksualnej pod wpływem alkoholu na „imprezie” czy gwałtu na randce. bo takimi głównie dysponujemy. że: • 12% respondentek badań dotyczących przemocy wobec kobiet podaje. spoliczkowanych lub popchniętych przez partnera/kę. • 14% nastolatków podaje. • 38% ofiar gwałtów to kobiety w wieku 14-17 lat. 10% nastolatków doświadczyło przemocy werbalnej lub fizycznej. jak to. biją na alarm. • najbardziej narażone na przemoc w związku są młode kobiety w wieku 16-24 lat. której sprawcą był partner/partnerka znajdujący/a się pod wpływem alkoholu. Przemoc w związkach nastolatków jest podobnie nasilona. molestowaniu seksualnym dziewcząt. doświadczają podobnej przemocy jak osoby heteroseksualne. o gwałtach na randce. • większość gwałtów nie dzieje się w „ciemnym parku”. że zostało uderzonych pięścią. • ok. „Tymczasem statystyki. co dzieje się w relacjach dorosłych” – pisała rok temu w piśmie „Niebieska Linia” Agnieszka Czapczyńska. że było nagabywanych seksualnie przed osiągnięciem 18 roku życia. 89 .GWAŁT NA RANDCE I PROBLEM PRZEMOCY WOBEC DZIEWCZĄT W GRUPIE RÓWIEŚNICZEJ Gwałt na randce – poważny problem W Polsce nie słyszymy o problemie przemocy w związkach nastolatków. domach przyjaciół lub dalszej rodziny. do jakiej dochodzi w związkach małżeńskich osób dorosłych. Amerykańskie statystyki pokazują. 6 na 10 gwałtów na młodych kobietach wydarzyło się w ich własnych domach. które identyfikują się jako geje.

Wynika z nich. o tyle w Polsce badania na temat przemocy w grupach rówieśniczych rzadko uwzględniają zmienną płci. Jej ofiarami najczęściej padały dziewczęta. jak termin „gwałt małżeński”. jeśli nie większym tabu. Należy przypuszczać. gdzie nikt regularnie nie monitoruje problemu przemocy i przemocy seksualnej wobec dziewcząt. opisany i regularnie badany. Wykazały one. W 68% owa przemoc lub wykorzystanie polegały na tzw. Wyniki polskich badaczy są porównywalne do tych uzyskanych w badaniach przeprowadzonych w roku 2006 przez UNICEF. że dziewczęta w wieku szkolnym w Europie doświadczają różnych form przemocy (w tym przemocy seksualnej) znacznie częściej niż chłopcy. Według naukowców. 90 . Przeprowadzili je naukowcy z Instytutu Socjologii UJ z inicjatywy Fundacji Rozwoju Społecznego DEMOS oraz krakowskiego samorządu. Były to badania ankietowe przeprowadzone wśród ok. 16% dziewcząt przed 16 rokiem życia pada ofiarą przemocy (fizycznej. Na przykład program społeczny „Szkoła bez przemocy” („Diagnoza szkolna” 2007 oraz 2008) prowadzi badania z uwzględnieniem płci sprawców. Jedyne polskie badania dotyczące przemocy seksualnej dotykającej młodzieży pochodzą z roku 2008. co nie znaczy. a 4% – udział w pornografii. że skala problemu jest podobna we wszystkich krajach UE. Wśród form przemocy seksualnej przeważają akty molestowania słownego. że około 14% krakowskich gimnazjalistów i gimnazjalistek doświadczyło przemocy seksualnej. Jest objęty takim samym. podobnych danych jest bardzo mało. W Niemczech np. 16% – dotykanie miejsc intymnych. komentarzach seksualnych. 15% – stosunek seksualny. seksualnej.GWAŁT NA RANDCE I PROBLEM PRZEMOCY WOBEC DZIEWCZĄT W GRUPIE RÓWIEŚNICZEJ R ap oR t W Polsce. 850 uczniów i uczennic z 60 krakowskich gimnazjów. W każdej z przebadanych form przemocy seksualnej grupą ofiar zdecydowanie bardziej narażoną były dziewczęta. molestowanie słowne jest najlżejszą formą wykorzystywania seksualnego dzieci. O ile jednak w innych krajach problem jest rozpoznany. „Gwałt na randce” – termin powszechnie znany i opisany w Stanach Zjednoczonych i krajach Unii Europejskiej nie jest praktycznie używany w Polsce. ale zdarzają się też gwałty. 36% ofiar wskazało na obnażanie. psychologicznej). że problem nie istnieje.

Konieczna edukacja Na forach międzynarodowych czy unijnych. Statystyki policyjne wykazują liczbę interwencji w sprawie przemocy domowej czy przemocy w szkole bez wskazywania na płeć ofiary czy osoby. mających na celu równouprawnienie dziewczynek i przeciwdziałanie przemocy wobec nich. Tymczasem w Polsce skala przemocy wobec dziewcząt w ogóle nie jest monitorowana. gdy mowa o przemocy. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Warszawa 2007). niemal zawsze podkreślany jest problem przemocy ze względu na płeć. zamieszczonych w raporcie krytycznym opracowanym przez Fundację Feminoteka Kogo chronimy przed przemocą? Dwa lata ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. nie stosuje się żeńskich końcówek. W niezwykle przyjaźnie sformułowanych podręcznikach tej inicjatywy. Należy do nich m.in. Fundacja Feminoteka w roku 2008 w opracowała raport krytyczny na temat realizowania polityki równości płci oraz działań związanych z przeciwdziałaniem przemocy ze względu na płeć w polskiej szkole. W rekomendacjach dla rządu dotyczących skuteczniejszej walki z przemocą w rodzinie wobec kobiet. która o interwencję prosiła. wprowadzanie do programów edukacyjnych nauczania o prawach kobiet i przeciwdziałaniu przemocy wobec kobiet oraz prowadzenie statystyk osób młodocianych z uwzględnieniem płci.GWAŁT NA RANDCE I PROBLEM PRZEMOCY WOBEC DZIEWCZĄT W GRUPIE RÓWIEŚNICZEJ ale nie odnotowuje płci ofiar. a jej dokument programowy – Pekińska Platforma Działania. wskazuje szereg rekomendacji. nie wyjaśnia specyfiki agresji wobec dziewcząt i wśród dziewcząt (mimo że ten aspekt program uwzględnia w szkoleniach dla nauczycieli). Przemocy wobec dziewcząt zakazuje Deklaracja Pekińska ONZ z roku 1995. zalecałyśmy „większe zwrócenie uwagi na profilaktykę przemocy i propagowanie działań profilaktycznych oraz wpro- 91 . także tych skierowanych do uczniów. nigdzie nie występuje sformułowanie skierowane wprost do dziewcząt. Z raportu wynika. która stała się podstawą do formułowania licznych dyrektyw Unii Europejskiej dotyczących równości. że poza kilkoma wyjątkami w polskiej szkole takie działania nie są prowadzone.

która prowadziła badania CBOS w ramach akcji „Szkoła bez przemocy”. poklepywanie po pupie czy żarty mogą na całe życie naruszyć poczucie wartości ofiary. ani nauczyciele. w tym takie. że nasiąknięta agresją młodzież przenosi do szkoły wzorce domowego funkcjonowania. ale również ze strony starszych dziewcząt i swoich rówieśniczek. Młodzież gimnazjalna i licealna znajduje się w trudnym okresie rozwoju psychoseksualnego. ponadto nie zdają sobie sprawy. że uczniowie z rodzin patologicznych. jedna z koordynatorek akcji „Szkoła bez przemocy”. Dodatkowo są to lata. czemu często towarzyszy poczucie zagubienia.GWAŁT NA RANDCE I PROBLEM PRZEMOCY WOBEC DZIEWCZĄT W GRUPIE RÓWIEŚNICZEJ R ap oR t wadzenie do szkół programów profilaktyki przemocy skierowanych do dziewcząt”. co również powoduje niepokój i lęk. choć skala zjawiska przemocy rośnie. ale przede wszystkim z domu. A przecież nawet popychanie. To czas poszukiwania tożsamości. grupy rówieśniczej. jakie mogą być jej skutki. Dziewczęta w tym wieku narażone są nie tylko na przemoc ze strony dorosłych czy też rówieśników. brak pewności siebie. Psycholog Ewa Czemierowska. brak asertywności. Często młodzież w tym okresie podejmuje ryzykowne zachowania. które są nacechowane przemocą. A dokładniej – przenosi brak umiejętności komunikowania się ze światem: niemówienie o uczuciach. Agresywne zachowania młodzieży biorą się nie tylko z Internetu i telewizji. podejmowania decyzji na temat dorosłego życia. Uważa ona. wchodzenia w nowe role społeczne. niepełnych lub placówek opiekuńczych najczęściej są sprawcami lub ofiarami przemocy. od tamtej pory nie wprowadzono w polskich szkołach działań profilaktycznych uwzględniających kwestie stereotypów płciowych. ani dzieci i rodzice nie wiedzą dokładnie. w których następuje zmiana szkoły. wyśmiewanie. Potwierdza to Anna Giza-Poleszczuk. zauważa. brak zaufania do bliskich. nieumiejętność nieagresywnego rozwiązywania problemów oraz rozwiązywania problemów w ogóle. że mimo pozornego alarmu rozniecanego od czasu do czasu przez media. Jednak. Przemoc ta ma głównie cha- 92 . Badania wykazują. przewracanie. Sama młodzież uważa przemoc za najważniejszy problem w szkole („Diagnoza szkolna 2008”). czym jest przemoc.

które mogłyby zaoferować im potrzebną pomoc. Trudna zwłaszcza dla dziewcząt w ostatnich klasach gimnazjum i w wieku licealnym. obmawianiu. z którymi się spotykają. a 33% dopiero po jakimś czasie. a znacznie rzadziej w powołanych do tego instytucjach. Media. które są bardziej narażone na niechciane doświadczenia seksualne. poszukują później pomocy najczęściej u rówieśników i rodziców. nieasertywne i skoncentrowane na wyglądzie. gwałty na randkach). które padły ofiarą przemocy seksualnej. Badania te dowiodły. że w większości przypadków dziewczęta nie mówią o tego rodzaju wydarzeniach rodzicom czy też osobom. izolowaniu od grupy. „Popcorn. 27% dzieci nie informuje nikogo o przypadku wykorzystania. buli- 9 . „Bravo Girl”. Na to nakłada się szczególna sytuacja dorastania i pierwszych kontaktów seksualnych. nie potrafią reagować w takiej sytuacji i nie wiedzą.GWAŁT NA RANDCE I PROBLEM PRZEMOCY WOBEC DZIEWCZĄT W GRUPIE RÓWIEŚNICZEJ rakter psychiczny i objawia się głównie w wyzwiskach. szkoła. Pozostałe zachowały to w całkowitej tajemnicy. Podobnie jest w Polsce. Jak wynika z przytoczonych wcześniej badań w krakowskich szkołach. Promowanie przez czasopisma określonego modelu sylwetki skutkuje takimi zachowaniami autoagresywnymi. przez przemoc fizyczną i seksualną (napastowanie seksualne w szkole. Z badań tych wynika także. na 339 nastolatek przebadanych w ankiecie. 40% ofiar powiadomiło kogoś o przypadku wykorzystania tuż po fakcie. gdzie szukać pomocy. Wiele nastolatek doświadcza presji seksualnej ze strony partnerów. 28% określiło.) przedstawiając dziewczęta jako bierne. utrwalają negatywne stereotypy płci i – co za tym idzie – przyczyniają się do tego. Dziewczęta często wstydzą się powiedzieć o tych doświadczeniach nauczycielom czy swojej rodzinie. że dziewczęta tracą zdolność skutecznej obrony przed przemocą. jak np. że dzieci. Te formy przemocy objawiają się przez werbalne lub niewerbalne przekazy. że były nakłaniane lub miały stosunek seksualny wbrew ich woli. rodzina Czasopisma dla młodzieży („Bravo”. Wedle danych ze Stanów Zjednoczonych. „Dziewczyna” itp.

ich wyeliminowanie nie tylko z podręczników szkolnych. Szczególnie. że – jak wynika z raportu Fundacji Feminoteka (Ślepa na płeć – edukacja równościowa po polsku. której ofiarami są głównie dziewczęta. który promuje postawę „macho”.GWAŁT NA RANDCE I PROBLEM PRZEMOCY WOBEC DZIEWCZĄT W GRUPIE RÓWIEŚNICZEJ R ap oR t mia czy anoreksja. z którymi są w relacjach intymnych. Stąd nasze rekomendacje: 94 . to chłopcy są bardziej narażeni na niepowodzenia szkolne i ich negatywne skutki. Konieczne jest podjęcie specjalnych działań adresowanych do chłopców: uczenie ich szacunku i partnerstwa oraz umiejętności radzenia sobie z agresją. Należy także zwrócić uwagę na trudności wynikające z wieku dorastania. jakie zachowania wobec nich mogą skutkować przemocą. by dziewczęta jak najwcześniej informować o tym. naśladowanie dorosłych w rozładowywaniu stresu czy sposobach spędzania wolnego czasu (picie alkoholu. W ostatnim raporcie „Szkoła bez przemocy” do aktywności seksualnej przyznaje się 49% uczniów. Z kolei chłopcy w związku z funkcjonującym w kulturze młodzieżowej oraz w grupach rówieśniczych modelem męskości. np. Ponieważ stereotypy płciowe są jednym z głównych źródeł przemocy ze względu na płeć. zażywanie narkotyków itp. Jak dotąd jednak. takie jak podejmowanie czynności seksualnych. że takie zachowania są naganne i powinny spotkać się z dezaprobatą społeczną. w tym w ciągu ostatniego roku przybyło uczniów w grupach młodszych (1415 lat).) W ciągu ostatnich lat obniżył się wiek inicjacji seksualnej w Polsce. zajęć dla chłopców z profilaktyki przemocy praktycznie w Polsce się nie prowadzi. często zachowują się agresywnie w stosunku do kolegów oraz dziewcząt. 2008). Raport krytyczny. Chłopców natomiast należy uczyć. Niechęć państwa do włączenia edukacji seksualnej do systemu nauczania. ale także z całego procesu nauczania jest dla nas jedną z priorytetowych kwestii. brak rzetelnej wiedzy rodziców oraz wielu pedagogów i pedagożek. częściej niż dziewczęta przenoszeni są do szkół specjalnych. jak rozpoznawać sygnały dotyczące tego zjawiska i jak reagować. powoduje wzrost liczby ryzykownych zachowań seksualnych młodzieży i nasilanie się zjawiska przemocy seksualnej. Dlatego ważne jest.

jak również wydawcy/ wydawczynie powinni/powinny uwzględniać zasadę równego traktowania kobiet i mężczyzn i nie umieszczać w swoich pracach żadnych treści dyskryminujących ze względu na płeć. w szkołach z uwzględnieniem rozkładu płciowego). Autorzy/ autorki programów edukacyjnych i podręczników. specjalistami/ specjalistkami z danych dziedzin. by tematyka równościowa przestała być traktowana jako tematyka marginalna i mało znacząca. Nie powinni/ powinny wzmacniać stereotypów i utrwalać tradycyjnego podziału ról. rasę. wyznanie oraz orientację seksualną. organizacjami pozarządowymi. 4) Konieczne jest stworzenie programów profilaktycznych z zakresu prewencji przemocy (w szczególności przemocy domowej. Należy uwrażliwiać na problemy związane ze stereotypowym postrzeganiem ról płciowych. Należy także zwracać uwagę na język.GWAŁT NA RANDCE I PROBLEM PRZEMOCY WOBEC DZIEWCZĄT W GRUPIE RÓWIEŚNICZEJ 1) Polski system oświatowy nie przewiduje badań przy użyciu wskaźników wrażliwych na płeć. Powinny inspirować nauczycieli i nauczycielki do podejmowania w szkole tematów związanych z równością płci i tak wpływać na kształt debaty publicznej. Programy powinny być konsultowane z partnerami społecznymi: środowiskiem nauczycielskim. alkoholizmu i narkomanii. na znaczenie. krzywdzące- 95 . wiek. 2) Władze oświatowe powinny uwzględniać zagadnienie równości kobiet i mężczyzn we wszystkich prowadzonych przez siebie programach i działaniach. jakie w procesie socjalizacji mają przekonania i oczekiwania nauczycieli i nauczycielek wobec uczniów i uczennic. 5) Konieczna jest zmiana treści edukacyjnych w podręcznikach połączona ze zmianą języka (stosowanie języka nieopresywnego i neutralnego płciowo). 3) W programach kształcenia i doskonalenia nauczycieli i nauczycielek należy uwzględnić szeroko rozumianą problematykę emancypacyjną i antydyskryminacyjną. jakim posługują się nauczycielki i nauczyciele. stąd pierwszą rekomendacją jest przeprowadzenie takich badań na szczeblu lokalnym i krajowym.

programów oraz podstawy programowej. Szkoła wobec problemu przemocy ze względu na płeć” został też opublikowany w Społecznym Monitorze Edukacji. dostosowanej do wieku i poziomu dojrzałości uczniów. dając wskazówki. Uprawnione do prowadzenia zajęć z tego przedmiotu powinny być osoby po studiach podyplomowych z edukacji seksualnej. Podręczniki powinny odzwierciedlać różnorodność świata społecznego. 7) Konieczne jest wprowadzenie obowiązkowej i wolnej od ideologii edukacji seksualnej do szkół. w którym będą dokonywane ekspertyzy. 6) Konieczne jest stworzenie apolitycznego centrum kompetencji w zakresie równości płci jako miejsca. Tekst przygotowany na konferencję w 00 roku “Dlaczego dziewczęta są agresywne.GWAŁT NA RANDCE I PROBLEM PRZEMOCY WOBEC DZIEWCZĄT W GRUPIE RÓWIEŚNICZEJ R ap oR t go kobiety i inne grupy defaworyzowane. analizy i oceny programów nauczania. podręczników. jak radzić sobie z innością. 9 .

Jest to jeden z czynników. partnerzy. szarpaliśmy się. Mówiłam mu. Tak po koleżeńsku: chodziliśmy do kina.7 CHCĘ O TYM ZAPOMNIEĆ… PSYCHOLOGICZNE KONSEKWENCJE GWAŁTU Agnieszka Czapczyńska „Znaliśmy się od kilku lat. Nie mogłam złapać tchu ani krzyczeć… Potem okropnie płakałam. To chyba nie był gwałt. że kiedy 97 . że wie. który powoduje. że go sprowokowałam…”. ale nigdy nie zwracałam na niego uwagi. ale on był coraz bardziej natarczywy. Czułam nienawiść do samej siebie i obrzydzenie. on mnie przytulał i mówił. On mówi.. które stały się ofiarami gwałtu. a w wielu sytuacjach kobiety łączył z napastnikami jakiś rodzaj relacji. ja nie miałam siły. Dla części kobiet. wyrwałam się do przedpokoju. żeby się bronić. czym było to doświadczenie. ale nic więcej. że przecież po to przyszłam. czasem o charakterze intymnym. Było fajnie. Przewrócił mnie. członkowie rodziny. Trochę się całowaliśmy. on miał dużą przewagę fizyczną. Statystyczna większość sprawców to mężczyźni znani ofierze – koledzy. Przytulaliśmy się.. nie jest wcale oczywiste. Przygniótł mnie swoim ciężarem. Ponad 80% zgwałconych kobiet znało napastnika wcześniej. że nie chcę tego robić. Kiedyś zaprosił mnie do siebie. przecież sama się do niego przytulałam. Dopiero pod koniec trzeciej klasy liceum jakoś mnie zainteresował i zaczęliśmy się spotykać. Siedzieliśmy u niego w pokoju. czasem przychodziłam do niego do domu oglądać razem filmy. piliśmy piwo i słuchaliśmy muzyki. gdy nikogo nie było. Zaczęłam się bać. ale nie słuchał.

Żyjemy w świecie podwójnych norm: z jednej strony gwałt uchodzi za zachowanie społecznie naganne. z drugiej natomiast codziennie przymykamy oczy na akty naruszania kobiecej przestrzeni. odczujwają wstyd i strach. […] stanowiące celowe pogwałcenie emocjonalnej. fizycznej i racjonalnej integralności i będące wrogim. kobiety mają trudność w jasnej ocenie tego. militarne gry wideo.  S. inne odnoszą się do strony psychologicznej tego nadużycia. braci. wtargnięcie w prywatną. jak nierówność płci. degradującym aktem przemocy”1). które doświadczyły gwałtu. pornografia oraz legitymizacja przemocy. Pornografia redukuje kobiece ciało do roli przedmiotu. przez trywializowanie aktów przemocy w mediach. Nie zmienia to jednak faktu. z których gwałt stanowi formę skrajną. których sprawcami są mężczyźni wobec kobiet. Według S. osobistą przestrzeń wewnętrzną bez uzyskania zgody. co tak naprawdę wydarzyło się w ich życiu. Wiąże się je z takimi zjawiskami. Legitymizacja przemocy z kolei polega na wspieraniu jej przez środki masowego przekazu. przedstawiając ją jako atrakcyjny i kuszący element intymnego zbliżenia. 98 . Brownmiller. ojców. mają poczucie winy. lecz także jako problem społeczny. Co to jest gwałt? Istnieje wiele definicji gwałtu – niektóre z nich mają charakter prawny. New York 975. promuje przemoc seksualną. np. Wiele kobiet. jest w zgoła innej sytuacji psychologicznej i potrafi precyzyjnie określić. Nierówność płci stawia kobiety w roli osób zależnych od partnerów. Brownmiller gwałt to „wymuszona siłą inwazja cielesna. przeżywają różne trudności życiowe związane z tym doświadczeniem. że było to nadużycie. że i jedne.PSYCHOLOGICZNE KONSEKWENCJE GWAŁTU R ap oR t dochodzi do nadużycia. women and rape. Against our will: Men. oparte na brutalności sporty itp. Liczba gwałtów. każe je postrzegać nie tylko jako zjawisko natury psychologicznej. np. i drugie często borykają się z wieloletnimi konsekwencjami psychologicznymi gwałtu.

nie roBi tego po to. Z kolei aż 20% respondentek przyznało.. nie szukają pomocy. że większość oskarżeń w sprawie gwałtów jest nieprawdziwa.PSYCHOLOGICZNE KONSEKWENCJE GWAŁTU Konsekwencje psychologiczne gwałtu „Zostałam zgwałcona przez znajomego.. Zgwałcone kobiety i dziewczyny są szczegółowo wypytywane. a w rezultacie czyni ją współodpowiedzialną za gwałt. że niemal 1/4 kobiet w wieku 18-24 lat uważa. „Daily Mail” podaje. Najlepiej niech to lato się skończy – nie cierpię.. Mity na temat gwałtu W naszym społeczeństwie istnieje wiele mitów. to sama sprowokowała gwałt. nikt nie chce DoświaDczyć gwałtu i nikt nie ma prawa zmuSzać kogoś Do SekSu wBrew jej/jego woli . nie mogę na siebie patrzeć. Jej wina jest ewidentna. mężczyzna w pewnym momencie nie może się już wycofać. gdy jest tak gorąco. Mit ten sięga korzeniami historii. która rozegrała się w rajskim ogrodzie. że noszenie minispódniczek. fakt: koBieta . a 14% jest zdania. Całe moje życie runęło.. brzydzę się siebie i swojego ciała. flirtowanie z mężczyzną oraz śmiały taniec są równoznaczne ze zgodą na postawienie drinka. Najlepiej zniszczyłabym swoje ciało. Są one ważną przyczyną.. dotyczących gwałtu. swoją twarz. przed chwilką wrócił mi straszny lęk. która atrakcyjnie Się uBiera czy śmiało zachowuje. Przedwczoraj znowu myślałam o samobójstwie. Poniżej przytaczamy najczęstsze z nich: MIT: Ofiara gwałtu jest sama sobie winna. Momentami wstydzę się wychodzić na dwór”. jak były ubrane (czy aby nie nazbyt prowokująco). MIT: Gwałt to rządza. dla której ofiary nie ujawniają nadużycia. To Ewa była kusicielką. Czuję się strasznie. czyli fałszych przekonań. 99 .. obwiniają siebie. Adam nie potrafił się oprzeć. że jeśli kobieta poszła z oprawcą do domu. tak jakby to miało znaczenie. By ją zgwałcono. którego poznałam na wakacjach.

t. Sprzyjają temu media pokazujące intymność w sposób przesycony przemocą wobec kobiet. że nie może się powstrzymać. które nie dają się nawet dotknąć. że kobieta nie ma prawa do wytyczania granic2).id. którzy z nich nie korzystają. W naszej kulturze gwałt utożsamiany jest przez wiele osób z seksem. Dziewczyny dzielą się na porządne. a ci.seks-po-porodzie. więc problem doty http://www. nawet jeśli wcześ niej Była nią zaintereSowana . jeśli chłopak wydał na randce dużo pieniędzy. Jak głęboko sięgają korzenie tego stereotypu.PSYCHOLOGICZNE KONSEKWENCJE GWAŁTU R ap oR t W badaniach prowadzonych przez Andreę Parrot wśród nastolatków z koledżów przy Uniwersytecie Kalifornijskim w Los Angeles 1/3 respondentek uważa. kobieta w zamian oferuje seks.pl/magazynrodzinny/4548. gdy wcześniej zgodziła się na pocałunki i pieszczoty. że mężczyzna musi uciec się do przemocy. html. Korzenie tego mitu to. powinni poDDać Się StoSownemu leczeniu. Prawie 40% osób uznało. jeśli to dziewczyna go podrywała. Podobnie. które właściwie „same się proszą”. syndrom „madonny” i „ladacznicy” funkcjonujący tam. że chłopak ma prawo wymagać stosunku. gdzie brak partnerstwa między płciami i przekonania. fakt: więkSzość mężczyzn jeSt w Stanie kontrolo wać Swoje zachowania SekSualne. fakt: koBieta ma prawo wycofać Się z aktywności SekSualnej w Dowolnym momencie. pokazują cytowane powyżej badania Andree Parrot. że wymuszanie seksu jest w porządku.polskatimes. gdy jest tak pobudzony. MIT: Gwałt to normalna forma aktywności seksualnej. Lustrzanym odbiciem jest stereotyp dzielący chłopców na łowców okazji i frajerów. MIT: Randka to wymiana usług: mężczyzna zaprasza i płaci. a potem zmieniła zdanie. i łatwe. zdaniem Alicji Długołęckiej. Ponad połowa uważała. w których 54% respondentów nie widziało nic niewłaściwego w użyciu przemocy. jeśli dziewczyna wcześniej zgodziła się na seks. którzy tego nie umieją . 100 .

. Większość gwałcicieli racjonalizuje swoje zachowanie. „miała silny makijaż”. Nasze codzienne życie: prasa. że gwałciciele pochodzą ze wszystkich warstw społecznych. MIT: Ofiary gwałtu chciały być zgwałcone. którzy DecyDują Się na StoSowanie przemocy woBec koBiet. fakt: gwałt jeSt przeStępStwem woBec każDej ko Biety. „narzucała się”. k ażDa koBieta 101 MIT: Tylko kobiety o „złej reputacji” doświadczają gwałtu. Badania pokazują. fakt: gwałt to w każDym przypaDku DoświaDczenie upokarzające Dla ofiary. oDzierające ją z poczucia kontroli naD właSnym ciałem i Szacunku Do SieBie. fakt: Sprawcy gwałtów to w więkSzości mężczyźni całkowicie zDrowi pSychicznie. niezależnie oD tego. że gwałt sprawia ofierze przyjemność i podnieca ją erotycznie. Jest to sposób myślenia przerzucający odpowiedzialność za zachowanie sprawcy na ofiarę i tym samym zdejmujący z gwałciciela poczucie winy za własne działanie. pokazują seks w sposób sugerujący naturalność przemocy w intymnych relacjach. jakimi jesteśmy otoczeni. kim ona jeSt. którą czytamy. „siedziała sama przy barze”. MIT: Gwałciciele to osoby zaburzone psychicznie. że zostali „sprowokowani” przez ofiarę. która była „wyzywająco ubrana”. Powstaje fałszywy obraz. reklamy.PSYCHOLOGICZNE KONSEKWENCJE GWAŁTU czy nie tylko pornografii. tłumacząc się tym. Traktowanie sprawców jako osób zaburzonych tworzy fałszywy obraz mężczyzn. o DSetek mężczyzn o Skłonnościach pSychopatycznych w populacji jeSt zDecyDowanie mniejSzy niż oDSetek gwałcicieli. 80% sprawców gwałtu jest znanych ofierze i często łączy je z nimi jakiś rodzaj relacji. którzy są w jakiś sposób „chorzy” i nie potrafią kontrolować swojego zachowania. nie jeSt powoDem ani zachętą Do gwałtu. fakt: ż aDne zachowanie ze Strony ofiary nie uSprawieDliwia przemocy. filmy dostępne dla wszystkich użytkowników w sieciach telewizyjnych.

Bureau of Justice’s National Crime Survey.000 ofiar stanowili mężczyźni. fakt: małżeńStwo nie uSprawieDliwia StoSowania przemocy SekSualnej. fakt: ofiarą gwałtu może Stać Się zarówno ko Bieta . który jest/był jej partnerem. 168. które pochoDzą z różnych warStw Społecznych. który ułatwia Sprawcom poczuć Się Bezkarnie. że doświadcza gwałtu ze strony męża. który ukazał się w roku 1991. Dotyka to bardzo trudnego problemu. że naDużycia SekSualne Spotykają ko Biety. co nie zmienia faktu. MIT: W małżeństwie kobiety są bezpieczne od gwałtu.S. jak i mężczyzna . Dane policji pokazują . jakim jest gwałt w małżeństwie – przestrzeni praktycznie absolutnej bezkarności gwałcicieli. Sprawcami niemal wszystkich gwałtów byli mężczyźni. że jeśli kobieta raz powiedziała „tak”. ponieważ uważa seks za swój obowiązek. Domniemana reputacja koBiet jeSt tylko Stereotypem. ale nie zgłaszają się na policję w obawie. nie ma już prawa powiedzieć „nie”. w Stanach Zjednoczonych rocznie dochodziło do ok. że więkSzość Sprawców to mężczyźni (także woBec innych mężczyzn). Polskie dane statystyczne na ten temat są trudno dostępne. Wiele kobiet nie ma świadomości. Inne natomiast mają taką świadomość. ponieważ mężczyźni – ofiary gwłatu zazwyczaj nie zgłaszają nigdzie takich przestępstw. z czego 13. mają różny StatuS ekonomiczy. Stereotypowy pogląd głosi. że nie uda im się dowieść swoich praw. 102 .PSYCHOLOGICZNE KONSEKWENCJE GWAŁTU R ap oR t może w ciągu Swojego życia DoświaDczyć gwałtu. Według raportu U.000 gwałtów. MIT: Tylko kobiety są ofiarami gwałtu. Są w różnym wieku. a zatem jest „zobowiązana” do seksu z mężczyzną.

Pojawiają się pytania: co dalej. Osoby najbliższe – rodzina czy znajomi – mogą być zaskoczone taką reakcją. Może ona trwać od kilku godzin do dwóch tygodni. a nawet podejrzewać. czy można zaufać drugiemu człowiekowi? Ofiary zaczynają unikać kontaktów z ludźmi. nadużywanie alkoholu albo leków. 10 . izolują się. Obawia się oskarżeń ze strony otoczenia. Istnieje wiele typologii reakcji ofiar na gwałt. odczuwa wstyd. jak mogłam być taka naiwna. a często sama obwinia się za zaistniałą sytuację („mogłam to przewidzieć. zamykają w sobie. Najbardziej popularny jest trójfazowy model reakcji na sytuację gwałtu3). niektóre kobiety w tym okresie są nienaturalnie spokojne lub wręcz beztroskie. które w drastyczny sposób odbiera ofierze autonomię i prawo do decydowania o własnym ciele. nie może uwierzyć w to. Dezorientacja W tym okresie mogą pojawić się stany lękowe. depresyjne.PSYCHOLOGICZNE KONSEKWENCJE GWAŁTU Konsekwencje psychologiczne gwałtu Gwał jest nadużyciem. Szok i odrętwienie Bezpośrednio po ataku występuje pierwsza ostra faza szoku i odrętwienia. że widocznie dla ofiary było to przyjemne albo mało znaczące doświadczenie. 2. Paradoksalnie. co się stało. a charakteryzuje ją zwiększenie ryzyka samobójstwa. 1. Zazwyczaj boi się zwierzyć komuś bliskiemu. lęku. następuje zachwianie dotychczasowego porządku życia. Doświadcza poczucia własnej bezradności. gdyż obawia się reakcji ze strony otoczenia. Faza ta może trwać miesiącami. Ofiara gwałtu jest przerażona. Kluczyńska. Psychologiczne konsekwencje gwałtu. narasta niepewność.  S. odczuwa strach przed sprawcą. winy. Próbują zapomnieć. nr . „Niebieska Linia” 00. głębokie upokorzenie. chroniące przed konsekwencjami bolesnych wydarzeń.). do niczego się nie nadaję” itp. jak żyć z czymś takim. wymazać wspomnienia związane z gwałtem. Jednak zaprzeczanie i minimalizowanie to mechanizmy obronne.

Do tej pory pamiętam te sceny. jak: 1. które amerykańska klasyfikacja DSM-III-R określa jako „wykraczające poza zakres zwykłych ludzkich doświadczeń”. Czasem chciałabym krzyknąć. Prześladują mnie ręce i inne obrazy z przeszłości. Jedyne co czuję to lęk bliżej nieokreślony. Ofiara próbuje powrócić do swojego normalnego rytmu życia. widząc jak cierpię. że 80% ofiar gwałtu cierpi na zespół stresu pourazowego (post-traumatic stress disorder – PTSD). Natarczywe. gdy wracałam od przyjaciółki (trzeba było iść przez duży park). „Mam momentami wrażenie. że ten świat nie istnieje. nie jestem w stanie się nawet odezwać. 104 . Moja pamięć odtwarza te koszmarne sceny. Powtórne przeżywanie stresującego wydarzenia. która zazwyczaj pozostaje na stałe. Reorganizacja To faza stopniowego powrotu do równowagi.PSYCHOLOGICZNE KONSEKWENCJE GWAŁTU R ap oR t 3. słyszę własne krzyki”. jakby ktoś zmuszał mnie do patrzenia na to i śmiał mi się w twarz. pomimo nieufności do mężczyzn. ale nie mogę. Gdy chcieliśmy się zbliżyć z moim mężem. Tak czuję się cały czas”. widziałam ich twarz. powiedzieć coś. W następstwie obciążającego psychicznie wydarzenia. który się zacina w jednym miejscu – na obrazach. nawracające wspomnienia związane z gwałtem. Powracają plany. że nie istnieję. drugi raz jak miałam 19 lat – przez chłopaków. Zespół stresu pourazowego (PTSD) Z przeprowadzonych badań wynika. pojawiają się takie charakterystyczne objawy. marzenia o bliskości drugiego człowieka. że to wszystko to jakiś sen. A. Gwałt zaczyna postrzegać jako incydent należący do przeszłości. których nie chcę widzieć! Czuję się tak. Tak jakby ktoś przymusowo puszczał mi film. czuję zapach ich potu. która może trwać latami. Raz jak miałam 15 lat – przez mojego brata ciotecznego. „Byłam zgwałcona dwukrotnie.

Na początku jestem spokojna. Staram się budować swoje życie od nowa. czyli nagłe uczucie. podświadomość nie odpuszcza. bo inaczej eksploduję! W takim momencie biorę leki (jak dziś) i zaczyna być spokojniej. pomimo zmęczenia fizycznego. Muszę. w snach wraca wszystko. ale nie mam dokąd. Jestem w jakimś mieście. że nie mam wyjścia. Zdarza mi się płakać całymi dniami. Epizody flashback. którego nie znam. ale jednak takich rzeczy się nie zapomina. jest ciemna i pusta. Wolę nie opisywać tego. chcę uciekać. Boję się odwrócić. ale potem chcę już wracać i nie mogę znaleźć drogi. Czuję narastający lęk. Na dotyk facetów reaguję panicznym strachem. że mój mozg funkcjonuje na podwójnych obrotach. bo ulica się kończy.. przeradza się w pragnienie śmierci. „Mam taki powtarzający się koszmar senny. ale to też już powoli nie pomaga. 105 . że tuż za mną stoi ten mężczyzna. Doświadczenia te mogą obejmować wszystkie rodzaje halucynacji zmysłowych lub omamów powodujących oderwanie od rzeczywistości. Kiedy wracam do domu. Powracające koszmarne sny o wydarzeniu.. że to moja wina”. tak jakby to się stało wczoraj. słyszę za sobą męskie kroki. cokolwiek. Czuję często.... co mam robić.. nie mogę znaleźć sobie miejsca w mieszkaniu. Mam wrażenie. Staje się paniczny. bo miałam wtedy 16 lat. boję się przebywać z facetami sam na sam. „Stałam się nerwowa. bicie serca też i muszę wziąć żyletkę. U mnie to też dawna sprawa. C.PSYCHOLOGICZNE KONSEKWENCJE GWAŁTU B. jak gdyby zdarzenie rozgrywało się na nowo. W tym stanie ofiara gwałtu czuje i działa.. ale czasem nie mam leków. Staram się to stłamsić w sobie. Budzę się z krzykiem. jakby wydarzenie znów miało miejsce. nie mogę zasnąć. Co noc mi się to śni. Mój oddech staje się szybki. Idę jedną z ulic. To jest straszny lęk. lęk się potęguje. Nie wiem. co wtedy…Wiem. Wsiadam w auto i jadę przed siebie lub nad jezioro. ale jest mi strasznie ciężko. nóż.. co się wtedy dzieje”. ale nie daję rady.. ale wiem..

restauracja. gdzie mogę spotkać jakieś osoby. niestety. 2. którą znałam). B. a wspomnienia kończą się chyba tragicznie. drżenie ciała itp.. Czasami wydaje mi się. klientów jest wielu.. Ale w snach bardzo często. Unikanie myśli lub uczuć związanych z gwałtem. bar. banki i wiele innych). „Nienawidzę tych wspomnień. sklep. Teraz wspomnienia nawracają już rzadziej: przy tego typu rozmowach albo jak w filmie jest taka scena. bo co jak spotkam JEGO?! Ani nie chcę przejeżdżać obok jego pracy. Powiedzieć komuś? Nie. ale nie pójdę do takiej. Kiedyś na samo słowo „gwałt” zaczynałam się trząść. bo może akurat będzie tam jechał lub wracał? (To była osoba. „Pracuję w jednej z popularnych księgarni. czyli w sumie do większości (np.) wywołanych wydarzeniami symbolizującymi lub przypominającymi pewne aspekty gwałtu. Silne napięcie wywołane każdym wspomnieniem o wydarzeniu czy też przedmiotem. że przecież mam prawo odmówić obsługi klienta. który się z tą rzeczą kojarzy. które mogłyby wywołać dramatyczne wspomnienie. że tak jak teraz odcinam się od swoich uczuć”. pocić itp.”.PSYCHOLOGICZNE KONSEKWENCJE GWAŁTU R ap oR t D. a potem mogę iść na fajkę i jakoś to będzie.. bo co jak spotkam JEGO?! Boję się jechać w kierunku niektórych dzielnic w moim mieście. a poza tym to jak szansa jeden do kilku milionów. Pojawianie się reakcji fizjologicznych (np. chciałabym je po prostu wymazać. że on wszedł do sklepu. to mówię sobie. „Szukam pracy.. Uporczywe unikanie bodźców związanych z wydarzeniem lub ogólna utrata wrażliwości na bodźce A. ciągle od siebie uciekam. nie pamiętać. też omijam szerokim łukiem.. śmiać się. 10 . Jak złapie mnie taka panika. uczucie silnego lęku.. W każdym razie już przy takich konkretniejszych wyzwalaczach. nigdy tego nie zrobię. Nie umiem odpoczywać. Unikanie działań lub sytuacji. Większość imprez itp.

Ostatni obraz. żeby mnie już nie było”. nie jest w stanie przypomnieć sobie istotnych aspektów zdarzenia. Mam uczucie. jak za jakąś taflą szkła. ale nie wiem co. która doświadczyła gwałtu. Bałam się przeprowadzić. że wydarzyło się coś strasznego. co się stało.. jaki mam w głowie. Gdybym mogła. kiwam się jakoś dziwnie. żeby rodzice nic nie zauważyli. Mam momentami wrażenie. że ten świat nie istnieje. A potem już jak siedzę zmarznięta w parku. boję się. „Kiedyś nie wiązałam swojego stanu z tym wydarzeniem nad jeziorem. a jedynie jestem »czymś«. To naprawdę bardzo ogranicza i to życie z ciągłym lękiem. bo drugi mieszkał w tym samym mieście i pracował niedaleko.PSYCHOLOGICZNE KONSEKWENCJE GWAŁTU a także miejsc. co obserwuje to wszystko. że to przez mnie”. w których mógłby się pojawić. to jak razem wyszliśmy wieczorem z tych urodzin. jest noc. daleko. To jest potworne. Ten stan to jakby ktoś wyłączył we mnie akumulator. „Nie pamiętam nic. byłam trochę po alkoholu. uczyć. E. szkołą. Zmuszam się na siłę do normalności. że oni są z innego świata. że to wszystko to jakiś sen. Nie wiem. że nie istnieję. Utrata zainteresowań ważnymi czynnościami. Wydaje mi się. Że ja nie jestem wcale sobą. Niepamięć wydarzenia – osoba. ale nie uczestniczy. wcześniej bałam się wychodzić z domu. bo jeden z nich jest z Gdańska. pomalować. Nie chce mi się nic – ubrać. „Czuję się. znaczne ograniczenie zakresu odczuwanych emocji. C. odrętwienie. poczucie oderwania oraz emocjonalnego i społecznego dystansu wobec innych ludzi. Idę ulicą. jakoś się ogarnąć. jakby całe życie było filmem. mam poszarpaną sukienkę. że to wtedy się zaczęło. jadę autobusem.. patrzę na ludzi i wydaje mi się. D. pracą. Czasem chciałabym 107 . np. Uczucie obojętności lub chłodu. to bym leżała i patrzyła w sufit. Mimo to jakoś do tej pory się udało i uda się dalej”. ale teraz myślę.

Czuję wstyd i wstręt do siebie. powiedzieć coś. że znowu coś się zaczyna ze mną dziać. łapię się na tym. nie jestem w stanie się nawet odezwać. odczucie. Nie mogę o tym nikomu powiedzieć. agresja kierowana przeciwko sobie. ale nie mogę. Nie chce mi się o nic starać. Ostatnio czuję. bliżej nieokreślony. wszyscy go uwielbiali. że patrzę w jeden punkt i praktycznie o niczym nie myślę”.PSYCHOLOGICZNE KONSEKWENCJE GWAŁTU R ap oR t krzyknąć. A. trzy doby. kiedy pojawią się jakieś problemy. Jestem zupełnie pusta”. nienawidzę mężczyzn. Utrzymujące się objawy zwiększonego pobudzenia. „Od tamtego wydarzenia biorę leki. B.. ale nic nie czuję. że życie zakończyło się wraz z doświadczoną traumą. rodzinna. Nie mam nadziei na nic dobrego w moim życiu. 3. opiekuję się moim dzieckiem. coraz częściej wybucham płaczem. nienawidzę swojego ciała. to czasami nie śpię dwie. Poczucie braku perspektyw na przyszłość. Tak się dzieje. Drażliwość lub wybuchy gniewu. ani radości. jestem przemęczona. kiedy ktoś mnie dotyka. Jedyne co czuję to lęk. Trudności z zasypianiem lub snem. Kto to by mi uwierzył? Przecież to zawsze był porządny człowiek. Po co? I tak nie ma sensu…”. bałam. Przyszłość zawodowa. „Wydaje mi się. rodzicielstwo. nienawidzę. Teraz.. 108 . albo jak jakaś sytuacja skojarzy mi się z tamtymi wydarzeniami. Jem. częste budzenie się. starość wydają się być nierealne. Jakbym była w środku martwa. Boję się. Coraz rzadziej wychodziłam z domu i coraz mniej jadłam. samookaleczenia. Zawsze się wstydziłam. „Nigdy nikomu o tym nie powiedziałam. Jestem nie do życia”. Jak nie mam leków. Nie jestem w stanie zasnąć. z dobrą opinią. śpię. Nie czuję smutku. jakby wszystko się dla mnie skończyło. F. Nie chcę wychodzić z domu. że znowu mi się przyśni ten koszmar i znowu się będę bała tak jak wtedy.

że jestem nic niewarta. Na jakiś czas poczułam ulgę. to jednak boję się. którzy zrobili mi krzywdę. bo to nie w nich leży wina. Boję się tych uczuć. że wszystko. Nadmierna czujność. co mnie spotkało. nie wytrzymałam i w końcu je rozbiłam. Chociaż staram się nie dopuszczać do siebie tej myśli. że wszystkim zależy na tym. że to ze mną coś jest nie tak. żeby mnie bolało. Próbowałam nienawidzić tych. ale nie mogłam przestać. przestać cokolwiek czuć. jakbym czekała na jakiś atak. Mam wrażenie. że to się może powtórzyć”. Ciągle o tym myślę. co się wydarzyło i potrafię wtedy zapominać o tym. gdzie jestem i co robię. Czuję się jak ścierka do podłogi. Trafiłam do szpitala nieprzytomna”. 109 . Któregoś dnia. Myślałam. że odpływam. Poharatałam sobie rękę. Chciałam. Aż w końcu chciałam tylko. by mi zrobić krzywdę. Różne sytuacje przypominają mi o tym. To ja robię coś źle. Chyba zwariowałam”. Podcięłam sobie żyły. ale nie potrafię. gdy stałam przed lustrem. Więc zaczęłam się okaleczać. Trudności w koncentrowaniu się na wykonywanym zadaniu. Chciałam siebie zranić. Wiedziałam. Moje koleżanki mówią. Kaleczyłam się szkłem z rozbitych kieliszków i szklanek. to moja wina. żeby to się skończyło. Bolało. znowu to wszytko się nasiliło. tylko we mnie. mam taki natłok myśli. D. Wydaje mi się. że mam to już za sobą. Ja tego nie czuję. „Trudno mi skupić uwagę. czuję tylko ciągły strach. chciałam. że to co robię jest chore. tylko nie wiem co.PSYCHOLOGICZNE KONSEKWENCJE GWAŁTU „Nie mogłam na siebie patrzeć. Ale ból ręki jakby przyćmił ten inny ból. bo na to zasługiwałam. Ale kiedy ręka przestała boleć. C. Później zaczęło się zmieniać. Mam negatywne uczucia w stosunku do siebie. nieustanne wypatrywanie rzeczywistych lub wyimaginowanych zagrożeń. że to może się powtórzyć. Pomagało na chwilę. „Czuję się taka napiętnowana. a później wszystko powracało i to z jeszcze większą siłą. Wydaje mi się. Byłam przekonana. Ile można się nad sobą użalać? Powinnam już dawno się z tego pozbierać.

gdy część powyższych objawów trwa przynajmniej jeden miesiąc. html\ t_self. lecz z długotrwałymi przeżyciami. a ja zaczęłam normalnie wrzeszczeć. 5 http:// www. Strategie interwencji kryzysowej. kiedy robi się ciemno. 110 . Czasami wystarczy.seks. Badania nad zespołem stresu pourazowego. R. Traktuje się je jako normalny adaptacyjny proces reakcji na nienormalną sytuację. zaburzenia osobowości5). że coś mocniej stuknie za oknem. jakby mnie ktoś napadł. że natężenie i rozmiary kryzysu spowodowanego nadużyciami seksualnymi bywają bardziej nasilone niż w innych rodzajach kryzysów4). Nie umiem tego powstrzymać”.in. m. O zespole stresu pourazowego można mówić. Długoterminowe konsekwencje gwałtu „Stałam się nerwowa. Wśród zaburzeń często obserwowanych w późniejszym okresie u ofiar gwałtu opisuje się mniej lub bardziej poważne zaburzenia lękowe. Na dotyk facetów reaguję panicznym strachem…”. przesadne reakcje przestrachu na minimalne i niezagrażające bodźce. Badania te pozwalają również na zrozumienie nie tylko istniejącego schematu funkcjonowania biologicznego związanego z traumą. u ofiar gwałtu. Kiedyś siostra weszła niespodziewanie do mojego pokoju.PSYCHOLOGICZNE KONSEKWENCJE GWAŁTU R ap oR t E. a także sposobu widzenia świata i osobowości.wieszjak. a ja skaczę na krześle.pl/ psychoseksuologia/ 97. depresje. Przez ten strach zachowuję się czasem jak wariatka. Warszawa 00.K. które spowodowały bezradność. Schemat ten nie jest związany z podłożem genetycznym. Zapalam wtedy wszystkie światła. „Zaczynam się bać. Badania PTSD u ofiar gwałtu sugerują. że przewlekle przeżywany stres wywiera długofalowy wpływ na powstanie zaburzeń psychicznych.Co-to-jest-oziebloscseksualna. 4 B. boję się przebywać z facetami sam na sam. nawet śpię przy świetle.E Gilliland. James. Wyolbrzymione. wyraźnie wskazują.

są podatne na ponowną wiktymizację. które doświadczyły wykorzystania seksualnego. np. przejawiają większy lęk seksualny.in. np. w późniejszym okresie staje się autonomicznym symptomem. co ma jakoby zapewnić bezpieczeństwo. Wiele ofiar gwałtu jest niezdolnych do zrelaksowania się i odczuwania przyjemności z aktywności seksualnej. Długoterminową konsekwencją wykorzystania seksualnego często jest negatywny obraz własnej osoby i niska samoocena. m. brakuje im satysfakcji ze związków seksualnych. Ofiary wykorzystania seksualnego częściej niż inni ludzie myślą o popełnieniu samobójstwa. Dłutoreminową konsekwencją traumy gwałtu może też być dysocjacja. unika seksu lub przeciwnie – odczuwa kompulsywne pragnienie seksu. gwałt lub 111 . U kobiet–ofiar nadużycia seksualnego występuje niejednokrotnie zmniejszenie popędu seksualnego. często pojawiają się zaburzenia snu i koszmary nocne.PSYCHOLOGICZNE KONSEKWENCJE GWAŁTU Depresja jest jednym z najczęstszym spośród długoterminowych negatywnych efektów wykorzystania. Ofiary nadużyć seksualnych mogą przeżywać problemy w funkcjonowaniu seksualnym. generowanie przez nieświadomość rozmaitych (pozornych lub rzeczywistych) dolegliwości fizycznych w celu uzasadnienia niepodejmowania działań przez ofiarę lub odwrócenia jej uwagi od niechcianych myśli i uczuć. Początkowo jest to strategia radzenia sobie z wykorzystaniem. lecz – przeciwnie – chęć pozbycia się cech kobiecych. np. Ofiary gwałtu odczuwają wpływ wykorzystania na swoje relacje z innymi ludźmi. Lęk oraz stałe napięcie przeżywane przez ofiary mają swój wyraz w symptomach somatycznych. anoreksja i bulimia. W przypadku ofiar motywacją do odchudzania się często nie jest troska o atrakcyjny wygląd. mają za sobą historię samouszkodzeń i prób samobójczych. np. przejawiają wysoki poziom lęku w sytuacjach społecznych. przyjmując rolę ofiary. Doświadczenie gwałtu ma wpływ na kształtowanie własnego obrazu. Z doświadczeniem wykorzystania seksualnego mają również związek zaburzenia jedzenia. ochronić przed ponownym skrzywdzeniem. czują silny lęk przed mężczyznami. np. Osoby. mają większe poczucie winy związane ze współżyciem seksualnym.

narkotyków. 6 E. w tym także osoby reprezentujące służby pomocowe. Mężowska władza dotyczy także prawa dysponowania seksulanością żony. żeby bać się odmówić. w której kobieta zgadza się na współżycie ze strachu przed konsekwencjami własnej odmowy. w praktyce nigdy nie jest zgłaszane przez kobiety. W mentalności wielu mężczyzn i kobiet ten rodzaj myślenia pokutuje do naszych czasów. Kobieta przez stulecia traktowana była jako przedłużenie mężczyzny. w wyniku wcześniejszych aktów przemocy ze strony sprawcy. które powodują. że kobiety w małżeństwie są tak samo narażone na ryzyko gwałtu jak każda inna grupa. groźby użycia siły wobec ofiary czy osób trzecich (np. że 14% zamężnych kobiet doświadczyło gwałtu ze strony męża6). Prawo wielu krajów (w tym polskie) mówi inaczej. Wielu ludzi. Przekonania społeczne zmieniają się o wiele wolniej niż akty legislacyjne. 112 . co nie zmienia faktu. że ofiara ma realne powody. Żona doświadcza gwałtu ze strony męża nie tylko wtedy. Gwałtem jest także taka sytuacja. Bardzo ostrożne szacunki sugerują. Nowa psychologia kobiety. w wyniku której kobieta traci możliwość obrony. Do gwałtu może dojść przy użyciu siły fizycznej. Sopot 996.PSYCHOLOGICZNE KONSEKWENCJE GWAŁTU R ap oR t przemoc ze strony kolejnego mężczyzny. że seks w małżeństwie jest obowiązkiem kobiety. gdy seks poprzedza awantura i przemoc fizyczna. Gwałt w małżeństwie Gwałt w małżeństwie to termin opisujący przemoc seksualną wobec kobiety. Oznacza to. Przestępstwo gwałtu w małżeństwie. leków psychotropowych. której sprawcą jest mąż lub były mąż. że partner ma prawo domagać się współżycia i wiele kobiet nie widzi w tym nadużycia. U ofiar nadużyć seksualnych występują ponadto różnego rodzaju uzależnienia: od alkoholu. poza ekstremalnymi sytuacjami przemocy. Pojęcie rodziny w kulturze Zachodu początkowo obejmowało cały stan posiadania mężczyzny. Poza wstydem i lękiem przed wtórną wiktymizacją ze strony służb pomocowych. Kaschack. powodem jest wciąż żywe przekonanie społeczne. dzieci). w który wliczano również jego żonę i dzieci.

potęgując poczucie izolacji i samotności. Rape and marriage. większość podawała. izolowanie od otoczenia9). Przemoc psychiczna w związku zwykle nie jest rozpoznawalna przez ofiary. Mogą przywołać wspomnienie wywołujące strach. 11 . Sprawca stosuje ją poprzez kontrolę zachowania ofiary i stopniowe odbieranie jej autonomii w kolejnych obszarach życia. skrzywdzić ulubione zwierzę. Russell. niezależny osąd sytuacji i samodzielne decyzje”8). 9 Tamże. ekonomiczna. zniszczyć cenną pamiątkę itp. nawet jeśli racjonalnie zdają sobie sprawę. upokarzanie. 8 B. Postawowe strategie i taktyki sprawcy przemocy psychicznej to zastraszanie. fizyczna. Szymkiewicz: „Taktyki obierane w obszarze zniewolenia i kontroli bywają tak wyrafinowane. 1/3 badanych była zgwałcona ponad 20 razy w trakcie trwania związku7). że tak nie jest. umniejszanie wartości ofiary. Zastraszanie i upokarzanie Zastraszanie jest dostosowane do ofiary. W badaniach. W ich przestrzeni psychicznej jest coraz mniej miejsca niezależnego od sprawcy. zagrozić ujawnieniem intymnych informacji o ofierze. Gwałtom w małżeństwie towarzyszą zazwyczaj inne formy przemocy – psychiczna. że nadużycie zdarzyło się więcej niż jeden raz. Badania pokazują jednak. więc sprawcy nie zawsze muszą uciekać się do przemocy fizycznej. coraz mniej miejsca na własne myślenie. nr 5. że gwałt w małżeństwie jest „mniej niszczący” dla ofiary niż gwałt dokonany przez obcego. Zgodnie z teorią E Starka. Zachowania te budzą w ofierze strach. 7 D. Ofiary gwałtu ze strony męża doświadczają cięższych i bardziej długotrwałych konsekwencji fizycznych i psychicznych niż kobiety zgwałcone przez obcego mężczyznę. Przemoc domowa jako łamanie praw człowieka. opisaną prze B. New York 98. „Niebieska Linia” 009. że tak nie jest. Ofiary gwałtu w małżeństwie są narażone na ryzyko wielokrotnego gwałtu. że ofiary zaczynają postrzegać sprawcę jako wszechwładnego i wszechobecnego. Zniewolenie i kontrola.PSYCHOLOGICZNE KONSEKWENCJE GWAŁTU uważa. 1. Szymkiewicz. w których uczestniczyły ofiary gwałtu ze strony męża.

Upokarzanie i umniejszanie Obejmuje szeroki zakres zjawisk opisywanych jako przemoc psychologiczna. zwiększyć stopień zależności ofiar. 4. w które ja nie mam wglądu (i może mnie wtedy zdradzasz). jak groźna może być konfrontacja. umiejętności społecznych). Inni ludzie stanowią ciągłe źródło „zagrożenia”dla systemu.). że nie mogę znieść tego. tak by pasowało do stereotypu kobiecości (np. więc wszystko. podkopywanie wiary we własne siły i własną percepcję. wyzwiska. 3. obelgi. wycofanie uczuć. korzystanie z jej zasobów finansowych. Ofiara może uzyskać realne wsparcie i spotkać osoby. To zaledwie podstawowe przykłady przestrzeni przechodzących pod kontrolę partnera. telefony komórkowe. prywatne i publiczne ośmieszanie czy obrażanie. Najczęściej stosowane taktyki to: wykorzystywanie jej zasobów dla własnych korzyści (np. mogą to być np. by uniknąć ujawnienia tego. działając na rzecz domu i rodziny itp. będzie – z jego punktu widzenia – niebezpieczne. Kontrola Kontrola służy bezpośrednio temu. które będą podważały słuszność jego poczynań. żeby pokazać. Sprawcy mają dostęp do świata ofiary. aby podporządkować sobie partnerkę. który sprawca stara się stworzyć. ofiara ma się ubierać w określony sposób czy spędzać czas. co stała obecność tych zachowań w życiu codziennym. Istotna jest nie tyle siła pojedynczych aktów. odciąć je od innych źródeł informacji zwrotnych czy potencjalnej pomocy. Głównym celem oddziaływań sprawcy jest zniszczenie autonomii ofiary. dzienniki. jesteś nie- 114 . np. Izolacja Sprawcy izolują swe ofiary od kontaktów z innymi po to. uniemożliwianie autonomicznego działania i ucieczki. masz zajęcia. bierne odrzucenie czy oczywiste kłamstwa. co może ją wspierać. pracy. Sprawca kontroluje ofiarę często pod pretekstem zazdrości: „Kocham cię tak bardzo. rachunki bankowe. To właśnie osobista sfera poddana zostaje szczegółowej kontroli. maile.PSYCHOLOGICZNE KONSEKWENCJE GWAŁTU R ap oR t 2. wymuszanie zachowania. że chodzisz do pracy (i spotykasz tam innych mężczyzn). co robią.

rozlicza się drobiazgowo z każdej podjętej przez siebie decyzji itp. Badania obalają powszechny mit. nawet gdy nie jest na to gotowa lub gdy rodzina nie ma takich możliwości. Jeśli dzieje się to w małżeństwie. pełne lęku i niewiary we własne możliwości. a także o ekspre- 115 . partner poczuje się bezpiecznie i zaniecha swoich napaści. natychmiast po zakończeniu pracy wraca do domu (bo inaczej jest awantura). co o utrzymanie władzy i kontroli nad relacją i swoją partnerką. Ofiara doświadcza cierpienia. rezygnuje ze spotkań z osobami. przestaje rozwijać się zawodowo (bo wyjazdy służbowe i szkolenia drażnią partnera). że gdy im sprosta. choć zwykle nie nazywa tego przemocą. Trudno jest udzielić jednoznacznej odpowiedzi na pytanie. bowiem zgwałcone kobiety podają. że sprawcom chodzi nie tyle o seks. Drastyczną konsekwencją przemocy w obszarze seksu jest brak wyboru kobiet w sferze płodności i prokreacji. dlaczego mężowie gwałcą swoje żony. Gwałt może zaowocować niechcianą przez kobietę ciążą.PSYCHOLOGICZNE KONSEKWENCJE GWAŁTU zależna (i możesz mnie porzucić)”. a ofiara traci kolejne obszary wolności i niezależności. kobieta jest często zmuszona do urodzenia dziecka. aktywne intelektualnie i społecznie kobiety zmieniają się w osoby przestraszone. Wywiady ze sprawcami pokazują. który jest ojcem dziecka i wymusza taką decyzję na swojej partnerce. W naszej kulturze zazdrość traktowana jest jako forma miłości i w związku z tym wiele kobiet nie jest w stanie rozpoznać w tym przemocy. Dzieje się to nieraz za sprawą sprawcy gwałtu. np. całkowicie zdane na krzywdzącą relację ze sprawcą i bezradne wobec różnych jego oczekiwań. Daje to efekt przeciwny: sprawca czuje się coraz bardziej bezkarny. że robią to z powodu braku seksu w swoim związku. że w swoich związkach prowadzą stałe życie seksualne z mężami. W konsekwencji. których partner nie lubi lub obawia się (bo kończy się to nieprzyjemnymi sytuacjami). w tym także związanych ze sferą seksu. stara się dostosować do oczekiwań partnera w nadziei. Niestosowanie się do reguł narzucanych przez sprawcę prowadzi do konsekwencji w postaci fizycznych napaści lub psychicznej przemocy.

Ofiary łączy ze sprawcami wiele lat wspólnych doświadczeń. jeśli nie sprawia im przyjemności seks z mężem wbrew ich woli. Stoi za tym myślenie typu: „nie odbiorę dzieciom ojca”. James. Stoi za tym sposobem myślenia przekaz społeczny. Wiele kobiet żyje w zależności ekonomicznej od sprawcy. jakimi dysponujemy 0 B. że od 50 do 90% wszystkich gwałtów i prób gwałtów pozostaje niezgłoszonych. Dlaczego ofiary milczą? W literaturze przedmiotu szacuje się. 11 . R.E Gilliland. Powodem do pozostawania w związku jest niska świadomość swoich praw ze strony ofiar oraz trwający przez lata brak możliwości ich dochodzenia. molestowania. Nie ma jednej odpowiedzi na pytanie.K. Sprawcy wymuszają na żonach różne działania. gwałtów w małżeństwie10). złości i zranieniu. szantażując je mniej lub bardziej realną wizją odebrania im dzieci. Innym powodem trwania w związkach ze sprawcami gwałtów jest lojalność i miłość wobec męża. „kobieta mówi »nie«. W większości przypadków nikt nie zgłasza kazirodztwa. ale dla nich jest dobry”. kiedy myśli »tak«”. Dane liczbowe. „rodzina bez ojca jest patologiczna” itp.PSYCHOLOGICZNE KONSEKWENCJE GWAŁTU R ap oR t sję złości. Stereotypy z rodzaju „kobiety lubią być zmuszane do seksu”. że „widocznie wysłały złe sygnały”. Wiele ofiar uważa. a także przekaz religiny. nawet wbrew ich woli. często towarzyszące bólowi. jest „obowiązkiem małżeńskim”. myśląc. że są „złymi żonami”. którzy je gwałcą. Strategie interwencji kryzysowej. Jeśli w rodzinie są dzieci. co uniemożliwia im opuszczenie związku. dlaczego kobiety pozostają w związkach ze swoimi partnerami. „ze mną będą miały trudniejsze życie”. uważając. Kobiety przyjmują te pseudoprawdy. „mnie krzywdzi. „obowiązkiem żony jest zadowolić seksualnie męża” powodują. winiąc siebie same za niechciany seks. „nie dam rady utrzymać i wykształcić dzieci”. Warszawa 00. stanowią one dla wielu kobiet bardzo ważny powód do trwania w krzywdzącym małżeństwie. że seks z mężem. że sprawcy czują się zwolnieni z odpowiedzialności za swoje zachowania. z których wiele było autentycznie dobrych.

ponieważ są to właśnie te osoby. jej znajomi. Pomoc i wsparcie ofiarom gwałtu udzielane przez najbliższe otoczenie mają znaczenie kluczowe. żeby ktokolwiek się o tym dowiedział”. że usłyszy „to twoja wina”. ze względu na strach przed ich reakcją i wstyd dotyczący sfery seksualnej. Kobieta ma powody.. Młode dziewczyny mówią o trudności związanej z ujawnieniem gwałtu rodzicom. odrzucenia (np. To kolejna trudność. jeśli chodzi o ujawnianie prawdy. ponieważ doświadczają poczucia niskiej wartości typu: „powinnam umieć się obronić”. Gwałt nie jest zgłaszany ze względu na wstyd ofiar i poczucie winy kształtowane przez społeczne stereotypy lokujące odpowiedzialność za nadużycie po stronie ofiary. ostracyzmu ze strony znajomych. Większość sprawców gwałtów to osoby znane ofierze. ponieważ spotkają się z zarzutami. a tak się często dzieje. partnerzy. jeśli sprawcą był ktoś obcy. że „źle się prowadzą”. Załamałam się. z którymi ma ona pierwszy kontakt po traumie. Ofiary gwałtu milczą. Ale przed innymi udawałam. Często funkcjonują w tym samym środowisku rodzinnym. Jeśli kobieta wie. ujawnienie czasem prowadzi do bezpośredniej kary z ich strony lub ograniczenia swobody kontaktów ze znajomymi. jeśli chodzi o skalę zjawiska. liczba zgłoszeń na policję) nie są realistyczne. że nic się nie stało. Tak bardzo się tego wstydziłam. zależnych od rodziców.PSYCHOLOGICZNE KONSEKWENCJE GWAŁTU (np.. społecznym. „Znienawidziłam go wtedy z całych sił. strachu przed niechcianą ciążą lub chorobą przenoszoną drogą płciową. którą przeszła. „sprowokowały” itp. 117 . Wiele kobiet nie jest w stanie ujawnić swojego doświadczenia nawet w najbliższym otoczeniu. posądzenia o konfabulację („to taki miły człowiek. W przypadku młodych kobiet. członkowie rodziny. żeby obawiać się zemsty z powodu ujawnienia. obaw dotyczących utraty akceptacji ze strony swojego partnera. ponieważ kobiety łączy często jakiś rodzaj pozytywnej więzi ze sprawcą. rodzina stanie po stronie sprawcy. będzie milczała. który ma wyższą rangę niż ofiara). Nie chciałam.

PSYCHOLOGICZNE KONSEKWENCJE GWAŁTU R ap oR t znamy go od dawna. Pani sędzia traktowała mnie jak – za przeproszeniem – prostytutkę. zmarginalizowania przez grupę rówieśniczą („to ta co została zgwałcona”). Kobiety borykają się latami z konsekwencjami psychologicznymi gwałtu. próbowała wręcz wmówić mi. wedle którego ofiary „same się prosiły”. Dochodzenie swoich praw przez ofiary blokuje więc realny lęk przed ponownym skrzywdzeniem ze strony przedstawicieli prawa i służb pomocowych. Czasem mają świadomość. że NA PEWNO byłam prowokacyjnie ubrana i to go skusiło”. „nie kontroluję samej siebie”. samoobwinianie się. „brudnej”. „powinnam się leczyć”. którzy w wielu sytuacjach wykazują trudny do uzasadnienia brak wiedzy na temat problemu oraz zrozumienia i współczucia dla ofiar. ale niewiele mi to pomogło. była bardzo opryskliwa. Ta obojętność ze strony systemu sprawiedliwości i pomagania niejako sankcjonuje niską rangę społeczną nadużycia. Na tym przesłuchaniu czułam się chyba nawet gorzej niż kiedy to się działo. a ofiary są często jej pozbawione nie tylko przez działanie otoczenia. Z jednej strony doniesienia o gwałtach budzą społeczną dezaprobatę wobec gwałcicieli. Znaczący jest także stosunek społeczeństwa do sprawców. czasem nie. który na różne sposoby odbija się na ich psychice. Bezpłatna pomoc psychologiczna dla ofiar gwałtów jest w wielu miejscach trudno dostępna lub wręcz nieosiągalna. że to. lecz także przez agresywne myślenie na własny temat. Rzutuje to na ich sposób postrzegania samych siebie: „jestem wariatką”. Kobiety latami zmagają się same ze swoją tajemnicą. bólem i poczuciem gniewu na bezkarność sprawców. co się z nimi dzieje. spostrzeganie siebie jako „gorszej”. że ofiary gwałtów milczą i jeśli szukają ratunku. jest konsekwencją nadużycia. z drugiej zaś nie istnieją programy 118 . „Przechodziłam przesłuchanie po próbie gwałtu. oraz stereotypowe myślenie. to w najlepszym przypadku za zamkniętymi drzwiami gabinetów terapeutycznych. że sama tego chciałam. nigdy by tego nie zrobił”). Ujawnienie gwałtu wymaga dużej siły psychicznej. Trudno się dziwić. „bezwartościowej”. jakim jest gwałt.

pozostaje poza jakąkolwiek refleksją i oddziaływaniami społecznymi. sformuować listę zasad zachowania dla mężczyzn. ze strony własnej rodziny. przyjaciół. na praktykowaniu samokontroli w sytuacjach intymnych. polegające np. aby nie chodziły same w nieznane miejsca. jak się okazuje. „pilnowały swoich drinków”) itp. nie ryzykowały przypadkowych kontaktów z mężczyznami. że w tym układzie to kobiety są „odpowiedzialne” za gwałt. Gwałt i lęk przed gwałtem wpływa na psychikę wszystkich kobiet. które odnosiłyby się do mężczyzn i służyły promowaniu wzorca męskości opierającego się na innych wyznacznikach niż przemoc wobec kobiet. które chroniłoby ofiary i samych mężczyzn przed wejściem w rolę sprawcy gwałtu. Sprowadza się to do porad.PSYCHOLOGICZNE KONSEKWENCJE GWAŁTU profilaktyczne czy akcje społeczne. aby poza formułowaniem ostrzeżeń dla kobiet. przede wszystkim na poziomie przekonań i świadomości społecznej oraz procedur działania służb. że żyjemy w czasach dynamicznych. Pierwsze ośrodki pomocowe dla ofiar gwałtów i innych form przemocy ze strony bliskich powsta- 119 . poprzez media. Wiele kobiet. w jakiej rzeczywistości żyjemy. ale pokazują one. Gdyby popatrzeć na to w szerszy sposób jako na wyraz społecznego porządku to wyraźnie widać. jak mają zachowywać ostrożność w obecności mężczyzn. Zachowanie mężczyzn. Warto. Trzeba jednak pamiętać. Ten stan rzeczy wymaga bardzo wielu zmian. Przestrzeń publiczna nie jest. bo to one mają za zadanie „nie sprowokować”. w równym stopniu dostępna dla obydwu płci. W wielu miejscach sam fakt bycia kobietą jest powodem. w jaki sposób mają chronić się przed gwałtem. kontrolowały swoje zachowanie w miejscach publicznych (np. ofiar nadużyć seksualnych wciąż spotyka się z murem seksistowskich przekonań na temat gwałtu. Kobieta wychodząca z domu wkracza w przestrzeń zagrożenia. dla którego nie można czuć się swobodnie i bezpiecznie. by się przed nim uchronić. służby pomocowe (w tym np. Nie podważam tych zasad. Kobiety edukowane są w rodzinie. zmuszając je do ograniczania własnej aktywności i nieufności wobec świata. które uczone są. policję). szybkich zmian. Wszelkie działania mające przeciwdziałać gwałtom są kierowane przede wszystkim do kobiet. znajomych oraz służb pomocowych.

a część podąża za zmianą i skłania się do nowego. Fakt. ale znajduje to także odbicie w nas samych. że kolejne pokolenie kobiet będzie żyło w bezpieczniejszym świecie. np. że część z nas kultywuje stereotypowy sposób myślenia. Potrzebujemy gruntownej. czego doświadczyły. że jesteśmy społeczeństwem w okresie przemian oznacza.. reagowanie na seksistowskie żarty na temat gwałtu i przemocy wobec kobiet. Zmiany zachodzą w gruncie rzeczy szybko. Trzeba również pamiętać. zwykle ekstremalnych sytuacjach zagrożenia życia i zdrowia. Wszystkie i wszyscy mamy wpływ na zmianę. zostały zmienione w taki sposób. w Polsce – w latach 90. Takie działania pozwalają żywić nadzieję. angażowanie się w lokalne działania na rzecz zmiany. Stary i nowy sposób myślenia o gwałcie koegzystują na poziomie myślenia zbiorowego. wciąż nie wie.PSYCHOLOGICZNE KONSEKWENCJE GWAŁTU R ap oR t ły w USA w latach 70. kulturowej zmiany sposobu myślenia na temat przemocy. nawet przez drobne zachowania. uzyskiwały pomoc prawną. że to nie była ich wina. 120 . Wcześniej policja nie rejestrowała w swoich statystykach przypadków przemocy w rodzinie. Wiele kobiet. aby zachować autentyczność wypowiedzi i równocześnie pełną anonimowość autorek. które wciąż nie otrzymują potrzebnej pomocy. choć z perspektywy kobiet. zgwałcone kobiety uchodziły społecznie za odpowiedzialne za to. które doświadczyły gwałtu. że coraz większe grono ludzi rozumie właściwie wagę problemu. dzieje się to zbyt opieszale. edukowanie ludzi z naszego najbliższego otoczenia. Cytaty użyte w tekście pochodzą z forów internetowych. XX w. a ofiary w bardzo sporadycznych. XX w.

XX w. antropolożki. za pomocą którego mężczyźni mogą ukarać lub zastraszyć kobiety”. które mają za sobą doświadczenie gwałtu lub próby gwałtu? Czy ich głos jest w naszym społeczeństwie słyszany i szanowany? Pytania te zadawane są konsekwentnie i cierpliwie przez feministyczne badaczki społeczne. a nie tylko słowem. czy też jest on traktowany pobłażliwie jako część naszej kultury. Catherine MacKinnon Wstęp: Metodologia i cele badania Czym jest gwałt? Czy żyjemy w społeczeństwie potępiającym i piętnującym gwałt. w którym równość jest faktem. Podejmując zintegrowaną krytykę społecznego postrzegania gwałtu. słowa wyrażające rasową bądź seksualną agresję lub mające na celu upokorzenie czy poniżenie. RAPORT Z BADAŃ 8 Magdalena Grabowska „Społeczeństwa skore do gwałtu to takie. Peggy Reeves Sanday „W społeczeństwie. czyn odzwierciedlający stosunki i relacje społeczne lub szerzej – kondycję społeczną? Jak traktujemy kobiety. w których częstotliwość i obserwowalność gwałtu jest wysoka.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM: INSTYTUCJE PUBLICZNE I ORGANIZACJE POMOCOWE WOBEC PROBLEMU GWAŁTU. są jedynie nonsensownym bełkotem”. a gwałt jest postrzegany jako symboliczna ekspresja męskości lub czyn. ale także do zmiany spo- 121 . działaczki ruchu kobiecego i prawniczki od lat 70. feministki w ciągu ostatnich czterdziestu lat doprowadziły nie tylko do zmiany prawa dotyczącego gwałtu i przemocy (w tym przemocy seksualnej wobec kobiet).

122 . o których nie wiadomo czy doświad C.  W niniejszym tekście używamy określenia „organizacje pomocowe” dla organizacji pozarządowych i instytucji państwowych. na ile działania tych instytucji kształtowane są przez istniejące stereotypy dotyczące odpowiedzialności za gwałt. praw kobiet i ich sprawczości. wreszcie jak stosowane przez instytucje publiczne praktyki i procedury wpływają na doświadczenia indywidualnych kobiet i sposób postrzegania i definiowania gwałtu jako zjawiska społecznego i systemowego. Cambridge 989. organizacje pomocowe (6 organizacji) i koBiety wybrane losowo (6 kobiet. odpowiedzialności za gwałt. na ile policja. Estrich Real Rape. praw kobiet oraz ich podmiotowości. Biorąc pod uwagę fakt. Toward a Feminist Theory of the State. które pozostają poza zasięgiem prawa2). że zjawisko przemocy seksualnej dotyczy w przeważającej większości kobiet. Celem badań przeprowadzonych przez fundację Feminoteka była odpowiedź na pytania: jakie podejście i definicje gwałtu obecne są w polskim systemie prawnym i instytucjach publicznych. W swoich działaniach badaczki i działaczki feministyczne kierowały i kierują się przekonaniem. 988. MacKinnon. Harvard University Press. że prawa i instytucje publiczne niejednokrotnie kształtują nasze postawy dotyczące przemocy seksualnej. w jaki sposób prawo i instytucje zajmujące się gwałtem odzwierciedlają i jednocześnie kształtują dominujące postawy wobec relacji między kobietami i mężczyznami. że gwałt odzwierciedla głębsze zjawisko subordynowania kobiet1) i konstatacją. Cambridge. oddzielając „prawdziwy gwałt” karany prawem od innych przejawów agresji seksualnej (uznawanej na przykład za należącą do sfery prywatnej lub sfery obyczajów). lekarze (6 osób). od czerwca do września 2011 r. feministki zwracają również uwagę na to. służba zdrowia i instytucje pomocowe3) odzwierciedlają obecne w społeczeństwie postawy wobec gwałtu.  S.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM R ap oR t sobów konceptualizacji gwałtu i postrzegania go jako symptomu wyrażającego nierówności społeczne. Niniejszy raport prezentuje wyniki badań jakościowych przeprowadzonych w Warszawie. takich jak ośrodki pomocy społecznej czy ośrodki (państwowe i pozarządowe) udzielające pomocy psychologicznej. wśród następujących grup: policjanci (6 osób).

na ile prawa ofiary są przestrzegane w ramach działań wykonywanych przez rozmaite instytucje. wyobrażenia i opinie kształtują bowiem nie tylko postawy pracowników policji czy służby zdrowia. jak gwałt postrzegany jest w naszym społeczeństwie. takimi. Celem ankiety.00 r. vol. ale również dają obraz tego. na ile stosowana jest Procedura Postępowania z Ofiarą Przemocy Seksualnej4) – dokument stworzony w roku 2010 przez Pełnomocniczkę Rządu do Spraw Równego Traktowania oraz w jakim stopniu działania na rzecz ofiar gwałtów są działaniami zintegrowanymi. Więcej o Procedurze i jej realizacji pisze w niniejszym raporcie Z. Rape-Prone Versus Rape-Free Campus Cultures. s. 5 P. podczas konferencji prasowej Pełnomocnika Rządu do spraw Równego Traktowania. Celem wywiadu pogłębionego – opartego w luźny sposób na 4 Procedura została przyjęta w 5. służby zdrowia.. . 9-08. w Międzynarodowym Dniu Przeciwko Przemocy wobec Kobiet – dniu rozpoczęcia międzynarodowej kampanii „6 Dni przeciw przemocy ze względu na płeć”. jaki dane społeczeństwo nadaje gwałtowi (i przemocy seksualnej) ma decydujący wpływ na doświadczenia kobiet: ich postrzeganie samych siebie.R. Drugim elementem naszego badania były wywiady pogłębione z kobietami. jak i samych kobiet stereotypach i wyobrażeniach na temat przemocy seksualnej. “Violence Against Women” 996. W szczególności chciałyśmy dowiedzieć się. organizacji pomocowych i terapeutycznych)5). Stereotypy te. . Nawrocka w tekście Przemoc seksualna w Polsce – działania rządu. które opierają się na ciągłości i komplementarności postępowania rozmaitych instytucji i organizacji. nr. które doświadczyły gwałtu lub próby gwałtu. lekarzy. która stała się podstawą wywiadu pogłębionego było zdobycie informacji na temat wiedzy i praktycznych umiejętności osób zajmujących się pomocą kobietom. Dzięki ankiecie chciałyśmy również zdobyć wiedzę na temat istniejących – zarówno wśród policji. 12 . jaką wagę przywiązujemy do pomocy jego ofiarom i kogo obarczamy odpowiedzialnością za występowanie (lub nie) przemocy seksualnej (czy są to kobiety czy też sprawcy przemocy). tzn. Ogólny kontekst i znaczenie.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM czyły gwałtu lub próby gwałtu). Sanday. doświadczenia relacji z bliskimi i instytucjami po gwałcie oraz decyzje o zgłoszeniu się do rozmaitych instytucji pomocowych (policji.

są kluczowe z perspektywy ich potrzeb. badania feministyczne są kombinacją produkcji wiedzy i polityki feministycznej 6). Feminist Methods in Social Research. Przejawiała się ona w trzech aspektach: 6 S. Ithaca 986. napisanej pod kierunkiem prof. Zdaniem badaczek feministycznych zarówno umiejscowienie badaczki. 124 . jakie – zdaniem kobiet – reakcje na ich doświadczenie są pozytywne. że każdy feministyczny projekt badawczy jest jednocześnie przedsięwzięciem naukowym i społecznym. 2) zwiększenie liczby kobiet pracujących jako badaczki (empirycyzm) oraz 3) uznanie kobiecego doświadczenia jako krytycznej perspektywy analitycznej7). Chciałyśmy dowiedzieć się. Oxford 99. Reinhartz. Po pierwsze. The Science Question in Feminism. W tej części badań wykorzystałyśmy też relacje kobiet. stanowiące fragment pracy magisterskiej Zofii Nawrockiej. przeprowadzając wywiady. byłyśmy przekonane. S. a jakie negatywne. 7 S. Oxford 99. Harding. takimi jak policja. Przełamując paradygmat obiektywności. metodologia feministyczna proponuje skupić się na „subiektywnym” doświadczeniu kobiecym poprzez: 1) włączenie kobiet do procesów badawczych na poziomie ustalania próby.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM R ap oR t scenariuszu – z sześcioma osobami było poznanie doświadczeń kobiet w ich kontaktach z bliskimi i instytucjami po doświadczeniu przemocy seksualnej (gwałtu lub próby gwałtu) oraz zdobycie wiedzy na temat ich potrzeb i oczekiwań wobec otaczających je ludzi. Nasze badanie zaprojektowane zostało w oparciu o dwa założenia metodologii feministycznej. organizacji i instytucji. W naszych badaniach przyjęłyśmy taką właśnie perspektywę „kobietocentryczną”. Małgorzaty Fuszary w ISNS UW. Reinhartz. czego oczekują od rodziny i bliskich oraz jakie elementy doświadczenia z instytucjami. Feminist Methods in Social Research. które mają za sobą doświadczenie zgłaszania na policję gwałtu lub próby gwałtu. kierowałyśmy się wyrażoną przez metodologię feministyczną krytyką obiektywności wiedzy naukowej. obronionej w roku 2010. służba zdrowia i organizacje pomocowe. jak i ogólnie przyjęte przez społeczeństwo normy i wartości deformują „obiektywność” danych zdobytych w procesie badawczym. Po drugie. tworząc narzędzia badawcze.

Zarówno kobiety. nasze badania pokazują. Z jednej strony. Z drugiej strony. że wiedza ta i doświadczenie nie przekładają się ani na reprezentację gwałtu w sferze symbolicznej (sposób postrzegania przez różne grupy społeczne kobiet. Odejście od pojmowania badaczki/badaczek jako ekspertki/ekspertek w dziedzinie nauk społecznych. Praca i działania instytucji oraz opinie na temat gwałtu i przemocy seksualnej analizowane były w odniesieniu do doświadczeń kobiet. które miały za sobą doświadczenie gwałtu lub próby gwałtu. Wiedza zebrana w ramach tego badania i prezentowana w raporcie poddana została (re)negocjacji poprzez zaangażowanie respondentek w proces współtworzenia raportu końcowego. jak i konsekwencji). jak i przedstawiciele instytucji publicznych (policji i służby zdrowia) oraz organizacji pomocowych mają świadomość tego. zarówno w zakresie jego prewencji. Przekonanie takie wynika z ich doświadczeń życiowych i zawodowych. iż gwałt nie jest zjawiskiem marginalnym czy przejawem patologii społecznej. na poziomie wiedzy praktycznej. ani wreszcie na działania na rzecz ofiar w sferze instytucjonalnej 125 .MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM Skoncentrowanie uwagi badawczej na doświadczeniu kobiet. Rozpoznanie politycznego wymiaru wiedzy zebranej w ramach badania. Ogólne wnioski z badania: wiedza i wyobrażenia a praktyka działań na rzecz ofiar gwałtów Z przeprowadzonych przez nas badań można wyciągnąć dwa ogólne wnioski. ani na społeczne konstruowanie obrazu przemocy seksualnej (gwałt nadal postrzegany jest jako indywidualny „problem” kobiet. Naszym celem była krytyczna ocena polityki społecznej w obszarze przemocy seksualnej i dążenie do jej zmiany poprzez uznanie strukturalnego charakteru gwałtu i przemocy seksualnej wobec kobiet. mamy do czynienia z dość wysokim poziomem świadomości rozmaitych grup społecznych na temat gwałtu. przede wszystkim ich obwinianie i obarczanie współodpowiedzialnością). które stały się ofiarami gwałtu.

jak i organizacji pomocowych z własnego doświadczenia zawodowego znali różne aspekty gwałtów. mąż wzbudził zaufanie. Pod blokiem napadł na nią facet i zgwałcił. Wykorzystał to zaufanie. że gwałt nie jest zjawiskiem patologicznym. że respondenci/respondentki zdawali sobie sprawę z tego. że gwałtu doświadcza jedna na trzy kobiety w ciągu całego życia. wśród „normalnych” osób. poza jedną respondentką w grupie kobiet wybranych „losowo”. jego nigdy nie złapano”). znały przynajmniej jedną osobę. jak i członka rodziny („Przyjechała zobaczyć się z dziećmi. że sprawcami gwałtów są mężczyźni znani wcześniej kobietom. to był kiedyś jej rodzinny dom. ale zdarza się na co dzień. iż gwałt lub próby gwałtu doświadcza znacząca liczba kobiet (choć ich opinie różniły się znacznie w tym zakresie: od przekonania. wracała z dyżuru w nocy około 4 do domu. Większość naszych respondentów/respondentek przyznała. Jest pielęgniarką. świadczy również fakt. że jest to doświadczenie zaledwie jednej na sto kobiet). Najważniejsze wnioski z badania można sformułować w następujący sposób: 1.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM R ap oR t (posiadana przez naszych respondentów/respondentki wiedza praktyczna i teoretyczna na temat powszechności i strukturalnego charakteru zjawiska przemocy seksualnej nie przekłada się na sferę działań na rzecz ofiar gwałtu). która doświadczyła gwałtu. Podobnie wszystkie. O tym. Był w kominiarce. do opinii. służby zdrowia. Zgłosiła się na policję. czyli gwałcąc. Wśród naszych respondentów istnieje dość wysoki poziom praktycznej wiedzy na temat zjawiska gwałtu i jego przyczyn. co mu się należy”. Badania przeprowadzone przez fundację Feminoteka wskazują na istnienie dość wysokiego poziomu wiedzy praktycznej (wynikającej z doświadczeń osobistych lub zawodowych) na temat skali i kontekstu gwałtu. że wie. Dzieci były poniekąd świadkami”). że wiele/wielu z nich przytaczało znane im historie gwałtów zarówno ze strony osoby obcej („Koleżanka w Katowicach. np. a do przemocy seksualnej dochodzi najczęściej w domu ofiary. W tym kontekście interesująca wy- 12 . Zarówno pracownicy policji. większość z nich przyznała. zabierając ją do pokoju i „biorąc to.

W swoich działaniach na rzecz ofiar gwałtu instytucje publiczne. niepoważne traktowanie kobiet.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM daje się również wysoka świadomość. nadal w dużej mierze kierują się stereotypami dotyczącymi współodpowiedzialności kobiety za gwałt. szczególnie kobiet z grupy wybranej losowo. jak wynika z naszych badań. iż kobiety wybierające określony strój lub styl życia: „Naraża(ją) się. tylko [chodzi] o pokazanie mocy. ludzie od wykolejeńca po profesora. trzeba brać pod uwagę możliwość gwałtu”. w szczególności wśród lekarzy. […] To jest ryzykowne zachowanie. Wielu/wiele z nich wciąż za prawdziwe uznaje stwierdzenie. tu nie ma różnicy w wykształceniu. jak i działań wszystkie grupy respondentów/respondentek (z wyjątkiem kobiet. gwałt nie jest jedynie przestępstwem. które doświadczyły gwałtu lub próby gwałtu) reprezentują podejście podtrzymujące (fałszywy ich zdaniem) obraz gwałtu jako zjawiska marginalnego. To ona – zdaniem wielu naszych respondentów/respondentek – jest odpowiedzialna za prewencję gwałtu (dbałość o odpowiedni ubiór. władzy”. wykluczeniem społecznym i traumą). Na przykład gwałt w rodzinie. Jak podkreślała część z nich. majątku. społecznej funkcji gwałtu jako regulującego relacje władzy pomiędzy kobietami i mężczyznami. ale również narzędziem regulującym kontrakt płci w społeczeństwie i podtrzymującym patriarchalną strukturę w rodzinie i społeczeństwie. 2. patologicznego oraz będącego przede wszystkim indywidualnym problemem kobiety. unikanie sytuacji ryzykownych) oraz ponosi jego konsekwencje (konieczność radzenia sobie ze stygmatyzacją. Jak wyraziła się jedna z respondentek: „To są bardzo różni ludzie co gwałcą. wieku. powszechne są stereotypy na temat winy lub współodpowiedzialności kobiety za gwałt oraz traktowanie zgwałconych kobiet jako „problem” dla instytucji społecznych skupionych na innych (ważniejszych) działaniach. [On wynika] nawet nie z chęci seksualnej. Jednocześnie. Zdaniem niektórych pracowników służby zdrowia. w szczególności przedstawiciele służby zdrowia. należy 127 . wśród pracowników instytucji publicznych. Zarówno na poziomie wyobrażeń (reprezentacji). które doświadczyły gwałtu lub próby gwałtu.

opierają się na wyrywkowej wiedzy i nie pozwalają na podjęcie systemowych działań. w których nadal w dużej mierze bagatelizuje się gwałt jako zjawisko społeczne.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM R ap oR t w dużej mierze traktować jako „normalne na dyżurach”. dla których przemoc seksualna nie jest główną specjalizacją. chaotyczna. a tym samym niesatysfakcjonująca kobiety. W kontaktach ze wszystkimi instytucjami kobiety skazane są na ludzi. jest fragmentaryczna. Jak skomentowała to jedna z kobiet: „Miałam dużym problem z tym. że masa tych poradni nazywa się poradniami dotyczącymi przemocy w rodzinie. których pomoc skierowana byłaby jedynie dla ofiar gwałtów. jest widoczne przede wszystkim w praktyce działań na rzecz ofiar gwałtu. a nie jako ważnego elementu szerszego zjawiska przemocy seksualnej wobec kobiet. ponieważ „takie przypadki [zgwałconych kobiet] są męczące” zarówno dla lekarzy. Jak wynika z naszych badań pomoc oferowana kobietom. które doświadczyły gwałtu. O ile pracownicy instytucji pomocowych: policji. o tyle ich wiedza i doświadczenie praktyczne nie przekładają się na spójny system pomocy ofiarom gwałtu. które stały się ofiarami gwałtu. ośrodków. niesystematyczna. jak i policjantów. które doświadczyły gwałtu lub próby gwałtu są fragmentaryczne i chaotyczne. jednostek czy nawet osób. Chaotyczność i fragmentaryczność działań na rzecz ofiar gwałtu i przemocy seksualnej przejawia 128 . Działania instytucji publicznych na rzecz kobiet. 3. a niejednokrotnie również dla osób z organizacji pomocowych. Fragmentaryczność działań instytucji i organizacji oraz ich niedopasowanie do (rozpoznanej przez respondentów/respondentki) skali zjawiska przejawia się przede wszystkim w braku instytucji. Z kolei brak wiedzy na temat gwałtu jako zjawiska społecznego (czy mającego charakter strukturalny) wpływa na traktowanie gwałtów jako odizolowanych przestępstw kryminalnych czy powodujących indywidualne przypadki traumy. Istniejące pęknięcie pomiędzy sferą wiedzy i doświadczenia a sferą wyobrażeń (stereotypów) i działań. służby zdrowia i organizacji pomocowych dostrzegają skalę i wagę problemu przemocy seksualnej. To gdzie ja mam iść? Z przemocą poza rodziną?”.

ani w jednostkach służby zdrowia. iż kluczowe z punktu widzenia ich doświadczenia jest odzyskanie poczucia bezpieczeństwa i kontroli (a także możliwości wyboru). które w systematyczny sposób łączyłyby pracę policji. że ich interpretacja własnego doświadczenie 129 . wskazującym na rozbicie pomiędzy istniejącą wiedzą na temat gwałtu a wyobrażeniami i działaniami opartymi w dużej mierze na stereotypach. Ważnym aspektem działań instytucji publicznych i organizacji pomocowych. w sposób przedmiotowy. Jednak ani instytucje publiczne. brak podmiotowego traktowania przejawia się przede wszystkim na trzech poziomach: 1) odmówienia kobiecie kontroli nad jej sprawą. a bardzo fragmentaryczną wiedzę na jego temat mają organizacje pomocowe. czyli ja”. że dokument ten nie jest znany ani na policji. ani organizacje pomocowe takiego poczucia im nie zapewniły. które doświadczyły gwałtu lub próby gwałtu podkreślało. Wiele kobiet natomiast. wyśmiewaniem czy sugerowaniem. 2) podważania wiarygodności jej historii i „wiedzy” na temat własnego doświadczenia oraz 3) braku poszanowania zasad prywatności i intymności. Brakuje zintegrowanego systemu działań na rzecz kobiet. jest uprzedmiotowienie kobiet w instytucjach. działań. Z pewnością próbą stworzenia takiego podejścia było wydanie przez Pełnomocniczkę Rządu do spraw Równego Traktowania Procedury Postępowania z Ofiarą Przemocy Seksualnej. jak i w organizacjach. jak i organizacje pomocowe. Jak opowiadała jedna z kobiet: „W instytucji człowiek jest rzeczą. zarówno na policji. dużo ważniejsi są pracownicy instytucji niż to.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM się także w braku współpracy pomiędzy rozmaitymi instytucjami i organizacjami. Wiele kobiet. instytucja nie jest dla człowieka. żeby działać i żeby była super ważna. 4. ale z naszych badań wynika. W doświadczeniu kobiet. Instytucje publiczne traktują kobiety. tylko po to. które doświadczyły gwałtu lub próby gwałtu. po co oni tam są. które mają za sobą kontakty z instytucjami i organizacjami. służby zdrowia i organizacji pomocowych. spotkało się z podważaniem wiarygodności ich historii. Chodzi tu zarówno o instytucje publiczne (policja i służba zdrowia).

Przedstawiciele instytucji i organizacji niejednokrotnie hołdują przekonaniu wyrażonemu przez jednego z naszych respondentów. intymności i delikatności w relacji z kobietą. Odpowiedzi naszych respondentek/respondentów różniły się zarówno pod względem klasyfikacji czynu (na przykład w odpowiedzi na pytanie czy „nakłanianie” jest gwałtem).] seksu oralnego to jest inna czynność seksualna i nie jest to gwałt”. żeby podejmować samodzielnie wszystkie decyzje”. według którego: „Nie każda kobieta jest świadoma na tyle. W kontekście dyskusji na temat napięcia pomiędzy wiedzą na temat rzeczywistych doświadczeń kobiet a wyobrażeniami na temat gwałtu i działaniami na rzecz kobiet.. czy też zaliczyć do tej kategorii należy również obraźliwe słowa. które go doświadczyły. że „zmuszenie do [. Jednym z najbardziej zaskakujących wniosków z naszego badania jest to.. Wśród przedstawicieli instytucji publicznych i organizacji pomocowych nie istnieje zgodność co do definicji gwałtu.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM R ap oR t jest błędna (np. seks oralny. niezwykle ważne jest zadanie niemal podstawowego pytania o to. że „jesteśmy 10 . która ma za sobą doświadczenie gwałtu lub próby gwałtu. dotyk. 5. lekarzy i przedstawicieli organizacji pomocowych znaleźć więc można zarówno przekonanie o tym. lekarek i lekarzy oraz przedstawicielek i przedstawicieli organizacji pomocowych) nie ma zgody co do definicji gwałtu. „czym jest gwałt?”. Zarówno w instytucjach publicznych. jak i takie. gesty i plakaty o treściach erotycznych. iż wśród „ekspertów” zajmujących się kwestiami przemocy seksualnej (policjantek i policjantów prowadzących sprawy. Wśród policjantów. jak i w określaniu zakresu czynności. czy gwałtem jest tylko genitalny stosunek seksualny. Wśród naszych respondentów/respondentek nie było zgody co do tego. przeprowadzona przez jedną z naszych respondentek próba interpretacji jej doświadczenia gwałtu z perspektywy feministycznej jako przejawu patriarchalnych relacji władzy została przez terapeutę uznana za przeintelektualizowaną). które do gwałtu zaliczali. jak i organizacjach pomocowych niejednokrotnie łamane są zasady zapewnienia prywatności.

i które zetknęły się z przedstawicielami policji. W części pierwszej przedstawimy działania instytucji publicznych (policji i służby zdrowia) oraz organizacji pomocowych opracowane na podstawie przeprowadzonych wywiadów z przedstawicielami/przedstawicielkami tych grup. i w pewnym sensie ich weryfikacją. że patrzymy na kalendarze z gołymi kobietami na harleyach”. pracownikom służby zdrowia. w których mowa jest zarówno o ich osobistych potrzebach w stosunku do bliskich. które w swoim życiu doświadczyły konieczności opowiedzenia rozmaitym grupom (bliskim. które mają za sobą doświadczenie gwałtu lub próby gwałtu. Druga cześć raportu poświęcona jest opiniom i postawom poszczególnych grup respondentów wobec problematyki gwałtu i przemocy seksualnej. 11 . aby te wypowiedzi nadały szerszy kontekst opiniom i postawom reprezentowanym przez policję. o których nie wiedziałyśmy. Używając komentarzy i uwag ankieterek. choćby tym. W części tej rozważamy również rozmaite aspekty współpracy pomiędzy instytucjami oraz ich podejście do sprawczości kobiet. służby zdrowia i organizacji pomocowych. Trzecia cześć raportu skupia się wyłącznie na opowieściach kobiet. Pragniemy również. która stanie się klientką tych instytucji. pragniemy przedstawić punkt widzenia osób. Wypowiedzi pracowników instytucji publicznych i organizacji pomocowych uzupełnione są w tej części przez dane pochodzące z wywiadów z kobietami wybranymi „losowo”. które przeprowadzały z nimi wywiady. aby ich wypowiedzi. Chcemy. pracownikom policji i terapeutom) o swoim doświadczeniu. służbę zdrowia i organizacje pomocowe.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM poddawani gwałtom bardzo często. Niniejszy raport prezentuje wnioski z badań fundacji Feminoteka w trzech częściach. Naszym celem jest odzwierciedlenie tego. czego spodziewać się może osoba. Prezentując ich wypowiedzi. jak i instytucji. aby ich opowieści stały się „odbiciem” wypowiedzi pracownic/pracowników tych instytucji. czy mają za sobą doświadczenie gwałtu lub próby gwałtu. jak swoją pracę na rzecz ofiar przemocy seksualnej widzą przedstawiciele policji. służby zdrowia i organizacji pomocowych. Chcemy. postaramy się również odpowiedzieć na pytanie. czyli takimi.

Policja „Na pewno jest jakaś procedura. w sposób poważny i przedmiotowy? W pierwszej części naszego raportu staramy się odpowiedzieć na te pytania. Policja. liczy się podejście indywidualne i wiedza od psychologów i fachowców. którzy na co dzień pracują z kobietami? Jak postrzegają oni swoją pracę. ale również lepszego rozumienia doświadczenia i potrzeb kobiet. Stosunek funkcjonariuszy 12 . jak dalej potoczą się losy sprawy karnej. nie znam jej nazwy. Pracując z ofiarami przemocy seksualnej. trzeba mieć serce i wyczucie” (z wywiadu z jednym z funkcjonariuszy). Kim są pracownicy instytucji. Pierwszy kontakt z policją jest dla wielu kobiet decydujący dla ich późniejszego doświadczenia. która ma za sobą doświadczenie przemocy seksualnej. I.1. numeru czy czegoś w tym stylu. swoje zadania oraz kobiety. które mają za sobą doświadczenie przemocy seksualnej. To od ich nastawienia. służba zdrowia i organizacje pomocowe: działania instytucji na rzecz ofiar gwałtu widziane oczami ich pracowników Przedstawiciele i przedstawicielki instytucji: policji. służby zdrowia oraz organizacji pomocowych są najczęściej pierwszymi. reakcji i sposobu postępowania zależy nie tylko to. […] Procedury nie powinny w takich chwilach mieć miejsca. Rzeczy robi się odruchowo.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM R ap oR t stanowiły krok nie tylko w kierunku poprawy działań rozmaitych instytucji skierowanych do ofiar gwałtów. do których zwracają się kobiety po gwałcie lub próbie gwałtu. aby w bardziej skuteczny sposób chronił on kobiety i im służył? I. ale również życie kobiety. którym mają pomóc. dla których pracują? Czym kierują się w swojej pracy na rzecz kobiet i czy traktują swoją pracę i kobiety. stawiając jednocześnie kolejne: jak funkcjonuje polski system pomocy ofiarom gwałtu? czy jest on skuteczny i satysfakcjonujący? jakie zmiany są w nim potrzebne.

potwierdzają zarówno kobiety. inni twierdzą. stanowi w wielu przypadkach o późniejszych krokach i decyzjach podejmowanych przez kobietę. kobietom nie jest zapewniona ochrona prywatności. czy zostanie ona poinformowana o swoich prawach i obowiązkach. W przypadku wielu jednostek policji już pierwszy kontakt z instytucją może być traumatyczny. że przypadki 1 . począwszy od chwili zgłoszenia gwałtu. to. że komisariaty nie zapewniają kobiecie poczucia bezpieczeństwa i intymności. O tym. które doświadczyły gwałtu lub próby gwałtu. Komisariaty nie posiadają specjalnie do tego wyznaczonych i przeszkolonych osób. w bardzo rozbieżny sposób szacują liczbę gwałtów zgłaszanych w swoich komisariatach. prawo do podejmowania niezależnych decyzji oraz możliwość wykonania podstawowych w ich sytuacji czynności (takich jak możliwość skorzystania z prysznica czy przebrania się). podejście do kobiety. z którymi rozmawiałyśmy. Na wielu komisariatach. w „okienku” lub na recepcji. W żadnym z odwiedzonych przez nasze ankieterki komisariatów nie ma możliwości zgłoszenia przypadku gwałtu przy zachowaniu prywatności – odbywa się to zwykle w miejscu publicznym i ogólnie dostępnym dla funkcjonariuszy i osób postronnych. że przypadki gwałtów lub próby gwałtów nie są przez policję traktowane priorytetowo lub nawet poważnie świadczy fakt. w przypadku wielu jednostek policji zgwałcone kobiety nadal nie mogą liczyć na zapewnienie im podstawowych praw i procedur postępowania. czy zostanie jej zapewnione poczucie bezpieczeństwa. że komendy i komisariaty nie prowadzą tak naprawdę statystyk na temat liczby takich przypadków. nigdy ten sam policjant nie przyjmuje zgłoszenia i prowadzi sprawy”. Jak bez ogródek oświadczył jeden z naszych respondentów: „Nie ma [w naszej jednostce] w ogóle osób przeszkolonych [aby odebrać zgłoszenie]. Niestety.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM do zgłoszenia. iż takie sprawy zdarzają się dość często: cztery do pięciu razy na miesiąc (w szacunkach innego policjanta 12-20 razy rocznie). O ile niektórzy przyznają. Zgłoszenie gwałtu przyjmuje w zdecydowanej większości przypadków osoba. jak też sami policjanci i nasze ankieterki. Funkcjonariuszki i funkcjonariusze. procedurach. która może. O tym. komfort i prywatność. to.

że jego jednostka prowadzi wiele spraw dotyczących gwałtów „imprezowych”. bo były wcześniej u lekarza.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM R ap oR t gwałtów zdarzają się stosunkowo rzadko: cztery razy w roku lub raz na pół roku. to mi się zdarzyła jakieś pół roku temu. które zgłaszają gwałt przy okazji zawiadomienia o innym przestępstwie („Czasami w trakcie składania innego zawiadomienia się dowiadujemy. w ocenie policjantów. Tak duża rozbieżność szacunków może być wynikiem rozmaitych obliczeń oraz różnego rozumienia tego. jeden z policjantów tak opisywał to. Jeszcze inną grupę stanowią kobiety. bo się boi ciąży. dodając. Zdaniem jednego z policjantów. ewentualnie pod wpływem narkotyków lub alkoholu. jak często zdarza mu się prowadzić sprawę o zgwałcenie: „Taka sytuacja. Tak opisuje to jeden z policjantów: „Czasami kobiety już przychodzą z obdukcją. kobiety zgłaszające gwałt bezpośrednio po zdarzeniu najczęściej są po „pigułce gwałtu”. a nie do nas. Pierwsze czynności wykonywane przez policjantów/policjantki zależą w dużej mierze od nastawienia i specjalizacji funkcjonariusza oraz stanu ofiary. Najwięcej kobiet zgłasza się. na ławkach lub w innych miejscach publicznych”. Przedstawiciel komendy znajdującej się w centrum Warszawy stwierdził również. A taka. Np. że przyjmowałem zgłoszenie o przemocy. Bardzo często ofiara zgwałcenia po przestępstwie jedzie najpierw do szpitala. Często wcześniej były już u lekarza. to zdarza się mi się kilka razy w miesiącu”. że był też gwałt”). bo dla niej ważniejsze jest zdrowie. częściej dzwonią po radiowóz”). czym jest gwałt. około dwa dni po gwałcie. iż jedynie około 20% gwałtów zgłaszanych jest przez kobiety bezpośrednio po zdarzeniu („rzadko przychodzą same. Z rozmów z funkcjonariuszami wynika. Jedna z naszych 14 . Zdaniem policjantów najczęściej dzieje się to przy okazji zawiadomienia o przemocy w rodzinie. że przyszła kobieta świeżo po zgwałceniu i musieliśmy wykonać różne czynności. Wtedy szpital nas zawiadamia”. na przykład prywatnie. Wolą zrobić to same niż trafić do państwowej służby zdrowia. Jednak rzadko kiedy procedury postępowania policji są w pełni zgodne z wytycznymi Procedury Postępowania z Ofiarą Przemocy Seksualnej. że kobiety: „często znajdowane są rano przez patrol w parku.

nie naciskać”. gdy musiały zostać w szpitalu”. Ja nie ciągnę za język. który nie wydarzył się w najbliższej przeszłości) lub wizyta w szpitalu („Spisujemy zeznania lub zawiadamiamy prokuratora (zależy od sytuacji). Inny funkcjonariusz relacjonował: „Najpierw rozmawiam z tą osobą. nie stwarzam wrażenia. dalsze czynności. że skrzywdzona musi coś zrobić. czasem kobiety chcą mówić od razu. to najpierw szpital.. Jako specjalistka od przemocy seksualnej na komendzie nie jestem przy każdej ofierze. powiedzieć. gdy kobieta wcześniej była już u lekarza lub gdy zgłasza gwałt. Czasem to zajmuje wiele godzin. Na tym etapie kobiety mają. a potem dopiero zeznania.] Ofiary wstydzą się. dokąd zmierzała. W zależności od przypadku. o której. [. jaką dokładnie drogą. to wtedy najpierw przewozimy. Nie oceniam. Jak trzeba pojechać. Zależy od zachowania. I w zależności od tego. to do lekarza. Inny funkcjonariusz relacjonuje: „Dużo zależy od przesłuchującego. chyba że powinna pojechać do szpitala. Wiadomo – jeżeli kobieta zgłosi się bezpośrednio po zgwałceniu. jestem wzywana w trudnych przypadkach. Ale nie mieliśmy takich brutalnych gwałtów. Jeszcze inny policjant – funkcjonariusz operacyjny opisał swoje czynności dużo bardziej pragmatycznie: „Rozpytanie ofiary o to. co się wydarzyło (bardzo dokładne). czy w jakimś oknie paliło się światło – czyli mógł być świadek zdarzenia etc.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM policjantek tak opisała swoje pierwsze czynności wykonywane w kontaktach z ofiarą gwałtu: „Tu nie ma ścisłych procedur. udanie się na miejsce zdarzenia i dowiedzenie się skąd szła. może się nie udać zebrać materiału do oskarżenia”. po co. przynajmniej teoretycznie. które mogłyby być dla ofiary krzywdzące. od nastawienia. sporządzenie raportu”. co się stało. czy zada odpowiednie pytania. po pomoc medyczną. w jakim jest stanie. to tylko spisujemy zeznania”). czy ofiara chce mówić od razu.. Jedzie do lekarza i tam jest pobierany materiał biologiczny. Staram się ich nie oceniać. możliwość skorzy- 15 . czy woli poczekać. Nie zaczynam od razu protokołu pisać. do pierwszych czynności proceduralnych wykonywanych przez policję należy spisanie zeznań (np. Ale jak to się stało wcześniej i już nie ma obrażeń.. żeby zorientować się. jak lekarz oceni stan zdrowia. Jeśli pytania będą niewłaściwe. nie stawiam pod pręgierzem.

gdyż wcześniej tego wieczoru spożywała alkohol). aby kobieta wiedziała. Z naszych wywiadów wynika. jej sprowadzenie może okazać się niemożliwe. Np. Policjanci/policjantki w swojej pracy nastawiają się na ustalenie faktów i przestrzeganie procedur. szczególnie w godzinach wieczornych. Nie zawsze również – zdaniem policjantów i policjantek – wybór funkcjonariuszki tej samej płci 1 . terapeutka nie chce lub nie może przyjechać w nocy (jeden z policjantów podał nam przykład sytuacji. co ją będzie czekało krok po kroku.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM R ap oR t stania z pomocy psychologicznej. Nie każda komenda posiada – zdaniem policjantów – możliwość zapewnienia całodobowej obecności funkcjonariuszki. W sytuacji „niedostępności osobistej” policjanci oferują kobiecie ulotki i informacje na temat możliwości pomocy psychologicznej („Mamy broszury. przekazujemy pokrzywdzonym. W żadnym z odwiedzanych przez nas komisariatów nie istniała możliwość przebrania się lub skorzystania przez kobietę z prysznica. przewidziane w Procedurze Postępowania z Ofiarą Przemocy Seksualnej czy Karcie Praw Ofiary. a nie zindywiualizowany. że procedurę przesłuchania policja traktuje w sposób zadaniowy. a nie na zapewnieniu kobiecie poczucia ochrony i bezpieczeństwa. Koleżanka ma je u siebie zamknięte w szafce. są dostępne. Trzeba ustalić. czy pani chce wszczynać postępowanie. Zwykle psycholożka (najczęściej jest to kobieta). ma je grupa zdarzeniowa. Dużo rzadziej w swojej pracy policjanci i policjantki nastawiają się na przestrzeganie praw kobiety. przesłuchanie przez funkcjonariuszkę tej samej płci. psychologa. w której psycholożka odmówiła przyjazdu na komisariat. Choć czasem nie chcą z tego korzystać. że w niektórych przypadkach. „Koleżanka ma materiały na tematy poradni. Trzeba ustalić. W praktyce jednak większość komisariatów nie zatrudnia takich specjalistów na stałe. ponieważ od tej decyzji nie ma odwołania. bo się wstydzą”). podczas przesłuchania kobieta nie zawsze może liczyć na. ale one nie chcą korzystać”. Oznacza to. Z perspektywy policji celem przesłuchania jest „uświadomienie konsekwencji zgłoszenia gwałtu na policję tak. czy doszło do zgwałcenia [czy miejsce miała przemoc i bezradność kobiety]”. dyżuruje pod telefonem i jest w razie potrzeby wzywana przez policjantów.

z którymi rozmawiałyśmy. że wszystkie pojazdy są niedostępne. kobieta nie zawsze wszystko dobrze pamięta i czasem pojawia się konieczność „dosłuchania”. które tylko zniechęcają ofiarę”. nie każdy komisariat posiada wystarczającą liczbę radiowozów. Przesłuchanie prawie nigdy nie jest również czynnością jednorazową – jak powiedzieli nam funkcjonariusze. to cała okolica nie ma policji. Jak to auto pojedzie do szpitala. ze względów lokalowych odbywa się ono często w pokoju policjanta prowadzącego. Według Procedury Postępowania z Ofiarą Przemocy Seksualnej to policja jest odpowiedzialna za dostarczenie lekarzowi/lekarce pakietów kryminalistycznych. pakiety takie znajdują się w placówkach służby zdrowia (wiedzy tej nie potwierdziły wywiady z lekarkami/ lekarzami – ich zdaniem 17 . Po wykonanym badaniu kobieta nie zawsze może liczyć na odwiezienie przez policję do domu (co przewiduje Procedura Postępowania z Ofiarą Przemocy Seksualnej). w której policja zapewnia kobiecie transport do szpitala czy miejsca zamieszkania. że choć sytuacja. Kobieta nie zawsze może liczyć na transport do i z placówki medycznej. Niektóre mają np. mało wrażliwe. Albo ofiara musi czekać godzinę. Jeden z policjantów przyznał. jest pożądana. ale to nie zawsze jest najlepszy wybór. Wielu policjantów jest również niechętnych obecności osoby bliskiej podczas przesłuchania. może się również zdarzyć. bo ich zdaniem osoba taka może wpływać na zeznania kobiety. jedno auto. Podczas badania ginekologicznego następuje pobranie wymazów. aż auto wróci z interwencji”. które ten (lub ta) dzieli z innym funkcjonariuszem (funkcjonariuszką). Jak powiedziała jedna z funkcjonariuszek. nie zawsze jest to możliwe: „Nie wszystkie komisariaty mają taką możliwość. Jak poinformowali nas funkcjonariusze policji. Są policjantki zablokowane. paznokci i zabezpieczenie odzieży. Prawa kobiety.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM jest dla kobiety wskazany: „Staramy się. jednak zdaniem funkcjonariuszy. jej komfort i bezpieczeństwo nie są również priorytetem jeśli chodzi o umożliwienie jej kontaktu z placówką medyczną. żeby rozmawiała z nią kobieta. Ponadto przesłuchanie nie zawsze (a raczej bardzo rzadko) odbywa się z zachowaniem zasady prywatności.

które było jakiś czas temu. Jeśli było to miesiąc temu. Więc to zależy od sytuacji”. Zależnie od tego. tak jak w przypadku innych przestępstw. czy przyjechać. to trafiają do prokuratury i dalej już prokurator wszczyna śledztwo. to już prokurator dokonuje czynności. Inny funkcjonariusz tak opisuje to postępowanie: „I jak już mamy materiały. wtedy lekarz może zbadać. wtedy też to jest inaczej. czy nie”. to swoją wiedzę. kobieta jest w tej sprawie raczej przedmiotem niż podmiotem postępowania policji. umiejętności i możliwości pomocy ofiarom gwałtów policjantki i policjanci oceniają jako „wystarczające” lub „raczej wystarczające”. tak jak opisują ją funkcjonariusze i funkcjonariuszki. sprawa o gwałt toczy się pomiędzy policją. Opieramy się wtedy już na zeznaniach pokrzywdzonej”. czy sprawca jest zatrzymany. żeby przesłuchanie prowadził prokurator. Jeżeli to było dopiero co. prywatnie. szkieł do wymazów). W procedurze policyjnej. służbą zdrowia a prokuraturą. chyba że było to brutalne zgwałcenie. Tak te działania opisał jeden z funkcjonariuszy: „Jeżeli zawiadamia o przestępstwie. to już bez lekarza. Materiał dowodowy zebrany przez policję i lekarza przekazywany jest przez policję do prokuratury. Czasami kobiety.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM R ap oR t to policja jest odpowiedzialna za dostarczenie pakietów kryminalistycznych: probówek. że był też gwałt. Czasami w trakcie składania innego zawiadomienia się dowiadujemy. to musi być obdukcja. które doświadczyły gwałtu. I kontynuuje: „Ogólnie wolimy zawiadomić prokuratora i on decyduje. Jest taka wytyczna. Jak powiedział jeden z naszych respondentów: 18 . Nie ma już w zasadzie śladów zgwałcenia. gdzie – zdaniem funkcjonariuszy i funkcjonariuszek – podejmowane są decyzje. to przyjmujemy zawiadomienie i prowadzimy postępowanie. jeżeli to jest osoba małoletnia. były już u lekarza. Inaczej. wtedy są specjalne procedury. Ale nie zawsze prokurator. Mimo że w rozmowach z nami funkcjonariusze niejednokrotnie wyrażali przekonanie o niedociągnięciach w pracy policji. które przychodzą. większość funkcjonariuszy wymieniała kodeks karny oraz przepisy wewnętrzne (na przykład rozporządzenia Komendanta Głównego i Komendanta Stołecznego). np. Jako źródło wiedzy na temat postępowania z kobietami. czy nie. więc my zawiadamiamy prokuratora.

a powinna trafiać do dobrego. nie ma odrębnego przepisu mówiącego stricte o postępowaniu z ofiarą gwałtu”. które dla wielu policjantów i policjantek mogłyby stanowić ważny element ich pracy: „[Jeśli] nie ma szkoleń. empatycznego człowieka”). ale gwałt traktowany jest jak każde inne przestępstwo. ale kilkumiesięczne szkoły jak Akademia Niebieskiej Linii. warunków prowadzenia przesłuchania i pomocy kobiecie („zawsze powinna przyjmować ofiarę osoba przeszkolona pod kątem przemocy seksualnej. gdy gwałt jest częścią przemocy w rodzinie). Jedna z funkcjonariuszek natomiast zauważyła. jak wynika z wypowiedzi przytaczanych powyżej. nie ma przeszkolonych ludzi. Ze swojej perspektywy policjanci dostrzegają potrzebę zmian przede wszystkim w warunkach przeprowadzania działań dotyczących gwałtu. jak nie. Zdaniem policjantów i policjantek modyfikacje dotyczyć powinny przed wszystkim sposobu prowadzenia postępowania („Kobieta po gwałcie trafia na biurokrację. to będzie dobrze i poważnie potraktowana. że potrzebne są „nie krótkie kilkudniowe seminaria albo wykłady. Inny funkcjonariusz wyraził przekonanie. pokój przesłuchań powinien być 19 . Jak kobieta trafi na kogoś wrażliwego i pracowitego. W swoich działaniach na rzecz ofiar gwałtu policjanci nigdy albo prawie nigdy nie kierują się Procedurą Postępowania z Ofiarą Przemocy Seksualnej (żaden z policjantów. Wiedzę praktyczną policjanci czerpią natomiast od starszych kolegów i koleżanek. to ma przechlapane”. że na szkolenia wysyłani są głównie mężczyźni. choć są zwykle dość sceptyczni co do realnych możliwości ich wprowadzenia. Dużo rzadziej źródłem informacji są szkolenia i warsztaty. takich jak przemoc wobec kobiet czy przemoc seksualna. z którymi rozmawiałyśmy. Prawie nigdy źródłem wiedzy policji nie są publikacje organizacji pozarządowych i feministycznych. tworzenie zespołów i wydziałów do spraw przemocy seksualnej”.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM „Istnieje schemat wykonywania czynności policyjnych. niż ważny element i przejaw zjawisk społecznych. policja traktuje gwałt dużo częściej jako indywidualną sprawę kryminalną. co z pewnością ma swoje odbicie w charakterze ich wiedzy i działaniach. nie słyszał o tym dokumencie) ani procedurą Niebieskiej Linii (w przypadku.

My z koleżanką i z jeszcze jedną się zajmujemy tymi przypadkami. ginekolożką). I. Zapewnienie kobiecie komfortowych warunków badania. dzięki temu kobieta nie byłaby ciągana po sądach. Wizyta w placówce służby zdrowia jest jednym z kluczowych elementów doświadczenia zgwałconej kobiety. leczyć” (z wywiadu z lekarką. Jak powiedziała jedna z policjantek. poczucia bezpieczeństwa oraz odpowiednie podejście lekarzy i personelu może złagodzić objawy stresu pourazowego. Jednocześnie jednak policjanci nie są zbyt entuzjastyczni. Zdaniem niektórych z respondentów/respondentek potrzebne są też zmiany w prawie. przywołać na nowo i odświeżyć wspomnienie gwałtu. Trzeba badać. a nie wciąż to rozgrzebywać”. Taki ton wypowiedzi wydaje się pokazywać z jednej strony brak emocjonalnego zaangażowania funkcjonariuszy w problematykę gwałtu. na nas to jest scedowane”. gdy chodzi o ocenę realnych możliwości wprowadzenia zmian. drugi przeciwko mieniu. Lekarze „Procedury nie są potrzebne. zatrudnienie na stałe psychologa”). szczególnie w procedurze ścigania sprawców gwałtu. mogą spowodować traumatyzację. Jak wyraził się jeden z naszych respondentów: „Gwałt powinien być ścigany z urzędu. Lekarze wiedzą dobrze. Z przeprowadzonych przez nas wywiadów z lekarzami/lekarkami wynika jednoznacz- 140 . nie ma prysznica. co robić. Powinna móc się wtedy zająć sobą. ale nie ma takiej możliwości. by zbudowano prysznic. w szczególności badanie ginekologiczne przeprowadzenie bez zachowania warunków intymności i w nieodpowiedni sposób.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM R ap oR t bardziej komfortowy i przyjazny kobietom. Z drugiej jednak strony zła opieka lekarska. trudno wymagać. nie byłaby kolejny raz przesłuchiwana i nie powinna musieć brać udziału we wszystkich czynnościach. Tu są dwa referaty – mój przestępstw przeciwko życiu i zdrowiu.2. komentując zalecenia Procedury Postępowania z Ofiarą Przemocy Seksualnej: „Tam była poruszona ta kwestia umycia się. z drugiej zaś ich negatywną ocenę możliwości i chęci realizacji przez policję założeń dokumentów mających na celu poprawę traktowania przez policję kobiet doświadczających gwałtu lub próby gwałtu.

raczej się nie zdarza się. a kobietę-ofiarę się wyprowadza i musi ona poczekać. ani spodziewać się. aż udzieli się pomocy poszkodowanemu z wypadku. że nie istnieje w nich możliwość stworzenia kobiecie intymnej atmosfery. Kobieta nie ma również wpływu ani kontroli nad tym. kim będzie osoba. gdyż we wszystkich pokojach znajdują się osoby wymagające natychmiastowej pomocy medycznej. w placówce służby zdrowia to. iż swoją pracę na rzecz kobiet będących ofiarami gwałtu traktują oni/one w sposób marginalny. że nawet jeśli jest wolny pokój i spełnione są warunki. iż ona sama będzie miała jakikolwiek wpływ na przebieg działań personelu medycznego. Nie jest ona ważnym elementem ich codziennej praktyki ani przedmiotem specjalizacji. W placówkach służby zdrowia nie jest również respektowana prywatność i potrzeba intymności pacjentki.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM nie. to lekarz dyżurny bada. lekarz. zależy. jak wiadomo. Jeden z naszych respondentów. Służba zdrowia jako taka nie posiada natomiast zasad ani przepisów postępowania w sprawach kobiet. 141 . to nagle wwozi się rannego z wypadku. szef zmiany. kto akurat jest”. Jedna z lekarek otwarcie przyznała: „Niestety na izbie przyjęć warunki są mało dyskretne. ocenił przestrzeń publicznych placówek medycznych jako przestrzeń „zabiegania”. jeszcze. które mają za sobą doświadczenie gwałtu. więc taka kobieta w obstawie budzi sensację. Podobnie jak w przypadku komisariatów w warszawskich placówkach medycznych. Tak opisała sytuację zgłaszania gwałtu w jednostce służby zdrowia jedna z lekarek: „Jak kogoś przywożą. Dodał. albo procedur policyjnych (lekarz/ lekarka postępuję według wytycznych policji). jest kwestią przypadku. Stwierdził on. Podobnie jak na policji. której kobieta jako pierwszej opowie o swoim doświadczeniu. jak i przez kogo przeprowadzane są procedury medyczne: podczas przeprowadzania badania lekarskiego. może być prowokująco ubrana”. że jest świadek podczas badania. kobieta nie może się spodziewać zachowania zasady prywatności i liczyć na to. oferowane przez placówki medyczne usługi odbywają się albo według zwykłych procedur medycznych (lekarz/lekarka przeprowadza zwykłe badanie ginekologiczne). że jest pusto. Co więcej. iż jej sprawą zajmować będzie się jedna osoba.

co świadczć może o traktowaniu problematyki przemocy seksualnej jako marginalnej. czy to bezpieczne”. że jedna osoba zajmuje się całą procedurą. od oddziału do oddziału. które doświadczyły gwałtu. ale żeby pobrać ślady. to trzeba mieć papiery 142 . że coraz częściej kobiety się zgłaszają. polska służba zdrowia nie prowadzi statystyk dotyczących kobiet będących ofiarami gwałtu. to jest uświadamiana. pracownicy służby zdrowia podejmują różne kroki proceduralne. Jak przyznała jedna z lekarek: „Raczej nie jest tak. część z lekarzy ocenia. Inni twierdzą natomiast. część przywożona jest przez policję w ramach postępowania kryminalnego. musimy mieć papiery z policji o zgłoszeniu przestępstwa. Na przykład jedna z naszych respondentek wyznała: „Muszę powiedzieć. Jeśli pacjentka przychodzi sama. taka rozbieżność oznaczać może istnienie w środowisku lekarskim różnych definicji gwałtu. że możemy jej udzielić pomocy zdrowotnej. to rezygnuje. Zdarza się. Żeby wszcząć postępowanie. że z takimi sprawami mają doczynienia najwyżej dwa. które trafiają do jej placówek. Podobnie jak w przypadku policji. Z wywiadów przeprowadzonych z lekarzami trudno wywnioskować. Tak opisał to jeden z lekarzy: „Pacjentki przychodzą same albo od razu z policją. jak wiele kobiet zgłasza się po zgwałceniu do placówki służby zdrowia. trzy razy w roku. kobieta chodzi od miejsca do miejsca. Podobnie jak w przypadku policji.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM R ap oR t badania diagnostycznego. że musi się zgłosić na policję w celu pobrania śladów. Kobiety. Ostatnio zgłosiła się też pani. aby skompletować badania”. iż wizyta w placówce służby zdrowia wiązać się będzie z kontaktami z wieloma osobami i koniecznością wielokrotnego powtórzenia swojej historii. czy zgłosiła już gwałt na policję). trafiają do placówek służby zdrowia w dwojaki sposób: część z nich zgłasza się samodzielnie (przed złożeniem doniesienia na policję). Udzielamy w takim przypadku pomocy zdrowotnej. musi się ona liczyć z tym. około 30 rocznie. na której mąż wymusza różne techniki seksualne i chciała zapytać. W zależności od sytuacji pacjentki (głównie od tego. Podobnie jak w przypadku policjantów. że kiedy kobieta dowiaduje się. iż takie przypadki zdarzają się często.

Badanie ginekologiczne jest jednym z kluczowych w doświadczeniu kobiet. Cześć lekarzy przyznaje. by pacjentka nie została przywieziona przez policję”. Jak podkreślało wiele z naszych respondentek. wtedy przeprowadzam badanie na okoliczność gwałtu. ale staram się być delikatna. Nie orzekam. Ja przyznaję. że czasem je badam. niż żeby poszła i nie wróciła. najczęściej tak jest. nawet jeżeli nie ma zgody rodzica. to od razu pytała. to idzie do badania. czy nie ma uszkodzeń. przed rozpoczęciem badania lekarz powinien mieć zgodę rodzica. Jedna z naszych respondentek przyznała: „Czasem to są osoby młode. W przypadku. jednak nie zawsze tak się dzieje. Według jednej z naszych rozmówczyń. ja nie jestem psycholożką. Jedną z pierwszych czynności podejmowanych przez lekarzy jest wywiad. to wtedy jest kłopot. czy jest zdrowa. czy był gwałt czy nie. badanie nieodpowiednio przeprowadzone może pogłębić traumę lub prowadzić do wtórnej wiktymizacji. Nie było sytuacji. czy nie ma żadnych urazów. chociaż musi być zgoda. Staram się rozmawiać z pacjentką w taki psychologiczny sposób.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM z policji”. czy da się zrekonstruować błonę dziewiczą i tylko ją to obchodziło. oglądam. Inny lekarz opisuje: „Kobieta przychodzi ze stróżem prawa. Lepiej sprawdzić. nie żadna muzułmanka!”. Dodatkowo proszę 14 . iż kluczowe jest uspokojenie pacjentki. badanie takie w warszawskiej placówce służby zdrowia przebiega w następujący sposób: „Pacjentki przywożone są przez policję. I to Polka była. które zostały zgwałcone. Zostaję z nią w gabinecie. tylko jakie są obrażenia. W przypadku kobiet młodych. To oddawane jest policji. Ale jak ta dziewczyna nie chce powiedzieć matce. gdy kobieta przyszła do szpitala samodzielnie. rozmawiam. Żeby przeprowadzić badanie. to co ja mam zrobić. ustalenie jej kondycji psychicznej oraz stworzenie poczucia bezpieczeństwa. czasem są w cywilu. które miały za sobą doświadczenie gwałtu. badam. musi być papier od prokuratora. Rozmowa z kobietą jest punktem wyjścia do przeprowadzenia badania ginekologicznego. lekarz/lekarka ustala. I ta matka zamiast się martwić o dziecko. czy w pochwie nie znajduje się nasienie – takie próbki pobieram na szkiełka. czy jest sperma. Kiedyś przyszła do mnie taka młoda dziewczyna z matką. czy była już na policji. Pobieram.

Jeśli pacjentka sama przychodzi. W placówkach medycznych nie zawsze znajdują się pakiety kryminalistyczne. żeby wyciągnąć jakieś konsekwencje. że powinny być takie wytyczne postępowania dla lekarzy ginekologów konkretnie”. Kobiety zapewniony mają natomiast dostęp do leków antykoncepcyjnych. które mają za sobą doświadczenie gwałtu. Wypełnia się je i policjant zabiera razem ze szkiełkami. Wszyscy lekarze. 144 . Jak widać. W opinii lekarzy polskie placówki medyczne są generalnie nieprzygotowane na właściwie zaopiekowanie się zgwałconą kobietą. z którymi przeprowadzałyśmy wywiady. mimo iż część lekarzy stara się zachować zindywidualizowane podejście do pacjentki. W szpitalach rzadko jest możliwość skorzystania z prysznica czy otrzymania odzieży zastępczej. musi się zgłosić na policję. który dokonuje oględzin całości ciała kobiety. często kobietom wypisywane są recepty. a działania lekarzy w dużej mierze podyktowane są procedurami policyjnymi. Nie zawsze jest też możliwość porozmawiania z psycholożką czy wykonania badania w asyście pielęgniarki. Inaczej przeprowadzam zwykłe badanie”. wypracowanej samodzielnie przez służbę zdrowia infrastruktury niezbędnej do badania kobiet. uzupełniając wynik badania ginekologicznego”. ich sposób postępowania podyktowany jest całkowicie protokołem policyjnym. Później czeka się na telefon z sądu.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM R ap oR t o konsultację lekarza internistę. które same muszą wykupić). to się pobiera próbki. Zaleca się ofiarom. żeby robiły badania na kiłę. HIV i inne choroby przenoszone drogą płciową. czasem to jest nawet pół roku po badaniu. jak pacjentka ma być zbadana. Jak opisuje jeden z naszych respondentów: „Jest cały protokół przywożony przez policję. przeciwdziałających ciąży (nie we wszystkich placówkach są one dostępne na miejscu. bo zgodnie z protokołem za ich dostarczenie odpowiedzialna jest policja. Żadna z przebadanych przez nas placówek medycznych nie posiadała spisanych zasad czy procedur postępowania z ofiarami gwałtu. Instrumentalne podejście do wizyty w placówce służby zdrowia jako jednego z elementów postępowania policyjnego przejawia się również w braku odpowiedniej. są tam opisane czynności medyczne. Inna lekarka dodaje: „Pacjentka powinna mieć ze sobą papier z policji i jak ma. Myślę.

zdaniem innych jakość usług poprawiłoby posiadanie przez szpital możliwości udostępnienia pacjentce odzieży zastępczej (obecnie odzież jest udostępniana tylko tym osobom. Zdaniem jednego z naszych respondentów ważne byłoby również stworzenie jednolitej procedury postępowania placówki medycznej w kontaktach z ofiarami przemocy i policją (respondent ten nie wiedział o istnieniu dokumentu wydanego przez pełnomocniczkę). „od starszych kolegów i doświadczonych współpracowników”. gdyż „Lekarze wiedzą dobrze. podobnie jak policjanci. Innymi źródłami wiedzy jest „kodeks karny”. wiedzą i doświadczeniem organizacji pozarządowych. oraz na to. W swojej pracy lekarze. procedury takie nie są lekarzom potrzebne. Jak powiedziała jedna z lekarek. że dobrze by było. gdyby na izbie przyjęć znajdowały się pakiety kryminalistyczne. a czasem Internet. z którymi rozmawiałyśmy. jakość usług poprawić mogłoby 145 . czasopism naukowych i szkoleń (na przykład szkoleń dotyczących seksuologii sądowej oraz szkoleń prowadzonych przez Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego). Wiedzę praktyczną lekarze i lekarki zdobywają. Podobnie jak policjanci. mimo iż dostrzegają braki w swojej wiedzy i możliwościach. Zmieniliby oni niektóre elementy pracy ich placówki. że zarówno ich wiedza. Część lekarzy/lekarek wyrażało konieczność wprowadzenia zmian w sposobie postępowania z kobietami. ani Procedury Niebieskiej Karty. np. część uważa. zdaniem naszych respondentów. nie znali również Procedury Postępowania z Ofiarą Przemocy Seksualnej. jak i podejście do kwestii gwałtu ma charakter doraźny i fragmentaryczny. leczyć”. że w stosowanych procedurach często brak jest zrozumienia dla doświadczeń kobiet. Lekarze. w tym feministycznych. książki Starowicza”.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM zapisują również leki arterwirusowe oraz informują kobiety o możliwości przerwania ciąży. co z pewnością wpływa na fakt. Wreszcie. warszawscy lekarze oceniają swoje możliwości pomocy zgwałconym kobietom jako wystarczające. podobnie jak policjanci. co robić. Lekarze i lekarki swoją wiedzę medyczną i seksuologiczną czerpią z publikacji naukowych i popularnonaukowych „np. Trzeba badać. rzadko posługują się materiałami. które na dłużej pozostają w szpitalu).

pomocy psychologicznej dla kobiet zgwałconych oraz wiedzy na temat innych instytucji i organizacji zajmujących się pomocą kobietom mającym doświadczenie przemocy seksualnej. choć także i tu zdarzają się przypadki instrumentalnego traktowania ich doświadczeń. Rola organizacji pomocowych w pomocy kobietom mającym za sobą doświadczenie przemocy seksualnej jest nieoceniona – to tutaj zgłaszają się kobiety nie tylko bezpośrednio po doświadczeniu gwałtu. a nie jako zjawisko strukturalne. Dlatego początkową praktyką wszystkich organizacji jest zorientowanie się w sytuacji kobiety i wybranie dla niej najlepszej opcji z katalogu usług organizacji. stała obecność psycholożki specjalizującej się w problematyce przemocy seksualnej w szpitalu oraz stworzenie odrębnej.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM R ap oR t stworzenie lepszych warunków badania ginekologicznego ofiar przemocy (chodzi o stworzenie pomieszczeń specjalnie do tego przeznaczonych. które doświadczyły przemocy seksualnej. ale także te. zgłaszają się do organizacji pomocowych tuż po zdarzeniu lub długo po doświadczeniu przemocy seksualnej. Tak opisał ten proces jeden z pracowników warszawskiej organizacji: „Na początku ustalamy mniej więcej 14 . jako jedyne w Polsce. I. zapewniających intymną atmosferę i dyskrecję). Z naszych badań wynika.3 Organizacje pomocowe „W sytuacji gwałtu ktoś nie dał prawa wyboru. Lekarze/lekarki są również zainteresowani udziałem w szkoleniach. w szczególności interesują ich zajęcia na temat przeprowadzania obdukcji. a teraz my dajemy wybór” (z wywiadu z pracownikiem organizacji pomocowej. terapeutą). praw lekarza i pacjenta. mogą zaoferować kobietom coś ponad doraźne działania. Jednocześnie organizacje pomocowe. czyli bardziej zintegrowaną i holistyczną pomoc. Kobiety. w których kobiety uzyskać mogą zintegrowaną pomoc psychologiczną i prawną. czasem po latach. dla których jest ono odległą przeszłością. iż organizacje pomocowe są jedynymi instytucjami. a gwałt traktowany jest raczej jako indywidualny „problem” poszczególnych kobiet. specjalistycznej placówki zajmującej się przemocą seksualną na terenie danego okręgu.

Czasem jesteśmy pierwszymi. Podczas pierwszego kontaktu z kobietami. Pracownik warszawskiej organizacji pomagającej kobietom doświadczającym przemocy w taki sposób opisał to podejście: „To zależy od tego. Gwałt jest sytuacją kryzysową. która sama jest psychoterapeutką. żeby klient sam rozpoznawał swoje potrzeby i zaspokajał je sam ze swoim otoczeniem. Na przykład pytam. w innej aż po jedynie cztery do ośmiu przypadków rocznie. Z szacunków naszych respondentek i respondentów wynika. w jakim kobieta chce ze szczegółami opowiedzieć swoje doświadczenie oraz jej gotowość do zgłoszenia gwałtu na policję. czy u kobiety jest potrzeba. Pierwszy krok […] to zawsze rozpoznanie najpilniejszych potrzeb. m. w sposób konstruktywny. pracownicy organizacji pomocowych starają się zwracać uwagę na ich indywidualne potrzeby. że ma prawo być bezpieczna”. którym o tym mówi.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM kierunek. Czasem udzielam też takiej informacji zwrotnej – że to jest niezgodne z prawem. że przychodziły osoby w takim stanie. co – jak zobaczymy w dalszej części tego raportu – nie zawsze jest praktyką komfortową dla kobiet). a potem dopiero przekierowywała do specjalisty. psychologa lub prawnika” (proces ten odbywa się niejednokrotnie przez telefon. co się stało. Bo czasem to jest pomocne dla niej. W przypadkach skrajnych niektóre organizacje oferują kobietom również pomoc doraźną. czasem już komuś mówiła. by opowiedziała o tym. czasem nie. W sytuacji pierwszego kontaktu 147 . Wtedy jest przekierowana do konkretnej osoby. że kierowniczka biura. że liczba kobiet zgłaszających się do organizacji pomocowych waha się od około szesnastu do trzydziestu przypadków rocznie w jednej organizacji. w sytuacji kryzysowej zapisywała już na drugi dzień”. określają stopień. którą jedna z pracowniczek organizacji pozarządowej zajmującej się przemocą w rodzinie opisała w następujący sposób: „Zdarzyło się też tak. Pracujemy z klientem tak. z jakim problemem czy sprawą przychodzi. Bo taka kobieta może mieć różne potrzeby. czasem nie. przez „jedną osobę na miesiąc”. które doświadczyły gwałtu. czego osoby potrzebują. udzielała pomocy na miejscu – zamykała drzwi i rozmawiała.in. na początku rozpoznajemy czego osoba potrzebuje w związku z tym.

inna nie wie. i wtedy ta praca jest troszeczkę inna. W zależności od sytuacji kobiety. To są najbardziej uniwersalne kroki. Jedna powie. między innymi charakteru ich doświadczenia i czasu. co klient nam powie. bo na 10 zgwałconych kobiet może być 10 kierunków działania. czy potrzebuje zrobić badania. a w drugim przypadku jest to też pomoc w kryzysie. Wymaga to między innymi rozpoznania indywidualnych potrzeb terapeutycznych osoby. ale efekty wciąż są widoczne. co się wydarzyło teraz. że to zależy od potrzeb klientki. to wydarzenie może spo- 148 . jak powiedzieć mężowi. Jeśli tu i teraz – mówimy bardziej o pomocy w kryzysie. jeśli chodzi o zgwałcenie – albo coś. gdy prawa kobiety są zdeptane. zaproponuje”. ale jest też tak. Obszar kolejny. bo klientki niekoniecznie mają głowę. Ważnym elementem podejścia zindywidualizowanego reprezentowanego przez część pracowników/ pracownic organizacji jest rozpoznanie specyfiki doświadczenia kobiet. jej stanu psychicznego i specyfiki jej doświadczenia organizacja decyduje się również na skontaktowanie jej z innymi instytucjami policją czy pogotowiem. albo coś sprzed dłuższego czasu. czy nie została zakażona. Niezwykle ważnym elementem terapii kobiet mających za sobą doświadczenie przemocy seksualnej jest – jak podkreślił jeden z naszych respondentów – pozostawienie jej samej decyzji na temat tego. zwracam też uwagę na sytuację medyczną: czy jest pomoc lekarska potrzebna. złamane. po którym poruszam się z klientką to obszar prawny i medyczny: udzielam wsparcia w kontaktach z policją. że czuje się winna. Podążamy za tym. jak będzie przebiegać terapia i jak długo będzie trwać. Kolejnym etapem pomocy kobiecie może być rozpoczęcie terapii. „Gwałt to taka sytuacja. czy potrzebuje leku wczesnoporonnego. w ciągu kilku dni.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM R ap oR t kluczowe jest – zdaniem tego pracownika organizacji pomocowej – unikanie obwiniania ofiary i traumatyzacji. a jeszcze inna czuje złość. ale nacisk jest na pomoc psychoterapeutyczną. jaki od niego upłynął: „Można mówić o dwóch sytuacjach. inna – brudna. prokuraturą. coś co się wydarzyło dawno. Czasem organizacje asystują przy procedurze policyjnej. monitorują sprawę lub wspierają kobietę podczas sprawy. Tym się zajmujemy też.

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM

wodować utratę poczucia kontroli. Kontakt terapeutyczny powinien dawać poczucie wpływu i kontroli. Nie narzucamy niczego, ta osoba może tu i teraz o sobie decydować. W zależności od zasobów i profilu organizacje proponują terapię indywidualną bądź grupową, nastawioną na pomoc ofiarom gwałtu lub także ich rodzinom i bliskim”. Organizacje pomocowe rzadko posiadają spisane procedury postępowania i działania na rzecz kobiet. Jak podkreśliła kierowniczka jednej z organizacji: „My nie jesteśmy placówką typu policja czy służba zdrowia. Tu nie ma procedur, tu jest normalna metodologia działań z ofiarami przemocy domowej”. W dużej mierze w swoich działaniach organizacje kierują się indywidualną wiedzą i doświadczeniem swoich pracowniczek i pracowników. W niektórych organizacjach prowadzone są natomiast wewnętrzne i zewnętrzne szkolenia. Celem pierwszych z nich jest przekazanie wiedzy i doświadczenia oraz udzielenie wsparcia młodszym pracownikom/pracowniczkom organizacji. Wszystkie organizacje pomocowe oferują swoim pracownikom/pracowniczkom superwizje. Jednak – jak przyznała pracowniczka jednej z organizacji – nie wszyscy z nich korzystają. Osoby z organizacji pomocowych były jedyną wśród naszych respondentów grupą, w której część osób słyszała o Procedurze Postępowania z Ofiarą Przemocy Seksualnej. Ci, którzy posiadali wiedzę na temat tego dokumentu, bardzo pozytywnie wypowiadali się o zamyśle leżącym u podstaw jego wydania. Jeden z pracowników powiedział: „Dobrze że wyszedł jeden dokument, bo taka sytuacja jak gwałt, gdzie jest i przemoc i seks, to jest sytuacja, w której ludzie głupieją, więc dobrze, że jest takie myślenie, że jest potrzebny jakiś standard postępowania. Choć dużą rolę odgrywa też postawa pracownika służb i czasem nie jest potrzebna procedura, jeśli postawa jest dobra; i procedura nie pomoże, jeśli postawa jest zła. Ale dobrze, że jest w ogóle myślenie o standardach”. Przedstawicielki i przedstawiciele organizacji pomocowych pozostają jednak sceptyczni lub wręcz krytyczni co do możliwości wdrożenia dokumentu. Jedna z respondentek argumentowała: „Bardzo źle oceniam realistyczność jego wdrożenia. Nie zaplanowano na to żadnych środków

149

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM

R ap oR t

finansowych i nie ma żadnych obligatoryjnych wymogów. Za tym dokumentem nie stoi ani przymus prawny wdrożenia, ani aspekt finansowy”. Generalnie organizacje pomocowe dobrze oceniają swoje możliwości pomocy ofiarom gwałtu. W ich opinii poziom usług i profil organizacji są dostosowane do potrzeb zgłaszających się do nich osób. O ile wszyscy nasi respondenci/respondentki byli usatysfakcjonowani sposobem działania swoich własnych organizacji, wielu z nich dostrzega ogólne, strukturalne ograniczenia swojej pracy na rzecz ofiar przemocy seksualnej. Jedna z naszych respondentek skomentowała to w ten sposób: „Nie jestem w stanie ochronić [kobiety] przed sprawcą. Jestem w stanie pomóc jej, wspierając ją psychicznie i podczas procesów sądowych, ale nie mam wpływu na rozwój sprawy w sądzie. Nie tylko od jednej placówki zależy, czy ofiara dostanie ochronę i zadośćuczynienie”. Innym ważnym elementem niezbędnym „do poprawy” sytuacji są finanse. Jedna z naszych respondentek powiedziała: „Fajnie, byśmy mieli więcej pieniędzy na robienie rzeczy, bo środki finansowe wyznaczają nasze możliwości działania. Ale nigdy nie odmawiamy pomocy, nie kończymy pomocy, gdy kończy się dotacja – pracujemy wtedy dalej społecznie”. Na poziomie ogólnym, podobnie jak przedstawiciele służby zdrowia, pracownicy organizacji dostrzegają potrzebę stworzenie specyficznego systemu ochrony i usług dla kobiet doświadczających przemocy seksualnej. Ich zdaniem, jednym z najważniejszych problemów jest brak infrastruktury instytucjonalnej, która koncentrowałaby się tylko na tym problemie. I.4. Zgwałcona kobieta: Przedmiot czy podmiot postępowania instytucji? Chociaż działania wszystkich badanych przez nas instytucji skierowane są do kobiet i na ich doświadczeniu skoncentrowane, nie zawsze to kobiety są tymi, które podejmują decyzje dotyczące swojej sprawy. Przejmowanie kontroli nad postępowaniem w sprawie o gwałt, niemożliwość podjęcia decyzji proceduralnych i prawnych jest niejednokrotnie przywoływane przez kobiety, które miały do czynienia z instytucjami, jako naj-

150

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM

bardziej dojmujące i traumatyczne doświadczenie. Jednocześnie strach przed przedmiotowym potraktowaniem, niemożnością podjęcia decyzji i przejęcia sprawy przez „ekspertów” (niezależnie od tego, czy jest to policjant, lekarz czy terapeuta) stanowi jedną z najważniejszych przyczyn, z powodu których kobiety nie decydują się na kontakt z instytucjami pomocowymi. Niestety, nasze badania potwierdziły te obawy. W opinii wielu z naszych respondentów/respondentek (przede wszystkim policjantów/policjantek) kobieta nie powinna posiadać pełni kontroli nad postępowaniem w swojej sprawie dotyczącej gwałtu. Z jednej strony – zdaniem części z nich (szczególnie przedstawicieli policji) – kobieta nie jest w pełni sił emocjonalnych, aby podołać takim decyzjom. Spora część pracowników policji argumentuje, że pozbawienie kobiet kontroli odbywa się dla ich dobra i ze względu na troskę o nie. Ich zdaniem, w sytuacji szoku kobiety nie są wstanie podejmować decyzji, które są dla nich „dobre”. Jeden z funkcjonariuszy stwierdził na przykład: „Nie każda kobieta jest świadoma na tyle, żeby podejmować samodzielnie wszystkie decyzje. Trzeba posiedzieć z taką panią, czekać aż się uspokoi”. Zdaniem innego policjanta kobieta tylko w pewnym stopniu jest w stanie podejmować decyzje: „Zależy od stanu psychicznego. Jeśli pani jest w szoku, to powinien pomagać psycholog lub ktoś bliski przez cały czas przesłuchania. Jest mnóstwo kobiet w szoku i nie potrafią nawet powiedzieć, co się stało; inne są bardzo przytomne”. Najbardziej w tym kontekście radykalna wydaje się wypowiedź funkcjonariusza, który zasugerował, że kobieta nie tylko nie jest w stanie podejmować decyzji, ale również może być niepoczytalna lub może wręcz świadomie udzielać fałszywych zeznań: „Po to jest pierwsza rozmowa, żeby ocenić, w jakim jest stanie. [...] Po to jest ta pierwsza rozmowa, żeby zobaczyć, czy kobieta jest w stanie zeznawać. Czasem przesłuchanie prowadzi prokurator w obecności biegłego psychologa i [...] on wydaje opinie, czy zeznania są wiarygodne, czy pokrzywdzona ma skłonność do konfabulacji, czy dobrze zapamiętała. Wcześniej biegły przeprowadza wywiad z pokrzywdzoną dotyczący jej zdrowia psychicznego, czy się leczyła, czy bierze środki psychotropowe”.

151

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM

R ap oR t

Z drugiej strony, zdaniem policjantów, kodeks postępowania karnego nie przewiduje możliwości kontrolowania postępowania przez zgwałconą kobietę. W opinii jednego z nich sugerowanie, iż kobieta mogłaby podejmować decyzje o postępowaniu we własnej sprawie, jest zwyczajnym nierozumieniem przepisów, bo: „Ona nie może mieć kontroli nad postępowaniem, Kodeks Postępowania Karnego nie daje jej takiej możliwości ani prawa. Ona ma prawa wymienione wyżej. Może np. składać wnioski dowodowe. Ale nie może decydować o tym, co policja robi. [...] Po prostu nie może, zgodnie z prawem, mieć żadnej kontroli. Policja ma swoje metody i osoba cywilna nie wie, jak prowadzi się postępowania, żeby zebrać materiał dla sądu. To jak może mieć kontrolę?”. Dużo mniej radykalne zdanie na temat sprawczości kobiet mają pracownicy służby zdrowia, pracownicy organizacji pomocowych i same kobiety (kobiety wybrane losowo). Zdaniem większości lekarzy i lekarek kobieta jest w stanie podejmować świadome decyzje, więc to do niej powinna należeć kontrola nad postępowaniem w jej własnej sprawie. Jak powiedziała jedna z lekarek: „Można jej uświadamiać wagę różnych decyzji, ale ostateczna decyzja powinna należeć do kobiety”. Tylko jedna lekarka nie zgodziła się ze zdaniem swoich koleżanek i kolegów po fachu, stwierdzając, że kobieta może być w szoku: „pod wpływem narkotyków, alkoholu, jest różnie. Czasem jest zespół szoku pourazowego i wtedy jest różnie”. Podobne wątpliwości wyrażały kobiety wybrane „losowo” do naszego badania argumentując: „Z jednej strony tak [kobieta powinna mieć kontrolę nad swoją sprawą], z drugiej strony nie. Powinna mieć kogoś obok, kto jej pomoże w tym postępowaniu. Sama może nie dać rady”. Wątpliwości co do zakresu sprawczości nie mieli natomiast pracownicy organizacji pomocowych. Zdaniem jednego z nich, istotą pracy instytucji zajmujących się pomocą kobietom po doświadczeniu gwałtu powinno być właśnie odzyskanie przez nie kontroli. Argumentował on: „Gwałt to taka sytuacja, gdy prawa kobiety są zdeptane, złamane, to wydarzenie może spowodować utratę poczucia kontroli. Kontakt terapeutyczny powinien dawać poczucie wpływu i kontroli. Nie narzucamy ni-

152

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM

czego, ta osoba może tu i teraz o sobie decydować”. Odzyskiwanie kontroli – jego zdaniem – powinno odbywać się zarówno poprzez podjęcie samodzielnej decyzji na temat tego, czy i kiedy zgłosić gwałt na policję, jak powinny potoczyć się losy jej sprawy (wniesienie sprawy, podjęcie innych kroków prawnych), jak również poprzez kontrolę, ustalenie tempa i długości przechodzonej przez kobietę terapii. I.5. Współpraca czy fragmentaryzacja? Relacje pomiędzy policją, służbą zdrowia i organizacjami pomocowymi Dużym problem, dostrzeganym zarówno przez kobiety, jak i niektórych przedstawicieli organizacji pomocowych, jest brak w Polsce zintegrowanego systemu pomocy kobietom doświadczającym przemocy. Jak wielokrotnie zauważały/li nasze/nasi respondentki/ respondenci, i w służbie zdrowia, i policji, w Polsce nie istnieje jedna specjalistyczna instytucja, komisja bądź struktura, której celem byłaby tylko i wyłącznie działalność na rzecz kobiet doświadczających przemocy seksualnej. Również w poszczególnych instytucjach brakuje oddziałów, zespołów czy nawet osób specjalizujących się li tylko w działaniu na rzecz takich przypadków (w przypadku policji zgwałcenia traktowane są jako indywidualne przestępstwa, w służbie zdrowia zajmują się nimi dyżurni lekarze). Jak powiedział jeden z naszych respondentów (przedstawiciel organizacji pomocowej): „Wszędzie zdarzają się osoby kompetentne, przygotowane. I w tych samych instytucjach są osoby, które robią tak zwane wtórne zranienie – osoba jest znów zraniona, tym razem przez przedstawicieli instytucji. Ciężko mi powiedzieć, czego jest więcej: tych osób, które krzywdzą, czy tych które pomagają. Np. jedna klientka została zgwałcona i od razu zgłosiła się na policję. Od policji dostała pomoc na najwyższym poziomie: wsparcie, nieobwinianie, dużo empatii, czekali, pozwalali zapalić, przerywali przesłuchanie, żeby zapytać, jak się czuje. A u lekarza: na fotelu ginekologicznym ‘co tak sztywno leżysz, rozluźnij się’, od razu na ‘ty’, a potem – obtarć nie ma, nie było gwałtu. To jest właśnie wtórne zranienie – taka reakcja, która pogłębia traumę”. Podobny problem dotyczy zresztą również organizacji pomocowych, gdzie pomoc ko-

15

ja nie mam częstego kontaktu. że w policji wciąż ze „świadomością na temat przemocy wobec kobiet jest różnie” oraz że nadal wśród policjantów panuje wiele stereotypów na temat kobiet. Poza tym robimy dla nich szkolenia. Policjanci są przez organizacje pomocowe wzywani „kiedy jest to potrzebne” . Poza tym dzielnicowi kierują klientki do naszej organizacji. a polegała ona na uczestnictwie w in- 154 . ze wskazaniem. że przemoc domowa nie jest groźna. W opinii naszych respondentów/respondentek. przemocą wobec kobiet. ich pomoc kobietom. Niejednoznacznie oceniła współpracę z policją kierowniczka jednej z warszawskich organizacji pomocowych „Różnie. którzy fantastycznie wypełniają swoje zadania ustawowe nad osobami. wszystko zależy od człowieka. Wiedzą o niej i kierują”. Tylko w przypadku jednej organizacji pomocowej współpraca z policją miała charakter bardziej systematyczny i długotrwały. ponieważ gwałt nie jest prawie nigdy głównym przedmiotem działania tych organizacji. których bezpieczeństwo jest zagrożone.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM R ap oR t bietom doświadczającym gwałtu świadczą organizacje. którzy lekceważą temat uważając. czyli kobiet. wyrywkowa i niestabilna. problematyką przeciwdziałania alkoholizmowi lub dyskryminacji kobiet. Z drugiej strony na wielu poziomach współpraca pomiędzy poszczególnymi instytucjami i organizacjami jest fragmentaryczna. szkoleniach oraz monitoringu poszczególnych spraw. Są policjanci. ale mam dobre wspomnienie z tego. Współpraca jest różna. Organizacje starają się współpracować ze „sprawdzonymi” funkcjonariuszami. podkreślając. Inna przedstawicielka organizacji pomocowej tak opisywała swoje doświadczenia współpracy z policją: „Staramy się też prosić o konkretnych sprawdzonych policjantów. Ta współpraca nie jest taka regularna. Ale są też policjanci. które doświadczyły gwałtu. które na co dzień zajmują się przemocą w rodzinie. że się zmienia. Na przełomie 15 lat zrobiliśmy duży krok do przodu i to nie nad przepaścią”. co w negatywny sposób wpływa na usługi i pomoc oferowaną kobietom doświadczającym przemocy. Na przykład współpraca organizacji pomocowych z policją polega przede wszystkim na wzajemnej wymianie informacji. o którym opowiadałam. jest niejednokrotnie niepełna i w konsekwencji niesatysfakcjonująca samych zainteresowanych.

czy ich jednostka ma z nimi jakiekolwiek kontakty. pracownik socjalny. która współpracuje z nami od lat. zaufanymi przedstawicielami/przedstawicielkami służby zdrowia. o tyle policjanci rzadko posiadają wiedzę na temat działań organizacji oraz częstotliwości kontaktów ich jednostki z nimi.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM terdyscyplinarnym zespole interwencyjnym na terenie Warszawy (w których biorą udział eksperci z różnych instytucji – psycholog. nie potrafią wymienić ich nazwy ani określić. np. że swoim klientkom daje namiary na Centrum Praw Kobiet. Z Ośrodkiem Pomocy Społecznej na Ursynowie. Natomiast poza współpracą z tą naszą lekarką to kiepsko nam się współpracuje ze służbą zdrowia. Policjanci mają tam nawet gościnne dyżury”. Do kontaktów dochodzi w konkretnych. 155 . Tylko jeden z funkcjonariuszy potrafił wymienić i scharakteryzować działalność takich organizacji. Niebieska Linia. gdy potrzebna jest pomoc lekarza lub na poziomie indywidualnym z konkretnymi. Inny natomiast stwierdził: „pewnie jakieś statystyki im przekazujemy”. Z Punktem Konsultacyjnym. Teraz będę też dawała kontakt do Feminoteki. policja). a jeszcze inny dodał. działalność tego zespołu została po pewnym czasie zawieszona. bo – ich zdaniem – właściwie nie istnieje. Jeden z naszych respondentów tak opisywał te kontakty: „Nie wiem dokładnie. nie ma na to czasu na izbie przyjęć. O ile organizacje pomocowe są w większości zadowolone ze swojej współpracy z policją i służbą zdrowia. Podobnie wygląda ta współpraca z perspektywy lekarzy. Centrum Praw Kobiet. Jeszcze bardziej odosobnione są przypadki współpracy pomiędzy organizacjami pomocowymi a służbą zdrowia. Psychiatrów jest bardzo mało oraz psychiatrzy słabo znają się na pomocy ofiarom przemocy. Nie. wie o co chodzi. Jak powiedziała jedna z lekarek: „Takiej współpracy (zintegrowanej) nie ma. Ja przekazuję informację o Niebieskiej Linii. Tak opisała współpracę ze służbą zdrowia jedna z naszych respondentek: „Mamy lekarkę psychiatrę. jak Centrum Praw Kobiet. Niestety. jednostkowych przypadkach. stowarzyszenie OPTA czy fundacja Dzieci Niczyje. Kontakt takiej ofiary z psychiatrą nie jest zadowalający”. W większości nie orientują się oni w działalności organizacji pomocowych.

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM R ap oR t Tak. [. zakładać jakąś sprawę cywilną. Świadczy o tym poniży opis podany przez jedną z lekarek: „Zawiadamiamy policję o popełnieniu przestępstwa. Istnieje natomiast regularna współpraca pomiędzy policjantami i lekarzami. Współpracuję jako seksuolożka. Ułatwiamy im pracę. Byłam też współautorką pism. Są mało uprzejmi. Jest ona dość systematyczna (wymaga tego procedura policji) i przebiega poprawnie.. polegająca jedynie na przepływie informacji na temat konkretnych przypadków. To jest badanie na zlecenie policji. Federacja na rzecz Kobiet i Planowania Rodziny. a oni nam tłumaczą. żeby mieć dowody do tej sprawy cywilnej. które już były na policji. Nie szanują tajemnicy lekarskiej. np. takie sprawy w pierwszej kolejności. po dwóch godzinach. Tak. Natomiast nie podaję numerów [pacjentkom].] Źle ich oceniam. artykułów. Inna lekarka oceniła: „Policja powinna przyjeżdżać natychmiast jak ich wzywamy. 15 . nie mogę powiedzieć. co jest korzystne dla pacjentki. I one przyjeżdżają. żeby ona przyjechała do nich i tak w kółko. Traktują lekarzy jak przestępców. Centrum Praw Kobiet. Przyjeżdżają za późno. Więc wtedy my dzwonimy do nich. Pełna życzliwość. ale policja odmówiła przyjęcia zawiadomienia i kazała im np. Ale też się zdarzają dobrzy policjanci. Traktują kobiety przedmiotowo”. CPK. Do nas przyjeżdżają pacjentki. lekarz nie może zrobić wszystkiego”. daję wykłady o zgwałceniach. żeby do nas przyjechali. prosimy o przyjazd. podsyłają mi pacjentki.. bo to powinna robić psycholog. a nie głębszej wymianie wiedzy czy doświadczeń. bo mamy taką pacjentkę. często zresztą podszyta jest wzajemną niechęcią. Jednocześnie jest to jednak współpraca bardzo powierzchowna. powinni się też inaczej zachowywać. żeby nie czekali. przepisuję im antykoncepcje awaryjną. Nie ma współpracy. przekazujemy informację. a to przecież żadna sprawa cywilna. że nie”. Policja przywozi pacjentki po gwałcie.

nr .MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM II. na których doświadczeniach skupiłyśmy się w pierwszej części tego raportu. są często niewypowiedziane i niespisane definicje tego. Gwałt: definicje. uważamy. jak pojęcia te rozumieją nasi respondenci/respondentki. że odpowiedź na pytanie o definicję gwałtu wyraża szersze podejście do gwałtu i przemocy seksualnej. Podążając za wieloma badaczami i badaczkami kultury. antropologami.A. a jego przestrzenią są najczęściej ogniska domowe i relacje intymne. którego jednym z celów jest zastraszanie kobiet poprzez obarczenie ich odpowiedzialnością za gwałt i jego konsekwencje8). z drugiej jednak strony wyrażają opinię. Fraternities and rape on campus. W wypowiedziach naszych respondentów/respondentek różne podejścia i definicje gwałtu mieszają się. antropolożkami i feministkami. że na poziomie własnego doświadczenia i wiedzy praktycznej gwałt traktowany jest jako bardzo poważne przestępstwo. „czynności seksualne” i „przemoc seksualna”. czy dane społeczeństwo traktuje gwałt jako przejaw patologii (i zdarzenie spoza zakresu umowy społecznej).Y. iż powinni oni zostać wykastrowani lub umieszczeni w obozie pracy). Hummer. Martin. a na poziomie normatywnym i symbolicznym nadal akceptowany jest on jako narzędzie regulacji pozycji kobiet i mężczyzn w społeczeństwie. czy gwałt jest w naszej kulturze potępiany i nieakceptowany. z drugiej wielu z nich (w tym lekarzy i policjantów) postrzega kobiety jako współwinne gwałtu. że gwałt to zjawisko powszednie. opinie i stereotypy Podstawą działań pracowników instytucji państwowych i organizacji pomocowych. Pozwala również odpowiedzieć na pytanie. czy 8 P. “Gender and Society” 989. Z jednej strony nasi respondenci domagają się bardzo surowych kar dla sprawców przemocy seksualnej (niejednokrotnie sugerując. czym jest „gwałt”. 457-47. pomaga nam zrozumieć. Z jednej strony nasi respondenci/respondentki przyznają. W naszych badaniach chciałyśmy dowiedzieć się. R. 157 . czy jako prawomocny w kulturze i społeczeństwie sposób wyrażania relacji. s. sugerując. iż to kobieta powinna dbać o to. aby nie dopuścić do gwałtu. czy też wręcz przeciwnie – stanowi on niepisaną podstawę pewnego porządku społecznego.

Jak pokazują nasze badania.1. II.k. groźby bezprawnej lub podstępu (przestępstwa z art. czy zadbanie o odpowiedni strój. 198 k. narkotyków (to. jak i praktyka „zmuszania” osoby do jego (ich) odbycia9).) lub poprzez przez nadużycie stosunku zależności lub wykorzystanie krytycznego położenia tej osoby (przestępstwa z art.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM R ap oR t to poprzez unikanie nieodpowiednich (niebezpiecznych) miejsc w nieodpowiednim czasie. 199 §1 i 2 k. w prawie polskim „zgwałcenie” rozumiane jest jako zmuszenie drugiej osoby do obcowania płciowego. Może być też innego rodzaju przymus niż 9 Więcej na temat interpretacji zapisów prawnych dotyczących przestępstwa zgwałcenia można przeczytać w tekście M. groźba) do wszystkich czynów seksualnych. nakłanianie nie jest gwałtem” – policjantka. Były to między innymi: • „Zgwałcenie [to] zmuszenie (nie tylko siłą. 158 . • „Stosunek bez zgody kobiety. może być przy użyciu siły fizycznej (ale przemocy słownej też) lub gdy kobieta jest pod wpływem alkoholu.k. że nie doszło do gwałtu)” – policjant. też szantaż.). • „Użycie siły w celu odbycia stosunku. czym jest „stosunek seksualny” i „inne czynności seksualne”. Wielu z naszych respondentów poproszonych o swoją własną definicję gwałtu zaproponowało różne jego rozumienia. • „Zmuszenie do stosunku seksualnego albo innych czynności seksualnych. poddania się czynności seksualnej lub wykonania takiej czynności przy użyciu przemocy. Płatek Przestępstwo zgwałcenia w świetle prawa i z perspektywy osób poszkodowanych zamieszczonym w niniejszym raporcie. przy wykorzystaniu bezradności lub wynikających z niepełnosprawności intelektualnej lub zaburzenia psychicznego braku zdolności tej osoby do rozpoznania znaczenia czynu lub pokierowania swoim postępowaniem (przestępstwo z art.). Ale nie tylko takiego standardowego. Fizyczne lub w innej formie” – policjantka. czy też unikanie alkoholu.k. 197 k. że jest odurzona i się nie broni nie znaczy. definicja ta pozostawia jednak dość duże pole do interpretacji zarówno tego. „Czym jest gwałt i jak często występuje?” Opinie i doświadczenie respondentów/respondentek Według kodeksu karnego.

jakie czynności zaliczyć do kategorii „stosunek seksualny”. stosunek wbrew woli pacjentki. Odmienne zdanie miała inna nasza respondentka (kobieta wybrana „losowo”). • „Jesteśmy poddawani gwałtom bardzo często. jak i każda inna forma kontaktów seksualnych dokonana przy użyciu przemocy” – lekarka.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM fizyczny. Gwałtem jest. Jedna z osób (policjantka) tak opisała kontrowersję dotyczącą tego. z dysproporcją siły. Jest to naruszenie strefy seksualnej kobiety bez jej zgody. gdy ktoś obnaża się na moich oczach. jak i z konceptualizacją tego. na czym miałoby polegać „zmuszanie” osoby do odbycia stosunku seksualnego. co do definicji gwałtu. gdy mamy do czynienia z penetracją: analną lub waginalną. Jednocześnie z punktu widzenia naszych respondentów/respondentek niejasna była również przywołana wcześniej definicja „czynności seksualnej”. zmuszanie do oglądania pornografii. było odróżnienie go od „innych czynności seksualnych” czy „przemocy seksualnej”. Nie tylko penetracja. Jednym z największych obszarów niezgody. a jakie do „innych czynności seksualnych”. choćby tym. ale również stosunek analny. zmuszanie do patrzenia na czyjś stosunek. dotyka- 159 . która stwierdziła: „gwałt to zmuszenie drugiego człowieka do jakiejś formy seksualnej. W wywiadach nasi respondenci/respondentki mieli kłopot zarówno z tym. gwałtem jest zarówno penetracja. • „Każde naruszenie mojej wolności seksualnej.) jest to inna czynność seksualne i nie jest to gwałt”. obnażanie się. gdy ja sobie tego nie życzę” – pracownik organizacji pomocowej. czym jest „czynność seksualna”: „Czynności seksualne to stosunek pochwowy. Powiedział on: „jeśli dochodzi o zmuszenia do czegokolwiek innego (seksu oralnego itp. Według jednego z naszych respondentów (policjanta) o gwałcie możemy mówić tylko wtedy. że patrzymy na kalendarze z gołymi kobietami na harleyach” – pracownica organizacji pomocowej. oralny. w rozumieniu przekroczenia granic mojej seksualności bez mojego pozwolenia. gwałtem nie jest natomiast stosunek oralny. Kiedy dochodzi do współżycia lub innych czynności seksualnych wbrew woli drugiej osoby. ale też na przykład ‘zrobienie loda’”.

obnażanie się przed kimś. i pośrednio – bez tego kontaktu. że może być bez kontaktu fizycznego: podglądanie. odpłacić”. kiedy się używa siły do odbycia stosunku. Podobnie szerszą definicję gwałtu zaproponowała inna respondentka (kobieta wybrana „losowo”). ekonomiczną) i osoba nie ma jak się obronić. Kontakt fizyczny. zmuszenie do zaspokajania seksualnego sprawcy ręką”. uznając że to nie jest ‘zachowanie seksualne’”. [. Jeśli ktoś nakłania przy użyciu siły fizycznej czy np. Inny z naszych respondentów (pracownik organizacji pomocowej) zaproponował definicję gwałtu jako odmienną od „przemocy seksualnej”: „Rozróżniłbym gwałt i przemoc seksualną. że definicja przemocy seksualnej jest szeroka. np. zmuszanie do oglądania onanizmu. A gwałt bym zawęził do tego. które jest intencjonalne. a druga osoba – ‘odwal się’. że kobieta kokietuje. czyli prowadzące do jakiegoś celu – mogą mieć motywy seksualne albo nieseksualne. odbytu. wyśmiewanie czyichś upodobań seksualnych. zmuszenie do oglądania filmu pornograficznego. Intencjonalne. żeby kogoś ukarać. 10 . co ma związek z seksem. żeby nie było tak.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM R ap oR t nie narządów płciowych. Ale jeśli ktoś powie ‘pokaż cycki’. dla której gwałt to: „Wszelkie zachowanie o charakterze bezpośrednio lub pośrednio seksualnym. Sąd umorzył postępowanie. a potem je oblizywał. sms-y o takich treściach. zmuszanie do słuchania tekstów o treści obscenicznej.] Warto wiedzieć.. Jednak zupełnie inną definicję gwałtu przytoczyła inna respondentka (również pracownica organizacji pomocowej). społeczną. seks oralny. na które druga osoba nie wyraża zgody. Bezpośrednio. narusza czyjeś prawa i dobra. a potem się rozmyśla! Stosunki seksualne. że jest kontakt fizyczny. grozi i dochodzi do kontaktu seksualnego. I też jest to takie zachowanie. czyli kontakt fizyczny. czyjegoś wyglądu. penetracja przedmiotami”. ust. oparte jest na nierównowadze sił – gdy ktoś ma nad kimś przewagę (fizyczną. to jest to gwałt. gwałt to wymuszony kontakt seksualny fizyczny – penetracja pochwy. psychiczną. Podobnie swoje wątpliwości wyraziła inna osoba (lekarka): „Zachowania seksualne to wszystko. Był przypadek kiedy mężczyzna wsadzał czteroletniej dziewczynce palce w majtki. ale ociera się o przemoc seksualną. to to nie jest gwałt. powoduje szkody..

czyli że jedna osoba ma nad drugą jakąś przewagę. iż słowną perswazję można uznać za gwałt tylko wtedy. Nie jest neutralna w stosunku do tej kobiety. ale czasem też psychiczne. Podobnie definiowała gwałt inna kobieta (również wybrana „losowa”). gdy stosunek wymuszony jest argumentami lub szantażem (policjant). Współżycie z jedną osobą lub z wieloma. jest to gwałt. „zmuszanie” nie musi oznaczać zastosowania siły czy przemocy fizycznej. Jednocześnie dla wielu naszych respondentów/respondentek kluczowe dla ich definicji gwałtu było niewyrażenie zgody na stosunek seksualny (policja). to wtedy tak. Ten element definicji gwałtu był dla naszych respondentów najbardziej problematyczny. czy psychiczne. Jak widać problematyczne było dla naszych respondentów/respondentek nie tylko pytanie o to. czynność). kto nie ma na niego ochoty. której zdaniem jest to: „zmuszenie do współżycia kogoś. która nie napotyka na akceptację tej kobiety. dotykanie kogoś w celu podniecenia się. Biorąc pod uwagę tak wielkie rozbieżności w definicjach gwałtu. Na przykład jeden z naszych respondentów (pracownik organizacji pomocowej) argumentował: „Jeśli jesteśmy pijani i namawiam swoją dziewczynę do pójścia do łóżka po pijaku. gwałt”. zmuszenie kogoś do dotykania”. działania. Nakłanianie. to to nie jest gwałt. Jeżeli kobieta zgadza się na współżycie dla świętego spokoju to to też jest jakby przemoc. Zdaniem niektórych z nich. Żeby była przemoc. Przede wszystkim fizyczne. Jeśli może – to jest to agresywne. Czy fizyczne. które zachowania są gwałtem i w jakich okolicznościach do nich dochodzi. czy osoba może się obronić. musi być nierówność sił. z gwałtem mamy do czynienia również wtedy.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM która stwierdziła. nie dziwi nas fakt. to inne osoby zastrzegały. gdy jest ona wyrażona w formie groźby. że (gwałt) to: „każdy rodzaj ‘akcji’ wobec kobiety (werbalnej. każdego rodzaju dotyk. których jest celem podniecanie się lub dojście do stosunku lub orgazmu”. iż nasi respondenci znacznie różnili 11 . ale nie jest to przemoc. wielu z naszych respondentów/respondentek miało kłopot z wyznaczeniem granicy w dobrowolności zaangażowania w relację seksualną. Jeśliby w tych wszystkich pytaniach było ‘nakłanianie siłą’. bo o ile część z nich uznała „nakłanianie” do seksu za gwałt.

teraz syn tej kobiety ma 36 lat. Nie mogą uciec od oprawcy. Koleżanka nigdzie tego nie zgłaszała. że odsunęła faceta. Jednak przyglądając się bliżej zebranym danym. ale nie jestem pewna. I ma spokój. Dodatkowo o tym. jak wiele kobiet podczas swojego życia pada ofiarą gwałtu. to zareagowałam i on mnie uderzył. No bo po co. Nie mamy już bliskiego kontaktu. Potem on umarł”). To boli. Nie wiem. bo te osoby czasem nie chcą dać sobie pomóc. bo chciał ją zmuszać do jakichś orgii. on się nie chciał do niczego przyznać. To obrzydliwe. jak kiedyś. I zobaczyłam. ale zrobili badanie krwi i wyszło. należy stwierdzić. Robi mu raz na tydzień loda. po co są małżeństwem. Jakby został. Tak mówi. ona długo nie wracała. mają dzieci. jak on ją bije. że nadal dochodzi do nadużyć. O jednej wiem. Mieszkanie jest częściowo męża. Wszystkie z nich (poza jedną) znały przypadki gwałtu. którego doświadczyły kobiety zarówno w rodzinie („Znam dwie osoby. I on uciekł. to by nieźle od nich dostał. że on jest ojcem. więc poszłam jej szukać. że przybiegli moi koledzy. Bo jednym z gwałcicieli był mój sąsiad. Myślę. To są trudne historie. Potem ona szybko uciekła od niego. 12 . sprawa sprzed 36 lat. Obydwie są zamężne. jak i w przestrzeni publicznej („Moją koleżankę napadł taki jeden jak wracaliśmy z imprezy. Oni nadal trwają w tych związkach.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM R ap oR t się w ocenie tego. jak i lekarzy i kobiet wybranych „losowo”). Ona wzięła ślub z gwałcicielem ze względu na dziecko. Na próby rozmowy jedna z nich wysłała do diabła jedną. Chociaż się bałam. zaczęłam tak krzyczeć. To mechaniczne”). także w szerszej świadomości społecznej. iż gwałt jest zjawiskiem powszechnym. większość przedstawiciel/przedstawicieleki wszystkich grup wskazywała na liczbę kobiet doświadczających gwałtu w ciągu swojego życia jako na usytuowaną gdzieś pomiędzy jedną na pięć a jedną na dziesięć kobiet. iż w opinii większości naszych respondentów gwałty są zjawiskiem dość powszechnym. Byliśmy na stacji kolejowej i jej się chciało siku. świadczą narracje zabrane od kobiet wybranych „losowo”. Zdaniem niektórych z nich to aż jedna kobieta na trzy (jedna z kobiet wybranych „losowo”) lub tylko jedna na tysiąc (takie opinie zdarzały się zarówno wśród policjantów. To był gwałt i przemoc fizyczna.

Myślę. Zdaniem policjantów ofiara zna sprawcę gwałtu od 60 do 80% przypadków (jak już wcześniej wspomniano. to to znaczy. Sprawca i miejsce gwałtu w opiniach i doświadczeniach respondentów Zaskakująco zgodni byli natomiast nasi respondenci w opiniach na temat tego. Mój były partner np. Wszystkie grupy respondentów (policjanci/policjantki. zdaniem drugich przynajmniej w połowie przypadków gwałtów sprawcą jest partner lub ktoś z rodziny. jeden z policjantów stwierdził. „gdzie najczęściej dochodzi do gwałtu”. Zdaniem przedstawicieli/ przedstawicielek wszystkich grup do gwałtu dochodzi najczęściej w domu kobiety lub w sytuacji „imprezowej” (podczas dyskoteki). że „najczęściej do gwałtu dochodzi chyba w rodzinie. ciągle mi mówił. narkotyki”.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM II. Gwałt w rodzinie: tu nie ma różnicy w wykształceniu. Młode dziewczyny doświadczają przemocy od ojców i dziadków”. to ja tak się czułam. podzielają również kobiety „losowo” wybrane. Zdarzają się też stosunki kazirodcze. Przekonanie. iż do gwałtów najczęściej dochodzi w domu. że kogoś mam. ciągle mnie psychicznie molestował. Mimo że to nie była przemoc psychiczna. wielu z funkcjonariuszy opatrywało swoje wypowiedzi refleksją.2. że najczęściej jednak w ognisku domowym. Opinię taką potwierdziła jedna z lekarek. pracownicy/pracownice służby zdrowia oraz kobiety wybrane „losowo”) byli zgodni. stwierdzając. że jeżeli nie chcę się kochać. gwałcą ludzie od wykolejeńca po profesora. że większość gwałtów odbywa się „w domu. Podobne były opinie lekarzy i kobiet wybranych „losowo”. najczęściej gdy w grę wchodzi alkohol. tylko one nie są zgłaszane”. Zdaniem tych pierwszych od 30 do 80% kobiet zna sprawców gwałtu. odpowiedziała: „Dom. że w znaczącej liczbie przypadków gwałtu sprawca jest osobą znaną kobiecie. w jakich okolicznościowy dochodzi do gwałtu oraz relacji łączącej kobietę ze sprawcą. iż wiele przypadków gwałtów „wychodzi” przy okazji zawiadomienia o znęcaniu lub przemocy w rodzinie). Np. Mężczyźni stosują różne szantaże. 1 . A inna dodała: „To są bardzo różni ludzie. Podobnie respondenci/respondentki podzielają opinie na temat tego. gdzie dochodzi do gwałtu. np. Jedna z nich w odpowiedzi na pytanie.

jak i domach prywatnych. Najczęściej pijany. winda. Nie spotkałam się z gwałtem w sklepie. na ulicy. w piwnicy. Wielu z naszych respondentów jest również zgodnych co do tego. kim jest najczęściej sprawca gwałtu. Inny dodał: „Ale też cudze domy. odpowiedział: „W okolicznościach spożywania alkoholu i narkotyków przez obie strony. Często wcale nie znamy naszych najbliższych”. tylko pokazanie mocy. parki. często zaprzeczając popularnemu przekonaniu. któremu się zachce seksu. gdy ofiary się nie spodziewają. piwnica czy też nawet mieszkanie sprawcy czy ofiary”. Zdaniem jednej z respondentek (kobieta wybrana „losowo”) najczęstszym sprawcą gwałtu jest „podniecony chłop. który nie panuje nad sobą. Park. Na pewno sytuacje nieoczywiste. „każdy” lub (dużo rzadziej) psychopata. Mieszkanie.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM R ap oR t majątku. w windzie. kogo ledwo zna”. Na pewno w odosobnionych. w których może dojść do gwałtu. Jeden z respondentów (policjant) wymieniając miejsca. Inna respondentka (kobieta „losowo” wybrana) zawtórowała: „Dyskoteka – tam często ludzie piją alkohol lub biorą narkotyki”. do których poszły kobiety z własnej woli. Trudno powiedzieć. Na dyskotece. Inna respondentka (kobieta wybrana „losowo”) dodała: „Najczęściej jest to pijany facet lub chłopak. Może być wtedy nawet nie z chęci seksualnej. mąż lub znajomy kobiety. Jeden z respondentów (policjant) na pytanie o to. po której nie spodziewamy się niczego złego. Nie zdarzają się przecież gwałty w miejscach publicznych. że gwałcicielem może być każdy: „Czasem jest to osoba nieznana. wieku. zarówno w klubach. Inna respondentka (kobieta wybrana „losowo”) stwierdziła. Niewyżyty seksualnie”. las. ofiara jest zazwyczaj zaskoczona tym. powiedział: „Ciemne zaułki. Czasem jest to ta najbliższa osoba. Ich zdaniem jest to zwykle partner. że najwięcej gwałtów spotyka kobiety na „ulicy”. ale kobieta ‘pod wpływem’ jest bardzo narażona”. Drugim miejscem wymienionym przez naszych respondentów były sytuacje „imprezowe”. Pod wpływem alkoholu”. władzy”. do którego kobieta poszła z kimś. cmentarze. Najrzadziej respondenci przywoływali „stereotypowe” miejsca gwałtu. mężczyzna „zwyczajny”. skwery. gdzie najczęściej zdarzają się gwałty. Takie opinie powtarzają również policjanci/policjantki i leka- 14 .

Kim jest ofiara gwałtu? Stereotypy wobec doświadczeń i wiedzy respondentów/respondetek Mimo iż większość naszych respondentów/respondentek (w wyżej przytoczonych) wypowiedziach przyznaje. I mścił się na innych kobietach. To moja wiedza z wykładu”. które w sposób szczególny narażone są na gwałt. z temperamentem. dzieci.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM rze/lekarki. nadal wielu z nich hołduje stereotypowym przekonaniom na temat istnienia określonego typu kobiety narażonej na gwałt. albo pijak. Rzadziej obcy. że mężczyźni są prości i mają temperament”). pozwalają one jednak konstruować osobę ofiary. W naszych postępowaniach są poddawani badaniom psychiatrycznym. Bez względu na rasę. Pozory mylą.3. kto nie wzbudza żadnych podejrzeń. posiadający rodzinę. charakter lub zawód stała się (współ)odpowiedzialna za gwałt. II. pewne siebie. wykształcenie. Inna osoba (również policjantka) dodała: „To może być ktokolwiek. dosłownie każdy. odrzucony przez partnerkę. Osoba znajoma. Jedna z respondentek (policjantka) stwierdziła: „To może być każdy. Działają hormony. Średnie wykształcenie. żeby się ubierać jak zakonnica. zarobki. która poprzez swoje zachowanie. sąsiad. też był taki przypadek. Co ciekawe. którego doświadczyła. Albo wręcz. ktoś z dalszej rodziny. ale to bardziej pod zaburzenia podchodzi”. bo coś jest zazwyczaj nie tak. której zdaniem „w sytuacjach pod- 15 . Ubiór. ewentualnie kogoś znajomego. Mężczyźni niespełnieni w życiu seksualnym. ryzykujące. alkohol”. (Respondentka ta dodała: „Nie mówię. Z jednej strony są to – zdaniem jednej z respondentek (lekarki) – kobiety „Drapieżne. Na pewno z zaburzeniami psychicznymi. nadpobudliwy seksualnie. ktoś. ale trzeba zdawać sobie sprawę. zawód. Jeszcze inna respondentka (lekarka) tak na podstawie wiedzy naukowej opisała typ sprawcy: „Psychopata. często partner. iż kobiety mogą się spodziewać gwałtu najczęściej w swoim własnym domu i ze strony swojego męża partnera lub członka rodziny. socjopata czający się w parku”. Jeśli chodzi o cechy charakteru respondenci podawali dwa sprzeczne typy kobiet. Opinię taką skontrowała natomiast jej koleżanka po fachu. stereotypy te często są ze sobą sprzeczne.

czyli kobiety zamężnej. to może zrezygnuje. zdaniem których najbardziej narażone na gwałt są kobiety wykonujące określone zawody: „prostytutki” (policjant). która – zgodnie z opisem naszych respondentów – jest w istocie najbardziej narażona na gwałt. scharakteryzowała kobiety najbardziej narażone na gwałt w sposób odwrotny jako „Kobiety uległe. której partner jest agresywny i stosuje przemoc. bo mają do tego prawo. bo klient wymaga” (kobieta wybrana „losowo”) lub o prostu „kobiety. przez odludne miejsca” (kobieta wybrana „losowo”). Ale jak dla mnie kobieta powinna się ubierać nawet w pięciocentymetrowe spódnice. Istnieje też grupa respondentów/respondentek. W przypadku jednej z respondentek (policjantka) taki stereotyp sprowokował refleksję na temat jej własnej sytuacji w miejscu pracy: „na niektórych mężczyzn strój działa prowokująco. wracają późno do domu same. Warto zauważyć. zdecydowana. które ze względu na rodzaj pracy np. że żaden z tych stereotypowych typów nie reprezentuje kobiety. Ja np. ‘typ ofiary’ znany z psychologii”. podpierając się „wiedzą naukową”. ale kiedy mężczyzna pomyśli. że kobiety nie powinny się skąpo ubierać. które są w pewnych agencjach. Stereotypom dotyczącym „typu idealnego” kobiet narażonych na gwałt towarzyszą stereotypowe przekonania na temat 1 . „takie. że ma wyciągnąć kobietę ze spodni. biorą pieniądze. Nie mam na myśli. Taką opinię potwierdziło kilka innych respondentek. jeśli chce. najbardziej narażony jest typ kobiety „niepewnej siebie. Zdaniem jednej z nich (również lekarki). to jest mu łatwiej. bo będzie słaba w sensie odmowy”. dziś też słyszałam komentarze na temat mojego dekoltu w pracy”. a jak wystarczy zadrzeć spódnicę. wątpiącej. Może ulegać gwałtom. podporządkowane. budynkach. W opiniach respondentów/respondentek pojawiają się również schematy łączące strój kobiety z jej doświadczeniem. Sfera wyobrażeń i reprezentacji naszych respondentów/respondentek w znacznej mierze odbiega więc od ich faktycznej wiedzy opartej na doświadczeniach życiowych i zawodowych. a mogą być zgwałcone. Z kolei inna respondentka (również lekarka). może łatwiej się wybronić”.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM R ap oR t bramkowych kobieta pewna siebie.

że za sensowne należy uznać stwierdzenie. rzadziej hołdują im kobiety wybrane „losowo” i policjanci. że to nie był gwałt. to jednak ona mówi coś otoczeniu”. stwierdzając. iż powinnością. natomiast „Naraża się. W stwierdzeniach takich kryje się również przekonanie. że ona się tak ubrała. To tak jest. inaczej na siłownię. Również dwie lekarki za prawdziwe uznały przekonanie.. co ciekawe. Przecież jeżeli dziewczyna poszłaby nago albo półnago do klubu dla mężczyzn. Jedna z lekarek uważała. żeby faceci bardziej szanowali kobiety i wtedy już nie byłoby tego komunikatu ubraniem. jeśli zostanie ona zgwałcona”. Dwie spośród badanych przez nas lekarek (1/3) uznały. Podobnie jedna z nich opatrzyła swoją wypowiedź komentarzem: „On wtedy myśli. Takie przekonania najczęściej. kobieta taka nie jest współodpowiedzialna za gwałt.] To jest ryzykowne zachowanie. zgodnie z którym „Kobietę. podzielają lekarze i lekarki. oraz że w oczach wszystkich lekarzy służba zdrowia wolna jest od negatywnych ocen i uprzedzeń wobec kobiet. o współodpowiedzialności kobiety za gwałt. inaczej na randkę. bo był. To nie znaczy wtedy. Trzeba zmienić świadomość społeczną. Jedna z nich skomentowała swoją odpowiedź. a inaczej jak chcemy uwieść faceta. Lekarki te. jeśli do niego dojdzie”. wedle takiego podejścia. by nie znaleźć się w sytuacji „ryzykownej”. [. że to prowokacja”. które doświadczyły przemocy 17 . że inaczej ubieramy się do pracy. Niespełnienie takiej powinności stanowi. obowiązkiem czy odpowiedzialnością kobiety jest dbanie o to. jednocześnie upierały się. iż w ich środowisku zawodowym nie istnieją stereotypy dotyczące gwałtów. która pije zbyt dużo alkoholu [i upija się] lub zażywa narkotyki. trzeba brać pod uwagę możliwość gwałtu”. wedle którego „Kobieta. Jej zdaniem. mimo iż za prawdziwe uznawały powyższe stwierdzenia. bo chciała seksu. która zgadza się na wejście do domu obcego mężczyzny można uznać za współodpowiedzialną za gwałt.. iż prawdziwe jest stwierdzenie. ale po trochu winy jej w tym jest.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM współodpowiedzialności kobiet za zgwałcenie lub stworzenie sytuacji sprzyjającej zgwałceniu. iż „trudno nie uznać. należy uznać za współodpowiedzialną. iż „Prowokacyjny ubiór kobiety czyni ją współodpowiedzialną za gwałt”.

Na przykład dwie z nich uznały za prawdziwe stwierdzenia mówiące. która zgadza się na wejście do domu obcego mężczyzny. zastanawiamy się czy kobieta nie kłamie. pieszczoty) wyraża zgodę na stosunek seksualny”. Mieliśmy taką sprawę. „Prowokacyjny ubiór kobiety czyni ją współodpowiedzialną za gwałt”. „Kobietę. i to też był gwałt”. ale kobiety powinny być ostrożniejsze i mniej ufne. Wśród badanych policjantów tylko jeden funkcjonariusz zastanawiał się nad prawdziwością stwierdzenia. należy uznać za współodpowiedzialną. „Kobietę. Kobieta powinna mieć na uwadze. podzielały niektóre ze stereotypów dotyczących odpowiedzialności kobiet za gwałt. Jednocześnie z naszych wywiadów wynika. I choć ostatecznie uznał on tę opinię za fałszywą. W końcu facet to facet”. jeśli do niego dojdzie”. ale w zachowaniu samych zgwałconych kobiet i „problemie”. która zgadza się na wejście do domu obcego mężczyzny. Co więcej – zdaniem lekarzy – pojawiające się czasem negatywne odruchy należy uznać za „normalne”. można uznać za współodpowiedzialną za gwałt.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM R ap oR t seksualnej. Musi być zgoda obu stron na stosunek. że „Kobietę. nawet prostytutki. Jedna z respondentek dodatkowo skomentowała te stwierdzenia. iż zdaniem funkcjonariuszy policji w ich śro- 18 . można uznać za współodpowiedzialną za gwałt. Jednak jej zdaniem nie wynikają one z negatywnych postaw lekarzy. która na randce doprowadza do sytuacji intymnej (pocałunek. swoją odpowiedź opatrzył następującym komentarzem: „Jest to ‘stwarzanie ryzyka’. jeśli zostanie ona zgwałcona”. przyczyn ich istnienia należy jednak szukać nie wśród postaw lekarzy. która pije zbyt dużo alkoholu (i upija się) lub zażywa narkotyki. że w takim wypadku może do tego dojść. Jak powiedziała jedna z naszych respondentek ze środowiska lekarskiego: „mogą być jakieś odruchy. którego powinno się uniknąć. czy nie prowokowała”. ponieważ „takie przypadki [zgwałconych kobiet] są męczące”. podobnie jak lekarze. ale są „normalne na dyżurach”. że: „Kobieta. mówiąc: „Należy wziąć pod uwagę. jeśli do niego dojdzie”. że ubiór kobiety bardzo wpływa na mężczyzn. jaki stanowią dla służby zdrowia. więc bardzo prowokacyjny ubiór może mieć wpływ. Kobiety wybrane „losowo”. Nic nie tłumaczy gwałciciela.

kierując się krzywdzącymi i niezgodnymi z ich własną wiedzą i doświadczeniem stereotypami dotyczącymi współodpowiedzialności kobiety za gwałt (np. lub takich. unikające pewnych miejsc i sytuacji). że istnieje szczególny typ kobiety narażonej na gwałt. wedle których kobieta może uniknąć gwałtu. służby zdrowia. jak zobaczyliśmy. Z jednej strony. Są to przede wszystkim przekonania dotyczące tego. że gwałt jest zjawiskiem powszechnym. które stały się ofiarami gwałtu.”. Zdaniem jednego z policjantów „niektórzy policjanci oglądają. W opinii policjantów w ich środowisku funkcjonują również przekonania dotyczące (współ)odpowiedzialności kobiety za gwałt. wedle których „To jej wina. o których nie wiedziałyśmy. urodę itp. po co tam lazła. ich strój. że są w trakcie rozwodu i kobita chce się mścić”. sprowokowała (strojem. Z drugiej jednak strony wiedzy tej zaprzeczają. Podsumowanie Z zaprezentowanych przez nas w części pierwszej i drugiej wyników badań z przedstawicielami/ przedstawicielkami policji. bo co to za gwałt. wyłania się bardzo ambiwalentny obraz postrzegania i postępowania wobec gwałtu. zarówno na poziomie symbolicznym. że „kobieta była po alkoholu. a potem jej się odwidziało. nasi respondenci „wiedzą”. takich. piciem alkoholu)”. oceniają i komentują między sobą panie po gwałcie. i ewentualnie podejrzenie. Sama dopuściła do tego. organizacji pomocowych. są świadomi tego. czemu była bez chłopaka. jak i na poziomie kontaktów z kobietami będącymi ofiarami gwałtu.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM dowisku nadal silne są stereotypy na temat kobiet. Co jest przyczyną tej ambiwalencji? Odpowiedzi można poszukać między innymi w zaproponowanej przez Peggy Revees Sanday koncepcji podziału na społeczeństwa „skłonne do 19 . czemu nie wracała taksówką. czy mają za sobą doświadczenie gwałtu. że jest częścią szerszego zjawiska przemocy seksualnej lub przemocy wobec kobiet). jak również kobiet. czym w istocie jest gwałt (np. zachowaniem. a kobiety doświadczają go w dużej mierze ze strony swoich partnerów i w swoim własnym domu) i jaki ma on charakter (np. więc pewnie najpierw chciała stosunku. mąż lub chłopak nie mogą zgwałcić.

w szczególności zaś głosu odmawia się kobietom. traktowanie seksu jako towaru. które odmawia kobietom prawa do kontroli nad własnym doświadczeniem. W konsekwencji wiedza o gwałcie. 9-08. ale także komentarz i podsumowanie niniejszego raportu. Wydaje nam się.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM R ap oR t gwałtu” i „społeczeństwa wolne od gwałtu”10). aby ten głos stanowił nie tylko przeciwwagę dla przedstawionych powyżej doświadczeń i poglądów. możliwości zdefiniowania go czy nawet opowiedzenia o nim. iż jedną z najbardziej skutecznych strategii przełamywania dominującej w naszym społeczeństwie perspektywy przyzwolenia na gwałt jest wsłuchanie się w głos kobiet. w którym nie tylko kobieta traktowana jest przedmiotowo. Sanday. które mają za sobą doświadczenie przemocy seksualnej – gwałtu lub próby gwałtu. “Violence Against Women” 996. kulturowej i symbolicznej. s. Rape-Prone Versus Rape-Free Campus Cultures. ale również takiego. pozostaje niewyartykułowana i spychana jest poza obręb debaty publicznej. choć istnieje. mające duży odsetek występowania gwałtów. 170 . Zdaniem Sanday cechami wyróżniającymi te pierwsze. są przede wszystkim tolerancja dla przemocy jako wyrazu męskości. które mają za sobą doświadczenie gwałtu. . vol.R. nr . W społeczeństwach skłonnych do gwałtu kobiece doświadczenie jest przemilczane. Chciałyśmy. a nade wszystko nieuznawanie kobiet i kobiecego doświadczenia jako ważnych w sferze publicznej. Z naszych badań niewątpliwie wyłania się obraz takiego właśnie „społeczeństwa skłonnego do gwałtu”. 0 P.

Nie chcemy sugerować. które z jednej strony wyłoniły się jako kluczowe dla doświadczenia kobiet. ważnym aspektem doświadczenia kobiet po gwałcie. bliskimi i dalszymi znajomymi.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM III. Doświadczenie kobiet. „ujawnianie go”. Mogą one również przyczynić się do wtórnego zranienia. Dla wielu kobiet kluczowe w ich doświadczeniu po gwałcie lub próbie gwałtu były kontakty z rodziną. staramy się odpowiedzieć w ostatniej części tego raportu. Podczas pracy nad zebranymi wypowiedziami skupiłyśmy się więc przede wszystkim na wątkach. że kobiety. z drugiej na tych. Na pytanie o to. jakie są doświadczenia naszych respondentek oraz jakich reakcji i działań oczekiwałyby one od instytucji społecznych i organizacji pomocowych. jest aspekt instytucjonalny. służbą zdrowia czy organizacjami „pomocowymi” mogą stanowić ważny element w odzyskiwaniu przez kobiety poczucia sprawczości i poczucia bezpieczeństwa po doświadczeniu gwałtu lub próby gwałtu. które mają za sobą doświadczenie przemocy seksualnej. Kontakty z policją. Historie zebrane przez nas w ramach badania różnią się od siebie znacząco i nie tworzą spójnej całości. Drugim. 171 . opowiadanie o swoim doświadczeniu. poza relacjami osobistymi. mówią jednym głosem lub że ich doświadczenia można w jakikolwiek sposób uogólnić czy uwspólnić. które doświadczyły gwałtu lub próby gwałtu. które odnoszą się do tematyki naszego raportu. Które reakcje bliskich były dla kobiet najważniejsze? Jak wpłynęły one na ich decyzje i późniejsze doświadczenia? Które zaś zachowania kobiety uznały za inwazyjne. które mają za sobą gwałt lub próby gwałtu W ostatniej części naszego raportu przedstawiamy wybrane wątki z wywiadów z sześcioma kobietami. jakie reakcje odczuły jako negatywne? Na te pytania postaramy się odpowiedzieć w pierwszej części. Część trzecia raportu składa się z dwóch podrozdziałów.

Stanowił punkt wyjścia do przełamania strachu. w przypadku innych naszych rozmówczyń. Jedna z naszych respondentek opowiadała: „Bałam się oceny ludzi. i to. Społecznie było to postrzegane tak. co im się przydarzyło. że ja mam wstręt do męża. Tak znaczenie pierwszych reakcji opisywała jedna z kobiet: „Ta reakcja najbliższych osób. że to nie była moja wina i że nie zrobiłam nic złego”. jakie mechanizmy wytworzą się w pierwszej fazie urazu. to są mechanizmy. mnie przekonywali. Z opowieści naszych respondentek wynika. zamilknięcia. czy w ich własnym poczuciu to. w pierwszym momencie. był przełomowy i ważny w pozytywnym tego słowa znaczeniu. podważanie wiarygodności i obwinianie kobiet za gwałt. Z drugiej strony negatywna reakcja bliskich. wychodzenie ze swoim doświadczeniem ze sfery prywatnej. definiuje ona w dużej mierze doświadczenie kobiet. że skoro mam męża 172 . moment. oceny mojego zachowania. która zanegowała na jej doświadczenie bycia gwałconą przez męża: „Była [to reakcja] negatywna.1. zaraz po. Jedna z naszych respondentek tak opisywała pierwszą reakcję swojej przyjaciółki. wstydu i poczucia winy. Odzyskiwanie kontroli i głosu: kontakty z bliskimi. Dla wielu kobiet. dlatego to jest takie ważne”. co je spotkało. [przyjaciółka powiedziała] ‘wiesz. a często także kwestionowania wiarygodności i prawdziwości swojego własnego doświadczenia. z którymi rozmawiałyśmy. czyli zaraz po. ma decydujący wpływ na to. które zostają na długo po. z którymi rozmawiałam. przyjaciółmi i znajomymi bezpośrednio po zdarzeniu Odzyskiwanie poczucia bezpieczeństwa i kontroli to dla wielu kobiet najważniejsze elementy procesu radzenia sobie z doświadczeniem gwałtu lub próby gwałtu. może stanowić – zdaniem kobiet – ważny aspekt tego procesu. nieważne było. w którym zdecydowały się opowiedzieć bliskim o tym. prowadziła do zablokowania i wycofania się. że pierwsza reakcja bliskich ma kluczowe znacznie. ale także dalszym. że ja muszę jako żona. rodziną. „ujawnienie się”. a nie jego zachowania. Mówienie o doświadczeniu gwałtu lub próby gwałtu osobom bliskim. Gdzieś to ja siebie dużo bardziej oceniałam. stanie się wiarygodne czy też zostanie zakwestionowane i zdewaluowane. a ludzie. no przecież to małżeństwo’.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM R ap oR t III.

że [oskarżenie kogoś o gwałt] to jest bardzo poważne oskarżenie. ja się upiłam i wylądowałam u niego w domu tak.. ale też presja to forma gwałtu. Inna respondentka stwierdziła: „Nie miałam się na co powołać. czy kobieta będzie dalej mówić o swoim doświadczeniu. Inna kobieta opowiadała: „Pierwsza osoba. A to było tak. napędziło moje poczucie winy wtedy. starałam się tym zapomnieć. Z relacji naszych respondentek wynika. to było bardzo ważne. Wtedy się potwornie wstydziłam”. więc się zastanów czy rzeczywiście zostałaś zgwałcona. czy o swojej historii opowiedzieć innym osobom. chociaż one same odbierały swoje doświadczenie jako gwałt. że gwałt to nie jest zawsze siłowe.. bo jej reakcja była taka. że to od niej często zależy.] Czułam się zgwałcona.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM to muszę”. negatywna reakcja bliskich może mieć wpływ na to.. ale także psychiczna”. że zachowałam się nieodpowiedzialnie że sama jestem sobie winna”. i chęć ukrycia. że gdzieś go poznałam. właśnie dlatego że tego nikomu nie mówiłam. 17 . Więc nie zgłosiłam tego na policję. że kobietom się zdarzają dużo gorsze rzeczy i że tak naprawdę moje doświadczenie jest niczym w porównaniu z innymi doświadczeniami [. zakopania tego. co je spotkało. Jedna z kobiet opowiedziała o reakcji swojego ojca. gdzieś razem byliśmy. często potwierdzająca stereotypowe rozumienie gwałtu. i czy chcesz to zgłaszać na policję. I ja się wtedy bardzo wystraszyłam i gdzieś to wyparłam. presja fizyczna. jest kluczowe w procesie odzyskiwania kontroli i radzenia sobie z doświadczeniem gwałtu. Pierwsza... której opowiedziałam. że tego tak nie można nazwać. Jedna z kobiet opowiadała: „Miałam bardzo duży problem tym. nie było wtedy żadnych publikacji na temat tego. to płakałam. to była moja przyjaciółka. że to moja wina. Pierwsza reakcja otoczenia jest kluczowa także dlatego. bo to jest bardzo poważne oskarżenie. W przypadku obu tych kobiet. że gwałt to jest taka sytuacja. Więcej o tym nikomu nie mówiłam. że ktoś mnie dusi..] Natychmiast mi się po tym włączyło. iż mówienie o tym. że nie wiedziałam o tym [.] Miałam poczucie. [. wyrażenia swoich emocji i uzyskanie wsparcia. spowodowała niepewność i dysonans. że ktoś z krzaków wyskakuje. ale uważałam. a jak sobie to przypomniałam. reakcja bliskich. możliwość opowiedzeniu o swoim doświadczeniu.

z czym musiałam się zmagać. jak powinna zareagować osoba. mam mniejsze poczucie winy.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM R ap oR t czym jednocześnie zwróciła uwagę na to. co się spotyka z napiętnowaniem i napiętnowany jest nie gwałciciel. że jednak będę mówić”. bliscy nie powinni wyciągać od niej szczegółów ani naciskać na mówienia o tych aspektach sprawy. co się zdarzyło. Od bliskich. Samo mówienie o tym przyjaciołom dało mi więcej niż rozmowa z psychologiem. o której mówił i że to nie było dobre. czego w danym momencie oczekuje osoba opowiadająca. że przypomniałam sobie imię tego kolesia. do tego stopnia. na który zwracały nasze respondentki 174 . co chcą o swoim doświadczeniu powiedzieć. co powiedział wtedy tata. że im więcej o tym mówię. kobiety zaliczyły przede wszystkim samo wysłuchanie i skupienie się wyłącznie na tym. w jaki sposób wpłynęła ona na jej decyzję o mówieniu o swoim doświadczeniu: „Mój tata powiedział. żeby nie mówić o tym zbyt wielu osobom. kobiety oczekują wysłuchania w granicach tego. Innym ważnym elementem. to było coś. powinna zadecydować sama kobieta. Kobiety zwracały uwagę na to. Do pozytywnych reakcji. a także dalszych znajomych. żebym nikomu nie mówiła o tym. kiedy i ile powiedzieć. Jedna z kobiet opisywała to w ten sposób: „Zauważyłam. gdy bliska (i dalsza) jej kobieta opowiada o swoim doświadczeniu gwałtu lub próby gwałtu. które przedtem wyparłam”. którym zdecydują się opowiedzieć o swoim doświadczeniu. nieporównywanie jej historii do swoich doświadczeń lub doświadczeń znanej nam osoby. I dla mnie to było takie [coś co wywołało reakcję] ‘Ale jak to? Przecież to mi się zdarzyło coś złego! Dlaczego mam o tym nie mówić?’. że mówił o tym wielu osobom. Zdaniem naszych respondentek o tym komu. stworzenia poczucia bezpieczeństwa oraz troski. A to był bardzo wprost komunikat. podejmując decyzję. że pozytywne doświadczenia w reakcjach na ich historie stanowić mogą krok na drodze odzyskiwania poczucia bezpieczeństwa i kontroli. tylko napiętnowana jest ofiara. tym się lepiej czuję. To. unikanie uogólnień. Że on kiedyś miał taką trudną sytuację. mniej się wstydzę. że gwałt to jest coś. o których nie chce mówić. zaliczających się do standardu tego. Za każdym razem miałam większą akceptację dla siebie i jasność tego.

Ważne jest również stworzenie pozytywnej atmosfery rozmowy. że są współodpowiedzialne za gwałt lub że mogłyby go uniknąć. Często takie reakcje powodują „krok wstecz”. żeby nie przytłoczyć ofiary swoimi reakcjami: złością. W wypowiedziach kobiet pojawiało się często przekonanie. która padła ofiarą gwałtu. Niejednokrotnie bliscy (najczęściej mężczyźni) wydają się skupiać bardziej na swojej reakcji (negatywnych emocjach) wobec sprawcy niż na odczuciach i stanach kobiety. które w jakikolwiek sposób podważają ich wiarygodność. Jak powiedziała jedna z naszych respondentek: „Nawet jeśli coś źle zrobiłam. chodzi raczej o wyrażenie swoich emocji i uczuć: „Powinno się pytać o uczucia i emocje oraz stany. prowadzą do reakcji samoobronnych. rozpaczą. Jako negatywne nasze respondentki oceniają również wszystkie reakcje. dyskrecji i zrozumienia. Jedna z kobiet tak opisuje swoje doświadczenie z osobą. gdy wypytywano je o szczegóły zdarzenia. sugerując. smutkiem. to miałam do tego prawo. Jazda na stopa to jest kompletna głupota. Wypowiedzi w stylu „Jesteś pewna. że czuły się niekomfortowo w sytuacji. Łzy i rozpacz bliskich często wzbudzają w kobietach poczucie winy (za to że „obarczyły” swoich bliskich swoją historią) i poczucie. Wyrażana przez bliskich (szczególnie mężczyzn) 175 . której powiedziała o swoim doświadczeniu: „Zaczął mnie wypytywać o jakieś takie szczegóły najdrobniejsze. reakcje organizmu. Wiele kobiet przyznaje. poczucia zaufania. że to właśnie był gwałt? Trzeba było nie jechać na wakacje autostopem” czy „Mogłaś się bronić. w jakich znajduje się kobieta. Ważne. bo była to sytuacja ekstremalna”. zamknięcia czy zamilknięcia. niepodważanie i nieocenianie podejmowanych przez nią w trakcie zdarzenia decyzji i wyborów. że dobra rozmowa nie oznacza opowiedzenia o swoim doświadczeniu ze szczegółami.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM jest poważne potraktowanie ich doświadczeń. bo takie reakcje powodują dyskomfort. stanowiące dodatkowe obciążenie emocjonalne. że to one muszą się zaopiekować swoimi bliskim. inwazyjne i po tym się czułam bardzo źle”. Chodzi nie tylko o przestrzeń. Ważne jest również. ja bym tego nigdy nie zrobiła” kobiety odczuwają jako obwiniające. żeby dać wsparcie. popełniłam błąd. co było potwornie. ale również o reakcje”.

W ogóle nie potraktował tego poważnie. ucinanie tematu po wymianie kliku zdań. a w szczególności wypowiadane przez nich groźby skrzywdzenia sprawcy. że czasem jest mi lepiej. że powinna ona jak najszybciej o gwałcie zapomnieć. że opowiadanie o doświadczeniu gwałtu może wpłynąć na społeczne postrzeganie kobiety (jej wykluczenie czy napiętnowanie).. co powiedział mój obecny chłopak. przeniesienia centrum zainteresowania na sprawcę gwałtu. Dystansowanie się wobec doświadczenia kobiety było przez nasze respondentki często przywoływane w kontekście ich związków z mężczyznami. że kobieta powinna jak najszybciej zapomnieć. ucinanie tematu. [. to powiedział. Brak zainteresowania.] Bardzo niefajne było [też to]. w których się pojawia przemoc. jest unikanie rozmowy na temat ich doświadczenia.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM R ap oR t złość. to wtedy źle na przykład znoszę filmy czy jakieś obrazy. Mimo że mu sugerowałam. nietraktowanie go poważnie oraz towarzyszące mu przekonanie. Jedna z kobiet opowiadała: „Niefajna była reakcja mojego chłopaka. zmiana tematu oraz wypowiadane wprost opinie bliskich dotyczące tego. ale jak go poprosiłam. agresja. on jakoś zupełnie tego nie przyjął. Inną reakcją. jak daleko może się posunąć) oraz troski o to. dają często kobietom poczucie utraty kontroli nad własnym doświadczeniem. gdy sprawcą jest mąż lub parter kobiety) oraz przekonanie. delikatności rozmówczyni/rozmówcy (która/który nie wie.. wiele kobiet uznaje takie zachowanie jako niosące ze sobą przekaz mówiący. a nie odczucia i emocje jego ofiary. z którym się związałam. że nie powinny one zbyt wielu osobom opowiadać o swoim doświadczeniu. Raz się nawet 17 . że takie zachowanie może wynikać z dyskomfortu. żeby mnie odwiózł na składanie zeznań. Jedna z respondentek zinterpretowała również takie reakcje jako wyraz lekceważenia jej doświadczenia. i jak jest gorzej. nasze respondentki odbierały jako reakcje bardzo negatywne. czasem gorzej. O ile kobiety rozumieją. że ma inne zajęcia w ten weekend. iż kobieta nie powinna „publicznie prać swoich brudów” (szczególnie w sytuacjach. Rozmowa o tym była ok. którą kobiety oceniają jako negatywną. że przecież to było trzy lata temu i już powinnam zacząć żyć normalnie.

znajomych kobiet. kiedy jechała też na stopa. że nie chciałam obejrzeć jakiegoś filmu z jego znajomymi. [.. Dla jednej z naszych rozmówczyń ważnym aspektem kontaktów z innymi kobietami był aspekt edukacyjny. Jedna z respondentek opowiadała: „Z dziewczyną. które miały za sobą podobne doświadczenia. Może dziwnie to zabrzmi. że to nam obu pomogło. Jako pozytywne i niezwykle ważne wiele kobiet przywoływało natomiast życzliwe reakcje kobiet bliskich: matek. że pewnych szczegółów swojego doświadczenia nie chciały ujawniać przed (nawet bliskimi) mężczyznami. która miała odrobinę podobną historię.] To między innymi doprowadziło do naszego rozstania”.. opowiadała: „Chciałam się z nim tym podzielić. nawet nie wyszedł.. sióstr czy przyjaciółek. Inna kobieta. która doświadczyła próby gwałtu podczas wakacji. że ja ją rozumiem i ona mnie też. fakt. jak się czuję. jak się wtedy czułyśmy i możemy się wymienić ‘praktycznymi poradami’”... na których była ze swoim partnerem. Było wiadomo. że jej historia mogła stać się przestrogą i przykładem tego. że to było ‘miłe’. która była w trudnej sytuacji. więc to odepchnął od siebie. a także dalszych.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM na mnie obraził. to się potem nasiliło. której udało się jakoś 177 . [. [. więc ten temat się jakoś tak często nie pojawiał. że obie wiemy. z takim światełkiem z tyłu głowy. zachowywał się tak.... rozmawiałam dwukrotnie. czy brak wiedzy na temat tego.] Czy to jest brak empatii. To była taka sprawa. Niektóre z naszych respondentek podkreślały także pozytywny wpływ możliwości „wygadania się” wśród innych kobiet. ale właściwie potem nie do końca to przegadaliśmy. gdy ktoś chce nas zgwałcić.] Zawsze był wobec mnie troskliwy i opiekuńczy. bo był zły na siebie. [. Jak opowiadała: „Jestem przykładem kobiety. Dla wielu kobiet kluczowa jest reakcja i zrozumienie innych kobiet. że to jest bardzo ciężkie doświadczenie?”. On nie mógł sobie z tym poradzić. ale myślę. zaznaczając. jak poradzić sobie w sytuacji. że następnym razem do tego nie dopuścimy. np. żeby mnie przytulić czy zapytać się o to. On to sobie jakoś tam wyrzucał. jak gdyby nic się nie stało.] Wymieniłyśmy się tymi historiami i myślę. która w nas tkwiła. I jak wyszłam z tego wspólnego oglądania. ale on nie chciał o tym porozmawiać.

Wiele kobiet podkreślało.2 Kontakty z instytucjami Zdaniem kobiet. ale o wysłuchanie. przede wszystkim policję. Jeszcze wcześniej. i udało mi się wielokrotnie. Z punktu widzenia tej kobiety rozmówca lub rozmówczyni nie powinni „odpuszczać” kwestii zgłoszenia na policję. towarzyszenie jej podczas wizyty u lekarza. bo np. w jaki temat ten jest podejmowany: „Ważne jest uświadomienie tej osobie. że zgłoszenie na policję może być kluczowe. jednym z najważniejszych problemów jest brak zintegrowanego podejścia do ich doświadczenia. przestałam być ładna i pachnąca i stałam się kimś odpychającym. Jako że to pierwsze było niemożliwe.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM R ap oR t w taki ‘pozytywny’ sposób zakończyć. która doświadczyła gwałtu”. Ważnym wątkiem rozważań naszych respondentek była kwestia procesu podejmowania decyzji o tym. działania rozmaitych instytucji i organizacji są fragmentaryczne. To osłabiło napięcie seksualne. kimś kto nie wzbudza emocji seksualnych”. ale najważniejsze jest nieprzejmowanie kontroli nad osobą. aby zgłosiły się do instytucji pomocowych. stworzenie poczucia bezpieczeństwa. postarałam się zwymiotować. III. Chodzi o komunikat ‘jestem. brakuje w nich ciągłości. natomiast ważny jest sposób. jaką podjęła (może to być np. że decyzja o tym. czy o swoim doświadczeniu zawiadomić rozmaite instytucje. aby zaoferować listę organizacji. dużo wcześniej czytałam różne porady. Dopiero po jej podjęciu powinna ona otrzymać od bliskich wsparcie w decyzji. czy zgłosić się na policję. że bliscy powinni nakłaniać je do zawiadomienia policji lub naciskać. potem nie będzie dowodów. Dla niektórych kobiet takie podejście jest wynikiem traktowa- 178 . rozmowę. chcę z tobą rozmawiać’. Jedna z naszych respondentek argumentowała: „Nie chodzi o to. Jedną z porad było. terapeuty czy na komisariacie). do lekarza czy organizacji pomocowej powinna być autonomiczną decyzją kobiety. żeby zrobić kupę albo zwymiotować. które doświadczyły gwałtu lub próby gwałtu. a nie zmuszanie to konkretnych działań”. W opinii naszych respondentek wysłuchanie kobiety i stworzenie poczucia wiarygodności i bezpieczeństwa nie oznacza. jak uniknąć przemocy seksualnej.

że zostanie im odebrana podmiotowość. bo zawsze jest ten schemat. a funkcjonowanie w niej będzie kontrolowane przez osoby trzecie: policję i publiczną służbę zdrowia. nawet opowiedzenie o swoim doświadczeniu bliskim było niejednokrotnie wyzwaniem. obawę obawiały się. Jedna z respondentek mówiła: „[Gwałt] to jest szok. które nie zdecydowały się na wizytę u lekarza czy zgłoszenie gwałtu na policję. fizyczne zranienie czy traumę). kontakt z policją nie jest w tym stanie ‘marzeniem’ kobiety”. Kobiety te bały się. Część kobiet unikała kontaktów z instytucjami. antycypując (jak wynika z przeprowadzonych przez nas ankiet wśród służb – w dużej mierze słusznie). iż doświadczenie to może okazać się trudne i traumatyczne. z której nie będzie ucieczki. że nic się nie stało. Jedna z kobiet. 179 . Z drugiej strony.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM nia gwałtu. obawy te były/ są w dużej mierze uzasadnione. Jak pokazują przykłady z historii niektórych naszych respondentek. umówić się ze światem. nie wyobrażając sobie po prostu tego. Ich reakcją na gwałt lub próbę gwałtu była. po którym osoba ma ochotę zamknąć się przed światem. lęku przed brakiem szacunku dla ich doświadczenia. Załatwienie mnóstwa różnych rzeczy. np. jako kwestii indywidualnej (jako przestępstwo. kobiety świadomie unikały kontaktów z instytucjami. uznać [to wydarzenie] za niebyłe. a nie jako problemu strukturalnego. Część kobiet. […] Na pewno decyzja. i szerzej – przemocy seksualnej. przynajmniej początkowo. że to musi być strasznie ciężkie. separacja. że o swoim doświadczeniu mogłyby opowiedzieć. kontakt z instytucjami wiązał się z poczuciem zagrożenia. nie zdecydowała się nigdy na powiadomienie o gwałcie lub próbie gwałtu policji czy służby zdrowia. chęć odcięcia się od świata. że to jest moja wina”. która nie zdecydowała się zgłosić gwałtu na policję mówiła: „Ja tego nie robiłam i wyobrażam sobie. na który można spojrzeć z szerszej perspektywy relacji społecznych i priorytetów polityki społecznej. żeby to zgłosić jest trudna. możliwość podejmowania decyzji. z którymi rozmawiałyśmy w ramach tego badania. policji. że zostaną wepchnięte w instytucjonalną maszynę. W poczuciu kobiet.

Dużo ważniejsi są pracownicy instytucji niż to. to by było 180 . które doświadczyły gwałtu lub próby gwałtu. które „wiedzą lepiej”. które zdecydowały się na zgłoszenie gwałtu lub próby gwałtu na policję czy do służby zdrowia.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM R ap oR t W doświadczeniu kobiet. Wiele kobiet przywoływało w tym kontekście doświadczenie bycia traktowaną jak (trudna) petentka. tylko po to. Policja Większość kobiet. Jednym z najbardziej dojmujących doświadczeń kobiet. czyli ja”. że gwałt zdarzył się poza granicami Polski. nie chciałam mieć kontaktu z policją. poczucie takie kobiety miały nie tylko w relacjach z policją czy placówkami służby zdrowia. Jedna z nich opowiadała: „Przez to. osoba. W odczuciu niemal wszystkich naszych respondentek. praktyki i wiedzy w kwestiach związanych z przemocą seksualną. relacje z rozmaitymi instytucjami często sprowadzały się do bycia traktowaną jako „przedmiot” eksperckich działań poszczególnych przedstawicieli instytucji – osób. nie zdecydowała się z różnych powodów zgłaszać swojego doświadczenia gwałtu lub próby gwałtu na policję. jak i instytucjami społecznymi. Jedna z respondentek opisała to w ten sposób: „W instytucji człowiek jest taką rzeczą. jawny brak kompetencji. wiele z nich przywoływało je również w odniesieniu do kontaktów z organizacjami pomocowymi. „przypadkiem” lub „tą od gwałtu”. której „problem” jest nieadekwatny do profilu. jest poczucie braku kontroli nad swoim doświadczeniem. że wtedy byłam w podróży. Dla dwóch z naszych respondentek powodem był fakt. Co ważne. działań czy głównych celów instytucji. po co oni tam są. żeby działać i żeby była super ważna. z którymi rozmawiałyśmy. Takiemu traktowaniu towarzyszył brak zainteresowania pracowników instytucji doświadczeniem kobiety. Dla wielu z nich odzyskanie poczucia samostanowienia i sprawczości stało się kluczowe zarówno w ich kontaktach z bliskim. dla instytucji „pomocowych” pozostawały one zwykle „sprawą”. instytucja nie jest dla człowieka. o ile w relacjach z bliskimi dążenie do odzyskania poczucia sprawczości i potrzeba kontroli nad losami ich sprawy była zwykle szanowana i respektowana.

[. Swoją decyzję kobieta ta uprawomocniła doświadczeniem koleżanki.. [. a ja chciałam być jak najszybciej w domu. Poza tym nie bardzo miałam ochotę na kontakt z nimi. chciałam jak najszybciej stamtąd uciekać. kiedy już trochę ochłonę. dobrze byłoby mieć kogoś. przecież jeśli kobieta ma męża. które zdecydowały się zgłosić swoją sprawę na policję.. gdzie usłyszała: „cóż. to by była niepotrzebna szarpania”. że policja nie byłaby w stanie nic zrobić dla jej sprawy. wręcz przeciwnie. a jej wizyta wiązałoby się z poczuciem winy i wstydu: „Wstyd. więc pomyślałam. ale również w sensie poprawienia jej stanu emocjonalnego.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM dużo zamieszania. . kto w momencie. to uznałam. że to będzie skuteczne. Inna kobieta. to jej obowiązkiem jest z nim współżyć”. uporam się ze sobą. po długotrwałej terapii”. że to zadziała. Z drugiej strony. wizyta na policji „nic by nie wniosła. chcieliśmy być jak najszybciej w domu. Dla jednej z nich. że dla polskiej policji szukanie kogoś za granicą wydaje się zadaniem ponad ich siły. obawiała się. kontakt z tamtejszą policją opisywała jako doświadczenie w dużej mierze po- 181 . że policja zechce się tym zająć. W żadnej z rozmów to nie wystąpiło. bo podejrzewam – nie byłam pierwszą ani ostatnią jego ofiarą....] Ja też nie czułam takiej potrzeby. która w podobnej sytuacji zdecydowała się na wizytę na policji. no i po prostu zaniedbałam to. która nie zdecydowała się udać na policję. skończyć podróż. Wiem.. jak byłam już Polsce.. potrzebne do zajęcia się tą sprawą. [. jakoś to zostawić. że sama w sobie powinnam to znaleźć. Jej zdaniem. Teraz wiem. psychicznego. że jej przypadek nie zostanie uznany za gwałt. [. nie tylko w sensie prawnym.] Potem nikt nigdy nie spytał mnie. Osoba ta przekonana była także. gwałt małżeński nie zostałby przez policję zakwalifikowany jako gwałt.]. Nie wierzyłam. nie chciałam mieć kontaktu z policją w tamtym momencie. która doświadczyła gwałtu poza Polską. że dobrze byłoby go unieszkodliwić. mają odmienne doświadczenia. czemu nie poszłam na policję... ale czasem dobrze jest mieć kogoś [..] Byliśmy w drodze. to nie było w Polsce. że to jest przestępstwo. że policjant powie to samo.] Po powrocie do Polski rozważałam to jeszcze raz. Dwie z respondentek.. co koleżanka. Jej zdaniem. pomoże mi się tym zająć”..

Jednocześnie policjanci robili pod adresem kobiety uwagi sugerujące. rozpoznanie). Natomiast druga. Po przyjeździe na komisariat kobieta nie została przesłuchana. że stoi za mną konsulat” (osoba ta zgłosiła zdarzenie do konsulatu polskiego za granicą). skąd zadzwoniła na policję). Jej przypadek został przez funkcjonariuszy zakwalifikowany jako „rękówka”. Podczas przesłuchania kobieta wypytana została ze szczegółami o to. opisywała swoje doświadczenia z policją jako „koszmarne”. która doświadczyła gwałtu za granicą oceniła swoje doświadczenie z policją jako bardzo dobre. w jej odczuciu procedura policyjna była decydowanie zbyt długotrwała.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM R ap oR t zytywne. W odpowiedzi na zgłoszenie w miejscu zamieszkania respondentki pojawiło się dwóch policjantów. udała się do domu. przewiezienie sprawcy do jednostki policji. zostałabym potraktowana kompletnie inaczej”. że profesjonalizm urzędników spowodowany był „tym. gdyż sprawca znajdował się na miejscu i mogłaby się z nim spotkać. gdzie i w jaki sposób dotykał ją sprawca. mając jednak świadomość. O ile działania policji na każdym etapie kobieta ta uznała za profesjonalne i satysfakcjonujące. która doświadczyła próby gwałtu w Warszawie. Policjanci zakwalifikowali jej doświadczenie jako „inne czynności 182 . Powiedziała też: „mam świadomość tego. że gdybym była kobietą stamtąd. a jedynym pozytywnym elementem tego doświadczenia była – w jej opinii – telefoniczna rozmowa z dyspozytorką. Jednym najbardziej dojmujących i negatywnych doświadczeń tej kobiety była konieczność oczekiwania na zakończenie przeprowadzenia rozmaitych czynności policyjnych (namierzenie sprawcy. Jedna z respondentek. nie zawiadamiając policji zaraz po zdarzeniu (kobieta ta. że postąpiła niesłusznie. Kobieta. których zachowanie kobieta opisała jako „agresywne i niedelikatne”. przesłuchanie. która zgłosiła próbę gwałtu do jednostki policji w Warszawie. po ucieczce przed sprawcą. Kobieta spotkała się również ze znaczącymi spojrzeniami policjantów skierowanymi na jej krótką spódnicę. W tym czasie nie wolno jej było wychodzić z pokoju na komisariacie. swój kontakt z lokalną jednostką policji opisała jako „straszny”. natomiast jej sprawa stała się przedmiotem głośnych komentarzy i dyskusji pracujących tam policjantów.

Przesłuchanie kobiety zakończyło się o godzinie drugiej w nocy. które stały się ofiarami gwałtu lub próby gwałtu. możliwość napicia się herbaty czy wyjścia na papierosa. mówiąc: „Niech pani sobie wyobrazi. Na koniec policjant porównał doświadczenie kobiety do próby kradzieży samochodu. zmiana języka używanego w kontaktach z poszkodowaną oraz ton i treść wypowiedzi na temat doświadczenia kobiet (na przykład unikanie komunikatów obwiniających). Służba zdrowia Trzy z naszych respondentek miały w kontekście swoich doświadczenia przemocy seksualnej kontakty ze służbą zdrowia. jak i przy przesłuchaniu). Zdaniem jednej z naszych respondentek. potrzeby i wiedzę na temat sposobu funkcjonowania policji w Polsce. a poszkodowana powinna mieć możliwość stałego kontaktu z tą osobą. Nie! I tak samo jest z panią!”. część z naszych respondentek zaproponowała szereg zmian w działaniu policji w przypadkach kobiet.. zapewniona możliwość rozmowy z psychologiem. coś tam dotknie. argumentując. jak i podczas przesłuchania). 18 . kluczowe jest również to. a nie jako próbę zgwałcenia (jak odebrała to respondentka). że ktoś chce ukraść samochód i tak chodzi koło tego samochodu... że ponieważ nie było żadnych świadków zdarzenia. wśród policjantek i policjantów niezbędna jest zmiana w sposobie traktowania ofiar gwałtów (zarówno przy przyjmowaniu zgłoszenia. chodzi przygląda się. Ważne jest zapewnienie poszkodowanej kobiecie możliwości wybrania na osobę prowadzącą sprawę funkcjonariuszki–kobiety. Dodatkowo – zdaniem kobiet – zachowana powinna zostać zasada prywatności i intymności (zarówno podczas zgłaszania gwałtu. I czy my możemy wyścigać taką osobę. Zdaniem naszych respondentek. policja nie ma podstawy do przyjęcia zgłoszenia oraz wszczęcia postępowania karnego. W oparciu o swoje doświadczenia.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM seksualne”. Na prośbę o odwiezienie do domu dyspozytor podał kobiecie i towarzyszącej jej koleżance numer telefonu do korporacji taksówkarskiej. Funkcjonariusz sugerował niewnoszenie sprawy. aby sprawę ze strony policji prowadziła jedna osoba.

że byłam tam z polecenia policji. Po trzecie. różne badania i krzyki po prostu i to nie miało znaczenia. Byłam badana. które się dobywało w sali pełnej po prostu ludzi. że ze mną była konsulka. podczas badania ginekologicznego nie zostały zachowane zasady prywatności i intymności. W różnych miejscach. że to jest instytucja. a ci. była uwłaczająca i retraumatyzująca. Właściwie ta instytucja sprawia wrażenie. nie 184 . Ja tam musiałam klęczeć dokładnie w takiej pozycji. Tylko czułyśmy się jako mega wielki problem. badanie nie odbyło się w zamkniętym pomieszczeniu.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM R ap oR t wszystkie poza Polską. w jakiej ten gwałt się odbył. Jedna z naszych respondentek po gwałcie udała się do placówki medycznej na badanie krwi (kobieta ta obawiała się zarażenia wirusem HIV). to wtedy pielęgniarka je otworzyła i stanęła w tych drzwiach. że ja – choć ja nie znam tego języka – wiem. lekarka przeprowadzająca badanie nie zachowała zasady poszanowania godności ofiary podczas badania. co tam przychodzą. która sobie po prostu działa i czasem do nich przychodzą jacyś ludzie i wtedy oni się muszą z nimi uporać. żeby były cały czas otwarte. Kobiety te miały też poczucie. że jakby ona miała inne cele. informacja na temat przypadku jednej z nich została rozpowszechniona w szpitalu. w tym szpitalu. na środku której stało łóżko otoczone z czterech stron firanką. i jak moja koleżanka te drzwi zamknęła. to nie wiadomo po co. To było mega uprzedmiotawiające i takie też bolesne fizycznie. cały dzień trwała moja wizyta w szpitalu. że są przez personel oceniane. w której kobieta poddana była badaniu. sposób i pozycja. Dwie pozostałe odbyły wizytę w szpitalu w ramach prowadzonego przez policję dochodzenia w sprawie o zgwałcenie. mówiły o nas jako o takich dziwkach po prostu. które tam pracowały. Po pierwsze. którym się nikt nie chce zająć. jakby ona miała tyle roboty sama z siebie. Dla obu doświadczenie to okazało się dramatyczne czy wręcz traumatyczne. Ale największym koszmarem było badanie odbytu. Po drugie. Miałam uczucie. Łącznie z tym. miałam badanie ginekologiczne przy otwartych drzwiach. nie miało znaczenia to. Swoje doświadczenie kobieta ta opisała w następujący sposób: „To był absolutny koszmar. że kobiety. Trwało to niesamowicie długo.

w której „cały szpital wie. która ma za sobą doświadczenie przemocy seksualnej. badanie powinno odbywać się w obecności pielęgniarki. iż chodzenie od gabinetu do gabinetu i konieczność wielokrotnego przedstawienia swojej sprawy jest niezwykle stresujące. że ważne jest. że jest jeden lekarza/lekarka. Ja miałam podrażniony odbyt i ona po prostu mnie zgwałciła”. a lekarz powinien zadbać o to. jak badanie ogólne obrażeń (tych badań powinien dokonywać ten sam lekarz/lekarka. Ważne jest. czytając o tym. że może się do nich zgłosić każda kobieta. Jednocześnie nasze respondentki doceniły to. a kobieta powinna mieć możliwość wyboru pozycji badania). którzy są odpowiedzialni za prowadzenie jej sprawy. że to właśnie w tych ośrodkach wiele z nich po raz pierwszy potraktowanych zostało podmiotowo. Kobiety przyznały. Jeśli kobieta przyszła do lekarza samodzielnie (nie w asyście policji). wizyta w szpitalu lub gabinecie lekarskim powinna przede wszystkim spełniać wymagania intymności i prywatności. to była […] powtórka z gwałtu. aby była pod opieką jednej pielęgniarki. że wiele organizacji nie stosuje żadnych praktyk wykluczających. co ta pani mi robiła. kto przyszedł i w jakiej sprawie”. Zdaniem jednej z naszych respondentek. iż „one w ogóle są”. aby uzyskać dowody gwałtu zarówno poprzez badanie ginekologiczne. zapewnić kobiecie poczucie bezpieczeństwa i ciągłości. aby personel starał się unikać sytuacji. organizacjami pozarządowymi i ośrodkami terapeutycznymi) wiele kobiet podkreślało. Poczuły. aby. lub/i miała poczucie. powinna zostać poinformowana o możliwości zgłoszenie swojej sprawy na policję. Ważne jest również. że to one i ich doświadczenie są centrum działań pracowników. podobnie jak w przypadku kontaktów z policją. które miały za sobą doświadczenie kontaktów ze służbą zdrowia. W opinii kobiet. Z doświadczeń kobiet wynika. dopiero potem się dowiedziałam.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM miałam możliwości wyboru innej pozycji. że można dać wybór. Organizacje pomocowe W swoich doświadczeniach z organizacjami pomocowymi (instytucjami pomocowymi. że można tak zrobić. Jedna z re- 185 . to było niesamowicie bolesne. To.

że terapia pozwoliła im odzyskać poczucie panowania nad swoim życiem. że gdzieś tam często się wartościuje te zdarzenia pod kątem tego. jak to powiedzieć. której wiedzę trzeba przekazać”. dostarczyła wiedzy. że jestem ofiarą gwałtu. że gdybym tam miała wcześniej dzwonić [zanim respondentka zaczęła rozmawiać o swoim doświadczeniu z innymi]. że dla wielu kobiet to może być trudne. a nie osoba. która rzadko – w odczuciu respondentek – posiadała wiedzę i doświadczenie w pracy z ofiarami przemocy seksualnej. to ja też mogę. poczucie sprawczości. pomogła im wyjść z depresji. którą szef łapie za tyłek. Inna kobieta przyznała.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM R ap oR t spondentek mówiła: „To co mi się podobało. Fakt. że jest dla mnie”. [... a tu tego nie było. w której miałam poczucie. Dla wielu kobiet jednak w kontaktach z organizacjami pomocowymi dużym problem okazał się sposób nawiązania pierwszego kontaktu. to to. że przez swoich terapeutów traktowana była jako „źródło wiedzy.] Uznałam więc. Często umówienie się na wizytę wymagało rozmowy z recepcjonistką.] To była jedyna instytucja. [. że to miejsce jest jakoś tam sprecyzowane 18 . Nasze respondentki były też generalnie zadowolone z poziomu usług oferowanych przez organizacje. Jedna z respondentek zwróciła uwagę na to. odosobnione”. jak na wizytę u dentysty. Miałam poczucie. Ale wyobrażam sobie. że moje reakcje mają nazwę i nie są wyjątkowe. wpływał na brak atmosfery intymności w sytuacji zgłaszania się do organizacji. co jest cięższe. Jedna z kobiet opisała swój pierwszy kontakt z kobiecą organizacją pozarządową w następujący sposób: „Zadzwoniłam tam i musiałam powiedzieć. bo też to określenie. żeby się umówić tak.. że przemoc seksualna była tam razem z mobbingiem i innymi formami przemocy. w szczególności zaś z pomocy terapeutycznej. że wiele z nich dysponuje ograniczoną przestrzenią. Nie mówiąc już o tym. że ‘jestem ofiarą gwałtu’ to nie do końca jest określenie.. że jeśli może tam przyjść kobieta. z którym ja na przykład tam szłam. dlaczego chcę się spotkać. Pani w recepcji musiałam powiedzieć. ponieważ wcześniej już o tym rozmawiałam. Część kobiet podkreślała. to byłoby dla mnie trudne to. że terapia pozwoliła jej „widzieć pewne rzeczy. W ogóle nie wiadomo. Ja i tak miałam łatwiej.

To. jedna z nich powiedziała.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM – trzeba się tam zgłaszać w przypadkach przemocy. To. że zostałam zgwałcona i naprawdę nie mam ochoty słuchać o tym. 187 . i że jest ważne. w tym seksualnej. iż nie jest w stanie zadecydować. Podobnie niekomfortowa była dla tej kobiety pierwsza wizyta w organizacji: „Jest kontuar z recepcją z kobietami. o których gadają te dziewczyny za kontuarem. że jej próba interpretacji doświadczenia gwałtu z perspektywy feministycznej jest przeintelektualizowana). Jednak mogliby zadbać o tę przestrzeń. że dopiero po jakimś czasie dowiedziała się. do której przychodzą ludzie”. że świadczą usługi. A ja potrzebowałam tego. Niejasne dla naszych respondentek były również zasady umawiania się na wizyty. Bo idę pierwszy raz do psychologa. w urzędzie. bo poprzednia wizyta się przedłuża i jednocześnie słuchasz o jakichś pierdołach. że przy miejscu. mało prywatne. które sobie plotkują. co mnie spotkało. Dla niektórych z naszych respondentek trudne okazało się uzyskanie informacji na temat usług i działań powadzonych przez organizacje. i tam właśnie takie przytłaczające. żeby na mnie się skupiała uwaga. odwoływania wizyty czy zmiany terapeuty. o co chodziło. Np. że oni tam mają swoje sprawy. ale na wcześniejszym etapie byłoby mi trudno tak to nazwać”. że chcę i potrzebuję pomocy”. że oni w ogóle są. co jest fajne. kobiety opowiadały również o sytuacjach kiedy ich „wiedza” na temat ich doświadczenia została podważana zarówno na poziomie poznawczym (jedna z kobiet usłyszała. żeby się na mnie skupić. więc siedzisz tam przez pół godziny. że jestem tam jednak taką petentką. Podobne odczucia miała inna kobieta. gdzie pisałam. Tutaj pierdoły. I dodała: „Ja jednak miałam takie poczucie. co jakaś laska ugotowała na obiad”. która mówiła: „Przyszłam na tę wizytę i tam musiałam wypełnić ankietę w recepcji. to była przemoc seksualna. Ja tak naprawdę wtedy potrzebowałam. mało bezpieczne wydało mi się to miejsce. a tu masa plakatów z pobitymi kobietami i ulotki. funkcyjne teatr dla kobiet z doświadczeniami przemocy. a ja tam po prostu przychodzę. żeby gadać o tym. jak i praktycznym (innej kobiecie zasugerowano. To było dziwne to czekanie. pobyć w ciszy i spokoju. jeśli już miałam czekać. do którego chodziła na terapię. Z drugiej strony. że przychodzę.

jest to ich działalności poboczna i uzupełniająca. Wreszcie dla niektórych respondentek problem stanowił stricte terapeutyczny charakter niektórych organizacji pomocowych i zabrakło im w ich działaniu misji i szerszego rozumienia kwestii przemocy seksualnej w perspektywie społecznej i politycznej. Część kobiet miała również poczucie nieadekwatności oferowanych usług do ich doświadczenia. Kobiety zgwałcone czuły się więc często w organizacjach wyobcowane. jak dalej powinny toczyć się losy ich sprawy. jak i postępowania w sprawach gwałtu. Na poziomie kontaktów z instytucjami konieczność odzyskania przez kobiety kontroli przekłada się na postulat redefinicji relacji pomiędzy kobietą i instytucją. Taki sposób traktowania kobiet nie zawsze stanowił – zdaniem respondentek – odbicie wyznawanej przez niektóre organizacje filozofii koncertowania na doświadczeniu kobiet i przekazania im poczucia kontroli nad własną sprawą. które doświadczyły gwałtu. kluczowa jest kwestia podmiotowego traktowania kobiet i przejmowania kontroli nad działaniami policji przez kobiety. W wypowiedziach naszych respondentek widać wyraźnie przekonanie. iż to one powinny na każdym etapie podejmować decyzje w sprawie tego. To gdzie ja mam iść? Z przemocą poza rodziną?”. z punktu widzenie redefinicji zarówno reprezentacji gwałtu. Jedna z kobiet mówiła: „Ja miałam dużym problem z tym. ale instytucja powinna mieć świadomość swojej usługowej roli wobec kobiety – jej działania i pro- 188 . iż wiele z organizacji pomocowych nie koncentruje się na pracy z kobietami. że masa tych poradni nazywa się poradniami dotyczącymi przemocy w rodzinie. wobec głównego skoncentrowania na przemocy w rodzinie lub przeciwdziałaniu problemu alkoholowemu. Jak skonstatowała jedna z respondentek. które mają za sobą doświadczenie gwałtu lub próby gwałtu wydają się podkreślać i uwydatniać wagę niektórych z zasygnalizowanych przez nas w tym raporcie wątków. po pierwSze. To nie kobieta powinna być w instytucji „problemem”. Podsumowanie Głosy kobiet.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM R ap oR t do którego z terapeutów powinna udać się na terapię). może to wynikać z faktu.

które stały się 189 . których celem powinna być praca na rzecz ofiary. iż prowokowała ona sprawcę). włączenia i uprzywilejowania ich głosu w publicznej debacie na temat gwałtu i przemocy seksualnej. wedle którego kobieta i tylko kobieta jest odpowiedzialna za prewencję i unikanie gwałtu: to do niej należy dbałość o odpowiedni strój. Takie przedefiniowanie systemu wymaga przede wszystkim potraktowania gwałtu jako zjawiska powszechnego i istotnego. a nie jest indywidualnym problemem kobiety.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM cedury powinny być zaprojektowane i przeprowadzane tak. lecz praktyką społeczną odbijającą istniejący w naszym społeczeństwie system wartości i hierarchię władzy. w którym dominuje podejście właściwe dla społeczeństwa pobłażliwego dla gwałtu. nie tylko wprost lub skrycie podważają wiarygodność kobiety (posądzając ją o lub sugerując prowokację. Zarówno z wywiadów z kobietami. po trzecie wreszcie. wyłania się obraz porządku instytucjonalnego. po Drugie. w opowieściach kobiet. aby na żadnym etapie nie doprowadzić do uprzedmiotowienia czy wtórnej wiktymizacji. które doświadczyły przemocy seksualnej. które mają za sobą doświadczenie gwałtu lub próby gwałtu. stan trzeźwości czy unikanie niebezpiecznych miejsc. bardzo silnie ujawnia się potrzeba kontaktu ze zintegrowanym system instytucjonalnym. Takie podejście do kobiet. który traktowałby kwestie gwałtu nie z perspektywy oddzielonych od siebie działań poszczególnych instytucji. które ma charakter systemowy. Poważne potraktowanie problematyki gwałtu i przemocy seksualnej wiąże się z rozpoznaniem gwałtu jako zjawiska politycznego. W tym porządku instytucjonalnym pracownicy. jak z przedstawicielami instytucji pracujących na rzecz tych kobiet. kłamstwo lub fabrykowanie faktów) czy obwiniają kobietę za gwałt (sugerując. ale w ramach holistycznych działań instytucjonalnych. W szerszej perspektywie społecznej przedstawiciele policji. służby zdrowia reprezentują bardziej ogólne przekonanie społeczne. które miały za sobą doświadczenie gwałtu. przełamanie postrzegania gwałtu jako tematu tabu na poziomie symbolicznym wymaga reewaluacji podejścia do kobiet. które w dużej mierze jest nie tyle przestępstwem.

społecznym i kulturowym. W szerszej perspektywie społecznej. 190 . po trzecie – wprowadzenia rzeczywistej równości pomiędzy kobietami i mężczyznami i potraktowania walki z seksizmem jako priorytetu na poziomie politycznym. upowszechnienie przywołanej już w tym raporcie postawy charakterystycznej dla społeczeństwa wolnego od gwałtu wymaga więc nie tylko przemian na poziomie prawa czy procedur. po drugie – przewartościowania priorytetów i relacji społecznych tak.MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOT YPEM R ap oR t ofiarami gwałtu (są nieodpowiedzialne bądź głupie) odpowiada obecnemu w kulturze patriarchalnej przekonaniu o słabości i niższości kobiet. ale głębszych przemian na poziomie społecznym i politycznym: po pierwsze – uznania gwałtu za problem polityczny. aby doświadczenia kobiet uznawane były za ważne i wartościowe zarówno na poziomie praktycznym. jak i symbolicznym.

 S. które towarzyszyły zdarzeniu. Dodatkowo. Zgwałcone kobiety boją się. Odbiera kontrolę i autonomię. co się stało. że nie uzyskają wsparcia oraz że zostaną obwinione za to. która jej doświadcza. wtórną wiktymizację. Ofiary zgwałceń doświadczają stanów lękowych. Mówienie o przemocy seksualnej. Do tego dochodzi strach związany z ujawnieniem faktu zgwałcenia przed otoczeniem.SYTUACJA OFIAR PRZEMOCY SEKSUALNEJ W POSTĘPOWANIU KARNYM. przez niewłaściwą reakcję otoczenia na to. pozbawia poczucia bezpieczeństwa. a także lęk przed oceną i potępieniem społecznym. Powrót do równowagi może trwać nawet latami. zwłaszcza gdy sprawcą jest osoba bliska. 191 . Podjęcie decyzji o zawiadomieniu organów ścigania o popełnionym przestępstwie jest niezwykle trudne. który znacząco utrudnia im funkcjonowanie jeszcze długo po zdarzeniu1). zmagają się także z trudnymi uczuciami wstydu i winy. Z przeprowadzonych badań wynika. pojawia się obawa przed ponownym atakiem. wiąże się z ponownym przeżywaniem emocji. depresyjnych. że 80% ofiar gwałtu cierpi na zespół stresu pourazowego. co je spotkało. Psychologiczne konsekwencje gwałtu. nr .in. czyli ponowne skrzywdzenie m. „Niebieska Linia” 00. nawet jeżeli pokrzywdzona chce ścigania i ukarania sprawcy. Także z tych powodów wymagają szczególnej ochrony. Kluczyńska. Dlatego ofiary zgwałceń są w sposób szczególny narażone na tzw. KOMENTARZ PRAWNY DO WYNIKÓW BADAŃ 9 Małgorzata Łojkowska Przemoc seksualna wyjątkowo drastycznie narusza integralność osoby. której było się ofiarą.

SY TUACJA OFIAR PRZEMOCY SEKSUALNEJ W POSTĘPOWANIU KARNYM

R ap oR t

Z uwagi na dotkliwe psychiczne i fizyczne skutki przemocy seksualnej, niezwykle ważne jest wypracowanie dobrych procedur reagowania na nią przez wymiar sprawiedliwości. Tymczasem postępowanie karne nadal tylko w niewielkim stopniu uwzględnia potrzeby osób pokrzywdzonych, nadając pierwszoplanowe znaczenie prawom oskarżonego. Programy mające na celu zmianę tego stanu rzeczy i wprowadzenie dobrych praktyk realizowane są niekonsekwentnie. Często nie towarzyszą im żadne zmiany w przepisach aktów prawnych, przez co moc działania nakładanych na instytucje wytycznych jest ograniczona. Brakuje także edukacji służb oraz – co najważniejsze – monitorowania i oceny skuteczności wprowadzanej procedury. Ofiary przestępstw seksualnych nadal nie uzyskują w postępowaniu karnym wystarczającej ochrony. Doświadczenia organizacji i instytucji działających na rzecz przeciwdziałania przemocy pokazują, że istnieje kilka obszarów w postępowaniu karnym, które są szczególnie zaniedbane z punktu widzenia ochrony praw osób pokrzywdzonych. Zaprezentowana w niniejszym opracowaniu analiza oparta jest na badaniach przeprowadzonych przez fundację Feminoteka na potrzeby niniejszego raportu oraz własnej obserwacji przebiegu postępowań karnych, w których pokrzywdzonymi były kobiety, które zgłosiły się do organizacji i instytucji, z którymi współpracuję prowadząc poradnictwo prawne2). W opracowaniu nie wzięłam pod uwagę spraw, w których przemoc seksualna była tylko jedną ze zgłaszanych organom postępowania form przemocy, ze względu na specyficzne dodatkowe problemy, jakie się w nich pojawiają. Wypracowanie zmian we wskazanych w opracowaniu strefach jest niezwykle istotne, nie tylko z punktu widzenia osób 
Oprócz kobiet zgłaszających się do Fundacji Feminoteka wzięłam pod uwagę m.in. osoby, które zgłosiły się po pomoc prawną w związku ze zgwałceniem do Punktu Informacyjno-Konsultacyjnego Dzielnicy Ursynów Miasta Stołecznego Warszawy, Punktu Informacyjno-Konsultacyjnego w Grodzisku Mazowieckim, Punktu Informacyjno-Konsultacyjnego w Piasecznie, Ośrodka Interwencji Kryzysowej w Konstancinie Jeziornie oraz Stowarzyszenia Interwencji Prawnej (łącznie około 50 przypadków). Najważniejsze problemy dotyczące przepisów procedury karnej skonsultowałam z prawniczkami z Ogólnopolskiego Pogotowia dla Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia”.

192

SY TUACJA OFIAR PRZEMOCY SEKSUALNEJ W POSTĘPOWANIU KARNYM

pokrzywdzonych, ale także ze względu na profilaktykę oraz zwalczanie tego typu przestępczości w ogóle3). Im bardziej postępowanie karne jest dla pokrzywdzonych traumatyczne, tym mniej chętnie zawiadamiają one organy ścigania o przestępstwie. Im mniej informacji dociera do policji i prokuratury, tym więcej jest przestępstw nieujawnionych i sprawców, którzy nie ponieśli odpowiedzialności karnej. Im większa bezkarność sprawców, tym więcej zgwałceń.

Zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa
Pierwszą barierą utrudniającą osobie pokrzywdzonej zawiadomienie organów ścigania o popełnionym przestępstwie są okoliczności, w których musi ona poinformować funkcjonariuszy policji o tym, co się stało. Z badań przeprowadzonych na potrzeby niniejszego raportu wynika, że w większości jednostek policji nie funkcjonują zasady, które nakazywałyby od razu przyjęcie każdej osoby w warunkach zapewniających jej ochronę prywatności. W praktyce kobiety muszą przekazać funkcjonariuszowi pierwsze informacje na korytarzu komisariatu lub komendy, bardzo często w obecności innych policjantów, interesantów lub osób oskarżonych4). Osoba pokrzywdzona ma wprawdzie prawo zakomunikowania, że przyszła złożyć zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa (teoretycznie nie musi od razu informować jakiego) i żądać przesłuchania w oddzielnym pomieszczeniu, jednak aby tak się stało, musi wykazać się bardzo trudną dla niej w tej sytuacji asertywnością. O ile przy dalszych przesłuchaniach funkcjonariusze starają się przestrzegać zasady poufności, o tyle w pierwszym momencie składania zawiadomienia, ofiara przestępstwa rzadko może liczyć na zachowanie swoich doświadczeń w tajemnicy. W dodatku, pomimo iż 
Według danych zaprezentowanych w trakcie konferencji prasowej dotyczącej wdrażanej przez rząd nowej procedury postępowania z ofiarami zgwałceń przez zastępcę prokuratora generalnego Marzenę Kowalską, w Polsce ujawnianych jest tylko 8% popełnionych przestępstw seksualnych. W ponad 90% gwałtów sprawcy pozostają bezkarni. 4 Wprawdzie zawiadomienie o popełnionym przestępstwie złożyć można w formie ustnej lub pisemnej na policji lub w prokuraturze, do zgłoszenia dochodzi najczęściej bezpośrednio w jednostce policji.

19

SY TUACJA OFIAR PRZEMOCY SEKSUALNEJ W POSTĘPOWANIU KARNYM

R ap oR t

wprowadzane od dawna w policji i prokuraturze procedury nakazują poszanowanie prywatności pokrzywdzonych, przyznając im m.in. prawo do przesłuchania bez obecności osób trzecich, nie są to jednak gwarancje ujęte wprost w przepisach kodeksu postępowania karnego, które zawiadamiająca może łatwo odszukać i się do nich odwołać. W tym miejscu warto zauważyć, że osoby prowadzące postępowanie nie mają prawa sugerować osobom pokrzywdzonym, by odstąpiły od zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa, co – jak pokazuje praktyka – zdarza się często. Analiza postępowań karnych prowadzonych w sprawach kobiet zgłaszających się do organizacji pomagających ofiarom przestępstw oraz badania Fundacji Feminoteka pokazują, że pokrzywdzone bardzo często są informowane, jakoby nie doszło do popełnienia przestępstwa lub że materiał dowodowy w sprawie jest zbyt mały, aby postępowanie przyniosło jakiś efekt. Nie jest to działanie uprawnione, nawet wtedy, jeżeli osoby prowadzące postępowanie są przekonane, że nie ma podstaw do prowadzenia postępowania i nie chcą narażać pokrzywdzonej na związane z nim nieprzyjemności. Zachowując się w ten sposób, funkcjonariusze przekraczają swoje uprawnienia. Organy ścigania, do których zgłasza się ofiara przemocy, zawsze mają obowiązek przyjąć zawiadomienie. Dopiero gdy po dokonaniu pierwszych czynności sprawdzających okaże się, że nie podstaw do prowadzenia postępowania karnego, wydane zostaje postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania. Od tego postanowienia pokrzywdzonym przysługuje odwołanie.

Pouczenie o prawach i obowiązkach pokrzywdzonego
Jedną z najważniejszych reguł procesu karnego jest zasada informacji. Oznacza ona, że uczestnicy postępowania mają prawo uzyskać wiedzę na temat obowiązków oraz przysługujących im uprawnień, a osoby prowadzące postępowanie mają obowiązek udzielania im takowych.

194

SY TUACJA OFIAR PRZEMOCY SEKSUALNEJ W POSTĘPOWANIU KARNYM

W praktyce obowiązek informacyjny uznaje się za spełniony w momencie, w którym pokrzywdzona otrzymuje standardowy druk o nazwie „pouczenie pokrzywdzonego o podstawowych uprawnieniach i obowiązkach”, zawierający wybór przepisów kodeksu postępowania karnego. Warto jednak podkreślić, że prawnicze sformułowania w nim zawarte wykluczają właściwie zrozumienie treści przez pokrzywdzoną. Ponadto druk nie dostarcza informacji o samym przebiegu postępowania karnego. Pokrzywdzona nadal więc nie wie, jakie czynności będą podejmowane i jaką rolę będzie pełnić w trakcie postępowania. Wytyczne opracowane w roku 2009 przez Prokuratora Generalnego Andrzeja Czumę nakazywały przy przyjmowaniu zawiadomienia o przestępstwie oraz pierwszym przesłuchaniu pokrzywdzonego, niezależnie od pisemnego pouczenia o uprawnieniach, udzielać mu dodatkowych ustnych informacji, aby treść pouczenia była zrozumiała. Obowiązująca aktualnie Procedura postępowania policji i placówki medycznej z ofiarą przemocy seksualnej nakłada na funkcjonariuszy policji obowiązek informowania ofiary przemocy seksualnej o przysługujących jej prawach w formie ustnej i pisemnej5). Z analizy postępowań przeprowadzonej na potrzeby niniejszego raportu wynika jednak, że nie zawsze tak się dzieje. Funkcjonariusze nie mają umiejętności oraz nawyku wyjaśniania pokrzywdzonym ich sytuacji. Wprawdzie kodeks postępowania stanowi, że brak pouczenia lub mylne pouczenie nie może wywoływać ujemnych skutków dla osoby, której to dotyczy, w praktyce trudno jest jednak udowodnić brak pouczenia. Tym bardziej, gdy pokrzywdzona otrzymała pisemną informację, mimo że informacja jest dla niej niezrozumiała. Konsultanci prawni często podkreślają, że pokrzywdzeni zgłaszający się do organizacji „pomocowych” rzadko wiedzą, jakie mają prawa i obowiązki (nie
5 Procedura postępowania Policji i placówki medycznej z ofiarą przemocy seksualnej została opracowana przez Pełnomocnika Rządu ds. Równego Traktowania. W pracach uczestniczyli przedstawiciele Ministerstwa Zdrowia, Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji, Policji, Prokuratury, Ministerstwa Sprawiedliwości, Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej, Biura Pełnomocnika Rządu do spraw Równego Traktowania oraz organizacji pozarządowych. Strona internetowa pełnomocnika rządu do spraw równego traktowania: www.rownetraktowanie.gov.pl.

195

SY TUACJA OFIAR PRZEMOCY SEKSUALNEJ W POSTĘPOWANIU KARNYM

R ap oR t

wiedzą np. że mogą zgłosić dowody ważne dla sprawy, nie wiedzą o prawie do wglądu do akt, nie mają świadomości, że mogą wnosić o przyznanie im pełnomocnika z urzędu), o czym teoretycznie powinni być poinformowani przez organy prowadzące postępowanie karne

Wniosek o ściganie
Przestępstwo zgwałcenia jest przestępstwem ściganym na wniosek. Oznacza to, że policja i prokuratura nie mogą prowadzić postępowania bez wniosku osoby pokrzywdzonej. Co istotne w przypadku przestępstwa zgwałcenia, inaczej niż w przypadku innych przestępstw, złożonego wniosku nie można później cofnąć. Kodeks postępowania karnego stanowi, że funkcjonariusze mają obowiązek poinformować osobę pokrzywdzoną, iż do prowadzenia postępowania potrzebny jest jej wniosek oraz, co wynika z przepisów i orzecznictwa, o braku możliwości cofnięcia wniosku. „Obowiązek pouczenia uprawnionego podmiotu należy rozumieć jako pouczenie o wszystkich konsekwencjach związanych ze złożeniem lub zaniechaniem złożenia wniosku o ściganie. Skoro ustawa procesowa warunkuje ten sposób ścigania karnego od woli pokrzywdzonego, to składający oświadczenie woli uprawniony podmiot powinien być świadomy wszystkich konsekwencji z tego warunku wynikających”6). Jednak i w tym zakresie analiza postępowań karnych przeprowadzona na potrzeby niniejszego raportu pokazuje, że obowiązek informacyjny często nie jest prawidłowo realizowany. Pokrzywdzona rzadko informowana jest o braku możliwości wycofania raz złożonego wniosku. Ponadto do udzielenia informacji o wnioskowym trybie prowadzenia postępowania dochodzi zwykle już po dokonaniu szeregu czynności z jej udziałem. Kodeks postępowania karnego stanowi, że przed złożeniem wniosku policja lub prokurator mogą podejmować czynności konieczne dla zabezpieczenia dowodów. Pomimo braku wniosku
6 Wyrok Sądu Najwyższego – Izba Karna z 008--7, II KK 40/08, „Krakowskie Zeszyty Sądowe” 009, nr 6, poz. .

19

jakby było to możliwe. Zadumińskiej prze- 197 . jaka jest jej sytuacja procesowa oraz jakim czynnościom musi się poddać. obdukcji lekarskiej. można więc dokonać czynności zabezpieczających ślady popełnionego przestępstwa przed ich utratą. można by doprowadzić do skazania sprawcy. nie zwalnia to funkcjonariuszy z obowiązku podmiotowego traktowania osoby pokrzywdzonej. a ekspertyzy kryminalistyczne wykonywane na materiale zabezpieczonym podczas oględzin miejsca. Na taką praktykę wskazują także badania B. Wielu z tych czynności organy ścigania dokonują we współpracy z osobą pokrzywdzoną. oględzin miejsca zdarzenia. Dopiero w tym momencie pokrzywdzona jest informowana o swoich prawach i obowiązkach. Warto zauważyć także. zwłaszcza że informacji na temat postępowania można jej udzielić także ustnie i nie musi to zakłócać innych policyjnych czynności. Odpowiednio zabezpieczone ślady dostarczają solidnego materiału dowodowego. w których pomagała fundacja Feminoteka wynika. osób i rzeczy dostarczają cennych informacji o zdarzeniu i jego uczestnikach. Oznacza to. zanim dowie się. prowadząc do identyfikacji sprawcy. a jakim może się sprzeciwić. że niejednokrotnie jest angażowana w czynności policji. np. Do przyjęcia wniosku o ściganie dochodzi bardzo często już po dokonaniu tych czynności. że – pomimo iż w postępowaniu o zgwałcenie wniosku o ściganie nie można cofnąć – policja i prokuratura czasami postępuje tak. zniekształceniem lub zniszczeniem (ślady biologiczne ulegają bardzo szybkiej degradacji).SY TUACJA OFIAR PRZEMOCY SEKSUALNEJ W POSTĘPOWANIU KARNYM o ściganie. Z analizy spraw. Mimo że zabezpieczenie dowodów popełnienia przestępstwa jest ogromnie ważne dla postępowania. nawet jeżeli zeznania nie są jedynym dowodem w sprawie i wykorzystując pozostały materiał dowodowy. że niezwykle często – jeżeli w którymś momencie osoba pokrzywdzona odmawia współpracy z organami ścigania – postępowanie zostaje umorzone.

Raport z monitoringu. Procedura postępowania policji i placówki medycznej z ofiarą przemocy seksualnej przewiduje wprawdzie. http://www. Zaduminska. dostępny on-line. Jedynie w sytuacji. Przesłuchanie w charakterze świadka Obowiązkiem osób prowadzących przesłuchanie w postępowaniu karnym jest precyzyjne ustalenie przebiegu zdarzenia. zdolności postrzegania lub odtwarzania przez niego postrzeżeń. Według kodeksu postępowania karnego przesłuchanie z udziałem biegłego można zarządzić. że ofiara ma prawo „poprosić o obecność asystentki 7 Patrz też: B. osoba odbierająca zeznania nie może jednak zapominać o znaczeniu przesłuchania dla ofiary. jakim jest zdobycie jak największej ilości informacji. gdy osoba przesłuchiwana nie ukończyła 15 lat. Kraków 006. Sytuacja ofiar zgwałcenia w postępowaniu przygotowawczym.SY TUACJA OFIAR PRZEMOCY SEKSUALNEJ W POSTĘPOWANIU KARNYM R ap oR t prowadzone w roku 2006 w 35 jednostkach policji na terenie całego kraju7). Tymczasem polskie prawo nie gwarantuje osobie pokrzywdzonej obecności psychologa podczas przesłuchania. w miarę możliwości. czy zachowanie sprawcy wypełnia znamiona przestępstwa. Takie działanie jest niezgodne z prawem. 198 . Muszą bowiem sprawdzić. Realizując cel. czynności z jej udziałem powinny być. Przesłuchanie może mieć bowiem ogromny wpływ na jej sytuację – funkcjonariusz może udzielić wsparcia lub pogłębić skutki traumy. aby przy przesłuchaniu na policji i w prokuraturze była z nią osoba bliska lub pracowniczka organizacji pozarządowej. Kodeks postępowania karnego w ogóle nie przewiduje obecności psychologa przy przesłuchaniu jako czynnika wsparcia dla osoby pokrzywdzonej.pdf. bezuprzedzen. chyba że dobro postępowania stoi temu na przeszkodzie. inaczej rzecz ujmując – czy zachowanie sprawcy pasuje do kodeksowego opisu przestępstwa. przeprowadzone w obecności przedstawiciela ustawowego lub faktycznego opiekuna.org/doc/Sytuacja_ofiar_zgwalcenia_w_postepowaniu_przygotowawczym_zaduminska. jego poziomu rozwoju umysłowego. Podobne uwagi dotyczą obecności innych osób podczas przesłuchania – prawo nie przyznaje ofierze możliwości zażądania. kiedy istnieje wątpliwość co do stanu psychicznego świadka.

obawiając się ich wpływu na zeznania ofiary.rownetraktowanie. czy osoby te mają prawo towarzyszyć pokrzywdzonej także podczas przesłuchania. Dlatego bardzo ważne jest szkolenie zarówno funkcjonariuszy. jak i funkcjonariuszek. Mity i stereotypy Czynnikiem. nie znajdujemy tam jednak informacji. coraz większa liczba jednostek policji (choć nadal nie wszystkie) stosuje ją w swojej praktyce9). Kolejną ważną zasadą.pl/ sites/default/files/ulotka_dla_ofiar_przemocy_seksualnej.gov. Należy jednak pamiętać. który w największym stopniu negatywnie wpływa na prowadzenie postępowań w sprawach zgwałceń są związane z przemocą seksualną stereotypy. Zakładając. Zwiększeniu komfortu osoby skrzywdzonej przemocą seksualną służy coraz częściej przesłuchanie jej przez osobę tej samej płci. co potwierdzają badania fundacji Feminoteka Szczególnie ujawniają się one podczas 8 Ulotka dla ofiar przemocy seksualnej http://www. Nawet bowiem przypadkowe spotkanie pokrzywdzonej ze sprawcą zdarzenia w jednostce policji lub prokuratury może nie tylko spowodować kolejny uraz. wpadamy w pułapkę10). nieobecną w przepisach prawnych i w procedurach. największego urazu doznała natomiast podczas przesłuchania przez policjantkę – kobietę. w połowie kobiety. którzy przyjęli zawiadomienie oraz zawieźli ją do szpitala. rozkłada się pół na pół – w połowie przypadków byli to mężczyźni.SY TUACJA OFIAR PRZEMOCY SEKSUALNEJ W POSTĘPOWANIU KARNYM społecznej z organizacji kobiecej lub Ośrodka Interwencji Kryzysowej”8) oraz że ma prawo do pomocy psychologa. 9 Płeć osób. że płeć całkowicie wyeliminuje ryzyko traumy. której Feminoteki udzielała pomocy bardzo dobrze oceniła sposób. w jaki kontaktowali się z nią mężczyźni – policjanci. że przesłuchanie kobiety przez kobietę nie gwarantuje nieurazowego przebiegu tego przesłuchania.pdf. lecz także wpłynąć na jakość złożonych przez nią zeznań. 0 Jedna z kobiet. W praktyce funkcjonariusze rzadko udzielają zgody na udział osób trzecich podczas prowadzonych przez nich czynności. które prowadziły postępowania w sprawach klientek fundacji Feminoteka będących podstawą niniejszej analizy. jest przesłuchiwanie ofiary i sprawcy w innym miejscu i innym czasie. 199 . Ponieważ taka procedura zmniejsza stres i uczucie skrępowania.

że w przypadku szczególnie drastycznych przestępstw dochodzi do pewnego mechanizmu „wyparcia” u osoby prowadzącej postępowanie – przesłuchujący podświadomie zakładają. jak uczy się w szkole. że to kobiety muszą podejmować różne działania. to żadna kobieta również nie powinna go doświadczyć. które zgwałcenia chciały. Łatwiej jest więc przyjąć. jaką ma ocenę z zachowania. że mężczyznom niezwykle trudno jest kobiet nie gwałcić. Kobiety bywają podejrzewane o próbę zemsty na partnerze seksualnym lub szantaż. są za gwałt co najmniej współodpowiedzialne i tym samym współwinne popełnienia przestępstwa. czy pokrzywdzona ofiara przyczyniła się do przemocy seksualnej – analizują jej strój. można czasem odnieść wrażenie. Badając okoliczności zgwałcenia. oraz o to. „Lexus” 007. że skoro oni sami lub osoby im bliskie nie doświadczyli zgwałcenia. że przemoc zagraża tylko komuś innemu i że zawsze można jej zapobiec. nr 5. Stygmat gwałtu. że zgwałcenie może spotkać każdego i w różnych okolicznościach musiałoby bowiem prowadzić osobę przesłuchującą do wniosku. niezależnie od płci osoby odbierającej zeznania. Fakt zaistnienia gwałtu często jest kwestionowany. znajdowały się w protokole sporządzonym z przyjęcia zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa oraz przesłuchania w charakterze świadka. o której wracała do domu. a ofiarą gwałtu padają wyłącznie te „niegrzeczne” lub te. Praktyka prawna i implikacje społeczne procesów o zgwałcenie. aby gwałtu nie doświadczyć. Jeżeli jednak nie uda im się uniknąć przemocy seksualnej. ilość wypitego alkoholu12). Sondej. Z tego też powodu zbierając informacje na temat przebiegu zdarzenia.SY TUACJA OFIAR PRZEMOCY SEKSUALNEJ W POSTĘPOWANIU KARNYM R ap oR t przesłuchań. Wszystkie te informacje. czy chodzi na lekcje religii. W wielu środowiskach do dziś panuje przekonanie. Można zauważyć. pytają. chyba że z własnej winy popełniła zaniedbanie lub gwałt „sprowokowała”. porę.  W jednym z analizowanych przypadków pokrzywdzoną pytano. Założenie. funkcjonariusze wciąż zadają kobiecie pytania dotyczące jej życia intymnego przed zgwałceniem oraz sytuacji rodzinnej i zawodowej w celu ustalenia stanu jej „moralności”11). 200 . Słuchając relacji kobiet dotyczących przesłuchań w sprawach karnych o zgwałcenie. że „porządnych” kobiet się nie gwałci. z jakiego powodu spotykała się z czarnoskórym chłopcem. że sama również nie jest bezpieczna.  A.

wynikający z uprzedzeń. dysocjacja emocjonalna15). tzw. że ich sposób myślenia o przemocy seksualnej może mieć wpływ na ich działania. aby można było uznać. że organy ścigania muszą ustalić kwestię braku zgody na kontakt seksualny. sugerowały. są więc uzasadnione. nawet w przypadku dotkliwych obrażeń. biorąc pod uwagę. co ją spotkało. że osoby prowadzące przesłuchanie. Pytania dotyczące tego. więc jeżeli zadawane pokrzywdzonej pytania mają znaczenie dla sprawy. Często ofiara nie broni się także z tego powodu. czy ofiara postawiła dostateczny opór sprawcy.SY TUACJA OFIAR PRZEMOCY SEKSUALNEJ W POSTĘPOWANIU KARNYM Osoby prowadzące przesłuchanie mają obowiązek ustalić przebieg zdarzenia. Pomoc psychologiczna poprzedzająca terapię. mogą dotyczyć spraw intymnych. Warszawa 006. Osoba przesłuchująca w ogóle nie ma prawa zadawać żadnych pytań sugerujących (ten zakaz wynika wprost z przepisów kodeksu postępowania karnego) ani w żaden inny sposób wpływać na odpowiedzi pokrzywdzonej. 4 R. Miłoszewska. jeżeli ofiara nie ma na ciele rozległych oznak intensywnej przemocy fizycznej. w jaki sposób doszło do zgwałcenia i jaki miało przebieg. James. że klientka wyraziła zgodę na stosunek seksualny. Należy tutaj zaznaczyć. czasem śmier W analizowanych na potrzeby raportu przypadkach klientki relacjonowały. „Prawo i Płeć” 005. Niedopuszczalne jest jednak zakładanie. niesie ze sobą ryzyko dla całego procesu karnego. 5 K. że do gwałtu nie doszło. Prowadzący postępowania w sprawach zgwałceń powinni bardzo świadomie podejść do swoich czynności. że wie. boi się bólu. Strategie interwencji kryzysowej. że nie ma szans z silniejszym sprawcą.K. oraz wzbudzanie w niej poczucia winy. Gillidan. Gwałt – uraz psychiczny. że do aktu seksualnego doszło wbrew jej woli13). że sprowokowała to. nr . Fakt przywiązywania tak wielkiego znaczenia do kwestii stawiania przez ofiarę oporu ma niezwykle istotne znaczenie wobec psychologicznej specyfiki gwałtu14).E. Niedopuszczalne jest jednak sugerowanie ofierze. Stereotypowe myślenie o przestępstwie zgwałcenia skutkuje skoncentrowaniem przesłuchania na tym. Dwie najczęstsze reakcje kobiet na sytuację gwałtu to obezwładnienie strachem lub oddzielenie świadomości od emocji. B. ponieważ należy ona do znamion popełnienia przestępstwa. 201 . Nieprawidłowy sposób prowadzenia przesłuchania.

7. 6 Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 009-04-08. może sprowadzać się do innych form np. Jeżeli zatem w krytycznym momencie oskarżeni mieli świadomość. 202 . czy prób wzywania pomocy. „Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych” 00. ustnych wypowiedzi. Dopiero po przekroczeniu tej granicy możemy mówić o rzeczywistym braku zgody na zgwałcenie. to mając nadto w polu widzenia i miejsce zdarzenia. „Mając na uwadze okoliczności. iż mają do czynienia z bezradną. traktuje się indywidualnie. ofiara musi uzewnętrznić swój sprzeciw. poz. podzielić należy twierdzenie. czy sprzeciw był wystarczająco czytelny dla sprawcy. uzależniając to od sytuacji. nr 8. bardzo młodą osobą. nad którą górowali fizycznie. do zakwalifikowania czynu jako zgwałcenia nie jest jednak konieczne przełamywanie jej oporu fizycznego. Szczegółowe badanie kwestii oporu fizycznego u ofiary ma swoje źródło w stereotypie. w związku z czym mężczyzna ma prawo.SY TUACJA OFIAR PRZEMOCY SEKSUALNEJ W POSTĘPOWANIU KARNYM R ap oR t ci. do pewnej granicy. 197 KK (zgwałcenie) stanowi zamach na wolność seksualną ofiary oraz nie musi łączyć się z powstaniem na ciele w wypadku zgwałcenia obrażeń ciała i o ile uzewnętrzniony jest brak zgody pokrzywdzonej. jakim było obce dla pokrzywdzonej mieszkanie. gdy kobieta mówi „nie”. informacja o karalności za zabójstwo kobiety i wepchnięcie pokrzywdzonej do piwnicy. aby wywołać strach pokrzywdzonej. pobicie pokrzywdzonej. to myśli „tak”. racjonalnie do proporcji sił. s. Kwestię oceny tego. iż nie musieli oni używać nadmiernej siły dla przełamania jej oporu wobec chęci spółkowania z nimi. że opór ofiary nie musi polegać na fizycznym przeciwstawieniu się użytym przez sprawcę środkom zmuszania i w zależności od sytuacji jego dostrzegane dla sprawcy uzewnętrznienie. według którego. W świetle orzecznictwa. Nie jest on elementem niezbędnym. . płaczu. szarpania. aby można było mówić o zgwałceniu. Zauważyć też należy. w jakich doszło do zdarzenia – noc. nie rozumieć i nie akceptować odmowy. gdzie doszło do zgwałcenia – sprawca nie musiał wypowiadać żadnych dalej idących gróźb. II AKa 7/09. który uzewnętrzniała w sposób dla siebie możliwy”16). to mamy do czynienia z realizacją znamion tego przestępstwa. „Czyn z art.

Zdjęcia dotyczące zdarzenia wysyłał jej pocztą internetową. przebieg zdarzenia. że użycie przemocy fizycznej jest tylko jednym ze sposobów dokonania zgwałcenia. pokazuje. który znalazłby się w sytuacji ofiary”18). Nie postawiono mu jednak żadnych zarzutów. że częstym błędem osób prowadzących postępowanie karne w sprawie zgwałcenia jest założenie. gdy jest ona obiektywnie znaczna i jednocześnie zdatna do pokonania oporu i niedobrowolnego ukształtowania procesów motywacyjnych człowieka o analogicznej co ofiara konstrukcji psychofizycznej. . w tym nieustanne prośby pokrzywdzonej. aby zaniechał on swych czynności. która użyła w tym celu groźby lub podstępu. a następnie obserwował i dokumentował fotograficznie całe zdarzenie. poz. a nie generalno-obiektywne. jest obiektywna zdatność zastosowanych przez sprawcę środków do wywołania stanu przymusu. V KKN 95/99. sprawca nie mógł mieć cienia wątpliwości. Stereotypy a zgwałcenie zbiorowe Pomimo iż o mechanizmach zgwałcenia wiele się mówi. zwabiając ją do wynajętego hotelu i unieruchamiając. winna być dokonywana w oparciu o kryteria indywidualno-obiektywne. 20 .19) Tymczasem celem sprawców zgwałceń najczęściej 7 Postanowienie Sądu Najwyższego – Izba Karna z 009-0-. Należy także podkreślić. że motywem popełnienia przestępstwa jest osiągnięcie satysfakcji seksualnej przez sprawcę. „Zasadniczą cechą przemocy. który z zemsty doprowadził do zgwałcenia swojej byłej partnerki przez innych mężczyzn. charakteryzujące działanie przy użyciu przemocy.SY TUACJA OFIAR PRZEMOCY SEKSUALNEJ W POSTĘPOWANIU KARNYM Mając też na uwadze miejsce. czy dolegliwość wyrządzona przez sprawcę spełnia tak określone warunki. V KK 56/08. nr 7-8. że pokrzywdzona nie odbywa z nim stosunku dobrowolnie17). Prawo karne przewiduje. 8 Wyrok Sądu Najwyższego – Izba Karna z 00-07-6. za pomocą której sprawca dopuszcza się zgwałcenia. 9 W jednym z analizowanych przypadków sprawcą był mężczyzna. Dolegliwość uznać więc należy za stanowiącą przemoc wówczas. że odpowiedzialność karną ponosi także osoba. „Krakowskie Zeszyty Sądowe” 009. analiza postępowań karnych. został jedynie przesłuchany w charakterze świadka. Ocena. w których pokrzywdzonymi były lub są kobiety zgłaszające się do Fundacji Feminoteka.

 Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 00-06-08. czy w innym celu. a przynajmniej nie wyłącznie. Z punktu widzenia jego odpowiedzialności karnej nie jest istotne. Brak wiedzy na temat znamion przestępstwa utrudnia organom prowadzącym postępowanie prawidłowe zidentyfikowanie wszystkich współsprawców zdarzenia. czy też zmierza do jego odbycia. immanentny element czynu. 57. Dla przyjęcia. czy działał on w tym.SY TUACJA OFIAR PRZEMOCY SEKSUALNEJ W POSTĘPOWANIU KARNYM R ap oR t nie jest osiągnięcie satysfakcji seksualnej.net. 5. nr 7-8. II AKa 6/0. Znacznie ważniejsze jest zademonstrowanie siły.  Postanowienie Sądu Najwyższego – Izba Karna z 00-04-09. kto osobiście nie zrealizował żadnej czynności seksualnej z udziałem ofiary. który wprawdzie sam do takiego celu nie zmierza.pl. „Dążenie sprawcy do zaspokojenia swojego popędu płciowego. dokonywanego przez innych sprawców. Jednakże jeżeli zachowanie takie stanowi istotny. jest niejako jego dopełnieniem oraz zostało podjęte w wyniku przyjętego między sprawcami podziału ról – to osoba je realizująca jest współsprawcą zgwałcenia zbiorowego”23). w jakim sprawca działał celu. 197 §3 KK. nr . II KKN 49/98. ale i ten. który z ofiarą odbywa stosunek płciowy. „Orzecznictwo Sądów Apelacji Białostockiej” 00. „Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Karna” 00. poz. 8. „Sprawcą zgwałcenia jest nie tylko ten. pozostali zaś 0 A. czy swoim zachowaniem – odpowiadającym ustawowemu opisowi – dopuścił się zamachu na wolność seksualną ofiary”22). ale stosując przemoc doprowadza. nie należy do znamion przestępstwa zgwałcenia. str. że sprawca swoim czynem wyczerpał znamiona tego przestępstwa jest bowiem istotne nie to. „Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych” 00. nr . II AKa 48/0. „Rejestracja za pomocą środków audiowizualnych zgwałcenia.psychologia. 8. lecz to. str. pozbawienie ofiary godności. 204 .  Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 00-05-6. że część sprawców nie ponosi odpowiedzialności karnej. Lipczyński. Stres pourazowy w wyniku gwałtu i potrzeba wsparcia społecznego. Oznacza to. nie jest ujęta w znamionach strony przedmiotowej przestępstwa z art. bądź próbuje doprowadzić ją do poddania się obcowaniu płciowemu. http://www. Tym samym za współsprawcę zgwałcenia może zostać uznany ktoś. poz. choćby z udziałem innego sprawcy”21). zdominowanie i poniżenie20).

podejmuje sąd w postępowaniu sądowym.SY TUACJA OFIAR PRZEMOCY SEKSUALNEJ W POSTĘPOWANIU KARNYM odpowiadają łagodniej niż powinni – zgwałcenie zbiorowe zagrożone jest wyższą karą niż to. że nawet w tym wypadku pokrzywdzonego przesłuchuje się tylko raz. Polskie orzecznictwo dostrzega problem wielokrotnych 4 Ponadto wobec osoby. może być więc. że szesnastoletnia ofiara zgwałcenia jest traktowana jak osoba dorosła. Szczególne zasady dotyczą tylko ofiar przemocy seksualnej do 15. Jednorazowe przesłuchanie Ze względu na trudności. Może być on jednak przesłuchany ponownie wtedy. Przepisy kodeksu postępowania karnego nie nakładają jednak na organy ścigania obowiązku wyłącznie jednokrotnego przesłuchania ofiary zgwałcenia w postępowaniu karnym. 24) Nieprawidłowa ocena okoliczności popełnienia przestępstwa wynikająca z błędnych przekonań zawsze negatywnie wpływa na efekty postępowania karnego. 205 . W takim przypadku przesłuchanie przeprowadza sąd na posiedzeniu z udziałem biegłego psychologa. Dzięki temu świadka przesłuchuje się tylko raz i nie ma potrzeby powtórnego przesłuchiwania na etapie sądowym25). który nie miał obrońcy w czasie przesłuchania pokrzywdzonego. teoretycznie. czy przestępstwo zostało popełnione i przez kogo. odtwarza się go podczas rozprawy. które wiążą się z przesłuchaniami ofiar przemocy seksualnej niezwykle istotne jest ograniczenie tych czynności do minimum. kiedy wyjdą na jaw nowe istotne okoliczności lub kiedy zażąda tego oskarżony. Wprowadzona w przepisie granica wiekowa oznacza. Wprawdzie ostateczną decyzję dotyczącą tego. Protokół przesłuchania odczytuje się na rozprawie w sądzie. że osoba skrzywdzona musi wielokrotnie odtwarzać przebieg zdarzenia w niekomfortowych okolicznościach. zakazać kontaktu z osobą pokrzywdzoną. a jeżeli został sporządzony zapis obrazu i dźwięku przesłuchania. 5 Warto zauważyć. ponieważ to od nich zależy. czy do postępowania w sądzie w ogóle dojdzie. nie można stosować środków zapobiegawczych. nie można im np. która nie jest w opinii organów ścigania współsprawcą zdarzenia. Wielokrotne przesłuchania powodują. przesłuchiwana wielokrotnie. którego dopuszcza się jeden sprawca. roku życia. jednak wstępna ocena sytuacji przez organy ścigania ma ogromne znaczenie.

których podstawowym elementem jest jednorazowe przesłuchanie ofiar przemocy seksualnej.009. Zakładały one. że przesłuchań nie będzie przeprowadzać policja. K. Warto jednak zauważyć. „Gazeta Prawna” . nr . 7 R. Michalska. Od dość dawna podejmowane są próby opracowania procedur. Procedury zamiast improwizacji.0. Bez tych zmian ich moc oddziaływania jest ograniczona. w której stwierdza. „Niebieska Linia” 00. Leszek Woźniak. Wprowadzona w roku 2010 Procedura Postępowania Policji i Placówki medycznej z ofiarą przemocy seksualnej przewiduje. W roku 2000 wytyczne dotyczące postępowania z ofiarami zgwałceń wydał Prokurator Rejonowy dla Warszawy Pragi Północ. nie idą za tym jednak żadne gwarancje dla pokrzywdzonych w kodeksie postępowania karnego. że „Zasadą powinno być jednorazowe przesłuchanie w charakterze świadka przez przeszkoloną osobę tej samej płci co Ofiara przemocy seksualnej”29). 9 http://www.gov. specjalnie przeszkoleni prokuratorzy27).pl. W roku 2009 wytyczne dla Prokuratorów prowadzących śledztwa wydał Minister Sprawiedliwości Andrzej Czuma. aby po wstępnym rozpoznaniu i przyjęciu wniosku 6 Uchwała połączonych Izb Karnej i Wojskowej z dnia  grudnia 97r. a jedynie wybrani. a zwłaszcza należy w miarę możliwości unikać wielokrotnego jej przesłuchiwania”26). Już w roku 1972 Sąd Najwyższy wydał uchwałę zawierającą wytyczne dla wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawach o przestępstwa zgwałcenia. aby w toku czynności procesowych nie narażać osoby pokrzywdzonej na zbędne przykrości. że pokrzywdzony powinien być przesłuchiwany tylko raz. 20 . Jedna z wytycznych mówi o tym. kiedy wiąże się to z ciężkim przeżyciem psychicznym28).SY TUACJA OFIAR PRZEMOCY SEKSUALNEJ W POSTĘPOWANIU KARNYM R ap oR t przesłuchań pokrzywdzonych w postępowaniach karnych. – 6KZP 64/7. iż: „w postępowaniu karnym zawsze należy baczyć. Aby uniknąć wielorazowych przesłuchań pokrzywdzonych. Durda. 8 Czuma wydał wytyczne dla prokuratorów w sprawie pokrzywdzonych.rownetraktowanie. że skuteczność działania wytycznych i procedur jest w dużym stopniu uzależniona od zmian w przepisach prawa i postępowania karnego. zaleca się.

Poza tym. że nie wszędzie ta zasada jest konsekwentnie stosowana30). gdy prosi o to osoba pokrzywdzona31). ciężkiego przestępstwa. Dwa razy przesłuchiwała pokrzywdzoną policja. nawet wtedy. które prowadzi prokuratura i policja). Krzysztoń. nr 5. nadal konieczne będzie jej przesłuchanie na etapie sądowym. Z przeprowadzonych przez Fundację Feminoteka badań oraz przeanalizowanych przeze mnie przypadków wynika jednak. Środki zapobiegawcze stosuje się przede wszystkim po to. że zakaz kontaktów rzadko stosowany jest przez organy prowadzące postępowanie. a także innymi ograniczeniami swobody oskarżonego. który może być połączony z zakazem kontaktów. a jeśli występuje prawdopodobieństwo realizacji gróźb. ofiara zgwałcenia była od razu przesłuchiwana przez prokuratora.SY TUACJA OFIAR PRZEMOCY SEKSUALNEJ W POSTĘPOWANIU KARNYM o ściganie przez policję.  D. w przypadku których doszło do trzech przesłuchań w okresie jednego tygodnia. można je jednak stosować wyjątkowo. Środki zapobiegawcze W postępowaniu karnym dotyczącym zgwałcenia niezwykle ważne jest zapewnienie bezpieczeństwa osobie pokrzywdzonej. Jednym ze środków zapobiegawczych jest dozór policji. Andrzej Czuma: „Nie wolno lekceważyć informacji o zagrożeniu pokrzywdzonego i jego najbliższych ze strony sprawcy lub jego otoczenia. Kodeks postępowania karnego przewiduje możliwość zastosowania wobec sprawcy tzw. analiza postępowań karnych prowadzonych z udziałem kobiet zgłaszających się do organizacji pomagających ofiarom przemocy pokazuje. raz prokurator. Zawsze jest więc ona przesłuchiwana minimum dwa razy. O częstsze stosowanie zakazu kontaktów apelował już w roku 2009 Prokurator Generalny. aby zapobiec popełnieniu przez oskarżonego nowego. zakazem przebywania w określonych miejscach. by zabezpieczyć prawidłowy tok postępowania. środków zapobiegawczych. Niestety. Rzecznik pyta. należy 0 Wśród analizowanych na potrzeby raportu przypadków były także takie. „Niebieska Linia” 008. nawet jeżeli pokrzywdzona zostanie przesłuchana jeden raz w postępowaniu przygotowawczym (czyli tym. 207 .

Sulejów 007. Ponadto w niektórych sytuacjach potrzeba zastosowania tymczasowego aresztowania może być uzasadniona grożącą oskarżonemu surową karą. Kodeks postępowania karnego stanowi. że tymczasowego aresztowania nie stosuje się. nie stosuje się go33). usiłując przekonać ją do złożenia fałszywych zeznań w postępowaniu karnym. że będzie nakłaniał pokrzywdzoną do składania fałszywych zeznań lub wyjaśnień albo w inny bezprawny sposób utrudniał postępowanie karne. że oskarżony popełni przestępstwo przeciwko życiu. że nawet kara pozbawienia wolności sama w sobie nie zmniejsza znacząco prawdopodobieństwa powrotu do zachowań dewiacyjnych34).k. W wielu jednak sprawach. 4 W. który polega na całkowitej izolacji sprawcy od otoczenia jest tymczasowe aresztowanie. Marshall. Materiały szkoleniowe. że tymczasowe aresztowanie można zastosować wobec oskarżonego wówczas.  W żadnej ze spraw analizowanych na potrzeby tego opracowania sprawca nie został tymczasowo aresztowany. że sprawcy zgwałceń przeważnie są przestępcami wielokrotnymi. Warto zauważyć także. że sąd orzeknie w stosunku do oskarżonego karę pozbawienia wol Wytyczne Prokuratora Generalnego z dnia 0 lutego 009 r. Wprawdzie przepisy kodeksu postępowania karnego stanowią. gdy zachodzi uzasadniona obawa. Podobnie jest w postępowaniach karnych dotyczących przestępstwa znęcania się (art. gdy na podstawie okoliczności sprawy można przewidywać. w których kodeksowe przesłanki zastosowania tymczasowego aresztowania istnieją. zdrowiu lub bezpieczeństwu powszechnemu. W tym miejscu warto przypomnieć.). Wyniki badań dotyczących czynników ryzyka recydywy wśród przestępców seksualnych wskazują. Praktyka pokazuje jednak. w sprawie działań na rzecz pokrzywdzonego.SY TUACJA OFIAR PRZEMOCY SEKSUALNEJ W POSTĘPOWANIU KARNYM R ap oR t zapewnić pokrzywdzonemu odpowiednie środki ochrony”32). Praca ze sprawcami przestępstw seksualnych. kiedy zachodzi uzasadniona obawa. 208 . że problem nie został ostatecznie rozwiązany. 07 k. Środkiem. Wyjątkowo można je zastosować także wtedy. że znaczna część sprawców zgwałceń to osoby znane ofierze i w znacznym stopniu oddziaływają na ofiarę. zwłaszcza jeżeli popełnieniem takiego przestępstwa groził.

z czym wiąże się szereg uprawnień. Pokrzywdzona jako oskarżycielka posiłkowa ma prawo wnosić o ustanowienie dla siebie pełnomocnika z urzędu. czyli popiera wniesiony przez niego akt oskarżenia i wnosi o ukaranie sprawcy. pełni już rolę wyłącznie świadka i traci większość uprawnień. która nie zostaje oskarżycielką posiłkową w postępowaniu karnym. wpływając na zeznania świadków). a jej wejście w rolę oskarżyciela posiłkowego jest szansą zachowania możliwości działania. wejście w tę rolę jest często zbyt trudne dla osób pokrzywdzonych. kiedy jej sytuacja finansowa jest zła i sąd uzna to za zasadne. którą miała podczas postępowania przygotowawczego. a to z kolei wpływa na niską częstotliwość orzekanie tymczasowych aresztowań. albo że okres tymczasowego aresztowania przekroczy przewidywany wymiar kary pozbawienia wolności. Powoduje to utrwalenie przekonania. Oskarżyciel posiłkowy działa obok prokuratora. ponieważ wymaga konfrontacji ze sprawcą. że po raz kolejny prawa oskarżonego uwzględnione są w większym stopniu niż prawa osoby pokrzywdzonej. jednak zastosowanie ich może prowadzić do absurdu. zostanie on ustanowiony jednak tylko wtedy. przez co z kolei nie zostaje skazany. przez co destrukcyjnie wpływa na postępowanie karne (np. Obawa wymiaru sprawiedliwości przed niesłusznym zastosowaniem tymczasowego aresztowania powoduje. Z pewnością natomiast taka sytuacja sprawia. Ma jednak prawo wystąpić w procesie jako oskarżyciel posiłkowy. Pokrzywdzona. że sprawca nie zostaje aresztowany. niezwykle niekorzystna jest 209 . że sprawców zgwałceń nie skazuje się na wysokie kary. Dla sytuacji ofiary przemocy seksualnej. gdy nie może ona uniknąć powtórnego przesłuchania. Postępowanie sądowe W postępowaniu przygotowawczym pokrzywdzona jest stroną postępowania. Na etapie postępowania sądowego jej status ulega zmianie – pokrzywdzona traci status strony. Pomimo iż oskarżyciel posiłkowy nie ma obowiązku brania czynnego udziału w postępowaniu.SY TUACJA OFIAR PRZEMOCY SEKSUALNEJ W POSTĘPOWANIU KARNYM ności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania.

Kraków 007. co obecność oskarżonego. red. Wnioski W Polsce nadal brakuje dobrego systemu reagowania na przestępstwa seksualne. 210 . prokuratorów i sędziów. Obecność osób wskazanych przez oskarżonego na sali rozpraw może być dla pokrzywdzonej równie krępująca. po dwie osoby wskazane przez oskarżyciela publicznego. przewodniczący może zarządzić. gdy należy się obawiać. co wpływa niekorzystnie na jakość prowadzonych przez nich postępowań. przypomnieć sobie bardzo dokładnie zdarzenie. aby na czas przesłuchania danej osoby oskarżony opuścił salę sądową. Pokrzywdzona w tym czasie prawdopodobnie uporała się już z trudnymi uczuciami i wróciła do równowagi35). należy opracować zmiany przepisów prawnych uwzględnia5 Zagubiona szybkość procesu karnego. J.SY TUACJA OFIAR PRZEMOCY SEKSUALNEJ W POSTĘPOWANIU KARNYM R ap oR t przewlekłość procedur sądowych. oprócz osób biorących udział w postępowaniu. wrócić do traumatycznych doświadczeń i najczęściej nie udaje się jej uniknąć spotkania ze sprawcą na sali sądowej. Światło w tunelu. Nawet w razie wyłączenia jawności rozprawy mogą być obecne na sali. S. Tymczasem musi ponownie odtworzyć sytuację zgwałcenia. Do przesłuchania pokrzywdzonej na rozprawie dochodzi czasem po roku czy dwóch latach od zgwałcenia. Czapska. W wyjątkowych wypadkach. Na sali ma jednak prawo pozostać jego obrońca. Stereotypowe myślenie o mechanizmach przemocy i niezrozumienie psychologicznej sytuacji ofiar. Polski system postępowania karnego w dalszym ciągu nie chroni wystarczająco praw osób pokrzywdzonych. oskarżyciela posiłkowego. Aby to zmienić. że obecność oskarżonego mogłaby oddziaływać krępująco na wyjaśnienia współoskarżonego albo na zeznania świadka lub biegłego. nadal pozostawia on wiele do życzenia. oskarżyciela prywatnego i oskarżonego. Waltoś. można zauważyć u wielu policjantów. Choć w sposobie prowadzenia postępowań karnych dotyczących zgwałceń widać w ostatnim czasie pewną poprawę. który może zadawać przesłuchiwanej osobie pokrzywdzonej pytania związane z procesem.

Warto także zauważyć. W sprawach o przestępstwa seksualne muszą istnieć także jasne procedury działania. Z tego samego powodu wytyczne dotyczące reagowania na przestępstwa seksualne nie mogą być wprowadzane połowicznie. jeżeli tylko nie są wdrażane konsekwentnie. 211 . Wprowadzeniu procedury muszą towarzyszyć działania edukacyjne i zmiany w systemie prawa powszechnie obowiązującego. Z uwagi na traumatyczny charakter przestępstwa zgwałcenia. Istnienie odpowiedniego zaplecza wpłynęłoby pozytywnie na ilość przestępstw ujawnionych przez organy wymiaru sprawiedliwości i tym samym zmniejszyło bezkarność sprawców zgwałceń. Przemoc wobec kobiet ma głęboko zakorzenione kulturowe podstawy. Wytyczne ustanawiane w tym zakresie dla prokuratury i policji są. Należy także na bieżąco sprawdzać. że w Polsce nadal brakuje wsparcia psychologicznego oraz prawnego dla ofiar przestępstw. jedną z pierwszych zmian powinno być wprowadzenie do kodeksu postępowania karnego nowych uregulowań dotyczących przesłuchań ofiar przemocy seksualnej (jedno przesłuchanie przeprowadzane z udziałem psychologa). niepełne i niewystarczające. czy wprowadzone zasady działają i czy odpowiadają potrzebom osób pokrzywdzonych. Funkcjonujące do tej pory programy pomocy ofiarom nie gwarantują ofiarom przestępstw seksualnych pomocy adekwatnej do ich potrzeb. jak pokazuje praktyka. co powoduje szybką destrukcję istniejących zasad postępowania.SY TUACJA OFIAR PRZEMOCY SEKSUALNEJ W POSTĘPOWANIU KARNYM jące potrzeby ofiar przemocy seksualnej.

ale ciągle rosnącą grupę mężczyzn. To mężczyźni również są rozwiązaniem problemu przemocy. nie pozwala na równą partycypację kobiet w życiu politycznym i społecznym. w których agresja związana z rolą płciową jest nieobec- 212 . odpowiadać i powstrzymywać przemoc względem kobiet. gdyż w większości przypadków to mężczyźni są sprawcami przemocy wobec kobiet.pl/statystyki). aby zmniejszyć liczbę przypadków przemocy względem kobiet. historycznie i polityczne. Biorąc pod uwagę przemoc wobec kobiet. Świadczą o tym badania nad kulturami. o czym świadczą policyjne statystyki: 99% sprawców przemocy seksualnej względem kobiet to mężczyźni (http://policja. Przemoc jest zjawiskiem w dużej mierze związanym ze społeczno-kulturowym wzorcem zachowań. jak i jego rozwiązaniem. Ich wysiłki są wspierane przez mniej liczną. Przez ostatnie kilkadziesiąt lat kobiety. ogranicza możliwość podejmowania nieskrępowanych decyzji. agresją i dominacją.R ap oR t MĘŻCZYŹNI PRZECIWKO MĘSKIEJ PRZEMOCY SEKSUALNEJ WOBEC KOBIET 10 Jacek Fenderson Przemoc wobec kobiet jest podstawową barierą dla równości płci. Męskość. Częścią problemu. Męska przemoc zarówno wyraża. gdyż to właśnie ich zachowanie musi ulec zmianie. Przemoc niszczy fizyczne i psychiczne zdrowie kobiet. jako cecha definiowana przez kontekst społeczny. grupy i ruchy kobiece z całego świata próbowały krytykować. jest utożsamiana z siłą. jak i podtrzymuje patriarchalne stosunki władzy. mężczyźni są zarówno częścią problemu przemocy. Taki wzorzec uwarunkowany jest społecznie.

21 . P.H. R. R. Violence. Przemoc wobec kobiet jest znacznie bardziej prawdopodobna w kulturach. 7 L..G. 5 R. „Violence Against Women” 997. nr . Violence against women: An integrated. New York 988. and women’s lives. Harway. Poole. A multivariate model explaining men’s violence toward women…. eds. „Violence Against Women” 998. iż jest bardzo wielu mężczyzn. Engaging men in endindg men’s violence against women.L. w których męskość definiowana jest przez takie atrybuty jak dominacja.M. nr 4. Biorąc pod uwagę konkretne przykłady przemocy – w relacjach rodzinnych. O’Neil.M. Heise. O’Neil. Mężczyźni. zależność  L. powielają stereotypy dotyczące ofiar gwałtów oraz uważają. Heise.MĘŻCZYŹNI PRZECIWKO MĘSKIEJ PRZEMOCY SEKSUALNEJ WOBEC KOBIET na lub też bardzo rzadka1). I never called it rape. gender and social change. Flood. znaczna cześć relacji damsko-męskich opiera się na wykorzystywaniu kobiet7). M. Harway. Sydney 00. honor3). w sytuacji kiedy grupa rówieśnicza zachęca i usprawiedliwia wykorzystywanie kobiet. w: Conceiving sexuality: Approaches to sex research in a postmodern world. Violence.  R. są znacznie bardzie skłonni do zachowań seksualnie agresywnych i natarczywych4). New YorkLondon 995. po prostu spełniają kulturowe wymogi dotyczące płci i zachowania. wykorzystując swoją uprzywilejowaną względem kobiet pozycję.cyt. W takim społeczeństwie mężczyźni agresywni. Ponadto istnieje wyraźny związek pomiędzy społecznym wzorcem męskości a obserwowanym w danym społeczeństwie przyzwoleniem na przemoc wobec kobiet2).  M. violence and war. Parker. Gagnon. Patton. Mężczyźni z tradycyjnym. wytrzymałość. 6 C. J. dz. Alder. Dodatkowo. którzy nie akceptują przemocy. Sydney 985. w otoczeniu bliskich znajomych itp. eds. Connell. Świadczy o tym również fakt. „International Social Science Journal” 99. 4 J. w: War/masculinity. pozbawieni empatii. J. Warshaw. iż mężczyźni generalnie powinni dyscyplinować i karać kobiety5). M. A multivariate model explaining men’s violence toward women: Predisposing and triggering hypotheses.W. Conference Materials. nr . Masculinity. ecological framework. Badania prowadzone wśród sprawców gwałtów wykazały.L. sexuality. iż identyfikują się oni z tradycyjnym wzorcem męskości. dla których przemoc jest nieodłącznym atrybutem męskości. surowym i mizoginicznym podejściem do ról płciowych są bardziej skłonni do stosowania przemocy fizycznej wobec kobiet6). w: Expanding Our Horizons.

czyli o pracy nad społeczeństwem. ale przynoszącą trwałe efekty. Symbolem kampanii jest biała wstążka. takie jak pozycja. czyli o pracy ze sprawcami przemocy seksualnej w celu zmiany zachowania osób. władzą a przemocą jest jeszcze bardziej istotna. Akcja powstała w reakcji na zabójstwo 14 kobiet przez antyfeministę w roku 1991 w Kanadzie.MĘŻCZYŹNI PRZECIWKO MĘSKIEJ PRZEMOCY SEKSUALNEJ WOBEC KOBIET R ap oR t pomiędzy męskością. Poziom przemocy wobec kobiet jest wyższy w społeczeństwach. które już dopuściły się nadużyć. która dziś skupia setki tysięcy mężczyzn na całym świecie. Jej przypięcie oznacza deklarację niestosowania przemocy wobec kobiet i nieignorowania jej przejawów. iż znacznie większy wpływ na stosowanie przemocy mają społeczne oczekiwania względem płci niż sama płeć jako cecha biologiczna.whiteribbon. Można mówić o podejściu indywidualnym. Strategia pracy nad panującym modelem męskości i kobiecości jest w istocie prewencją przemocy.ca. w tym przemocy seksualnej wobec kobiet. 214 . Praca nad zmianą stanu rzeczy przybiera dwie postaci. oraz o podejściu ogólnym. wpływ grupy odniesienia itp. historia osobista. Nie należy jednak zapominać. Teoretyczne analizy wskazują. To pierwsza międzynarodowa akcja tego typu. strategią być może czasochłonną i długoterminową. w których panuje bardziej sprawiedliwy podział ról w rodzinie8). Pomysł na kampanię jest bardzo prosty: jej celem jest zachęcenie mężczyzn do sprzeciwiania się przemocy wobec kobiet. http://www. iż duży wpływ na zachowania przemocowe mają również inne pozostałe czynniki społeczne. Wokół tej międzyna8 9 Tamże. jaka na nich spada w kwestii przeciwdziałania przemocy. nad tworzeniem alternatywnego modelu męskości. Najbardziej znany przykład męskiej grupy zajmującej się przeciwdziałaniem przemocy względem kobiet to „k ampania Białej wStążki ”9). W wielu krajach na świecie mężczyźni zdają sobie sprawę z ogromnej odpowiedzialności. w których męska dominacja na polu ekonomicznym oraz decyzyjnym w rodzinie jest silniejsza niż w społeczeństwach.

Kampania została stworzona przez kanadyjską grupę „men againSt Sexual a SSault anD r ape”. kopać. acz wyraźną czcionką. Fisher.haverford.  http://students. Na każdym zdjęciu małą. nr 46. Fuller. Wlepki były umieszczane w męskich toaletach w USA i Kanadzie. płakać. Grupa stworzyła również dwie serie prowokacyjnych. Najwięcej męskich grup skupionych na przeciwdziałaniu przemocy wobec kobiet znajduje się właśnie w USA – w tej chwili jest ich ponad sto. Ich akcje to m. S. prowadzeniem warsztatów i kampanii w całych stanach zjednoczonych. gryźć.pdf pp -5. 215 . Kampania miała na celu przełamanie tendencji do zrzucania odpowiedzialności za gwałt na ofiarę oraz w prosty sposób komunikować. na którą partnerka (partner) nie wyraża zgody. wyraźny. których celem jest również położenie kresu przemocy względem kobiet10). Grupa zajmuje się pracą z młodzieżą. wystąpieniami medialnym. Kolejna seria wlepek oparta jest na innym pomyśle: przedstawiają one postaci kobiet w różnych pozach.edu/masar/documents/LACAAW_Catalogue. aby relacje pomiędzy płciami oparte były na równości i sprawiedliwości. iż to nie był gwałt”. żebrzącą bezdomną kobietę. Grupa „men c an Stop r ape” („Mężczyźni mogą powstrzymać gwałt”) z Waszyngtonu traktuje mężczyzn jako sojuszników kobiet w walce z przemocą i stara się zmienić wzorzec męskości tak. drapać. dziewczynę na dyskotece.MĘŻCZYŹNI PRZECIWKO MĘSKIEJ PRZEMOCY SEKSUALNEJ WOBEC KOBIET rodowej kampanii w kilkunastu krajach uformowały się podobne grupy. a przez to bardzo sugestywnych wlepek. kobietę opalającą się na plaży itp. aby walczyć. napisane jest hasło „To nie jest zaproszenie do gwałtu”11). że była zbyt przestraszona. A decade of profeminist activism: A brief history of Men Against Sexual Assault.. „Community Quarterly” 998. np. iż gwałt to każda forma zachowania seksualnego. Pierwsza z nich to duży. w różnych okolicznościach.in wykupienie całostronicowego ogłoszenia w lokalnych gazetach w Massachusetts wzywającego mężczyzn do „odrzucenia męskiej kultury przemocy i tworzeniu więzi opartych na part- 0 R. nie oznacza. biały napis na czarnym tle „Tylko dlatego.

w celu zapewnienia bezpieczeństwa. 44.MĘŻCZYŹNI PRZECIWKO MĘSKIEJ PRZEMOCY SEKSUALNEJ WOBEC KOBIET R ap oR t nerstwie. Serial porusza kwestie aktywności internetowej i roli portali społecznościowych w życiu współczesnych nastolatków. dla mężczyzn. vol.html. Na plakatach przedstawione są potencjalnie niebezpieczne sytuacje i komentarz pochwalający aktywną reakcję świadków.mencanstoprape. które mogą prowadzić do przemocy seksualnej. Organizacja „Men Can Stop Rape” uczestniczyła również w tworzeniu nowego serialu emitowanego od początku września 2011 r. Przykładem może być plakat przedstawiający sytuację natarczywego. skierowana do amerykańskich studentów.org/mcsr-serves-on-advisory-board-for-new-mtvfilm. pijanego adoratora oraz samotną dziewczynę przy barze. Każdy wzór plakatu namawia do zajęcia zdecydowanego stanowiska wobec sytuacji. Innym ciekawym przykładem męskiej organizacji związanej z przeciwdziałaniem przemocy względem kobiet jest amerykańska organizacja „c all to men ” („Wezwanie do mężczyzn”)15). Sytuację ratuje znajomy napastowanej.com. Flood. 5 http://acalltomen. Członkowie organizacji wierzą. W ścisłej współpracy z kobiecymi organizacjami stara się angażować mężczyzn do walki z przemocą seksualną. w MTV. pp. który dzwoniąc do niej. Serial ma wydźwięk edukacyjny. Men’s Collective Anti-violence Activism and the Struggle for Gender Justice. cała telewizyjna seria kładła nacisk na zagrożenia. „Violence Against Women” 00. 4-47. 4 http://www. jakie wynikają z nadmiernej otwartości w sieci i przestrzegają przed cyber-szantażowaniem w celu wymuszania czynności seksualnych14). Dzięki obecności członków „Men Can Stop Rape” podczas tworzenia scenariusza.mencanstoprape. 21 . nr . Akcja nosi tytuł: „A jakie jest Twoje stanowisko?”13).html.  http://www. W tym roku grupa organizuje równocześnie kilka akcji. daje jej pretekst do pozbycia się natręta.org/Strength-Media-Portfolio/preview-of-new-bystander-intervention-campaign. stara się kreować odpowiedzialne podejście do korzystania z internetu w celu uniknięcia przemocy seksualnej. stara się przełamać bierność świadków przemocy. profilaktyczny. że przeciwdziałanie przemocy  M. kobiet i dzieci”12). Jedna z nich.

Kampania ma na celu „wykorzystanie męskich atrybutów siły i opiekuńczości w celu 6 D. Africa’s Men Fight for Women’s Rights. obrzezania i wykluczania kobiet z życia politycznego. warsztaty organizacja wzywa mężczyzn do refleksji nad swoim zachowaniem. że to kobiety zazwyczaj podnoszą tę kwestię. Olopade. Mężczyźni z „Call To Men” starają się afirmować doświadczenia kobiet. ponieważ to oni w większości są jej sprawcami. przemocy domowej. rolą społeczną i wzorcami relacji międzyludzkich. w tym filmów wideo. 217 . które definiują męskość w kulturze. Praca organizacji polega również na promowaniu odpowiedzialnych postaw w mediach oraz prowadzeniu kampanii „5000 mężczyzn”. Kampania ma na celu przekonanie mężczyzn do zwalczania przemocy wobec kobiet. Opiera się na wykorzystywaniu wizerunku popularnych sportowców do promocji wrażliwych na przemoc postaw. Organizacja przygotowuje wiele materiałów dydaktycznych. Poprzez seminaria.MĘŻCZYŹNI PRZECIWKO MĘSKIEJ PRZEMOCY SEKSUALNEJ WOBEC KOBIET domowej i seksualnej powinno być w dużej mierze odpowiedzialnością mężczyzn. aby wypracowywać nowe dla nich modele postępowania. Głównym celem organizacji jest przekształcenie norm społecznych. jednocześnie wykazując dużą troskę i nadzieję na zmianę mężczyzn. Podczas mistrzostw świata w piłce nożnej w Republice Południowej Afryki w roku 2010 uroczyście rozpoczęto kampanię „men up ” („Stań się lepszym mężczyzną”). organizacja jest zdania. że rozwiązanie problemu leży głównie w rękach mężczyzn. W ramach kampanii prowadzone są zajęcia w szkołach na terenie całej Afryki oraz tworzone są plakaty i krótkie internetowe spoty16). w które mogą zaopatrzyć się inne instytucje pragnące przeciwdziałać przemocy seksualnej. Mimo tego. 00. kampanie. Kampania ta polega na zebraniu podpisów pod internetową petycją promującą alternatywne wzorce męskości i relacje pozbawione przemocy. Została ona powołana przez amerykańskiego dziennikarza poruszonego powszechnymi w Afryce przypadkami wojennych gwałtów. 7. „The Daily Beast” 4. Organizacja zajmuje się również sprawcami przemocy i udziela im psychologicznej pomocy.

że męski charakter sportu jako zjawiska kulturowego jest poniekąd zaprzeczeniem działania przeciw przemocy. 218 . Issues Facing Australian Families. dz. Flood. Mimo powyższych zarzutów. kampania „Men Up” nie stara się wpływać na wzorzec męskości. 8 B. Nasze działanie to je7 M. grupa stara się zmienić zarówno indywidualne podejście mężczyzn.MĘŻCZYŹNI PRZECIWKO MĘSKIEJ PRZEMOCY SEKSUALNEJ WOBEC KOBIET R ap oR t przeciwdziałania przemocy seksualnej względem kobiet” (słowa twórcy kampanii Jimmiego Briggsa). nd edition. „Melbourne And Men Against Sexual Assault” skupia się głównie na edukacji mężczyzn. takich jak ekstremalne współzawodnictwo. Poprzez szereg warsztatów edukacyjnych skierowanych do lokalnej społeczności oraz innych społecznych aktywności. Jej członkowie odrzucają pogląd o genetycznym uwarunkowaniu mężczyzn do przemocy. iż istnieje ścisły związek pomiędzy dominującym modelem społecznym (modelem agresywnej męskości) a skalą przemocy seksualnej w społeczeństwie18). Uważają. Engaging men in endindg men’s violence against women…. Melbourne 995. społeczny wzór reagowania na przemoc seksualną. Innymi słowy. Men against sexual assault. Poprzez trening sportowy chłopcy uczą się hamować swoją wrażliwość i empatię17). będziemy musieli wpłynąć na świadomość dużej grupy społeczeństwa. iż przemoc jest naturalnym sposobem wyrażania męskiej natury oraz postulują. Nie zgadzają się z opinią. agresja. iż przemoc jest w znacznej mierze uwarunkowana społecznie. w: W. Należy również zwrócić uwagę na to.cyt. Przemoc jest oswajana i nagradzana w sporcie. Oto cytat z wypowiedzi członków tej organizacji: „aby położyć kres przemocy seksualnej skierowanej w stronę kobiet. należy przyznać iż prowadzona jest w porozumieniu z lokalnymi organizacjami kobiecymi. Zupełnie innym przykładem może być grupa „melBourne anD men againSt Sexual a SSault ” („Malbourne i mężczyźni przeciw przemocy seksualnej”) stworzona w roku 1989. aby przyjąć. a media przedstawiają takie zachowania zwykle w pozytywnym świetle. Sport od najmłodszych lat uczy chłopców pełnych przemocy wzorców zachowań. Pease. jak i kulturowy. dominacja. Weeks. W. Wilson. Kultura sportu istotnie wpływa na ustalanie agresywnego wzorca męskości jako kulturowej normy.

W. a przy tym nie ryzykują powielania patriarchalnych schematów władzy. wszystkie przedstawione powyżej grupy prowadzą swoje akcje i kampanie. Oznacza to. Connell. pozbawione przemocy relacje. która wykracza ponad podziały na płeć i gender. dz. Męskie partnerstwo z kobietami to inspirujący przykład współpracy. 0 M. jaką odgrywają mężczyźni w sprzeciwianiu się przemocy wobec kobiet. Masculinities. Sydney 995. Mimo pewnych różnic w podejściu do problemu przemocy wobec kobiet. iż część mężczyzn odrzuca koncepcję o wrodzonej męskiej agresji i jest przekonanych co do słuszności pracy nad panującym wzorcem męskości19). Flood. Prewencja polegająca na podważaniu systemu patriarchalnego i promowanie alternatywnych wzorców męskości znacznie zmniejsza prawdopodobieństwo wystąpienia zachowań agresywnych20).MĘŻCZYŹNI PRZECIWKO MĘSKIEJ PRZEMOCY SEKSUALNEJ WOBEC KOBIET den mały krok w tą stronę”. Engaging men in endindg men’s violence against women…. Akcja prowadzona jest za pomocą plakatów w szkołach i autobusach. 219 . ściśle współpracując z organizacjami kobiecymi. iż wspólnie dyskutowana jest strategia i cel akcji. aby ranić” polega na podkreślaniu ważnej roli. Mężczyźni bardzo zyskują na takiej relacji: uczą się od kobiet z organizacji kobiecych. jak prowadzić kampanie. Kampania pod hasłem „Moja siła nie jest po to. Takie podejście udowadnia. 9 R.cyt. wydawania materiałów dydaktycznych dla nauczycieli oraz rozdawania młodzieżowej gazetki. Dobrym przykładem współczesnej kampanii skupiającej się na przeciwdziałaniu przemocy może być kolejna akcja grupy „Men Can Stop Rape”. Równocześnie kampania propaguje partnerskie.

R ap oR t 11 Dobre Praktyki Kamila Raczyńska Lista zagadnień dotyczących problematyki pomocy kobietom. właśnie do kobiet po doświadczeniu gwałtu. Fundacja Feminoteka jest autorką raportów i analiz genderowych aktualnej sytuacji społeczno-politycznej w Polsce i bierze udział w nagłaśnianiu zjawiska przemocy wobec kobiet. której priorytetem jest przeciwdziałanie przemocy wobec kobiet i dziewcząt poprzez organizację szkoleń. które doświadczyły gwałtu oraz przeciwdziałania gwałtom będzie niepełna. Przeciwdziałanie przemocy seksualnej. konferencji. Tak jest w przypadku chociażby funDacji feminoteka . a także poprzez wydawanie oraz promocję książek o tematyce feministycznej i antyprzemocowej. Feminoteka prowadzi również telefon interwencyj- 220 . warsztatów WenDo – samoobrony i asertywności dla kobiet i dziewcząt. Pomocy kobiecie. udzielanie pomocy jej ofiarom najczęściej jest wpisana w szerszą antyprzemocową działalność poszczególnych organizacji. Organizacje W Polsce żadna organizacja nie zajmuje się wprost problemem gwałtu. jeśli nie wspomni się o przykładach dobrych praktyk na tym polu. bardzo istotną rolę odgrywają tu również organizacje pozarządowe i instytucje państwowe działające na tym polu i kierujące swoją ofertę m. kampanii i debat. która padła ofiarą gwałtu udzielają nie tylko policja czy służba zdrowia. warsztatów (m.in. także tej na tle seksualnym.in.

z którym kobieta mieszka.org. mogą liczyć na darmową pomoc psychologiczną oraz seksuologiczną (zarówno interwencyjną. jak i długofalową w zależności od potrzeb) oraz na pomoc prawną (www.pl).html).pl/index. jeśli zdecydują się one złożyć sprawę do sądu (www. ukrytym mieszkaniu. W sytuacji. zapewnia niezbędne środki higieniczne oraz odzież. była dostępna dziewczętom już w okresie dorastania. 221 .wstronedziewczat. że dziewczęta padną ofiarą gwałtu czy napastowania jako kobiety dorosłe. Głównym celem działalności fundacji jest pomoc ofiarom przemocy domowej od chwili zgłoszenia zawiadomienia o znęcaniu się do końcowego etapu pomocy. gdy sprawcą przemocy jest mąż lub partner. udziela bezpłatnej pomocy prawnej i psychologicznej.feminoteka. wychowawców/ czyń oraz psychologów i pedagogów szkolnych poświęcone omówieniu zagadnienia rówieśniczej przemocy ze względu na płeć. które doświadczyły gwałtu. gdy sprawcą jest mąż/partner) zgłaszając się do fundacji. fundacja umożliwia jej zamieszkanie w tzw.pl). jest f unDacja „p omoc k oBie tom i D zieciom ” . Kobiety po doświadczeniu gwałtu (nie tylko wtedy.DOBRE PRAKT YKI ny dla kobiet doświadczających przemocy (w tym przemocy seksualnej). Głupia zabawa czy poważna sprawa autorstwa Anny Wołosik i Ewy Majewskiej otwarcie poruszający kwestię agresji i przemocy seksualnej wobec dziewcząt. towarzyszy kobietom podczas rozpraw. Stowarzyszenie „W Stronę Dziewcząt” wydało poradnik dla nauczycieli i nauczycielek Napastowanie seksualne. Stowarzyszenie ma również w ofercie warsztaty dla nauczycieli/ek. czyli eksmisji sprawcy przemocy ze wspólnie zajmowanego mieszkania. aby wiedza dotycząca chronienia własnych granic i przeciwdziałania wszelkim objawom przemocy ze względu na płeć. Na stronie internetowej stowarzyszenia dostępne są scenariusze zajęć do przeprowadzenia w szkole (www.przemockid. Dzięki temu zmniejsza się ryzyko. Przykładem dobrych praktyk w zakresie pomocy kobietom. StowarzySzenie „w Stronę Dziewcząt ” dba o to.

pl). Trzeba pamiętać. 222 . Przewodniczącym Towarzystwa jest dr Grzegorz Południewski od lat z oddaniem współpracujący z organizacjami kobiecymi. Opolu. W każdej placówce ginekolog może pobrać wszystkie potrzebne do procesu sądowego dowody gwałtu.autonomia. świadczona jest również pomoc psychologiczna oraz seksuologiczna. Działalność „Niebieskiej Linii” skupiona jest na pomocy osobom dotkniętym przemocą domową. jak i nastolatek oraz kobiet dorosłych (www. także na tle seksualnym. niebieskalinia. Jedną z najstarszych organizacji pomagających kobietom w sytuacji przemocy.DOBRE PRAK T YKI R ap oR t Warto również wspomnieć o krakowskiej funDacji auto nomia działającej na polu przeciwdziałania dyskryminacji oraz przemocy. sprawcami są ich partnerzy. Jak pokazują dane. Kobieta po doświadczeniu gwałtu może liczyć na pomoc lekarza ginekologa. a często kluczową rolę w aktach przemocy wobec kobiet odgrywa alkohol.pl/ index. jednak kobieta. W innym wypadku oferta Poradni jest płatna. jest o gólnopolSkie pogotowie Dla ofiar przemocy w roDzinie „nieBieSka l inia” działające od roku 1995. prowadzenie warsztatów WenDo skierowanych zarówno do dziewczynek.in. W zakres działań fundacji wchodzi m. które padły ofiarą przemocy (także gwałtu ze strony swojego partnera). Obecnie w ramach działalności „Niebieskiej Linii” kobiety. Poradnie TRR działają w Lublinie.org. ofiarami przemocy seksualnej padają najczęściej kobiety. że przemoc domowa bardzo często nosi znamiona przemocy na tle seksualnym. mogą skorzystać z pomocy Telefonu Zaufania dla Ofiar i Świadków Przemocy w Rodzinie. inicjator projektu mającego na celu wprowadzenie do szpitali Pakietu Pomocy dla Zgwałconych Kobiet. poradnictwa e-mailowego oraz poradni środowiskowej (www. Warszawie. W niektórych miastach Poradnie mają podpisane kontrakty z NFZ. seksuologa oraz psychologa w l ekarSkiej przychoDni SpecjaliStycznej towarzyStwa rozwoju roDziny.php). Wrocławiu i Zielonej Górze.

rządów państw i instytucji międzynarodowych na problem przemocy wobec kobiet oraz podjęcie działań zarówno na lokalną. zainicjowaną przez działaczki z Center for Woman’s Global Leadership przy Rutgers University. W Polsce Kampania także cieszy się dużą popularnością. zmierzających do jego wyeliminowania.wroclaw. 22 . jak i globalną skalę. udając się do TRR. debaty. W ramach 16 Dni w całej Polsce organizowane są warsztaty. a poziom świadczonych w Poradniach usług będzie wysoki w celu zapewnienia kobiecie komfortu (http://www. poruszając ważkie kwestie związane z przemocą wobec kobiet.DOBRE PRAKT YKI która padła ofiarą gwałtu. Kampania 16 Dni co roku ma miejsce pomiędzy 25 listopada (Międzynarodowy Dzień Eliminacji Przemocy Wobec Kobiet) a 10 grudnia (Międzynarodowy Dzień Praw Człowieka). spotkania i innego rodzaju wydarzenia poświęcone problematyce przemocy wobec kobiet.pl) zajmuje się informowaniem i propagowaniem antyprzemocowych działań przez cały rok.org.16dni.pl). która poprzez swoją stronę internetową (www. podobnie jak na całym świecie. również tej ze względu na płeć. cyklicznie organizowane są różnego rodzaju akcje. Celem kampanii jest zwrócenie uwagi międzynarodowej opinii publicznej. że zachowana będzie procedura postępowania z ofiarą zgwałcenia. których celem jest nagłośnienie zjawiska przemocy wobec kobiet oraz przeciwdziałanie wszelkim formom dyskryminacji i przemocy. We Wrocławiu powstała inicjatywa o nazwie 16 Dni Działań Przeciwko Przemocy wobec Kobiet. W kampanii co roku bierze udział ponad dwa tysiące organizacji w 160 krajach i co roku odbywa się ona pod innym hasłem. ma pewność.trr. Akcje i inicjatywy W Polsce. Kampania wzglęDu na 16 Dni Działań przeciwko przemocy ze płeć jest akcją międzynarodową.

akcją są marsze przeciwko gwałtom i przemocy wobec kobiet pod hasłem „Odzyskać Noc”.un. Inną. organizowane w Polsce od roku 1998. czy też prześladowane przez władze z powodów politycznych (http://www. Kampania skupia się na działaniach przeciw przemocy wobec kobiet. W roku 2011 w ramach V-Day odbyły się warsztaty dotyczące m. W Polsce 224 . Dzień ten upamiętnia wydarzenia z 25 listopada 1960 r. także tej na tle seksualnym.in. W Międzynarodowym Dniu Eliminacji Przemocy wobec Kobiet prowadzone są akcje uświadamiające kobiety. zarówno przez Internet. Dzień V jest globalnym ruchem mającym na celu położenie kresu przemocy wobec kobiet i dziewcząt.DOBRE PRAK T YKI R ap oR t Dzień eliminacji przemocy woBec koBiet ma na celu uświadomienie opinii publicznej skali tego problemu. wpływanie na opinię publiczną poprzez imprezy i środki masowego przekazu oraz gromadzenie funduszy dla organizacji działających na rzecz bezpieczeństwa kobiet na świecie. Marsz „o DzySkać noc ” jest protestem kobiet i innych dyskryminowanych grup przeciwko przemocy.pl). ale też dostarczyć sobie nawzajem wsparcia. Dzięki niemu mogą się spotkać podobnie myślące osoby i wyrazić swój sprzeciw. unikania przemocy w związku (na początku relacji.org/en/events/endviolenceday). jak i w bezpośrednich kontaktach. kiedy na terenie Republiki Dominikany dokonano zabójstwa trzech sióstr Mirabal na polecenie ówczesnego dyktatora. będącą przykładem dobrych praktyk w zakresie nagłaśniania kwestii przemocy wobec kobiet. przeszczepioną na polski grunt. szczególnie tej na tle seksualnym i psychicznym. jak i miejscu pracy. Rafaela Trujillo.za. jak i w związkach wieloletnich) oraz pomocy kobiecie krzywdzonej. pokonać lęk. Kolejną akcją.vday. jest zaadaptowana na polski grunt przez Karolinę Urbańską kampania V-Day. wyrazić swój gniew. molestowanie seksualne zarówno w domu. przemocy na randce. a zebrane pieniądze przekazano organizacjom walczącym z przemocą wobec kobiet (http://www.. iż nie są skazane na maltretowanie. Wystawione zostały również Monologi waginy Eve Ensler.

jak w każdej sytuacji chronić własne granice i nie czuć się bezradną oraz jak bronić się fizycznie przed potencjalnym atakiem. Przedstawiciele wymiaru sprawiedliwości – kuratorzy sądowi. dzięki czemu dziewczęta i kobiety są mniej narażone na każdy rodzaj przemocy. jednak już od pewnego czasu idea ta niemal zanikła. psychicznej (upokarzania. Propagowaniem idei i warsztatów WenDo zajmują się m. w ramach której z pomocy może skorzystać kobieta. Uczy. ale również warsztat asertywności i wzmacniania poczucia własnej wartości.in. fundacja Autonomia z Krakowa i fundacja Feminoteka z Warszawy. poniżania. przemocy w rodzinie. seksualnej. np. przybierającej różne formy i postacie. aplikanci sądowi i kuratorscy oraz sędziowie – jako konsultanci udzielają bezpłatnych informacji o uprawnieniach przysługującym ofiarom przestępstw. w tym gwałtów i zastraszania. ekonomicznej. WenDo jest metodą przeciwdziałania przemocy wobec kobiet i jest to jedyna w Polsce metoda samoobrony uwzględniająca perspektywę społeczno-kulturowej tożsamości płci (gender). Pomoc ta adresowana jest do osób. która padła ofiarą przemocy lub gwałtu i szuka darmowej porady prawnej jest tyDzień B ezpłatnej pomocy o fiarom przeStępStw: o twarte SąDy odbywający się co roku pod koniec lutego. przemocy fizycznej. izolowania od rodziny i przyjaciół). Obserwujemy odradzanie się tej inicjatywy w niektórych miastach m. podczas gdy mężczyźni – sprawcy przemocy mają pełną swobodę poruszania się po ulicach. warSztaty wenDo – SamooBrona i aSertywność Dla koBiet i Dziewcząt – prowadzone są w całej Polsce od 2003 roku. które stały się ofiarami różnych przestępstw. w Krakowie i Wrocławiu. Marsze odbywały się przez kilka lat.DOBRE PRAKT YKI marsze te były wyrazem niezadowolenia środowisk kobiecych z sytuacji. Akcją. Jest to nie jednak klasycznie rozumiana samoobrona. Obie organizacje w swej stałej ofercie mają właśnie te warszta- 225 .in. w której kobiety chcące uniknąć przemocy czy gwałtu zmuszone są zostawać po zmroku w domach. w tym także na przemoc seksualną.

Szczegółowe informacje o odbywających się kursach można znaleźć na stronie internetowej www. że w roku 2008 w wielu miastach Polski prowadzona była we współpracy z komisariatami policji kampania „pilnuj Swojego Drinka” prowadzonej przez Krajowe Biuro ds. Dobrym przykładem dla potencjalnych inicjatorów kampanii przeciwko gwałtom skierowanych do mężczyzn mogłaby być działalność amerykańskiej organizacji men c an Stop r ape . której działaczami są właśnie mężczyźni walczący na rzecz bezpieczeństwa kobiet (http:// www. W ramach akcji w toaletach klubów pojawiły się naklejki oraz plakaty zwracające uwagę na potencjalne  Więcej o akcjach organizacji Man Can Stop Rape można przeczytać w tekście J. Fendersona „Mężczyźni przeciwko przemocy seksualnej mężczyzn wobec kobiet” w niniejszym raporcie. pigułki gwałtu (date rape drug) i zgwałcenie nieświadomej kobiety.DOBRE PRAK T YKI R ap oR t ty. 22 . Ponadto inne trenerki – nie związane z tymi organizacjami. że to one mają uważać i chronić siebie. Jednak inicjatywa ta nie przetrwała. Warto wspomnieć. a nie mężczyźni mają zaprzestać popełniania gwałtów czy innych aktów przemocy.mencanstoprape. gdzie temat przemocy wobec kobiet oraz gwałtu jest wciąż stabiuzowany. Kampanie społeczne Istotną gałęzią działań profilaktycznych z zakresu przeciwdziałania gwałtom są kampanie społeczne skierowane do kobiet. W Polsce. co daje możliwość dosypania do napoju tzw. do dyskotek i innych miejsc. gdyby odbiorcami kampanii byli również mężczyźni. kampanii wprost odnoszących się do tej problematyki było bardzo niewiele. Oczywiście dobrze by było. Była ona adresowana głównie do kobiet uczęszczających na imprezy.1) W Polsce próby takiego działania mężczyzn przeciwko przemocy wobec kobiet zostały podjęte kilka lat temu przez grupę z Krakowa „Mężczyźni na rzecz zmiany”.org.org).wendo. gdyż kierowanie kampanii wyłącznie do kobiet wpisuje się w schemat myślenia. Przeciwdziałania Narkomanii. starają się wychodzić z ofertą warsztatów WenDo w wielu miastach.pl. w których łatwo o stracenie swojej szklanki z oczu.

ginekologii oraz medycyny sądowej.policja. rękawiczki. które z nich ma ponieść koszty wyprodukowania Pakietów (koszt pakietu to ok. mimo iż zyskał akceptację polskich specjalistów położnictwa. który już ponad cztery lata temu proponował stworzenie pakietu pomocy Dla zgwałconych koBiet.lubuska. pigułka „po” miała być przekazana za darmo przez sponsora Gedeon Richter).drink_pod_parasolka. bieliznę jednorazową oraz pigułkę awaryjną. Niestety.kampaniespoleczne. jest pomysł ginekologa dra Grzegorza Południewskiego. 10 zł. czy do szklanki nie została dosypana pigułka gwałtu.szklanka_pod_nadzorem. probówki do pobrania wymazów.wschowa. które potencjalnie mogłyby stać się przykładami dobrych praktyk w zakresie pomocy kobietom po doświadczeniu gwałtu.pl/kampanie.pl/policja_radzi/tabletka_gwaltu_realne_ryzyko. 227 . Po pierwsze dlatego. projekt dra Południewskiego.07.pl/kampanie. arkusz papieru.gov.796. W kioskach natomiast pojawiły się „drink testy” umożliwiające szybkie sprawdzenie. Po drugie dlatego. Dobre zamiary Z różnych przyczyn (najczęściej z powodu nieudolności systemowych) działania. nie wszedł w fazę realizacji z dwóch przyczyn. Pierwszą inicjatywą. że Ministerstwo Zdrowia oraz Ministerstwo Sprawiedliwości nie mogły dojść do porozumienia. natomiast w mediach można było obejrzeć spot na ten temat 4).kampaniespoleczne.DOBRE PRAKT YKI niebezpieczeństwo wynikające z pozostawienia swojego drinka bez opieki2). torebki dla zabezpieczania śladów. aby uchronić się przed gwałtem pod wpływem pigułki gwałtu3). Pakiet zawierałby informacje dla lekarzy oraz kobiet dotyczące postępowania po gwałcie. że obecność w pakiecie antykoncepcji awaryjnej wzbudziła wątpliwości  http://www. grzebień do wyczesywania włosów łonowych. którą warto wymienić. czyli antykoncepcję hormonalną po stosunku. na którym kobieta stałaby podczas wyczesywania. W tym samym czasie na stronach komisariatów w różnych miastach Polski pojawił się apel policji wraz z instrukcjami. przewodniczącego Towarzystwa Rozwoju Rodziny. okazały się jedynie dobrymi zamiarami. 4 http://www.  http://www. jak postępować.

Kolejnym przykładem dobrej i ważnej idei. lecz światopoglądowych wątpliwości Pakiety nigdy nie zostały wprowadzone do polskich szpitali. Podobnie przykra i absurdalna sytuacja miała miejsce w Łodzi. 228 . w której znajdzie się rozdział dotyczący postępowania z kobietą. że „gwałt to nie choroba”5). znana z działań na rzecz środowisk kobiecych. jak zwykle zresztą w takich przypadkach) jest zainicjowany przez prof.id. że dr Południewski jest w trakcie pisania publikacji skierowanej do ginekologów praktyków.pl/opinie/984. że matronat nad nim sprawowała pełnomocniczka rządu ds. równego statusu kobiet i mężczyzn Izabela Jaruga-Nowacka. gdzie dr Dariusz Timler założył tzw. W opinii polityków PiS antykoncepcja poskoitalna (zwana popularnie pigułką „po stosunku”) jest tym samym co pigułka wczesnoporonna.dzienniklodzki. a jego celem było zapewnienie skutecznej pomocy prawnej. Zbigniewa Izdebskiego ogólnopolSki program opieki na ofiarami gwałtów. co jest błędem wynikającym z braku podstawowej wiedzy na temat antykoncepcji.html. Niestety z powodu tych nieuzasadnionych medycznie. Kopernika. Dobrą wiadomością jest fakt. poraDnię l eczenia gwałtu w szpitalu im. W ramach Programu przeszkolono 700 policjantów z zakresu postępowania z ofiarami gwałtu. a NFZ nie przekazał kolejnej dotacji argumentując. oraz ma w planach ponowne poruszenie kwestii Pakietów Pomocy dla Zgwałconych Kobiet. Z powodu braku funduszy działalność powoli wygasła. Przez pięć lat ginekolodzy tego szpitala przyjmowali zgwałcone kobiety.DOBRE PRAK T YKI R ap oR t ówczesnych decydentów z Prawa i Sprawiedliwości. Nie bez znaczenia jest fakt.nfz-i-tak-zaplaci. która umarła z powodów czysto ideologicznych (choć śmierć ta tłumaczona była kwestiami finansowymi. M. Był to program realizowany przez Centrum Praw Kobiet i Towarzystwo Rozwoju Rodziny przy współpracy Komendy Głównej Policji.t. Jego pierwsza i zarazem ostatnia edycja miała miejsce w roku 2003. a do rozmów z pokrzywdzonymi zgłaszały się nieodpłatnie psycholożki – żony i znajome lekarzy. W szpitalu były przesłuchiwane. medycznej 5 http://www. Ofiary zgłaszały się same lub przywozili je policjanci. która doświadczyła gwałtu.

gdzie mogą się udać po darmową pomoc psychologiczną. Niestety. gdzie po taką pomoc mogą się zgłosić i jakie prawa im przysługują. mimo starań osób i organizacji zaangażowanych w projekt. jakie mają prawa i jakie wyspecjalizowane organizacje mogą udzielić im wsparcia. ponieważ ich działalność często uznawana jest za marginalną. że jest ich wiele. które z różnych przyczyn nie zgłaszają gwałtu jest trudna do oszacowania. W Polsce oferta pomocy kobietom. Odpowiedź będzie gorzką pigułką. Liczba kobiet. Nieliczne organizacje pozarządowe niosące pomoc kobietom po gwałcie są zmuszone zmagać się z utrudnieniami biurokratycznymi i finansowymi. dlaczego tak wiele kobiet nigdy nie zgłasza gwałtu lub próby gwałtu. jednak pewne jest. jest bardzo uboga w porównaniu z działaniami w innych państwach Unii Europejskiej. nie mają wiedzy. które doświadczyły gwałtu. którą musimy przełknąć i wynieść z niej naukę. podczas gdy według danych Amnesty International jedna na pięć kobiet pada w ciągu swojego życia ofiarą gwałtu lub próby gwałtu (WHO 1997). Kobiety po wyjściu z komisariatu często są pozostawione same sobie. 229 . Naszym obowiązkiem jest zadanie sobie pytania.DOBRE PRAKT YKI i psychologicznej kobietom oraz poinformowanie ich. decydenci nie byli i nie są zainteresowani wznowieniem Programu.

które opowiedziały nam o swoich doświadczeniach związanych z reakcją otoczenia na gwałt lub próbę gwałtu. Zaproszenie do udziału w dyskusji otrzymały wszystkie kobiety. drugim – Wasza ocena raportu z badań. Katarzyna.C. że Wasze osobiste doświadczenie przyczynia się do powstania raportu. ŻEBY O GWAŁCIE NIE MÓWIĆ” 12 Opierając się na zgodnym z metodologią feministyczną założeniu. jak i wcześniejszych badań Zofii Nawrockiej. Chciałybyśmy porozmawiać na trzy tematy.R ap oR t Podsumowujące raport wypowiedzi kobiet. które tej przemocy doświadczyły. A. Maria. Na początek porozmawiamy o badaniach. zarówno w ramach badań Feminoteki. Punktem wyjścia dyskusji były przesłane uczestniczkom wyniki badań oraz zamieszczone w publikacji teksty eksperckie1). Monika. która odbyła się 16 października 2011 r. Alina. Jak się odnajdujecie w tym. w gronie ośmiu kobiet. że ekspertkami w dziedzinie przemocy seksualnej są osoby. Zofia. Agnieszka Czapczyńska (jako prowadząca spotkanie). który będzie czytało wiele osób?  Wśród dyskutowanych tekstów zabrakło tekstu Małgorzaty Łojkowskiej. Ostatecznie w dyskusji udział wzięły: Barbara. trzecim – ocena tekstów eksperckich. Olga. zamiast tekstu podsumowującego raport prezentujemy zapis dyskusji. dołączonego później. które doświadczyły gwałtu „MAM OGROMNĄ NIEZGODĘ NA TO. 20 . Pierwszym jest Wasz udział w badaniu.

że muszę się w to włączyć. że z innych powodów się zgodziłam na wywiad z Zosią. może z tego wyniknąć coś dobrego. z którymi się potem stykają. co się stało z wynikami. Fajne i ważne dla mnie było też poczucie. ale przede wszystkim takich ludzi jak policjanci. że o tym powiedziałaś. miał miejsce jedenaście lat temu. Moje doświadczenie z przemocą seksualną nie jest tak ekstremalne – doświadczyłam próby gwałtu – i dlatego łatwiej mi o nim opowiadać niż kobietom. że te badania są robione bardzo uważnie i z dbałością o mnie. gdy zgłaszałam się na policję. Natomiast dobrze mi robi świadomość. Gwałt. i cieszę się. więc nie jest już dla mnie źródłem cierpienia. kolejne wersje i w każdym momencie można się było cofnąć. co się dzieje z naszą relacją. Myślę. bierze się z nieświadomości ludzi. które miały doświadczenia trudniejsze. co się zdarzyło. adwokaci itd. lekarze. maria: Dla mnie też było bardzo ważne i fajne wziąć udział w tym „badaniu”. żeby sprawdzić. sędziowie. inaczej myślałam potem o raporcie Feminoteki. żeby ich edukować. bo dla mnie też było ważne. które doświadczyły gwałtu. Ze mną było tak. co mówię. bo dla mnie to ma wartość terapeutyczną. To było dla mnie ważne. który przeżyłam. że bardzo dużo problemów i cierpienia doznawanego przez kobiety. jak to. że chociaż to. i teraz też się tu czuję w innej roli. Myślę. monika: Dobrze.WYPOWIEDZI KOBIET. I też miało to wartość terapeutyczną – miałam poczucie. Czasem bierzesz udział w jakimś badaniu i w ogóle się nie dowiadujesz. że mogę to zrobić. że jeśli nie zgłoszę tego. co się stało. Od samego początku rozmów z Zosią o jej pracy magisterskiej miałam poczucie. Zosia wysyłała zapisy. Na rozmowę z Zosią zgodzi- 21 . Z nieświadomości osób z własnych rodzin. zostało przedstawione. KTÓRE DOŚWIADCZYŁY GWAŁTU k atarzyna: Czuję się z tym świetnie. było okropne i nieprzyjemne. to co dopiero mówić o osobach. Miałam podobne poczucie. jak wtedy. że mogłam wziąć w tym udział. że to ważne. że mamy wpływ na to. że mogę pomóc innym kobietom i – być może – przyczynić się do zmiany świadomości. Cieszyłam się. które zostały zgwałcone.

który przyczyni się do zmiany w prawodawstwie. ale chcę wierzyć i wierzę. chciałabym.in. żeby ten raport był raportem. Gdy potem przeczytałam fragment magisterki Zosi. i to mnie poraziło. które są narkomankami.WYPOWIEDZI KOBIET. Wyniki były potworne! Przyszłam więc tu dzisiaj z takimi emocjami. KTÓRE DOŚWIADCZYŁY GWAŁTU R ap oR t łam się dlatego. jak jest beznadziejnie. Raport miał na celu stworzenie sensownego programu przeciwdziałania przemocy w rodzinie. bo przez wiele 22 . miałam kontakt z wieloma dziewczynami po doświadczeniach również karalnych. tak jak mówiłaś Katarzyno. i przemoc wobec dzieci do trzeciego roku życia. Zrobiliśmy bardzo porządne badanie. i że jest gorzej. że nie wierzę w żadne raporty. w orzecznictwie. I wykorzystuję to. że jest beznadziejnie i że tak będzie. odbieram jako dar od losu. ile jest do zrobienia. że pokazała mi kontekst. że chcę coś zmienić. ponieważ one tylko pokazują. głębiej emocjonalnie to przeżyły. do których pasuję. że gdy padło pierwsze pytanie. że udało mi się wyjść z tej przeszłości „tylko” z defektami zdrowotnymi pod tytułem serce i jakimiś drobiazgami. co też jest trudno rozpoznawalne przez pracowników różnych instytucji.. że – jak powiedziała Katarzyna – jest to jakaś forma edukowania. które pokazywało m. którego wcześniej nie brałam pod uwagę. jak czujemy się w tym badaniu. I teraz też jestem tu dlatego. że badanie czemuś służy. współpracę instytucji w obrębie powiatu w obszarze przeciwdziałania przemocy – z dużym naciskiem na przemoc seksualną. a z drugiej strony zawsze chętnie biorę udział w badaniach. w wykonawstwie itd. tak jak to jest przewidziane w ustawie. żeby o tym mówić i pokazać. to było dla mnie niesamowite.. Kolejna sprawa jest taka. jak bardzo pewne rzeczy w systemie nie funkcjonują. która jest ogólnie niedoszacowywana. I nawet nie chodzi mi o to. uszkadzają się. niż się wydaje. I to nie jest tak. Zobaczyłam. różne mają. nie jest doskonale. Więc to. to w pierwszym odruchu miałam ochotę powiedzieć. że z jednej strony miałam potrzebę opowiedzenia o swoim doświadczeniu po wielu latach. BarBara: Tutaj się z Tobą nie zgodzę – owszem. Odkąd zaczęłam terapię. że od czerwca robię w jednym z powiatów badania na temat przemocy w rodzinie.

na tym ciąży wstyd. uczestniczek. Jest to coś. żeby ten temat gdzieś się pojawiał. że się spotykamy tutaj w takim gronie i o tym rozmawiamy. za mało ostry. jakie jest zaplecze. Bo przecież żaden policjant czy doktor nie przyzna się. widzę. pokazujemy. które chcą mówić. doświadczyło przemocy seksualnej?”. I dobrze. że się wstydzimy. np. żeby o gwałcie. Ale raport jest. twierdząc. Czuję satysfakcję. bo ja do tej pory nie mogę znaleźć miejsca. O innych przestępstwach czy krzywdach można powiedzieć. co aż mnie dławi z wściekłości i żalu. że często się nam zamyka usta. Mam poczucie. żeby takie pytanie zadać otwarcie 2 . A o tym się nie mówi. zostałam okradziona. że są osoby. że w rzeczywistości źle potraktował jakąś pacjentkę. W Polsce to jest właściwie niemożliwe: nikomu nawet nie wpadnie do głowy. które jeszcze nie chcą mówić albo w ogóle nie chcą mówić. pewne rzeczy są tam wypunktowane niedostatecznie. Wierzę w dobry skutek tych działań – po to zresztą wzięłam udział w tym badaniu. Zobaczcie. I widzę. żeby była przestrzeń i dla tych. jak dużo już się zmieniło. o przemocy seksualnej. Ja w ogóle jestem za tym. nie mówić. bo taką podejmują decyzję. jak to wygląda w innych kategoriach. z terapiami. Co myślę o badaniu. to mnóstwo kobiet od razu podnosi rękę. A ja nie mam w sobie tego wstydu i nie chcę go mieć. że gdy na konferencji w Stanach pada pytanie „a ile z Was. i żeby kobiety miały możliwość mówienia o swoich doświadczeniach i nie były wtedy nazywane osobami wywrotowymi czy histerycznymi. Pewnie to brzmi trochę górnolotnie. dlatego zadałam sobie trochę trudu i przyglądałam się temu. gdzie mogłabym zrealizować rzetelnie swoją terapię.WYPOWIEDZI KOBIET. jak dużo jest miejsc. ile jest do zrobienia. że to my nie chcemy mówić. Chciałabym. Dlatego cieszę się. zofia: Mam ogromną niezgodę na to. moim zdaniem. że robimy. o moim udziale? Otóż dla mnie jest to forma odreagowania. gdzie mogą przyjść alkoholicy. że mogę dołożyć do niego swoją cegiełkę. Na jednym z seminariów magisterskich profesorka Małgorzata Fuszara powiedziała. KTÓRE DOŚWIADCZYŁY GWAŁTU lat kontaktów z tym tematem. jaka jest informacja. ale budujemy coś. Ale przynajmniej jest w powijakach. czego jeszcze nie ma.

jesteś frajerką czy frajerem. Niedawno w sytuacji towarzyskiej miałam okazję wyjaśnić jednemu panu. że to jest taki zamknięty świat kobiet. zapanowała nerwowa wesołość. BarBara: To jest kołtuneria społeczna polegająca na tym. KTÓRE DOŚWIADCZYŁY GWAŁTU R ap oR t i liczyć na to. skażona. k atarzyna: Myślę. że jeśli zostałaś zgwałcona. że w kulturze temat zgwałcenia jest też traktowany jako pretekst do żartów. żeby zagłuszyć moją wielką niezręczność… I oczywiście kobiety też się włączały. mówiąc: „no. które jest rzeczywiście świadome i myśli o tym. Poza takim środowiskiem. Natomiast. Badania. żarty na temat gwałtów są powszechne. jak to jest częste. Nie dotyczy to tylko gwałtów. Ktoś. to też jest przyjemność bez żadnych kosztów? Dlaczego państwo tak mówicie? Ja sobie po prostu nie życzę”. dużo osób – szczególnie mężczyzn – nie zdaje sobie sprawy. Mogę mówić o tylko sobie: ja do tej pory zmagam się z traumami z tym związanymi. kto został pobity czy okradziony. 24 . On był wstrząśnięty. że przez to. to jest twoja wina. Mam czasem poczucie. które doświadczyły takich zdarzeń. żeby opowiadał żarty. że o tym się nie mówi. bo prowokowałaś w jakiś sposób. że ktoś odpowie. że gwałt nie jest formą seksu i że ja sobie nie życzę. nie usłyszy takiego żartu. Ten pobity fizycznie ma jakieś obrażenia. bo ktoś. Myślę że to jest forma przemocy wyjątkowa pod tym względem. Ale ofiary przemocy. Mówię: „a jak dziecko gwałcą. że kiedy idziesz wieczorem po ulicy i ktoś za tobą idzie. Że tylko dziewczyny rozumieją. maria: Mnie się wydaje.. mam nadzieję. może to taka przyjemność bez żadnych kosztów ten gwałt”. raport i dzisiejsze spotkanie są. ale w ogóle przemocy seksualnej i strachu przed nią. krokiem ku temu.. by to się zmieniało. bo dałeś się okraść.WYPOWIEDZI KOBIET. ale minie pół roku i może o tym zapomnieć. np. nie usłyszy żartów na swój temat. BarBara: I jak bardzo to obciąża kobiety. kogo pobili czy okradli. Takie konotowanie gwałtu jest powszechne. niestety. Już w tym momencie jesteś inna. Obciążenia emocjonalne są potworne. które tak gwałt konotują.

od samego zdarzenia. olga: Bardzo się cieszę. Wierzę w to. nie byłoby nigdzie zapisane. które. które sobie zupełnie nie zdawały sprawy. A tak. że w naszym społeczeństwie ten temat jest tabuizowany. że cię okradnie. czy nie za bardzo ekstremalną.. odczuwałam ogromną potrzebę mówienia o nim i zauważyłam. właśnie np. Gdyby nie te badania. które przeżyły coś ważnego. Po prostu. I mam też taką myśl. nie wiem. że zostały zgwałcone albo o innej przemocy seksualnej. jak przedmiotowo kobiety doświadczone traktowane są w ośrodkach pomocowych. jakie to jest częste. Z własnego doświadczenia wiem. że to doświadczenie jest po prostu częste. przez żartobliwe uwagi osób. że cię zgwałci. Ponadto cieszę się. Chciałam jeszcze powiedzieć. To jest jakby jasne dla wszystkich dziewczyn. że spisanie naszych historii jest czymś w rodzaju zapisów opowieści z czasów wojny. I to też jest ważne dla ofiar. co mnie spotkało. nie będą szyb25 . jak bardzo dziewczyny się boją i jak często ten strach się pojawia. Wielokrotnie i boleśnie się z tym zjawiskiem konfrontowałam. że to jest po prostu ważne świadectwo osób. Od samego początku.. co mi się przydarzyło. że kiedy innym dziewczynom opowiadałam o tym. żeby się nie czuły samotne. że one opowiadały. czym jest gwałt. Niestety. do tej pory spotykam się z takimi postawami. to właściwie zawsze było tak. Mam poczucie. że mogę też opowiedzieć o mojej krzywdzie w aspekcie instytucjonalnym. Mam nadzieję. że my wszystkie żyjemy w tym lęku. czym jest to doświadczenie. A faceci często w ogóle nie zdają sobie sprawy z tego. KTÓRE DOŚWIADCZYŁY GWAŁTU to nie boisz się niczego – nie boisz się. opowiadały o tym. Jest gdzieś we mnie potrzeba walki o prawdę. że przyczyni się to do zmiany. że mogę być tutaj dzisiaj. bo nie zdawałam sobie z tego sprawy. tzn. boisz się. to to. Dla mnie raporty i mówienie o tym jest ważne jeszcze z jednego powodu. To było dla mnie szokujące. oczywiście. że cię zabije. jest gdzieś zapisane.WYPOWIEDZI KOBIET. nie boisz się. że im się też coś takiego przytrafiło. co jest napisane w tekście o inicjatywach mężczyzn przeciw przemocy – że większość mężczyzn to nasi sojusznicy. Mam poczucie. że wcześniej też mogłam oddać swój głos.

czytając ten raport. których nie widzimy. monika: Mam jeszcze jedno wrażenie. bo muszą odbyć się na różnych poziomach – i świadomości społecznej. Teraz dopiero wiem. Dowcip z prostytutką i Lepperem to jest coś. my same. ale nie ustrzegłam się od pewnych skrzywień. ale ile jest rzeczy. że np. co widzimy. Ale jak czytałam swoją relację. to się nie ucina tak po prostu. że stereotyp i zły język jest na zewnątrz… A ja. czysta. BarBara: Ja mam inne doświadczenia. a pewnych rzeczy w sobie nie widzimy. gdzie hodują kolejne kalekie osobniki. a innych jako sprawców. zdecydowanie nie. co możemy skrytykować. uświadomiłam sobie. Ja dopiero teraz wiem. ile tych stereotypów mam w sobie. dlaczego poddałam się bratu. czy można zgwałcić prostytutkę. jak bardzo staram się pokazać. ktoś wtedy po prostu złamał moją psychikę. gdy zaczęłam terapię. To jest dla mnie przykład. To ma różne konsekwencje – mówię o kosztach społecznych takich zdarzeń. nie będą o tym mówić. jaki to miało wpływ na moje dzieci. w jaki sposób postrzegamy siebie jako ofiary. który traktował mnie jak przedmiot swoich seksualnych doświadczeń. nie prowokowałam. który należy zwalczać. Ja miałam pół roku. będą się starały schować 2 . że nie prowokowałam itd. i działalności samych instytucji. Nie jesteśmy wolne od tych uprzedzeń. Nawet jeśli kobiety nie zgłoszą się na terapię.WYPOWIEDZI KOBIET. czy ono nie dotyczy bardziej raportu… I w tekstach i w naszej rozmowie jest mowa. jak bardzo kreuję siebie jako niewinną dziewicę. dziewczynkę wracającą ciemną ulicą. dlaczego wyszłam za mąż. że byłam niewinna. To jest niesamowite. Pewne rzeczy postrzegamy jako stereotyp. z całą pewnością nie zabiegałam. żarty i dowcipy widzimy od razu. Bardzo starałam się być dobrą matką. Jeśli taki tekst wygłasza polityk… To jest typowy stosunek do takich sytuacji. W wielu przypadkach osoby pokrzywdzone zakładają nowe rodziny. Nie łączyłam tego i wyszło dopiero wtedy. zobaczyłam. To się po prostu stało. my doświadczone w ten sposób. BarBara: Od razu kojarzy mi się słynne pytanie. ale nie wiem. KTÓRE DOŚWIADCZYŁY GWAŁTU R ap oR t kie.

to jest jej odpowiedzialność. Druga rzecz to ogromne koszty przemocy. KTÓRE DOŚWIADCZYŁY GWAŁTU to gdzieś tam w sobie. które ponoszą bliscy: brak poczucia bezpieczeństwa u dzieci. zofia: Dwie rzeczy wydają mi się bardzo ważne. rzesza kobiet. w tym np. zofia: Znajoma ostatnio przytoczyła mi tekst pokazujący przenoszenie odpowiedzialności na kobiety na przykładzie analogicznej rozmowy policjanta z mężczyzną. że ta krzywda dzieje się poszczególnym osobom. że to kobieta jest winna. które też będą już troszkę zainfekowane. że ja naprawdę nie jestem winna. Basiu. że to jest ogromna grupa kobiet. To nie jest po prostu tak. nie wsiadła do windy z mężczyzną. to jeszcze ma to ogromne skutki dla całego społeczeństwa. któremu ukradziono portfel. wyszła za mąż za nieodpowiedniego człowieka. by otoczenie uznało. czy koszty. Policjant mówi: „ale nosi pan drogi garnitur przecież. a mimo to została zgwałcona. 27 . Można podkreślać. że nie miała miejsca żadna z tych rzeczy. o których mówiłaś. BarBara: Skutki rozprzestrzeniają się w postępie geometrycznym. czyli pokazuje pan. No i widzi pan.WYPOWIEDZI KOBIET. A nie daje pan pieniędzy na cele charytatywne? Daje pan. Są podwójne standardy dla mężczyzn i dla kobiet. A ten ciężar zdarzenia jest ładowany na kobietę. to gdzieś tam zostanie ta zła energia. utraconych dni pracy. I tak znajdzie się jakaś podstawa. czyli że kobieta nie piła alkoholu z obcymi. złodziej mógł pomyśleć. ponoszone przez ofiarę koszty ekonomiczne: koszty leczenia. I one założą swoje rodziny. że pan ma pieniądze. No to złodziej widział. Pierwsze dotyczy tego. bo moje dzieci też zostały skrzywione przeze mnie w tym zakresie. Z drugiej strony można mówić. przed którymi przestrzegają poradniki typu „jak nie zostać zgwałconą”. co powiedziałaś Moniko o potrzebie udowadniania. Bo nie dość. że ma pan pieniądze. pójdzie w następne pokolenia. nie wracała sama do domu. której są nośnikami. że jemu też pan chce dać pieniądze”. bo np. sprowokował go pan. I co z tego? I tak to nie ja jestem winna. że jechałam stopem.

paliwem… W ogóle nie byłam ważna w tym wszystkim. żeby to zostało powiedziane głośno. KTÓRE DOŚWIADCZYŁY GWAŁTU R ap oR t [śmiech] Tak. czy to się wydarzyło w tym badaniu? olga: Dla mnie jest to fantastyczny pomysł. danie miejsca takiej polifoniczności. Miałam wrażenie. grozisz jej dzieciom. to jest to gwałt i świństwo. są traktowane w ten sposób. Byłam karmą. w którym eksperci w różnych dziedzinach mają wyższą rangę niż osoby. są tylko rozmowy z policjantami.C. która działa sama dla siebie. jest tutaj w centrum. sędziami. co się nazywa odwróconym paradygmatem. zmienić procedury. Ja tylko chciałam. A. wymuszasz w ten sposób seks i kontrolujesz ją. tylko byłam karmą dla machiny. że właściwie wszystkie ofiary przestępstw. żeby sprawca poszedł do więzienia. w kontaktach z prokuratorami. że zostałam przepuszczona przez maszynkę do mięsa: nikt się tam mną nie interesował. niż zmienić całą filozofię tzw. byłam kompletnie nieważna. tzn. To jest piękne. co zrobił. czego chciałam. zostało nazwane po imieniu: jeżeli szantażujesz kobietę. żeby to. Jak się w tym odnalazłyście. Chyba jednak łatwiej wyszkolić policjantów. nikogo nie interesowało. w oczekiwaniu. W odwróconym paradygmacie te rangi są wyrównane – Wasz głos jako osób. A ja największą wtórną traumę przeżyłam w sądzie. Mnie zależało na tym. że ja się powinnam była zachowywać racjonalnie. wszystkie możemy mówić na równo z ekspertami. żeby się na nim zemścić. A nikt się tym nie interesował. I to mnie uderzyło. nawet moja adwokatka. które doświadczają. ponieważ w raporcie nie został ujęty wymiar sprawiedliwości. które trafiają do sądu. W sądzie jest do przejścia najdłuższa droga. z uzasadnieniem wyroku. bo dotarło do mnie. k atarzyna: To właściwie dotyczy poniekąd drugiego punktu. tak właśnie to jest. która 28 . które doświadczają.WYPOWIEDZI KOBIET. Paradygmat nieodwrócony to taki. Nie miałam potrzeby. wymiaru sprawiedliwości. A jak się czujecie z tym. jesteś gwałcicielem i przestępcą. natomiast nikt nie miał takich oczekiwań wobec sprawcy.

w tym badaniu. że tych kobiet jest tak dużo. 29 . że te sytuacje – jeśli chodzi o podejście instytucjonalne do ofiar gwałtów – wyglądają niemal wszędzie tak samo. Wierzę w to. ile jest takich krzywd. To jest zbiorowe doświadczenie. Chciałabym. ile jest takich przypadków. że to ma siłę rażenia. w którym to my komentujemy raport. A. a z drugiej strony widzimy.C. z czym się zgadzacie. monika: Chcę jeszcze wrócić do tego. że dzięki połączeniu tych dwóch sił można najlepiej opisać te rzeczy. I to też wydaje mi się świetne w tym raporcie. a my mamy inną. Czy coś Was zaskoczyło? Czy jest coś. które się dzieją i z nami. by to był wielogłos z różnych stron. Ale zgadzam się z tym. z różnych perspektyw. Kropką nad „i” jest nasz głos. że czytając ten raport. ile jest takich kobiet. jak to powinno wyglądać. Było to takie zatrważające uczucie. że następnym krokiem jest porozmawianie o raporcie. ale mam też poczucie. nasz głos nie jest zapośredniczony. co powiedziałaś Mario. maria: Dla mnie to jest fajne i ważne. że nie będzie przetrawiony przez jakąś tam instancję. Tak więc tutaj. naszego doświadczenia. odwrócenie ról jest ważne. KTÓRE DOŚWIADCZYŁY GWAŁTU jest po prostu krzywdząca dla ofiar. żeby w tym raporcie było zlinkowanie indywidualnego doświadczenia i tych danych ilościowych i innych. że możemy mówić z różnych stron o tym samym.WYPOWIEDZI KOBIET. zofia: W kontekście tego raportu ważne jest dla mnie to. czytałam i odtwarzałam moje osobiste historie na nowo. Przywrócenie tego tak. bo to mi się wydaje siłą tego ujęcia. że często eksperci mają inną wiedzę. że się wypowiadamy. że w momencie. nie zgadzacie? Jaka jest Wasza reakcja.: Wydaje się. że jednocześnie mamy wagę jednostkowego doświadczenia. że nie wiedziałaś. który zostanie zapisany i zamieszczony w takiej formie. Wasz odbiór? olga: Dla mnie niesamowite było to. że to jest ważne. i na poziomie społecznym.

Wracając do raportu. Wiem od nich.. czy ja na to zbyt ostro nie patrzę.WYPOWIEDZI KOBIET. oczywiście. jak bardzo to jest bolesne. potwierdzam to. która mnie kosztowała kupę zdrowia.. skąd w nas takie przyzwolenie. które przecież zostały powołane po to. co słyszę od dzieci i od nauczycieli. których nie ma w tym raporcie.. syn w gimnazjum. kiedy ta dwunastoletnia dziewczynka przez chłopców w klasie popełniła samobójstwo. Pokażcie mi pismo dla młodych ludzi – jest tylko „Świerszczyk” – które uczą szacunku. że to się w ogóle dzieje. w którym nic się nie zmieni. te sądy. spojrzałam na to od drugiej strony. I to. Wszędzie jest „zakochałam się” albo „chcę dziewczyny” – to erotyzacja pism młodzieżowych. że on powstaje. że wszystkie dzieci – i chłopcy. Nawet nie da się tego nazwać. dyskutować o takich sytuacjach. Cieszę się. by pomagać. zofia: No właśnie: dlaczego dochodzi do przemocy i dlaczego przemoc jest akceptowana? Zupełnie brakuje działań na wczesnym etapie edukacyjnym. i dziewczynki. który zaczął w ogóle poruszać takie tematy. że ojciec jakiegoś chłopaka powiedział wtedy: „oj tam. wymacali dziewczynę”. dziewczynki się malują. które zaoponowało i próbowało skierować uwagę na sprawców. których robić nie wolno. KTÓRE DOŚWIADCZYŁY GWAŁTU R ap oR t BarBara: Ja miałam poczucie takiego zwyrodniałego tworu instytucji. przeraża mnie. bo się upiła na imprezie. A z drugiej strony jest np. I właściwie mój syn był jedynym dzieckiem w całej klasie. że to są rzeczy. Taki zgrzyt. Po prostu szykuje się kolejne pokolenie. ekspe- 240 . wielka akcja w tych gimnazjach: wiadomo. Natomiast poszłam dalej i zaczęłam zastanawiać się. Pamiętam.. Nie wiem. która została zaatakowana seksualnie albo wykorzystana. Niestety. Powinniśmy popracować nad zmianą świadomości społeczeństwa. Bo z jednej strony syn zaczął teraz chodzić na wychowanie do życia w rodzinie i na szczęście jest tam sensowny nauczyciel. Mam wiedzę od dziewczyn. Pamiętam sytuację. z którymi się kontaktuję. że te instytucje. I wychodzi. Córka jest w liceum. k atarzyna: Ja mam dzieci w tym wieku. oceniają dziewczynkę. jako dziwkę. a nie na ofiarę.

Dla mnie jest strasznie smutne to. nie ma takiego poczucia. mają brudne nogi i śmierdzą. procedura została opracowana. ani innych instytucji. że te kobiety potrzebują pomocy i to one są ważne. To znaczy. noszą takie sukienki. którzy się nie myją. o te kobiety chodzi.WYPOWIEDZI KOBIET. lekarze i tak dalej. jak oni są szkoleni. a nie ci wszyscy tam policjanci. i są bardzo mocno kontrolowane. żeby reformować ten system. że żadne normy nie obowiązują ani policji. ani lekarzy. k atarzyna: Ja z kolei miałam takie wrażenie.. że tu nos jest dla tabakiery. Odczuwam ogromny dysonans. np. pozbyć się. że tutaj. a na czym bazuje. To jest jakaś wolna amerykanka czy. to jest kolejne pytanie. jakby one były kimś. odsyłane do łazienki. która po prostu podejmie decyzję w zależności od swojego widzimisię. I że oni mają pracę dlatego.. mają być poddane dyscyplinie. które zresztą odnoszę bez przerwy w Polsce. „aktywność szeryfa”. inne sukienki. nie współgra z tym. Wszystkie dzieci się uczy. Raport pokazujący. co mówią przedstawiciele instytucji publicznie. że oni za to dostają pieniądze i to jest ich praca. tylko żeby mówić. co rząd mówi oficjalnie. kogo trzeba kontrolować. widząc ten brak procedur i słuchając tego. To jest po prostu postawione 241 . że te wszystkie tabakiery są tak niezmiernie ważne. z kim nie wolno się liczyć. że norm nie ma. że ci wszyscy policjanci. czytając kolejny raport. natomiast nie ma żadnej takiej dyscypliny w stosunku do chłopców. Policjant jawi się jako osoba. Potworna arogancja tych ludzi. że jest dobrze. jak napisała Beata Zadumińska. że dziewczynki mają się kontrolować. że procedur nie ma. pełnomocniczka Radziszewska mówiąca. o proszę. Nikt z tych ludzi. Ich nikt nie wyśle do łazienki. kto przeszkadza. żeby zmyły makijaż przed lekcją. że kolejne raporty – których i tak jest mało – pokazują znowu to samo: że tych procedur nie ma. [śmiech] zofia: Wracając do raportu. bo one będą przeszkadzać w procedurze. Cały czas energia nie idzie na to. KTÓRE DOŚWIADCZYŁY GWAŁTU rymentują. traktują kobiety. lekarze. Czyli kwestia tego. żeby te kobiety obsłużyć. może poza organizacjami pozarządowymi. bo to o nie.

traumatyczne. po których było widać. że mogło się to wiązać z jakimś brakiem wsparcia. że nawet się nie starają. bo oni nie umieją tego robić. żeby mi ułatwić to wszystko. po których było widać. że są zaangażowane i chciałyby pomóc. co dla niej jest trudne w pracy. że dla niej to pewnie jest trudne mieć kontakt z ofiarami przemocy seksualnej. Wydawało mi się.C. maria: Miałam podobne wrażenie. I oczywiście mnie to złości i czuję bezsilność. ale w ogóle takie jest myślenie społeczne. które tematem przemocy seksualnej szczerze się interesują i wyrażają chęć współpracy. A. Miałam taką sytuację. po których widać było. Z bardzo dużą liczbą osób tam rozmawiałam.: Ale macie poczucie. nawet niestereotypowe. zofia: Mam też pozytywne wrażenie z raportu. że im wszystkim nie zależy. ale kompletnie nie umieją i właśnie jeszcze bardziej szkodzą przez swoją nieuwagę i komentarze. że oni wszyscy to mają gdzieś. ale były też osoby. że to jest takie kompletnie beznadziejne. bo nie mają po co takiej iluzji tworzyć. chęć brania udziału w szkoleniach. że jakoś im na tym zależy. a zwłaszcza z wywiadów z policjantką. że z ich strony nie jest to tylko taka fasadowa zwyczajowa deklaracja zainteresowania problemem. z którymi miałam kontakt wynika z ich własnego lęku. KTÓRE DOŚWIADCZYŁY GWAŁTU R ap oR t na głowie. Takie miałam poczucie. lekarką i pracownikiem organizacji. niestety. jak byłam na policji i składałam zeznania. że policjantka zaczęła mi opowiadać o innych zdarzeniach tego typu. że można. I mam poczcie. Może trzeba wyłapywać gdzieś te osoby i próbować z nimi tworzyć taki dobry system i pokazywać innym. że to są osoby na tyle nisko. które w ramach tych badań przeprowadzałam. Teraz myślę. Tylko. Były też takie osoby. Te osoby były różne: były takie. bez nakazu z góry niewiele mogą zrobić. że zachowanie policjantek. że te wszystkie perspektywy widać w raporcie? 242 . nie ma możliwości porozmawiania o tym. Też nie mam poczucia.WYPOWIEDZI KOBIET. że są w tym systemie osoby. bo to nie dotyczy tylko tego miejsca.

Na kongresach kobiet. że to jest ogromna czarna dziura. Towarzystwa Interwencji Kryzysowej. przychodzą organizacje pozarządowe. k atarzyna: Ja z kolei pod wpływem rozmów z pracownikami tzw. ale też o to. koszty dla społeczeństwa. Przez swoją skalę. a nie jak mięso armatnie. Sędziowie i prokuratorzy są niedouczeni. Nie chodzi tylko o to. ale mam dużo zastrzeżeń wobec sposobu prowadzenia – pacjentka powinna się czuć jak pacjentka. Bo przemoc seksualna to nie jest problem. Teoretycznie są przychodnie. że jest wynikiem zaniechań ze strony państwa. KTÓRE DOŚWIADCZYŁY GWAŁTU BarBara: Tak. Bo jak już jest poradnia terapeutyczna. który jest poddawany przemocy. Z tym mam do tej pory potężny problem. to niech już będzie rzetelna. przychodzi mnóstwo ludzi zainteresowanych – to są panele. To chciałabym zobaczyć szerzej opracowane w jakimś tekście. zamykać w czterech ścianach mojego kontaktu z terapeutą czy terapeutką. i fakt. żeby ona była dobra. A w tym momencie możemy się tylko odwołać do innych publikacji czy praktyki np. Przychodzą policjantki. na które przychodzi najwięcej ludzi – ale nigdy nie ma tam nikogo z wymiaru sprawiedliwości. że w raporcie brakuje tekstu na temat tego. wymiaru sprawiedliwości mam wrażenie. jak zachowuje się psychika człowieka. który zachodzi między mną a jakimś tam sprawcą. na panelach poświęconych przemocy wobec kobiet nigdy nie ma nikogo z wymiaru sprawiedliwości. zofia: Teraz zdałam sobie sprawę. żeby była jakaś pomoc psychologiczna. jaka pomoc psychologiczna jest dostępna. Ale ja za mało przeczytałam o doborze psychoterapeutów. że psycholożka czy psycholog będą to uwzględniać. ci ludzie nie wiedzą i nie chcą wiedzieć. I oczekiwałabym.WYPOWIEDZI KOBIET. w rozumieniu nie walki o władzę parlamentarną. panuje wśród nich ciemnota. to nie jest mój osobisty problem. żeby było w nim więcej o poradniach. Tutaj jest potężna dziura. jest to po prostu problem polityczny. a jaka mogłaby być. lecz układu sił. Ja tego doświadczam. jakie skutki ma 24 . Być może powstanie kolejny raport i wtedy oczekiwałabym. a nie indywidualizować problem.

Mieliby wtedy szansę postawić się w tej sytuacji. tylko wykorzystaniem bezradności. by wzbudzać w nich możliwość empatyzowania 244 . Co jest oczywiście łagodniej karane i nie ma tego ciężaru. KTÓRE DOŚWIADCZYŁY GWAŁTU R ap oR t przemoc długotrwała. bo nie chodzi o zakłamywanie rzeczywistości. zofia: Jakoś mi się podoba pomysł stawiania mężczyzn w roli ofiar po to. ale popełnianych też przez mężczyzn oczywiście. o którym mówiła Katarzyna – gwałt nie jest nazwany po imieniu. że gwałt nie był zgwałceniem. moim zdaniem. że nie są w stanie się zidentyfikować z ofiarą. po prostu? To jest czarna dziura. Pisanie w uzasadnieniu wyroku. Tego mi brakowało w raporcie z badań. zofia: Albo ten ostatni wyrok sądu kieleckiego. [przerwa] k atarzyna: Ciekawe jest to. Rozwód został orzeczony za obopólną winą. mężczyźni po prostu nie biorą pod uwagę pewnych rzeczy przez to. To jest problem współczucia. Jej wina polegała na tym. w telewizji więcej mężczyzn w roli ofiar. BarBara: Moja koleżanka ma męża policjanta. pokazując w filmach. odczuć ten strach. by zachowywała się racjonalnie. gdzie sędzia uznał. że ofiara zachowywała się nieracjonalnie? Oczekiwanie. że w przypadku gwałtu mężczyźni zwykle empatyzują ze sprawcą. nie z ofiarą. bo ofiara nie była w stanie powiedzieć „nie”. gdy jest ofiarą przemocy? Wypytywanie.WYPOWIEDZI KOBIET. niestety zostanie dołączony już po naszej dyskusji. więcej gwałtów na mężczyznach. Może da się to odwrócić. w książkach. trzeba się tym zająć. alina: W raporcie będzie też tekst Małgorzaty Łojkowskiej omawiający orzecznictwo sądowe. czy aby na pewno bardzo jasno i wyraźnie werbalnie wyraziła swoją niezgodę? Może powinna na piśmie. który ją gwałcił. Przecież to jest chore. że była zbyt uległa wobec męża.

że te stereotypy są w nas. że jest tak. o uwzględnianiu mężczyzn. społecznie i są sytuacje. koncentrujące się na krzywdzie kobiet. KTÓRE DOŚWIADCZYŁY GWAŁTU z ofiarami. że właściwie jest pół na pół. chłopców – ofiar. albo gdy nie krzyczała. jak mówiłaś Moniko. k atarzyna: Jest takie niebezpieczeństwo. że „mężczyźni też są krzywdzeni w ten sposób”. co właściwie się stało i dopiero po jakimś czasie dochodzi do nich. maria: À propos tego. psychicznie. że naruszono moje granice. Dziewczyny są fizycznie lepiej rozwinięte. Jak robiłam ostatnio ten raport [o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie]. Moja mama jest dyrektorką gimnazjum i widzę problem przemocy seksualnej w szkołach. w których dochodzi do przemocy 245 . także przemocy wobec chłopców – zwłaszcza wobec chłopców. kiedy kobieta jest pijana. że np. bo dużo działań jeszcze można podjąć. Czyli odwraca się kompletnie. a reszta ofiar to są kobiety. Ta „reszta” to 80 procent. nie zwerbalizowała sprzeciwu. jak to miało miejsce w komisji sejmowej. Sama miałam takie sytuacje. że stereotypowo ofiarą jest kobieta i możliwość zyskania pomocy jest dużo większa. To dotyczy zwłaszcza przemocy seksualnej. Zawsze jak tylko zacznie się jakieś równościowe działanie. że były zgwałcone. gdzie pani przewodnicząca mówiła. że wiele kobiet nie zdaje sobie sprawy. A zwłaszcza w przypadku gwałtu ważny jest czas tuż po. Jest całkiem sporo takich dziewczyn. monika: A ja jeszcze o chłopcach. Myślę. to pojawia się głos. którzy są mniejsi. a w niej to kobiety są głównie ofiarami przemocy ze strony mężczyzn. to też jest gwałt.WYPOWIEDZI KOBIET. nie uprawiają sportów. to wychodziło. niż gdy ofiarą jest mężczyzna. tylu tysięcy dzieci. że pracownicy instytucji nie zdają sobie sprawy czym jest gwałt. Domagają się uwagi i wychodzi na to. że dopiero po czasie doszło do mnie. że przemoc domowa dotyka tylu tysięcy mężczyzn. ale mam też potrzebę adekwatnego przedstawiania rzeczywistości. gdy ofiarą jest kobieta.

Znacznie powszechniejsza jest przemoc. bo to oni są sprawcami przemocy. zofia: Myślę że ważne jest też to. tylko na sprawców i podkreślać. A drugi tekst. To mi się wydaje oczywiste. i dlatego zajmujemy się tym na początku. co Jacek Fenderson napisał na początku – że mężczyźni są i częścią problemu. żeby w ogóle dokonała się jakaś zmiana. że sprawcami są mężczyźni. Jest tylko ofiara. jest najpierw zauważenie. by obiektyw skierować nie na ofiary. To są kursy.WYPOWIEDZI KOBIET. szczególnie seksualna. a sprawca pozostaje 24 . skierowana przeciwko kobietom. jak to się stało. zofia: Nie chciałam powiedzieć. że drogą do zapewnienia pomocy również mężczyznom. że ciągle panuje przekonanie. którzy doświadczają przemocy. Pierwszy z nich – co mi się skojarzyło z tym. ona jest zarażona przemocą. to tekst o inicjatywach mężczyzn wobec przemocy i to. Myślę. ale też terapeutycznego. ale to też jest rzeczywiste. że płeć odgrywa bardzo ważną rolę. KTÓRE DOŚWIADCZYŁY GWAŁTU R ap oR t seksualnej. bo wiele rzeczy otwierającego. Nie mówimy: „przemoc seksualna mężczyzn wobec kobiet”. Już nie na kobietach. co mówiła Maria o samoobronie i znajomości własnych granic – to tekst o dobrych praktykach. przechodzi się do momentu wzmocnienia. Od traumatycznego opowiadania o doświadczeniach przemocy. i rozwiązaniem. nie wiadomo. Gdy mówimy: „przemoc seksualna wobec kobiet”. że to jest marginalne. k atarzyna: Myślę. przemoc w rodzinie. to kobiety stanowią większość ofiar. Zgadzam się. nie na ofiarach. gdzie opisane są kursy WenDo. jest w tym kobieta. ale że to jest inny problem. a w tym momencie zajmujemy się tym problemem. Zwróciłam uwagę na dwa z tekstów zamieszczonych w publikacji. że płeć nie odgrywa roli. a nie ma mężczyzny. który wydał mi się ważny. w którym ofiarami są kobiety. to na nich musi być skupiona uwaga. że to jest nierzeczywiste. które – moim zdaniem – powinny być w programie szkolnym prowadzone dla dziewczynek od najmłodszych lat i regularnie powtarzane. nie kobiety.

Dlaczego w kościele nie zdarzyło mi się usłyszeć nic o przemocy.C. podkreślenia skutków psychologicznych tego typu przemocy. to jest inna jakość. że w Polsce przeciętna kara za gwałt ze szczególnym okrucieństwem wynosi trzy lata. jak nie dopuścić do przekroczenia granic. Szokująca jest ta różnica. był dla mnie ważny. Twoje prawa zostały złamane. tak nie należy robić”? Brakowało mi więc rozszerzenia wątku psychologicznego i brakowało mi poruszenia tematu roli Kościoła w przeciwdziałaniu przemocy. BarBara: Pamiętacie tę sprawę sprzed czterech lat: student z Polski zgwałcił kobietę w Wielkiej Brytanii i dostał karę zgodną z tamtejszym kodeksem karnym – dwadzieścia kilka lat. zrobił na mnie największe wrażenie. 247 . zdeptane. maria: Dla mnie najciekawszy był ten tekst o mężczyznach. Wtedy były starania. świadomość prawa do czegokolwiek. Moją uwagę zwróciła również informacja. przez samych mężczyzn podejmowanych. A. żeby ten proces przenieść do Polski. Ale też to. żeby nie groziła mu tak wysoka kara. Przemoc seksualna ma szczególne konsekwencje – poczucie bezpieczeństwa jest zupełnie złamane. Po pierwsze poczucie siły. że zajmuje się tym. Jakie są w Was reakcje. które daje. twoja intymność. a na Zachodzie to jest osiem lat. ale one też są potrzebne. Poza tym jesteśmy krajem z wysokim wskaźnikiem katolicyzmu. maria: Mnie się też bardzo podoba WenDo. Tego brakuje w zwykłych kursach samoobrony. wsi nie mówi: „słuchajcie mężczyźni. Dlatego ten tekst dotyczący inicjatyw mężczyzn. Brakowało mi wypunktowania. Miałam momenty zmęczenia statystykami. uwagi? BarBara: Trochę sucho było.WYPOWIEDZI KOBIET. Kościół ponoć bierze udział w naszym życiu społecznym.: Jak Wam się czytało teksty eksperckie. załóżmy. KTÓRE DOŚWIADCZYŁY GWAŁTU niewidoczny. dlaczego przywódca duchowy w mojej.

KTÓRE DOŚWIADCZYŁY GWAŁTU R ap oR t olga: Dla mnie oburzający był medialny dyskurs na ten temat. ale też o to. obserwator. monika: Dzięki temu zawężeniu tekst jest syntetyczny. Słyszałyście o nim? To jest film o obywatelu Rumunii. BarBara: To jest jak naplucie w twarz. zofia: Agnieszka Kaim pisała o tym w swoim tekście o mediach. których jest masa. że widziałam w ubiegłym tygodniu film Droga na drugą stronę. który parę lat temu umarł w areszcie śledczym w Krakowie. że ten tekst opiera się tylko na „Wyborczej” i „Rzeczypospolitej”. olga: Podobna sprawa z Romanem Polańskim. Żałuję. które nie doświadczyły przemocy seksualnej. k atarzyna: Biją naszych. Wcześniej nie zdawałam sobie sprawy jako widz. Ludzie kultury i nauki wypowiadali takie stwierdzenia. i te wzorce są powielane. identyczny dyskurs. i trafiają na grunt społeczny. Dla mnie osobiście słuchanie takich trywializujących czy stających po stronie sprawców doniesień to są kolejne i kolejne uderzenia. na jaką skalę to jest symboliczna przemoc wobec kobiet. Chciałam zacząć od tego. naród wstawiał się za oprawcą. Na studiach pisałam o uprzedmiotowieniu kobiet w reklamach. można by rozszerzyć tę perspektywę. Ja mam dużo uwag. że wyjątkowy człowiek powinien być wyjątkowo traktowany. film polsko-rumuński. olga: Tak. które tego doświadczyły. że ten przekaz trafia do ogółu. skupiających się na tekście Agnieszki i tekście o skali przemocy. który też był dla mnie super ciekawy. do osób. czyli 248 .WYPOWIEDZI KOBIET. o czym mówiłam wcześniej. I nie chodzi tylko o to. Ważne jest to. na który poszłam przypadkiem i który niesamowicie mi się wpisał w ten raport. że ten przekaz trafia do osób. że media kształtują sposób myślenia o przemocy seksualnej i wzmacniają przyzwolenie na przemoc seksualną.

żeby te świadectwa. że nie mówimy o sprawcach. tekstami w ramce. nie były tylko ilustracjami. które mamy przeczytać i zrobić „och!”. którzy pomagają. że policjanci wiedzą. nie po stronie ofiar. Polecam ten film. Zofia: Może spróbujemy na koniec stworzyć na szybko listę postulatów. o ofiarach. dlaczego pojawia się ten wstyd. a miałam wrażenie. Inaczej mamy tabelki i co z tego? Ważne wydaje mi się więc. że bajkę oglądam. monika: Chyba w tym tekście Płatek też jest taki dłuższy fragment o tym. to na nie kieruje się i edukację. że policja jest uczona. byśmy sobie zdawali sprawę. Niesamowite. Były wymieniane różne stereotypy. że policja wie. i wszystko. To jest ważne. Bo to też jest stereotyp. która sprawdziła. co się dzieje z działalnością Platformy Przeciw Przemocy. olga: Mnie też się podobał tekst Zosi. a najważniejsze dla mnie okazało się to. w jakim państwie żyjemy i co politycy z tym robią. W którymś momencie się zorientowałam. które są i w tekście. bo to jest animowane. i w raporcie. tylko żeby z nich coś wynikało. że oni nie wiedzą. że nie mówimy o sprawcach. jeśli na przykładzie konkretnej osoby pokażemy. wypunktować jeszcze raz co jest dla nas ważne? 249 . angielski tytuł brzmi Crulic jak nazwisko bohatera. Na końcu któregoś tekstu pojawia się stwierdzenie. Zabrakło mi też opisania stereotypów w reakcjach ofiary. a nie. że w tekście są one tylko po jednej stronie – po stronie sprawców. i pomoc. jak działa system. Zabrakło mi chociażby akapitu na ten temat. po stronie tych. nie od tej strony patrzymy. Więc mam niezgodę na takie sformułowanie: wolałabym przeczytać. że to nie jest fikcja – na początku myślałam. KTÓRE DOŚWIADCZYŁY GWAŁTU jednostkowe świadectwo. że sądy wiedzą – a ja teraz wiem. które koncentrują się wokół stereotypów. bo to przemawia. że cały czas mówi się o kobietach. Przechodzę do uwag. np. W ogóle się nie mówi o sprawcach. I tam się nic nie dzieje.WYPOWIEDZI KOBIET.

Moniko. Oni prostu muszą się tego nauczyć i to zaliczyć już w czasie studiów. przemocy w rodzinie. Mną też wstrząsnęło to. którzy stykają się z przemocą.WYPOWIEDZI KOBIET. którzy się nie załapali. że ci ludzie oceniają kobiety. albo nie mają zielonego pojęcia. 250 . BarBara: Ja podeprę Cię. żmudna. powinny być przedmiotem szkoleń ludzi. powinny być szkolenia. Nie może być tak. tzn. To mi się wydaje bardzo ważne. Bo są pracownicy. żeby po skorzystaniu z pomocy. zdrowie. terapeuty czy pana sędziego. lekarzy. żeby osoby. Chodzi mi o to. A dla tych. które wracają do prześladowcy. że kobiety. oraz działania przeciwdziałające wypaleniu zawodowemu. To jest kompletne zaburzenie tego. kobieta mogła ocenić otrzymaną pomoc. czasem mają też wiedzę. ale to się rozbija o to. ale zderzają się na przykład z poziomem prokuratury i nie podejmują żadnego działania. Nie może być tak. bo kiedyś coś zrobili. Abstrahując od woli. które korzystają z pomocy. są odsyłane na policję. żeby otrzymać papierek na obdukcję. że są za nisko. miały możliwość jej oceny. którzy wiedzą. KTÓRE DOŚWIADCZYŁY GWAŁTU R ap oR t k atarzyna: Ja mam jeden postulat edukacyjny. że długa procedura. co ważne – najważniejszy jest psychiczny komfort tej kobiety. To po prostu powinien być obowiązkowy przedmiot. że są ludzie. którzy pracują w wymiarze sprawiedliwości. Procedura powinna móc zacząć się w każdym miejscu. czego się dowiedziałam z raportu. Przede wszystkim sprawy dotyczące przemocy seksualnej. w policji. k atarzyna: Rzecznik praw pokrzywdzonych. jej bezpieczeństwo. zakończyła się niczym. jako głupie. ale poszłabym dalej. że ktoś kogoś odsyła. którzy mają wolę. mają dużą wolę. ale okazało się. jakichś tam uprzedzeń. Niech będzie tak. Bo ludziom brakuje wiedzy. po prostu oni nie mają wiedzy. które się zgłaszają do lekarza. monika: Ja mam też potrzebę domknięcia tego działania szkoleniowego. czyli superwizję tych pracowników. na czym polega przemoc seksualna i o co w niej chodzi. jej skuteczność. z pracy osoby z instytucji.

że wiele osób mogło na którymś etapie zareagować. sądu czy czegoś. monika: Ale to jest też kwestia stanowienia prawa. A papierkowe sprawy można załatwiać bez udziału osoby pokrzywdzonej. tylko wskazali. ale tego nie zrobiły. w którym kobieta zgłasza. obojętnie komu. W filmie specjalnie nie wskazali żadnego winnego. Po filmie było spotkanie z producentem kreatywnym. KTÓRE DOŚWIADCZYŁY GWAŁTU W momencie.WYPOWIEDZI KOBIET. Wszystkie inne osoby wiedzą. osoby. że w tych naszych badaniach bywało często tak. Bo to prawo istnieje. ale chyba żadna nie musi. I jeszcze jedna refleksja związana z filmem Crulic. lekarz może. że oni prezentują w filmie prawdziwe dokumenty z tego śledztwa. że występują w tych dokumentach z imienia i nazwiska. a lekarz odmawiał wykonania obdukcji. Potrzebne było zaświadczenie z policji. ale nie miało takiego obowiązku. Asesor może. czy powinien podjąć działania. zofia: Czyli i w przypadku szkoleń. Zgodnie ze zmianą ustawy o przemocy w rodzinie teraz więcej instytucji będzie mogło zakładać Niebieską Kartę. chodzi o realizację istniejących praw. usunęli tylko jedno nazwisko. ale mam to na świeżo. i w przypadku procedury. Powiedział. czy nie. tylko nie jest realizowane. ale nie musi. że znowu podam ten przykład. który jest prawnikiem i robił do tego research prawniczy. że polskie prawo jest na tym odcinku tak skonstruowane. które miały szansę na reakcję. I cztery miesiące człowiek głodował. żeby wykonał obdukcję. I może być taka sytuacja. ale nie musi. Zła jest taka samodzielność pracownika instytucji. żeby zmusić lekarza. ale zniesiony został obowiązek jej zakładania. że to rola policji. Czyli więcej instytucji może. 251 . też w tekście z offu. bo instytucja. mimo że opiekowały się nim cztery służby. Drugi przykład jest taki. Przepraszam. że kobieta zgłaszała się do lekarza. z wyjątkiem policji. że tych Kart będzie mniej zakładanych. ale nie musi. która się spotka w przemocą w rodzinie uzna. Powiedział. pracownik służby więziennej może. ta osoba ma zacząć procedurę i przeprowadzić wszystkie czynności. zgwałcenie. który sam podejmuje decyzję.

w których kobieta śpiewa: „lubię kiedy bije mnie po dupie”. były inicjowane rzeczywiście przez mężczyzn adresujących działania do innych mężczyzn. lecz działania edukacyjne: „sorry. tylko dlatego. w którym lekarz sporządza obdukcję. Dlatego odmawiają wykonywania obdukcji. Mam dystans do takich działań. żeby te działania włączające. które mają na celu włączenie mężczyzn w koalicję przeciw przemocy seksualnej. w której Radziszewska w ramach swojej kampanii Białej Wstążki nagradza znanych mężczyzn. jak częsta jest ta przemoc i jak dużo kobiet jest ofiarami. co było w tekście o mężczyznach. że przed kamerą powiedzieli. że są przeciw przemocy. maria: Dla mnie ważne jest uświadamianie tego. bo mam wraże- 252 . po drugie wynagrodzenie za poświęcony czas. ale jesteś potencjalnym sprawcą przemocy”. będzie musiał chodzić na rozprawy i tak dalej. to jest – moim zdaniem – konieczność absolutna. przykro mi. zofia: Dla mnie jest ważne. oczekuję od samych mężczyzn zaangażowania i inicjatywy. Bo np. prezentujących wzorcowy model męskości oparty na sile. to byłoby WenDo w szkołach dla wszystkich dziewczyn oraz to. maria: Gdybym miała do tej listy dopisać swoje punkty. zanim się wydarzy. a poza tym z przeciwdziałaniem przemocy nie mają nic wspólnego. A do mężczyzn kierowałabym raczej nie propozycję przypięcia białej wstążki – niech sami z siebie przypinają.WYPOWIEDZI KOBIET. a po drugie – skierowanie uwagi na sprawców. nagrodzony Liroy nagrywa piosenki. i żeby nie były fasadowe. Więc lekarze powinni mieć po pierwsze obowiązek. staje się świadkiem w sprawie. czyli działania. KTÓRE DOŚWIADCZYŁY GWAŁTU R ap oR t zofia: Z lekarzami i obdukcjami jest tak. Czyli chodzi o mi o programy resocjalizacyjne dla sprawców i antyprzemocowe programy edukacyjne w szkołach. Takim działaniem nie jest sytuacja. Wśród postulatów ważne jest dla mnie: po pierwsze – podjęcie przez państwo aktywności na polu przeciwdziałania przemocy. które jakoś tam są podejmowane. za co nie dostaje wynagrodzenia. że w momencie.

BarBara: Byłabym ostrożna [śmiech]. zależy to. ponieważ te pakiety zawierały pigułkę „dzień po”. od tego. policją i jasne procedury. że jak przyjdzie do niego kobieta. jakie ma poglądy. tylko ówczesny minister zdrowia się nie zgodził. którzy źle wykonują swoje różne zadania. pomagaczami. że nie ma żadnej kontroli nad psychologami. Radziszewska zapowiedziała. to co powiedziałaś o procedurach. chyba dzięki tekstowi o Platformie. że jak się dowiedzą.. które powinny być wykonywane. k atarzyna: Była propozycja wprowadzenia ich w Polsce. w której ktoś. Trzeba koniecznie zmienić sytuację. to on ją potraktuje w odpowiedni sposób. co oni mają w głowie. że w raporcie są opisani ludzie. był sponsor.. Jeśli się tym nie 25 . To muszą być procedury. które będą bardzo szczegółowe i po prostu punkt po punkcie ci ludzie będą wiedzieli. olga: Dla mnie ważna jest współpraca między lekarzami. bo on po prostu ma mieć taką procedurę. Dlatego nie jest ważne. że szokiem jest dla mnie fakt. że od nastawienia tych ludzi. którzy się starają. BarBara: Ja w podsumowaniu powiem. że w Polsce jest źle. kto nie ma bladego pojęcia albo ledwo liznął co nieco. od tego czy oni są przyzwoici. Wierzę. świadczy o tym. co mają zrobić.WYPOWIEDZI KOBIET. już od roku nie ustaje w tym zapowiadaniu. czy nieprzyzwoici. o czym wcześniej nie miałam bladego pojęcia. że będą te pakiety. sam fakt. dzięki któremuś z tekstów. którym zależy. kim ten człowiek jest. Były pakiety. żebyśmy my nie były zdane na łaskę tego. na kogo trafimy. co on ma w głowie. Ale to jest bardzo ważne. jak oni potraktują te kobiety. Bo to. i nadal zapowiada. KTÓRE DOŚWIADCZYŁY GWAŁTU nie. że faceci nie zdają sobie sprawy. dowiedziałam się o istnieniu na świecie pakietów do zbierania materiałów. bierze się za pomoc ofiarom przemocy i nie ponosi żadnej odpowiedzialności. to tłumnie ruszą. którzy mają pozytywne nastawienie. Od tego są procedury. Nie może tak być. Np.

WYPOWIEDZI KOBIET. że oni stosują przemoc i w związku z tym on pracuje z mężczyznami. Ciekawa książka. że zdążymy ją przetłumaczyć w tym roku. żeby reagowali. I zachęca ich do tego. co się dzieje. to będą kolejne dziewczyny pokrzywdzone wtórnie. słuchając o konieczności pracy z mężczyznami i o ich edukacji. 254 . Tłumaczę właśnie książkę Jacksona Katza. kiedy ta presja jest wywierana. bo ja do nich należę. żeby stosować wobec kobiet przemoc. KTÓRE DOŚWIADCZYŁY GWAŁTU R ap oR t zajmiemy. Katz jest amerykańskim baseballistą. mam nadzieję. Presja rówieśnicza powoduje. że mężczyźni są przez własne męskie środowisko popychani do tego. jeśli chodzi o zajęcie i wygląd. zwracali uwagę na to. takim stereotypowym macho. On zauważył. k atarzyna: Czułam tutaj ogromną presję. zwraca uwagę na te mechanizmy i uczy ich reagowania. nie reprodukowali tych mechanizmów. przeciwstawiania się.

niebieskalinia.00 w niedziele i święta w godz. 8.feminoteka.116123.pl Ogólnopolskie Pogotowie dla Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia” 801-12-00-02 od poniedziałku do soboty w godz.00-22.00 od wtorku do piątku w godz.00-16.edu.00-16.00 www.pl Bezpłatny telefon dla osób dorosłych w kryzysie emocjonalnym 116 123 codziennie od godz.00-20. 8.1 789 30 65 66 Przydatne telefony i strony internetowe Fundacja Feminoteka TELEFON INTERWENCYJNY DLA KOBIET DOŚWIADCZAJĄCYCH PRZEMOCY poniedziałek w godz.info 255 .00 do 22. 14. 10.00 www.00 www. 10.

00 www.com 25 .pl Fundacja Autonomia www.pl Towarzystwo Interwencji Kryzysowej againsthate@poczta.wstronedziewczat.org.miejscekobiet.pl Fundacja „Pomoc Kobietom i Dzieciom” http://www. 16.onet.ponton.TELEFONY I STRONY INTERNETOWE R ap oR t Grupa Edukatorów Seksualnych Ponton Telefon zaufania dla młodzieży 22 635 93 92 każdy piątek od godz.org.pl Fundacja Miejsce Kobiet www.org.org.ngo.00 do 20.pl WenDo – Samoobrona i Asertywność dla Kobiet i Dziewcząt http://www.autonomia.org.przemockid.pl e-mail: fundacja@autonomia.wendo.wordpress.pl 10 Grudnia – Stop przemocy wobec kobiet! Internetowa Platforma Antyprzemocowa http://10grudnia.pl Stowarzyszenie „W Stronę Dziewcząt” www.pl crisisintervention@free.

14 AUTORKI I AUTORZY Autorki i autorzy olga BorkowSka – ukończyła Instytut Stosowanych Nauk Społecznych UW. Aktywista ruchu skłoterskiego.in. Od wielu lat współpracuje z organizacjami pozarządowymi m. arteterapeutka. Współtworzył kolektywy działające w obszarze praw człowieka i feminizmu m. dwuletnie Studium Psychoterapii metodą Psychologii Zorientowanej na Proces oraz Szkołę Trenerów prowadzoną przez stowarzyszenie OPTA. edukację seksualną oraz projekty promujące historię i twórczość kobiet. Obecnie w Norwegii. agnieSzka c zapczyńSka – psycholożka. specjalistka w zakresie pomocy ofiarom przemocy w rodzinie Ogólnopolskiego Pogotowia dla Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia” Instytutu Psychologii Zdrowia Polskiego Towarzystwa Psychologicznego. głównie na rzecz przeciwdziałania dyskryminacji oraz działania artystyczne. Grupą Edukatorów Seksualnych Ponton. magDalena graBowSka – pracuje w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego. Od roku 2006 związana z fundacją Feminoteka. jacek fenDerSon – feminista i anarchista. Pracuje w sferze drobnych usług. w szczególności zaś 257 . gdzie koordynowała projekty propagujące zwalczanie przemocy wobec kobiet. obronionej na Wydziale Women’s and Gender Studies Uniwersytetu Rutgers. W swojej pracy doktorskiej. Od wielu lat zaangażowana w formalne i nieformalne działania społeczne. Solidarni z Maxem czy Grupę Anarchofeministyczną A-fe.in. trenerka warsztatu umiejętności psychospołecznych Polskiego Towarzystwa Psychologicznego. krytycznie przyglądała się sposobom reprezentacji przestrzeni post-socjalizmu we współczesnych teoriach feministycznych. Współtworzy warszawską fundację Miejsce Kobiet.

Autorka pracy magisterskiej o mitach na temat gwałtu. fundacją Kidprotect. W roku 2010 współpracowała z fundacją Feminoteka w ramach pilotażu badań sondażowych na temat przemocy wobec kobiet realizowanych przez Europejską Agencję Praw Podstawowych. wieloletnia współpracowniczka organizacji pozarządowych działających na rzecz przeciwdziałania przemocy w rodzinie. fundacją Mederi – Pomóżmy Dzieciom. agnieSzka k aim – prezeska Fundacji Inicjatyw Społecznych „Się Zrobi!”. Silke Roth (Oxford 2008: Berghahn Books). Współpracowała m. Małgorzatą Fuszarą. Obecnie pracuje nad rozprawą doktorską na temat polskich organizacji pozarządowych w Szkole Wyższej Psychologii Społecznej. Centrum Praw Kobiet. Feminizm. w: Gender Politics in the Expanding European Union. Państwo i kobiety (Warszawa 2009: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne). red. Exclusion. Udziela porad prawnych w sprawach dotyczących przemocy wobec kobiet w fundacji Feminoteka.in. Ukończyła Podyplomowe Studium Zarządzania Organizacjami Pozarządowymi Collegium Civitas i ISP PAN. Jest współautorką. Autorka i koordynatorka projektów społeczno-kulturalnych. Joanną Mizielińską i prof. (Warszawa 2010: Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk) i Will it make a difference? EU Enlargement and Women’s Public Discourse in Poland (z Joanną Regulską). Unia Europejska. Bogusława Budrowska. Koordynowała pilotażowy projekt Ministerstwa Sprawiedliwości „Sieć Pomocy Ofiarom Przestępstw” w województwie mazowieckim oraz kierowała Lokalnym Ośrodkiem Wsparcia dla Ofiar Prze258 . Absolwentka psychologii na Uniwersytecie Gdańskim na specjalności psychologia międzykulturowa i psychologia rodzaju. trenerka. w: Kobiety.: Tożsamość polskiego feminizmu w świetle transnarodowych debat.in.AUTORKI I AUTORZY R ap oR t w teorii transnarodowości. Inclusion. Jej inne publikacje to m. małgorzata ł ojkowSka – prawniczka. red. fundacją Dzieci Niczyje. z prof. książki Współpraca czy Konflikt. dr hab. Mobilization. Joanną Regulską. z Ogólnopolskim Pogotowiem dla Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia”. Demokracja.

Jako ekspertka z zakresu prawa. napisaną pod kier. które współtworzyła. za czasów kadencji prof. Prowadzi także zajęcia na gender studies w Polskiej Akademii Nauk.AUTORKI I AUTORZY stępstw. Andrzeja Zolla na stanowsku Rzecznika Praw Obywatelskich. zofia nawrocka – feministka. ochrony praw ofiar przestępstw. Założycielka Feminoteki. wykłada na na Wydziale Prawa i Administracji UW. pełniła funkcję pełnomicnika RPO d. Współzałożycielka oraz członkini Stowarzyszenia Interwencji Prawnej. monika płatek – dr hab. Pisze doktorat na temat przemocy w rodzinie na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego. 259 . praw człowieka i praw kobiet współpracuje z OBWE ODIHR. Autorka publikacji dotyczących praw człowieka oraz poradników prawnych. Do niedawna członkini kolektywu UFA. socjolożka. Trenuje Ultimate Frisbee w warszawskiej drużynie RJP. prof. jest kierowniczką Zakładu Kryminologii. Centrum Inicjatyw Lokalnych „Wrzeciono” i z Punktem InfoPraga. Absolwentka Studium Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie oraz Studium Poradnictwa i Interwencji Kryzysowej. Współpracowała z Amnesty International. prof. ochrony ofiar przestępstw. Pomysłodawczyni i koordynatorka Projektu Zębatka. Jest honorową Prezeską Polskiego Stowarzyszenia Edukacji Prawnej [PSEP]. Wcześniej. W roku 2010 obroniła pracę magisterską na temat sytuacji ofiar gwałtu w Polsce. Twórczyni gier miejskich. Małgorzaty Fuszary w Instytucie Stosowanych Nauk Społecznych UW. Laureatka Złotego Telefonu – nagrody przyznawanej przez „Niebieską Linię” osobom szczególnie zaangażowanym w przeciwdziałanie przemocy. antyprzemocowa i antydyskryminacyjna. Trenerka WenDo – metody asertywności dla kobiet i dziewcząt. Wchodzi w skład grupy doradców i doradczyń Prokuratora Generalnego ds. aktywistka rowerzystka. joanna piotrowSka – ekspertka i trenerka równościowa. UW.s. Współautorka i współredaktorka wielu publikacji dotyczących problematyki równościowej i antyprzemocowej. kierując nim w latach 1994-2009.

prowadząc warsztaty z zakresu edukacji seksualnej i relacji międzyludzkich. edukatorka seksualna. k amila r aczyńSka – pedagożka.AUTORKI I AUTORZY R ap oR t Radą Europy. trenerka umiejętności psychospołecznych. Działa w nieformalnych grupach zajmujących się feminizmem i prawami człowieka m. klientami/kami Warsztatów Terapii Zajęciowej oraz ośrodków pomocy społecznej. trenerka umiejętności psychospołecznych. organami UE. najczęściej można ją spotkać na demonstracjach lub podczas różnych artystycznych akcji i happeningów w przestrzeni publicznej. Jest konsultantką telefonu zaufania Grupy Eduaktorów Seksualnych Ponton oraz odpowiada na pytania młodzieży w Magazynie Gimnazjalisty Victor. edukatorka seksualna. W fundacji Feminoteka zajmuje się projektami dotyczącymi przeciwdziałania przemocy wobec kobiet i dziewcząt. Aktywistka ruchu wolnościowego. nauczycielami/kami. polskim Parlamentem i organizacjami naukowymi i obywatelskimi. alina Synakiewicz – pedagożka.in. Wolontariuszka grupy Edukatorów Seksualnych Ponton. Pracuje z młodzieżą. absolwentka Studium Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie. Jest także członkinią Międzynarodowego Komitetu Redakcyjnego The British Journal of Criminology” and „Social & Legal Studies”. w Grupie Anarchofeminstycznej Afe. Pracuje z młodzieżą. przeciwdziałania przemocy oraz dyskryminacji. 20 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful