Dzieje Polski i Litwy (1506 - 1648) Stanisław Grzybowski

ŚWIAT KSIĄŻKI Grupa Wydawnicza Bertelsmann Media KOLEGIUM Jan Pieszczachowicz - redaktor naczelny, REDAKCYJNE Piotr Turkot - koordynator projektu, Piotr Rabiej - redaktor odpowiedzialny, Ałła Sarachanowa - redaktor, Andrzej Najder, Joanna Szczepanek - redakcja techniczna KOREKTA PROJEKT GRAFICZNY KSIĄŻKI PROJEKT OKŁADKI GRAFIKA WYBÓR ILUSTRACJI Krystyna DeJjska-Soja, Aurelia Nowak Piotr Turkot Cecylia Staniszewska, Ewa Łukasik Tomasz Salwierz, Grzegorz Telega Stanisław Grzybowski, Piotr Rabiej, Piotr Turkot ZDJĘCIA Archiwum FOGRY, Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Biblioteka Narodowa w Warszawie, Biblioteka Jagiellońska w Krakowie, Biblioteka PAN w Kór niku, Fundacja XX Czartoryskich przy Muzeum Narodowym w Krakowie, Instytut Geografii Uni wersytetu Jagiellońskiego, Lwowska Galeria Obrazów - Oddział w Olesku, Muzeum Historii Mia sta Gdańska, Muzeum Historyczne Miasta Krakowa, Muzeum Narodowe w Gdańsku, Muzeum Narodowe w Kielcach, Muzeum Narodowe w Krakowie, Muzeum Narodowe w Poznaniu, Mu zeum Narodowe w Warszawie, Muzeum Pałac w Wilanowie, Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego, Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, Muzeum Zamku Królewskiego na Wawelu, Muzeum Żup Krakowskich w Wieliczce, Skarbiec Katedralny na Wawelu, Zamek Królewski w Warszawie, Maciej Bronarski, Adam Cieślawski, Elżbieta Gawryszewska, Artur Grzybowski, Wojciech Holnicki, Agnieszka Indyk, Michał Jurecki, Krzysztof Konopka, Rafał Korzeniowski, Janusz Kozina, Maria Lankosz-Mróz, Piotr Maciuk, Robert Mączyński, Stanisław Michta, Grze gorz Morek, Andrzej Najder, Jerzy Najder, Marian Nędza, Jerzy Nowakowski, Henryk Pieczul,

Piotr Rabiej, Łukasz Schuster, Wojciech Słowakiewicz, Roman Stasiuk, Marek Studnicki, Marcin Sylwanczyk, Tadeusz Szklarczyk, Piotr Turkot, Maciej Zybała, Adam Wierzba, Grzegorz Zygier, Teresa Żółtowska-Huszcza PRZYGOTOWANIE KAPSUŁ MAPY Stanisław Grzybowski, Monika Jaglarz (s. 40, s. 121, s. 200, s. 332) Jacek Kozak (mapy satelitarne na podstawie Global Digital Eleva-tion Model, U.S. Geological Survey, EROS Data Centre, 1993), Piotr Rabiej, Tomasz Salwierz, Grzegorz Telega (c) by FOGRA OFICYNA WYDAWNICZA, KRAKÓW 2000 ISBN 83-85719-35-0 komplet ISBN 83-85719-48-2 T. 4. ISBN 83-7311-076-3 ŚWIAT KSIĄŻKI OFICYNA WYDAWNICZA KRAKÓW, ul. Marszałka Józefa Piłsudskiego 19 Grupa Wydawnicza Bertelsmann Media Warszawa, ul. Rosoła 10 Spis treści

7 9 9 13 21 25 32 45 49 54 57 65 77 81 91 91 99 105 108 116

124 128 135 141 149 155 155 160 166 171 175 182 189 189 192 195 205 210 Słowo wstępne I. Zygmunt Stary Elekcja króla Zygmunta Zygmuntowskie państwa Europa w czasach zygmuntowskich Pierwsze sukcesy, pierwsze klęski Rozkwit polskiego renesansu Świat królowej Bony Nowe drogi gospodarki Sprawy pruskie Cień Marcina Lutra Dynastyczne problemy Wojna kokoszą Zygmunt August, wielki książę Litwy II. Zygmunt August Spór o Barbarę Między Wiedniem a Stambułem Bunt żaków Spory o wiarę Spór o naprawę Rzeczypospolitej Dominium Maris Baltici Sejmy egzekucyjne Siedmioletnia wojna północna Unia lubelska " Te sokoły mnie zgubią " III. Wielkie Bezkrólewie Ku wolnej elekcji Kandydaci do korony Na podwarszawskim polu Poselstwo polskie w Paryżu Sejm koronacyjny Po ucieczce Henryka

IV. Stefan Batory Sejm koronacyjny Wojna z Gdańskiem Polityka kościelna króla Stefana Trybunał szlachecki Wojskowe reformy króla Stefana 214 219 226 233 239 247 253 253 259 264 268 272 277 282 285 292 297 305 308 313 320 334 342 349 355 355 362 365 371 378 383 388 393 397 402 Kampania polocka Kampania wielkotucka Kampania pskowska Król i kanclerz Tragedia Samuela Przerwana epopeja V. Zygmunt III Trzecia elekcja

Wojna z Maksymilianem Zygmunta droga do Polski By czy na Ku pacyfikacji Sejm inkwizycyjny Droga do Szwecji Dzikie Pola Wojna o Inflanty Regaliści Dymitr Samozwaniec Rokosz Zebrzydowskiego Żółkiewski na Kremlu Sarmaci i libertyni Od kozackich najazdów do chocimskich watów Gustaw Adolf Ostatnie lata Zygmunta III VI. Władysław IV Elekt i jego plany Wojna smoleńska Niebezpieczeństwa zażegnane Niezgodny pokój Problemy rodzinne Dwór i kraj Plany wojny tureckiej Zakończenie Zestawienie wybranej literatury Indeks Słowo wstępne -T rawic półtora stulecia, które dzieli wstąpienie na tron Zygmunta, Starym później nazwanego, od śmierci Władysława IV i katastrofy buntów kozackich, to w dziejach dawnej Rzeczypospolitej Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego okres jej największej potęgi, największego znaczenia międzynarodowego i najwspanialszego znaczenia jej kultury. Ale zarazem to okres dramatycznych zmagań, by tę pozycję utrzymać. W zmaganiach tych miał podstawowe znaczenie proces tworzenia się pierwszego w naszych dziejach społeczeństwa obywatelskiego, społeczeństwa, dla którego problemy państwa i władzy stają się niezwykle istotne dla życia jednostki, rodziny, grupy społecznej, narodowej, wyznaniowej, kulturowej. Przenikanie świadomości politycznej do psychiki indywidualnej, warunkowane rozwojem kultury i gospodarki, w nowy sposób kształtuje zarazem psychikę elity społecznej, to zaś z kolei nadaje potężny impuls dalszemu socjalnemu, politycznemu, gospodarczemu rozwojowi kraju. Świadomość społeczna i grożące jej pułapki grają więc w tym rozwoju rolę niebagatelną. Wzrost bogactwa na przykład, przekładając się na wzrost rozwarstwienia społecznego i rozejście się wzorców kulturowych, rodzi istotne konflikty polityczne. Zaś ich rozwiązanie, przy mądrym rozumieniu, iż zgoda rujnuje a niezgoda buduje, że umiejętność radzenia sobie ze sprzecznościami jest nieodzownym

ćwiczeniem i egzaminem dla każdej zbiorowości ludzkiej, tworzy państwo sprawne i cywilizację bogatą. Nie na próżno wśród najważniejszych źródeł upadku tego państwa i dekadencji tej cywilizacji wymienić można z jednej strony tragiczną w skutkach zasadę jednomyślności, z drugiej - niefortunną próbę ujednolicenia wyznaniowego, która tak się później przyczyni do rujnującego sukcesu rebelii Chmielnickiego. Obok problemów psychologii społecznej, które wówczas właśnie, dzięki narodzeniu się świadomości państwowej, wybijać się zaczęły na plan pierwszy, przypomnieć również pragniemy problemy psychologii wielkich jednostek, władców i mężów stanu, wodzów i intelektualistów, którzy psychikę elity tego społeczeństwa kształtowali i istotne dla niego decyzje podejmowali. Przekonanie, że historia to psychologia, a "także polityka, co do pewnego stopnia na jedno wychodzi", nie jest nowe. Sformułował je w tych słowach w 1924 roku Jacąues Bainville, historyk przez lata potępiany lub przemilczany, choć jego konserwatyzm pod wieloma względami okazuje się nadspodziewanie nowoczesny w swoim nawiązaniu do państwa, a nie do narodu jako do czynnika pozytywnie konstytuującego materię dziejową. Odwołujemy się do tych poglądów przekonani, że to właśnie świadomość państwowa jest czynnikiem kreującym i kształtującym obraz dawnej Rzeczypospolitej, że to niedostatki tej świadomości są przyczyną niedokończenia tej konstrukcji państwowej, a w najdalszej kolejności i jej upadku. Równocześnie, akceptując w pełni przekonanie, że do dziejów politycznych ograniczyć się nie wolno, podkreślić pragniemy, że przy wszelkiego rodzaju syntezie stanowią one naturalną i najkorzystniejszą oś konstrukcyjną narracji historycznej, pozwalają najlepiej ukazać zagadnienia dziejowe w ich wzajemnym powiązaniu. Dzieje Polski i Litwy - ---------------------------------- -Zdajemy sobie oczywiście sprawę, że koncepcja Bainville'a mogła wówczas grozić nadmiernym uproszczeniem materii historycznej; usprawiedliwia to jego ówczesnych krytyków, nie pozwala jednak rozgrzeszać dzisiejszych, których wiedza psychologiczna i politologiczna, wobec postępu tych nauk, winna już stać na dużo wyższym poziomie. Pora odejść od teorii, że w każdej epoce historycznej te same czynniki są decydujące "w ostatniej instancji"; historia to zmiana, w tym i ciągła zmiana prawidłowości, będących zresztą nie tylko przedmiotem badań historyka, ale również często wytworem jego wyobraźni. A wszelka próba wyjaśnienia historii to nie odwołanie się do mitycznych praw nią rządzących, ale zrozumienie praw rządzących działaniami i motywami ludzi ją tworzących - bo innej historii poza historią człowieka nie ma. Te zaś prawa uwidoczniają się najpełniej w jego działalności politycznej. Wyrażają się jednak one również w świadomości człowieka, w świadomości społecznej. Ta ostatnia to bynajmniej nie jakaś wyimaginowana świadomość zbiorowa, ale suma świadomości indywidualnych. Pojęcia takie jak naród, klasa czy grupa społeczna są tylko konstrukcjami teoretycznymi, typami idealnymi nie odpowiadającymi żadnemu realnemu bytowi, a mającymi jedynie umożliwić nam zrozumienie i uporządkowanie złożonej rzeczywistości. Bowiem zadaniem historyka jest uporządkowanie kosmicznego bałaganu historii, nie może on jednak tego czynić zbyt dobrze, lekceważąc fakty. Jedynie odwołanie się do praw rządzących świadomością jednostki pomoże nam zrozumieć fenomen świadomości społecznej i tym samym zrozumieć nas samych, tym samym uzasadnić potrzebę i pożytek studiów historycznych.

Jest to szczególnie potrzebne, gdy przychodzi nam pisać o ludziach renesansu, prąd ten współtworzących i konfrontujących go z realiami epoki w sposób nieraz dramatyczny. Renesans bowiem był najbardziej indywidualnym z wielkich prądów umysłowych ludzkości. Odwołując się do człowieka, odwoływał się do jednostki, a nie do społeczeństwa. Ale równocześnie polski renesans stawał w obliczu szczególnych zagrożeń politycznych. Jedynie działanie kolektywne mogło im zapobiec. Utrzymanie wolności indywidualnej w ramach solidarności grupowej dało w efekcie powstanie kultury sarmatyzmu i owego szczególnego tworu politycznego nazwanego Rzeczą Pospolitą. Ten wielki eksperyment dziejowy - jak wykazał już inny ze znakomitych historyków konserwatywnych, Józef Szujski - był eksperymentem przedwczesnym, udać się wówczas nie mógł, ale torował drogę w skali światowej nowym pojęciom prawa, polityki, moralności. Nie na próżno zrodzone z polskiej rzeczywistości pisma polskich teoretyków - Goślickiego, Orzechowskiego, Modrzewskiego, Kromera zapłodniły na zachodzie Europy i w formujących się później młodych państwach amerykańskich nowe rozumienie demokracji: wskazywał na to z całym naciskiem między innymi wybitny historyk francuski, wielki przyjaciel Polski i Polaków, Pierre Mesnard. I dlatego, pisząc o najwspanialszej epoce w dziejach naszej ojczyzny, pisać należy przede wszystkim o wielkich jej twórcach i o wielkich ideach, które, patronując ich działalności, przenikały do całego społeczeństwa, które wyrażały się zarówno w dumie szlacheckiej, jak w skrzętności mieszczańskiej i zapobiegliwości chłopskiej, zarówno w przechowanej na naszych ziemiach wielkiej tradycji żydowskiej, jak w junackiej zadziorności kozackiej i zbójnickiej. Bo w czasach, o których pisać będziemy, była to Rzecz naprawdę Pospolita, czyli Wspólna wszystkich ludów, wiar i stanów ją zamieszkujących. Zygmunt Stary Polska i Litwa po śmierci Aleksandra Jagiellończyka Elekcja króla Zygmunta Rankiem dnia 20 sierpnia 1506 roku rozdzwoniły się wieże Wilna, przynosząc wieść, że wielki książę litewski, a od pięciu lat niespełna i król polski Aleksander zmarł bezpotomnie. Umierającego doszła jeszcze radosna nowina, że zniszczony Tatar, kniaź Michał Gliński, rozgromił pod Kleckiem ordę tatarską, łup jej odebrał i prowadzonych w jasyr więźniów uwolnił. "Acz był już król mowę zamknął, wszakże ręce składając i łzy z oczu wypuszczając, Panu Bogu dziękował za to" (Marcin Bielski). Opuszczał jednak ten świat pełen niepokoju, po panowaniu trudnym i kontrowersyjnym. Jednego pragnął na pewno, i to właśnie z najstarszym bratem Władysławem, królem Czech i Węgier uzgodnił: że następcą jego w Krakowie i Wilnie, połączonych trwałą unią stolicach, winien zostać zgodnie i wspólnie obrany najmłodszy z synów Kazimierza Jagiellończyka, Zygmunt. Lecz wiedział też Aleksander, że wśród panów małopolskich pełnej zgody na to nie stało, że niektórzy z nich gotowi byli, choćby wbrew woli elekta, wybrać królem polskim ustępliwego i niedołężnego Władysława, zwanego "królem Bene", królem Dobrze, bo na wszystko się godził. Wiedział też, że choć na potężnego

Glińskiego, na Gasztołda i Radziwiłłów może Zygmunt liczyć, jest i na Litwie stronnictwo mu przeciwne, z Małopolanami trzymające, zaś na jego czele stoi Jan Juriewicz Zabrzeziński, wojewoda trocki i marszałek ziemski litewski. Toteż jeszcze w lipcu spisał chory król testament i spadkobiercą swoim, opiekunem swej żony, kniaziówny moskiewskiej Heleny, ustanowił Zygmunta, wzywając go równocześnie na Litwę. Wieść o śmierci brata doszła królewicza już w drodze, w Liwie, na granicy Mazowsza i litewskiego wówczas Podlasia. Rozsyłając listy na wsze strony, do brata Władysława, do wielkiego księcia Moskwy, do wiernego zarządcy Warmii biskupa Łukasza Watzenrode, do panów polskich i litewskich, sam ze szczupłym pocztem ruszył na Litwę. Pod Grodnem zabiegł mu drogę kniaź Gliński na czele 700 jezdnych. "Zygmunt wyszedł naprzeciw Michałowi dalej niż wypadało i przyjął go z wielką Dzieje Polski i Litwy

Zygmunt na Węgrzech i na Śląsku ochotą, a zaprowadziwszy do sek-retniejszej komory, obsypał wielu obietnicami" (Bernard Wapowski). Po czym razem ruszyli do Wilna. Ryć. 1. Kafel z podobizną króla Jana Olbrachta lub Aleksandra Jagiellończyka, wyk. Bartosz z Kazimierza koło Krakowa, 1. ćwierć XVI wieku (Kraków-Wawel), Urodzony w sam Nowy Rok 1467, królewicz Zygmunt miał wówczas lat blisko czterdzieści. Zdawać by się mogło, że były to lata nudy i bezczynności. Dla piątego syna Kazimierza Jagiellończyka i Elżbiety Habsburżanki brakło korony w czterech państwach jagiellońskich. Przyszedł na świat zbyt późno, by wiele skorzystać z nauk wychowawcy starszych królewiczów, Jana Długosza, z przykładu starzejącego się ojca. Wpływ nauczyciela młodszych synów królewskich, Filipa Buonaccorsi zwanego Kallimachem, zdawał się pozornie nikły. Uczeń nie przypominał nauczyciela charakterem, a i humanizm Zygmunta, prędzej już właśnie z Długoszowej tradycji zrodzony, będzie odmienny od namiętnego, bojowego humanizmu Kallimacha. Królewicz szukał w nowych prądach raczej ładu i umiaru, wyrozumiałości i zrozumienia dla innych. Jeśli pragnął nimi manipulować, to raczej z makiawelską - przed Machiavellim - chytrością, niż z brutalną szczerością mistrza. Ale i w rzemiośle rycerskim zaprawić się zdołał i poznał sprężyny rodzimych mechanizmów politycznych. Tu największy był chyba wpływ ochmistrza młodszych królewiczów, Stanisława Szydłowieckiego, którego syn Krzysztof będzie Zygmuntowi zawsze wśród panów koronnych najbliższy. Po śmierci ojca przygarnął beniaminka rodu brat Władysław. Na jego dworze w Budzie spędzał Zygmunt czas w kulturalnym nieróbstwie. Na Węgrzech bliżej było do Włoch, silniej oddziaływały wpływy odrodzonego w Italii antyku i nowe prądy renesansu. Później Zygmunt otrzymał w zarząd od brata księstwo głogowskie, potem jeszcze opawskie, a wreszcie - jako namiestnik - Śląsk cały wraz z Łużycami. Wspominano go tam życzliwie. Miał dobry charakter i był sumiennym administratorem. 10

. siwiały i charakterystyczne wydatne brwi. litewskiej. miesiące. Plany osadzenia królewicza w Mołdawii spełzły na niczym. przerzedzonej już na skroniach czuprynie. Strach przed nim. Zanim zjechadroga do tronu liby się razem elektorzy. lata. Pieczęć biskupa wileńskiego Jana. nie czekając na Koronę. Tak mijały Zygmuntowi dni. Zachodziła obawa buntu owego pospólstwa szlacheckiego. Nie żenił się: i cóż mógł pozostawić legalnemu potomstwu? Z romansu z mieszczką morawską. rada hospodarska postanowiła dokonać jak . tuziny kart grackich" . a niechętnego litewskim wielmożom. później biskupa wileńskiego i poznańskiego. Pierwsze siwe nitki pojawiały się w ciemnej. że na Węgrzech Zygmunt związał się był Ryc 3 pjeczęć Zygmunta stafego_ ^ 508 rok (Muzeum Czarz antymagnackim i antyhabsburskim stronnictoryskich w Krakowie). Jana Olbrachta i Aleksandra. Przezorny Zygmunt wolał się zabezpieczyć. i dokonali -jak to przewidywała unia z 1501 roku w Mielniku zawarta . Jan Łaski pisał do Watzenrodego. wysoka i barczysta sylwetka. coraz żywiej demonstrującej swoją niezależność od senatorskich rodów. choć związek ich nie został pobłogosławiony przy ołtarzu. że i w Koronie jest nadzieją szlachty. z pogwałceniem unii mielnickiej. "łamał bowiem podkowy żelazne. a dla Katarzyny wiernym towarzyszem życia. Potężny Gliński był dogodnym sprzymierzeńcem. wydarzyć się mogło wiele. Ryć. 1525 rok (Muzeum Czartoryskich w Krakowie). potężne przerywał sznury. przed jego rządami na Litwie w czasie bezkrólewia. panowie polscy i litewscy. Katarzyną Telniczanką. Wiedziano w Wielkim Księstwie. Niewielki zresztą mieli wybór. oraz dwie córki. 11 Dzieje Polski i Litwy elekcja Zygmunta na króla Polski twem Zapolyów.desygnowania wspólnego władcy. zbrojnego rycerstwa wsławionego świeżym zwycięstwem i wiernego rozkazom swego wodza. pochylała się majestatyczna. klęska bukowińska Jana Olb-rachta zadała im cios ostateczny. Uczt nie lubił. Ale wybór przecież nie był zapewniony. Trzy dni po wjeździe królewicza do Wilna. 13 września. żył skromnie. Siły wciąż jednak dopisywały mu jak w młodości. że litewska stolica pełna była "pospólstwa" wołającego o natychmiastowy wybór Zygmunta. bladły rumiane policzki. otworzyła mu drogę na tron ojca i dziada.wspominać będzie jeszcze po wiekach ksiądz Chmielowski. Bezpotomna śmierć dwóch starszych braci. miał syna Jana tytułowanego "z książąt litewskich". Obecny w Wilnie kanclerz wielki koronny.Zygmunt Stary Tylko śląscy rozbójnicy skarżyli się ponoć w swoich pieśniach na zbytnią srogość królewicza. Był dla nich dobrym ojcem. zjednał wrogów dumnego kniazia do idei elekcji samodzielnej. wina niemal nie pijał. To przeważyło. 2. Odtąd zdawał się zapominać o wszelkich ambicjach.

1. Przeciwnie nawet. Stanisława w Wilnie sławny kołpak Jagiełłowy. odejmując mu dzierżony tymczasowo urząd marszałka nadwornego. by przestrzegano litery unii. by ograniczyć znaczenie Glińskiego.jak Wielkopolanie . marionetką w jego rękach. Dokonany wybór był jednomyślny. ale pragnących. jak powszechnie podejrzewano spowodowany przez panów węgierskich. choć znał przecież prawdę. też niezbyt tam liczne. "jako pan przyrodzony" dziedzicznego wciąż faktycznie tronu swych litewskich przodków. Czas zresztą naglił. oskarżony o chęć zamachu stanu. zgromadzeni tam (niezbyt licznie) koronni magnaci dokonali nareszcie jego wyboru na króla. W tym samym dniu. nie chciał być. Glińskiego nie dopuścił nawet do podpisania dokumentu. Lwowa i Gdańska. Miecz Zygmuntowski używany do pasowania rycerzy. Daremne były zabiegi panów koronnych. zagarnięcia władzy wielkoksiążęcej. "czapkę książęcą z aksamitu czerwonego w strefy złote kamieniami drogimi osadzoną". zatwierdzając 7 grudnia magnackie przywileje. 20 października. ćwierć XVI wieku (Kraków-Wawel). w Piotrkowie. nie liczących się z oficjalną polityką swego niedołężnego władcy. widzieli w nim niechętnego ich przewadze politycznej króla szlacheckiego. nie pragnął tam bynajmniej kurateli dumnego magnata. z państw lennych pojawili się jedynie posłowie piastowskiego wciąż Mazowsza. mający przecież swobodę wyboru i mogący poszukać innego władcy. Nie pragnął również. z miast stawili się posłowie Krakowa. by magnaci koronni.choć bez litewskich elektorów . Zygmunt nie przeciwstawił się oszczerstwom.najszybciej elekcji Zygmunta jako wielkiego księcia. to utrzymać fikcję wspólnej elekcji polsko-litewskiej .i podkreślić nienaruszalność 12 Zygmunt Stary kształt terytorialny i ludność państwa polsko-litewskiego podział administracyjny . nie odegrało jeszcze na tym sejmie żadnej roli. Zaś na sejmie litewskim w Grodnie. królewicz. włożył w katedrze św. z Zabrzezińskim na czele. I następnego dnia ruszył do Polski. Na Pokucie spadł najazd mołdawski. Ryć. Jedyne. tydzień trwających obrzędach pogrzebowych Aleksandra. W tym momencie w polityce Zygmunta nastąpił jednak nieoczekiwany zwrot. uczynił co mógł. "Pospólstwo" szlacheckie. Trzymając już pewnie Wielkie Księstwo Litewskie. nawet . co mogli zdziałać brylujący na sejmie panowie małopolscy. jak Aleksander. Gdy Gliński został przez swoich litewskich wrogów. 4. Po uroczystych.Zygmuntowi przychylnych.

ale tylko formalnie . rozsiedlona była nierównomiernie. wkrótce zaś. rozwój Litwy właściwej z jej dumnym i bitnym rycerstwem. gubiąca się w nieustalonych dokładnie pustaciach granicznych. niedotrzymanych obietnic i obcego zagrożenia. połowie XV wieku przyłączono Mazowsze zachodnie. było odrębnym państewkiem należącym do biskupstwa krakowskiego. od niedawna rządzone z Warszawy. hospodarstwa mołdawskiego. płockie i rawskie. którą na progu panowania Zygmunta I można by ostrożnie oszacować na 7 min. a także wobec pretensji węgierskich. były również świeżo pozyskane przez Jagiellonów księstwa oświęcimskie i zatorskie. Podział na Koronę Królestwa Polskiego i Wielkie Księstwo Litewskie w przybliżeniu tylko oddawał różnorodność licznych. Białej i Kijowskiej.a cała ludność wolna była tu bezpośrednio zależna od monarchy. była najważniejsza. wciąż słabo zrośniętych organizmów politycznych. po włączeniu rzadko zaludnionych posiadłości anektowanego w 1478 roku Nowogrodu Wielkiego. Trzy województwa Prus Królewskich. niezależnie od ubytków i przybytków terytorialnych. chełmińskie i malborskie. rozpoczynał swe rządy Zygmunt I. podobnie jak Warmia. było lennem Korony. z ukształtowanymi stosunkami feudalnej .Królestwa Polskiego i jego ienna ustrój społeczny Wielkiego Księstwa Litewskiego dotychczasowych przywilejów. Odrębnymi państewkami. po podboju Syrii i Egiptu.jeśli odrzucimy oczywiście jego schematyczną pseudomarksistowską definicję . Zygmuntowskie państwa W XVI wieku. pomorskie. zazdrośnie strzegły swej odrębności politycznej. W tak niesprzyjających warunkach. Podobny był początkowo. do której w 2. jednakże podbój olbrzymich obszarów Rusi Czarnej. obszar państwa polsko-litewskiego nigdy nie wynosił poniżej 800 tyś. Ziemie koronne bowiem nie zaznały nigdy feudalizmu . bełskim i podolskim. W wypadku czwartego lenna. nawet jego formalna zależność. Jeszcze bardziej skomplikowane były stosunki w Wielkim Księstwie Litewskim. Księstwo siewierskie. podejrzeń. wplątany w sieć intryg. Lenne także były rządzone przez książąt Pomorza Zachodniego dwa małe powiaty: Lębork i Bytów. w stepach czarnomorskich.Prusy Zakonne. km2. przypieczętowana hołdem złożonym Kazimierzowi Jagiellończykowi przez hospodara Stefana Wielkiego w 1485 roku. Trzon Korony stanowiły Małopolska wraz z należącymi do niej województwami ruskim. Nie przestrzeń jednak. również rozsiadłe na trzech kontynentach państwo ottomańskie. oraz Wielkopolska. Piastowskie Mazowsze czerskie. była wątpliwa wobec równoczesnej i ze względu na układ sił realniejszej zależności Mołdawii od Porty Ottomańskiej. choć powolniejszy. było Wielkie Księstwo Moskiewskie. zwłaszcza na południowym wschodzie. wraz z biskupim księstwem warmińskim. Lenne były również . Ludność. a rozsiedlenie to odpowiadało nierównomiernemu rozwojowi Zygmuntowych krain. Rozleglejsze tylko. połączonymi z Koroną tylko unią personalną.

1 ziemia smoleńska utracona ^ Suczawa|| L _ l Warmia na rzecz Moskwy w 1514 . częściowo tylko przyjęte do herbów koronnych.drobnym bojarstwem. prawem usankcjonowaną zwierzchność feudalną nad swymi ruskimi wasalami .. które. spowodował i na Litwie samej wzrost faktycznego znaczenia wielkiej magnaterii i faktycznego od niej uzależnienia litewskiego rycerstwa. Natomiast podlegli Wilnu ruscy książęta długo jeszcze zachowywali oficjalną. niekiedy nawet 13 Dzieje Polski i Litwy - Toruń " Ciechanów oPtock 10 Wa Łęczyca Czerska KRÓLESTWO WĘGIERSKIE Jassy .. _ i Wielkie Księstwo Litewskie i oświęcimskie L.zależności.U Królestwo Polskie LID Lębork i Bytów \^!j j księstwo zatorskie i.

Prus Zakonnych (4). Ta grupa zachowała teraz dawną nazwę bojarów. brzeskokujawskiego (10). ziemi bełskiej (16). pozostanie drobne bojarstwo reliktem minionych stosunków społecznych. a niekiedy i Giedymina. Długo jeszcze. utytułowanych bojarów z rodu Ruryka. woj. woj. ziemi halickiej (15). Podola (12). Księstwa Słupskiego (5).] księstwo słupskie . poznańskiego (7). ruskiego (11). Mazowsza (6). nie nabyło praw szlacheckich. woj. ___ 1 Prusy Zakonne im Brandenburgia L _J Mazowsze [_. Prus Królewskich (9). Zagrożeni się czuli zarówno próbami wzmocnienia władzy wielkoksiążęcej. w zależności od charakteru służby pełnionej wobec suzerena. Polska i Litwa w czasach panowania Zygmunta Starego (1506-1548).J Dzikie Pola nominalnie lenna Królestwa Polskiego: zależne od Litwy . Batii Ryć. woj. ziemi lubelskiej (19). 5.1 ] księstwo siewierskie [ _ . putnych czyli pieszych i służków. Mołdawii (3). Na mapie umieszczono herby: Królestwa Polskiego i woj. w już zjednoczonej Rzeczypospolitej. ziemi wieluńskiej (14). sandomierskiego (13)._. jak i coraz silniejszymi dążeniami emancypacyjnymi podległego im dotąd rycerstwa.1 L. Ruski feudalizm. zróżnicowanych na pancernych. bojarzy litewscy i ruscy Groźniejszym reliktem były roszczenia wielkich. woj. ziemi przemyskiej (18). Wielkiego Księstwa Litewskiego (2). kaliskiego (8). krakowskiego (1). niebezpieczny wciąż dla władzy centralnej i dla . ziemi chełmskiej (17).

ale cały stan musiał zachować . Jagiellonowie jako dziedziczni władcy Litwy niechętnie widzieli równanie praw Litwinów z Polakami. a czasem ekspansjonistycznym celom. lądowego czy morskiego. w jej walkę o ich dalsze rozszerzenie. przywilejów i herbów rycerstwa polskiego. stanu szlacheckiego nie uznającego przewagi możnowładztwa. W XV wieku dokonała się jednak na naszym kontynencie ewolucja od rycerstwa do szlachty nowożytnej. jak Węgry. drzeworyt w Zwierciadle Mikołaja Reja. Rozwój polityczny i gospodarczy Korony predestynował niejako przemianę jej rycerstwa w szlachtę ziemiańską. dwa grosze z łanu i tytuł na pozwie. znaczna jej część przybrała ziemiański charakter. Gospodarstwo. urzędów wojewódzkich i starościńskich . lata 1567-1568.urzędów państwowych. lecz równocześnie. który swemu królowi winien jest tylko służbę w pospolitym ruszeniu. W Polsce Jagiełłowej trudno było jeszcze mówić o szlachcie. nie zdobył bowiem nigdy uznania w kręgach wiernych swym tradycjom i swym książętom litewskich rycerzy. Rzeczywiście. W krajach europejskiego pogranicza. Tam nie tylko wybrani jej przedstawiciele służyli w armii. zakończyła na rok przed elekcją Zygmunta radomska konstytucja Nihil novi. dzięki temu przyjmowali jej wzorce polityczne i kulturowe. na której opierać się będzie szlachecka demokracja parlamentarna. podobnie jak w innych krajach Europy. Ale nie całość. którzy zazdrośnie wpatrzeni w swobody szlachty koronnej. rycerstwo zmieniało się albo w szlachtę ziemiańską. 6. choćby ze względu na odśrodkowe dążenia ruskich feudałów i rywalizację polityczną z groźną Moskwą. sejmu. ale również rozwój gospodarczy i polityczny. Portugalia. szlachta nie mogła odrzucić całkowicie roli stanu rycerskiego. mowania panów litewskich i bojarów ruskich do praw. zapoczątkowała również proces przyjmowania przez Wielkie Księstwo polskich instytucji i tworzenia się.szedł śladem podobnego rozwoju w Koronie. polskim wzorem. jak w Anglii i Szwecji. Przyczyną tego była nie tylko rewolucja w technice wojennej i organizacji armii. wciąż było to średniowieczne rycerstwo. czy gospodarcze. co więcej. Budowę prawnej konstrukcji. stan ten współtworząca. podporządkowanego obronnym. wkrótce wzorcowym kraju absolutyzmu monarszego. Hiszpania.kształtowania godnej postawy obywatelskiej warstw rządzących. polonizowali się też szybko. która zapoczątkowała proces przyj14 Zygmunt Stary proces przekształcania się średniowiecznego rycerstwa w nowożytną szlachtę Ryć. albo w arystokrację dworską. jak we Francji. Była to jednak konstrukcja służąca przede wszystkim stanowi szlacheckiemu. Koronna szlachta o swoje prawa walczyła już od półtora blisko stulecia i choć walka ta nie była zakończona. Teraz walka miała się toczyć o wypełnienie tej konstrukcji konkretną treścią. Unia horodelska. to przywilej koszycki Ludwika Węgierskiego rozbudził przecież aspiracje widoczne w znanym porzekadle o szlachcicu. zainteresowani byli polityczną europeizacją Wielkiego Księstwa. krajach parlamentaryzmu. W zależności od tego. Toteż rozwój instytucji stanowych na Litwie . czy polityczne uwarunkowania nadawały kierunek tej ewolucji.

w wyniku której ton wkrótce zacznie nadawać szlachta ziemiańska. która szukała w tej służbie właśnie swoich szans życiowych. Średnia liczba dni pańszczyzny w tygodniu z 1 tana kmiecego w latach 1500-1580 w dobrach królewskich. U progu czasów zygmuntowskich dokonywała się właśnie ta znamienna ewolucja. Obok niej istniała biedota szlachecka. kościelnych i szlacheckich. gotowa do jego użycia. przywódców nie tylko politycznych. sama chodząca za pługiem jak chłop. osiadła na roli. ale i wojskowych.gotowość bojową. lecz sprawna do oręża. do których starał się upodobnić każdy dwór średnio-szlachecki z jego rezydentami. Wzmacniało to pozycję magnatów jako 15 Dzieje Polski i Litwy położenie ekonomiczne chłopów sytuacja gospodarcza miast dobra królewskie: dobra kościelne: dobra szlacheckie: __ ( lata 1500-1550 ag-J lata 1500-1550 ŁjJ lata 1500-1550 _j lata 1551-1580 HH lata 1551-1580 HH lata 1551-1580 Ryć. jednocześnie nakładając na nich znacznie większe obowiązki. związana węzłami krwi i stanową solidarnością ze służącą magnatom szlachtą dworską. jak psychiczne przygotowanie do roli obrońców ojczyzny. z roli żyjąca. zarówno sprawność we władaniu orężem. W związku z tym obok dworu królewskiego pojawiły się dziesiątki wielkich dworów magnackich i setki niniejszych. 7. .

biedniejsza nieraz od chłopskiego sąsiada, ale dumę rodową zachowująca i dostępu do praw politycznych pilnie strzegąca. Bowiem pogarszanie się doli chłopa w tym okresie dotyczyło raczej jego sytuacji prawnej niż ekonomicznej. Stało się ono nieuniknioną konsekwencją rozwoju wolności i przywilejów szlacheckich, ale w czasach jagiellońskich równoważone było ogólnym wzrostem dochodu narodowego i zamożności społeczeństwa, z czego i chłop korzystał. Rozwój gospodarki towarowej, zwłaszcza zbożowej, handlu wiślanego, wzrost miast i ich potrzeb konsumpcyjnych wpłynął na pojawienie się i wzrost folwarku szlacheckiego, opartego w znacznej mierze, choć nie wyłącznie, na pracy pańszczyźnianej. To zaś pociągnęło za sobą wzrost obciążeń chłopskich. Nie należy jednak zapominać, że dla wielu bogatych gospodarstw wieśniaczych otworzyło to drogę do sprzedaży produktów i w związku z tym umożliwiło im zatrudnienie pracowników najemnych, na których barki spadły obowiązki pańszczyźniane. To nie bogaty chłop pracował na pańskiem, ale jego parobek. Uruchomienie zaś dla celów produkcyjnych zbędnych dotąd na wsi rąk mogło mieć dla rolnictwa tylko korzystne skutki ekonomiczne. Groźniejsze były tego skutki dla gospodarki miejskiej. Koniunktura na zboże i na pracę na roli sprawiła, że podrożała praca i wzrosły koszta produkcji w mieście. Import towarów rzemieślniczych stał się często korzystniejszy od zakupu własnych, kapitały mieszczańskie zaczęły uciekać na wieś, a próby zahamowania tego procesu na drodze prawnej przypieczętowały tylko polityczną przewagę szlachty nad innymi stanami. Gospodarczego znaczenia mieć nie mogły, bo gospodarka czytać nie umie i do żadnych 16

Zygmunt Stary kształtowanie się elity władzy praw pisanych - jak wiemy z niedawnego doświadczenia - stosować się nie chce. Ma prawa własne. Ryć. 8. Dukat koronny Zygmunta Starego (awers i rewers), 1529 rok (Muzeum Narodowe w Krakowie). Spowodowane tymi trendami przemiany polityczne miały istotne znaczenie dla kształtowania się i rozszerzania elity władzy, w której obok średniowiecznego możnowładztwa, stającego się powoli nowożytną magnaterią, coraz większego znaczenia będzie nabierać wkrótce szlachta ziemiańska i urzędnicza. Ważną rolę w tej przemianie grali panowie z ziem Wielkiego Księstwa. Elita możnowładców Wołynia, Podola i Kijowszczyzny zbliżała się powoli do starych rodów koronnych zarówno w sensie obyczaju, jak świadomości państwowej i społecznej. Osławione bajki o złowrogiej roli królewiąt ukrainnych czas wyrzucić na śmietnik. Tam przecież, na rubieżach wiecznie płonących, potrzeba współdziałania, konieczność dyscypliny społecznej, właśnie na szczytach władzy lokalnej były lepiej rozumiane niż w niejednej ziemi koronnej, niż na przykład w Wielkopolsce. Najwolniej cywilizowali się politycznie magnaci ze rdzennej Litwy oraz z najbardziej sfeudalizowanej Białej i Czarnej Rusi. Tu

najczęstsze były wypadki zdrady, tu panowie najsilniej bronili swej zaściankowej odrębności i hamowali rozwój instytucji podobnych koronnym. Stąd i pokrętna polityka Zygmunta u progu jego panowania była w znacznej mierze wymuszona okolicznościami, podobna w tym polityce innych monarchów europejskich wobec krnąbrnych magnatów: jak oni, wiele obiecywał, a niewiele dotrzymywał, aby ich utrzymać w posłuszeństwie, a zbytecznie nie wzmocnić. Proces tworzenia się i zrastania nowej elity magnacko-szlacheckiej warunkowany był również istnieniem średniowiecznych, stanowych lub koronnych polskich instytucji, które właśnie w dobie jagiellońskiej zaczęły wydobywać się niejako na światło dzienne i zajmować należne im miejsce w administracji państwa. Na ogół przyjęte one zostały, choć niekiedy z niewielkimi zmianami i z opóźnieniem, przez Litwę. Ważną rolę grała tu zwłaszcza hierarchia urzędów ziemskich, będąca szkołą aktywności administracyjnej i politycznej, przekształcająca się powoli w samorząd ziemski związany z nową instytucją sejmików i jednoczący przedstawicieli szlachty z magnaterią. Istotnym był fakt, że szlachtę właśnie w czasach zygmuntowskich coraz częściej reprezentowali tu ludzie poważni i doświadczeni. Wśród nich, pozostając oczywiście pod ich wpływem, młodzi magnaci naprawiali się do służby publicznej. Podobną rolę grała coraz ważniejsza dla szkolenia przyszłych mężów stanu kancelaria koronna. Również sejmy i sejmiki, choć wciąż jeszcze zdominowane przez wpływy magnackie, stawały się szkołą współdziałania obu stron. Jagiellonowie - nieważne w tym wypadku, czy sprzyjający akurat bardziej szlachcie, czy magnaterii - dbali przede wszystkim o sprawne wykonywanie swoich zaleceń i realizowanie swojej polityki doraźnej, w tym celu jednak musieli wymagać sprawności od swoich urzędników i za nią ich oceniać. Dotyczyło to oczywiście w największej mierze senatorów. Stąd nie tylko 17

Dzieje Polski i Litwy Mikrohistoria Od czasów Woltera trwają apele, by historycy przestali się koncentrować na dziejach wielkich monarchów, dziejach wojen, sojuszy i dynastii, a zajęli się tym, co filozofowie Oświecenia nazywali "obyczajami", to jest historią ludzi działających teoretycznie poza nawiasem historii, opisem ich sytuacji społecznej, kondycji ekonomicznej, kultury osobistej. Ale ludzi tych jest zbyt wielu w stosunku do możnych tego świata, by syntezę ich dziejów można było ująć inaczej niż w cyfrach, tabelach, wykresach, niewiele w gruncie rzeczy mówiących, nie przemawiających do wyobraźni. Próba wprowadzenia historii kwantytatywnej, ilościowej, walka z historią wydarzeniową doprowadziła do tego, że pisanie historii szumnie nazywanej "naukową" stawać się zaczęło domeną nielicznej grupki hobbystów, których nikt, poza nielicznymi kolegami, czytać nie chciał. Jako reakcja na to pojawił się nawrót do historii opowiadającej, ale opowiadającej właśnie dzieje konkretnych zwykłych ludzi. Znaleźć w nich można nieraz bowiem bardziej wymowną naukowo, a równocześnie bardziej przekonywającą literacko niż wykresy i tabele, egzemplifikację problemów ogólnych. (Już Seneka powiadał: "Długa droga przez zasady, krótka, płodna przez przykłady.")

Tak narodził się nowy sposób opowiadania o przeszłości, zwany mikrohistorią. Ma już dziś swoich klasyków, jak Emmanuel Le Roy Ladurie, autor książki Montaillou, wioska heretyków - o wiosce zagubionej w średniowiecznych Pirenejach, czy Carlo Ginzburg, którego dzieło Ser / robaki kreśli nam sylwetkę siedemnastowiecznego młynarza oraz jego poglądów filozoficznych i religijnych, że wspomnę jedynie dzieła na nasz język tłumaczone. Mikrohistoria ma również swoich teoretyków, krytyków, filozofów historii, których poglądy udostępniła nam niedawno w uroczej książce Ewa Domańska (Mikrohistorie. Spotkania w między światach, Poznań 1999). Miejmy nadzieję, że i nasze dzieje posłużą w tym celu historykom. Materiału nie braknie. Jako próbka posłużyć nam może opowieść Marcina Bielskiego o sprytnych oszustach. Opowieść o szalbierzach Na początku panowania króla Zygmunta obrali się niektórzy szalbierze w Polsce, jako: Piotr Zatorski z Krakowa, Jakub Mielsztyńczyk, wójt z Brzezin, i drudzy, których było w liczbie trzynaście; wybrali między sobą Chrystusa i dwanaście apostołów, chodzili po wsiach każąc i cuda czynili kuglarskim obyczajem, to jest, wskrzeszali umarłe na zmowie, ryby łowili w kałużach na rozkazanie Chrystusowo wsadziwszy je tam pierwej, takież i w piec chleby miotali a zasiew imię Chrystusa wybierali, z podziwieniem ludzi prostych, których za nimi wiele chodziło. Gdy do Szlązka szli, wstąpili do Częstochowej w kapitulny czas, gdy tam bywa wielka ofiara (nie znano ich jeszcze), uczynili Judasza opętańcem, który nakładł sobie w zanadrza kamyczków za koszulę od gołego ciała, a z wierzchu miał suknię dwoistą, w której była kiesieh niemała skryta; wiedli tedy drudzy onego opętanego do ołtarza, aby go ofiarowali, a potem miano z niego czarta wyganiać; opierał się opętany, wrzeczy nie chciał do obraza, a gdy go gwałtem przywiedli, rzucił się na ofiarę wydarłszy się im z ręku, brał na ołtarzu pieniądze a kładł do sowitej suknie, ostatek zrzucił z ołtarza. Przybiegli mniszy, odpasali go, mając za to, aby w zanadrza kładł pieniądze; wypadły tedy one kamyczki, których był za koszulę nakładł, a pieniądze zostały między sukniami, także wyszli precz z kościoła z pieniądzmi. Chodził opętaniec po gospodach - gdzie mięso uźrzał, tedy je brał, zrywał pieczenie z rożnów a ciskał na swoje apostoły, a oni jedli a żegnali się, a tak się żywili, gdyż swojej kuchnie nie mieli. Gdy było w Szlązku przyszli do jednej ziemianki na wsi, rzekli jej; Pani szlachetna! nawiedza cię Chrystus z apostoły swymi, ofiaruj im co. Rzekła; Nie ma męża doma, przeto mi się nie godzi samej nic czynić. Rzekli: Masz jakie obrusy albo prześcieradła ku poświęceniu. Rzekła: Mam; a gdy ukazała, rzekli: To my weźmiemy z sobą, abyć się przędziwo rodziło. Rzekła: że nie śmiem przed mężem; a tak oni zawinęli żagwie (rzeczy palnej) kęs z ogniem w ono prześcieradło, dali jej zasię, włożyła je w skrzynie; gdy to tam tlało, zapaliła się skrzynia, a od skrzynie dom. Mąż przyjechał, dom zgorzał. Powiedziała przyczynę: iżem niewdzięcznie przyjęła Chrystusa z apostoły jego, przeto na mię tę plagę przypuścił pan Bóg. Rzekł mąż: Łotrci to jakiś był. Pytał drugich samsiad, gdzie się obrócili, powiedzieli: Ku Polsce. Zebrali się wszyscy, szli po nich. Obaczył Chrystus, rzekł swoim: Piotrze! już się moja męka przybliża. Piotr rzekł: l moja też z tobą panie! Rzekł Chrystus: Piotrze! nielżać [nie przystoi] mnie jedno oknem. Rzekł Piotr: Panie! Ja [za] ciebie nie stanę, pókim żyw. A gdy je chłopi obskoczyli w jednym domu, dotłukli im kijmi w okniech; wrócili się tedy z guzy do domów a dalej nie chcieli chodzić po tej świąci [pielgrzymować]; klął je biskup o to, ale mu powiedzieli, iż już za to pokutę odnieśli, gdy im kijem doprano, przeto prosili o rozgrzeszenie, i byli

rozgrzeszeni a polepszyli się. Jakoż te franty [oszusty] niektóre jam jeszcze na świecie zastał i znał. wymóg efektywności administracji, ale również wzorzec czynnego, oddanego sprasenatorowie wom swego urzędu senatora przenikał do świadomości szlacheckiej. Ilekroć magnaci będą traktować swoje stanowiska jako honorowe synekury, protest szlachecki będzie narastał, by w następnym panowaniu osiągnąć największe natężenie w burzy sejmów egzekucyjnych. Ilekroć natomiast w rzędzie senatorów zasiadali królewscy nominaci wyróżniający się dbałością o sprawy publiczne, tylekroć konflikt szlachecko-magnacki przygasał. To dzieło czasów jagiellońskich, utrudniające nieraz monarsze manipulowanie senatorami dla celów doraźnych, sprzyjające jednak sprawności państwa i jedności elity władzy, przetrwać miało głęboko w wiek siedemnasty. Zygmunt Stary

Liczebność warstwy szlacheckiej, z której Jagiellonowie nie wahali się wyłuskiwać naj zdolniejszych i powierzać im najważniej sze urzędy, zwłaszcza kościelne, sprawiła, że elita władzy posiadała zawsze odpowiednią rezerwę zdolną odnowić jej szeregi. Władcy sprzyjali przenikaniu do stanu szlacheckiego, a nawet do Senatu zasłużonych mieszczan; tak właśnie Zygmunt wyniesie do stanu szlachec kiego Jana Bonera, mieszczanina krakowskiego i żupnika wielickiego, a potem do rangi senator skiej jego bratanka Seweryna; tak też w szeregi magnackie mieli wejść później Morsztynowie. Niechętne temu stanowisko szlachty i uchwala ne przez nią konstytucje proces awansu miesz czan wprawdzie utrudniały, lecz nie uniemożli wiały. Na Litwie WŚrÓd ministrów znalazł się Ryć. 9. Medalion z wizerunkiem Jana Bonera jako króla Dawida nawet Żvd z kaplicy Zygmuntowskiej w katedrze krakowskiej, lata 1529-1531. mecenat kulturalny Jagiellonów Ów proces odnawiania się elit z poparciem władców był jeszcze wyraźniejszy w przypadku elity intelektualnej. Proces ten miał drugie tradycje, nasilenie jego przypadało jeszcze na czasy Kazimierza Wielkiego, ale jego pełna realizacja była zasługą Andegawenów i Jagiellonów. Dynastia z Węgier, kraju w ówczesnej kulturze znaczącego, z Włochami zresztą związana, skazana była niejako na mecenat i tradycje, co więcej - i drogi przepływu kultury włoskiej do Polski przekazała swoim następcom. W przypadku Jagiellonów mecenat ich i wręcz ich cześć dla wartości kulturalnych podkreślić trzeba z całym naciskiem. Przypomnijmy, że Zygmunt, na Węgrzech właśnie

wszechstronnie przygotowany do swej nowej roli, to syn i wnuk analfabetów, którzy jednak przekazali mu w spadku miłość do kultury i tęsknotę za jej wartościami, im jeszcze niedostępnymi. król zwornikiem społeczeństwa i państwa Szczęśliwie się złożyło, że w tym momencie na tronach jagiellońskich zasiadł monarcha tak otwarty na wszystko, co nowe. Król bowiem nie tylko w ówczesnej strukturze politycznej, ale również w ówczesnej świadomości społecznej jawił się jako najwyższa wartość świecka, co więcej, jako łącznik między świeckim światem polityki a świętym światem królestwa Bożego. Król był Bożym pomazańcem, jak biskup, a równocześnie był świeckim gwarantem pokoju i jedności. W państwie, gdzie mówiono sześcioma językami: polskim, litewskim, ruskim (nie zróżnicowanym jeszcze na ukraiński i białoruski), niemieckim, żydowskim i tatarskim, gdzie chwalono Boga w kościołach, cerkwiach, meczetach i synagogach, istniał tylko ten jeden wspólny i święty symbol świeckiej jedności - król. Król był sam dla siebie całym stanem, w sensie oczywiście politycznym. Stany polityczne to król, Senat i Izba Poselska łączące się w sejmie. Stany społeczne to w dawnej Rzeczypospolitej przede wszystkim szlachta, mieszczanie i chłopi, ale również Żydzi, cieszący się znacznym samorządem stanowym, który w czasach Stefana Batorego wyłoni nawet odrębną reprezentację, tak zwany Sejm Czterech Ziem, czyli Waad. W pewnej mierze za stan mogą być uznani również drobni bojarzy. Różnica 19

Dzieje Polski i Litwy

Ryć. 10. Ruiny zamku Seweryna Bonera w Ogrodzieńcu, lata 1530-1545. między składem stanów społecznych i formalnie je reprezentujących stanów politycznych występowała w niemal każdej ówczesnej monarchii stanowej, nigdzie nie była jednak tak wielka. Miało to doniosłe skutki zarówno negatywne - brak reprezentacji znacznej części społeczeństwa, jak pozytywne - wczesne wyrobienie się nowożytnych form demokracji parlamentarnej na skalę większą, niż gdziekolwiek indziej, Anglii nie wyłączając. Król był jednocześnie szlachcicem jak inni, co oznaczało, że z racji swej władzy posiadał również poddanych osobistych, chłopów, mieszczan, Żydów i bojarów -tyle że jego poddani osobiści stanowili przeszło jedną trzecią jego poddanych jako króla i wielkiego księcia. Z dwóch pozostałych stanów politycznych Senat to jego nominaci, wprawdzie dożywotni, ale hierarchia urzędów senatorskich, niezgodna z ich rzeczywistym znaczeniem, umożliwiała zawsze monarsze taktykę awansowania na godność formalnie wyższą, faktycznie czysto tytularną. Król zwoływał sejm kiedy chciał. Na sejmiki wyborcze wyłaniające posłów szlacheckich wysyłał swoich reprezentantów,

którzy przeważnie dobrze wiedzieli, jak wpływać na wyniki wyborów. Za Zygmunta I, króla senatorskiego, wciąż jeszcze byli to najczęściej magnaci lub zaufani Senatu, lecz i wówczas, i później, gdy szlachta wywalczyła zwiększenie swych praw, reprezentowali oni przede wszystkim wolę królewską. Nade wszystko jednak król był wciąż gwarantem pokoju, zarówno wewnętrznego, jak zewnętrznego. Był najwyższym sędzią, naczelnym wodzem, naczelnikiem zgromadzenia prawodawczego. Był uosobieniem trudnej, ale przez wszystkich cenionej jedności. monarchii jagie ons lej zróżnicowanie Społeczeństwo oczywiście jednolite nie było, co więcej, z różnorodności właśnie czerPa^° sw^ s'^ ' swoje bogactwo. Umiejętność współżycia różnych grup etnicznych czy wyznaniowych osiągało się z trudnością. Zygmuntowskie czasy jednak były j ^o(^ tym wzgię<jem bezsprzecznie złotym wiekiem naszych dziejów. Pamiętać należy, że podziały wyznaniowe zaostrzyły się dopiero w czasach kontrreformacji, a podziały 20

Zygmunt Stary

humanizm i renesans Ryć. 11. Drzeworyt z Księgi o czasach króla Zygmunta Josta Ludwika Decjusza, 1521 rok. etniczne nie miały nic wspólnego z dzisiejszymi, były raczej wyrazem świadomości terytorialnej, prowincjonalnej niż językowej. Polakiem w ówczesnej terminologii był Mało- lub Wielkopolanin (nawet jeśli w domu, jak wciąż liczni mieszczanie krakowscy, mówił po niemiecku). Ale już nie Mazur, wyśmiewany notabene przez Polaków często; opowiadano, że Mazurzy ślepi się rodzą, jak szczenięta, i dopiero po siedmiu dniach widzą; śpiewano o nich, że "słone wąsy mają, w piwie je maczają". Mieszkaniec zarówno Prus Królewskich, jak Zakonnych, potem Książęcych nazywał siebie Prusakiem, niezależnie od tego, czy mówił po polsku, niemiecku, kaszubsku, czy po prusku. Prusakiem był więc Mikołaj Kopernik, który nawet nie umiał dobrze po polsku gdy lustrował polskie wsi w Warmii, jeździł do nich z tłumaczem. Ale jego świadomość państwowa to była świadomość, tak ją nazwać trzeba, jagiellońska. Po polsku piszący szlachcic spod Przemyśla, Stanisław Orzechowski, sam siebie nazywał Rusinem. Na Litwie lud mówił po rusku, po litewsku; w okolicach Wilna, gdzie za czasów pogańskich przodkowie Jagiełły osadzali jeńców, już były liczne wsi polskie. Językiem akt urzędowych był staroruski, szlachta i magnateria się polonizowały, ale wszyscy uważali się za Litwinów. Wszystkich jednak łączyło przywiązanie do dynastii Jagiełłowej i wszyscy w nowym monarsze widzieli teraz gwarancję niezależności swoich małych ojczyzn w jego połączonych państwach i niezależności swej wielkiej ojczyzny w ojczyźnie największej, wciąż za jedność uważanej, w otaczającej ich wspólnej chrześcijańskiej Europie. Europa w czasach zygmuntowskich

Z początkiem XVI wieku, rozbita na dziesiątki państw i państewek, od rozległych monarchii po maleńkie miejskie i chłopskie republiki, Europa łacińska połączona była jedynie wspólną i szybko ją zmieniającą kulturą humanizmu i renesansu. Od Wilna po Lizbonę, od Uppsali po Palermo zdawać się mogło, że gorący wiatr historii roztopił ostatnie śniegi średniowiecza, przyniósł nową wiosnę, a z nią odrodzoną młodość człowieczeństwa. "Obyczaje stawały się łagodne - tak po wiekach skomentuje ten przełom Anatol France, powtarzając nieświadomie podobny sąd Jana Długosza -ludzie nie prześladowali już swymi zniewagami nimf źródeł, lasów i gór, w ogrodach stawiali wizerunki Muz i skromnych Gracji, oddawali dawną cześć bogini o wargach z ambrozji, rozkoszy bogów i ludzi. Godzili się z przyrodą: porzucali próżne lęki i wznosili oczy w niebo bez obawy, że na nim jak niegdyś wyczytają znaki gniewu 21

Dzieje Polski i Litwy

Sabaudia Republika Wenecka Państwo Kościelne Cesarstwo Rzymskie wolne miasta Rzeszy Brandenburgia Bawaria Palatynat [wiązek Szwajcarski --•• kraje we władaniu Jagiellonów ^^ granice Cesarstwa Rzymskiego SSK kraje we władaniu Habsburgów hiszpańskich 4;:^ kraje we władaniu Habsburgów austriackich ^Si Saksonia Ryć. 12. Europa w 1. ćwierci XVI wieku. zafascynowanie kulturą antyczną i groźbę potępienia". Odrodzenie powracało do starych bogów, więcej - wynajdywało ich niekiedy, jak Długosz wynajdywał pod wpływem Petrarki bogów słowiańskich, usiłując pogodzić to z kultem Boga biblijnego. Powiedział ten Bóg przecież: "Nie będziesz miał bogów cudzych przede mną", nie znaczyło to jednak, że bogowie ci w ogóle nie istnieją, że nie wolno ich czcić jako bogów pomniejszych wprawdzie, ale nie tak odległych, bliższych sercu i rozumowi. A równocześnie najwybitniejszy z humanistów Północy, Erazm z Rotterdamu, przygotowywał właśnie nowe, greckie wydanie Nowego Testamentu wraz z własnym przekładem łacińskim, podkreślając te jego treści, które z grecką miłością świata i z łacińską harmonią myśli zdawały się zgodne. Zaś wcześniej jeszcze mistrz młodości Zygmunta, Kallimach, pisał, że różnorodność ceremonii religijnych nie jest sprzeczna z wolą Bożą, przeciwnie, że winna być Bogu miła. Ów eklektyczny ekumenizm odpowiadał potrzebom wyzwalającej się z więzów społecznych średniowiecza ludzkiej indywidualności, lepiej służył interesom jednostki,

22

Zygmunt Stary

władcy renesansu Kolumb i Machiavelli ale i przez swątolerancyjność wobec każdej inności lepiej służył łączeniu się i zrastaniu odmienności regionalnych, służył rodzącym się i potężniejącym państwom narodowym i narodowej świadomości. Ludzie Odrodzenia rodzili się Mazurami, Pikardami, Kornwalijczykami, Aragończykami; umierać będą jako Polacy, Francuzi, Anglicy, Hiszpanie. Tam, gdzie proces ten nie został zakończony - w Niemczech i we Włoszech -tam, gdzie partykularne swobody zastygły w nienawiści dla odmiennego sąsiada, gdzie wyżej je ceniono niż wspólne bezpieczeństwo, tam zapanować miały wojna i niewola. Znamy ten proces i z naszych czasów. I dziś, w obliczu rosyjskiego, arabskiego, chińskiego niebezpieczeństwa, Europa ma wybór międzyjednościąa niewolą. Rozumieli ten problem władcy renesansu. Rycerski papież Juliusz II odłożył właśnie w roku elekcji Zygmunta plany nowych inwestycji kulturalnych - dopiero po dwóch latach zleci Michałowi Aniołowi dekorację sklepienia kaplicy Sykstyńskiej -i ruszył zbrojnie przeciw lokalnym tyranom Perugii i Bolonii. Jak jego wielki poprzednik, Aleksander VI Borgia, przystępował do budowy silnego państwa włoskiego w oparciu o państwo kościelne. Król Francji Ludwik XII zwoływał w tym samym czasie do Tours Stany Generalne, by uzyskać sankcję społeczną dla swej polityki zagranicznej, a dla siebie zaszczytny tytuł Ojca Ludu. Henryk VII, pierwszy władca angielski z dynastii Tudorów, chytry i wyrachowany skąpiec, zapewnił wreszcie swemu królestwu długoletni pokój, a jego następca, rycerski i rozmiłowany w nowych prądach kulturalnych, budził nadzieję, że gdy jako Henryk VIII włoży koronę, wprowadzi swój odległy kraj już na stałe do europejskiej Rzeczy Pospolitej humanistów, miłośników piękna i prawdy. W Niemczech i w Hiszpanii liczono, że tego samego dokona sześcioletni Karol Habsburg, od niedawna, w tymże 1506 roku, koronowany na króla Kastylii, nadzieja dwóch dziadków ojczystego, cesarza Maksymiliana I i macierzystego, Ferdynanda króla Aragonii, dziedzic Hiszpanii, Niderlandów i niemieckich krajów alpejskich, które właśnie zaczęto obejmować wspólną nazwą Austrii. W trosce o niepodważane przez nikogo rządy wnuka również w nowych posiadłościach Kastylii, zamorskich wyspach wciąż uważanych za najodleglejsze krańce Azji, Ferdynand właśnie wyzuł z praw do nich zuchwałego ich odkrywcę, genueńskiego awanturnika Krzysztofa Kolumba, nie bacząc na składane mu wcześniej i uroczyście opieczętowane obietnice, a wkrótce odetchnął z ulgą, gdy tenże Kolumb, na trzy miesiące przed śmiercią Aleksandra Jagiellończyka, zakończył życie w niełasce i biedzie. Inni królowie również dbać umieli o ukrócenie wygórowanych ambicji swych poddanych, nawet gdy doprowadzało to do buntu i najazdu, gdy pokrzywdzony, jak konetabl Francji Karol Burbon za lat kilkanaście, poprowadzi zastępy wroga na swoją ojczyznę. Nie dotrzymując słowa danego Glińskiemu, dotrzymywał Zygmunt kroku innym, podobnie postępującym monarchom renesansowej Europy. "Władca rozumny ani może, ani powinien dotrzymywać danego przez się słowa wówczas, gdy

Równocześnie w tejże Wenecji nie świateł Odrodzenia szukał niemiecki malarz i grafik Albrecht Diirer. dając jej w zamian za to skrzydła .Zygmunt Stary Pierwsze sukcesy. pierwsze klęski zagrożenie tureckie . jeszcze bliskie były umysłom harmonia i wdzięk z nich przebijające. bolesnego zwątpienia. odtąd Zygmunt l. Portret Mikołaja Kopernika. która później miała znaleźć swój wyraz w sztuce manieryzmu i baroku. układał swój Komentarzyk o hipotezach ruchu niebios. Nikt jednak nie zdawał sobie sprawy z nieuniknionej klęski renesansowego świata i jego ideałów. wyzyskując ludzkie grzeszki i miłość własną do zapanowania nad człowieczym pragnieniem wolności. w tych postępkach monarchów wyczuwamy jednak rysę na mentalności ludzi renesansu. 23 Dzieje Polski i Litwy Albrecht Diirer i Leonardo da Vinci Ryć. zapowiadającego nadchodzącą burzę. ukazującym świętą tajemnicę dzieciństwa i macierzyństwa skrytą w cieniach.dotrzymanie to zwróciłoby się przeciwko niemu. gdzie spędził wiele lat na naukach i poznawaniu świata innego. lecz owego niepokoju. wkładał 24 stycznia 1507 roku w katedrze wawelskiej królewską koronę. obca im epoka rozterek. wraz z nowym twórczym niepokojem. wpatrzonym w nieprzeniknioną ciemność. porządku i harmonii zawiadujących wszechświatem ustąpić muszą przed realiami. Gdy Zygmunt rozpoczynał swoje panowanie na Litwie i w Koronie. kopia (Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego). które zarazem wieszczą zbliżającą się burzę.napisze niedługo. Jego zaś oblicze i sylwetkę nadał wówczas sławny malarz wenecki Giorgione najmłodszemu ze swych Trzech filozofów. Mikołaj Machiavelli. Kończył się renesans. Marka i pragnęły jej zapobiec. świeżo przybyły z Włoch. pięknemu młodzieńcowi z narzędziem astronomicznym w dłoniach i wzrokiem odwróconym od starych mistrzów. dziełem pełnym niepokoju. rozczarowań. na krańcach jego królestwa kanonik Mikołaj Kopernik. które go były skłoniły do związania się słowem. ludzkiej myśli. Odbierał w nim Ziemi uprzywilejowane miejsce we wszechświecie. już jednak jako wygnaniec z ojczyzny. niż jagiellońskie chłodne dziedzictwo. ale już nadchodziła nowa. 13.i dając je. Ptolemeusza i Awicenny. przyczyny zaś. Jeszcze nieodparty urok miały wciąż powstające wielkie dzieła jego twórców. . gdy Zygmunt Jagiellończyk. wśród kamiennych zwalisk. Przeczuwały ją władze Rzeczypospolitej św. potężny chwilowo sekretarz Kancelarii Rzeczypospolitej Florenckiej. Piękne baśnie humanistów o ładzie. W tych słowach wielkiego humanisty. wygasły" . W Mediolanie natomiast sam wielki Leonardo podejmował właśnie pracę nad pozostawioną tu przed laty i niedokończoną Madonną wśród skal.

14. a równocześnie w ich pismach zaczęły się pojawiać akcenty realizmu politycznego.pozostawi wkrótce wnukowi Karolowi panowanie nad potężnym mocarstwem. najwyraźniej było widoczne niebezpieczeństwo tureckie. bezpośrednio zagrożonych. a nie tylko europejską pozycję dynastii. tu felix Austria nube" . przyczynił się też niemało do tworzenia legendy. Objąwszy władzę nad alpejskimi krajami Rzeszy. drzeworyt Albrechta Diirera. Zaważył tu zapewne wpływ nauczyciela. stali się wówczas gorącymi rzecznikami zjednoczenia Europy w krucjacie antymuzułmańskiej. Kładąc w ten sposób podwaliny pod światową już. Liczni humaniści. dzięki korzystnym ożenkom . jeśli nawet myślał o Europie. dziedziczką Kastylii i Aragonii . a syna z tego związku. dotąd pokojowo nastawieni. Portret Maksymiliana l. najlepiej rozumiano tam potrzebę współdziałania wszystkich państw chrześcijańskich dla obrony wspólnego dziedzictwa. lecz intrygi i dyplomacja były źródłem jego sukcesów. Lecz wkrótce zaczęto Habsburgom przypisywać chełpliwą dewizę pięciu Ryć.Nowy król był nieodrodnym dzieckiem renesansu. niewielkim państewkiem. Z Węgier bowiem. która dla panujących ościennych brzmiała jak ostrzeżenie. narodziny potęgi Habsburgów Wiedział jednak również. Rzeczywiście. a zarazem wzmocnienia władzy królewskiej. Oficjalne "Indivisibiliter ac inse-parabiliter" . Skryty za neapolitańsko-węgiersko-polskim przedmurzem stary cesarz Maksymilian I. tyś Austrio w małżeństwach szczęśliwa". Tak i Kallimach przeobraził się w rzecznika krucjaty. 25 Dzieje Polski i Litwy konflikt z Rusią moskiewską samogłosek: "Austriae est imperare orbi universo" -"Alles Erdreich ist Oesterreichs unterthan" . Cesarz jawił się więc innym . Marzył o Europie habsburskiej. pomnożonym świeżo o pierwsze europejskie osady na wyspach Ameryki Środkowej. Kallimach. to nie w kontekście jej bezpieczeństwa. I Zygmunt też się tego na Węgrzech nauczył."Niech inni wojny prowadzą.własnemu z Marią Burgun-dzką. piękne sentencje łacińskie miłe Habsburgom kryły w sobie dla ich sąsiadów istotną groźbę. oraz panowanie bardziej zaszczytne niż realne nad Rzeszą całą jako król Niemiec i cesarz rzymski. Pierwszy prawdziwy Europejczyk na polskim tronie. początkowo wróg kurii rzymskiej i Habsburgów. wyprzedzające w niejednym myśl Machiavellego. 1519 rok. Filipa. jak i na Węgrzech. z Joanną. Nie wojna. Zalew relacji poświęconych temu wydarzeniu długo jeszcze będzie kształtować świadomość zachodnioeuropejskiej elity intelektualnej. że nie wszyscy monarchowie europejscy to rozumieją. spiskujący przeciw nim nawet w Stambule. częściowo czarnej legendy."Nierozłącznie i nierozdzielnie" sąsiadowało z powszechnie powtarzanym: "Belli gerant alii. zdawał przecież sobie sprawę z narastających zagrożeń. wychowany w renesansowych ideałach. opamiętał się po krwawym najeździe tureckim na Otranto w 1480 roku."Świat cały winien być Austrii poddany". zarówno w Polsce.

że "cała ziemia ruska jest naszą ojcowizną". Władcy Moskwy. Nie wojny szukał. ale i popa. stamtąd próbując porwać do walki. ale jako groźny i chytry zaborca. Nie szczędząc wysiłków. chrześcijańską -jak dobrze o tym w Wilnie i w Kijowie wiedziano -jedynie z nazwy. Tatarów i Mołdawian przeciw Koronie. 2 lutego 1508 roku z jego rozkazu zamordowany został Zabrzeziński. nie mieści się w europejskiej tradycji. a nie z ducha. nie tylko terytorialny. ani przewagi militarnej czy nawet dyplomatycznej.monarchom niejako obrońca europejskiej jedności. Ryć. idący często na pasku Habsburgów. potomku Dżyngischana". ani w Rzymie. lecz łatwym to nie było. Litwa przyniosła Rusi inny model: rycerskiego honoru i junackiej swobody. Rywalizacja obu państw o zjednoczenie ziem ruskich miała bowiem charakter głębszy. Tarcza jazdy węgierskiej i polskiej. Ważniejszy był konflikt wewnętrzny na Litwie. chrześcijańskiej Rzeczy Pospolitej. przede wszystkim ideowy. Niemałą rolę grali tu i magnaci węgierscy. choć i Władysław węgierski. i napadł dwukrotnie 26 Zygmunt Stary wiosną i jesienią 1507 roku na grody pograniczne. 15. Zabrzeziński nie zaprzestawał prowokacyjnych oskarżeń pod adresem Glińskiego. walcząc zarazem "za naszą wolność i waszą". Nie na próżno po wiekach śpiewać będąnasi powstańcy: "Do Azji precz.a może nie chciano wiedzieć . I choć ów powiew ukrainnej swobody rozsadził w końcu państwo następców Zygmunta i stanął u źródeł tragicznego powikłania dziejów polsko-ukraińskich. czyli dalszą zwana. tworzyli władzę stabilną nad społeczeństwem słabym i zastraszonym. Zygmunt był królem porozumienia. Zaleską lub Wielką. by zapewnić sobie wpływ na ewentualne dziedzictwo w Czechach i na Węgrzech. nie tylko magnata. stąd stale powtarzane usiłowania pchnięcia Moskwy przeciw Litwie. 1520 roku (Kraków-Wawel). Początkowo wydawało się. a zarazem w gruncie rzeczy ze wspólnych słowiańskich tradycji wyrosły. Michał uszedł do swoich dóbr poleskich. Stąd też intrygi Maksymiliana z wielkim księciem Wasylem. nad Kościołem uzależnionym i serwilistycznym. to przecież stworzył na południowo-wschodnich krańcach dawnego państwa Jagiellonów naród odmienny. że Ruś północnowschodnia. Król milczał. do jawnego buntu. i chan Mengli-Girej za Glińskim orędowali. że z Moskwą nie będzie większych problemów. ale i schizmatyckiego biskupa. Chciał zgody również z Habsburgami. . zwłaszcza że już u progu panowania sprawy litewskie w znacznej mierze ograniczyły jego możliwości manewru politycznego. Widoczne to było w jego stosunkach z Jagiellonami. Zygmuntowi i Polsce nieprzy-jaźni. jednocząc pod swoją władzą państewka niegdyś Mongołom podległe i mongolską okrutną dyscypliną przesiąknięte. Nie wiedziano jednak . ok.ani w Wiedniu. atak ten jednak został z łatwością odparty. Dumny kniaź czekać dłużej nie chciał. bliższy wielkim tradycjom Rusi średniowiecznej. Polskę uważał za groźną dla tych celów i nie wahał się spiskować przeciw niej z Moskwą. która dotyczyła nie tylko szlachcica. Wprawdzie Wasyl oświadczył.

odparł najazd wołoski. Wizerunek Krzysztofa Szydłowieckiego. gotów był szukać porozumienia z Habsburgami. łoża. stryjeczny brat margrabiego brandenburskiego. ale również dyplomatyczne. choć zaatakowany przez nich został w czasie przeprawy przez Dniestr. I krewni. a zatem wśród najprawdopodobniejszych kandydatów na następcę tronu znajdował się jego siostrzeniec. 1520 roku (Muzeum Narodowe w Warszawie). malarz nieznany. zwłaszcza gdy w roku następnym Mikołaj Kamieniecki. niż oddać się pod opiekę Wasyla. Zygmunt wciąż nie miał dzieci z prawego 27 Dzieje Polski i Litwy Ryć. meandry polityki dynastycznej Sprawy dynastyczne uchodzą nieraz uwadze współczesnego historyka. pieczęć mniejszą zaś otrzymał towarzysz dzieciństwa Zygmunta. Chwilowo tylko sytuacja na wschodzie została opanowana. nie tylko sukcesy orężne. Lecz w XVI wieku i długo później odgrywały one olbrzymią rolę w polityce europejskiej. margrabiego z Ansbach oraz Zofii Jagiellonki. Król 1519 rak (kolegiata św. jak Polska. potrzebne były fragment bordiury z tzw. By jednak zagwarantować całość granic. Wprawdzie wojska moskiewskie odniosły kilka przejściowych sukcesów taktycznych. a rycerstwo Zygmunta srodze spustoszyło pograniczne ziemie moskiewskie. Kanclerstwo objął po nim Maciej Drzewicki. Zawarty wkrótce pokój pozostawił Wasyla przy zdobyczach z czasów Aleksandra. syn obłąkanego Fryderyka. zwolennik współpracy z dynastią rakuską. jak sądził. obiegły Orszę i Mińsk. pierwszy hetman wielki koronny. elektora Joachima I. Gliń-ski nie miał innego wyj ścia. trwałego pokoju zaś przynieść nie mogło. dotychczasowy kanclerz wielki koronny Jan Łaski. Przywileju Opatowskiego. przeważnie złożone z magnatów wychowanych w kulcie zasady dziedziczenia. znacznie większą niż przeceniane dziś. z Kijowszczyzny oraz wierne mu. przyjaciel niegdyś Kallimacha. rycerstwo. odzyskał Pokucie. a wówczas drugorzędne sprawy gospodarcze. Równocześnie jednak problemy dynastyczne przygotowywały zwrot polityki polskiej w odmiennym kierunku. i rycerstwo zawiedli. liczyły się przede wszystkim z pochodzeniem elekta. a najeźdźcom zadał druzgocącą klęskę. zdolny i ambitny Albrecht Hohenzollern. choć rzadko zaludnionych ziem pogranicza. 16. ale szybka odsiecz litewska pod wodzą Konstantego Ostrogskiego i wojsk koronnych pod Mikołajem Firlejem zmusiła Moskali do pospiesznego odwrotu. Marcina w Opatowie). mianowany został arcybiskupem gnieźnieńskim. ok. Pieczętowało to niedawną utratę ogromnych. Krzysztof Szydłowiecki. rozpatrywanie ich wręcz uchodzi za dowód zacofania i nienowoczesności. Wróg ich. Była to sytuacja korzystna dla . Ryć. co wobec zakazu piastowania obu naraz godności oznaczało konieczność złożenia przezeń pieczęci. Nawet w monarchiach elekcyjnych. Czechy i Węgry. zgromadzenia elektorów.krewnych z Mińszczyzny. 17. dotychczasowy podkanclerzy. Bitwa pod Orszą. Niewiele mu ona pomogła.

Podjąwszy politykę swego poprzednika. które w lutym 1514 roku doprowadziły do przymierza zaczepno-odpornego. nie ważąc się jeszcze na zbrojne starcie z Polską. Tymczasem przez Prusy Zakonne i Inflanty szło zaopatrzenie wojskowe i instruktorzy dla armii Wasyla. zachęcał do agresji Wasyla. Rozpoczęło się pierwsze oblężenie Smoleńska. z Połockiem i Witebskiem. Pod koniec 1511 roku przybyło na Wawel poselstwo cieszyńsko-węgierskie i po niespiesznych rokowaniach 8 lutego 1512 roku nastąpił ślub Zygmunta i koronacja nowej. Fryderyk książę saski. toczyły się też układy habsbursko-moskiewskie.polskich interesów. Zmarł jednak 14 grudnia 1510 roku niechętny Polsce wielki mistrz krzyżacki. Zawiedziony w swoich nadziejach Albrecht szybko stał się motorem akcji przeciwko Zygmuntowi. . Wojska moskiewskie poniosły znaczne straty. lecz równocześnie zaatakowała Moskwa. niespełna siedemnastoletniej królowej w katedrze na Wawelu. lecz polsko-litewski system mobilizacyjny okazał się powolny i niesprawny. dopóty 28 29 Zygmunt Stary Dzieje Polski i Litwy ślub Zygmunta z Barbarą Zapolyą Albrecht Hohenzollern wielkim mistrzem zakonu krzyżackiego utrata Smoleńska i bitwa pod Orszą w 1514 roku zjazd wiedeński i głogowskiej. Wprawdzie hetmani Kamieniecki i Ostrogski zadali w 1512 roku pod Wiśniowcem kolejną klęskę Tatarom. W ciszy gabinetów ościennych kreślono pierwsze plany rozbiorowe. Na następcę jego został wytypowany dwudziestoletni wówczas margrabia Albrecht. sam intrygując na dworze wiedeńskim. który nawet hołdu lennego w porę nie złożył i tylko śmierć Jana Olbrachta uratowała go była przed polską ekspedycją karną. Państwa Zygmunta I zagrożone były na wszystkich granicach. Dopiero w lecie 1513 roku przybył Ostrogski z odsieczą i oblężone twierdze uwolnił. Redukowało to praktycznie do zera szansę Hohenzollerna. Dopóki nadzieje Hohenzollernów na tron Jagiellonów zdawały się realne. który w lutym 1511 roku przywdział biały płaszcz krzyżacki i po uzyskaniu wymaganej traktatem toruńskim zgody królewskiego wuja wybrany został wielkim mistrzem Zakonu. W ówczesnej sytuacji taka decyzja musiała być konfliktogenna. a wraz z nim twierdz innych.

który choć sprzyjał Niemcom. w węgierskim wówczas Pożoniu. w lipcu 1515 roku. mai. Elżbietą. która przeżyje drugą. Leonie X. 1862 rok (Muzeum Narodowe w Warszawie). Zraził się też cesarz do matactw Albrechta. Stańczyk. przedstawi później w Stań-czyku Jan Matejko). po kolejnym dziesięciotygodniowym oblężeniu padł Smoleńsk (moment. Ale opamiętał się i cesarz Maksymilian. ale Zakonu otwarcie angażować nie chciał.radując się sukcesem . Natomiast od Wasyla odwracali się sprzymierzeńcy. Ludwikiem i Anną. zabiegał o nią potajemnie. nie znajdował tam spodziewanego oparcia w nowym papieżu.istotne tu były układy między Maksymilianem a Władysławem. Zwiększało to nadzieje na zjednoczenie habsburskiej Austrii z elekcyjnymi królestwami Czech i Węgier oraz na pozyskanie korony cesarskiej przez tę z młodych par. czyli po niemiecku Preszburgu. oraz w Wiedniu. tak aby możliwe się stało stworzenie ligi państw chrześcijańskich przeciw Turcji. I Zygmunt przecież nie tracił nadziei na koronę cesarską po śmierci Maksymiliana -któż z monarchów europejskich o niej wówczas nie marzył? . projekt wyswatania cesarskich wnuków. ale Zygmunt zrezygnował z prawa patronatu nad Zakonem oraz z nie przestrzeganego nigdy zapisu traktatu toruńskiego zapewniającego Polakom połowę stanowisk braci zakonnych. ale ceniąc świeckie piękno świata. Toteż zdecydował się rozpocząć rokowania z Jagiellonami. a Jagiellonowie . Zagrożony sukcesami francuskimi we Włoszech. a księciem legnicko-brzeskim Fryderykiem II kolejny śląski i piastowski mariaż w rodzinie . król jednak entuzjazmu nie wykazywał i chyba to jego właśnie świadoma niedyskrecja sprawiła. waniach między cesarzem a jego wrogami. Droga w głąb Litwy dla armii moskiewskiej była otwarta. w którym ta wieść dotarła na dwór królewski. który cudzymi rękoma pragnął osiągnąć swe cele. wszelką polityką gardził. Maksymilian wycofywał też poparcie dla pretensji Krzyżaków. ale Smoleńska odzyskać nie zdołały.W 1514 roku. Chciał wracać do Litwy i zdać się na łaskę Zygmunta. Najistotniejsze były umowy matrymonialne. Maksymiliana. Jan Matejko. dziś przemianowanym na Bratysławę. gdzie pozostać miał przez lat kilkanaście. Tak doszło do słynnego zjazdu monarchów. z dziećmi króla Czech i Węgier. Ferdynanda i Marii.w roko30 Zygmunt Stary warunki przymierza jagieilońsko-habsburskiego Ryć. Cesarz oferował swoje pośrednictwo w zawarciu pokoju polsko-moskiewskiego. Obok zaplanowanego związku między najmłodszą siostrą Zygmunta. subtelnym humaniście. Władysława i Zygmunta. że kniaź Michał wtrącony został w Moskwie do więzienia. 8 września połączone siły Konstantego Ostrogskiego i Janusza Świerczowskiego zadały liczniejszym przeszło dwukrotnie Moskalom pod Orszą druzgocącą klęskę. 18. Niebezpieczeństwo zmobilizowało Litwinów i Polaków. Opamiętał się już wcześniej Gliński.

sojusznikom przecież niepewnym. Rozkwit polskiego renesansu Kłopoty zewnętrzne nie wpłynęły na stałą. owocowała znajomość kultury humanistycznej wyniesiona z dworu węgierskiego. ani Habsburgowie. a jakie nieszczęścia Węgrom? Rozumował jednak słusznie król Polski. by ich wykorzystać.władca Polski i Litwy musiał wygrywać ich wzajemne animozje i czynił to umiejętnie. Najważniejsze jednak. I ten właśnie sojusz z Habsburgami. oraz Annę. Ale było coś z hazardu. wbrew Węgrom. że kompromis z Habsburgami był konieczny i choć nie mógł przewidzieć niedalekiej nawet przyszłości. to przed jej niebezpieczeństwami kraj swój zabezpieczył.realniejszym. mimo najlepszej woli słabego brata na węgierskim tronie: tym lepiej. ale zawarty w porę. potem żonę elektora brandenburskiego Joachima II. Przydały się doświadczenia administracyjne ze Śląska. cicha. Ostatni z braci Zygmunta i najstarszy zarazem. zostawiła po sobie dobrą pamięć. w owej ugodzie: czyż mógł się spodziewać. wedle własnych. wytężoną i spokojną pracę króla nad nowym kształtem państwa i nowym kształtem ludzkich umysłów. więc opłakany został serdecznie. wobec zaległości finansowych i groźby buntu niepłatnych . Teraz zagrał kartą czesko-węgierską. Serdeczna. pełnych szczerego żalu słów naszego władcy był Władysław dla niego ojcem i opiekunem. Otoczony przez wrogów. by twardsze warunki dyktować. otrzymali nauczkę. W polityce jednak jej brak oznaczał ograniczenie pola manewru dyplomatycznego na Węgrzech. ciągle jeszcze oddzieleni przez Czechy i Węgry od naszych granic. Zygmunt zaś i jego państwo stanęli osamotnieni na mapie zmieniającej się szybko w ciągu kilkunastu zaledwie następnych lat Europy. z których żaden w pojedynkę nie był nie do pokonania . jakie korzyści przyniesie ona Habsburgom.ani Moskwa. zwłaszcza gdy niespełna pięć miesięcy później zmarł król czeski i węgierski Władysław. Tatarzy i Wołosi . Ostatnia to była chwila. zostawiając mężowi dwie córeczki Jadwigę. choć wciąż wątły i niepewny. zmarłą wkrótce w piątym roku życia. jeszcze targana sprzecznościami wewnętrznymi. ani tym bardziej 31 Dzieje Polski i Litwy śmierć Barbary Zapolyi i Władysława Jagiellończyka domena i podatki filarami skarbowości królewskiej Krzyżacy. spokojna. wobec pustek w odziedziczonym po poprzedniku skarbie. stał się w latach następnych podstawą osobistej polityki króla Polski i wielkiego księcia Litwy. jeszcze bez Riazania. zerwaniem sojuszu habsbursko-moskiewskiego. zanim rakuska dynastia stała się dość potężną. Dwa miesiące po powrocie Zygmunta z Wiednia zmarła w Krakowie królowa Barbara. władcy krain dalekich. obcego naturze Zygmunta.

że dobrami swoimi gospodaruje rozsądnie. rozwiązali go równie skutecznie. choć jeszcze nieśmiało. były sprawy finansowe. zdaniem przynajmniej samego króla. związany z Krakowem. wpływać chciał na losy państwa.konieczność sięgnięcia po wpływy z podatków.«rv''*'•' •'• A Ryć. również dzięki związkom rodzinnym z potężną bankierską familią Fuggerów. Aby je zneutralizować. a co za tym idzie . kierownik techniczny kopalni wielickiej Seweryn Betman. zdołali ten dylemat rozwiązać. kupiec krakowski. zaangażowany w handlu ze Wschodem i Węgrami. w Krakowie wykształcony i piastujący nawet w 1498 roku godność rektora krakowskiej Akademii. Kupcy. którzy rozsądnie dysponując domeną pozyskali kręgi społeczne dość wpływowe. a sejm. 1505 rok (Biblioteka Jagiellońska w Krakowie). Istotnym dla polityki gospodarczej państw europejskich w XVI wieku było załamanie się dotychczasowej praktyki oparcia finansów państwowych na dochodach z domeny królewskiej. by osłabić choć częściowo opór przeciwko podatkom.^ . Ród to więc znaczący na europejskiej scenie finansowej. został spadkobiercą ojcowskich przedsiębiorstw. przerzucając część swoich uprawnień na zgromadzenia stanowe w zamian za uchwalanie przez nie podatków. a ewentualne dochody z podatków obróci na istotne.1. urodzonego . Jego syn.żołnierzy. Jerzy. I tutaj osiągnięcia Zygmunta położą wkrótce solidne podwaliny pod rozwój państwa i rozkwit kultury. 19. zaś trzeci. który umiał nawiązać stosunki z kołami europejskiej fmansjery oraz dobrać kompetentnych i oddanych współpracowników. Jeszcze przed objęciem tronu był mu bliski Jan Turzo. że państwo żyć musi z dóbr i stałych dochodów Korony. ale kontakty dzięki niemu nawiązane ułatwiły już u startu politykę finansową Zygmunta. był biskupem Ołomuńca. dobiegający dziewięćdziesiątki. oraz z zagłębiem olkuskim. Konieczność uzdrowienia skarbu wymagała więc przebudowy świadomości społecznej na skalę w dotychczasowych dziejach Polski od dawna niespotykaną. zbyt silnie. Stary Jan zmarł wprawdzie w 1508 roku. Pochodził z Wissemburga w Alzacji i stamtąd ściągnął wkrótce swego krewniaka Jana Bonera. Miniatura z Kodeksu Baltazara Behema. Tymczasem poprzednicy Zygmunta pozastawiali za bezcen najcenniejsze nieraz dobra koronne. Lecz z początkiem stulecia przeważało jeszcze przekonanie. 32 Zygmunt Stary Turzonowie Bonerowie 14'-. Z Zygmuntem zasiadł na tronie polskim monarcha. też Jan. Stanisław. głównie dzięki Zygmuntowi objął w 1506 roku biskupstwo wrocławskie. król musiał przekonać podatników. drugi. nadzwyczajne potrzeby państwa. który jak żaden inny sprawy finansowe docenić potrafił. Ci monarchowie. Inni. choć jeszcze zdominowany przez magnacki Senat. choć odmiennie. Wśród bezpośrednich wykonawców tej polityki wyróżniał się sędziwy. któremu burmistrzował w 1477 roku. a nie przez posłuszną wciąż Izbę Poselską. węgierski kupiec i przedsiębiorca górniczy..

umożliwił wykupienie starych. Wkrótce za nim przybył do Krakowa jeszcze jeden Wissemburczyk. niekorzystnych zastawów. Mianowany w 1508 roku wielkorządcą krakowskim. kasztelańskie krzesło w Senacie. że sam zarządzał wszystkimi podatkami wpływającymi do skarbu państwowego i królewskiego. podniesienia dochodowości dóbr królewskich z żupami wielickimi na czele. nie szczędząc trudów i oddania. rok później podskarbim koronnym. I teraz nie zawiódł: spłacił zaciężnych. a do ludzi miał Zygmunt szczęśliwą rękę. Katarzyną Telniczan. dworzanin i dyplomata. sławnej Halszki z Ostroga. kontynuował politykę wykupywania starych zastawów. a wielkorządy . j . wzniesiona dla Josta Ludwika Decjusza około 1534 roku. korzystając z jego doświadczenia i udzielanych przez niego pożyczek. wychowanicę (jeśli wierzyć złym językom. Zdaniem Decjusza polityka skarbowa Andrzeja Kościeleckiego jednak był on po prostu "tak zdolny. wpierw Biecz. Gospodarkę tworzą ludzie i wyniki jej zależą od ludzi. Długo prze . a nawet sfinansował koszta obchodów weselnych króla z Barbarą Zapolyówną. Ryć. a robił to z wielką starannością i rzadko spotykaną.w pobliskim Landau. Willa w Woli Justowskiej pod Krakowem. 1625 roku. zaś po jego śmierci w 1521 roku również Boner. Już po jego śmierci Katarzyna powiła córkę Beatę. korzystnych finansowo i propagandowo inwestycji. w przyszłości nieszczęśliwą bo haterkę dramatycznego żywota i matkę równie nie szczęśliwej córki. 33 Dzieje Polski i Litwy Prawdziwe jednak kierownictwo polityki gospodarczej państwa przejął szybko Andrzej Kościelecki.Mikołaj Jor dan. a obok tego kilka posażnych sta-rostw. objął również żupy wielickie. Boner od kilkunastu lat prowadził sprawy pieniężne Jana Olbrachta. żupy krakowskie Jan Boner. wojewodzie inowrocławski. przebudowana ok. to nawet więcej) samego Zygmunta. pozostawił swoim następcom ład w skarbie i zwiększone znacznie dochody z domeny. Szybki awans przypisywały złośliwe języki jego małżeństwu z królewską kochanką. Jost Ludwik Decjusz. Wżeniony w środowisko krakowskie dzięki małżeństwu ze Szczęsną Morsztynówną. Koś cielecki i Boner umieli nią pokierować umiejętnie i uczciwie. k^> budzącemu Zgorszenie w kręgach konserwatywnej szlachty. Umierając niespodziewanie w 1515 roku w drodze powrotnej z wiedeńskiego kongresu. 20. pożyczając im znaczne sumy pod zastaw dóbr i dochodów królewskich. niezmienną uczciwością". potem Wiśli-cę. wreszcie Wojnicz. Aleksandra i Zygmunta. Podskarbiostwo przejął po nim Mikołaj Szydłowiecki. Współpracując z Bonerem.

udatnie naśladującym kadencję renesansowego epigramu. Traktował je w czasie pożaru salin wielickich. był raczej Zygmunt czujnym budowniczym nowej elity. Podobnie gdy Wawrzyniec Myszkowski zamordował księcia Janusza zatorskiego. zasiądą w nim również wychowankowie kancelarii koronnej wywodzący się z uboższej szlachty. Na Litwie. wygrywając przeciwko sobie nawzajem Gasztołdów i Radziwiłłów. jak Piotr Tomicki. Kościeieckiego do kopalni rocznie. zanim osiągną godności biskupie. sejmy. król jednak nieustannie poszukiwał nowych nazwisk również w innych kręgach społecznych. 21.trwała pamięć o groźnym pożarze kopalni wielickiej w 1510 roku. nach w płonące czeluście. Zygmunt sprawę tę dziwnie rychło puścił w niepamięć. po tragicznym końcu Zabrzezińskiego i Gliń-skiego. przebaczając Myszkowskiemu i przygotowując ostateczne wcielenie Zatora do Korony. Bracia Krzysztof i Mikołaj Szydłowieccy. zagrzali własnym przykła34 Zygmunt Stary dem przerażonych górników i ogień ugasili. 1507 rok więćdziesięcioletni Betman opuścili się sami na li(Muzeum Czartoryskich w Krakowie). za to jeszcze w XIX wieku sławił ich pędzlem swoim Jan Matejko. również po jego rozmowie z królem i czynionych mu obietnicach. Seweryn. a potem i mieszczanin Jan Dantyszek. którą wprowadzał do Senatu.Ryc 23 Zjazd Betmana . a wierszem. Róg Bractwa Kopaczy. Pieczęć Janusza księcia zatorskiego. Umiejętnie też król wykorzystywał zwoływane co. jak Michała Gliń-skiego. niekiedy nawet częściej. ludzież to czy bogi? Nazywany królem senatorskim. jak Andrzej Krzycki. 1534 rok (Muzeum Żup Krakowskich w Wieliczce). kiedy to podskarbi Kościelecki i dzieRyc. 35 Dzieje Polski i Litwy fałszowanie polskiej monety . Do Senatu koronnego dobierał ludzi innego pokroju: wiernych wykonawców i dobrych urzędników. Zasiądzie więc w Senacie wkrótce bratanek uszlachconego w 1514 roku Jana Bone-ra. wg Jana Matejki. obaj zdobywający w tym pierwszym okresie panowania szlify dyplomatyczne i laury poetyckie. mógł król manipulować jak chciał. Umiał bezwzględnymi środkami usuwać z drogi zbyt potężnych wielmożów. Ryc 22. od 1515 roku podkanclerzy przy Szydłowieckim. Franciszek Wężyk: W gląb jaskiń rozognionych spadają bez trwogi Kościelecki z Hetmanem. Andrzej Kościelecki reprezentowali wśród nich dawnąmagnaterię.

to przynajmniej dogodnymi możliwościami kredytowymi.: datki wojskowe bez większych trudności. który opisał mechanizm ekonomiczny całego procesu i zaproponował środki zaradcze. że propozycje reform wojskowych i podatkowych przedkładane Izbie Poselskiej służyć miały nie tyle istotnym zmianom. że bezpieczniej będzie zezwolić na pobór niż na reformę. Współdziałanie z Senatem zapewniało mu wpływ na uchwały Izby Poselskiej. inaugurując praktykę. że podrożało złoto: podstawa polskiego systemu pieniężnego. kiedy to bohaterską śmiercią wsławił się Fryderyk Herburt. jako zgromadzenia służące niemal wyłącznie stabilizacji finansowej państwa. Ale przecież u jego podstaw stała osiągnięta w Koronie stabilizacja i pomyślność gospodarcza. wspominany później przez Jana Kochanowskiego. posłowie stawali w końcu na stanowisku. dotychczas dominującymi na rynku krajowym. W późniejszych latach co prawda nie obyło się bez komplikacji. zwiększając ilość pieniądza w obiegu i co za tym idzie ułatwiając intensyfikację wymiany handlowej. czerwony złoty. zwłaszcza jeśli trzeba było zaradzić z ich pomocą lokalnemu tylko zagrożeniu. . Stanisława Żółkiewskiego. 36 Zygmunt Stary Pokrywano więc wy. nieraz bezwstydnie fałszując monetę polską. broniące interesów miast koronnych przed kupcami wrocławskimi. Ryć.. Ale pamiętano i dowódców szczęśliwych. zalążek kadrowej armii stałej. podwyższające znacznie cła. magnaci wciąż dominowali na wielu sejmikach. odtąd wzór cnót rycerskich.psucia monety i wypierania dobrej przez złą . by zawsze uzyskać zgodę Izby na uchwały podatkowe. narzucając szlachcie swą wolę i swoich kandydatów na posłów. Ale gdy na przykład Wielkopolanie torpedowali uchwalenie podatków na obronę Rusi przed Tatarami. Sępa Szarzyńskiego. a choć nosiły one imię i stempel Zygmuntowego bratanka. Płyta nagrobna Seweryna Bonera w kościele Mariackim w Krakowie. Mennica krakowska od pierwszego roku panowania Zygmunta wybijała srebrne półgroszki. 24. Ten właśnie problem .instrumentalnie. ale 72 srebrne półgroszki. 1538 rok. tak zwana obrona potoczna. Ludwika. a nawet na jej skład. organizowały się i krzepły stałe oddziały pilnujące granic południowo-wschodnich. Monety te podrabiano zresztą masowo w czeskiej wówczas Świdnicy. Dzięki tej właśnie pomyślności dysponował Zygmunt zawsze jeśli nie rezerwą finansową. która później stanie się powszechną. co przekonaniu opinii szlacheckiej do podatków. wkrótce wart był nie 60. którą próbowały wyzyskać mennice ościenne. oszukując na jakości i wadze kruszcu. Nie wystarczyło to wprawdzie. która zwiększy niezależność monarchy od sejmu. Przez sejmy pierwszych lat udało się przeprowadzić szczęśliwie konstytucje zwiększające kompetencje monetarne władcy. król mógł zawsze odwołać się do zainteresowanych sejmików lub następnego sejmu. Długo pamiętano klęskę pod Sokalem w 1519 roku. Nie można też się oprzeć wrażeniu.stał się później tematem badań Mikołaja Kopernika. Nieliczne to były wojska i nie zawsze umiały osłonić przed najazdami tatarskimi płonącą wiecznie granicę. to łudząco były podobne do półgroszków polskich. Napływ ogromnych ilości srebra amerykańskiego sprawił.

strzeżonych przez równie dzikich ruskich i wołoskich pasterzy zwanych 37 Dzieje Polski i Litwy Ryć.: Jerzego Myszkowskiego. skryte przed niepowołanym okiem w głębokich jarach. adorowany przez dostojników państwowych. .Biblioteka Narodowa w Warszawie. Była to w praktyce ziemia niczyja. Jana Długosza.. archidiakona krakowskiego J " *' ° J' (za biskupem Tomickim) oraz Krzysztofa Szydłowieckiego. W sukurs przychodzili im awanturnicy osiedleni na tak zwanych Dzikich Polach nad dolnym DnienRyc-25. zapewniały jej pod dostatkiem. Na pierwszym planie świętego mywał przez skalne progi adorująZygmunt Stary (po prawej stronie) i Piotr Tomicki (po lewej stronie).którzy nieraz w Czarnym Morzu konie pławili: braci Lanckoroń-skich. łupu i łatwego życia. pasły się natomiast stada tatarskich owiec i pędzonych później na zachód półdzikich wołów. Zaporożem lub Ukrainą.stanislaw' patron Królestwa Polskiego. pasły się liczne trzody nieroga-cizny. wykusz w zachodnim skrzydle zamku królewskiego na Wawelu.in. barcie pełne miodu. Od wieków chronili się tam awanturnicy różnej maści. powstałego w latach 1530rem. Bernarda Pretwicza. Wśród pozostałych P7v1i nnrnhv na ro Ipsjłei adorantów można zidentyfikować m. Moskwą i Tatarszczyzną. Na urodzajnych stepach łatwo było o żywność: stada zwierzyny łownej. bo muzułmanom wieprzowiny jadać nie wolno. bezpieczne przed tatarskimi rabusiami. Lecz Kozacy. przebudowa zamku wawelskiego czabanami. by gnać stada w Europę.^w. dzikie owoce.1535 na zamówienie Piotra Tomickiego biskupa krakowskiego.. 26. Nie było tu niemal ludności rolniczej. czy . z wolna organizowani byli w sprawną i groźną formację wojskową przez magnatów ruskich. narodziny Kozaczyzny Zwano ją też Niżem. kanclerza wielkiego koronnego jarami rzek tylko przer(za Zygmuntem Starym) . M\ri\a\\ita T. których wówczas zaczęto nazywać Kozakami. na stepach między Litwą. skąd już było za daleko. gdzie żadna władza państwowa nie sięgała. żniętej stepowej równinie. jak Ostafi Daszkiewicz. Okno lata 1502-1507. duchy niespokojne. Katalogu arcybiskupów gnieźnieńskich. szukające przygód. Który tarn Się przeia. co w języku polskim oznaczało wówczas każde pogranicze. uciekinierzy od ucisku pańskiego czy miecza katowskiego. atrakcyjni jako potencjał militarny. Dalej na wschód.

zaszczytów. Miejsce ich jednak zajęło dzieło architektoniczne będące najwspanialszym całego tysiąclecia pomnikiem: renesansowy zamek wawelski. jak Przecław Lancko-roński. gotowych politykę Zygmunta wspierać i sławę jego głosić. mar. Później dopiero. wzorca dla ośrodków prowincjonalnych. ale również nauki. stanowisk. Nieodzownym warunkiem sukcesu kulturalnego było wówczas stworzenie promieniejącego na cały kraj dworu królewskiego. kruszyły się romańskie kolumny. Dzwon Zygmunta.koronnych. ujętego w formach religijnych. "Lach serdeczny" kozackiej legendy i w czasach romantyzmu jeszcze pamiętany bohater jednej z najpiękniejszych dum Józefa Bohdana Zaleskiego. sztuki.. Odtąd i. budowle Eskurialu i Wersalu. Dziś z dumą eksponujemy w podziemiach zamkowych ich pozostałości. budowa innego arcydzieła. po śmierci królowej Barbary. Ważniejsza bowiem od organizacji wojska miała być nowa organizacja psychiczna społeczeństwa w obliczu nadciągających nowych wyzwań i nowej Europy. natychmiast zaś po objęciu władzy przystąpił do wznoszenia od północy i wschodu okazałej rezydencji. kaplicy Zygmuntow-skiej. do owych polskich Indii. krwawą nawet. a zawieszony w 1521 ponad katedrą M>. jego majestatyczny dźwięk j*^ MM'1 towarzyszył uroczystos.u-••. rodziła ową nieszczęśliwą. ale i płodną duchowo polską miłość do czarnomorskich stepów. politycznego w wymowie pomnika dynastii Jagiełłowej. ludzi uzdolnionych. literatury. miały go przewyższyć rozmiarami.Ę^f . Benedykta Sandomierzanina. a przede wszystkim Bartło-mieja Berecciego oraz wielu polskich i włoskich mistrzów Odrodzenia. świadectwa tysiącletniej kultury. królowej Elżbiety. ośrodka nie tylko polityki. do kraju rycerskiej przygody. Stary i ciasny średniowieczny zamek wawelski nie nadawał się do tego celu. witał i żegnał kro{fi łów i prezydentów. Chwałę jej miał też głosić odlany w 1520 roku. ale nie rangą artystyczną. Zaś obok zamku rozpoczęła się w 1517 roku. kariery.P*» ciom państwowym i koś. jeden z największych i bez wątpienia najwspanialszy pałac w ówczesnej Europie. znacznie później. 38 Zygmunt Stary rozwój drukarstwa krakowskiego wznoszony przez lat blisko trzydzieści przez Franciszka Florentczyka. Na długo przed włączeniem Kijowsz-czyzny do Korony legenda ukrain-na wrastała w polską tradycję narodową. żądne władzy.• cielnym. na których rubieżach hartowała się wola walki i miłość ojczyzny. który by zarazem wciągał w orbitę wpływów monarszych jednostki ambitne. Jeszcze jako książę głogowski i opawski rozpoczął więc Zygmunt przebudowę zachodniego skrzydła na rezydencję dła swej matki. W gruz obracały się stare gotyckie komnaty.

teraz nie była już tylko źródłem wiedzy czy dziełem sztuki. Wraz z rozpowszechnie niem druku zmieniło się spojrzenie na książkę. Kaplica Zygmuntowska przy katedrze krakowskiej. które gwarantowały zbyt i zysk. czyniąc słowo pisane powszechniej dostępnym. albo dużo stracić. Należały do nich przede wszystkim księgi liturgiczne. Druk więc mszału był tak opłacalny. na którym można było albo dobrze zarobić. a także księgarzem-kupcem. Drukowano przeważnie łacińskie dzieła treści religijnej.wydawcą książki. właściwą sobie wersję tej księgi. bijące serce Polski.in. do początku XVI wieku opublikowane zostało co najmniej 18 razy w nakładzie około 3. egzemplarzy (Alodia Kawecka-Gryczowa). Właściwie dopiero w początkach panowania Zygmunta Florian Ungler. munt. Początkowo drukarz był zarazem nakładcą. Najważniejsza jednak była tu twórczość Biernata z Lublina. stała się także towarem. oraz Jan Haller. który przejął i w pełni wykorzystał wcześniej tu wegetującą drukarnię Kaspra Hochfedera. obchodzonych w po szczególnych diecezjach. Księgą liturgiczną. Dla przykładu: popularne kompendium Pliniusza Historia naturalis. Ponieważ zawiera on m. był i jest mszał. znane w XIV i XV wieku w 200 odpisach.SzałkÓW i papieży: Zyg. rozpoczęli działalność edytorską na poważniejszą skalę. osiadły wówczas w Krakowie drukarz bawarski.Ryc. dziś przeważnie znane tylko z opisów bibliograficznych. kalendarz dni świątecznych. W 1518 roku dołączył do nich przybyły z Wiednia Hieronim Wietor. Stąd też wśród wydawców największym powodzeniem cieszyły się tytuły. lata 1517-1533. 27. lecz już około 1508 roku pojawiły się pierwsze polskie publikacje. wychowanka Akademii 39 Dzieje Polski i Litwy Najpopularniejsze druki Wynalezienie przez Jana Gutenberga około połowy XV wieku ruchomej czcionki drukarskiej umożliwiało łatwe wytłoczenie wielu egzemplarzy książki. w których zezwalano na druk księSygnet drukarski Jana Hallera 9'> jednocześnie zabraniając tłoczenia czy kupna innych wydań tego dzieła (taki przywilej uzyskał od .5 tyś. szukającym nabywcy na swoje wytwory. że drukarze zabiegali o przywileje władzy duchownej. każda diecezja miała odręb ną. Chwale dynastii miały też służyć dzieła korzystające ze świeżego wciąż w Polsce wynalazku druku. odtąd urzędowy typograf królewski. niezbędną do celebrowania mszy świętej. konstytucje sejmowe i kalendarze.

O ile księgi liturgiczne znajdowały nabywców wśród duchowieństwa. . kupowany był przez wszystkich.iniae Ducatui adhuc attulit.& Piunccps TRANfyliuniae.exercitus fmcuiusxum| nadonis. Powszechnie zabiegano o prawo do drukowania konstytucji sejmowych. Dopiero w początkach XVII wieku król Zygmunt III wydał pozwolenie na druk konstytucji sejmowych w ogólności Andrzejowi Piotrkowczykowi. Lmoni. quam vel prsepropcra.vt arma hscc. vel non fatis iufta cuiquam vifum ni arbicrcmur. Ptufsiz. Przywilej dla Mikołaja Szarffenbergera wydany w 1577 roku obejmował zgodę na druk Statutów i przywilejów koronnych Jana Herburta. Nic więc dziwnego. Samogitiae.kalendarz.Magnocj)Litliu.c. Z kolei Jan Januszowski otrzymał w 1589 roku tytuł architypografa wraz z prawami na lat 20 do drukowania "statutów.prymasa Fryderyka Jagiellończyka już w 1494 roku Jan Haller). Do końca XVI wieku konstytucje drukowały na przemian oficyny Szarffenbergera i Januszowskiego. przywilejów. W 1537 roku dożywotni przywilej na druk kalendarzy uzyskał działający w Krakowie Maciej Szarffenberg. Kufsise.ta & tam nota omnibus iniumrum magnitudo cft(quas Magnus Mofccuw Dux negro noftto Poloni. Etfi tan.____ Mafoui*.in quibus hoc temporc yerfamur. a konstytucje sejmowe przede wszystkim wśród instytucji administracyjnych i sądowniczych. czyli uchwał sejmu. to kolejny na liście opłacalnych druków . że o prawo do druku tego wydawnictwa wręcz toczono wojny.Zygmunt Stary . prowadząc jednocześnie zabiegi o zdobycie monopolu w tej dziedzinie. kronik i historii". To kompleksowe rozwiązanie nie utrzymało się jednak i aż do XVIII wieku uzyskiwano zgodę na druk poszczególnych konstytucji. rubrycelle (kalendarze liturgiczne ze wskazówkami dotyczącymi EDICTYM RE= GIVM SYIRENSE EX Q_VOCAVS>ESVSCEPT I IN M A C N V M M O S C OVI * DVccm bclli cognofccnturj JTEPHANYS DEIGRAT1A R E X PO LO N l te. M A C N VS ux Lithuanix. fcra potius cunćhs. Podobną popularnością cieszyły się inne księgi liturgiczne: brewiarze. Dwa lata później kalendarz wydrukował Hiero40 . 1579 rok odprawiania nabożeństwa na każdy dzień).c. co zrównywało go w prawach z Szarffen-bergerem.atqj ordmis militibus. tamć cum ftudmm noftrum fa Aij tisexKarta z Edictum regium svirense Stefana Batorego. psałterze.

Znajdująsię na niej i konkretne tytuły. retoryki i epistolografii (m. Marchołta. w których uczestniczyli także odbiorcy kalendarzy Wietora.Karta tytułowa Psałterza Dawidowego w przekładzie Jana zywały się wydania. Wymienione rodzaje druków nie wyczerpują listy najlepiej sprzedających się książek. jak mówi się dziś . Spośród ksiąg naukowych największą popularnością cieszyły się dzieła Arystotelesa . zwłaszcza w 2. Kalendarze i modlitewniki były szeroko rozprowadzane przez wędrownych Karta z kalendarza Jana Głogowczyka na rok 1505 kramarzy.in. Popularni byli również inni poeci i pisarze klasyczni. Lupullusa). kupowane przede wszystkim przez studentów i profesorów uniwersyteckich. począwszy od połowy XVI wieku pojawiały się pod różnymi tytułami nowe wersje przygód plebejskich bohaterów: Ezopa. wielokrotnie wznawiane dzieła Murmeliusa).matmę volilfatt omma funtpoflta ao cóem nifnu vnHtatem. dzieła Melanchtona i Manucjusza).pirackie. Po dziesięciomiesięcznych korowodach Wietor musiał zapłacić Maciejowi Szarf-fenbergowi stosowne odszkodowanie za poniesione straty.L0o magtfterJobaWKS (r)logoutónfls.Sflnfnloum Jurta fenwn moru 2utie iłfisniejooiartctfotnnarosafpecfus^lanefaramaolunamjnojoinesoerarem. kiedy to studiowano powszechnie tego autora w konwiktach jezuickich. Obok przyborów do szycia. 1579 rok 41 . Dzieła te traktowano jako lekturę obowiązkową w szkołach średnich i wyższych. Horacy i Tacyt. Utwory te były tak poszukiwane. inny wybitny drukarz i księgarz krakowski. prowadzonych przed sądami miejskimi. o księżniczce Magielonie. papieru. podobnie w użyciu były różnego rodzaju podręczniki do nauki gramatyki (Donata. świec i mydła handlowali także wspomnianymi już drukami o charakterze użytkowym oraz literaturą popularną. że nie cofano się przed kradzieżą. krążących od SA L TERZ DAWIDÓW miasta do miasta. drobnej galanterii. o Królu Arturze i rycerzach Okrągłego Stołu. łamiąc prawa Szarffenberga. Sowizdrzała (stąd określenie dla tego nurtu . spośród współczesnych -prace Erazma z Rotterdamu. że większość ich egzemplarzy została dosłownie zaczytana i nie przetrwała do dzisiaj. Zyski związane z sukcesem konkretnego tytułu były tak duże.literatura sowizdrzalska). opowieści o Aleksandrze Wielkim.^lantóoum. poddruki Kochanowskiego. a wreszcie królewskim. m.^empoja electaao^leubotbomanoumctmc&icmariilaratiuariJobfmJan&alurta adataaojteabotbomanoum. Nagminnie uka. inkaustu. słowniki (np. Wywołało to protest tego ostatniego i długą serię procesów. lusterek. "iLfonsiffi a meofetare Hulii tfmao mrtłta-a»m Jffn nim Wietor. a także komentarze do nich w ujęciu Tomasza z Akwinu i jego następców. coraz popularniejszego. obrazków i kart do gry.in. połowie XVI wieku i w następnym stuleciu. Do tej kategorii zaliczyć należy przede wszystkim przeróbki znanych już w średniowieczu "historii rzymskich". by sprzedawać swój towar na targach i jarmarkach. W dalszej kolejności wymienić należy utwory Cycerona. Hontera.

jak modlitewnik Raj duszny z 1513 roku czy Żywot Ezopa Fryga. geograf. interweniował prymas Łaski. że to pierwotny wydawca wypuszczał dodatkowy nakład dzieła. polecony przez niezawodnego Bonera. stała się znakomitą szkołą kształcącą przyszłych mężów stanu. a nade wszystko poprawić musiał Miechowita opowieść o sprawie Glińskiego i o dwuznacznej tu roli króla. Bywało nawet tak. Tak było w przypadku najwybitniejszego drukarza polskiego XVI wieku Jana Januszowskiego . podając na karcie daty ich pierwotnych wydań. bankiera i monarchy.Zygmunt Star^ Uniwersytetu Krakowskiego. Dopiero Jost Ludwik Decjusz. który z akt panowania wydobył najważniejsze i ułożył w pionierski na owe czasy w skali europejskiej zbiór źródeł historycznych. Bernard Wapowski. szukającymi tu nauki. zwłaszcza poczytny Psałterz miał kilkanaście wydań. pozostawił przezornie swe dzieło podobnej treści w rękopisie. Sygnet drukarski Floriana Unglera Krakowskiej. opublikował w 1519 roku u Wietora kromkę streszczającą w części pierwszej Długosza. rektor Ryć. bacznie się przyglądały produkcji drukarskiej. Jak się okazało.Dzieje Polski i Litwy rozmaitych dzieł wypuszczone bez zgody autora i prawowitego wydawcy. Władze. pisarza zarazem pobożnego na swój sposób i przekornego. Januszowski był edytorem dzieł Kochanowskiego także po jego śmierci. jego ocalałe szczątki odnaleziono i opublikowano w XIX wieku. Była to wciąż jeszcze literatura dla elity. zwłaszcza od czasu objęcia pieczęci przez Tomickiego.wydawcy dzieł Jana Kochanowskiego. Nowe komnaty wawelskie zapełniały się nie tylko sędziwymi senatorami. Poeta otrzymał bowiem od króla w 1579 roku przywilej chroniący go od bezprawnych przedruków pod karą 1000 grzywien. obchodząc w ten sposób przywilej autorski i narażając na finansowe straty rodzinę poety. nie wolno też było krytykować sprawców klęski bukowińskiej Olbrachta i niedołęstwa Aleksandra. ale elity nowej i świadomie kształtowanej. często rubasznych dzieł. . jak i kościelne. zarówno państwowe. kariery i uciech. Miechowitą od miejsca urodzenia zwany. a w jakiej reprezentantem renesansu czy nawet reformacji. 28. Z niej wyszedł też między innymi Stanisław Górski. potrafił napisać Księgę o czasach króla Zygmunta omawiającą pierwsze lata panowania zręcznie i ładnie. Wnętrze kaplicy Zygmuntowskiej w katedrze krakowskiej. ponadto zbyt wiernie oddającą wydarzenia lat ostatnich. na cześć księdza podkanclerzego zatytułowany Acta Tomiciana. Dopiero tak ocenzurowany tekst doczekał się w 1521 roku drugiego wydania. jako pomniczek obu protektorów autora. lecz znany nam tylko z późniejszych przedruków. 42 . Januszowski dokonywał przedruków tych dzieł. Król i Senat nakazali jej konfiskatę. babki Zygmunta. Gdy Maciej Karpiga. ale również ludźmi młodymi. wydany około 1522 roku. Nie wolno więc było za Długoszem pisać o podejrzeniach dotyczących wierności małżeńskiej królowej Zofii. dobrze oddaje ambiwalentność jego chropawych jeszcze. w jakiej mierze był on epigonem średniowiecza. nie płacąc za to autorowi. medyk i historyk. Inny urzędowy historiograf i sekretarz królewski. Kancelaria królewska. spór.

podniesiona niedawno z upadku. przedwcześnie zmarły w 1543 roku poeta. Decjusz wzniósł renesansową willę. Renesans nie bał się bowiem prawdy o człowieku i nie bał się uciech ziemskich: kultowi ich na wesołym dworze krakowskim patronowało sławne bractwo "opilców i oźralców". a dla podkreślenia sławy rodu zatrudnił znakomitego mi-niaturzystę. chłopski syn z Wielkopolski. Stanisława SaRyc. Miniatura z Liber geneseos rnostrzelmka który zdobił illustris familiae Schidloviciae. zamki. szlachta. dwory. Odmiennie również patrzyli na świat niemieccy malarze pracujący dla Zygmunta i jego otoczenia.erotyki tak śmiałe. 30. Jemu to przypisuje się malowaną część Tryptyku z Pławnct. jak choćby księcia Kazimierza cieszyńskiego. niż malarze renesansowi na południe od Alp: bardziej tradycyjne w formie i pełne wewnętrznego niepokoju. W Woli Chełmskiej. malowane na zlecenie Bonera między innymi dla kościoła Mariackiego. Stanisław Samostrzelnik. jak choćby strofy Andrzeja Krzyckiego . mieszczanie. Dzieje Polski i Litwy i opublikować po polsku. Przykład króla i dworu naśladowali magnaci. Karta tytułowa Chronica Polonorum Macieja z MiechowE 1519 rok. Nadanie herbu Odrowąż protoplascie rodu Szydłowieckich. przedstawiającego dzieje św. Dzwon Zygmunta w katedrze krakowskiej. żądnych życia i użycia dworzan. 1520 rok. nie tylko listy i dokumenty. Stanisława. wuja 44 Zygmunt Stary . włączył do niego Górski również wiersze łacińskie pisane lub przepisywane przez młodych. czołowego zabytku rzeźby polskiego renesansu z pierwszych lat panowania Zygmunta. 31. W ojcowskim Szydłowcu podskarbi Mikołaj wzniósł podobny justowskiemu zgrabny zameczek. przed 1532 rokiem (Biblioteka PAN w Kórniku). w której zbierali się krakowscy intelektualiści. Artysta ten renesansowe malarstwo i rzeźba tworzył jednak odmienne dzieła. Hans Sues z Kulmbachu w niespokojnym krajobrazie umieszczał swoje święte dziewice. mai. że wieRyc. Sławił ją wierszem łacińskim młody. 29. służy znów dawnym celom na skalę europejską. pałace i spichlerze. Pragnąc oddać całą prawdę o swoich czasach. Sues bezlitośnie traktował swoich modeli. Justowską odtąd zwanej. 4: / lu Z nich nie odważano się długo przełożyć Ryć. dotLP modlitewniki królew skiej familii. Rosły renesansowe ratusze.W zbiorze tym znalazły się nie tylko poważne teksty. Klemens zwany Janickim.

które wkrótce zmiotły z tronu neapolitańskiego jej krewnych po matce i dały tu władzę Ferdynandowi aragońskiemu. literackiej i politycznego cynizmu. Francesco Tateo. wdowa po Kościeleckim. Wciąż jeszcze obłudna nieco grzeczność południowego renesansu nie przenikała do polskiego obyczaju. Tryptyk z Plawna. 33. I ta kandydatura przeważyła. Gdzieś na dworze intrygowała wciąż starzejąca się Telniczanka. Urodzona w 1494 roku Bona Sforza d'Aragona miała w chwili ślubu lat 24. Ale zwycięstwo Ferdynanda oznaczało również dla Izabeli i jej córki początek trudnej stabilizacji w należących do nich posiadłościach Bari i Rossano. Piastów i Jagiellonów. wnuka cesarza Maksymiliana. Odtąd. Była również kobietą uczoną i doświadczoną. podkreśla. rozłączona z młodo zmarłym w niewoli francuskiej bratem. Później Hans Diirer. połączyć znów węzłem małżeńskim dwie dynastie. 32. 1517 roku (Muzeum Narodowe w Warszawie). Prymas Łaski pragnął jej szukać na Mazowszu. księcia Mediolanu Giangaleazza Sforze. Cesarz Maksymilian nie ustawał w wysiłkach. bohaterską i dumną Izabelą aragońską.królowej Barbary i towarzysza wesołych zabaw Zygmunta. Bona Sforza. najazdów francuskich i hiszpańskich. Hans Durer. Wybór nowej małżonki oznaczał również wybór konkretnej opcji politycznej. mai. Wśród jego kandydatek znajdowała się bratanica zmarłej cesarzowej Bianki. ok. że Izabela Sforza i jej córka znalazły się tu "w kontekście kulturowym. młoda Bona nasiąkała rozkoszami życia dworskiego i zapoznawała się z jego urokliwymi niebezpieczeństwami. 1530 roku tÓW. podobnie bezlitośnie obnażył w poszukiwaniu małżonki Ryć. ukazanego z miną błazna. najsilniej musiał odczuwać jego brak w życiu rodzinnym. Tę przynieść tu miała dopiero nowa królowa. była więc na owe czasy kobietą dojrzałą. żywy wyrzut sumienia i balast zarazem. lubianej przez wszystkich. tak potrzebnego w gorącym klimacie Mezzogiorna. tułała się wraz z matką. by jeszcze bliżej związać Jagiellonów z Habsburgami. Ogłady (Muzeum Narodowe w Warszawie). Włoski badacz renesansu. miłośnik ładu i spokoju. braki urody samego króla. przeżywając na południu Włoch czas ciągłych odmian fortuny. który uprzywilejowuje opowieści wytworne i . Uczona przez najznakomitszych humanisRyc. nabierała smaku artystycznego. tytularnym księstwie w ramach państwowych królestwa Neapolu. młodszy brat wielkiego Albrechta. dzieląc swój czas między Bari a Neapol. Po jego śmierci władza ta przejdzie wkrótce w ręce Karola Habsburga. ok. Świat królowej Bony Zygmunt. Portret Zygmunta Starego. Lecz podstawowym obowiązkiem króla było przecież zapewnienie ciągłości dynastii. Śmierć królowej Barbary pozbawiła go wiernej i oddanej towarzyszki życia. z zamku do zamku. 45 Dzieje Polski i Litwy Wcześnie pozbawiona mediolańskiej ojcowizny i osierocona przez ojca.

nadworny malarz Zygmunta Starego. przyjemności życia arystokratycznego oraz literackie i artystyczne formy rozrywki". do świadczenie administracyjne zdobywający na Śląsku. w 1520 roku . co jego młoda małżonka . odmiennego od średniowiecznej w tej mierze tradycji polskiej. waginę skalaną". Wizerunek Bony Sforzy z De vetustatibus Poślubiona Zygmuntowi W 1518 roku. 46 . Po nim rodziły się kolejne córki: Zofia. która z Włoch przywiozła "buzię malowaną. 34. tradycje luksemburskie i aspiracje rzymskie. Z Boną jednak wkroczył na Wawel czynnik polityki dynastycznej nowego już typu. Lecz drugiego syna nie stało: królewicz Olbracht. Wiąże się niekiedy wpływ tej hiszpańskiej z ducha galanterii z opowieściami o poważnych romansach młodej Bony. Portret Izabeli Jagiellonki. co hiszpańskimi obyczajami. Katarzyna. rozkoszy manipulowania płcią brzydką. że preferuje południowo-zachodni kieru nek sojuszów oraz stosunków dyplomatycznych i kulturalnych.świata renesansowej dwor skiej kultury łacińskiej. W kształtowaniu opinii publicznej miała ta zaszargana opinia udział dość istotny. że polityka europejska Zygmunta idzie dawno wypróbowanym w Koronie szla kiem. Anna. 35. przesiąknięta nie tyle włoskimi. Urodzony w Krakowie z Habsburżanki.. W 1519 roku przyszła na świat córka Izabela. cyniczna i wyracho . wychowany przez Włocha i na Węgrzech nadal z włoską kulturą obcujący. żył tylko dzień jeden. nazwany Zygmuntem Augustem. imionami cesarskimi mającymi wyrażać wielkie nadzieje młodej dynastii. należał do tego samego świata. Pełna ambicji i kom pleksów. Sprzyjała zresztą temu i osobo wość monarchy. Ryć.długo oczekiwany następca tronu. po 1525 roku (Kraków-Wawel). piękna Polonorum Josta Ludwika Decjusza. 1521 rok.Zygmunt Stary Węgry pod naporem tureckim Macierzyństwo wzmocniło jej pozycję. i energiczna królowa rychło podbiła serce starego męża. poroniony przez Bonę na polowaniu w Puszczy Niepołomskiej. scenerię przepychu. kabzę wyczerpaną.perfidne erotycznie. Ze sceptycyzmem odnieść się jednak trzeba do dworskich plotek: zimny racjonalizm pięknej księżniczki kazałjej szukać raczej rozkoszy panowania. jak świadczył krążący w Polsce wierszyk łaciński o królowej. Małżeństwo Zygmunta z Boną oznaczało oczywiście.

czekał. W otoczeniu jego działy się rzeczy. 36. Dwa lata później zmarł niedołężny Władysław "król Dobrze". I kiedy w 1526 roku Turcy wtargnęli w głąb kraju. stał ze swą armią bezczynnie . zaś rok później wyspę Rodos. 1521 rok (Muzeum Narodowe w Krakowie). pozostawiony samemu sobie. zaniedbany. W 1517 roku sułtan Selim I podbił Syrię. Nieliczne rycerstwo węgierskie poniosło druzgocącą klęskę pod Mohaczem. Krwawe. przeniesionego następnie na Maltę. Ludwika Jagiellończyka. tomume oŁ&łbreiH. A Węgrzy nadal kłócili się między sobą. . Niewiele mógł zdziałać. Dwór w Budzie był za daleko. Palestynę i Egipt. o których ze zgrozą mówiono sobie na ucho w ówczesnej Europie. drzeworyt z Księgi o czasach króla Zygmunta Josta Ludwika Decjusza. <oniunx R ex Polonie. Tymczasem rosła potęga ottomańska. tragicznego już Odrodzenia. w 1521 roku jego syn Sulejman Wspaniały zdobył Belgrad. Kraj ten od lat kilkudziesięciu dźwigał na sobie największy ciężar walki z prącą w centrum Europy nawałą ottomańską. Fragment rodowodu Jagiellonów. brat zmarłej polskiej królowej. tragedia węgierska pod Mohaczem dziczka. Jan Zapolya.? Cartfinilii. nie przejmującej się przecież zbytnio szóstym przykazaniem. Rozprzestrzeniał się pożar u naszych sąsiadów: Niemców. okrutne z obu stron zmagania zakończyły się klęską powstańców i osłabieniem zwycięzców. Wcześnie dorósł do rozkoszy tego świata. walcząc do ostatka. węgierską wówczas twierdzę graniczną. by skutecznie kontrolować wychowanie chłopca. który wśród zwalczających się fakcji magnackich rósł jak Dzieje Polski i Litwy Fridofcui -Barbara Sigifmim&w " BONA D. rzeczy. w porównaniu z którymi krakowskie wyczyny opilców i oźralców zdawały się niewinnymi igraszkami. Młody król.wana. Węgrów. Próba zorganizowania krucjaty przeciwko Turkom doprowadziła w 1514 roku do wybuchu ludowego powstania chłopów i drobnej szlachty skierowanego przeciwko rządom magnackim. Zygmunt został współopiekunem nieletniego bratanka. Aż sięgnął i naszych granic. nowego króla Czech i Węgier. Kończył się bowiem nieodwołalnie renesansowy sen o ładzie i harmonii. ASoa«dtr Hdeaa Ryć. siedzibę zakonu Joannitów. przystąpiła do realizacji własnej linii ' F J ^F J J politycznej. Najgroźniejsza była sytuacja na Węgrzech. jeśli nie wręcz świadomie demoralizowany.Cafe. poległ śmiercią rycerską. jak niegdyś jego dziad stryjeczny Władysław pod Warną. aż zwycięstwo najeźdźców otworzy mu drogę do tronu. bożyszcze szlachty węgierskiej. w jej mniemaniu lepiej odpowiadającej potrzebom rodu Jagiełłowego w zmieniającym się szybko świecie europejskiego schyłkowego. nie zdołał Ludwik zgromadzić sił wystarczających na powstrzymanie mahometańskiej krucjaty. zmusić do posłuszeństwa magnatów.

A ta potęga rosła jeszcze szybciej. w którym. miejsce jego zajął świat atlantycki. Medal Zygmunta Starego. króla Kastylii i Aragonii. arcyksięcia Austrii. Rozbiło się o osobę nowego króla. Zapolya utrzymał się w większej części Węgier jako lennik turecki. królem Czech. I choć rozumowanie takie jest uproszczone. W tej sytuacji opór szlachty węgierskiej przeciw kandydaturze cesarskiego brata doprowadził tylko do wybuchu wojny domowej i podziału kraju. nigdy nie zachodziło słońce. na tron cesarski opróżniony przez jego dziadka Maksymiliana w 1519 roku zbiegł się 48 Zygmunt Stary królestwo. władcy Niderlandów. Potędze tureckiej. król Francji Franciszek I. Nowe drogi gospodarki Z początkami ekspansji tureckiej wiąże się niekiedy przemiany gospodarki europejskiej. z podbojem Meksyku przez Corteza i rozpoczęciem wyprawy Magellana. przesuwania się europejskiego środka ciężkości na północny zachód. nie doprowadziła do zgody. która rozciągnęła wpływy Hiszpanii na wschodnie krańce Azji. Jedyny rywal europejski Karola. bez większych sprzeciwów.podwójna elekcja Klęska nie otrzeźwiła Węgrów. brata nowego cesarza. związek ów niewątpliwie miał miejsce i niewątpliwie przez ludzi owych czasów zbyt późno był rozpoznany. jak sądzono. Wybór Karola Habsburga. wybranego również. mniejszość. Ale z Wawelu procesu tego długo nie dostrzegano albo go lekceważono. siejąc przerażenie w całej Europie. żonatego z siostrą Ludwika. król z łaski sułtana. Tureckie sukcesy były w większej mierze skutkiem. 37. poniósł w 1525 roku straszliwą klęskę pod Pawią i dostał się do hiszpańskiej niewoli. Powstawało pierwsze mocarstwo światowe. w wyniku których spadło znaczenie świata śródziemnomorskiego. tylko potęga habsburska mogła postawić tamę. w którym nie zachodzi słońce rozwój gospodarczy na północ od Alp Ryć. zaniedbywano sprawy północne jako dotyczące ubogich i rzadko . Hans Schwarz (awers i rewers). Większość szlachty opowiedziała się za Zapolya. ale poparta przez najpotężniejszych magnatów. wybrała Ferdynanda Habsburga. jak mówić właśnie zaczęto. niż przyczyną osłabienia gospodarczego i politycznego Śródziemnomorza. Potęga ottomańska stanęła u granic Polski. Doceniając konieczność zabezpieczenia się od południa. 1527 rok (Muzeum Narodowe w Krakowie). Była to decyzja rozsądna. wyk. którego armie dotarły w 1529 roku po raz pierwszy pod Wiedeń.

Apeninach. lecz tym bardziej interesującej książki o strachu w nowożytnej Europie. porwania dla okupu były we wczesnonowożytnej Europie chlebem powszednim. Proces ten rozpoczął się wcześniej niż upadek Węgier i niż odkrycia geograficzne. Już Biernat z Lublina pragnął. finansowej stolicy Rzeszy niemieckiej. Opowieści o tych czasach długo przetrwały w tradycji ludowej i odżyły w literaturze romantycznej. w balladach takich jak Powrót taty Adama Mickiewicza. Związany był z przyspieszonym pod koniec średniowiecza rozwojem gospodarczym Niderlandów i Nadrenii. Nawet okrucieństwo kar i stosowanie tortur nie odstraszało. ale prawdziwsza jest chyba ludowa tradycja z nizin. Zbóje z Niedzicy Tegoż czasu rozbójnicy. pragnącego założyć rodzinę. Szwajcarii. kraje te zwycięsko konkurowały z rejonem śródziemnomorskim. jak to wyglądało w Augsburgu. opowiadająca o zbóju Madeju i przygotowanym dlań w piekle łożu. Byli ci: Kafunk. górach Bał-kanów czy Półwyspu Pirenejskiego nikt nie mógł czuć się bezpieczny. aby góral "czuł więcej bólu w sromocie niż w męce". odpowiedziawszy [zagroziwszy] ziemi czeskiej i rakuskiej. Oddajmy znów głos Marcinowi Bielskiemu. również w Koronie i na Litwie. napady na dwory. między którymi byli też drudzy Czechowie. Jean Delumeau. otrzymali zamek Niedziedza pod Michałem z Spiszą mieszczaninem z Krakowa. obowiązkową inicjacją przed wejściem w życie męskie. Ale przetrwały i w dziełach historyków.zaludnionych peryferii Europy. Sirton. Minkwic Niemiec. autor kontrowersyjnej. nie zdając sobie sprawy. W górskich terenach Rzeczypospolitej "chodzenie na zbój" było nieraz dla młodego chłopaka. Wytwarzając więcej produktów rzemiosła. Fluk. Nawet wielkie miasta zabezpieczały się potężnymi murami i systemem skomplikoZamek w Niedzicy. a tymczasem ku nim przesuwał się ciężar polityczny i gospodarczy. XIV-XVII wiek wanej kontroli w bramach nie przed armią wroga. że sromotądla górala było uniknąć męki kosztem wydania towarzyszy. Po latach wojny dopełniali szeregi zbójów zdemobilizowani żołnierze. W Karpatach. na przykład sukno 49 V Dzieje Polski i Litwy - Rozbójnictwo Rozboje na drogach dokonywane. ale przed bandami rozbójników. Legenda oplotła dzieje zbójników. Francji i Anglii. . rozwijając handel i żeglugę. a czasem i miasteczka. opisuje na wstępie. tkackiego przede wszystkim i metalowego. Opel. których interesy ekonomiczne w coraz większej mierze zależały od handlu bałtyckiego.

Pobrali też i Bytomiany.a towary europejskie były w stosunku do swej wartości zbyt ciężkie. z Szlązka. drudzy się rozbieżeli. Wzrost bogactwa powodował również wzmożony popyt na azjatyckie towary luksusowe. ług.Zygmunt Stary handel i produkcja na ziemiach polskich i litewskich Ryć. które szacowali. z gór tarnowskich barzo wiele. Towary te przecież to nie tylko zboże. niż . Kraje te zwiększyły zarazem swoje zapotrzebowanie na produkty żywnościowe dla rosnącej w liczbę ludności oraz na korzenie potrzebne wówczas do jej konserwacji. Jeszcze z początkiem XVII wieku Anglicy będą ściągać do Virginii polskich smolarzy. tylko sam Minkwic został na zamku Niedziedzy. sztuk rocznie. potaż. Stąd konieczność odnalezienia drogi morskiej do Indii. a potrzeby budownictwa i transportu. znacznie mniej licznych zresztą. jakoby fałszywe talery kowali. Wielkość eksportu zboża przez Gdańsk w latach 1470-1650. Nanosili na ten zamek ludzi z Czech. ale zwyskakowali oknem i połamali szyje. Z Ukrainy i Mołdawii pędzono na zachód starym szlakiem handlowym stada wołów . albo własnymi towarami. jedwabi. by opłacał się ich transport drogą lądową. z borów Podlasia i Litwy wędrowały produkty przemysłu drzewnego podstawowego wówczas przemysłu chemicznego. Zachód mógł płacić albo kruszcami szlachetnymi. bo mu Łaski poimał knechty pod Podoleńcem i niewypuścił. Pod którym zasię chłop Lękawa Wołoszyn wziął ten zamek i przedał go Jaroszowi Łaskiemu. główne szlaki handlowe XVI-wiecznej Europy angielskie wypierało z rynków europejskich sukno włoskie. między innymi przez 50 -. Potem Kafunkę poimano i upieczono na żelaznym koniu. terpentynę. 38. dziegieć. Lwów.między innymi w handlu z Polską . towarów lekkich w stosunku do ceny. gdzie wciąż pozostawały podstawowym środkiem wymiany .w połowie XVI wieku było to około 40 tyś. które dotąd na grzbietach wielbłądów wędrowały przez pustynie ku wschodnim portom Morza Śródziemnego. porcelany.którym król Ferdynand zabrat imienie dawszy im winę o to. kruszców jednak było zbyt mało.na drewno i pozyskiwane z wypalania i przetwarzania drewna sosnowego smołę. Chciał go potem Minkwic dobywać pod Łaskim. zwłaszcza wobec rosnącego handlu wewnętrznego Europy. aż przysięgali. Wschód azjatycki dostarczał korzeni. głównie morskiego . częściowo zaś i drogami bardziej północnymi. nigdy broniej nie podnosić na Polaki. ale na tem utracił. w której i zapłata pieniądzem kruszcowym za polskie towary grała niebagatelną rolę.

Jak obliczył Jerzy Topolski. Rozmiarów tego eksportu w stosunku do konsumpcji krajowej przeceniać nie należy. trasę z Wrocławia przez Kraków i Lwów nad Morze Czarne. a komięgi rozbierając na drewno. by w ciągu 120 lat powiększyć się sześcio-. choć wątłej konstrukcji. a szlachcic cła nie płacił . lecz szesnastowieczna rewolucja cen. bo wszelkie obliczenia historyków gospodarczych oparte są na dość niepewnej podstawie źródłowej. Zboże stanowiło w Gdańsku około trzech czwartych wartości idącego przez to miasto eksportu. wynosił około 10 tyś. wzrosła w 2. Narwią i Bugiem płynęły ku Wiśle szlacheckie komięgi. XVII wieku. Jeszcze w siedemdziesiątych latach XV wieku eksportowano przez Gdańsk ponad półtora. obsługiwane przez 8 do 12 ludzi. Sanem. i przyjmowane być muszą jako przybliżone.bo tam znajdowała się komora celna. Rozwijało się włókiennictwo wielkopolskie. jak do złota.1. zboże sprzedając Holendrom. na wagę żyta -2.głosi legenda polonijna. XV . Rosło znaczenie. Za Włocławkiem . że łaszt. wartość towarów zachodnich. spowodowana głównie napływem amerykańskiego srebra i tym samym spadkiem jego wartości w stosunku zarówno do produktów europejskich.proszowskiej. Wyrazem tego stawała się między innymi wzrastająca rola nowej osi gospodarczej państwa . kg. mogące pomieścić 20 do 35 łasztów. przede wszystkim na gdańskich księgach 51 Dzieje Polski i Litwy handel zbożem Ryć. która przerosła szybko swym znaczeniem oś dotychczasową. kg. które gdański kupiec otrzymywał za łaszt zboża. 39. ziem najżyźniejszych . przynajmniej w świadomości szlacheckiej. w przeliczeniu na wagę pszenicy odpowiadał mniej więcej 2. a w niektórych latach nawet dziesięciokrotnie. Pilicą. Nidą. ale już pod koniec XV wieku eksport ten. również polityczne. 52 . w 80% idący na holenderskich statkach do Niderlandów i krain sąsiednich. Zboże jednak stawało się w XVI wieku produktem podstawowym. przeważnie jednak dopiero w Gdańsku zakupywali je miejscowi kupcy. statki stosunkowo duże. znaczenie jego jednak dla dróg rozwoju gospodarki było olbrzymie.4 tyś.zmieniały nierzadko właściciela. Pewien w tym udział miały i inne porty bałtyckie. wynosił on zaledwie kilka procent krajowej produkcji i często nie zaspokajał w dostatecznej mierze zachodniego popytu. łasztów. sprzyjała nasileniu i opłacalności polskiego eksportu. może ponad dwa tysiące łasztów zboża rocznie. pot.2 tyś. cła palowego (kiedyż to nie oszukiwano na cle?). Ratusz w Gdańsku. połowie XVI wieku o 91%.drogi wiślanej. Krakowscy i poznańscy garbarze i kuśnierze wciąż liczyli się na rynku międzynarodowym. Proces ten rozpoczął się więc przed okresem wielkich odkryć geograficznych. Pamiętać musimy. miara objętości. Wieprzem.

Położony w dogodnym punkcie. gdzie jedynie kilka największych miast liczyło znacznie więcej ludności. Najistotniejszym jednak stał się rozwój miast Prus Królewskich z Gdańskiem na czele. Koncentracja istotnych gałęzi handlu zagranicznego. Bogaciły się miasta nadwiślańskie. wieża z XVII wieku. U progu panowania Zygmunta trzy miasta gdańskie. 41. Elbląg. stopień urbanizacji Korony wraz z Prusami Królewskimi nie odbiegał od norm zachodnich. Ratusz w Sandomierzu. Główne. XIV-XVI wiek.Ryć. siedem lat później zezwolił mieszczanom na wyrąb królewskich lasów na budowę domów i nadał przywilej na wybór mostowego. ziem o wielkim. liczyły zapewne około 30 tyś. wyrastał z wolna na zbożowy port przeładunkowy dla Lubelszczyzny i Chełmszczyzny. bogactwo. Toruń mieć mogły najwyżej po l O tysięcy. Tutaj zdecydowanie przeniosło się centrum polskiego życia gospodarczego. mieszkańców . a nie polska Warszawa.Zygmunt Stary sandomierskiej. choć chyba na mniej szą skalę. Spichlerze zbożowe w Kazimierzu Dolnym. Rozwój innych miast na nowych drogach handlowych postępował podobnie.Ryć. później dopiero murowanych. z których nieliczne tylko dotrwały do naszych czasów. obronność jedynego przyzwoicie . 40. Renesansowe ratusze i spichlerze pozostały w nich często jako pamiątka czasów zygmun-towskich świadcząca o ich bogactwie i wysokim poziomie kultury artystycznej. Stare i Nowe. 53 Dzieje Polski i Litwy potęga i bogactwo Gdańska podział Prus po wojnie trzynastoletniej ustrój Prus Królewskich py całkiem przyzwoite. Kazimierz Dolny zagłębia ku Litwie i Rusi. na pierwszym planie spichlerz Mikołaja prawą traktu z olkuskiego Przybyły z 1591 roku. lubelskiej i chełmskiej oraz terenów nad spławnymi rzekami. Były to liczby w tym rejonie geograficznym Euro. Przykładem nowej konfiguracji gospodarczej może być Kazimierz Dolny. Natomiast Wilno. Wówczas to właśnie trzykilometrowe nadbrzeże wiślane pokryło się ciągiem spichlerzy. Lublin. a może nawet trochę więcej. co stołeczna aglomeracja krakowsko-kazimier-sko-kleparska z przedmieściami i półtora rażą tyle. rosnącym wówczas znaczeniu gospodarczym. Zygmunt doceniał jego potrzeby: w 1519 roku zwolnił miasto od opłat celnych. Nie wielkość Gdańska decydowała jednak o jego miejscu na mapie gospodarczej kraju. Lwów. Szybko zwłaszcza zaczęła rosnąć mazowiecka ciągle. początkowo jeszcze drewnianych.tyle. przywileje i zwyczaje dające Gdańszczanom faktyczny monopol na swoim terenie i zdecydowaną przewagę nad innymi miastami. nad Wiślaną prze. co ówczesny Poznań.

pełniąca funkcje władzy wykonawczej. wspólnie jednak na ogół występowali przeciw ściślejszemu związaniu Prus z Koroną. oddały się pod opiekę Kazimierza Jagiellończyka i rozpoczęły walkę o wyzwolenie spod zakonnego jarzma. Jagiellonowie objęli bezpośrednie rządy nad częścią zachodnia. politykę własną. Elbląga i Torunia. który w oczach ich mieszkańców. co uzależniał je od siebie. biskupi chełmiński i warmiński oraz delegaci kapituł. zapóźnionej w rozwoju części jako państewko formalnie zależne od Korony. w obliczu rodzącej się pruskiej świadomości narodowej. kraje te zrosły się w jedną całość. podziałem. rodzaj sejmu lub sejmiku generalnego Prus Królewskich. czyli nad Pomorzem Gdańskim. wreszcie przedstawiciele Gdańska. Krzyżacy utrzymali się we wschodniej. Prusy Królewskie zostały w praktyce połączone z Koroną tylko osobą króla. Wojna trzynastoletnia skończyła się połowicznym sukcesem. Rozwój ich opierał się jednak głównie na związku gospodarczym z zapleczem polskim i litewskim. Krajem rządziła Rada. z zazdrością patrząca na swobody koronne. domagającymi się wreszcie zadowalającego wszystkie strony rozwiązania. przeciwnie. Ważne to było zwłaszcza wówczas.ufortyfikowanego miasta w całym państwie Zygmunta. był prawdziwą tragedią. Zakon nie miał w tym wielkiego udziału. Rada. wypowiedziały Krzyżakom posłuszeństwo. gdy sprawy pruskie. stanowiących dotychczas jednolitą całość. Przedstawiciele możnowładztwa. opanowana całkowicie przez możnowładztwo i wielkie miasta. Sprawy pruskie Przez półtora wieku panowania zakonu krzyżackiego nad ziemiami dawnych Prusów i zagrabionymi Polsce Pomorzem Gdańskim oraz ziemią chełmińską. nazwaną wówczas Prusami. Delegaci szlachty. wreszcie zazdrośnie broniona niezależność -wszystko to sprawiało. Drugim organem był zwoływany przez Radę zjazd stanów pruskich. do których trzeba zaliczyć i biskupów. dla państwa polsko--litewskiego wciąż niebezpieczną. pruski separatyzm i ambicje Zakonu stały się podstawowymi problemami politycznymi. Mazowszem chełmińskim. szlacheckiej 54 Zygmunt Sta . W skład jej wchodzili wojewodowie. prowadzące jednak. coraz bardziej stawał się instytucją anachroniczną i rozwój ten hamującą. podziałem Prus. Luźniej nieco było z nią związane biskupie księstwo warmińskie. niektórych klasztorów i mniejszych miast zasiadali wtedy pod przewodnictwem członków Rady w dwóch izbach. bogatą i kwitnącą. że Gdańsk nie tyle uzależniony był od swojego gospodarczego zaplecza. toczyli ostrą walkę z delegatami miast. w oparciu o zbiedniałe i rozrodzone rycerstwo z Niemiec połud-niowo-zachodnich szukające tu kariery i fortuny. Aż wreszcie potężne mieszczaństwo pruskie oraz szlachta tameczna. kasztelanowie i podkomorzowie z trzech pruskich województw. wreszcie wykrojonym z ziem dawnych Prusów województwem malborskim wraz z dawną krzyżacką stolicą. zbierała się kilka razy w roku. zwaną odtąd Prusami Królewskimi.

dopóki zakładał.spór o obs< biskups' warmińskit i mieszczańskiej. ale dobrze się uzupełniające. król natomiast . Watzenrode w 1512. że jego wybór przez kapitułę doprowadził do ostrego konfliktu politycznego. które nakazują z ostrożnością oceniać jego prawdziwe intencje. Biskup warmiński Łukasz Watzenrode. I tu jednak głos decydujący mieli wówczas magnaci i wielkie miasta. wuj Kopernika. rozkazał wybory powtórzyć. raz warmińskiej. Zawarty 7 grudnia 1512 między królem a jego warmińskimi poddanymi akt piotrkowski przewidywał. gdyż tutejsze dobra koronne. Grosz gdański Zygmunta Stars (awers i rewers). Ryć. Pampowski zmarł jednak w 1510 roku. Nie uznał niebezpiecznego na przyszłość faktu dokonanego i wyrażając kapitule swe "najwyższe niezadowolenie". Przed wstąpieniem na tron Zygmunta dwaj wybitni senatorowie umiejętnie kierowali polityką w Prusiech.istotny wpływ na elekcję. najważniejszego tutaj reprezentanta interesów Korony: spokojny i układny. Tyle tylko. gdy przypominał o jedności Pras i szukał ich zbliżenia z częścią wschodnią. niż wybrać czwartego. że Luzjański. Fabian Luzjań-ski. Dzieje Polski i Litwy . był osobowością bezbarwną. Stąd i meandry jego polityki. Zygmunt był jednak nieugięty. Wszelkie tłumaczenia odrzucono. posłów kapituły przyjęto w Krakowie gorzkimi wyrzutami. stanowiły około 60% całego ich terytorium i przynosiły zyski niewspółmierne w porównaniu ze znacznie gorzej zagospodarowanymi ziemiami na Litwie czy nawet w Koronie. który w Prusiech pełnił urząd starosty malborskiego. Dla Jagiellonów Prusy były terenem szczególnie cennym. przejęte po Zakonie. Do ich kompetencji należały przede wszystkim sprawy podatkowe. że zwalczając separatyzm miast pruskich. dobrze na dworze widziany. Zygmunt był zresztą znakomitym graczem politycznym i przy następnych wyborach wyznaczał trzech kandydatów nie nadających się lub nie mających żadnych szans: kapituła w praktyce nie miała innego wyjścia. niebezpiecznym. narzucony przez monarchę. że kapituła miała przed wyborami nowego biskupa przedkładać królowi listę kanoników. był indywidualnością niewątpliwie zbyt potężną dla małego pseu-dopaństewka. Kapituła zyskała gwarancję. 42. 1538 rok (Muzeum Narodc w Krakowie). że nie zostanie biskupem nikt z zewnątrz. Stąd jej separatyzm miłym mu był. Umiejętne nimi dysponowanie zapewniało królowi poparcie magnaterii pruskiej. Nowy biskup warmiński. bowiem w myśl traktatu toruńskiego osoba kandydata kapituły musiała być jeszcze przed wyborami zatwierdzona przez króla. Sądzono we Fromborku. zakonną. W tej sytuacji kanonicy zdecydowali się na kompromis. pozwalają jednak z pewnością stwierdzić. Sejmiki w Koronie potępiły bezprawny postępek kanoników warmińskich. umiał utrzymać dobre stosunki z miastami i łagodzić konflikty wewnętrzne. że niezależność Prus od Korony to ich bezpośrednia zależność od władcy. raz praskiej. potrafił równocześnie zapewnić sobie spokój od strony krzyżackiej. Odmiennie Ambroży Pampowski. raz jagiellońskiej. wojewoda sieradzki. którym włodarzył. reprezentując wprawdzie stanowiska odmienne. a on wybierał z niej czterech "miłych sobie" kandydatów. zostanie przez króla zatwierdzony.

mimo zdobycia i złupienia przez Krzyżaków Braniewa. ze związku z Koroną czerpiących swój rosnący dobrobyt. Ich delegaci zjawili się w lutym 1519 roku na sejmie w Piotrkowie. Ale Zygmunt zgodził się na krótki rozejm i wydał Albrechtowi glejt na rozmowy pokojowe w Toruniu. Nasiliły się one jeszcze w 1516 i 1517 roku. Z perspektywy ówczesnej bliższym niebezpieczeństwem był separatyzm pruski. formalnie nie z własnej inicjatywy. toruński. lecz na ich żądanie. Albrecht Hohenzollern. zakończył się pasmem polskich sukcesów. a zarazem prowokacyjnych. uchwalił w grudniu 1519 roku rozpoczęcie wojny z Krzyżakami. Nie ulega wątpliwości. sejm następny. Pierwszy etap wojny. Ale państwo krzyżackie. czoną mu niegdyś przez cesarza Maksymiliana. Teraz. ostatnia wojna z zakonem krzyżackim Wydarzenia lat następnych. Zygmunt zawezwał przed swoje oblicze wielkiego mistrza i zażądał złożenia hołdu lennego. należą do najbardziej dyskusyjnych w dziejach Polski. że w państwie tak scentralizowanym nic dziać się nie mogło bez zgody wielkiego mistrza. wielki mistrz zakonu krzyżac. wydawały nawet wielkiemu mistrzowi krzyżackich rozbójników schwytanych na gorącym uczynku. Już samo pojawienie się przedstawicieli stanów pruskich na sejmie koronnym było wielkim polskim sukcesem. tyle wieków żyjące z wojny.społeczeństwem potężnej i bogatej prowincji. błagając króla o interwencję. Polityka Zygmunta ku temu właśnie zmierzała. Wojska koronne stanęły pod Królewcem. rezultatem było tylko nieuniknione zbliżenie między stanami pruskimi a Koroną. Albrecht szukał pretekstu do Ryć. pełne zuchwałego i ambitnego a pozbawionego jakichkolwiek szans rycerstwa. Zaradzenie mu było koniecznym wstępem do okiełznania Albrechta. książę w Prusiech. Władze polskie szły długo na ustępstwa. zrodzone z podboju. Teraz on sam swą awanturniczą polityką zrywał ostatnie więzi łączące obie części Prus. Gdy Albrecht odmówił i tym razem. ufny w pomoc państw niemieckich.Można było tak manipulować nieliczną from-borską kapitułą. który zagroził Albrechtowi wypowiedzeniem posłuszeństwa i oddaniem się pod opiekę króla polskiego. Lecz zmiany gospodarcze zachodzące w państwie polskolitewskim i równoczesna stagnacja w Prusiech Zakonnych przełamywały powoli separatyzm Prus Królewskich. gorzej . 43. choć przebieg ich jest dobrze znany.wojny. przyrzekiego. . żądał unieważ56 Zygmunt Sta . kładło kres dyplomatycznym zabiegom o zbliżenie obu części podzielonego kraju. jakie niebezpieczeństwo dla przyszłości państwa kryło się w Królewcu. Najbardziej narażone biskupstwo warmińskie było od dawna szczególnie łakomym celem napadów rozbójniczych. Wielki mistrz chciał tylko zyskać na czasie: w Toruniu zachował się butnie. Kładło to kres marzeniom krzyżackim o ponownym zjednoczeniu Prus pod ich rządami. pchał stany pruskie w objęcia Polaków. Z perspektywy wieków wiemy dziś. nie mogło z samej swej natury wytrwać długo w roli pokojowego sąsiada i wiernego lennika.

Zapadały po elekcji Karola V.rozejn w 1521 roki poparcie Habsburgów dla Albrechta Hohenzollerna 95 tez Marcina Lutra nienia traktatu toruńskiego i oddania mu Prus Królewskich. Cień Marcina Lutra W wigilię Wszystkich Świętych 1517 roku Marcin Luter. ewentualnych przeciwników do publicznej dysputy. cała potęga habsburska stała za Hohenzollernami. w którym mieścił się i sentyment dla siostrzeńca. wporów-naniu z tymi wrogami Albrechtowe ambicje mogły się wydawać sprawą drugorzędną. Rozejm dał nie tylko Albrechtowi. ale i Zygmuntowi cztery lata na poszukiwanie rozwiązania dyplomatycznego. Wedle uporczywej. zdawałoby się. zgodnie z ówczesnym obyczajem uniwersyteckim.informatorem o wydarzeniach na dworze wiedeńskim. reprezentującego na dworze fakcję miłą Habsburgom. Młody cesarz bez ogródek stwierdzał. Działania wojenne zaczęły się na nowo od sukcesów Krzyżaków i ich sprzymierzeńców. wzywając. Kto był odpowiedzialny za tę decyzję.sekularyzację Prus i zerwanie w ten sposób więzi łączącej Albrechta ze Świętym Cesarstwem. Króla interesował południowo-zachodni kierunek polskiej polityki. Augustianin [na życzenie Autora stosujemy w nazewnictwie zakonów duże litery] i profesor uniwersytetu w Wittenberdze. Czczy tytuł cesarski i austriackie państewko starego Maksymiliana zamieniły się teraz w światowe mocarstwo Habsburgów. po paśmie polskich sukcesów. I znów po przesileniu. Wszystkie decyzje korzystne dla Albrechta zapadały już po śmierci cesarza Maksymiliana. z którym osobiście związany był Szydłowiecki. Zygmunt obawiał się zresztą Porty Ottomańskiej i Moskwy. w kościele zamkowym. służącym dworowi elektora Fryderyka Mądrego. Tylko energia kanonika Mikołaja Kopernika ocaliła Olsztyn. tezy te zostały przez Lutra przybite na drzwiach tegoż kościoła. wówczas jeszcze nieraz zdobywającej się na wspólne działanie. Dla nas nie ulega jednak wątpliwości. w momencie zawarcia czteroletniego rozejmu. . Więcej. Czyż w tej sytuacji decyzja Zygmunta mogła być inna? W 1521 roku. który całkowicie odmienił sytuację .co również ważne . Ale najistotniejsza jest tu chronologia wydarzeń. zbuntowanego siostrzeńca od niechybnej klęski. popierającym wówczas Albrechta. wiele innych miast wpadło jednak w ręce wroga. interesował go dynastyczny aspekt jego poczynań. wygłosił kazanie skierowane przeciw odpustom. "że wielki mistrz pruski był zawsze znakomitym i zaszczytnym członkiem Świętego Cesarstwa Rzymskiego i że Zakon jest schronieniem i miejscem zbornym szlachty niemieckiej". księcia Saksonii. że Szydłowiecki był co najwyżej posłusznym wykonawcą i . ratując. cała potęga Rzeszy. Zygmunt zgodził się w J 521 roku na czteroletni rozejm. nie zasługującej na zaufanie legendy. Zygmunt był mistrzem w uchylaniu się od osobistej odpowiedzialności za decyzje niepopularne: wkrótce odium ich zacznie spadać na Bonę. Przez ten czas zapewnił sobie pomoc militarną z Niemiec i Danii. A te czteiy lata miały przynieść fakt. następnie zaś ogłosił 95 tez na tenże temat. Często obciąża się Krzysztofa Szydłowieckiego. historycy spierają się od dawna.

Mało istotna sprawa odpustów . A także. "Przywożono do nas księgi jego z Niemiec . "nadużycia". ale nawet rzucali je w ogień. Widziano tylko nieuniknione w okresie przemian wynaturzenia i. Wyliczyć można wiele przyczyn tej dwoistości i wiele przyczyn odmiennych preferencji. iż jest się przez niego specjalnie ukochanym. że się będzie zbawionym.. starszego. lecz pamiętać też trzeba. Maryjną. zdaje mi się Leon X. tylko dyskusji na temat wiaty i zbawienia. wielcy tego świata. Bulla papieska Exsurge Domine z czerwca 1520 roku. raj więc im był przeznaczony po śmierci. to piekło za życia.Bogurodzicę. ktokolwiek by nie był powolny rozkazowi. Aż wtem papież. Luter wydawał się po prostu jeszcze jednym teologiem. Rozczytywało się w nich wielu miłośników wszystkiego co nowe. Chce więc. Lecz bardzo wielu katolików wciąż wyżej sobie ceni. I dziś chrześcijaństwo próbuje bowiem łączyć dwie tradycje. Wielkanoc . po śmierci więc im było przeznaczone piekło.głosiła pierwsza z tych tez.. Następne udowadniały. miedzioryt Łukasza Cranacha bardziej w sercu chowa tradycję Bożonarodzeniową.za najważniejsze kościelne święto. obawiając sieje przechowywać". Wychodził w nich bowiem Luter ze spraw jak najbardziej osobistych. a przecież potężny krzyk protestu. 1520 rok.95 tez teologicznych.w samej nawet Akademii Krakowskiej publicznieje sprzedawano.tym samym posłużyła przeciwstawieniu dwóch odmiennych interpretacji nauk Ewangelii. Początkowo nie dostrzegano zasadniczych różnic między luterańskim pesymistycznym spojrzeniem na życie doczesne a postępującą od Włoch humanizacją katolicyzmu. jest znakiem wybrania przez Boga. od reliktów pogańskich zaczynając. tyle że śmielszym niż inni. Ryć. tradycja męczeństwa i Zmartwychwstania.za wyniesieniem na ołtarze radości dzieciństwa i piękna macierzyństwa.przy których sprzedaży popełniano rzeczywiście gorszące nadużycia . że pod Grunwaldem Krzyżacy śpiewali Christ ist erhalten (Chrystus zmartwychwstał). a Polacy . Marcin Luter. 44. żyli już w ziemskim raju. przepisując kary wykluczenia z Kościoła. Zdjęci przestrachem mistrzowie nasi nie tylko że zaprzestali czytania ksiąg zabronionych. Uczciwi mieli piekło za życia. nasi też teologowie ich nie potępiali. Tradycja Wielkanocna. zakazał w ogóle ich czytania.wspominał później Andrzej Frycz Modrzewski swoje lata studenckie . jak mówili luteranie. człowiek uczciwy Dzieje Polski i Litwy musi być przez całe swe życie nieszczęśliwy i udręczony. iżby całe życie wiernych było pokutą" . kult Świętej Rodziny. że człowiek wierzący. Bogaci. "Pan nasz i nauczyciel Jezus Chiystus mówi: «Pokutę czyńcie». znakiem. że to chmurna Północ częściej opowiada się za wielkanocnym przypomnieniem o tragediach życia. konflikt Lutra z papiestwem Rozbrat Lutra i luteranizmu z urzędowym Kościołem postępował szybko. z potakiwaniem i pochwałami. uważana jest oficjalnie za najistotniejszą. a udręka ta właśnie. a równocześnie zawierających ocenę otaczającego go świata. Dokument na pozór dotyczący tylko wewnętrznych spraw Kościoła. słoneczne Południe . spalenie jej publiczne przez Lutra w grudniu i .

A były to przecież nie tylko posiadłości samego Zakonu.króla Hiszpanii.jego odważne wystąpienie na sejmie Rzeszy w Wormacji w kwietniu 1521 roku nie miały jeszcze znaczenia politycznego. wzywający Krzyżaków do porzucenia mniszej reguły. Męczeństwo św. W samą porę dla Zygmun-towego królestwa. potem powstanie rycerstwa przeciwko arcybiskupowi trewirskiemu w 1522 roku skłoniło północnych władców Rzeszy. Król Franciszek I dostał się do niewoli hiszpańskiej. słabi i sfrustrowani. na których pracowali pruscy lub mazurscy chłopi pańszczyźniani. A w lutym tegoż roku wojska Karola V odniosły druzgocące zwycięstwo nad Francuzami pod Pawią. Michał Lancz z Kitzingen. w 1521 roku. W 1525 roku upływał termin czteroletniego ro-zejmu między Polską a Prusami Zakonnymi. płaszcz zakonny ciążył i z przyczyn osobistych. przecież nie tylko cesarza. Rycerze zakonni byli nieliczni. spotkał się więc tu 59 . W ciągu kilku lat. List Lutra. 45. Albrechtowi. Na Zachodzie cesarz był u szczytu potęgi. którego biskup Jerzy Polentz otwarcie sprzyjał reformacji. Podobnie z zazdrością patrzyli na zachód mieszczanie Królewca i Kłajpedy. Wszystkich nęciły dobra zakonów i biskupstw: książęta niemieccy sekularyzowali je wraz z przyjęciem luteranizmu. Nie udawali nawet obrońców wiary. równocześnie postępowanie Alb-rechta zerwało ostatnią więź między Prusami a cesarstwem. 1521 rok (Muzeum Narodowe w Krakowie). że mogliby przecież bronić jej na Podolu. zasiadającą w sejmie lokalnym szlachtę Prus Królewskich. odrzucając z oburzeniem wciąż wysuwane przez stronę polską sugestie. Dopiero zaburzenia wewnętrzne w Niemczech wpierw pojawienie się radykalnego nurtu plebejskiego w saskim Zwi-ckau. ale i sąsiednie biskupstwo warmińskie. do 1525 roku. Interwencja jego w sprawach pruskich przestawała być realna. Wyznaniowy charakter państwa krzyżackiego stał się już dawno fikcją. przeciw Tatarom.bo tak brzmiał jego tytuł . mai. nad Bałtykiem wyrósł nowy blok państw luterańskich zrywających z Rzymem i tym samym przeciwstawiających się polityce Karola V. Ryć. pojęcie Rzeszy stawały się fikcją. Katarzyny. młodemu wciąż i pełnemu temperamentu. do wzięcia sprawy w swe ręce i wprowadzenia w swoich krajach 58 . Jedność Niemiec. z elektorami saskim i brandenburskim na czele. Śladem ich poszły północne miasta hanzeatyckie i państwa skandynawskie. Zazdrośnie patrzyła na cieszącą się większymi prawami. Prym w państwie Albrechta wiodła niemiecka z pochodzenia szlachta władająca folwarkami. nie tylko faktycznie niezależne w ramach państwa krzyżackiego biskupstwo sambijskie. Lecz w Niemczech miał związane ręce. ale i arcykatolickiego .Zygmunt Stary zeświecczenie zakonu krzyżackiego luteranizmu.

przez pewien czas kokietował nawet opozycję plebejską w Królewcu. a gdyby Albrecht trwał w oporze . Wkrótce przyszedł mu w sukurs sam Luter: przedrukował oba listy i poprzedził je przedmową wyszydzającą Ferbera. wciąż występującego w zakonnym płaszczu? Na Warmii koncepcja ta poniosła klęskę. drzeworyt w Postylli MiKotaja Reja. ani rozejmu z Zakonem. Jeszcze dalej poszedł sejm piotrkowski obradujący zimą 1524/1525 roku. Bez ogródek wzywał do szerzenia reformacji i atakował zwolenników Rzymu. podważanie w ten sposób tych cnót. 46. poRyc. wywodzący się z bogatej. patrycjuszowskiej rodziny gdańskiej. Ferber w Senacie koronnym z poparciem stanów pruskich żądał. rozmawiał z Lutrem. szerzenie zgubnej nauki o chrześcijańskiej sprawiedliwości i wolności.pozbawić go Prus całych. Postanowiono na nim "nie zawierać ani pokoju. publikując w styczniu 1524 roku specjalny list pasterski. 60 . opór Warmii wobec propagandy luterańskiej Warmią władał wówczas biskup Maurycy Ferber. przy wyraźnej współpracy władz krzyżackich i wielkiego mistrza. Papież i hierarchowie katoliccy zostali przedstawieni pod postacią wilków czyhających na prawdziwych uczniów Chrystusa. Sam Albrecht odbył podróż do Niemiec. Poglądy te zamierzali również wyzyskać dowódcy krzyżackich sił okupacyjnych. podczas nieobecności Albrechta pełniący funkcję regenta Prus Zakonnych. wykładanie swoich nauk w karczmach i szynkach.Dzieje Polski i Litwy z przychylnym odzewem. Na postępy reformacji w swojej diecezji zareagował szybko i zdecydowanie. zostających WCiaŻ na niOCY nie1557 rok. Przypowieść o fałszywych prorokach. Ale równocześnie Warmia miała się stać poligonem doświadczalnym nowej polityki Albrechta: czy uda się zluteranizować ludność Prus Królewskich i tym samym pozyskać ją dla koncepcji zjednoczenia szermierza nowej wiary. lecz usunąć go z tych ziem". dawnego rozejmu W niektórych miastach Warmii. Lecz równocześnie przyszły zatrważające wieści z Gdańska. opornym i heretykom groził karami. Oskarżył w nim luteran o dążenie do rewolty społecznej. wiążąc Warmię z Polską. Podwładni Polentza rozpoczęli wprowadzać w życie jego polecenia w okupowanej części Warmii. które są podstawą chrześcijańskiego społeczeństwa. Ludność pozostała katolicka i nawet na terenach okupowanych wypędzała kaznodziei luterskich. Cel był jasny: w świątyniach i klasztorach Warmii zachowało się wiele kosztowności do zrabowania. Diecezjan swych wzywał do walki z nowymi prądami. Odpowiedział mu natychmiast biskup Polentz. rozpoczęto otwarcie głosić poglądy luterańskie. do podważenia tam autorytetu biskupa i zjednania ich mieszkańców dla Albrechta. Oficjalne przemiany wewnętrzne we wschodniej części Prus były już tylko kwestią niedługiego czasu. W ciągu 1523 roku w całym państwie zakonnym. by do Korony wcielić zachodnią część państwa krzyżackiego.

wśród których największe znaczenie miał ród Ferberów. Tam za tym postępkiem kościoły połupili. Wojna nie rokowała żadnych nadziei. klejnoty. chcąc Wpierw rozstrzygnąć problem Ryć. a inszą nową z pospólstwa obrali. które w jednym górę otrzymawszy i do drugiego się rzuciło. drzeworyt z karty tytułowej jego Kroniki Ważniejszy . Kaznodzieje nowej wiary wykorzystywali to umiejętnie. W styczniu 1525 roku nastąpił wybuch otwartej rewolty. starą radę rzucili. krzyże. pogłębiając jeszcze niezado wolenie. Od 1522 roku ruch plebsu i pos pólstwa przybierał na sile. Gorączkowe zabiegi dyplomatyczne Albrechta nie dały żadnych rezultatów. że rewolta jest na rękę Albrechtowi.pisał kronikarz tych czasów Marcin Bielski . kielichy pobrali". Nie miał pieniędzy i nie mógł pozyskać realnego poparcia z Niemiec. zwycięstwo . z pisarza miejskiego burmistrza uczyniwszy. Czteroletni rozejm dobiegał końca. srebro. wobec której bunt gdański wydawał się łagodny i umiarkowany. Deklarowali wprawdzie wierność Zygmun towi i zachowanie należnych mu dochodów z miasta. Sprzyjała jej sytuacja społeczna w mieście rządzonym przez niewielką gru pę bogatych patrycjuszy. "Dnia 22 stycznia . ffat efliiirtutis ofuf. rozbitych i stających w ogniu krwawej chłopskiej rebelii. lecz nikt w koronnym Senacie gorączkowo obradującym nie wątpił. złoto. Senat przez dwa dni całe tego broniąc zajuszonego pospólstwa pohamować nie mógł. sekularyzacja Prus Zakonnych Problem zaś był bliski rozstrzygnięcia. 47. Dlatego wstrzymano się na razie od wszelkich repre sji. Marcin Bielski przy pracy. które trwało i przez drugi cały dzień. jego sytuacja stawała się tragiczna. 1564 rok (Muzeum Czartoryskich w Krakowie). większa część miasta z wielkim tu multem luterskie błędy przyjęła. Agitacja luterska trwała tu od 1518 roku.krzyżacki wszytkiego świata.Zygmunt Stai '.wielkie się zamie szanie stało.« nie taE jwc poiyrt aEieślo&jie (tóbgy 3»J0 pteewcy Boć nie Wnff» rotoffofitc ciate/ <g&y prcc? 5 &n*<t# entoArf.

Wciąż niebezpieczni byli również Krzyżacy. ale warszawscy rajcy swego władcy nie posłuchali i bunt zdławili. hołd pruski 10 kwietnia 1525 roku Tak doszło do traktatu krakowskiego i słynnego Hołdu Pruskiego. dotąd wciąż zagrożonej wojną. Już w 1530 roku wybrano tam nowego wielkiego mistrza Waltera von Cronberga: Karol V mu sprzyjał i Prusy całe nadał mu w lenno. Gdyby jego następcy od traktatu tego nie odstąpili. Dokument traktatu krakowskiego w formie poszytu złożonego z 8 kart. Zrzucił płaszcz krzyżacki. rozwiązał pruskie domy zakonne i wysłał posłów do Krakowa z konkretną propozycją: złoży hołd. kazał też zwolnić z więzienia aresztowanych przywódców pospólstwa. wezwany przed sad Rzeszy a gdy się nie stawił . w obręb krzyżackiego Zakonu wchodzący.Zygmunt Stary . wysyłając moRyc.polskie nie ulegało wątpliwości. rozpoczęta w Gdańsku i na Sambii: Niemcy już stały w ogniu. uznawał go za swego suzerena. skierowane przeciw bogatemu patryc-jatowi miasta. W Niemczech południowo-zachod-nich miał Zakon bogate włości. Na razie jednak król zyskiwał spokój na granicy. w Warszawie rozpoczęły się rozruchy społeczne. w tym i do Prus Królewskich. same w sobie stanowiące spore państewko. Książęcymi odtąd zwane. przyłączono by do Korony. Ludność ziem krzyżackich stała u kresu wytrzymałości. Pozostawało jedno wyjście . nity podatkowe. świecki "książę w Prusiech". Groziła rewolta społeczna. 48. W tej sytuacji uznanie sekularyzacji Prus i świeckiej władzy Albrechta nad nimi najlepiej kładło tamę pretensjom Zakonu do ich odzyskania. W Inflantach władali Kawalerowie Mieczowi. Nie było chyba w dziejach Polski decyzji równie kontrowersyjnej jak akceptacja tej propozycji przez Zygmunta.przebłagać wuja. Dzieje Polski i Litwy .rzucono nań banicję. składał publicznie na klęczkach hołd królowi Polski. zwierzchniego "księcia pruskiego". Książę mazowiecki Janusz III przychylił się nawet do części żądań rzemieślniczych. Sekularyzacja Prus zrywała ich związki ------. a obecnie "książę w Prusiech". Ale wpierw uporządkować chciał Albrecht stosunki wewnętrzne w swoim państewku. uzna zwierzchność Korony Polskiej jako jej wasal. Dla współczesnych był to wielki tryumf Zygmunta. Podnosiło głowę pospólstwo Torunia i Elbląga. Prusy bowiem stanowiły tylko część państwa zakonnego. każdej chwili i tu można było spodziewać się otwartej rewolty. oddawał swoje państewko pod jego opiekę. gdyż po bezpotomnej śmierci Albrechtowego syna Prusy. pretensjom Rzeszy i cesarza do władania nimi.s'n nominc iandc w tym przede wszystkim biskup Ferber. Albrecht ZOStał podpisany 8 kwietnia 1525 roku (Muzeum Czartoryskich w Krakowie). A przecież była to decyzja nieunikniona. byłby to tryumf trwały. pozwalało wytężyć wszystkie siły na walkę z buntem gdańskim. Zdecydował się otwarcie przyjąć luteranizm. 10 kwietnia 1525 roku były wielki mistrz. wkrótce też wybuchnąć ona miała na Sambii. do miast. Również i wówczas w Senacie byli jej przeciwnicy.

wpływ króla na rządy miastem zwiększony.ośrodkiem polskiej kultury protestanckiej. nie zaniedbywał żadnej okazji. lecz jest to proces skomplikowany i długotrwały. Szczerze przywiązany do wiary przodków. 49. A restauracja katolicyzmu w Gdańsku przeprowadzona została przez niego najmniej energicznie. Jan Matejko. Reformacja luterańska nie stanowiła poważnego niebezpieczeństwa dla polskiego Kościoła. a katolik to Niemiec). z papiestwem i cesarstwem. Hołd pruski. przyjmowana tam nawet przez niektórych władców piastowskich (do dziś w Cie-szyńskiem luteranin to Polak. przywódcy pospólstwa straceni. nie dbał o ich realizację. to możność wyzyskiwania sporów między nią a Radą i Ławą patrycjuszowską miała być odtąd przez niejednego z monarchów naszych wykorzystywana do wtrącania się w wewnętrzne sprawy Gdańska. Przyczyny tego na pewno były różnorodne i nie można ograniczyć ich. Lecz zajęcia te. w którym i Kościół miał swój udział. jak chciała dawniejsza historiografia. 50. 1882 rok (depozyt zamku królewskiego na Wawelu w Muzeum Narodowym w Sukiennicach). Nie wszystko jednak powróciło do dawnego stanu. Ołtarz w kaplicy Zygmuntowskiej. raczej żądnych zmian niż przyjmujących luterskie nowe recepty. do wpływów niemczyzny ani do czynników społecznych. W sprawach religijnych Zygmunt nie kwapił się teraz zbytnio do użycia siły. Król konserwatysta. reformowani kaznodzieje wygnani. miesiące spędzone w marynarskim kubryku. Nowa wiara wkrótce tu odżyła i zwyciężyła. mimo że znosząc posty zadawała ona cios ekonomicznym podstawom ich egzystencji.Ryć. Marynarskie i rybackie ośrodki Północy europejskiej sprzyjały reformacji w całej Europie. nazwaną Trzecim Ordynkiem. nawet jeśli ustępując przed biskupami podpisywał Dzieje Polski i Litwy początki podziału religijnego Europy edykty antyluterańskie. Zaś król miał rozwiązane ręce wobec zbuntowanego Gdańska. Sam Albrecht z wroga stał się odtąd lojalnym i wiernym poddanym. który bez oporu otworzył mu swe bramy. zwolennikom wprowadzenia do Polski metod Inkwizycji odpowiadał podobno: "Pozwólcie mi być królem kozłów i baranów". oraz do miast Północy z Gdańskiem na czele. Niemczyzna w Gdańsku raczej została utrwalona dzięki zwycięstwu luteranizmu. Poselstwo nowej rady gdańskiej donoszące o zaprowadzonych w mieście zmianach zostało w Krakowie uwięzione. w Koronie ograniczyła się do nielicznych grupek intelektualistów. a jego dochody z Gdańska pomnożone. by powiększyć swe wpływy i dochody. a choć kompetencje jej były niewielkie. w surowej walce z przyrodą. Powołał teraz mianowicie Zygmunt reprezentację pospólstwa. w rybackiej łodzi. powstrzymany został proces polonizacji. Ryc. Czynniki społeczne oddziałują niewątpliwie na wybory ideowe. lata 1531-1538. Królewiec . ostatecznie pieczętowała uznanie ich odrębności od Rzeszy i utwierdzenie tu polskiej suwerenności. W następnym roku król na czele trzechtysięcznej armii ruszył na Gdańsk. mai. król w równej mierze patrycjuszowski jak senatorski. Rozpowszechniona na Śląsku. interwencja Zygmunta w zbuntowanym Gdańsku Zareagował zdecydowanie. w surowym . Władza patrycjatu została przywrócona.

ale nieprzezorne kraje Marii. warunkach politycznych gdańskich. a także po II wojnie światowej. .patrycjusze. 51. W tym czasie związani oni już byli mocno z polską kulturą renesansową. kultura ich niewiele różniła się od kultury koronnej elity szlacheckiej i magnackiej. i surowe. a zwłaszcza argumenty ekonomiczne. . Ryć. A . Lecz gdy Karol V zawiódł nadzieje reformatora. a również władze Gdańska i niektórych mniejszych miast pruskich.i nie tylko gdańscy . ani nawet kurii biskupiej. Patryciat zainteresowany był " r. . myśląc o władzy najwyższego suzerena. . rodziły mentalność bliższą surowości kultu protestanckiego. ejfjjgjf"""'" ale też nie stał za nią żaden inny auto rytet. Dwór Artusa w Gdańsku. Do rządów patrycjuszowskiej i*3? Rady nikt się na co dzień nie mieszał. . że do warstw tych docierają argumenty racjonalne. przejmowali i nawet współtworzyli elementy rodzącego się sarmatyzmu. Pieczętował się podział Europy na dwie cywilizacje: wesołe i miłe dla życia. XIV wiek. wśród niebezpieczeństw morza. . Luter znalazł w Biblii wzmiankę o Władzach w liczbie mnogiej. Gdańsk jednak był miastem specyficznym. że od przekonywania skuteczniejsze jest manipulowanie nastrojami. maleńkim Włocławku. sprzyjała takim postawom.klimacie. Luteranizm w państwie polsko-litewskim stał się w ten sposób wyznaniem lokalnym. Tymczasem właśnie okres refor64 Zygmunt Stary macji pokazał. patrzyli na jego naukę podejrzliwie. gruntownie odrestaurowany związkiem gospodarczym Z Polską na w pot. Największy ośrodek urbanistyczny wielkiego państwa nie miał ani dworu. . nie sprzyjała natomiast radosnej atmosferze publicznego święta charakterystycznej dla katolików Południa. V11. która znajdowała się w odległym. Jak wykazała w swoich cennych i nowatorskich rozprawach Maria Bogucka. uboższa i surowsza. Wiedzieli to gdańscy .piwa. Sama przyroda Północy. W pewnej mierze również był to podział na południową cywilizację wina i północną . " . jak Kraków. XVI i w początkach XVII wieku. zastygłe w twierdzy życia rodzinnego i surowości codziennego trudu kraje Marty. magistraty wielkich miast. Jednym ze złudzeń demokracji jest przekonanie. . Ale . cesarza czy króla. Tę interpretację dopiero podchwycili książęta lokalni. "_. lokalny charakter luteranizmu w Królestwie Polskim Póki Luter mówił. Przyczyny te miały istotne znaczenie w stosunku do niższych warstw społecznych. że Pismo Święte każe nam słuchać Władzy. .

Pozostały dwie ich starsze siostry .również wyznaniem odśrodkowym.Stanisława i Janusza w katedrze św. dopiero w 1536 roku poślubiona Stanisławowi Odrowążowi ze Sprowy.11524. XVI wiek widział rzeczywiście nieco tajemniczych zgonów spowodowanych trucizną. Sprawa dalszej przynależności Mazowsza nie została jednak ich zgonem przesądzona. a część historyków. zapewniając sobie dzięki temu wpływ na mazowieckie sprawy. ich suzerena i prawnego opiekuna. I dlatego w państwie już wielowyznaniowym. którą zresztą przez jakiś czas Zygmunt łudził nadzieją małżeństwa. jeszcze więcej jednak nieuzasadnionych o niej wieści. co dzieli. co łączy. palatyna Węgier.' *1S02 . sugerowała jej współudział. wystarczało nie przeszkadzać w ich demoralizacji. i nie liczących się z niczym. Ich córka Zofia wydana została później za wojewodę sandomierskiego Jana Kostkę. A tutaj wina Zygmunta.MAZOWIECCY STANISŁAW » I5O1 . separatyzm był . w czasie pierwszych wolnych elekcji wymienianego jako kandydata do tronu. wskazywano nawet na domniemanych winowajców. gdzie jednak nie odczuwano różnic między katolicyzmem a prawosławiem jako istotnych dla jedności państwa i społeczeństwa. ale dynastii nie stało. Choć ostatnich Piastowiczów tu na ogół nie żałowano. oraz Anna. Autorytet dawnej dynastii trwał więc w narodzie długo. Toteż młodzi 65 Dzieje Polski i Litwy OSTATNI KSIĄŻĘTA . młodych ludzi.Zofia. ostatni Piastowie mazowieccy Dynastyczne problemy Ten sam rok 1526. gdy zmarła w 1522 roku ich matka. reformacja mogła być rozumiana jako istotne niebezpieczeństwo. podkreślającym to. również znana z rozwiązłości Anna z Radziwiłłów. pomnych na późniejszą opinię Bony. Stanisława i Janusza. Jana w Warszawie.+1526: . Zresztą książąt Mazowsza nie trzeba było truć. 52. a nie to. wydana w 1523 roku za Stefana Batorego z Ecsed. Janusz półtora roku później. oddał im jednak następny skrawek piastowskiego dziedzictwa. sprawa inkorporacji Mazowsza Piastowicze szybko przehulali życie: Stanisław zmarł w 1524 roku. SPOC2WAJA W PODZRMIACH FOSPREZBłTHBUM • JANUSZ ' Ryć. który tragicznie zakończył dzieje Jagiellonów na Węgrzech i w Czechach. żądnych życia i użycia. Okrojone księstwo mazowieckie rządzone było podówczas przez dwóch braci. Folgowali zaś sobie już w pełni. była niewątpliwa. Przebąkiwano o truciźnie. Nagrobek ostatnich książąt mazowieckich .

wciąż silny i próbowano różnych dróg utrzymania częściowej niezależności. p0). wzmogło na przykład nadzieje Hohenzollernów. jest wciąż przedmiotem kontrowersji historyków. Jadwigi. Osobowość tej królowej. biskup wileński Jan.jej królewskiego małżonka? . ale w końcu interes państwa zwyciężył i Mazowsze inkorpo-rowane zostało do Korony jako odrębne województwo w ramach prowincji wielkopolskiej. Chodziło im zapewne o zbliżenie Mazowsza z Litwą.o stworzenie z tych ziem dziedzicznego państwa Jagiellonów. Ale zapytać należy. przesądzając tym samyrr Ryć. że Bona usiłuje prowadzić własną. że i w poczuciu niepewności. pozyskał sejmiki mazowieckie. Stąd na tym etapie głównym celem jej polityki stało się zapewnienie dla syna następstwa tronu w Polsce. a Bonie . ale działał jak zawsze spokojnie i rozważnie. Królowa Bona pragnęła. by Mazowsze nadać jako księstwo dziedziczne Zygmuntowi Augustowi. nietrwałości władzy.może ukrytym . za infanta portugalskiego Dom Luisa i wybrania go królem po śmierci Zygmunta. matka Zygmunta Augusta "wyrastała -jak słusznie stwierdza w jego znakomitej biografii Anna Sucheni-Grabowska . Ryc 54 Portret Bony Sforzy malarz nieznany 2. czy polityka królowej. i wynik elekcji w Koronie. W 1529 roku bawił w Polsce wysłannik portugalski. Ciągnęło się to przez trzy lata. Dodajmy. która przecież tak wielki wpływ wywarła na nasze dzieje. Pieczęć książąt mazowieckich Stanisława i Janusza. Ale równocześnie sprawa ta była sygnałem. z pominięciem syna nielubianej królowej. kasztelan wileński Jerzy Radziwiłł oraz nieślubny syn Zygmunta z Telniczanką. xvi wiei Krzysztof Szydłowiecki i Jan Tarnowski zasuge. lepiej orientu 1520 rok (Muzeum Czartoryskich w Krakowie). Wychowana w kulturze politycznej hiszpańskiej. Król. Uzyskał potwierdzenie swoich praw na sejmie. Następstwo to wcale nie było tak pewne. odrzucił tę dyna 66 -. Damiao de Góis. znany skądinąd uczony humanista. Elekcyjność tronu polskiego wciąż rodziła najdziwniejsze pomysły.w poczuciu krzywdy doznanej od mocniejszych i w tęsknocie za władzą". czy i późniejsze kontrowersyjne decyzje Bony były rzeczywiście podejmowane wbrew pragnieniom . Opinie wahają się od krańcowego potępienia po uznanie jej wielkości politycznej i przenikliwego spojrzenia w przyszłość. wbrew protestom Bony. Takich pomysłów mogło być wiele: późniejsze wydanie Jadwigi za Joachima II. jak zdaje się niektórym krytykom Bony. niezależną od małżonka politykę. elektora brandenburskiego.(Zamek Królewski w warszawie).Zygmur styczną intrygę. Poparli jej starania dostojnicy litewscy. jąć się w nastrojach szlachty. reprezentująca w większej nawet mierze kulturę umysłową aragońską niż włoską. Tymczasem Bona była typowym dzieckiem swoich czasów. 53. rowali mu wówczas możliwość wydania najstarszej córki Zygmunta z Barbarą Zapolyą.

otrzymując w zamian obietnicę zatwierdzenia kodyfikacji praw litewskich. wyczucie opinii publicznej. kanclerza. prywatnego. podkornorzowie. Weszła ona ostatecznie w życie w 1529 roku jako tak zwany Pierwszy Statut Litewski. Zresztą ryzykować nie lubił: wolał. że stary król ulegał pięknej i młodej żonie. Zygmunt August wielkim księciem Litwy Jeszcze łatwiej było manipulować Senatem na Litwie. Pierwszy etap planów dynastycznych Bony został zrealizowany bezsprzecznie za wiedzą i wolą samego Zygmunta. podkanclerzego. Sześć porodów w ciągu ośmiu lat i ośmiu miesięcy. kiedy to zaczynało się dopiero odczuwać wpływ politycznych koncepcji Dzieje Polski i Litwy ----------jej przypisywanych. W czasie jego rządów przestali w posiedzeniach Senatu brać udział starostowie generalni. spisany w języku ruskim w 244 artykułach i zawierający przepisy zwyczajowego dotąd prawa publicznego. przewidujące. od niej więc zaczęto. 56. wojewodów. Bona Sforza. wbrew postanowieniom z 1522 roku. "podniesienie" Zygmunta Augusta na godność wielkiego księcia Litwy za życia ojca. Miedzioryt z 1530 roku. swoim zwyczajem nie miał zamiaru i tym razem tego dotrzymać. Bona jest starą i brzydką kobietą o pomarszczonej twarzy i podkrążonych oczach. że elekcja polska i litewska ma być dokonana Ryć. których uważał za groźnych lub niewygodnych: kniaź Gliński. Zadbał zresztą o to.Znane są sugestie historyków. Widzieliśmy. jak ze sceny politycznej znikali ludzie. Na przykład żona. że Senatem łatwo manewrować. wspólnie przez senatorów obu państw. 55. Ten dobroduszny na pozór grubas był zimnym i wyrachowanym graczem. A dodać trzeba. Na miedziorycie z 1530 roku. Już w grudniu 1522 roku sejm litewski w Wilnie uznał Zygmunta Augusta za dziedzica Wielkiego Księstwa i zagwarantował mu następstwo tronu po śmierci ojca. sam wolał nie brać na siebie odpowiedzialności za niepopularne decyzje. chorąży. nie rozumiał i sądził. Ale gdy była rzeczywiście piękna i młoda. podskarbiego i marszałka nadwornego. to jej jeszcze nie ulegał. Trzewiki koronacyjne Zygmunta Augusta. Mając. by ograniczyć jego skład do magnaterii. sekretarz królewski i inni niżsi urzędnicy. aby za niego brali na siebie ryzyko inni. bardziej związani z masą szlachecką. widoczne są na jej obliczu. książęta Zatora czy Mazowsza. do czasu zresztą i w ograniczeniu do możnowładztwa. Wiedział. kasztelanów i pięciu ministrów: marszałka wielkiego. Augusta królem Polski na sejmie 68 Zygmunt Stary . 1530 rok (Kraków-Wawel). że Zygmunt nie miał w sobie nic z romantycznego kochanka. Tej ostatniej nie lubił. że nie trzeba się z nią liczyć. A mimo że obiecał nie czynić tego na przyszłość. Już wstępując na tron złamał Zygmunt dawne umowy. W zamian za jego zatwierdzenie nastąpiło. rzecz zresztą wówczas zwyczajna. do biskupów. karnego i procesowego. Podobnie etap drugi: wybór dziewięcioletniego Zygmunta Ryć.

57. Z niepokojem zastanawiano się. rozkołysała tylko namiętności polityczne. znajomość kilku języków. Szło im również o tego króla wychowanie. że jest do niej niezdatny. zapewniała jedynie narodowi . Gdy zaś młody. od wpływu na wychowanie młodego króla odsuniętych. nigdy tego Zygmunt August matce nie zapomni i będzie mieć do niej o to żal.przyszłego wojownika. Elekcja traktowana była jako element umowy Drzeworyt z De vetustatibus Polonorutn Josta Ludwika Decjusza. Niejeden europejski następca tronu. Zasada wolnej elekcji w jej rozumieniu nie kwestionowała priorytetu dziedzicznego następcy. Zapewniła mu znakomite wykształcenie humanistyczne. którego najbardziej znanym wyrazem była opowieść o postrzyżynach Siemowita.wpływ na jego wychowanie przed wyborem i na program rządów po koronacji. Polska miała odtąd równocześnie dwóch królów . chłopiec winien był przechodzić w porę spod matczynej opieki pod ojcowską. ponoć mawiała. Uważała swego jedynaka za niedołęgę. Uznała zresztą. z ust do ust powtarzano plotki o gorszących miłostkach jego preceptora. Włocha z orszaku Bony. społecznej między monarchą i poddanymi.skądinąd decyzji tej nieprzychylnego. organizującej się opozycji szlacheckiej szło nie tylko o elekcję za życia króla. nie tylko polskim obyczajem. Dopiero w osiemnastym roku życia puściła syna na wyprawę wojenną. biegłość w retoryce. Wcześnie wdrażała go do udziału w radzie królewskiej. Ale nowej. a Zygmunt August dziewczynką. 1521 rok. tak jak żal do niej miało wielu senatorów. niejedna królowa matka znaleźli się z tej racji pod pręgierzem opinii publicznej.młodego i starego . poddanych chciało mieć wpływ na treść tej umowy. niemniej wciąż popularna. Koncepcja to była w wieku humanizmu staroświecka. Zygmunt August w wieku dziecięcym. w przeciwieństwie do starszej siostry. króla-dziecka. elekcję vivente rege. A coraz więcej Ryć. ale z opinią się liczył: kazał się rzeźbić w stroju Aleksandra Macedońskiego. do prac administracyjnych . Opinia szlachecka piętnowała to szczególnie ostro. w rycerskiej zbroi. podbudowane autentycznym znawstwem zamiłowanie do sztuk pięknych. Wychowany między kobietami.piotrkowskim w grudniu 1529 roku bez żadnego sprzeciwu.nie tylko szlachcie. Decyzja elekcji i koronacji młodego króla. ale lojalnego wobec Zygmunta . w wychowanie godne przyszłego władcy. Sam Zygmunt Stary wojownikiem nie był. wiedzę literacką. W lutym roku następnego odbyła się koronacja przez prymasa Jana Łaskiego . by ku zgorszeniu szlachty zawrócić go w pół drogi. Para królewska nie wzięła jednak pod uwagę rozbudzenia aktywności politycznej coraz szerszych mas bogacącej się i kształcącej szlachty. co z chowanego wśród sióstr i dworek matki "babijana" wyrośnie. Siculusa Amatusa. Królowa chciała wychowywać syna inaczej. odstręczyła od tronu szereg senatorów i zaniepokoiła spokojne dotąd masy.w katedrze na Wawelu. że to Izabela winna była urodzić się chłopcem. bo i przedstawiciele wielkich miast do elekcji byli dopuszczeni .i stąd ten ostatni przymiotnik stał się teraz przydomkiem Zygmunta-ojca. co wówczas często dla szlacheckiej opinii znaczyło . siedem- .ale nie do wojny. obrońcę swoich poddanych. wychowanie Zygmunta Augusta Starym.

gdzie mieszkała piękna i doświadczona. uznawał przecież zwierzchność sułtana i pozostawał pod jego opieką. spowodować interwencję Stambułu na . 58. wyk. wolał go uniknąć. Jan Maria Padovano. w momencie umowy przedmałżeńskiej tylko arcyksięcia Austrii. ze zrabowanych łupów. podobno Rusinki. Pozornie zamknięty w sobie. Ale właśnie z Węgrami związany.Elżbietę. również płaciło haracz Porcie. po śmierci ojca będzie bawić się dalej. jednającej serca. podejrzenia zamieniły się w pewność. nawet przyszłą żonę wybrano mu w dzieciństwie . roszczące sobie pretensje do Pokucia. odwiedzając codziennie krakowską kamienicę przy ulicy Floriańskiej. jak zdeprawowano książąt mazowieckich. Tworzyjańską wówczas zwaną. córkę Ferdynanda Habsburga. jak zwykle. wśród których rej wodził wówczas Hieronim Łaski. a także jego zdolności aktorskich. jak niebezpieczne jest sąsiedztwo ottomańskie. jego wyniosłej uprzejmości. by zdeprawować go. Wiedział. z jasyru pędzonego na targi Stambułu i Bakczysaraju. o dwadzieścia lat starsza Diana di Cordona. 1532 rok (Muzeum Narodowe w Krakowie). kryjąc swoje prawdziwe uczucia. Rozbójniczy chanat krymski. Polscy dyplomaci. iż była. Inny los czekał najstarszą i ulubioną córkę Bony. jak zdeprawowano jego brata stryjecznego. ale od 1526 roku króla Czech i formalnie króla Węgier. rozważna i spokojna. nastoletni zaledwie król afiszować się zaczął ze swoim pierwszym romansem. Włoszką). Plotki nie były pozbawione podstaw. pochodzącej z ziem przynależnych do Wielkiego Księstwa (choć istnieje również wersja. Izabelę. bratanek prymasa. żyjący z wojny. obserwował i pamiętał. że rozpustna królowa kieruje syna ku tańcom i maskaradom. Los jego był formalnie z góry przesądzony. i to nie zawsze. Tylko wojna obronna mogła zabezpieczać granice. kobietom i klejnotom. Hospodarstwo mołdawskie. Medal Bony Sforzy (awers i rewers). legendarnej Roksolany. budzącej szacunek i zaufanie. Utrzymywał dobre stosunki z sułtanem Sulejmanem Wspaniałym. tylko dyplomacja mogła. a rządy obejmie królowa matka. wykorzystywali w Stambule poparcie ukochanej Sulejmanowej żony. władającego ich częścią zachodnią. Polityka jej ojca była tam. nie zauważono jedynie wcześnie objawionych zalet umysłu następcy tronu. Przyczyn do zadrażnień nagromadziło się niemało.69 Dzieje Polski i Litwy romanse Zygmunta Augusta napięcia w stosunkach polsko-tureckich Ryć. Ludwika węgierskiego. jak Bona.

równałoby się to naruszeniu ottomańskich granic. zwanego u nas Petryłą. Zwycięstwo przeszło do legendy Dzieje Polski i Litwy -ślub Izabeli z Janem Zapolyą podział Węgier między Turcję i Habsburgów . Prawda. pierwotne położenie obozu """" polskiego C3 tabor polski w dniu bitwy EE jazda polska CD piechota polska CS jazda mołdawska Z$ kierunki uderzeń . 71 sukcesy. Plan bitwy pod Obertynem oraz drzeworyt z przedstawieniem bitwy w Kronice Marcina Bielskiego. Nie było mowy o wtargnięciu na teren napastnika. 1564 rok. pod Obertynem.----. i dyplomacja odnosiły niekiedy 70 Zygmunt Stary .korzyść Polski. W 1531 roku hetman Jan Tarnowski pobił na głowę hospodara mołdawskiego Petru Raresa. 59.* kierunki odwrotu Mołdawian l)fł|l artyleria S hufiec Mikołaja Sieniawskiego l Trzebienskiego hufiec Mikołaja Iskrzyckiego T hufiec Marcina FAZA II FAZA Obertyn Obertyn li! FAZA Obertyn Ryć. że i oręż.

Ryć. Izabelę aragońską. po której otrzymała imię chrzestne. Szlachta węgierska nie zrezygnowała z prawa elekcji. rozpoczął oblężenie. Jana Zygmunta. Kraje Korony św. Kilkanaście dni później zmarł jego ojciec. wybrała niemowlę. wdała się w babkę. Stefana winne były przejść w całości pod panowanie Ferdynanda. 60. Stefana przestało istnieć. zatrzymywał Węgry zachodnie z Pożoniem oraz skonfiskowane niegdyś Zapolyi jego spiskie dobra. by zbudował córce kamienicę w Krakowie .Zygmunt Stary gospodarcza działalność Bony Tragedia Izabeli ukazywała. Najstarsza jej córka liczyła wówczas lat dwadzieścia. przedzielające nas od ottomań-skiego imperium. Ferdynandowi pozostały Węgry zachodnie. Rok po ugodzie waradyńskiej odbył się jej ślub z Janem Zapolyą.dopóki nie interweniowali w Mołdawii na naszą korzyść Turcy. To wówczas właśnie rzec miał Stańczyk królowi. Nazwany został Janem Zygmuntem. Bezpotomny i bezżenny dotąd Zapolyą miał władać do śmierci Węgrami środkowymi z Budą i Ostrzyhomiem oraz wschodnimi z Siedmiogrodem. jak niebezpieczną się staje awanturnicza. lata 1752-1780. Królowa z całej duszy nienawidziła Habsburgów. zgubione przez spory wewnętrzne . To samo jednak dotyczyło jej polityki wewnętrznej. Zygmunt mógł udzielić córce i wnukowi tylko pomocy dyplomatycznej. Uznano oba tytuły królewskie. Izabela odmówiła podporządkowania ich Habsburgom. a choćby zbyt aktywna polityka zagraniczna firmowana przez królową. I rzeczywiście. Stąd w dużej mierze dzięki staraniom Zygmunta zawarto w 1538 roku w Waradynie traktat między dwoma rywalami na węgierskim tronie. . zwłaszcza że włości spiskie Zapolyów zwrócone jej synowi nie zostały. Ferdynand ruszył na Budę. energiczna. Janem Zapolyą i Ferdynandem. choćby pod władzą Habsburgów. pierwszego wnuka Zygmunta Starego. gdyby król Jan doczekał się jednak dzieci. Było rzeczywiście wyrazem kunsztu militarnego polskiego żołnierza i znakomitego wodza. dumna. Janowi Zygmuntowi . Traktat został podpisany i wówczas do akcji wkroczyła Bona. W interesie Polski były więc silne Węgry. po cichu przecież aprobowaną przez Zygmunta. Majestatyczna. Turcy weszli. ale przeciwnik nie był godzien tak potężnego państwa jak polsko-litewskie. Niemców przepędzili i zostali. dobra te miały być im zwrócone. W 1540 roku powiła Izabela syna. zagrożeni przez Turcję Habsburgowie musieli dbać o dobre stosunki z Polską. W razie. Królestwo św.ziemie na wschód od Cisy wraz z Siedmiogrodem.jako jeden z największych polskich tryumfów militarnych w dziejach. 72 -------------. A przecież intrygował i napadał dalej . Dawało to możność manewru dyplomatycznego.na mieszkanie. Izabela odwołała się wówczas do Stambułu o pomoc Sulejmana i Roksolany. Ferdynand. gdy Węgry utraci. Buda stała się miastem tureckim.i przez politykę Bony. któremu zapewniono rządy nad całym królestwem po śmierci Zapolyi. Katedra w Wielkim Waradynie (Oradea).

z Litwy i 20 tyś. Po przyłączeniu Mazowsza zamieniła je na tamtejsze starostwa. nie tereny najbogatsze i najżyźniej-sze.'. 34 tyś. Decydowały czynniki polityczne. ulokowała początkowo na dobrach królewskich w północnej Małopolsce i południowej Wielkopolsce.' •V'.Ryć. rocznie z Korony. W tej dziedzinie większość historyków oceniła wysoko reformy gospodarcze przeprowadzone przez Bonę. wśród ludzi zacofanych i zastraszonych. Portret Jana Zygmunta Zapolyi. zdaniem oponentów nawet niezgodnego z prawem. likwi dujący przy tym dawne podzia ły feudalne ludności chłopskiej i wprowadzający jej równość wobec prawa. Rzeczywiście.. :: szech. Pomiara włóczna. Procesowała się z sąsiadami. Przede wszystkim jednak inwestowała. A o to było łatwiej na terenach zacofanych. 72 Dzieje Polski i Litwy ereny zajęte przez Turków lenna Turcji: . Kamieniec Podolski. jak widzimy. mosty.! •''• • /:!'^ :. XVI wiek (Muzeum Narodowe w Warszawie). Olbrzymie dochody ze swoich posiadłości 54 tyś.'• : :: •. 61.Ryć. Krze.. skupiając również w swoich rękach trzymane dożywotnio na mocy nadań królewskich dobra na Litwie i Mazowszu. zaokrąglała swe granice. przeobraziła zupeł nie administrację wiejską na terę.. bądź wykup z zastawu starych.yj':V. Ruiny zamku na Górze Bony w Krzemieńcu.••. i!7. •:'.. guldenów. młyny i folusze. Zatrzymywała włości ważne strategicznie.. 62. Za te sumy budowano warownie strzegące granic Podola przed Tatarami i Mazowsza przed Pru sami: Rów nazwany teraz Barem .. ustępo wało powoli zacofanie cywiliza cyjne znacznych połaci kraju. zł. czyli nowy racjo nalny podział katastralny.?X5. najeżdżała ich dobra. również pod względem rozwoju politycznego. rys. doraźnej skuteczności odmówić jej nie sposób. Ciechanów i wiele innych.lokowała w zakup włości nowych.'. dukatów z Bari . by wzmocnić swoją władzę i powiększyć swoje dochody. albo w lepszą organizację już posiadanych. możliwość działania często wbrew społecznościom lokalnym. / .. mieniec.•: na cześć jej posiadłości we Wio. 100 tyś. Wybierała więc głównie. Powstawały sumptem królowej na Litwie i Rusi szkoły i szpitale. Posag swój.^/ . jak podkrakowski Łobzów. Nicolo Nelli.

a do takich przecież należało oddane Sforzom Bari i Rossano. Do tej pory powtarzane jest przysłowie: "Selery.tereny zajęte przez Habsburgów Ryć. a później znajdzie wyraz w systemie rozdawnictwa starostw. Podział Węgier po 1541 roku. że feudalizm litew-skoruski podobniejszy był do stosunków we Włoszech południowych niż stanowy ustrój Korony i tym samym łatwiejszy do zrozumienia dla Bony. a często 74 Zygmunt Stary Piotr Kmita i miast. w gruncie rzeczy niezależnej od władzy jej królewskiego małżonka i lepiej pod tym względem prawnie zabezpieczonej. bo . Nie zabrakło i wprowadzania nowych. a z Włoch przywiezionych upraw. Tym samym jednak ulegały naruszeniu dawne zwyczaje i nowe procesy gospodarcze. ale równocześnie fortuny osobistej. Z początkiem XVI wieku nie wszędzie jeszcze zrozumiano. Prowadzona ona była również w królestwie Neapolu i tam jej się mogła przyjrzeć Bona. Siedmiogród egzekucja dóbr domeny królewskiej nie Wielkiego Księstwa Litewskiego. Toteż doświadczenia neapolitańskie posłużyły jej również przy budowaniu fortuny na Litwie i Mazowszu fortuny budowanej świadomie kosztem zbyt. Z jednej strony monarchia chciała odzyskać wydzielone na rzecz wielkich feudałów latyfundia. Akcja jej odzyskiwania podjęta została w niejednym kraju: we Francji prowadził ją wówczas młody a ceniony na dworze duchowny. nie znanych w Polsce. jak Izabela. energii i dochodów. które w Polsce doprowadzi rychło do burzy egzekucyjnej.) Było to więc dzieło naprawdę wielkie i wielostronne. oraz zaspokajać potrzeby własne i państwowe dochodami ze swojej domeny. każdy mi przyzna. Przeważało wciąż jeszcze przekonanie. pory i kalafiory. a zwłaszcza dążyć do odwoływania nadań i zastawów niezgodnych z prawem. podobnie jak dziś państwowa. że państwo żyć musi z domeny królewskiej. a później Bona Sforza. że własność królewska. Jan de Monluc. jej zdaniem. chcieli odzyskać dobra alienowane na rzecz pomniejszych baronów. Wystarczy przypomnieć. (Na Mazowszu pojęcie włoszczyzny ma zakres szerszy. kolosalnym marnotrawstwem sił. która nawet z odległego Wawelu energicznie i skutecznie kierowała swym włoskim państewkiem. potężnego i zasobnego miejscowego możnowładztwa. Nie jest naszym celem wchodzenie w szczegóły tych skomplikowanych manewrów. Powiększając formalnie domenę. Lecz w królestwie Neapolu akcja ta prowadzona była niejako na dwóch płaszczyznach. Ale zarazem krył się w nim przeżytek poglądów średniowiecznych: że król ma żyć. Zaś nieformalne nadania znakomicie gwarantowały lojalność odbiorców. 63. bo obejmuje też nie znane tam przed Boną warzywa małopolskie. musiała Bona z konieczności ograniczyć rozdawnictwo dóbr. które przecież stać się miały jednym ze źródeł nienawiści Bony do Karola V i jej kłopotów z włoskimi poddanymi. jest przeżytkiem dziejowym. Z drugiej książęta tacy. niż jej neapolitańskie włości. że to włoszczyzna".

zasłużony mecenas sztuki i literatury. prawdajednak jest bardziej skomplikowana. Wpierw generalny administrator i komisarz królewszczyzn Mazowsza. a wreszcie. który mieniąc się "wmieszkałym Polakiem". po 1553 roku. i wśród mieszczaństwa. Nagrobek Piotra Kmity z katedry krakowskiej. Ich to zapewne swoim dowcipem wspomagał sławny błazen starego króla. silnego przecież i wśród szlachty. Przeszedł on do historii jako krytyk wad narodowych. od 1536 roku również wojewoda krakowski. Do kreatur królowej należał natomiast Piotr Gamrat.w każdej chwili można je było unieważnić. zbyt kapryśny. odpowiedzialny za bezpieczeństwo króla i dworu. Na szczęście wśród jego wad nie zabrakło snobizmu nuworysza. Wśród magnatów z niązwiązanych najwybitniejszym był bezsprzecznie Piotr Kmita. od 1529 roku marszałek wielki koronny. Stańczyk. zbyt możny. by go kupić. pan na Wiśniczu. Piotr Gamrat wg miedziorytu z XVI wieku. bawiąc się swoimi przejściowymi sojusznikami . podkreślał swoje przywiązanie do nowej ojczyzny. liczyła królowa na inne cechy charakteru: ambicję i chciwość. Dobierając doradców. bezinteresownego przywiązania Polaków do panującej dynastii. Wykształcona w zatrutym środowisku politycznym włoskiego Mezzogiorna. nie umiała przy tym królowa docenić szczerego. Miał przecież niepospolite zdolności administracyjne. prowadził politykę własną. nie żałował sobie uciech tego żywota. człowiek wielkich ambicji. postąpił dzięki królowej na biskupstwo płockie. Ryć. ale wszelkie przejawy buntu i herezji wśród podległego sobie kleru tępił bezlitośnie. później na najbogatsze w Polsce biskupstwo krakowskie. 65. Stańczyk. Cyniczny i rozrzutny karierowicz. choć nierealnie. by można go było złamać. by go przekonać. Niebezpieczne było również narastające przekonanie. kształcony w papieskim Rzymie i stąd dobrze się z nią rozumiejący.nawet tymi w koronie. dzięki któremu miał na swoim koncie pewne zasługi kulturalne. a więc pierwszy rangą minister. Skutkiem tego było też osłabienie jednego z bodźców ofiarnej służby Koronie. że skoro jest domena i przynosi tak wielkie dochody. właściciel rozległych włości. i wśród magnatów. mianowany arcybiskupem gnieźnieńskim. błazen królewski W latach trzydziestych XVI wieku Bona. autentycznego patriotyzmu. Kmita i Gamrat uważani byli za trium-wirat faktycznie władający państwem. starostwa nazywano przecież w Polsce "chlebem dobrze zasłużonych". nadmiernie znienawidzony i oczerniany. Nieliczne zachowane autentyczne . dzięki Bonie zdołał wbrew prawu połączyć w swoim ręku obie te kościelne godności. 64. Kmita był jednak sojusznikiem niepewnym i potrafił gorzko zawieść królową: zbyt potężny. lecz jako polityk aż 75 Dzieje Polski i Litwy Ryć. nawet obcego pochodzenia: świadkiem ów niemiecki z urodzenia drukarz. to podatki stają się zbędne. a proponowane przezeń reformy skarbowo-wojskowe wyglądały rozsądnie.

Zygmunt Stary Samuel Maciejowski biskupem krakowskim władza sądownicza monarchy zresztą nie zawsze ulegał żonie. już wtedy szukał na Półwyspie Iberyjskim sprzymierzeńców przeciw krajom islamu. coraz mniej energiczny. tolerancyjnego i wiernego Samuela Maciejowskiego. ostrożnej i prohabsburskiej linii politycznej Jan Tarnowski. kanclerz i biskup krakowski. Trwał jedynie przy królu i jego dawnej. dbał o zachowanie równowagi między różnymi opcjami politycznymi. od 1527 roku hetman wielki koronny.solidarność Senatu wobec żądań szlacheckich. Najważniejsze tego przyczyny wiązały się z jego polityką sądową i administracyjną. rozumiał płynące z ich kręgu niebezpieczeństwo Ryć. zięć i spadkobierca koncepcji Krzysztofa Szydłowieckiego.wypowiedzi Stańczyka wyśmiewaj ą tolerancję i hojność Zygmunta. Tomasz Sobocki. który sam w młodości podróżował po Bliskim Wschodzie. Ale to. choćby pod egidą Habsburgów. i to nie tylko dlatego.należało do bezpowrotnej przeszłości. od 1536 roku pierwszy rangą senator świecki. kasztelan kra kowski. Prymas Łaski zmarł w 1531 roku. nie tykając Bony i jej zauszników. oddając mu już wcześniej w 1539 roku pieczęć mniejszą. że coraz starszy. Jan Chojeński w 1538 roku. Król 76 -. chrześcijańskich. Słabł bowiem wpływ Zygmunta na rządy. jego następca. a . Pieczęć Piotra Gamrata. 66. podkanclerską. zdawał się chętnie przyjmować fakt. pasowany na rycerza w Lizbonie przez króla Portugalii w 1516 roku. schorowany wreszcie. Odeszli już z tego świata jego przyja ciele i współpracownicy. biskup Tomicki w 1535 roku. gdy kanclerzem został człowiek Bony. zgodna współpraca magnaterii z królem w rządzeniu państwem . Tarnowski. a zwłaszcza jego wiarę w dobre strony ludzkiej natury. 1541 rok (Muzeum i był zwolennikiem jak najdalej idącej współpracy państw Czartoryskich w Krakowie). że ktoś zdejmował zeń trudy rządzenia. Krzysztof Szydłowiecki rok później. Wojna kokoszą Od dawna wśród szlachty koronnej narastało żądanie zmian w polityce dworu. o co wcześniej zabiegał . po śmierci Gamrata w 1545 roku wysunął na biskupstwo krakowskie swego kandydata.

a zwłaszcza aktów dotyczących własności ziemskiej. Obowiązek ten spełniali jednak wojewodowie dość opieszale.może raczej z jej brakiem. których palatyni z tej racji obdarzeni byli specjalnymi uprawnieniami. a również dla chłopów i miejskiej biedoty. Podobne zjawisko wystąpiło w Anglii. chyba że ten był schwytany na gorącym uczynku. pot. czyli. jak go nazywano w innych krajach średniowiecznej Europy. szlachty jednak nie satysfakcjonowało. istniały urzędy ziemskie. dla kupców i rzemieślników natomiast uciążliwa. miar przywilejów koronnych Stanisława Sarnickiego. że nawet jemu nie wolno było uwięzić niezgodnie z prawem szlachcica. XVI wieku. który jednakże podołać nie mógł nowym potrzebom. W Polsce jednak przeszedł on znamienną ewolucję. tam jednak dotyczyło wyłącznie hrabstw granicznych. dbał o zapobieganie przestępstwom. wywodzące się jeszcze w ogólnych zarysach z czasów rozbicia dzielnicowego. Zygmunt odziedziczył ukształtowany już system sądownictwa. 77 Dzieje Polski i Litwy urzędy ziemskie incompatibilia Ryć. najazdu na dom. królewskiego zastępcy lokalnego. odpowiadających administracji państwowej. pot. Do obowiązków starosty należało również przygotowywanie sejmików. palatyna. Obok urzędów starościńskich. Katedra we Lwowie. PIERWSZA. sprawa niezwykle istotna dla szlachty. napadu na drodze i zgwałcenia. który również na podległym sobie terenie dokonywał egzekucji wyroków sądów ziemskich i kościelnych. Za zaniedbywanie tych obowiązków groziły mu formalnie wysokie kary pieniężne.CZĘŚĆ PRAWA ZIEMSKIEGO. do którego każdy szlachcic mógł się odwołać. Sądzenie tych czterech przestępstw należało do kompetencji starosty grodowego (zwanego po łacinie "capitaneus"). Z jego obowiązków lokal. 6 jtenia t SĘDZIA ZIEMSKL leden Sędzia niech będzie ziemi. 68.Ryc 67 Sąd ziemski drzeworyt w statutach i metrykach nych najważniejsze było kontrolowanie Cen. 1594 rok. 2. jak w Niemczech palatyn reński. Wojewoda był to nie tylko urząd honorowy. Najważniejszym z nich był urząd wojewody. co sprzyjało oczywiście normalnym procesom gospodarczym. czuwał nad wnoszeniem do ksiąg grodzkich aktów prawnych. ograniczony jednak formalnie zasadą. Po zjednoczeniu kraju zachowano stanowiska palatynówwojewodów poszczególnych księstw jako urzędników lokalnych. W Małopolsce wojewodowie . XIV -1. Gdzie indziej jednak był to urząd centralny. był sam monarcha. dokonując jednego z czterech głównych przestępstw: podpalenia. Najwyższym sędzią. | i wag. jeden z siedmiu elektorów. dający prawo do zasiadania w Senacie. na Węgrzech palatyn Węgier i osobny palatyn dla Siedmiogrodu.

reprezentowali magnaterię. wraz z niższymi rangą podsędkiem i pisarzem. Szlachta zawarowała sobie prawo wyboru kandydatów na te urzędy.winni byli również przewodniczyć sądom wiecowym. Cały ten skomplikowany system. a na muchę wina". ograniczająca natomiast samowolę jednostek. jak przeważnie i niżsi.w Wielkopolsce to zadanie należało do starosty generalnego całej prowincji . Hierarchia urzędów ziemskich natomiast była domeną szlachty. Brak kodyfikacji ułatwiał nadto tym prawem manipulowanie. wybuchła z całą siłą na lwowskim rokoszu 1537 roku.urzędach. niekompetentnych a posłusznych. a zajmujący je magnaci wypełniali swoje obowiązki. krzesłowi. Senatu i Kościoła. pożyteczna Formula processus z 1523 roku przyjęta została tylko w Mało-polsce i z czasem dopiero akceptowana przez inne terytoria. ich pragnący pozyskać dla swoich koncepcji i nie doceniający mas szlacheckich. których łączyć ze sobą nie wolno. drążkowi . Niedługo Mikołaj Rej napisze: "Prawo jest jak pajęczyna: bąk się przebije. związany z magnatami. Stąd protestowali przeciw niej nawet magnaci z obozem Bony związani. Narastająca opozycja. Dotyczyło to przede wszystkim zakazu łączenia urzędu wojewody i starosty w tym samym województwie. Zwołanie przez Zygmunta I pospolitego ruszenia. Wśród mniej ważnych urzędników często wspominany jest wojski.kasztelan krakowski. po czterech na każdy: z nich król sam nominował ostatecznie jednego. ponieważ zaś do zajmowania stanowisk lokalnych potrzebne też było posiadanie dóbr w danej ziemi. Na jej czele stał podkomorzy. rozstrzygający spory prywatne. mający zresztą sporo odrębności regionalnych i z pewnymi modyfikacjami wprowadzany na Litwie. Drukowany zbiór Jana Łaskiego. Po nim szedł sędzia. najpewniej jednak politycznych. zajmował nawet w Senacie wyjątkowo miejsce przed wszystkimi wojewodami. co korzystali ze słabości aparatu państwowego. wymierzanie sprawiedliwości zaniedbane i stronnicze. Król jednak.ale z zadania tego wywiązywali się też nienadzwyczajnie. pierwszy senator świecki Korony. że zabezpiecza to dostatecznie przed fikcyjnym sprawowaniem urzędu. . głównie honorowe . który w czasie wojny pozostawał w domu. patrzył przez palce na nadużycia: stanowiska były łączone. z Kmitą na czele: dla tych. by urzędy nie stawały się synekurami. By ją zapewnić. coraz wyraźniej widoczna w Izbie Poselskiej.zarówno wyżsi. a tak zwana Korektura Taszyckiego z 1532 roku odrzucona została dwa lata później przez sejm z powodów niezupełnie dotąd jasnych. odciążającym sądy monarsze . jako zwiększająca uprawnienia króla. wzmocnienie jego nie było pożądane. wymagał w pierwszym rzędzie urzędniczej sprawności. Urząd kasztelański natomiast znaczenie miał niewielkie. jeszcze na zamówienie króla Aleksandra 78 Zygmunt Stary wykonany. wprowadzono szereg przepisów o tak zwanych incompatibiliach . sądzący sprawy graniczne. gdyż do jego obowiązków należała opieka nad żonami i dziećmi walczących. sądzono. obejmował jedynie prawa najważniejsze. zwłaszcza majątkowe. Zasiadający w Senacie wojewodowie i kasztelanowie . ważne funkcje faktycznie sprawowane przez zastępców.

stanął odważnie. również zagrożony w swych posiadłościach. jakie są prawa i obowiązki władcy. 69. zamieniło się w demonstrację oponentów przeciw polityce króla. Dembiński wręcz wymieniał rzekome krzywdy Odro wazów. faktycznie . mai. Dla dworu wojna kokoszą znaczyła kres pewnej epoki. Na czele zbuntowanej szlachty stanął sędzia ziemski krakowski. W pewnej mierze winna tu była jej polityka dynastyczna. a jej potęga nie jest żadnymi pewnymi granicami określona". Ponieważ przy okazji zjedzono wszystkie kury wokół Lwowa. z narażeniem życia . . poprzednio jeden z redaktorów odrzuconej Korektury. a zwłaszcza Bony i jej popleczników. że wcześniejsze poczynania dworu. teraz jednak zajadły wróg jego matki. wróg Kmity. 1872 rok (Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego). Lekceważenie prawa przez magnackich dostojników obracało się przeciw nim samym: szlachta żądała egzekucji istniejących praw. niechęć szlachty do królowej Bony Bowiem cały gniew tłumu obrócił się przeciwko Bonie. solą w oku szlachty była jednak bezsprzecznie jej działalność gospodarcza.gdyż strzelano nawet do niego z rusznicy . myślał przede wszystkim o akcji wykupu zastawów. . szlachta się wykrzyczała i rozjechała.by przypomnieć szlachcie. zwłaszcza elekcja i koronacja Zygmunta Augusta.. kasztelan małogoski. Protest szlachecki przekroczył oczywiście granice przyzwoitości. były równie skandaliczne.w jej obronie.. do tego dodając zarzut powierzania urzędów ludziom obcym i nie osiadłym w danej ziemi. Gdy Zborowski wołał. tyle zdoła zdziałać. od niedawna magnackiego. Jan Matejko. Tylko hetman Tarnowski. tak jak wkrótce zażąda . Portret Zygmunta Starego. Mikołaj Taszycki. przedstawiciel nowobogackiego rodu. Ryć. 79 Dzieje Polski i Litwy narodziny ruchu egzekucyjnego wzrost aktywności politycznej szlachty Ryć. ile zapragnie.. ale niesmak pozostał. mai._. Mistrz Andrzej. że "Majestat Królowej tyle może.. ale i wróg królowej. w której szlachecką Izbą Poselską można było manipulować. . Pospolite ruszenie zostało przez króla rozwiązane. nadworny tąpien wyróżnili się jednak Piotr Zborowski. Kopernik.. Kmita. a jakie poddanych... _.Wawel). zachował się dwuznacznie.formalnie na wojnę przeciw Mołdawii. rokosz nazwano ironicznie "wojną kokoszą". mg|arz królewskj ok 1546 roku (Kraków. oraz Walenty Dembiński. . uderzającej w rody magnackie. o ile sam nie stał za plecami rokoszan. Gwałtownościąwys. 70. ile zechce.. w przyszłości kanclerz wielki koronny i wierny sługa ostatniego z Jagiellonów. ale nie można zaprzeczyć.

Burza lwowska sprawiła. przywódców lwowskiego rokoszu. który dotąd trwa i owocuje. jego wybrańcy jednak.mów łacińskich. trudnej i odpowiedzialnej wolności. napisał anonimową broszurę zatytułowaną przewrotnie Fidelis Ryć. ani nie potrafił 80 . publicysta zdolny i zjadliwy. a wreszcie uregulowały sprawy własności dóbr posiadanych przez Bonę. 71.. Uznane zostały one za własność Korony. zatracały się i nadzieje na tak umiejętnie stosowany w początkach panowania Zygmunta mądry i realistyczny kompromis. Stary Kopernik. Lecz równocześnie rodziły się inne. zagrzany zapałem młodego przyjaciela. jeśli zostali zaakceptowani przez szlachtę. dzierżoną przez Bonę dożywotnio. a przecież wprowadzające do myśli ludzkiej płodny ferment. Mikołaja subditus (Wierny poddany}. że mogą zmieniać świat i Rzeczpospolitą sami. Strach przed Turkami był Wielką Trwogą tego stulecia i walcząc z nim. równie potrzebne wartości. a zwłaszcza przez królową. Nie tylko interesom habsburskim to służyło.Zygmunt Stary jej ukrócić. ale opublikował również pierwszą ze swoich Turcyk . ujawnił swe dzieło. ani jej pomóc. Karta tytułowa KrófWe/rozprawy.. senatorów. Ksiądz Stanisław Orzechowski. których pod Lwowem jeszcze broniła. bez oglądania się na królów. walczył Orzechowski ze . W 1538 roku próbował jeszcze aktywnie wpływać na wybory sejmikowe. powrotu ich do domeny królewskiej. dzieło zrodzone z renesansowego dążenia do ładu i harmonii. Uczyli się. rzucających hasło zjednoczenia chrześcijan w walce z nawałą ottomańską. Konstytucje sejmów następnych. król. ograniczyły krytykowany przez szlachtę dowód z ksiąg Metryki Koronnej jako prowadzonych przez urzędników strony zainteresowanej. W walce między koteriami magnackimi zatracał się zupełnie interes państwa. przesadzone i zmyślone winy monarchini. wbrew skazującym wyrokom. biskupów. nazwany później egzekucyjnym. zrozumieli. m RtófrWc w J.egzekucji tych samych dóbr magnackich. związany z Janem Tarnowskim. że ludzie poczuli swoją siłę. Tak rodził się ruch. nie dopuścili do ukarania. Na następnych sejmach król musiał się już z nim poważnie liczyć. zaś kapitał królowej na nich zapisany miał posłużyć później jako posagi jej córek. Wspaniały dla polskiej kultury rok 1543 dał liczne tego dowody. nie odważyli się na sejmie występować wbrew jej postulatom. także na własnych błędach. Odtąd niemal każdy sejm przynosił nowe ataki na Bonę. w której wyliczał wszystkie rozwój literatury polskiej prawdziwe. niedołężniejący z każdym rokiem. ograniczyły w znacznej mierze prawo wykupu dóbr koronnych przez króla. rozpoczęte przed przeszło czterdziestu laty w Italii. zabezpieczyły ich posiadaczy przed pozaprawnymi działaniami zmierzającymi do ich odebrania. wbrew Bonie i jej koterii.

Wspaniałe uroczystości. I Zygmunt August ze wszystkich sióstr najżywszym uczuciem darzył Izabelę. Izabeli węgierskiej.. króla Ferdynanda. Andrzej Frycz Modrzewski brał chłopa i plebeja w obronę przed prawem o mężobójslwie. niespełna siedemnastoletniej. wspierany przez Tarnowskiego i Maciejowskiego. wychowane zaś w ciepłej atmosferze rodzinnej umiały j ą zwykle przenieść do nowej ojczyzny. Medal Zygmunta Starego (awers i rewers). jak pisał Bielski. za którą obwiniała ojca Elżbiety. szczera życzliwość Zygmunta dla synowej. Małżeństwo planowano już od ich lat dziecinnych. wspaniałej rezydencji po całej Europie. Bona była jej od początku nieprzychylna.strachem każdym. przychylne przyjęcie małżeństwa przez opinię szlachecką nie zdołały jednak zakryć faktu. tworzyła wielką kulturę polskiego Odrodzenia. Do starych animozji wobec Habsburgów dołączyły się nowe w związku z tragiczną sytuacją jej ukochanej córki. zdawałoby się. ślub Zygmunta Augusta z Elżbietą Habsburżanką Zygmunt August. ale wydawało się. gwarantującym trwałość i ciągłość dynastii: księżniczki z rodu Habsburgów słynęły z płodności. roznoszące chwałę dynastii jagiellońskiej i jej nowej. a zarazem. że małżonkowi do gustu nie przypadła. wielki książę Litwy 6 maja 1543 roku w katedrze na Wawelu arcybiskup Piotr Gamrat udzielił długo oczekiwanego ślubu Zygmuntowi Augustowi i wnuczce jego stryja Władysława. ale nie to przecież było istotne dla jego ówczesnej rezerwy wobec małżonki. Fanaberie Bony nie mogły przecież doprowadzić do zerwania związku. że zdoła je zerwać. o sześć lat od niego młodszej Elżbiecie Habsburżance. Raz rozpętanej burzy nie można już było zażegnać: trwała w umysłach ludzkich. i obyczajami a ludzkością swą bardzo była ludziom przyjemna". głosił równość wszystkich ludzi wobec prawa. okazał się nieugięty. nawoływał do odwagi w każdej godnej tego sprawie. Elżbieta. 81 Dzieje Polski i Litwy choroba Elżbiety i nieudane pożycie małżonków wyjazd Zygmunta Augusta na Litwę Ryć. rokowania jednak trwały długo i jeszcze w ostatniej chwili Bona łudziła się. Niewielkie znaczenie miały też chyba dotychczasowe doświadczenia . 72. "i śliczną urodą.utworze. . Mikołaj Rej w Krótkiej rozprawie. Jan Maria Padovano. 1532 rok (Muzeum Narodowe w Krakowie). że pożycie młodych z początku układało się fatalnie. który stanął u progu nowożytnej polskiej poezji wprowadzał postać chłopa jako równorzędnego panu i plebanowi rozmówcy.. będącego wielkim sukcesem dyplomatycznym Zygmunta. wyk. W tej sprawie król stary. później zaś dokonał koronacji nowej królowej.

jak jego królewscy przodkowie. którzy z maleńkiej Litwy rozszerzyli niegdyś władanie jego przodków aż po stepy czarnomorskie. pogłębiona jeszcze została wojną podjazdową. Towarzyszyła mu liczna służba. bez pełnomocnictw politycznych. przysłał biduli dla rozrywki swoją kapelę. Kraj. Radziwiłłowie. wciąż był odmienny. odpowiednik koronnego Senatu. Inny zaś z ludzi bliskich królowi. po dwunastu zaledwie tygodniach małżeństwa. tyle że mniej liczna i całkowicie zdominowana przez wielkie rody litewskie. Wirszyłłowie.puszczański 82 --. w której później życia dokona . Jeśli nie -władzę tę sprawowała nominowana przez niego rada wielkoksiążęca. która ujawniła głęboki rozłam polityczny na Wawelu. bawił się w zamkach sąsiednich. Okazało się bowiem. 167 koni pociągowych i 219 jezdnych. Bona od początku okazywała jej demonstracyjną niechęć. niż młodziutka i ponoć bardzo nieśmiała arcyksiężniczka. Tragedia osobista obojga. Z końcem lipca 1543 roku. wojsko. Bez oficjalnej misji. mimo półtorawiecznego związku z Koroną. choć z wielkim orszakiem. i wyruszył na Litwę. Zatrzymał się w puszczach Podlasia. 40 szlachty ze służbą własną. Polował w Puszczy Białowieskiej.Zygmunt Stary wielkie rody i urzędnicy litewscy litewskie dobra królowej Bony Knyszyn. Z ich grona (lub . ulubionego przysmaku Elżbiety: Bona odmówiła prośbom synowej. Zygmunt Stary okazywał synowej wiele serdeczności. że Elżbieta chora jest na padaczkę. Słynną stała się sprawa sera parrneńskiego. Wielki książę posiadał tu wciąż niemało uprawnień daw. Hlebowicze. Ten "babijan" był bowiem zapamiętałym myśliwym. Chodkiewicze. Sapiehowie. zachował wiele z archaicznych struktur władzy. ale zbyt jawnej. jak Gasztołdowie. A wkrótce dołączyła do tego samotność. wszelkie nominacje urzędnicze zależały od jego niekwestionowanej woli . Sądownictwo. Nic jednak nie mogło wynagrodzić oziębłości męża. o której wieści zaczynały już krążyć po dworach europejskich. w tym ulubiona odtąd jego rezydencja. na obcym jej dworze. biskup Maciejowski. Kieżgaj-łowie.Ryć. Pojechał na rekonesans. zapewne udawanej ze względu na matkę.jeśli był na miejscu obecny. gospodarka. Poznawał kraj i ludzi. 131 psów myśliwskich.seksualne młodego króla z kobietami dojrzalszymi i śmielszymi w pożyciu. 73. a nawet 10 wielbłądów. Rozległy i rzadko zaludniony. Zamek dolny w Wilnie. gdzie należał do niego potężny kompleks dóbr grodzieńskich i okolicznych. Nie podążył od razu do stołecznego Wilna. z książętami Ostrogskimi i Słuckimi na czele. i w zgodzie z monarszym wzorcem ze średniowiecza się wywodzącym. kryjąca się za tym faktem. nego wodza rozbójniczych rycerzy. oraz ruskie. młody król pozostawił małżonkę w Krakowie. na co natychmiast ser jej w darze ofiarował wielkorządca Seweryn Boner.

Zaokrąglane bez skrupułów i bez oglądania się na prawo i sprawiedliwość. Kijowa i Łucka. podskarbi ziemski i podskarbi nadworny. marszałek ziemski. 74. Ścigany tam listami stęsknionej małżonki. Niżsi urzędnicy. połocki. synem Jerzego. własny program rządów i własne miejsce na ziemi. zanim przeniósł się do podstołecznej Olity. jakie na Litwinów nałożyła jego zaborcza matka. od Krzemieńca po Kowno. przygotowywał powoli własne stronnictwo. Być może wówczas j uż poznał piękną siostrę Rudego. witebski i kijowski. Barbarę: w dawnym dworze jej męża. wdowę po ostatnim z Gasztołdów. ciągnące się nieprzerwanym prawie łukiem wzdłuż granicy zachodniej Wielkiego Księstwa. zaliczani formalnie do rady. Lecz bezwzględność jej budziła nienawiść skrzywdzonych. broniącej niegdyś dostępu w głąb kraju. wojewodowie . Nie ulegało wątpliwości. Związał się ze starszymi niewiele od siebie Radziwiłłami. znanym mu jeszcze z Krakowa synem Jana Mikołaja. a więc z najmożniejszymi przedstawicielami grupy magnackiej odsuniętej od rządów przez stronników Bony: z Mikołajem Czarnym. zwłaszcza że podatku z nich na obronę. Gieranojnach.. Wiemy oczywiście. tytułowani tu "najwyższy" i "dworny". trocki. jak do niedawna w Koronie. w . Toteż Zygmunt August przywitany został jak wybawiciel spod jarzma. jeśli nawet brali w niej udział. biskupi Wilna. a wreszcie w kwietniu 1544 roku do Wilna. trzecia wojna z Moskwą w latach 1534-1537 nie przyniosła spodziewanego sukcesu . oraz z jego bratem stryjecznym.. wywierać decydujący wpływ na poczynania rady dzięki gospodarczemu znaczeniu swych włości.wileński i trocki. zwanego tu serebszczyzną. a zakończenie jej oznaczało rezygnację z tej potężnej twierdzy. obawy właścicieli dóbr jeszcze przez nią nie zagarniętych. ich tytuły własności były niejasne lub świadomie komplikowane. gdzie mógłby się z nią wreszcie połączyć. Starcowi sił już jednak brakło: zatrzymał się w pół drogi. nowogrodzki. Ich stan prawny. starosta żmudzki. Archaiczna również struktura własności pozwalała jednak wielkiemu księciu. Ryć. marszałek wołyński. że stary król sprzyjał tym planom.wileński.ich klientów) wywodzili się dostojnicy. to podobnie też wielkiego znaczenia nie mieli. Do ministrów zaliczali się: kanclerz. Oprawa książki Prima acsimplicissima instiłutiogrammatica.odzyskania Smoleńska. przynosiły królowej olbrzymie dochody. nawet w czasie jego nieobecności na Litwie. 83 Dzieje Polski i Litwy oburzenie podatników. oczywiście nie płaciła. z biblioteki Zygmunta Augusta. W lecie ruszył w podróż do Wilna z Boną i Elżbietą. których stan formalno--prawny można było z większą swobodą kształtować tutaj niż w Koronie. Nicolai Marisa. Mikołajem Rudym. 1559 rok (Muzeum Narodowe w Krakowie). Tymczasem militarna sytuacja Litwy wciąż była niepewna. hetmana i kasztelana wileńskiego. Żmudzi. kasztelana trackiego. że przeprowadzone w dobrach Bony reformy gospodarcze wystawiały talentom ekonomicznym królowej jak najlepsze świadectwo. książę słucki. przejętym przez skarb wielkoksiążęcy. podlaski. dwaj hetmani. kasztelanowie . Bona skupiła w swoich rękach na Litwie olbrzymie dobra. spędził pierwszą swą jesień na Litwie.

na próżno wśród nowo mianowanych dygnitarzy uwzględnił również ludzi Bonie miłych. Aktem z 6 października przekazał pełnię władzy wielkoksiążęcej Zygmuntowi Augustowi. Tu uczył się mądrze rządzić. Pokochał ten kraj. złotych węgierskich. który jemu zawdzięczać będzie swoją świetność. ale i dalekim od wrogiej teściowej. Tu uciekał od mniej wiernych mu poddanych w puszcze. ujawniła teraz swoje prawdziwe oblicze. Chciała syna posłusznego i niedołężnego. jak nazwał go Mickiewicz. że w przeciwieństwie do sejmów koronnych litewskie są spokojne i posłuszne. który i jemu stał się prawdziwą. Stał się odtąd wrogiem.Elżbiety. sobie zastrzegając tytuł najwyższego księcia Litwy. Odtrąciła syna myślącego i samodzielnego. gromadził swych najwierniejszych przyjaciół . obejmował oficjalne rządy nad ojczyzną pradziadów. 100 tyś. histeryczne sceny odgrywane przez królową postawiły Zygmunta Starego przed trudnym dylematem. Młoda królowa odżywała w Wilnie. ćwierć Niemiec. Do końca życia ten z krwi przodków pół Włoch. Zygmunt August na próżno dążył do pojednania z matką. że cieszy się ona prawdziwą miłością męża. że tylko dla syna. by zbijać własny majątek. dalekim od jej ojczyzny. ale w trosce o dobro publiczne. żądających odjęciajej wszelkiej władzy politycznej i gospodarczej. Posłowie jego przybyli do Krakowa. "Ostatni król. na próżno usiłował osiągnąć kompromis w sprawie zarządu dobrami skarbowymi na Litwie. jak pięknie napisze o nim Górnicki. wybraną ojczyzną. Odetchnął w Wiedniu zaniepokojony ojciec Elżbiety. Dramatyczne wystąpienia posłów. Przestał być dla niej synem. Lecz jedno z serc zostało dla niego już na zawsze zamknięte: własnej matki. na który przyjechał też z Litwy król młody. Nic już zdawało się nie dzielić kochających się małżonków.książki. ukrócenia jej wpływów na Litwie. o śniadej cerze Sforzów i wydatnej. nieco spóźnieni. sforzowską żądzę władzy. habsburskiej wardze po babce. swoją nienasyconą. że ma w Wilnie dwór własny. Wieźli ze sobą wypłacony nareszcie posag Elżbiety. Tu. na wileńskim zamku. ze zdumieniem zapewne wysłuchiwał buntowniczych przemówień. Rozwiązał go na korzyść syna. godny królewskiej córki i cesarskiej bratanicy. Bona. co nosił kołpak Jagiełłowy". Jednać ich serca i umysły. Miał przy sobie jedno wierne serce . 22 października 1544 roku Zygmunt August i Elżbieta wjechali uroczyście do Wilna. Przyzwyczajony do tego. dla jego przyszłego królowania gromadzi tak wielki majątek. słysząc. "wolnym rozkazywać ludziom". która zawsze głosiła. Uczył się również władać 84 Zygmunt Stary wrogość Bony względem Zygmunta Augusta poddanymi. na sejm. Byli świadkami kamiennego . gdzie zwołał sejm Wielkiego Księstwa. czuł się przede wszystkim Litwinem.Brześciu. nie jak Bona. na grubego zwierza. skierowanych niemal wyłącznie przeciw Bonie i jej poplecznikom. poznawać ich namiętności i je wykorzystywać.

pracach. lata 1531-1535 (Kraków-Wawel). nim przyjdzie młody król i wszystko zmieni. Pisał tak o sejmie krakowskim kronikarz jego panowania. Strop z rzeźbionymi głowami Sali Poselskiej zamku królewskiego na Wawelu. Ale rosło też znaczenie i popularność Zygmunta Augusta. lecz wyraźnie coraz bardziej do tego skłonny. byle wydrzeć co się da. W Koronie śmierć Elżbiety zmieniała niewiele. polityka zagraniczna.Tarnowskiego. Dzieje Polski i Litwy Ryć. Widzieli zapewne. A młody król tymczasem rządził na Litwie. jak widzimy. Łukasz Górnicki: Tu w tym czasie przyjeżdżali do króla z Litwy tak senatorowie. dzielnościach. jako dworzanie i inszy rozmaici ludzie i powiadali o sprawach. donosił o tym wówczas biskupowi warmińskiemu Dantyszkowi. który w tej sytuacji chciał stanąć w mieście i nie pojawiać się na Wawelu. że stoi po stronie syna. I wówczas przyszła wiadomość. do niedawna tak aktywna. 3. sądach króla młodego. Arras z monogramem Zygmunta Augusta podtrzymywanym przez satyrów. której ataki nasiliły się przed śmiercią.przyjęcia syna przez matkę. coraz mniej zdolny do przeciwstawiania się żonie. pozornie zażegnała konflikt. Ale na sejmie Rzeszy w Ratyzbonie posądzono Bonę o otrucie synowej. który zresztą nie ukrywał. Stanisław Górski. zwłaszcza wobec pogarszania się stosunków z Porta. że kuchmistrz zmarłej królowej i jeden z jej służących zmarli od tej samej trucizny. stała w cieniu nieustępliwej walki o władzę. zasłużony twórca zbioru źródeł znanego pod nazwą Acta Tomiciana. Stary. Rzeki król: «Zostawcie leż co ganić. Opinia o Bonie. Wyprawił szczerze żałowanej małżonce wspaniały pogrzeb i pociechy szukał w królowaniu. że przyczyną zgonu 86 Zygmunt Stary rządy Zygmunta Augusta na Litwie była padaczka. była już nie tylko w Polsce ugruntowana. . Rosło 85 Ryć. chwaląc przed królem i do nieba wynosząc mądrość i czulośćjego. sekretarz królewski. dodając. że 15 czerwca w Wilnie zmarła Elżbieta. Administracja paraliżowana była przez rywalizację przeciwników i zwolenników królowej. autorstwa Sebastiana Tauerbacha. 76. nadania. mili panowie». urzędy. jak zaczęto na Rynku budować wielką kuchnię dla Zygmunta Augusta. znaczenie zwolenników przymierza z Habsburgami . ćwierć XVI wieku (Kraków-Wawel). Maciejowskiego. schorowany król dożywał dni swoich. że król August urzędowi swemu pańskiemu czynil dosyć. Jakoż tak bylo. Nie ulega wątpliwości. Pogorszenie jej zdrowia nastąpiło nagle. Ostra interwencja Zygmunta Starego. 75.

Duże znaczenie miała ta działalność również dla podniesienia stanu obronności Wielkiego Księstwa. Zaś wśród uczt. pod wpływem czeskim. Podstawowymi jednostkami terytorialnymi obciążonymi świadczeniami na wojsko były tu tak zwane służby. Niechętny Turcji Ottomańskiej . o korzystną sprzedaż płodów rolnych. tak ważna w czasach renesansu. Co więcej. umiejętne lawirowanie wśród koterii magnackich pozwoliło dokonać wiele.tylko ciałem doradczym. Barbara była jego rówieśnicą. przyniosły mu tam prestiż i szacunek. Kazał na przykład zakładać stawy rybne. zdecydowanie przeciwstawiał się Zygmunt August zwiększeniu kompetencji instytucji stanowych. z którego zdaniem bardzo się wówczas liczył . Reorganizując dobra skarbowe. maskarad. że ma się to dziać "bez krzywdy poddanych naszych". rozwijająca się w Koronie. coraz większego znaczenia nabierać zaczynała piękna siostra Mikołaja Rudego. Działalność wielkiego księcia zmierzała do utrzymania ich pełnej ilości i gotowości. pomny na to. choć . a sejm litewski .Dokonał wiele. Wkrótce po objęciu rządów rozpoczął kontrolę zamków wołyńskich i ukrainnych i mimo sprzeciwów wielkich właścicieli ziemskich doprowadził do dokładnego skontrolowania ich dóbr. Wprowadził regularną kontrolę stanu gospodarki. Równocześnie zaś dbał. Albrechta pruskiego.być może pod wpływem ciotecznego brata. pamiętał o losie zubożałych chłopów obciążanych dotychczas rujnującymi ich do reszty świadczeniami. dziedzicznym. Potrafił docenić działania matki. kultura osobista i umysłowa czyniła ją godną partnerką najlepiej jak dotąd wykształconego z naszych władców. by nie drażnił Porty. Osobiste rządy w Wielkim Księstwie. zbliżenie tych dwojga było zapewne wcześniej dziełem intelektu niż ciała. hodowlę wołów. budowa nowej kultury dworskiej w stolicy. Tym stawała się trwalsza. podkreślając jednak stale. by nie uszczuplać władzy wielkoksiążęcej i podnosić jej prestiż. jakie zyski przynosi hodowla karpia. że Zygmunt Stary musiał go hamować. dworu monarszego długo dotąd pozbawionej. Dbał o wypalanie rud żelaza. uwzględniając z nich wiele. Zarazem jednak starał się o podniesienie poziomu gospodarowania. Ale znaczny w tym udział miała również. wdowa po ostatnim z Gasztołdów. od niedawna dopiero. Chętnie wysłuchując próśb swoich poddanych. Mimo chętnie powtarzanych później opowieści o swobodnych obyczaj ach Litwinek. Barbara Radziwiłłówna. turniejów i łowów. Wielka miłość Zygmunta Augusta dojrzewała powoli. biesiad. wciąż elekcja zdawała się im formalnością. budowę młynów i foluszy. o wprowadzenie nowych dziedzin gospodarki. którymi gorszyli się wprawdzie przedstawiciele starego pokolenia. kontynuując prace nad reformą włóczną. tak długo przecież kierowanym faktycznie przez magnackich dostojników. ale które gromadziły wokół władcy wchodzącą w życie polityczne liczącą 87 Dzieje Polski i Litwy się młodzież. o wysokim kunszcie erotycznym Barbary. Dla Jagiellonów Litwa wciąż była ich państwem rodowym.dbałość swą o obronność kresów południowych posuwał tak daleko.

Rozpoczynał się najsłynniejszy romans w naszych dziejach -i nie przypadkiem rozpoczynał się w czasach. wyk. To przekonanie jednak docierało wolno nawet do ówczesnej elity intelektualnej. Anna Zofia. 77. jak Henryk VIII angielski. czasem tak tragicznie. Córka Albrechta. Zygmunt August próbował się przemóc. wyrażony w woli opiekunów. że trwalsza jest miłość rozwijająca się spokojnie i od przyjaźni duchowej przechodząca dopiero do pożądania fizycznego. Polityka jednak wciąż wkraczała w życie młodych. z drugiej stanowiła wzorzec szczególnie godny w reprezentowaniu nowych idei. W łagodniejszej formie oznaczało to. Portret Barbary Radziwiłłówny. że wszelka miłość jest grzeszna. o korzystnym dla państwa ożenku. że grzeszna jest miłość fizyczna: "nuptiae carnales a laetitia incipiunt et in luctu terminantur" ("cielesne zaślubiny zaczynają się od radości. co wielkie dzieła kultury i polityki. Nagrobek Zygmunta Starego z kaplicy Zygmuntowskiej w katedrze krakowskiej. lata 1529-1531. Padały różne kandydatury. W średniowieczu powszechne było przekonanie. Król wówczas był zobowiązany myśleć o potomstwie. Maria Stuart. warsztat Łukasza i ° nowe rozumienie roli kobiety. zwracając uwagę. Władcy renesansu podjęli walkę o swoje szczęście osobiste czasem tak bezwzględnie. gdy w całej Europie trwała walka o nowe rozumienie praw każdego człowieka do szczęścia osobistego Ryć. że nie będzie nachodzić już ich siostry. Francuska królewna Małgorzata byłaby miła wrogom Habsburgów. Neoplatonizm włoski wprowadził tu istotną zmianę. jakoby obiecał Radziwiłłom. 78. jak Henryk Walczy. czasem tak dyskusyjnie. miłość średniowieczna i renesansowa projekty małżeńskie Zygmunta Augusta Cranacha młodszego. zmuszony został do natychmiastowego ślubu. a dzięki temu właśnie tak trwała i silna. Tymczasem na dworach monarszych wykuwano nowe wzorce. Jan de Monluc. Bartłomiej Berecci. Krążyła później opowieść. Opowieść jest często podawana w wątpliwość. W tej sytuacji rodząca się wolno. związałaby Prusy Książęce bliżej z Koroną. nie wytrzymał jednak i zaskoczony przez nich nocą u Barbary. księżniczkę Annę d'Este z Ferrary: jeździł nawet w tej sprawie do Polski wybitny dyplomata francuski. jako niezbyt zgodna z wyniosłym i stanowczym charakterem 88 Zygmunt Stary Ryć. Dwór paryski proponował raczej krewną króla Francji. . że tak zwana miłość od pierwszego wejrzenia jest ryzykowna i często nietrwała. jak wnuczka jego siostry. że o małżeństwie winien decydować rozsądek. wzorzec równie ważny w budowaniu nowej mentalności europejskiej. a kończą żałobą"). 1556 roku (Muzeum Czartoryskich w Krakowie). miłość Augusta i Barbary z jednej strony potwierdzała neoplatońską interpretację.miłość fizyczna rychło też upomniała się o swoje prawa. ok.

gdy l kwietnia 1548 roku zmarł na wawelskim zamku Zygmunt Stary.ślub Zygmunta Augusta z Barbarą Radziwiłłówną stronnicy młodego króla Augusta. wlk. Panowanie jego dobiegło kresu w atmosferze klęski . skupione wokół króla młodego i królowej matki. Najpewniej decyzję przyspieszyli nie Radziwiłłowie. W lipcu 1547 roku młoda para zawarła cichy ślub w kaplicy zamkowej w Wilnie. Histeryczna reakcja szlochającej Bony kontrastowała ze spokojem ojca. Kształtowały się z wolna przeciwstawne sobie obozy polityczne. zaproponowała przekazanie młodemu królowi pełni władzy w Koronie. Zakazano posłom debaty na ten temat. Izba Poselska natomiast. ryzykownej polityki jego małżonki. Młody król tymczasem zjednywał sobie senatorów. Hetman Tarnowski i kanclerz Maciejowski stali po jego strome. a zwłaszcza jej kresów ruskich. poślubiła Mikołaja Czarnego Radziwiłła. Wniosek podobno przychylnie został przyjęty przez steranego laty Zygmunta Starego. Stefana Zapolyi. ale podejrzenie. Stanisław. może się jednak za nią kryć pamięć o jego walce z samym sobą. został ochmistrzem formującego się dworu Barbary. o walce miłości z poczuciem obowiązku. lecz nie miał już on sił. że Barbara jest w ciąży. Sam Zygmunt August na rozpoczętym w grudniu sejmie w Piotrkowie oznajmił ją rodzicom. ostrożnej polityki samego Zygmunta. a wesele ich wyprawione przez Tarnowskiego w Sandomierzu zgromadziło kwiat zwolenników Zygmunta Augusta. Siostra żony hetmana. ks. Elżbieta Szydłowiecka. Wieść szybko doszła do Krakowa. odrzucono też inne ich żądania dotyczące egzekucji praw. wojewody siedmiogrodzkiego *1495 008111512 . litewski *1 11467 t1 IV 1548 Barbara c. w którego skład weszli przedstawiciele rodów magnackich Małopolski. Brat kanclerza.i to zarówno klęski spokojnej. nieświadoma tego jeszcze. 89 Dzieje Polski i Litwy - Zygmunt! Stary król polski. by przeciwstawić się żonie. jak i śmiałej.

Jerzego Radziwiłła. Giangateazza Sforzy księcia Mediolanu 2111494 oo18 IV 1518 -1-19X11557 brandenburski óa1535 t«7t Anna * 18X1523 19 IX1596 Katarzyna * 1 IX 1526 1-161X1583 Zofia 13 VII 1522 t28V1575 Zygmunt II Augus król perski.-1-2X1515 Bona c. ks. Ferdynanda l Habsburga króla czeskiego. śmierć Zygmunta Starego . wlk. Ferdynanda l Habsburga króla czeskiego i węgierskiego cesarza 1526 oo6V 1543 +15 V11545 Barbara c. węgierskiego cesarza 1533 oo1553 +1572 Ryć. litewsk *1 VII11520 t7 VII 1572 Jan Zapoiya ktdl węgierski *1487 « 23111539 +1540 Henryk książę brunszwicki *1489 »1556 +1568 Jan III Waza książę Finlandii kroi szwedzki *1537 ~4X1562 11592 Elżbieta c. Drzewo genealogiczne ostatnich Jagiellonów. 79. kasztelana wileńskiego 1520-1523 oo 1547 +8V1551 c.

nowego społeczeństwa. jak gdyby owa mowa do samych tylko Polaków. Samuel Maciejowski. Nie wolno również zapominać o ich charakterze sakralnym.nie renesansowy ład i harmonia. Gdy już Jan Tarło konno i w zbroi wjechał do katedry. należała" (Stanisław Orzechowski). szacunek i zaufanie poddanych. elektorów Rzeszy. Dla maluczkich. a nie oglądania się na stare. jakiego pragnęli determinacja królowej. uznawanym i przeżywanym szczerze na wszystkich szczeblach drabiny Dzieje Polski i Litwy -- . skąd przybyć miał młody monarcha. Z nadzieją zaś i z obawą patrzono w stronę Wilna. I z nadzieją.Ale trwało i rozwijało się ich dzieło . do demonstracji życzliwości lub niechęci. Wiedziano. ale również europejskiej. "W czym jednak to za przykrą rzecz miano. stawili się osobiście książę Albrecht pruski. margrabia miecz. "igrzyskami" jak w starożytnym Rzymie. że ją Samuel po polsku odprawił. cenionymi nieraz więcej od chleba. króla Ferdynanda. dla tłumów . odwaga szukania nowego. okazywana również temu właśnie. Dla wielkich były okazją do spotkań. I dla związanych z nim sąsiadów. a nie do inszych także. pogrzebowe.choć nie było ono takie. by upaść u stóp trumny.tworzenie nowej mentalności. gdzie mszę odprawił arcybiskup gnieźnieński Mikołaj Dzierzgowski. 90 Zygmunt August Spór o Barbarę Trzydniowe uroczystości pogrzebowe Zygmunta Starego rozpoczęte 26 lipca 1548 roku odzwierciedlały w pełni minione panowanie. że kończy się panowanie długie i płodne. których znamieniem będzie . jego bratanek Albrecht Alcybiades margrabia z Kulmbach.przerywającym monotonię życia codziennego wspaniałym widowiskiem. że państwo jest wspólne dla licznych zamieszkujących je narodów. Wobec elity. opłakiwano go szczerze. Uroczystości koronacyjne. oraz mądra tolerancja Zygmunta. że w owej zbierającej się ożywczej burzy uda się odnaleźć i stworzyć klarowny ład nowy. czy sprosta nowym czasom. mowę zaś wysławiającą zmarłego wygłosił kanclerz i biskup krakowski.nikt się już bowiem nie łudził . do rozmów mniej lub więcej owocnych. którzy na niej byli. nie tylko krajowej. I gdy hetman Tarnowski ogłosił w Krakowie w sam dzień Wielkanocy wieść o śmierci sędziwego monarchy. książę tarczę. przybyli niemal wszyscy senatorowie. lecz gwałtowny konflikt przekonań i interesów. oddziaływały na kształtowanie się opinii publicznej. Uroczysty pochód odprowadził ciało królewskie do katedry. świadczyły o potędze dynastii. jednające zmarłemu królowi. spokojne i godne chwały. wówczas wzięli je król nowy i jego dostojni goście: "król August hełm. Przybyli wysłańcy cesarza Karola. najbliższy mu i najwierniejszy z dostojników. gdy dostojnicy koronni złożyli w kościele symbole władzy monarszej. co nowe. nawet w przeciwnościach. książę Wacław cieszyński. cieszyńskie książę drzewo [kopię] przed wielkim ołtarzem o ziemię uderzyli i drzewo złamali" (Marcin Bielski). weselne stanowiły wówczas istotną część życia politycznego. które średniowieczną Polskę wprowadziło do grona nowożytnych państw Europy. Z obawą. Wciąż pamiętano. książąt śląskich. Dopomogły temu dziełu .

człowiek ceniony za fachowość. Niestety. w tym i pogrzebowi starego króla. wytrawnym i doświadczonym polityku. Na drugi list Albrechta August odpowiedział stanowczym żądaniem. by dokuczyć Al-brechtowi. którego wiarę oficjalnie wyznaje. Grosz lenny pruski Albrechta Hohenzollerna (awers i rewers). lecz w otoczeniu jej reprezentujący tendencje pojednawcze wobec Zygmunta Augusta. wybrał właśnie ten problem. straszył zawiadomieniem Rzymu. Potępiony przez cesarza. Albrecht wiedział o tym wcześniej i wcześniej już intrygował. zjadliwych niedopowiedzeń. wzmocnić jeszcze węzły rodzinne. przypomniał mu szyderczo o stanowisku Lutra w sprawie odpustów. z winy królowej. do czego każdy człowiek ma prawo. Teraz. Gdy wieść o śmierci starego króla dotarła do Wilna. ukrytej dyplomacji pogrzebowej. czy po latach opisujący dzieje panowania Zygmunta Augusta serdecznie wierny jego pamięci Łukasz Górnicki. 80. by księcia ta sprawa "nie niepokoiła już więcej". -. Po śmierci Elżbiety rozpoczął starania. jaką tym widowiskom. w potrzebie przewrotny dyplomata. przypisywali kronikarze ówcześni: naiwny. choć formalnie miał prawo do zasiadania w Senacie. Zygmunt August przyzwał Barbarę do siebie i litewskiemu dworowi przedstawił oficjalnie jako swój ą małżonkę. że sam stara się ojednąz sióstr Augusta. Tylko Orzechowski zwrócił uwagę na znamienny epizod. a drugą rai swemu brandenburskiemu kuzynowi. Jan Ocieski. Strzał był celny: Albrecht od ofiary się wstrzymał. Otrzymał stanowczą odpowiedź: król zawarł małżeństwo z miłości. związany dotąd z Boną. ręki wyciągniętej do zgody nie dojrzał. Stąd wielka rola. ale dokładny Marcin Bielski albo zestawiający swój dramat małżeński z dramatem młodego króla Stanisław Orzechowski. niepomny. Książę pruski długo był przez Bonę odsuwany od wpływu na sprawy koronne.Zygmunt August . Kronikarze ślizgali się oczywiście często po powierzchni wydarzeń. Uniezależniwszy się od matki. by wydać swą córkę za Zygmunta Augusta. widział wówczas przyszłość dla siebie i swojego rodu w związkach z Polską. Zygmunt August przypomniał sobie również o ciotecznym bracie. Gdyby z tego prawa pozwolono mu korzystać. że książę jednak nie do końca zgadza się z reformatorem. a przy tym doświadczony. oskarżając Barbarę o złe poprzednio prowadzenie. ale zarazem wzmocnić więź Polski z Prusami Książęcymi. Ryć.plany matrymonialne Albrechta Hohenzollerna 92 społecznej. Gdy Albrecht pruski chciał złożyć starym obyczajem ofiarę za duszę wuja. uzyskał zgodę ojca i senatorów. starszym o lat trzydzieści. znaczących nieobecności. nie dostrzegając podskórnego nurtu historii. "człowiek żartobliwy i pocieszny". skazany na banicję przez sąd Rzeszy. 1537 rok (Muzeum Narodowe w Krakowie). miałoby to jak najlepsze skutki dla bliższego związania go z Koroną. Nie przypadkiem wierny sługa dynastii. wybuchnął otwarcie w liście do nowego monarchy. Zbliżenie z młodym królem obudziło na nowo nadzieje Albrechta.

Sądził. Zygmunt August żadnych przeciwności się nie uląkł. żądała nowej elekcji. zaczął szukać sprzymierzeńców. Zwolennicy co prawda nieliczni. nierealnej od zarania koncepcji stać się lennem Rzeszy. W maju 1548 roku na sejmie Rzeszy w Augsburgu ogłosił tak zwane interim . Jeszcze za życia ojca zobowiązywał się Zygmunt August. wyk. mogło przyczynić się do jego powodzenia. polityk niestały. Nie tylko o małżeństwo królewskie chodziło szlachcie. Tworzyła się paradoksalna koalicja. zrażonymi jednak do litewsko-małopolskiego otoczenia nowego władcy. Sejm piotrkowski zapowiadał się burzliwie. stawał po przeciwnej stronie niż ich zwolennicy.oświadczenie zgadzające się na dwa żądania protestantów: małżeństwo księży i komunię pod dwiema postaciami. wielkopolska wręcz odmawiała uznania Augusta. Działał jednak bez zgody papieża i bez aprobaty protestantów. że to pogodzi zwaśnione wyznania. pojmał jej przywódców. A na Litwie podnieśli głowę nieprzychylni Radziwiłłom ich rywale z Chodkiewiczami na czele. że objąwszy rządy przystąpi niezwłocznie do realizacji programu egzekucyjnego. Wydarzenia ostatnich miesięcy w Niemczech osłabiły pozycję Albrechta i Hohenzollernów. Po latach pracy nad wzmocnieniem władzy królewskiej w Polsce podburzała przeciw królowi nie-nawistnąjej dotąd szlachtę. jak Królewskie . przyjęcie interim przez kręgi protestanckie. Zwołał na październik swój pierwszy sejm do Piotrkowa. A teraz Albrecht sprzymierzał się z wrogami Habsburgów w Polsce.ale za jego powrót do posłuszeństwa nie tylko kościelnego (stąd właśnie okrutny żart Ocieskiego).interim augsburskie Zamiast szukać porozumienia. Tylko stworzenie faktów dokonanych. Ale i liczni senatorowie małopolscy protestowali przeciwko wyniesieniu Litwinki. Bony i Kmity z Albrechtem i panami wielkopolskimi. 81. Bona była dotychczas jego zaciekłą przeciwniczką: teraz dopiero wyciągała rękę do zgody.miały wedle tej. Bona otwarcie stanęła na czele opozycji przeciw nieposłusznemu synowi. Szlachta małopolska domagała się unieważnienia małżeństwa królewskiego. 1532 rok (Muzeum Narodowe w Krakowie). Sytuacja mu sprzyjała. Ryć. Jan Maria Padovano (awers i rewers). Niewybredne paszkwile polskie i znakomitą łaciną pisane zjadliwe broszury Stanisława Orzechowskiego pomiatały majestatem. Liczył na Albrechta. W kwietniu 1547 roku cesarz odniósł zwycięstwo nad koalicją książąt protestanckich. Niszczyła własne dzieło. przywróci jedność w Kościele. Wrogowie Barbary szukali sprzymierzeńców wśród szlachty. Albrecht. Prusy zarówno Książęce. Program ten jednak z każdym nowym sejmem stawał się śmielszy 93 Dzieje Polski i Litwy Kobieta staropolska . gotów był zrezygnować z popierania pretensji krzyżackich i przebaczyć banicie . rozbudzali namiętności na sejmikach. dotąd zwalczającymi księcia w Prusiech. szargały cześć Barbary. Medal Zygmunta Augusta. a zarazem rozwinął wytężoną akcję dyplomatyczną. nieprzewidywalny a ambitny.

rozchodziły się szeroko. nieraz obejmowała kobieta rzeczywisty ster rządów. Lecz jako pani domu. Grób jej stał się obiektem czci religijnej. choć czasem bywa ośmieszane. Bardziej jednak do naszych przodków przemawiał rozpowszechniony kult Matki Boskiej i Świętej Rodziny. zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych. Róża Nachman. Cytowany poniżej list skrzywdzonej kobiety do brata jest rzadkim przykładem przejmującej skargi na zły los i złych ludzi. przed którą nieraz mąż tłumaczył się jak dziecko. koniecznych. wolność. w którym od dzieciństwa wyrabianie głęboko emocjonalnego stosunku do religii wiązało się z potrzebą ukształtowania przyszłej matki. godność osobistą. musiała więc mieć uznanego męskiego obrońcę. czyli gorący wschodni temperament. W rodzinie szlacheckiej i magnackiej również potrzeba wyrobienia w przyszłej pani domu cech społecznych. XIX wieku według pierwowzoru (Muzeum Narodowe w Poznaniu) Sprzyjał temu także typ ich wychowania. co dzieci. miał lat osiem. . ale jej wszystko wyznawał . a nawet pokory. Jedno jest pewne: macierzyństwo było dla kobiety niewyobrażalnym dzisiaj ryzykiem. "Złotą Różą" zwana. mały Jaś. Uczyniły one z niej nawet kochankę Jana Sobieskiego. 1. Aktywność gospodarcza kobiet nie była jednak regułą i bardzo często. Nie znano przyczyn gorączki połogowej i wydawano za mąż nie tyle dziewczęta. która jako wdowa znakomicie poprowadziła wielki dom handlowy. jeszcze wówczas nie rozmiłowany w kulturze żydowskiej. Opowieści o żonach wielkich hetmanów . W dawnej Polsce co druga umierała przy pierwszym dziecku. Niejedna mieszczka po śmierci męża postępowała podobnie.Resi Żółkiewskiej. mimo że gdy zmarła. To również było jedną z przyczyn ucieczki młodych panien do klasztoru. ani Kościół nie były dla kobiet łaskawe. Wszelkie uogólnianie jest jednak ryzykowne. a żywot oplotły legendy. Sławna stała się lwowska Żydówka. Ani prawo bowiem. W latach wojen niejedna szlachcianka z powodzeniem prowadziła gospodarstwo jako prawdziwa czy słomiana wdowa. pot. wiązały się z wyrobieniem już w małej dziewczynce samozaparcia. która później sama kształtować będzie emocjonalną stronę wychowania dziecka. Większość jednak zapewne cierpieć musiała w milczeniu. Zwłaszcza Kościół kontrreformacyjny widział często w kobiecie źródło nieprawości i narzędzie szatana. co "mężowi po drabinie chodzić kazała" i miała "w domu Ormianina". Niemniej nierówność prawna sprawiała. by uniknąć samolubstwa i wywyższania się nad domowników.Zainteresowanie rolą kobiety w historii. Stroje kobiece z Wzornika szlachty polskiej. jest niewątpliwie wzbogaceniem repertuaru tradycyjnej historiografii. przedwczesna śmierć głowy domu stawała się kresem pomyślności rodziny. przez nawiedzone emancypantki. niekiedy nawet dwunastoletnie. zwłaszcza wśród mieszczan. ćwierć XVII wieku lub 1. dowartościowujący macierzyństwo i rodzinę świecką. o "strasznej Zosieńce" Chodkiewiczowej. że krzywdzona kobieta nie miała możliwości osobistej walki o swój 94 Zygmunt August majątek.

.]. a przeto wam powiadam już. i chcę za łaską Bożądo śmierci mojej [. iż jest tak zatwardzonego sumienia. Ferdynand zażądał w czasie wojny domowej w Rzeszy. Drugie to wam opowiadam. to muszę uboga sierota cierpieć: aczkolwiek nie była moja wola. obawy egzekucjon i stów i bardziej szczegółowy. jako nalepiej wiecie [. Krystyna. Z Krakowa dań we Srzodę w wigilią S.]. ślusarza krakowskiego. Przeto ja was proszę dla miłego Boga. a zatym was Panu Bogu polecam.. a czeska szlachta nie była zobowiązana. tudzież i moje ubóstwo w tem zawiódł.. ale się na krotce stało... do służby poza granicami kraju.]. które ona wzięła od Pana mego nieboszczyka (pierwszego męża). o ciężkościach moich. Przeto wiedzcie mój miły Panie braciszku! [.]. daj mi to Panie Boże! iżbych jeszcze Wasz Mość w dobrem zdrowiu oglądała. iżbyśmy sobie mieszkania mieli szukać [.. iżbyście potym nie rzekli iżbych nie była dobrą siostrą waszą.. a przeto czem mię Pan Bóg raczył nawiedzić. Przytem miły Panie braciszku wiedzcie i bądźcie tego pewni. Wiedzcie też miły Panie braciszku! iżeć mam wielką ciężkość i wielki smętek od męża mego. ale przez czeladniczkę swoje zwiedziona.] iżeć już nie może być dobrze: wolę lyczany świat niż jedwabną śmierć. Wojciecha lata pańskiego 1544.Krystyna.. które w domu macie u mnie i raczcie się opiekać niemi.]. 1544 rok Nagrobek Reginy Żółkiewskiej w kolegiacie w Żółkwi. nie inaczej jako na Jopa [Hioba] świętego. które wasze pieniądze dał mój Pan na ten dom... smętna siostra wasza.] iżeć już pójdę kędy mię oczy zaniesą.. iżeć ja wam nie mam dziś nic pociesznego pisać. gdzie to jest dalibóg wszytkiemu miastu jawno. a . iżbyście przyjechali a swe rzeczy dobrze opatrzyli. którego mi Pan Bóg nagodził [. iże mnie Pani Piorowska dała odpuszczenie [wypowiedzenie] od wielkiej-nocy. ale Pan Bóg dopuścił złego człowieka. iż się ja dziś nie mam ku komu uciec ani poradzić. żona Bieniasza Majerana. iżbym wam była we wszystkiem płatna. bo niema ktoby mię dziś bronił albo za mną mówił. iżbyście w tem nie mieszkali [zwlekali]. i mnie ubogą sierotą zostawił. "zacnych a przedniej szych ludzi wielkich stanów ścinając. napierwej dług i te rzeczy.. dla tego iżbych ja pracy nie miała więcej i też trudności [. Ostatnie tryumfy Habsburgów proces ten przyspieszyły. Coraz częściej pojawiały się w nim akcenty nieufności wobec władzy monarszej. Przeto ja was proszę mój miły Panie bracie! iżbyście się w tem opatrznie mieli. Ja dali Bóg chcę udziafać. wiele ich w wieczne więzienie biorąc. Przytem mój miły braciszku raczcie Wasz Mość wiedzieć. niżbych miała od jego ręki zginąć: bom ja się z swoim miłym Panem dobrze rządziła i z dziatkami swemi miłemi. podobnie jak nasza. Wiedzcie mój miły braciszku! [... Wielebym wam miły braciszku miała pisać. Król nie zdołał jej do tego zmusić.. by pospolite ruszenie jego czeskiego królestwa wzięło w niej udział. a zwłaszcza około tej rzeczy co się tyczę z Panią Piorowska. XVII wieku O zdrowiu waszem radabych słyszała miły Panie bracie! [. iżem się zawdy rządziła w uczciwości.. Te czterysta złotych i dziesięć. Boć mam trudności dosyć i ciężkości swej: przeto mój miły Panie braciszku! wiedzcie iżci to wam dawam znać.. a wszech pospolicie. Owszekimci ja go nie pragnęła. ale nie poskąpił jej represji. w tem się nie chce znać. i też przyjazną według miłego Boga. Czechy nie były częścią Rzeszy.] Panie Boże daj wam lepsze niż ja mam [.. do brata Piotra mieszkającego w Pradze. lata 30.].

. jeno żywego umarłym uczynić".wołał IK »*: : . słabego babijana. Porównywał dwie swoje przysięgi f '•. poi. do małżeństwa z miłości.Koronie i żonie. że "przystojniej wczas temu zapobiegiwać i poczciwiej raczej krwią swą to opłacić. Popiersie Barbary Radziwiłłówny. choćby i państwowe. Gdy usiłowali go strofować sena torowie. że każdy burzliwe obrady sejmu piotrkowskiego "małżonkę sobie wybiera. 95 Dzieje Polski i Litwy - Korona nie znała dotychczas swego władcy. Lecz posłów szlacheckich traktował poważ nie i ze zrozumieniem ich niepokoju. z małżeństwem tym związane. Była to rzecz nowa w ówczesnym świecie i rzecz wielka: przygotowywała przewrót obyczajowy więcej wart dla europejskiej kultury niż doraźne kłopoty. A żądania egzekucjonistów. którym wpierw rządziła podejrzanych obyczajów matka. Lecz przede wszystkim bronił 2. Pos łowie spodziewali się ujrzeć osławionego. ukazywał sprzeczność tej rady z nauką Koś cioła. bo co jest innego wolnemu człowiekowi niewolstwo cierpieć. nadzieję powzięlj". przypominając.'. Oddział w Olesku).. : . tak zwani Bracia Czescy. że nie tylko szlachcianka królową. Bronił prawa człowieka do szczęścia osobistego. A równocześnie na tym samym sejmie. Roznosili wieść o tym w Koronie protestanccy uchodźcy. Publicznie deklarował swą miłość do Barbary: "Do ostatniej koszuli i ciała odstąpić jej nie mogę". Gotów był raczej zrzec się tronu. oświadczał. Grał na dumie stanowej. A szlachta koronna oświadczała teraz publicznie. a niż w niewoleniu jakiem być. • . skromnym.zwłaszcza stanu miejskiego majętności biorąc". która mu się podoba". wolność wyboru żony. ale i szlachcic każdy może być w Polsce królem obrany. jak wołano na sejmie piotrkowskim. imponującego godnoś cią i spokojem. godnie i uczciwie. Ostro też odpowie dział biskupom. nieznany rzeźbiarz. "Gdybym się odmienił . Przetrwał burzę i ją uspokoił. przeciw tej samej szlachcie. którzy radzili unieważnić małżeń stwo. w Wielkopolsce się osiedlający. na razie pominął: stanął na . replikował stanowczo i majestatycznie. nie przez cały Senat poparte.. J F x r J "skłonności człowieczych".J jakąż byście wtedy o mnie i o przysiędze mojej Ryć. Ujrzeli dojrzałego mężczyznę w czarnym. a teraz podejrzanych obyczajów żona. Ostro skarcił warchoła Kmitę. 82. włoskim stroju.'. król musiał stoczyć walkę o wolność swoją. XVI wieku (Lwowska Galeria Obrazów.

Zamiast rozpatrywać istotne dla państwa sprawy. Stanowisko to było zdecydowanie antykościelne. i Rzeczypospolitej szarpanej nieistotnymi przecież sporami o królewskie małżeństwo. l wówczas wśród szlachty formować się rozpoczęła grupa polityków aktywnych.do Krakowa. tak potrzebnego i parze królewskiej. 1637 roku na miejscu drewnianych galerii. przejmujących ster obozu egzekucyjnego. był Sienicki orędownikiem państwa sprawnego ("taka była zawsze nasza intencja tej egzekucji. To stanowisko z trudem tylko mieściło się początkowo w ramach istniejących Kościołów reformowanych i w naturalny sposób doprowadziło później Sienickiego do zboru ariańskiego. że jeśli nie ma jednomyślności. 1550-1571. Mikołaj Sienicki. Uważano. które konsekwentnie potem podtrzymywał w ciągu całego swojego panowania. doradcy młodego króla Nie zaznał tu spokoju. 83. w którym wolność jednostki będzie miarą wolności obywatelskiej. ale zarazem państwa wolnego od obcych. z jej grona wyrosłych.Zygmunt August Mikołaj Sienicki. że swoje monarsze obowiązki traktuje odpowiedzialnie. I dopiero w lutym roku następnego powrócił .już wraz z Barbarą . podsycane przez Bonę. rozbudowanego przez Zygmunta Augusta w latach ok. Zaś po zakończeniu sejmu nie pospieszył do stęsknionej Barbary. nieprzejednany wróg wojewody. że Senat go jednak nie spełnia. abyśmy rząd mieli"). czekającej w Radomiu: długo sprawował w Piotrkowie zaległe sądy. że "Polak nie niewolnik popowski" i chlubił się tym. w tym i od papieskich wpływów. Sejm był sukcesem połowicznym. Zygmunt August musiał uciszyć magnacką opozycję. Kryształowo uczciwy. przez Reja w Zwierzyńcu przyrównany do pierwszych Rzymian. Trwały one jeszcze. wyrastający na jednego z najwybitniejszych polskich parlamentarzystów w skali dziejowej. iż nigdy kolana nie zgiął "przed Baalem". "Wielka to jest i niebezpieczna rzecz -wołał . nazywany polskim Demostenesem. Wołał Sienicki. winien być odtąd baczniej kontrolowany. Wśród nich na czoło wybijał się poseł z ziemi chełmskiej. krużganki wzniesione ok. to decyzja należy do króla. Zdołał wreszcie przeciągnąć na swoją stronę popularnego wśród szlachty małopolskiej Piotra Kmitę. Sądzono wciąż. Nie ta sprawa zdawała się teraz szlachcie najistotniejsza. Ale dostrzeżono. Spory o Barbarę ucichały. tym obarczony jest Senat.stanowisku. pokazując. że skoro dla skłonności osobistej naraził na szwank interesy publiczne. Raczej obawiał się on zbytniego wzmocnienia władzy królewskiej. Tym samym jednak odsuwać się zaczął od króla Jan Tarnowski. przywódca ruchu egzekucyjnego Ryć. Dziedziniec zamku królewskiego w Niepołomicach. że zadaniem 96 --. Mowa Sienickiego do Senatu na początku obrad nie zapowiadała jeszcze jego późniejszych antymagnackich i antykościelnych koncepcji. która osiadła z młodszymi córkami w Warszawie i stamtąd judziła przeciw synowi. Ale ta właśnie sprawa zwiększyła nieufność do monarchy. wspaniały orator. Ale za Tarnowskiego to radą nowy sejm zwołany został do Piotrkowa na maj 1550 roku.

Miał teraz ręce rozwiązane . Król jednak lawirował umiejętnie między żądaniami szlacheckimi a własnym rozumieniem swej odpowiedzialności. 1510 roku (Muzeum Czartoryskich w Krakowie). Gasła powoli w niechętnym jej. Ostatnią jej radością stała się koronacja w katedrze na Wawelu dokonana 7 grudnia 1550 roku w obecności najwyższych dostojników królestwa. zarzucając Senatowi. że wierna nade wszystko mężowi. arcybiskup Dzierż -gowski dokonał koronacji.również w sprawie swego małżeństwa. Uroczystość ukazywała nowe podziały polityczne w Koronie i determinację nieprzejednanych przeciwników nowej królowej. jak rewizja tytułów posiadania dóbr królewskich lub niegdyś królewskich. ok. choć ostry ich ton należy częściowo położyć na karb Orzechowskiego. gdzie Zygmunt August kazał dla niej rozbudowywać stary myśliwski zameczek KazimieRyc. zakaz łączenia stanowisk senatorskich (bijący również w wiernego Maciejowskiego.jednemu człowiekowi wielu powierzyć zdrowie". marszałek wielki koronny Piotr Kmita godnie spełniał swoje obowiązki. wśród których jednak zabrakło najżyczliwszego i najwierniejszego: Samuel Maciejowski sześć tygodni wcześniej osierocił swoją stolicę. wprowadzili królewską małżonkę do katedry. Choć cieszyć się teraz wreszcie mógł żoną otwarcie. 84. nie reprezentuje należycie ich interesów na Wawelu i wyrażali się o niej w słowach niezbyt cenzuralnych. a starosta generalny Wielkopolski Andrzej Górka i przedstawiciel najstarszego i najsławniejszego rodu małopolskiego Jan Tęczyński nie wzięli w niej udziału. Książęta piastowscy Śląska. choć za złe mieli siostrze. Wacław cieszyński i Fryderyk legnicki. "iż sienie zastawia królowi podług upodobania królować chcącemu". lecz zdrowie jej pogarszało się z dniem każdym. j-za Wielkiego W piękna renesansowa rezydencję. Na próżno. ale przede wszystkim literackich. Jan Tarnowski demonstracyjnie uczestniczył tylko w części ceremonii. zjawili się oczywiście obaj Radziwiłłowie z wielkim orszakiem. tak litewskich w nastroju. Koronacja królowej polskiej. zarazem biskupa i kanclerza) zyskał swobodę decyzji. W sprawach istotnych dla 97 Dzieje Polski i Litwy koronacja Barbary Radziwiłłówny niego nie ustąpił. Miniatura z Pontyfikatu Erazma Ciołka.. zimnym i obcym Krakowie. Świadczyły zapewne te słowa o rozczarowaniu do opozycji magnackiej. w sprawach istotnych dla egze-kucjonistów. dramatyzującego świadomie swoje Roczniki ze względów nie tylko politycznych. . Coraz rzadziej nawet mogła uciekać z mężem do bliskich j ej puszczańskich Niepołomic. Natomiast książę Albrecht przysłał delegację. która przeszła do obozu królewskiego. zmierzając do ponownego rozniecenia antagonizmów między królem a Senatem.

Zmarła na jego rękach 8 maja 1551 roku. Nieznużeni paszkwilanci wyżywali się w rozpuszczaniu wieści to o Bonie. Odwiózł trumnę do ukochanego Wilna. Moskwa zyskała dostęp do Morza Kaspijskiego i kontakt przez nie z Persją. koronował się na cara wszech Rusi. łamać bezwzględnie opozycję. Zagrożenie zaś narastało. sprawa Barbary nie tylko przesłaniała wielką sprawę naprawy Rzeczypospolitej. W 1547 roku wielki książę Moskwy. być może rak macicy. Naprawdę była to choroba kobieca. w ostatnich tygodniach powodująca straszliwe cierpienia i tak odrażająca dla otoczenia. która jakoby truć miała nienawistną synową (sam Zygmunt August zdawał się przyjmować taką możliwość). szukająca drogi morskiej do Chin na północ od Azji. Na wschodzie padły jego ofiarą niepodległe dotąd chanaty tatarskie: kazański w 1552 roku i astrachański w cztery lata później. przez miesiąc przemierzał w żałobnym orszaku swoje królestwo. w 1553 roku. Tytuł ten nigdy nie został uznany przez naszą dyplomację. w jego działalności politycznej i dyplomatycznej. bratanicy Michała. ale również odwróciła uwagę od reformy Kościoła i zagrożenia zewnętrznego. Dla Litwy było to istotne zagrożenie: . Równocześnie niemal.oraz ze swoimi poddanymi. nigdy już szczęścia osobistego nie odzyskał. Odkryła tylko drogę do posiadłości moskiewskich i odtąd stosunki między oboma państwami. przygotowywać się do walnej rozprawy z sąsiadami. dla obu korzystne gospodarczo. Iwan IV nazwany później Groźnym.98 Zygmunt August śmierć Barbary Radziwiłłówny wzrost potęgi politycznej Moskwy misja dyplomatyczna Hozjusza i sojusz z Habsburgami A ona dożywała dni swoich. Wkrótce Iwan rozpoczął wzmacniać swą władzę monarszą. do Archangielska dotarła angielska ekspedycja morska pod dowództwem Richarda Chancellora. zaczęły się żywiołowo rozwijać. to o rzekomej chorobie wenerycznej Barbary. że opuścili Barbarę słudzy i Zygmunt August sam ją pielęgnował w agonii. podnosząc tym samym pretensje do ruskich ziem Litwy. Między Wiedniem a Stambułem Na pierwszych sejmach Zygmunta Augusta. syn Wasyla III i Heleny Glińskiej. Król jednak musiał trwać i walczyć o swoich poddanych . Człowiek nieszczęśliwy. reformować państwo. Samotny i załamany.

że odda następstwo tronu w Rzeszy synowi Karola. 85. zwłaszcza w sułtan-ce Roksolanie. w zamian za uznanie swego syna Maksymiliana. Rokowania z cesarzem w Brukseli były trudniejsze. Filipowi. które znajdowały się pod władzą Jagiellonki. a gdy to nie dało rezultatu między Izabelą a Ferdynandem. 1558 rok (Kraków-Wawel). za następcę Filipa. Halabarda paradna z monogramem cesarza Ferdynanda l i jego żony Anny. Dzielna siostra Augusta cudów dokazywała. zabiegom tym sprzyjało.jak poprzednio . Skomplikowany układ dynastyczny sprawił. a więc nadal uzależniające go silnie od króla Polski. był trudnym partnerem: nie orientował się dobrze w problematyce wschodniej i lekceważąc Jagiellonów wysuwał. Odpowiedzią Zygmunta Augusta musiało być w tej sytuacji zbliżenie z domem rakuskim. starym moskiewskim zwyczajem. teraz już króla Czech. Ryć. pochłonięty rywalizacjąz Walezjuszami na zachodzie. mimo wysokiej kultury elity dworskiej. że Ferdynand pragnął ugruntować panowanie swej gałęzi rodu poza Rzeszą -w Czechach . Wiednia i Niderlandów przyniosło znaczący sukces w postaci podpisania traktatu sojuszniczego z Ferdynandem w Pradze 2 lipca 1549 roku. Karol V. zobowiązał się jednak. który równocześnie. Oparcie miała w Stambule. zaczął szukać porozumienia z Habsburgami. zdobyli starą stolicę. Nie ustawały napady na ziemie węgierskie. Dorosłych wycinano w pień. Jego posłowie mogli tylko próbować pośredniczenia między królową Węgier ajej buntującymi siępod-danymi. Austria. nawet te. znacznie zwiększyły potencjał ekonomiczny i militarny Iwana. Ostrzyhom. Twierdza za twierdzą padała łupem najeźdźców. w sprawie pruskiej projekty prowokacyjne i nierealne. że lepiej mieć w sułtanie jednego pana niż . Zdobyli siedzibę prymasa. Zygmunt August był tu bezsilny. Sukces dyplomatyczny. Wieś natomiast witała ich przychylnie. Nasilające się ochłodzenie stosunków między cesarzem Karolem V a jego bratem. Poselstwo biskupa chełmińskiego Stanisława Hozjusza do Pragi. wysoko 99 Dzieje Polski i Litwy oceniony przez Zygmunta Augusta. choć nie zdejmujące z niego banicji. Ówczesna Porta Ottomańska. Jagiellonom życzliwej. czyli następca cesarza za jego życia wybrany. zabezpieczające Albrechta przed groźbą niemieckiej interwencji. w tym i broni. przyniósł wkrótce Hozjuszowi postąpienie na biskupstwo warmińskie. Ofiarą porozumienia stała się Izabela Jagiellonka. ostatecznie jednak uzyskał Hozjusz złagodzenie stanowiska Karola w sprawie pruskiej.wielu. Uciemiężeni nad miarę chłopi pamiętali jeszcze okrutne represje po zdławieniu powstania Dózsy w 1514 roku i powiadali. Biało-gród Królewski i Eger znany ze swoich win. W tej sytuacji część węgierskich magnatów szukała porozumienia z Habsburgami. chłopców wcielano do janczarów. by uratować władanie w Siedmiogrodzie i nadzieję na tron węgierski dla synka. jak widzieliśmy. Ten ostatni. a potem poparcie jego starań o kapelusz kardynalski. Jagierzem dawniej w Polsce zwany. tytularny król rzymski. była jednak państwem barbarzyńskim i rozbójniczym. królem Ferdynandem. z wojny żyjącym.angielskie dostawy.

Habsburgowie wciąż mieli znaczne trudności w Niemczech. Opuszczając kraj z synkiem. Jego rola w Rzeszy rosła. lecz ewangelicy w krajach katolickich. Pokój ten.i na Węgrzech. w roku następnym pozyskali finansową pomoc Francji. że tylko zjednoczenie dwóch niepodległych części Węgier pod władzą Habsburgów może wyzwolić centrum kraju jęczące pod jarzmem ottomań-skim. tego wyznanie"). Świadkiem tej sceny był między innymi magnat węgierski. Król polski decydował się powoli. wydana została w siedemnastym roku życia za Franciszka Gonzagę księcia mantuańskiego i po niespełna czterech miesiącach. gdy mąż jej utonął na jeziorze. Jego pośrednictwo umożliwiło zawarcie układu w Passawie w 1552 roku na zasadzie zachowania stanu posiadania obu stron. owdowiała. zawarty w 1555 roku na sejmie w Augsburgu na zasadzie "cuius regio eius religio" ("czyje panowanie. stał się ostatecznie tryumfem Ferdynanda i grobem nadziei Karola. cieszyli się . wyryła Izabela na gałęzi granicznego drzewa napis łaciński: "Sic fata volunt" ("Tak chcą losy"). W tak zwanej wojnie książęcej Karol V poniósł druzgocącą klęskę i tylko wskutek niezdecydowania przeciwników uniknął niewoli. Król rzymski zaraz po śmierci Barbary próbował wysuwać kandydaturę swej kolejnej córki Katarzyny. Książęta protestanccy zawarli w 1551 roku nowy związek przeciw cesarzowi. Sprawdziła się przepowiednia Stańczyka. w tym i w Austrii. 100 Zygmunt August walki Karola V z protestanckimi książętami Rzeszy pokój w Augsburgu (1555) ślub Zygmunta Augusta z Katarzyną Habsburżanką koronacja Katarzyny Habsburżanki Rezultatem przymierza z Ferdynandem stało się też nowe małżeństwo Zygmunta Augusta. zwłaszcza że katolicyzm w krajach protestanckich został całkowicie wykorzeniony. W Siedmiogrodzie również narastało przekonanie. Stefan Batory z Somlyó. zwolnienia cesarskich jeńców i przygotowania trwałego pokoju w Niemczech. Podpisany ostatecznie traktat między Izabelą a Ferdynandem z 19 lipca 1551 roku zmusił królową do oddania Habsburgowi Siedmiogrodu w zamian za nigdy nie dotrzymaną obietnicę otrzymania księstwa opolskiego. młodsza siostra pierwszej żony Augusta. Ferdynand zachowywał się dwuznacznie. Urodzona w 1533 roku.

Niedostatek splendorów w Wiedniu nagrodziły uroczystości koronacyjne w Krakowie ostatnie wielkie uroczystości jagiellońskie. rozkazal król córce. pozostawiając synowi Hiszpanię i Niderlandy. Żalem ociec. iż obyczaj zwykh w domu naszym zachowany być musi.co najważniejsze . polożyć się nie chciała. W czerwcu 1553 roku odbył się ślub w Wiedniu: Radziwiłł reprezentował osobę królewską.znaczną swobodą. jako u nas bywają. A Maksymilijan za drugą połowicę odnóg wziąwszy. lata 1550-1553. Pannę młodą przywiódł do Polski brat. Niżej jeszcze zasiadły trzy stare panny. Był oczywiście obecny mały Jan Zygmunt. tak jako chodzil. jego zainteresowanie Węgrami słabło. Anna i Katarzyna. tam król [Ferdynand] wojewodzie wileńskiemu położyć się kazai. iżby się podle niego poiożyla. ale przecież po bezdzietnym wciąż wuju jeden z najpoważniejszych kandydatów do tronu polskiego. pomóż mi. król Ferdynand rozpoczął u papieża starania o dyspensę. który biorąc zwykłą mieszczkę za żonę przedłożył szczęście osobiste nad dyplomację. z drzewem genealogicznym Piastów oraz figurami księcia Jerzego II i jego żony. Wesele było skromniejsze. Mikołaj Czarny Radziwiłł i Marcin Kromer wyruszyli w poselstwie do Wiednia. a i obyczaje dworskie również odmienne.objaśniał Górnicki przed polskim ma miejsce między królami". Fasada budynku bramnego zamku w Brzegu. również jeden z tych dynastów renesansowych. przybyli książęta śląscy z Cieszyna. powiadając. Znaczenie Ferdynanda w Rzeszy rosło. niż polskie uroczystości dynastyczne bywały. zaś elekcja cesarska przyniosła zwycięstwo Ferdynandowi. wziąwszy ją w pofy od głowy. "nie z owymi wielkimi. Zaraz po tym królowa się porwała i wstała nie bez pomocy z loża. następcę.zjawiła się wreszcie królowa Bona i zasiadła nawet do stołu poniżej swej córki Izabeli. przypomnieć warto. polożyli przyszlą królową podle pana wojewody. opisał je dokładnie Łukasz Górnicki: Po tańcach szli do lożnice. Przybył tym razem na koronację Albrecht. rzeki do syna: Maksymilijanie. że i wśród śląskich Piastów sam Zygmunt August upatrywał ewentualnego kandydata na swego 101 Dzieje Polski i Litwy ślub Zofii Jagiellonki z księciem brunszwickim Henrykiem wyjazd Bony z Polski Ryć. Ostatni raz byli razem. arcyksiążę Ferdynand tyrolski. młodsze siostry królewskie. Zygmunt August zdecydował się już po porozumieniu passawskim. Stary cesarz abdykował w 1556 roku. oracyjami". wygnaniec ze swego węgierskiego królestwa. Najinteligentniejsza z sióstr królewskich opuściła Polskę na . a pan wojewoda także. a gdy się wojewoda wileński polożyl. Zofia. "gdyż królestwo węgierskie . Nowy układ sił mu odpowiadał. gdyż przyszli małżonkowie byli blisko spokrewnieni. 86. która zawstydziwszy się. W 1555 roku podpisano w Wilnie układ małżeński trzydziestotrzyletniej wówczas Zofii Jagiellonki z dwukrotnie przeszło starszym księciem brunszwickim Henrykiem. Ale . Brzegu i Oleśnicy.

zawsze. Barbara Radziwiłłówna (druga żona Zygmunta Augusta). Zakończył się żywot burzliwy i . warsztat Łukasza Cranacha młodszego. W górnym rzędzie od lewej: Zygmunt Stary. Uległ w końcu -pod naciskiem zagranicznej opinii. Korespondowała z synem. jak polskim sposobem suszyć 102 . Było tego ponoć 24 ładowne wozy. 1556 roku. czuwając z Wawelu nad jego rozwojem. w tym pieniądze i klejnoty. Włoscy historycy twierdzą. Gian Lorenzo Pappacoda. Trucizna jednak działała nadal. Długo starała się o zgodę syna. Zrzekała się wszystkich swoich dóbr w Rzeczypospolitej. Zofia. a zapewne i kochanek. osiadła w Wolfenbiittel. Przeczuwał chyba. Objęła rządy w Bari -jako wasalka Filipa II. planowała najpewniej powrót do Polski. nie mogąc już więcej mącić. że są to Włochy inne niż w czasach jej młodości. podsunął jej w porę truciznę. wywoziła tylko ruchomości. w dolnym rzędzie od lewej: Katarzyna (trzecia żona Zygmunta Augusta) oraz córki Zygmunta Starego i Bony: Izabela. Miniaturowe portrety Jagiellonów. Zaufany dworzanin. Nie zdążyła. rządy Bony w Bari i Rossano "sumy neapolitańskie" powrót Izabeli Jagiellonki do Siedmiogrodu tam siano. Wkrótce opuściła Polskę również i Bona. jęczące teraz pod butem hiszpańskim. lecz z ciężkim sercem. Syna przy tym nie było: pożegnał ją wcześniej i odjechał na Litwę. Żegnały ją tylko córki. Gdy przyszła do siebie.wszystkim. Na wpół przytomnej dał do podpisania testament wykluczający praktycznie od dziedziczenia dzieci i przekazujący włoskie dobra Filipowi hiszpańskiemu. Zygmunt August. ale kontaktów z ojczyzną nie straciła. Przeżyła zresztą Zygmunta o trzy niespełna lata.Zygmunt August Ryć. Teraz zamierzała na miejscu. A również skrypty dłużne na kwoty pożyczone wcześniej Karolowi V. Pełna była wciąż niewyżytej energii. w ojczyźnie. Ale i w sprawach szczegółowych wiedzę zdobytą w nowej ojczyźnie przekazywała starej: pisała nawet do Bari. że jest otoczona szpiegami i zausznikami Filipa II. Bona Sforza. że z losami matki może być w jej ojczyźnie różnie. odwołała ten testament i sporządziła inny. Katarzyna. kontynuować pracę podjętą tam jeszcze przez jej matkę. legaty pieniężne . na korzyść syna i córek. Anna (Muzeum Czartoryskich w Krakowie). nie chciała tu pozostać. 87. którzy w Bari za dużo wiedzieli: inni wkrótce zmarli w tajemniczych okolicznościach. że niektóre z jej reform tu wprowadzonych oparte były na polskich wzorach. Rychło jednak zorientowała się. Bona zmarła nad ranem 19 listopada 1557 roku. Nie mogąc rządzić. Wiele przecież już uczyniła dla swego księstwa. Opuściła Warszawę l lutego 1556 roku. Wspominana jest dotąd we Włoszech z najwyższym uznaniem. Elżbieta (pierwsza żona Zygmunta Augusta). ok.

Nie bardzo zresztą miał ochotę wywiązywać się z obietnic wobec Izabeli: wyżej cenił OpoJe i sumy Zapolyom należne. sam nie zawsze bez winy w stosunku do rabowanych przez jego oddziały sąsiadów. do Zofii: "Matka nasza. że król polski miał nadal prawo wspomagać siostrę. opuściła nas pięć. A nacisk turecki nie słabnął. Ugruntowała również spokój własnej ojczyzny na j ej południowej granicy. Król rzymski ustąpił. stojącą u szczytu swej potęgi militarnej. nigdy nie zwrócone. również żyć nie mógł bez wypraw łupieżczych. niepokonaną dotychczas w Europie. niż odległą. Kilka miesięcy po matce opuściła Polskę na zawsze Izabela z synkiem. wiedząc dobrze rozkosz węgierską".przez trzy jeszcze lata. Pisała z Siedmiogrodu. Pracować chciała dla syna. ziem na południe od Kijowa oraz Podola bracławskiego należących do Litwy. Podbój chanatu krymskiego. Ferdynand był za słaby. Nie groził zatarg zbrojny z Porta. Sulejman domagał się powrotu Izabeli do Siedmiogrodu. nie był możliwy bez wojny z Porta. a traktat praski tak został umiejętnie zredagowany przez Hozjusza. jak to odległa od Turcji Moskwa uczyniła z Kazaniem i Astrachaniem.dramatyczny. Ziściły się nadzieje związane z nową orientacją Ferdynanda. ale absorbujący polską dyplomację przez dwa przeszło stulecia. Zygmunt August naciskał. 88. a ja jednego opuścić nie chciałam. znajdujący się pod ottomańską opieką. Nie wybaczyła Bonie. I ugruntowała kruchą niezależność Siedmiogrodu. co prawda. Rzesza stała się dla niego ważniejsza niż Siedmiogród. Ugruntowała przyszłe rządy syna. ale czujnie pilnujący naszych ziem i ścigający z powodzeniem napastników. jak Podola ka-mienieckiego należącego do Korony. których skutkiem stało się wyludnienie południowych rubieży zarówno Ukrainy. Nie wiedziała Jagiellonka. by zmierzyć się z potęgą turecką. Ryć. względny. I tym razem na siedmiogrodzkiej granicy czekał na nich Stefan Batory. a przy tym nieposłuszną prowincję. już w chorobie. Otrucie królowej Bony wg Jana Matejki. jeszcze Stanisław August obarczy Naruszę wieża zbieraniem dotyczących tego spadku dokumentów. zapobiegająca najazdom. że dla niego pracować tam będzie . wolnego skrawka bratniej i ujarzmionej węgierskiej ziemi. iż postępowała inaczej. Pozostawała czujność na granicach. Została legenda . Stany siedmiogrodzkie wzywały ją do powrotu. za mało na wojnę". musiał być jednak na skutek skarg tureckich przeniesiony z Baru do . Lecz tatarski chanat Krymu. oparła je na trwałych podstawach. mając się dobrze. Starosta barski Pretwicz. Gdy wystawił siedmiotysięczną armię. nie związaną komunikacyjnie z Węgrami habsburskimi. Nie zawsze skuteczna. bo tyle jej życia pozostało.i został proces o "sumy neapolitańskie". skwitowano to stwierdzeniem: "Za wiele na poselstwo. Spokój. Podział Węgier mu odpowiadał: potężne instytucje stanowe tego kraju byłyby zbyt niebezpieczne po jego zjednoczeniu. 103 Dzieje Polski i Litwy -Z końcem września Izabela i Jan Zygmunt opuścili Lwów. Najazd z 1549 roku spustoszył Wołyń i Podole.

jak na ukra-innych ziemiach Wielkiego Księstwa. lecz gorzej bronionym ziemiom moskiewskim. która z czasem stanie się narodem ukraińskim. Zygmunt August był jednak realistą. lecz Dymitr w roku następnym opuścił Litwę i oddał się na usługi Iwana Groźnego: Zygmunt August starał się nie tolerować prowokacji granicznych i podobnych watażków nie popierał. Bitwa rycerstwa polskiego z Tatarami. w wewnętrzne sprawy Mołdawii. Ale zarazem odstręczała od Wilna znaczną część ukrainnej ludności i przyspieszała formowanie się na tych terenach odmiennej formacji etnicznej. W działalności awanturników kresowych nie barwną przygodę widział. Obrońcy bowiem bywali równie nieprzewidywalni jak Tatarzy. które już wówczas do Rusi koronnej ciążyły. Skończył Wiśniowiecki tragicznie: wplątawszy się. ale odżył później w pieśniach ukraińskich identyfikujących go z Kozakiem Bajdą oraz w polskiej poezji romantycznej. synem Hieronima. A w tolerowaniu Tatarów. Zginął w Stambule śmiercią okrutną. wraz z równym mu awanturnikiem Olbrachtem Łaskim. wymordowali obrońców zamku. drzeworyt z Kroniki Marcina Bielskiego. skutecznie odstręczała Tatarów od napadów na ziemie litewskie i koronne. powieszony na haku. I stąd represje wobec nieposłusznych starostów i dążenie do porozumienia z Krymem. Polityka ta przyczyniła się do wielu sukcesów. przedstawiciel rodu szczycącego się na wpół legendarnym pochodzeniem od Olgierda. Tak tworzyła się ukrainna legenda. doświadczonych i mężnych rycerzy kresowych.Ryć. W 1551 roku Tatarzy zdobyli r i spalili litewski Bracław. Chortyca wytrzymała trzytygodniowe oblężenie przez Tatarów w 1556 roku. Chortycy. zaprzestał łupienia wasali sułta104 Zygmunt August Dymitr Wiśniowiecki kresowy awanturnik polityka nieci rażnienia Turcji na. ale zagrożenie dla spokoju państwa. ukrainnych Kozaków uczynił sprawną formację wojskową! założywszy warownię na wyspie Dnieprowej. dalszej Trembowli. Kaźń Dymitra Wiśniowieckiego w Stambule. stąd na lekkich czółnach czajkami zwanych organizował wyprawy zbójeckie na Krym. ale l tu nie 1597 rok. zarówno w Koronie. Z osiadłych W Dzikich Polach Ryć. 90. 89. pod piórem Zaleskiego i Siemieńskiego. starosta czerkaski i kaniowski. . choćby i uciążliwych jako sąsiedzi -większe zagrożenie dla sąsiedniej a znacznie niebezpieczniej szej Moskwy. kierowała ich ku dalej położonym i uboższym. Kniaź Dymitr Wiśniowiecki. poniósł tam klęskę i został wydany Turkom.

pół. A choć formalnie status profesorów ceniony był wysoko. były marne i tak samo jak dziś na adiunktów. Wydarzenie to. sądownictwa kościelnego. zwalali oni trudy dydaktyki na niedouczonych bakałarzy. że w proteście młodzieży odbijały się jak w soczewce najważniejsze problemy epoki: przemian obyczajowych. dostarczając fachowych kadr Kościołowi . nie wiadome i nawet nie przeczuwane były jeszcze tragiczne losy młodej małżonki królewskiej. Była to jednak głównie droga awansu plebejów. tak zwana Akademia Lubrańskiego w Poznaniu. później przyciągało raczej uwagę nieprofesjonalnych miłośników historii. za taką była uważana. Poziom szkolnictwa elementarnego w ówczesnej Koronie nie odbiegał wiele od norm europejskich. zdobywających wiedzę w trudzie i biedzie. gdy w samej stolicy. włącznie ze szpitalnictwem -oraz administracji miejskiej i starościńskiej. Istniały liczne szkółki parafialne. która dopiero przywykac zaczynała do swych wawelskich komnat. Akademia Krakowska godnie wieńczyła wychowanie przyszłych duchownych. 106 Zygmunt August studenci i absolwenci Uniwersytetu Padewskiego . zapowiadający rodzącą się burzę umysłów: bunt żaków. Izba Wspólna w Collegium Maius w Krakowie. pod pędzlem Matejki. lekarzy i prawników. Dzieje Polski i Litwy artystyczne reminiscencje buntu żaków szkolnictwo w Polsce w 1. w operze Tadeusza Szeligowskiego. odżywając pod piórem Kraszewskiego. stać się mogła zalążkiem nowej wyższej uczelni i niekiedy. Powstawały kolonie akademickie. nierzadko o zebranym chlebie. najsłynniejsza z nich. Historycy z biegiem stuleci skłonni byli coraz bardziej pomniejszać jego znaczenie. 91. miejskie i wiejskie. umożliwiające zdolniejszej młodzieży dalszą naukę. pogłębienia się różnic stanowych i majątkowych. rewolucji edukacyjnej. głośne w swoich czasach.105 Bunt żaków Nie ucichły jeszcze spory o Barbarę. nawet za granicą. rozegrał się dramat nowy. XVI wieku Ryć. choć Zygmunt l w 1535 roku nadał im nawet szlachectwo. że dla dziejów Almae Matris Cracoviensis było ono w gruncie rzeczy niewielkie. to uposażenia ich.do którego przecież w tych czasach należała również oświata i opieka społeczna. jak zawsze w Polsce. Zapominali. wskazywać. pod bokiem Zygmunta Augusta.

24 kasztelanów. że ci młodzi ludzie brali z renesansu włoskiego głównie radość życia i użycia. Stanisławem Orzechowskim i Marcinem Kromerem. a zarazem jako łowcy tłustych prebend. Elita ta zbierała się wówczas w dworku biskupa Samuela Maciejowskiego na Białym Prądniku: niebawem inny z sekretarzy Zygmunta 107 Dzieje Polski i Litwy Augusta. wyszło. potrzebowała wiedzy innego typu.i z lekcji anatomii w prosektorium. do najwyższych godności. ile mu człowiecza krewkość dopuści". którzy. wstyd i obrzydzenie. wiejscy prostaczkowie. uwieczni ten dworek i to środowisko.Ryć. Nie trzeba dodawać. kształcących zgodnie z nowymi prądami humanizmu. króla senatorskiego. nie odpowiadającej nowym potrzebom elity rządzącej. Z około 1000 Polaków i Litwinów. byli i poeci. Ich wyniesienie w Polsce do sławy. że duchowny tak tylko "ślubował czystość. Łukasz Górnicki. choć największy ich napływ do służby państwowej przypada na czasy Zygmunta Augusta. z Mikołajem Kopernikiem. Byli wśród nich wybitni dyplomaci. pamiętać musimy. Oceniając wzrost szlacheckiej aktywności politycznej za jego panowania.polskiej adaptacji włoskiego podręcznika dobrych manier. Andrzej Czarnkowski. sławny ze współudziału młodzieży w zarządzaniu uczelnią . 37 biskupów. jak Klemens Janicki i Jan Kochanowski. Ze starych uniwersytetów najpełniej tym ideałom odpowiadał padewski.Studia takie jednak nie realizowały aspiracji szlachty. weneckim ustrojem zapłodnione koncepcje polityczne. w biedzie przebijający się przez studia. odmiennych uczelni. 14 wojewodów. którzy w XVI wieku przewinęli się przez Uniwersytet Padewski. Szybko przeradzająca się w nowożytne ziemiaństwo lub szukająca spełnienia swych aspiracji w służbie dworskiej czy żołnierskiej.co było znakomitą szkołą dla przyszłych mężów stanu . zależny od republikańskich i arystokratycznych władz Wenecji. Stanisław Hozjusz. coraz mniej im zresztą dające . nieco makabrycznych. również o tych padewczykach. wedle obliczeń Stanisława Windakiewicza. licznymi sekretarzami królewskimi.spadek dochodów uniwersyteckich. Kromer otwarcie głosił. trzema podkanclerzymi. Byli znakomici uczeni. obojętność króla i magnatów wobec uczelni tradycyjnej. uzupełniwszy już swoje studia przeszkoleniem w kancelarii Zygmunta Starego. utrudniały znaczący . wprowadzają. odbijały się i na poziomie nauczania. przynoszących do Polski odmienne. z kanclerzem. 12 opatów. przenosząc doń akcję swego Dworzanina . nadal zaliczali się do grona elity intelektualnej Krakowa jako sekretarze królewscy. cych w radykalny sposób młode umysły do aktywnej gry na ówczesnej okrutnej scenie politycznej i wojskowej. Biblioteka w Collegium Maius w Krakowie. Wśród ówczesnych absolwentów Uniwersytetu Padewskiego znajdowali się zdolni młodzi duchowni: Marcin Kromer. Stąd liczne w ówczesnej Europie próby zakładania nowych. datuje się często na czasy Zygmunta Starego. przełamujących jednak lęk. 92. Odmiennie krakowscy scholarzy.

widziało głównych wrogów reform.awans absolwentom. protestujące przeciwko dziesięcinom. prostytutkę Strzelimuchę. choć nowi uczniowie przyszli na ich miejsce. studentom zaś politowanie owa sprawowała jowskiego dla katedry krakowskiej. początki kryzysu w Akademii Krakowskiej Oburzeni studenci tłumnie opuszczali uczelnię. w tym i w biskupach.sporu z wpływowym i bezwzględnym magistrackim dostojnikiem. "precz z Krakowa wszyscy do jednego wyszli. reformacja nie zapuściła dotąd w Polsce mocnych korzeni. bursy. a uniwersytet. Szczególną odrazę żywiła młodzież z pobożnej szkoły parafialnej Wszystkich Świętych do swawolnego proboszcza swej parafii. Studenci wyładowywali swoje kompleksy w burdach i tumultach protestanckich czy antyżydowskich."im bardziej on celował urodzeniem. 4 czerwca 1549 roku. Gdy po raz kolejny napastować zaczęli młodzi żacy Czarnkowskiego ze studentami stałą bywalczynię probostwa. do niemieckich szkół luterskich się wiele ich obróciło". zatarg Andrzeja Wszczął się rozruch. w znacznej mierze Zygmunt August Jan Tarnowski tarnowskiej. dotąd jeden z filarów Kościoła w Polsce. kościoły. iż z nie ukrywaną zawiścią obserwowali wesoły żywot tłustych prałatów. które w senatorach. Andrzeja Czarnkowskiego. matematyk i hellenista. ok. przeciw bogactwu kleru. kształcone na obcych. Pokolenie chciwe. który Czarnkowskiego uniewinnił. Wybitni uczeni odchodzili na dwór królewski. stał się dla niego ciężarem i żywym wyrzutem sumienia. proboszcz przedstawił alibi. sprawiały. jak pisze Bielski. studentów poranili. 93. częściowo protestanckich uniwersytetach. inni dosłownie głodem przymierali: tak wybitny uczony jak Stanisław Grzepski. wypadli słudzy Czarnkowskiego. kolegia opuściwszy.jako że chodziło o duchownego -odesłał sprawę przed sąd duchowny biskupa Maciej owskiego. bogactwem i dobrym zachowaniem.nęc|za". Ryć. pozostało to zresztą na papierze. studenci oskarżali przed królem samego Czarnkowskiego o zabójstwo. Kielich z daru biskupa Samuela Macie. a przynajmniej jednego z nich zabili. A choć niektórzy do Krakowa jednak powrócili. tym mu większa dopiekała nienawiść. Sam zaś król zarządził pojmanie i ukaranie sług proboszcza. Pokolenie żądne wiedzy: "A nam księża każą głupimi być" . 1539 roku. Lada iskra mogła wywołać wybuch i iskra ta padła z otoczenia hetmana Tarnowskiego. Wyrastało jednak nowe pokolenie szlacheckie. głównie pruskimi. akademia coraz szybciej zaczęła podupadać. bo -jak pisze Orzechowski . król . Spory o wiarę 108 Poza miastami. . szkoły. doszło nawet do stracenia jednego z nich z błahej przyczyny . na dwory magnackie. za lat kilka żebrać będzie u jednego ze sług Marcina Kromera o złotówkę na życie. Pokolenie niecierpliwe. Władze miasta traktowały uczonych coraz gorzej.wołali jego reprezentanci na sejmach. a winni rychło odzyskali wolność.

że ujawniła się tu i naiwność polityczna hetmana: dla cesarza interim było zabiegiem obliczonym na pozyskanie zwolenników w Rzeszy. a nie z prywaty. Teraz zaś szło o sprawę dla tej jedności nieobojętną. Tarnowski zaś wierzył w czystość jego intencji. Wtedy też cesarzowi Karolowi chodziło formalnie o jedność chrześcijaństwa. Nie zauważył. między dwoma zgodnie tu żyjącymi wyznaniami. ale głową również zapłaciła. Tarnowski miał rację. gdzie Tomasz Morę. Była to stara i sprawdzona habsburska metoda: stosowano ją między innymi poprzednio w Anglii Henryka VIII. do założenia rodziny. by był chciał". liczyli na bunt. ale gorący temperament mu w tym nie . Oczywiście pobieranie pensji od obcych monarchów nie było wtedy niczym nagannym. Obraził się na króla. równie jak Tarnowski naiwny. od dawna był zwolennikiem zniesienia celibatu. choć. Ryc 94 Fragment nagrobka rodziny Tarnowskich w katedrze Luter przeciwnie. nierealną: o interim. przeciwniczka cesarza. że w tym właśnie czasie wysłannicy Karola V do Polski próbowali montować opozycję wewnętrzną. Ale nie chciał. nie protestanckie tu wpływy jednak zaważyły. gdy ulegając żądaniom szlachty odebrał hetmanowi bogate a bezprawnie trzymane starostwo. który. Stanisław Orzechowski."Był to człowiek w Polszcze wielki . nakazał pastorom lata 1561-1 s/o. Był wśród nich protegowany Tarnowskiego. przemyski kanonik. i łatwie by był ty wszytki burzki. gdy ostrzegał przed niebezpieczeństwem tureckim i ratunek widział w jedności chrześcijańskiej Europy. zapłacił za spiskowanie z posłem cesarskim głową. Sprawa małżeństw duchownych miała wówczas istotne znaczenie. Szósty syn szlachecki jako najzdolniejszy przeznaczony został do stanu duchownego. Wielu księży formalnie katolickich również w Polsce dążyło do uregulowania swoich stosunków z kobietami.pisali o nim współcześni . jeśli akces do sprzyjającego im ugrupowania wynikał z przekonań. jeśli nawet nie obali Zygmunta Augusta. Ale dodać trzeba.wszech spraw wiadomy. a w rzeczywistości o intrygę dynastyczną. królowa Anna Boleyn. obalona przez prohabsburskich polityków. które się w Polszcze wszczynali uskromił. ale ruskie. Przy tym był od lat Tarnowski na żołdzie Habsburgów. jak dziś wiemy. zwolennik krucjaty przeciwko Turkom. gdy ten pogodził się z jego wrogiem Kmitą. Katolicyzm przedtrydencki patrzył przez palce na księże gospodynie. interim na to tylko zezwalało. Syn zamożnego katolickiego szlachcica z ziemi przemyskiej i córki prawosławnego popa. urodził się i wychował Orzechowski na pograniczu kultur. 109 Dzieje Polski i Litwy -sprawa małżeństw księży małżeństwo Stanisława Orzechow-skiego protestantyzm w Polsce Zygmunt August wobec nowego wyznania się żenić. to uczyni go słabszym i skłonniejszym do ustępstw. Wybitny i głośny już w tym czasie publicysta.

za którego członka sam się wciąż uważał. dla szlachcica równie święty jak święcenia kapłańskie. A wreszcie sam wziął ślub z podkrakowską szlachcianką.łoża. Ale właśnie postępy kalwińskiej reformacji w początkach jego panowania zaczęły budzić zaniepokojenie zarówno władz państwowych. żył rozpustnie z tłumami nierządnic. Ogłosił wpierw publicznie. W jego otoczeniu. Sam mocno sceptyczny. że chce pojąć żonę. jaką wy woła j ego małżeństwo. W czasie studiów włoskich zawarł dwuznaczną nieco przyjaźń z Marcinem Kromerem. Zmuszony został do sojuszu z protestantami: oni tylko mogli go osłonić i uważali go za swego. Wyjaśnił publicznie swoje motywy. iż tłumy te ograniczały się do niejakiej Anuchny z Brzozowa. Zygmunt August jako wielki książę Litwy utrzymywał poprawne stosunki z władcami protestanckimi.pomagał.ale nie na reformę. Sądy biskupie potępiały wprawdzie heretyków. zachowujących jedynie charakter kar kościelnych. Złożył beneficja kościelne: dziedziczył teraz cały majątek ojcowski i miał byt zapewniony. czym innym nurt forsujący próby przemian w samym Kościele. Namówił do małżeństwa dwóch innych księży: Walentego z Krzczonowa i Marcina Krowickiego. Wyklęty. niechętny skrajnym formom jakiejkolwiek dewocji. Działał zresztą Orzechowski przezornie. której koszta finansowe sam ponosił. wciąż jeszcze przedwczesny. jak również w otoczeniu Bony znajdowali się ludzie otwarcie sympatyzujący z nowymi prądami. Za Zygmunta Starego protestantyzm był tolerowany. a nawet z Lutrem i Kalwinem. zagrożony banicją i konfiskatą dóbr. pozyskawszy sobie wielu zwolenników wśród szlachty i magnaterii. był. lecz sądy starościńskie nie były nawet wzywane do egzekwowania wyroków. lecz na potępienie śmiałka. Magdaleną Chełmską. Prawdziwa przyczyna była zapewne inna: zmarli bracia Stanisława i na niego spadł obowiązek zadbania o ciągłość rodu. szukający sobie miejsca poza dotychczasowymi strukturami wyznaniowymi. Bracia Czescy znaleźli bez trudu schronienie w Wielkopolsce. towarzyszem . jak to trafnie określił Stanisław Cynarski. dzięki demagogicznym apelom do szlachty i jej wzrastającej niechęci do jurysdykcji duchownej. Niedyskretni historycy nie uwierzyli samochwa-łowi i stwierdzili. jak kościelnych. "bliższy ideałom 110 Zygmunt August jiSi katolicV ^| kalwini yfm anglikanie muzułmanie HHI prawosławni luteranie . Nie przewidział burzy. Orzechowski uniknął niebezpieczeństwa dzięki protekcji potężnych magnatów. Sympatie Zygmunta Augusta dla protestantyzmu w jego pierwszej fazie nie wypływały z pobudek doktrynalnych. Czym innym był protestantyzm. Nie zdołał wymusić reformy Kościoła.jak sam przyznał . Kościół zdobył się na akcję energiczną . Później. opanowania go od środka. Reakcję Kościoła można było jednak przewidzieć. jak twierdził usprawiedliwiając swe postępowanie. Wygłosił w ich obronie mowę na sejmie 1550 roku. Represje gdańskie miały charakter raczej społeczny niż wyznaniowy.

tyle że bardziej złośliwe.lUI Bracia Czescy O anabaptyści A arianie stanowisko biskupów wobec protestantyzmu Ryć.. Opowiadano. Najwięcej o protegowanym Bony. Zofii Jagiełłowej. reprezentowali albo sceptycyzm w stosunku do zewnętrznych form kultu. Ale opowieści takie. 95. biskup Paweł Holszański. erazmiańskim niż doktrynerstwu ideologów reformacyjnych". biorący religię na serio. XVI wieku. w rzeczywistości będące zapewne autorstwa Maksymiliana Habsburga. że w Wilnie jechał już nawet w odwiedziny do zboru kalwińskiego. chwytając konia królewskiego za uzdę. by nie tracić stanowiska. o których mówiono. nie zrywających otwarcie z Kościołem. anegdotyczne opowieści dobrze oddawały atmosferę dworu. że sprzyjaj ą reformacji. lecz zawrócił go z drogi. maskowany. był mu zdecydowanie wrogi. iż nie jest "władcą ludzkich sumień". bylebyś mi płacił dziesięcinę". Andrzeju Zebrzydowskim. Przypisywano mu stwierdzenie. krewniak po prababce. Na wpół legendarne. krążyły również o niektórych biskupach. Takie jednak stanowisko mogło występować wśród radykalnych humanistów. Podobnie inni biskupi. czy mawiał heretykom: "Wierz sobie choćby w kozła. Mojżeszu._ tereny o mieszanych wyznaniach: j katolickim i luterańskim l katolickim i kalwińskim |"" i katolickim i prawosławnym ] katolickim i Braci Czeskich [T] prawosławnym i muzułmańskim \«Zabłudów . Mapa wyznań w Europie w pot. Powtarzał więc on rzekomo znaną dykteryjkę o trzech oszustach. jak biskup kujawski Jan Drohojowski. Chrystusie i Mahomecie. protestantyzm. albo koncepcję 111 Dzieje Polski i Litwy ^" granica Rzeczypospolitej w 1570 j granica między Królestwem --• Polskim a Wielkim Księstwem Litewskim główne ośrodki reformacyjne: • luterańskie (r) Braci Czeskich 9 kalwinów * arian stolice diecezji rzymskokatolickich i prawosławnych: ń arcybiskupstwo katolickie D biskupstwo katolickie A arcybiskupstwo prawosławne A biskupstwo prawosławne tereny o zdecydowanej przewadze wyznania: Q^J katolickiego | | prawosławnego [ _j luterańskiego ".^l Nowogródek D Chełmno .

obok wykształconych w Piśmie Świętym pastorów. Mapa wyznań w Polsce w 2. Książ# Pińczów * • ' Beresteczko Lachowce ^^ AD Lwów Przemyśl Wrocław Ryć. albo szlachecką i magnacką. że Kościół narodowy będzie Kościołem wspólnym i zjednoczonym. Prawo Boże zostało w tym ujęciu postawione ponad ludzkim. Dopóki zaś wśród protestantów przeważali luteranie. a porządek duchowy nad politycznym. istniała nadzieja.I=IA Kisielin :isław * . wkrótce prymas. poddani mieli prawo do zbrojnego oporu przeciwko władzy. XVI wieku. Teokracja kalwińska przekazywała faktyczną władzę konsystorzom. że kalwinizm popiera przeważnie aspiracje stanów i zgromadzeń stano- . Otwarcie jej sprzyjał biskup chełmski. Y Lewartów 9 ** '** n -> r~rl/ ' VW •Lublin Chełm 1v 'zeg* Kluczek Ssecemm Raków *Befczyc. . katolickiego z formy. Kisielin • A • Łuck Moszczą w » <i< Baranów Włodzimierz pA • . reprezentujący albo górę mieszczańską. ale niezależnego od Rzymu. Jakub Uchański. mogła ona też być milsza samemu królowi. reprezentował jednak zupełnie inne koncepcje niż posłuszny władzom świeckim Luter. Taką tendencję reprezentowali zapewne prohabsburscy zwolennicy małżeństwa księży. Poznań Radziejow d p)ock •& Boja nowo.Skoki • Toruń . Jan Kalwin. 96. którego poglądy zaczęły się teraz szerzyć w Małopolsce i na Litwie. y nt ^^ idea powołania Kościoła narodowego kalwinizm powołania Kościoła narodowego na wzór anglikański. nie przypadkiem później zwolennik Habsburgów. * Gniezno Włocławek >stroróg«n D 0 Af. Węgrów J PińskA '* Koźminek . pot. «Baranów z# Pińczów '»D 9 Łańcut Kraków Lusławice * Raków BetczyceD . fanatyczny i ponury reformator z Genewy. a zatem. w których.O r.e ». zależnie od lokalnych warunków. W ówczesnej Europie oznaczało to. zasiadali "najbogatsi i najznaczniejsi" świeccy członkowie zboru. Gdy sytuacja kształtowała się odmiennie.

97. szlacheckie przywileje nietykalności osobistej. zwłaszcza w Mało-polsce. zatoczył przed pałacem biskupim armaty. Tu długo działał bezkarnie uczony hebraista. zwolenników Krupki powstrzymał i na oskarżonego wydał wyrok zaocznie. za nim się opowiadali. tu schronił się po ślubie Krowicki. Kal-winizm stawał się coraz popularniejszy. często utożsamiani z "wybranymi" i przeciwstawiani w nauce kalwińskiej "potępionym" z góry przez Boga ubogim niedorajdom.112 Zygmunt August Pińczów centrum reformacji w Polsce sąd nad Konradem Krupką Przecławskim spory o wiarę przedmiotem obrad sejmowych Ryć. Pińczów stał się pierwszym ośrodkiem reformacji w Małopolsce. zjawił się z tak licznym. Szlachcie odpowiadało to bardziej niż legalizm Lutra. Toteż następca Maciej owskiego. Oznaczało również. ale i wielkopolscy przeciwnicy Zygmunta Augusta. o komunię pod dwiema postaciami. że "najbogatsi i najznacz-niejsi". jak Andrzej Górka i Rafał Leszczyński. Gdy Mikołaj Oleśnicki pozwany został przed sąd biskupi za zagarnięcie kościoła i klasztoru w Pińczowie. Franciszek Stankar. Sejmiki zwołane na koniec 1551 roku w ogromnej większości wypowiedziały się przeciwko sądownictwu kościelnemu. lata 1615-1625. był już przezorniejszy. że administrator diecezji po śmierci Maciej owskiego nie odważył się na prowadzenie procesu. ale zarazem zdecydowany w zarodku wytępić kalwinizm. o nabożeństwa kalwińskie. uwolniony siłą z biskupiego więzienia. Pozwawszy Konrada Krupkę Przecławskiego o uleganie nowinkom. mają prawo dysponować na podległym sobie terenie własnością kościelną. łamanie postu i zmuszanie poddanych do pracy w niedzielę. Naruszone zostały prawa kardynalne Korony. zbrojnym orszakiem szlacheckim. Sejm piotrkowski obradujący od początku lutego do połowy kwietnia zszedł wskutek tego niemal cały na sporach o jurysdykcję . Kościół 1684-1688. Sam prymas Dzierzgowski uważał. radykalny prekursor antytrynitaryzmu. Ale to tylko wzmocniło oponentów i zapędziło w ich szeregi nawet katolickich przeciwników jurysdykcji duchownej. że Zebrzydowski posunął się za daleko. Andrzej Zebrzydowski. klasztor w Pińczowie. a zwłaszcza przeciwko egzekwowaniu ich wyroków przez organa starościńskie. przebudowany w latach wych przeciw tendencjom mo-narchicznym.

również o dziesięciny. tobie w Polszcze być woźnym. Szło przecież nie tylko o wiarę. Renesansowe portale na zamku królewskim na Wawelu. Gdy Tarnowski "całymi siłami na biskupów następować począł. w Polszcze będę. 98. Tym razem rej na sejmie wodził kolejny z wielkich przywódców obozu egzekucyjnego. Mikołaj Sienicki. Ruch egzekucyjny odniósł pierwsze zwycięstwo: zawieszenie przez króla jurysdykcji duchownej. Reformacja mogła pozyskiwać nowych adeptów i rozwijać się bez przeszkód. sprowadzona do swoich granic i powściągnięta". Niedawno demonstracyjnie zrezygnował z województwa brzesko--kujawskiego. pozostawiono prawo ogłaszania wyroków. kontrolę nad tym odbierając z rąk kleru i przekazując królowi. Kościołowi. sprawa Krupki Przecławskiego zajęły wiele czasu sejmującym. Na Litwie obaj Radziwiłłowie. miejsca w Senacie. Zatarg Orzechowskiego z jego 113 Dzieje Polski i Litwy zniesienie jurysdykcji duchownej i rozwój kalwinizmu prześladowcą. "aby wiary nie odmieniano. Sam Tarnowski. decydować zaś. biskupem przemyskim Janem Dziaduskim.. dzięki czemu mógł zresztą zatrzymać bogate starostwo radziejowskie. lata 1524-1529. równające się dziesiątej części plonów. Wspominał te spory potem Orzechowski. jak chłopów daniny dla kleru. obowiązkowe zarówno dla szlachty. Mikołaj Rej stał się teraz jego gorącym propagatorem. Czarny i Rudy. W Koronie szczególne zasługi dla niej położył Jan Łaski młodszy. Wzór Habsburgów w jego koncepcji służyć miał Jagiellonom. Rafał Leszczyński. od końca 1555 roku organizator zboru kalwińskiego w Polsce. . opowiedzieli się po stronie nowej wiary. chciał. jak woźnemu. niestrudzenie dążący do zjednoczenia wyznań protestanckich. Jędrzeju Zebrzydowski. na sejmach wyznanie genewskie reprezentowali Rafał Leszczyński i Hieronim Ossoliński oraz. Metafora była celna. opisując w swoich Rocznikach początki panowania Zygmunta Augusta i swoją własną sprawę. aby "władza kapłańska" została "z mocy autorytetu publicznego.duchowną. czyli nie mogące być połączone z godnością senatorską w tym samym województwie. reformator Kościoła anglikańskiego w czasach Edwarda VI. ale żeby złe wiary zażywanie odmieniono". o czym Kościół może wyrokować. biskupem będąc. brat dyplomaty Hieronima a bratanek prymasa z czasów Zygmunta I. Po dziesięciu latach zostanie ona całkowicie zniesiona. Zyskał sobie tym popularność wśród szlachty i żądał teraz od króla. i dokonywać egzekucji wyroku miał ktoś inny. biskup krakowski: «Czymże więc. Tarnowski. zaradzać nie będę? Woźnym-li czy biskupem?» Któremu Tarnowski odpowiedział: «Przyzwoiciej by zapewne było. do czasu.. Ryć. jeśli około kacerstwa. "incompatibile". spytał go w sprzeczce Jędrzej Zebrzydowski. niż mnie niewolnikiem*". Szlachta małopolska masowo przyjmowała kalwinizm. broniąc obu oskarżonych.

jak w miarę potrzeby siłą. ale nową syntezę dziejów Polski. bliższe inkwizycji hiszpańskiej. słusznie wytykanemu przez protestantów. należał do pierwszego pokolenia jej działaczy. zarówno słowem. zażądał jego rewizji.Wcześniej jednak rozpoczęła się kontrofensywa Kościoła katolickiego. którym rzekomo miała sprzedać hostię. Jerzy. głośno stwierdzając. wciąż jeszcze uznawano za heretyckie. powoli dopiero budowało swą przyszłą potęgę.i w końcujednak wydał w 1555 roku nie kontynuację. nie dopracował się jeszcze wiele. Ignacego Loyolę i Franciszka Ksawerego w 1534 roku. judai-zantki zaprzeczającej boskości Chrystusa.rzucił to na czas jakiś i w 1551 roku opublikował dziełko zatytułowane . ćwierć XVI wieku (skarbiec katedralny na Wawelu). że w tym ostatnim wypadku wyrok wydano i wykonano na stanowcze żądanie papieskiego nuncjusza Alojzego Lippornano. 3. czy później Doroty Łazęckiej z Sochaczewa oraz kilku Żydów. Wkrótce jednak Hozjusz opuścił Polskę i rozpoczął karierę w dyplomacji papieskiej. Towarzystwo Jezusowe. często jednak przerywany czy 114 Zygmunt August Stanisław Hozjusz Marcin Kromer przenoszony ze względów politycznych. odtąd wielokrotnie przedru-kowywane. na przykład krakowscy kanonicy. na wewnętrzne odrodzenie Kościoła. ci zaś nakłuwali ją szpilkami. mimo że król. że Kościół trzeba naprawić. choć zalecali je już i przygotowywali liczni myślący i oddani mu duchowni. Sobór trydencki rozpoczął wprawdzie obrady w 1545 roku. Przykładów ich nie brakło i w Polsce. Przyjęte przez sobór i Jezuitów założenie. Na czele zwolenników bezwzględne go wyplenienia herezji Stanął Stanisław ° JF Jt Hozjusz. iż w takie cuda nigdy nie uwierzy. w ciągu 20 lat ukazały się 22 edycje. Marcin Kromer. zwalczających nową wiarę wszelkimi dostępnymi środkami. Kierowali nią często ludzie bezwzględni i cyniczni. Zostawiał w kraju godnego następcę. prawdziwy Dzierżyński kontrreformacji. na zlecenie jeszcze Zygmunta Starego. Dodać trzeba. 2. że trzeba to czynić słowem. Spalenie na Rynku w Krakowie w 1539 roku osiemdziesięcioletniej mieszczki Melcherowej. W 1553 roku wydał w Krakowie Confessio fidei catholicae christiana (Wyznanie wiary katolickiej chrześcijańskiej). zaradzić panoszącemu się w nim zepsuciu. by zbezcześcić spływającą z niej krew. Nie nadeszła na razie pora na reformację katolicką. malarz nieznany. na swoje czasy znakomitą. założone przez wielkich świętych. opracowywał kontynuację Wapowskiego . Milsze były tak godnym prałatom jak Zebrzydowski odmienne metody. a nie mieczem. to szczególnie wymowne fakty. Utalentowany a zdecydowany. stając się jednym z przywódców kontrreformacji na skalę europejską i przewodnicząc nawet przez jakiś czas soborowi trydenckiemu. Sw. który od lat.

Zaś w renesansie katolicyzmu w Polsce odegrały rolę niebagatelną. miało wielkie znaczenie dla rozwoju polskiej prozy religijnej. albo Brzeską . tłumaczenie Biblii Rywalizacja zwaśnionych wyznań stała się potęż nym impulsem dla rozwoju kultur. Stojąbowiem Kromero-we Rozmowy u narodzin polskiej prozy literackiej i polskiego polemicznego dialogu. o kościelną jurysdykcję odsunęły na plan dalszy wielką sprawę egzekucji. Ryć. wszedł do Senatu już w 1545 roku jako kasztelan zawi-chojski. nietolerancyjne. 100. EjjfeesHOSB e&łiac-ifnan-nojceee st-vts. której tak domagała się szlachta. a i tym potrafił w razie potrzeby. doświadczony dyplomata. w tym również .Jan Seklucjan na przykład wydał już w 1544 roku w Królewcu Wyznanie wiary chrześcijańskiej . i protestanci. JŹrJanScRiPTA W<aj-. syna kilkuwioskowego szlachcica. o wiarę.od miejsca wydania. a wreszcie i wydanie łacińskie. skutki jej jednak były dla polskiej kultury. sam rozdawał dobra koronne i litewskie zgodnie z własnymi inklinacjami i własnymi potrzebami politycznymi. wiele egoizmu stanowego i osobis tego. gdyż patronował jej Mikołaj Czarny. Symptomatyczną była kariera Jana Ocieskiego. Bowiem przyczyny wielkiego fermentu ideowego przyniesionego przez reformację możemy oceniać różnie: wiele w tym było warcholstwa. Uprzedzili wprawdzie w tym Kromera niektórzy protestanci . Ochmistrz królowej Bony. należąca do dziś do arcydzieł polskiego języka literackiego. negującego boskość Chrystusa.115 Dzieje Polski i Litwy -O wierze i nauce luterskiej. Vi TAMperlaftefS. wiłłowską. jak Tarnowskiemu. Wizerunek Stanisława Hozjusza. a przecież wiele poprzedniczkom zawdzięczająca.były to jednak dziełka o mniejszych ambicjach i mniejszym zasięgu. trzecia i czwarta. Dzieło nieprzyjemne dziś w tonie. Rozmowa dworzanina z mnichem. miedzioryt Dwa lata później opublikowano Biblię zwaną RadziTomasza Tretera. Wreszcie w 1570 roku ukazała się Biblia zwana od miejsca wydania nieświeską w przekładzie radykalnego arianina Szymona Budnego. Dopiero w 1599 roku zastąpi te teksty Biblia w tłumaczeniu Jezuity. xv wieku. Katolicka Biblia Jana Leopolity ukazała się w 1561 roku w Krakowie. Wkrótce ukazały się rozmowy druga. 2. Spór o naprawę Rzeczypospolitej kariery ludzi z otoczenia królewskiego Swary o Barbarę. Była zresztą w tym szaleństwie metoda. Teraz podjęli to zadanie i katolicy. dobra nieprawnie trzymane odebrać. pot. Król był jej długo przeciwny. Jakuba Wujka.dla katolicyzmu ożywcze i zbawienne. Zależało mu jednak na stworzeniu magnaterii nowej z posłusznych mu a sprawnie działających urzędników. w 1550 roku . znakomite jednak w swej argumentacji. Nie było dotąd pol skiego przekładu całego Pisma Świętego.a może nawet przede wszystkim . Niechętny ograniczaniu swoich kompetencji. Niewielu przedstawicieli starej magnaterii z nadań królewskich korzystało.

Halszkę porwali i do ślubu z Sanguszką zmusili. z najbogatszą z nich w całym państwie. zamek zdobyli. napadli na Ostróg. wspaniale podejmowany. lata 1534-1535. nie chciała. na czele. Lojalny wobec monarchy 116 Zygmunt August porwanie Halszki z Ostroga Ryć. na przykład dla Orzechowskiego. wydać swej córki Halszki. Mikołaja Radziwiłła Czarnego. zwoływał sejmy i w nich uczestniczył. bezsprzecznie najbliższego mu przez lata człowieka. 101. Tak jak Litwa. ważny element królewskich obowiązków i królewskiego prestiżu.choć nie zawsze w finansowych . była mu ziemią najbliższą. samborską. rozpoczął budowę wielkiej fortuny opartej na królewszczyznach. Fryz podstropowy w Sali Turniejowej zamku królewskiego na Wawelu. Stąd opinie o nim były nieraz sprzeczne: krytycznie oceniany przez zwolenników reform. wolę swój ą zdecydowanie narzucił. Na rokach sądowych odprawionych w Knyszynie 117 Dzieje Polski i Litwy . Księżna Beata Ostrogska. w sprawach politycznych . I dlatego. a w 1552 roku kanclerzem wielkim koronnym. Kościelecka z domu. wcielanie w życie jego planów. A również by sprawować sądy sejmowe i posejmowe. i to nawet w wewnętrznych sprawach Gdańska. znana nam wychowanka Zygmunta Starego. by szlachtę uspokoić i przeprzeć swawolę. Po sejmie 1552 roku pojechał do Gdańska i tam. wyraźnie miastu życzliwy. Konstantym Wasylem. I tylko jedną wybitną indywidualność widział chętnie w swoim otoczeniu. w sprawach stosunków patrycjatu z rzemieślniczym Trzecim Ordynkiem. Wiedział jednak. w której przebywał znacznie częściej niż w Koronie. Nie tylko w Koronie właściwej.gwarantował skrupulatne i zręczne wykonanie jego rozkazów. że najważniejsza jest Korona . był wprost wzorcowym typem idealnego ministra. przyjaciela nie poddanego. mimo danej wcześniej obietnicy. za kniazia Dymitra Sanguszkę. ale stanowiący o jego potędze politycznej i gospodarczej. Ale Litwę wciąż traktował jako swoje monarsze dziedzictwo. Wówczas odrzucony konkurent wraz ze stryjem Halszki. ostoja zagrożonej ze wszystkich stron Litwy. Najsłynniejsza sprawa za jego panowania dotyczyła poddanych litewskich i rozstrzygnięta została w roku następnym.skrawek olbrzymiego państwa. dziedziczki olbrzymiego majątku.mianowany wpierw podkanclerzym. Ale takich jak Ocieski było w otoczeniu króla więcej: wolał ludzi posłusznych niż samodzielnych. choć niechętnie jeszcze. dla regalistów. wśród zabaw i turniejów.

ale nie mniej zasłużonego Kromera.ale i zdeklarowanych wrogów. był sam wobec nowego. filozofia zajazdu. którego łacińskie dzieło O pochodzeniu i dziejach Polaków. znakomicie reklamujące autora. Choć nieoficjalne. znacznie rozszerzone. choćby i w najsłuszniejszej sprawie. który działał w porozumieniu z Tarnowskim. Był w tym jednak raczej gest mecenasa. który z łagodną stanowczością uspokajał atmosferę polityczną.w 1553 roku. 1555 rok (Muzeum Czartoryskich w Krakowie). Lepiej na pewno przysłużyło się sprawom państwa. niż aprobata treści i postulatów wymienionych dzieł. rodzącego się narodu szlacheckiego. Rozpoczęta przez Jana Łaskiego starszego kodyfikacja praw koronnych nie doczekała się uznanej kontynuacji. Sądom starczyć musiały statuty zebrane i uporządkowane przez Jakuba Przyłuskiego. Na burzliwych. W 1553 roku zmarł Kmita. służyć miało sądom przez dwa i pół wieku. głośne dzieło Andrzeja Frycza Modrzewskiego O naprawie Rzeczypospolitej . tolerancyjnego wobec różnych poglądów. Odchodzili dawni doradcy i współpracownicy jego ojca. Król popierał Przyłuskiego. którego się lękał. Z rzadka tylko. 102. w Koronie. I tak na sejmie 1553 roku doszło do ostrej rozgrywki między królem a częścią posłów reprezentowaną przez Hieronima Ossolińskiego.przez koronnych. dojrzałe w warstwie teoretycznej. Rola króla jako najwyższego sędziego nie była bowiem łatwa. Ryć.Zygmunt August wobec postulatów ruchu egzekucyjnego król uznał Sanguszkę winnym. Żądania ich były . wydane również w Bazylei w 1555 roku. popierał i bardziej od nich zachowawczego. byle pięknie sformułowanych. była mu obca. lecz z realiami zbytnio się nie liczące. Wyrok uważano wówczas za dyskusyjny: Sanguszko był popierany przez wielu magnatów litewskich. Po czym znów uciekał na Litwę. a drugie. Można w niej było szukać potencjalnych sprzymierzeńców . zgodnie ze swoim sumieniem i obyczajami. popierał Modrzewskiego. Nawet witanie poselskie składało się z dwóch mów. skazując go na banicję i infamię. niezwykle popularne na Zachodzie. przybliżyło Polskę elicie kulturalnej całej Europy. w 1561 Tarnowski. Król zdawał się w tych latach nawracać w pełni do polityki ojcowskiej. lecz w Izbie Poselskiej. Nie ulega jednak wątpliwości. nowi mężowie stanu na miarę rodzącej się Rzeczypospolitej wyrastali nie w Senacie. w 1559 Dzierzgowski.efektowne. miał odrazę do gwałtu i za gwałt właśnie Sanguszkę ukarał. z gniewną godnością. że król. Ostrogska . przyprowadzał oponentów do porządku. August sam. a w 1554 w pięciu w Bazylei. Tu. Zaś nowi przywódcy. których pierwsze wydanie ukazało się w 1548 roku. ale i który jego zaczynał przyciągać. Pieczęć litewska Zygmunta Augusta. niż opublikowane w 1551 roku w trzech księgach w Krakowie. gdy zdaniem króla zuchwalstwo posłów posunęło się zbyt daleko. Uciekający z Polski Dymitr doścignięty został na Morawach przez Marcina Zborowskiego i zamordowany. grać rolę króla senatorskiego. Ossolińskiego i Sienickiego. królowi dedykowane i królewską aprobatą zaszczycone . Pojednawcze stanowisko zajmował natomiast Sienicki. niemal corocznych sejmach pozwalał wysuwać się na plan pierwszy kanclerzowi Ocieskiemu.

Pod koniec sejmu Ossoliński próbował go zerwać i odjechał z 14 innymi posłami. a nie własne. Już jednak w roku następnym sejm lubelski nie doszedł z powodu nieobecności Wielkopolan: tam najsilniejsze były nastroje opozycyjne. na pozór identyczne. nieraz nawet z pominięciem alternaty. to jest zasady. Sienicki kładł główny nacisk na słabość władzy wykonawczej jako na przyczynę zła. Urząd marszałkowski. a zarazem dyplomatyczną subtelność w stosunkach z królem. ale wyraźnie. 103.118 Zygmunt August ięty 3gO kulana . reszta ich jednak pozostała w Piotrkowie i uchwaliła żądane przez króla podatki. przedstawiał jej postulaty. ale zadaniem jego jako marszałka Izby było przedstawienie przede wszystkim postulatów opozycji. co trzeba pamiętać. Na burzliwym sejmie piotrkowskim 1555 roku najwybitniejszą rolę grał Sienicki. zaś mowę swoja przepoił akcentami zaufania do króla.e-iłt >y sejm 1553 roku urząd marszałka Izby Poselskiej Ryć. usprawnienia sądownictwa i administracji oraz ograniczenia wpływów magnaterii i mieszczaństwa na rzecz szlachty. Ossoliński występował ostro i napastliwie. o ile Izba była zgodna. Izba poleciła Sienickiemu przedstawienie swego programu. ton jednak całkowicie odmienny. sprawny kierownik obrad. wówczas właśnie dzięki nieprzeciętnej indywidualności Sienickiego nabierał znaczenia. w wypadku różnicy zdań mógł dać interpretację nieraz bardzo samodzielną. Rozłam w obozie egzekucyjnym zarysowywał się wprawdzie powoli. szafował oskarżeniami i groźbami pod adresem Zygmunta Augusta. wspaniały mówca. że funkcję tę mają na zmianę pełnić Małopolanin i Wielkopolanin. Sala Senatorska zamku królewskiego na Wawelu. Marszałek sejmowy wypowiadał się przed królem w imieniu całej Izby. Toteż gdy August i senatorowie mowę Ossolińskiego "ku krzywdzie sobie brać jęli". miał żelazną rękę. Jego postulaty można w skrócie ująć jako żądanie centralizacji państwa. podsycane często z Królewca. 119 Dzieje Polski i Litwy . Toteż wybierano go marszałkiem. Sienicki jako dysponujący olbrzymim autorytetem.

Chybiło to jednak celu. Marszałkiem Izby.. Abdykacja Karola V. zwłaszcza że egzekucjoniści twardo stawiali dotąd sprawę podatków przeznaczonych na aktywniejszą politykę zagraniczną: najpierw porządki w domu. marszałek Izby krótko oświadczył. w kolegiacie w Opatowie. gdzie zakon kawalerów mieczowych. której atrybuty bezprawnie według niego przywłaszczają sobie biskupi. a w toku obrad również mocno podkreślił konieczność sprawnego funkcjonowania silnej władzy królewskiej. zaniedbane leżą". rozpoczęła się otwarta agresja moskiewska nad Bałtykiem. nie bacząc na rosnące zagrożenie moskiewskie. tzw. że szlachta też odkłada uchwalenie podatków. lata 1533-1541. Sienicki w żegnaniu poselskim. Tak więc jedynym istotnym osiągnięciem minionego sejmu. Zwołany w 1556 roku sejm zebrał się 6 grudnia w Warszawie w napiętej sytuacji międzynarodowej. a sprzymierzył się przeciwko nim ze szlachtą. Ale dalsze jego wystąpienia były bardziej pojednawcze. posłowie jednak twardo domagali się w zamian pełnej unii obu państw. przestrzegał przed "roztargnieniem domowym". grożącym. na co król przystać nie chciał. Wpierw jednak trzeba było uregulować stosunki w Koronie. dobre wciąż stosunki z Ferdynandem dawały bezsprzecznie Zygmuntowi Augustowi większą swobodę działania nad Bałtykiem. zeszedł cały na sporach reformacyjnych. Oferta nie została przyjęta. Zygmuntowi Augustowi chodziło głównie o pomoc koronną dla zagrożonej Litwy. inkorporacji Litwy. Sienicki już w witaniu króla zażądał od niego stanowczej decyzji w sprawach wiary. bliski rozkładu. znów został wybrany Sienicki. który by położył kres samowoli magnackiej. 120 . sejm 1555 roku sejm 1556 roku Ów sejm więc. W witaniu poselskim uzależnił uchwalenie podatków od wykonania przez króla programu egzekucji i reformy kościelnej. uchwalonym przez część jego uczestników niejako na marginesie obrad. stała się kalwińska Konfesja panów posłów. Fragment nagrobka Krzysztofa Szydłowieckiego. do Korony. a również Prus Królewskich. że "inne wszystkie potrzebne rzeczy. wśród których znalazły się i nowe pomysły nieznużonego Albrechta. jeśli nie będzie silnego rządu w Koronie. podkreślił dobrą wolę Izby wobec potrzeb państwa. Gdy w końcu posłowie uchwalili podatki. raz jeszcze żądając z naciskiem soboru narodowego. kładły większy nacisk na silny rząd. połączonym z oświadczeniem "in causa religionis".Ryć. z pominięciem alternaty.. 104. Oferta była wyraźna . dawał się wmanewrowywać w niejasne polityczne intrygi. Szlachta na sejmiki generalne wybrała tych samych przedstawicieli. Przybywającemu z Litwy monarsze mąciły sen wieści z Inflant. zwłaszcza duchownych. mimo że w roku następnym rozpoczęły się działania wojenne w Inflantach. by przestał bronić interesu senatorów. Lament opatowski.zmierzała do przekonania króla. Zygmunt August oskarżył posłów o to na pospiesznie zwołanych nowych sejmikach. Jednak gdy król zbywał posłów gołosłownymi obietnicami i odkładał egzekucję praw na następny sejm. a król narzekał. który grał tak wielką rolę w wypracowaniu tworzących się form i obyczajów parlamentarnych.

Spośród istniejących dotąd niezależnie od siebie sejmu walnego. z reguły na obrady przybywało od 100 do 200 osób. sejmików ziemskich i prowincjalnych wyłoniony został sejm walny jako główna reprezentacja szlachty. która przewidywała wspólny sejm dla Korony i Litwy. 9 w Wiel kopolsce i aż 10 w samym wojewódz twie mazowieckim (dysproporcja ta wy wołana była specyfiką poszczególnych ziem). Po zawarciu Unii Lubelskiej w 1569 roku. szlachty reprezentowanej przez to naczelne w hierarchii zgromadzenie szlacheckie. która ponadto czyniła sejm walny najważniejszym organem ustawodawczym. kanclerz. stwierdzając. Pierwsze miejsce zajmowali biskupi. kasztelanowie więksi. W powstałym z rady królewskiej Senacie zasiadali dostojnicy kościelni i świeccy. podkanclerzy. W sejmikach miała prawo ucze stniczyć szlachta zamieszkała na tere nie danego województwa. Ta systematyzacja zawarta była w konstytucji Nihil novi (Nic nowego). podskarbi i marszałek. 7 biskupów rzymskokatolickich.Zygmunt August a i. do Senatu weszli wojewodo wie. Ponieważ do Korony włączono Prusy Królewskie i Inflanty. W Senacie 1529 roku zasiadało 2 arcybiskupów. pełniących najważniejsze w Koronie urzędy: marszałek wielki. Wołyń i . tj. Po 1569 roku Izba Poselska obok posłów z 26 istniejących dotąd sejmików koronnych gromadziła po dwóch z 24 sejmików powiatowych Wielkiego Księstwa. następnie najwyższy senator świecki kasztelan krakowski. kasztelanowie i ministrowie litew scy należący do rady wielkoksiążęcej. 65 kasztelanów oraz 5 dostojników. Sejm w demokracji szlacheckiej Trwający od schyłku XIV wieku proces formowania się polskiego parlamentaryzmu zakończył się ostatecznie na przełomie XV i XVI stulecia. a także Podlasie. miedzioryt Jakuba Lauro z 1622 roku wybierano od 2 do 6 posłów na sejm walny. W Izbie Poselskiej zasiadali przedsta wiciele szlachty wybierani na 26 sej mikach: 7 w Małopolsce. Senat i Izba Poselska. że nic nowego w prawach zapisane być nie może bez zgody ogółu. W zależności od rangi województwa Sejm polski za Zygmunta III. potem wojewodowie. W obradach sejmu uczestniczyli król. usadowieni wedle ścisłej hierarchii. 15 wojewodów.

biskup . zimą. Sejmy za Jagiellonów z reguły obradowały w Piotrkowie. odpowiedź na nią przedstawiał kanclerz reprezentujący króla.. Poza tym posłowie miejscy pojawiali się na sejmach walnych tylko specjalnie wezwani przez monarchę. liczba posłów koronnych zwiększyła się o posłów z tych dzielnic. który jako jedyne miasto miał prawo przysłania 2 swych reprezentantów. Następnym punktem były tzw.w Warszawie. Tam posłowie wybierali spośród siebie marszałka Izby Poselskiej. który trwać będzie 6 tygodni. biskup gnieźnieński. . Po mszy gromadzono się w miejscu obrad sejmowych. Wyłączne prawo do zwoływania sejmu walnego miał król. W praktyce ustalił się następujący przebieg posiedzeń. a po 1569 roku także Litwy. koncelebrowana przez wszystkich obecnych na sejmie biskupów. Wyjątek stanowiły sejmy czasu bezkrólewia: konwokacyjny .zwoływany dla zarządu państwa w czasie bezkrólewia . biskup .. połowie XVI wieku posiedzenia parlamentu odbywały się najczęściej raz w roku. Wtedy funkcję zastępującego króla interrexa sprawował prymas. że co dwa lata zwoływany będzie sejm zwykły.Kijowszczyznę. pochodził on kolejno z grona posłów z Wielkopolski i Małopolski. konkretnej sprawy. Poza tym zwyczajowo sejmy koronacyjne miały miejsce w Krakowie.lwowski krakowski . na którym wybierano nowego monarchę . :: kujawski i:i^^ V . czyli sprawdzanie. czy wszyscy posłowie mają prawo do uczestnictwa w obradach. ordynaryjny. W obradach Izby Poselskiej uczestniczyli przedstawiciele Krakowa. kiedy drogi były przejezdne. bądź też dla przedstawienia własnej. konwokacyjne . w związku z włączeniem do Korony Księstwa Mazowieckiego odbył się sejm w Warszawie w 1529 roku). Potem miało miejsce oficjalne powitanie króla. wyjątkowo w innych miejscowościach (np. W 1573 roku monarcha zobowiązał się. 121 Dzieje Polski i Litwy KORONA .i elekcyjny. i trwały średnio od 7 do 9 tygodni. Mowę powitalną wygłaszał jeden z posłów. rugi poselskie. Obrady rozpoczynała msza święta. Na tym kończyły się wspólne obrady. a szlachta wolna od prac polowych. biskup poznański warmiński arcybiskup arcybiskup . po czym przystępowano do ceremonii całowania ręki monarszej. W 1. inne większe miasta królewskie mogły brać udział jedynie w sejmach elekcyjnych. tj..

który nad nim dyskutował.króla. lecz l I czasami brali udział w jego obradach i Schemat struktury sejmu dwuizbowego po unii lubelskiej dalej Izba obradowała osobno pod przewodnictwem marszałka. przedstawiciele formalnie . Także wśród posłów nie było równości. a odpowiedź na nią. To delegaci tych województw zabierali głos jako pierwsi. wojewodów i kasztelanów J MIESZCZANIE j Delegacje miast królewskich | których. połowie XVII wieku. Dla uchwalenia wniosku nie wymagano jednomyślności. Wszystkie ustawy zwane konstytucjami przedstawione na sejmie stanowiły całość. tzn. Zasada całkowitej jednomyślności. porozumienia.••$. poseł nie musiał go nawet prosić o głos. Na koniec . Marszałek nie miał wielu uprawnień.•. Po przyjęciu ustawy przez Senat do jej wprowadzenia w życie potrzebna była jeszcze sankcja królewska. Po przyjęciu wszystkich ustaw następowało pożegnanie poselskie stosowną mowę wygłaszał jeden z posłów. Brak sprzeciwu uznawano za zgodę. poznańskie i kaliskie w Wielkopolsce. Prym wiodły tzw. 122 Zygmunt August Po przedyskutowaniu projektu królewskiego czy poselskiego marszałek odczytywał tekst ustawy. województwa górne: krakowskie i sandomierskie w Małopolsce. poznański I^andoniterskiM • ksilistó kanclerz podkanclerzy URZĘDNICY CENTRALNI kanclerz podkanclerzy podskarbi wielki wielki nadworny URZĘDNICY CENTRALNI Sff łęczycki || Mjtiwski marszałek marszałek nominaci królewscy nieformalni nominaci królewscy wybór przez postów ziemskich uwzględniono tylko najważniejszych biskupów. tekst z kolei przedstawiano Senatowi. pojawiła się w 2.kanclerz. Nieprzyjęcie jednej z nich oznaczało unieważnienie pozostałych i rozejście się bez podjęcia decyzji. wnosił swe poprawki lub zastrzeżenia. lecz consensusu. a Senat . pozostali posłowie musieli ustosunkowywać się do ich wypowiedzi. liberum veto. Jeśli nikt się mu nie sprzeciwiał. w skiad sejmu nie wchodzili.

indygenacie (uznaniu szlachectwa cudzoziemca). albo po 6 tygodniach obrad nie osiągały konkluzji. ogłaszanie amnestii. 5 grudnia 1558 roku zebrał siew Piotrkowie nowy sejm. która miała czuwać nad zgodnością spisanego tekstu z postanowieniami sejmu. od osobistych predyspozycji monarchy. Znów powtarzał on w witaniu króla. Aby zapobiec tym ostatnim praktykom. Konstytucje były następnie publikowane (pierwszy tekst w 1507 roku) i rozsyłane do sądów starościńskich. dygnitarzy duchownych i świeckich zgromadzonych w Senacie oraz szlachty w Izbie Poselskiej ulegały zmianie.uroczyście śpiewano Te Deum. przymierzy. począwszy od połowy XVI wieku coraz częściej po polsku. przewaga jednej z trzech stron sejmujących. podskarbiowie przed sejmem składali rachunki. Po opracowaniu tekstu konstytucji przykładano pieczęć królewską. Artykuły te umocniły pozycję parlamentu. Po uchwaleniu konstytucji tekst był opracowywany w kancelarii królewskiej. Po ustanowieniu w 1578 roku Trybunału Koronnego jego kompetencje ograniczone zostały do spraw najcięższych. znów Zygmunt August uchylał się od podjęcia decyzji. także często pomijano ustalenia niewygodne dla monarchy. a egzekucję praw chcieli prowadzić "od deszczki . króla. czyniąc go organem faktycznie wyższym od monarchy. Król zobowiązywał się w nich m.in. Układ sił w sejmie. wysłuchiwania posłów zagranicznych i kierowanie polityką zagraniczną państwa. Hieronim Ossoliński przedstawił więc konkretny plan rewindykacji rozdarowanych lub zastawionych królewszczyzn. Sejmy albo nie dochodziły do skutku. że wzrosło znaczenie sejmików ziemskich (2. Izba po raz kolejny powierzyła laskę marszałkowską Sienickiemu. że o sprawach wojny i pokoju nie będzie decydował bez Senatu ani zwoływał pospolitego ruszenia bez zgody sejmu. do niego należało prawo wypowiadania wojny. Teksty uchwał sejmu o charakterze poufnym (dotyczące np. połowa XVII wieku). tj. wywieszane na ratuszach i kościołach. że tylko egzekucja praw może zapobiec zamieszkom społecznym. np. Istniał także sąd sejmowy. ogłaszane publicznie na placach. Niedowład sejmu walnego sprawił. było to zależne od różnych czynników. przekształcaniu dóbr w ordynacje. Wraz z wzrostem kompetencji pojawiła się "choroba sejmowa" . Ale dalej utrudniali sprawę ich egzekucji. Zmiany ustrojowe i wzmocnienie pozycji sejmu znalazło swój wyraz w artykułach henrycjańskich powstałych podczas sejmu elekcyjnego 1573 roku i odtąd zatwierdzanych przez każdego elekta.brak sprawności w funkcjonowaniu. lepszego gospodarowania pozostałymi przez urząd podskarbiński. precyzowano jej postanowienia oraz dostosowywano je do istniejących już przepisów prawnych. a zwłaszcza zlikwidowania "niepobożnych" dzierżaw nieodpłatnych. który orzekał w sprawach o obrazę majestatu.. Posłowie zaś próbowali postawić Senat przed faktem dokonanym: przynieśli swoje nadania na królewszczyzny i złożyli je do dyspozycji króla. To on decydował o nobilitacji (czyli nadaniu szlachectwa). polityki zagranicznej) nie były publikowane. zdradę państwa i nadużycia urzędnicze na rzecz skarbu. Konstytucje pisano początkowo po łacinie. Na przełomie XVI i XVII stulecia wyraźnie zwiększyły się kompetencje sejmu. zawierania pokoju. Senatorowie nie mieli wyboru: przedłożyli i swoje. powoływano deputację złożoną z posłów i senatorów. a ustawy uzyskiwały moc prawną z chwilą wpisania ich do ksiąg grodzkich. Sejm miał też wpływ na władzę wykonawczą: senatorzy rezydenci w praktyce kontrolowali monarchę i zdawali z tego sprawę przed sejmem.

Ryć. że tylko w monarsze mogą jeszcze posłowie pokładać resztki nadziei. że zanikać zaczynała pamięć o tym nawet w politycznych elitach.śpiewali ponoć rycerze Krzywoustego. Rzeczywiście. 1549 rok (Muzeum Czartoryskich w Krakowie). nad morskim brzegiem. opanowany jak zwykle. "aż szata na królu mózgiem pacholęcia onego spluskana była" (Marcin Bielski). Świadczyła już o tym jego wizyta w Gdańsku w 1552 roku. odjechał na trzy lata przeszło na Litwę. 1566 rok (Muzeum Narodowe w Krakowie). by wyciągnąć z niego prawdziwe intencje. gdy zwycięskie ich wyprawy przybliżyły Polsce upragnione "dominium Maris Baltici". władczyni wielkiego włoskiego miasta nadmorskiego. że uczyniono sobie z ich ofiarności "komedyję". Pieczęć Zygmunta Augusta. do deszczki" (aluzja do drewnianych opraw ksiąg prawniczych). panowanie nad Bałtykiem. również w podejrzliwości. 106. iż wierzy w Albrechtową niewinność . Sienicki w żegnaniu potępił egoizm magnaterii. zanikać tęsknota za morzem nawet u monarchów. 105. świadczyła i związana z nią wizyta w Królewcu na zaproszenie Albrechta. który strzegł najbardziej newralgicznego punktu Śródziemnomorza.ale przy wieczerzy spił księcia w porozumieniu z jednym z dworzan. 123 Dzieje Polski i Litwy Ryć. tylekroć potem wywalczane i tylekroć tracone. Dominium Maris Baltici wizyta Zygmunta Augusta w Gdańsku w 1552 roku "Naszym przodkom wystarczały ryby słone i cuchnące" . . wciąż miał nadzieję. zapewni również w praktyce polską koronę. wstawiał się za puszkarzem. Król. co tylko przedłużało cały proceder do nieskończoności. od dzieciństwa był wychowywany w zrozumieniu potrzeb morskich Rzeczypospolitej. ani unia Korony z Prusami Królewskimi oraz księstwami Zatora i Oświęcimia nie doszły do skutku. Ocieski w jego imieniu tłumaczył Izbie. kniazia Wiśniowieckiego. ani drażliwa kwestia annat. wysokich opłat składanych papieżowi przy obejmowaniu beneficjum kościelnego. wskazywał. iż doczeka się potomka i zapewniwszy mu na Litwie dziedziczne władanie. utraciwszy resztki nadziei na porozumienie ze szlachtą. pocieszał Albrechta pięknymi słowy. Domyślać się jednak tylko możemy. nieodrodnym był synem Bony. Czworak litewski Zygmunta Augusta (awers). tłumaczył. gdy omyłkowo odpalony pocisk artyleryjski zabił młodego pazia. portu. Ani podniesione przez Sienickiego projekty utworzenia stałego sądu i określenia sposobu dokonywania przyszłej elekcji. że syn Bony. Cudem uniknęli tam obaj śmierci. Posłowie natomiast żalili się. Zygmunt August nie mógł się pogodzić zwłaszcza z projektem wspólnej elekcji polsko--litewskiej przez reprezentację szlachty: choć pożycie z Katarzyną zaczynało układać się coraz gorzej. że szlachta to stan "pośledniejszy" i winna podatki uchwalać bez dyskusji. Ale król.

Połąga. Dziedziczna ziemia Jagiellonów odcięta była niemal od morza. Ujście Niemna z portem w Kłajpedzie było w rękach Albrechta. Zapewne bowiem właśnie wówczas. Starostwo żmudzkie skrawkiem dotykało Bałtyku. moskiewskie. Jedyny jego port. a Zygmunt August miał plany bardziej koń-kretne: myślał o Litwie. Dorpatu (estońskie Tartu) i Kurlandii. Moskiewski nacisk zmusił w 1554 roku wielkiego mistrza Henryka von Galena do rokowań. nabierać kształtu zaczęły plany pozyskania dla Litwy dostępu do morza przez Inflanty. Ryskim arcybiskupem był wówczas brat rodzony Albrechta. ze względu na topografię. ale nie dojechał. stanowiła przez jakiś czas część bałtyckiego imperium potężnej wówczas Danii. lecz zdawał sobie sprawę. Wadził się on z wielkimi mistrzami i pragnął przekazać arcybiskupstwo w ręce któregoś z krewniaków. oburzał się. Stąd dążył. przewidując rychłą sekularyzację Zakonu i zamianę posiadłości biskupich w świeckie. inna królewskiej zgody. Król. W Inflantach krzyżowały się interesy litewskie. zazdrosny o jego popularność narastającą wśród protestantów. pruskie. Wysłannicy jego podpisali w Moskwie upokarzający Dzieje Polski i Litwy . szwedzkie i nawet duńskie. dla Litwy pozyskać. Hohenzollernów ówczesnych nie można mierzyć naszą dzisiejszą wiedzą o ich potomkach. cioteczny zatem Zygmunta Augusta. aby ziemia ta stała się lennem Zygmunta Augusta na podobnych warunkach jak Prusy Książęce i oczywiście też pod panowaniem Hohenzollernów. wybierał się nawet do niej z Królewca.Zygmunt Aug w pewnym momencie poważ-nie liczył się z sukcesją brandenburską w Polsce. pamiętano bowiem. Król miał jakieś słabo znane plany w związku z Kłajpedą. Myśl ta miła była oczywiście Albrechtowi. zdaje się. Również miasta na czele z potężną Rygą i Rewlem. a ewentualna unia personalna stworzyłaby przecież państwo nie bardziej pstrokate narodowościowo niż imperium habsburskie. Głównym rywalem była bezsprzecznie zbrojąca się intensywnie Moskwa Iwana Groźnego. że w zagrożonych przez Moskwę Inflantach słaby władca się nie utrzyma. wciągnięcie ich w obręb polskiej polityki wciąż było realne. obejmujące ziemie dzisiejszej Łotwy i Estonii. miał niewielkie znaczenie i niewielkie. szansę rozwoju. Wilhelm Hohenzollern.Inna jednak była przyczyna Albrechtowego zaproszenia. Znaczną część jego terytorium zajmowały ąuasisuwerenne państewka arcybiskupa ryskiego oraz biskupów Ozylii. w rozmowie z Albrechtem. że Estonia. dzisiejszym Tallinem. podbita przez Waldemara II w 1219 roku. nie było monolitem. ale 124 . dziedziczne państewka. Książę pruski wciąż się szamotał między nadziejami na powiększenie swoich i rodzinnych posiadłości a chęcią odegrania roli politycznej w Koronie. Państwo niemieckiego zakonu kawalerów mieczowych. chciał ją. gdy jego poddani tytułowali Albrechta "nasz pan miłościwy". Na przeszkodzie takiemu rozwiązaniu stała nie tylko polityka kolejnych wielkich mistrzów. Byłaby to jednak odległa jedynie ewentualność. zwłaszcza w Wielkopolsce. miały znaczny stopień samodzielności.

po czym żołnierze wielkiego mistrza zajęli zamek arcybiskupa Wilhelma w Koken-hausen. W 1556 roku poseł królewski został w Inflantach zamordowany. I wiedział dobrze król. również o pomoc proszony. Wojskami koronnymi dowodził Jan Mielecki. nie dotyczyło to przecież całego kraju. Stawił się przed królem. a raczej młodszemu synowi jej władcy. odpowiedział. wolności handlu dla kupców moskiewskich oraz zapłaty haraczu z Dorpatu. Ferdynand wysłał jedynie poselstwo do Iwana. ważny port nad Zatoką Fińską. Król zaciągnął pożyczki częściowo pod zastaw dóbr swoich w Prusiech Królewskich. W następnym roku wkroczyli do Inflant. że nie zdruzgotał wtedy Zakonu i nie przyłączył siłą Inflant do swego państwa. Podatki uchwalone na zimowym sejmie koronnym w Warszawie przeznaczone zostały na wojnę z Zakonem. Pod koniec sierpnia 1557 roku pod Pozwolem na granicy Inflant stanęła ponad dwudziestotysięczna armia pod komendą samego króla. częściowo od miasta Gdańska. Zygmunt August tym razem odpowiedział zdecydowanie. Nowy wielki mistrz Zakonu. ale formalnie tylko jako król rzymski i musiał jeszcze dbać o niezrażanie sobie elektorów. zaprzysiągł. Zygmunt August zdawał sobie jednak sprawę. jego samego zaś uwięzili. Inflanty zamieniały się w moskiewski protektorat. królewiczowi Magnusowi. że opór byłby daremny. że konsekwencje międzynarodowe takiego kroku mogą być zbyt poważne. 1560 roku (KrakówWawel). że moskiewska agresja da mu Inflanty za zgodą i nawet na prośbę Zakonu. 108. arcybiskupowi przywrócił wolność i władzę. koronny marszałek. jakie są zamiary Moskwy. zdawał sobie sprawę. Monarcha polski zdawał sobie jednak sprawę. Szwedzi zaś zajęli wybrzeża Estonii. przeprosił go. w lipcu Dorpat. traktat. Karol IV Luksemburski. a choć jego poprzednik. iż musi przestrzegać rozejmu z Moskwą. Zarzucano królowi. litewskimi . Na wieść o ukorzeniu się wielkiego mistrza przed Zygmuntem Moskale rozpoczęli przygotowania do jawnej agresji. Zygmunt August. Działo Zygmunta Augusta z godłem Herkules. Mikołaj Radziwiłł Rudy. Zakonowi zabroniono sprzymierzyć się z Zygmuntem Augustem. Ale chan 126 . Ferdynand pełnił już wprawdzie obowiązki cesarza po abdykacji brata. Wilhelm Fiirstenberg. Na wieść o tym biskup Ozylii sprzedał swoje państewko Danii. W obronie Zakonu interweniował cesarz. zobowiązując się do odbudowy poprzednio zniszczonych cerkwi w Rewlu i Rydze. Fiirstenberg zwrócił się o pomoc do cesarza i Rzeszy. W maju zajęli Narwę. ok. Nie raz i nie dwa ostrzegał go przed jej zaborczością Mikołaj Rudy.manifestacja siły pod Pozwolem w 1557 roku międzynarodowe uwarunkowania sprawy inflanckiej atak Moskwy na Inflanty Ryć.Zygmunt August . co mu kazano. nadał niegdyś Kazimierzowi Wielkiemu i jego następcom tytuł protektora arcybiskupstwa ryskiego.hetman wielki. lecz sejm niemiecki pomóc mógł niewiele.

. podobnie jak w Koronie Gdańsk. której pragnął również Iwan. Do niewoli dostał się Fiirstenberg. między innymi przez Jana Tęczyńskie-go. osiągnięty po mistrzowsku. Cztery państwa walczyły o łup po Zakonie. Początkowo zresztą status ich był niejasny. 31 sierpnia 1559 roku zawarto w Wilnie układ. Ryć. W tej sytuacji inflanccy zwolennicy współpracy z Polską zwrócili się jeszcze raz do Augusta. układ wileński z 28 listopada 1561 roku Układ nie powstrzymał Moskwy. Ale sukces ten trzeba było jeszcze utrwalić. a tron objął jego energiczny syn Eryk XIV. Wojska Iwana odnosiły na północy. Po nieprzezornym odrzuceniu brandenburskich kandydatów do ożenku nie zjawiali się nowi. Reszta Inflant. wraz z arcybiskupem Wilhelmem oddali się pod opiekę państw jagiellońskich. Rozpoczęły się dalsze zabiegi dyplomatyczne. bezpieczną na razie przed Moskwą część Inflant na południe od Dźwiny. że cesarz i Rzesza nie tylko go akceptowali. warsztat Łukasza temperamentu Cecylia. Państwo zakonne przestało istnieć. do której okna kawalerowie Cranacha młodszego. który nawiązał wówczas romans z piękną i kochliwą siostrą obu królewiczów. bo tylko dzięki temu ochronić je mogli przed Moskwą. a ofiarami jej miały zostać królewskie siostry. odtąd też lenna Rzeczypospolitej zastawionego wkrótce Hohenzollernom. Zygmunt August udzielił odpowiedzi wykrętnej: badał uważnie ofertę szwedzką. . dorpackie i wendeńskie. który królowi oddawał część ziem zakonnych w zamian za opiekę i obronę. który marzył wówczas o ręce Elżbiety angielskiej. ale sami do przyjęcia Inflant króla Polski zachęcali. 1556 roku (Muzeum Czarto-wchodzili ponoć nocami. wchodziły do państw Zygmunta Augusta. Ale teraz sam Iwan wystąpił w konkury. Kettlerowi oddawał w dziedziczne lenno księstwo Kurlandii i Semigalii. . Nie ofertę Eryka jednak.krymski Dewlet Girej uderzył na państwo Iwana od południa i na kilka miesięcy opóźnił jego ofensywę w Inflantach. 109. Wystarczy powiedzieć. Wówczas nowy mistrz. Miał poważne szansę: pełna . Państwo polsko-litewskie objęło jego ziemie zgodnie z wolą władz Zakonu i cesarza. nowe sukcesy. Uaktywniła się polityka szwedzka. wróg porozumienia z Zygmuntem Augustem. zwana Liwonią. zgodnie z prawem międzynarodowym. Był to olbrzymi sukces Zygmunta Augusta. ostatecznie jednak zorganizowano tu po zwycięstwach Batorego trzy należące wspólnie do Polski i do Litwy województwa: parnawskie. Gustaw Waza. zwłaszcza gdy zmarł stary król. Gothard Kettler. Rozmowy prowadzone były w Sztokholmie. Anna i Katarzyna kwaśniały dotychczas w staropanieństwie w Warszawie. Potężna Ryga utrzymywała w praktyce dotychczasowy status polityczny.królewicza Magnusa o Annę i Jana księcia Finlandii o młodszą. została tym nieco skompro. a starania jego młodszych braci . W tej sytuacji rywale uciekać się próbowali do dyplomacji. czyli dzisiejsza Łotwa na północ od Dźwiny i Estonia południowa. wcielał jego państwo do Polski i Litwy. ok. gdzie opieka litewska nie sięgała. przynależność w ramach państw jagiellońskich dyskusyjna.ryskich w Krakowie). Katarzynę. Portret Katarzyny Jagiellonki. znaczną niezależność. Nowy układ wileński z 28 listopada 1561 roku pieczętował sekularyzację Zakonu. z wyjątkiem ziem piltyńskiego biskupstwa.

jak mówił Sienicki. że sejm złoży bez niego.pogłębiało się zamieszanie i bezrząd. Groziła szlachta. Zygmunt August. zwanych inaczej arianami albo Braćmi Polskimi. znaleźć się wraz z mężem w więzieniu na zamku Gripsholm. Buntowniczy ministrowie plebejscy coraz wyraźniej odcinali się od szlacheckiego zboru. "wolno w Polsce każdego złoczyństwa się ważyć bez pomsty. odnosili się do piastowania urzędów państwowych. do małżeństwa Magnusa z Anną. Ale go potrzebowała.państwem nierządnym. że tym razem już zwlekać nie może. Zbór Mniejszy.127 Dzieje Polski i Litwy polityczne małżeństwa sióstr królewskich Zbór Mniejszy . Pogłębiał się rozłam w Kościele. Gotowała się wojna o Inflanty. wypowiadali się przeciwko wojnie . ale przecież wyrażające tęsknotę za silną ręką monarchy.dla swojej ukochanej Litwy. Gdy jednak płynął do Szwecji.przypomni to jeszcze Mickiewicz w Panu Tadeuszu). wskutek sprzeciwu Eryka. zwana woj na północną. by jej podołać bez pomocy Korony. ale było i sporo wpływowej szlachty. oczywiście też Zygmunt. Wiedział. wbrew królowi Szwecji poślubiła jego brata. Dominowali w nim początkowo ministrowie pochodzenia plebejskiego. że tym razem żądania szlacheckie spełnić musi. Mnożyły się zjazdy . . z którym wolno każdemu czynić co chce. między innymi Mikołaj Sienicki.Polski. I on jej potrzebował. statek jego zagarnęli walczący ze Szwedami Duńczycy i niefortunny narzeczony zmarł w ich niewoli. Eitwa była za słaba. Tam wkrótce przyjdzie na świat ich syn. Arianie odrzucali wiarę w Trójcę Świętą oraz chrzest niemowląt. by rozmowy sfinalizować. by mu taką królewnę oddać ("Sopliców czyż nie równe Tęczyńskim zaszczyty" . Nie dla siebie . wolno o nie każdemu targować. coraz częściej nadawali dogmatycznym. najmłodsza i najładniejsza z sióstr królewskich. zawsze niechętny zbytniemu wywyższaniu się swych poddanych. jak z nierządnicą. Obok potężnego już Zboru Kalwińskiego stanął wyrosły z jego szeregów a skupiający antytrynitarzy. a Tęczyńskich ród był wystarczająco znakomity. na rozkaz zazdrosnego Eryka. I tylko Jan Kochanowski wierszem użalił się nad dolą zmarłego. bynajmniej nie protestował przeciwko uwięzieniu Tęczyńskiego. która od lat swego króla niemal nie widziała . Król nie miał wyjścia: musiał koronny sejm zwołać. by wkrótce. i na sejmie tym przeprowadzi swoje postulaty. I wiedział. Nie doszło też. a trzeci . I na listopad 1562 roku zwołał nareszcie sejm do Piotrkowa. Dyplomacja małżeńska nie pomogła więc w utrwaleniu sukcesów. Polska stawała się. buntownicze w swych wypowiedziach. Sejmy egzekucyjne W Koronie.krótko tylko bawił w Łomży na zjeździe Senatu w 1561 roku . "civitatem meretricem" . księcia Finlandii Jana. pierwszy tego imienia król Szwecji. bez jego woli i zgody. Jedynie Katarzyna. często wręcz wrogo. wolno ją też najmniejszemu nieprzyjacielowi z małym przejechać pocztem".i nieufnie.arianie mitowana. na pozór tylko wyznaniowym sporom posmak rewolucyjnej myśli społecznej.drewniana szabla stać się miała rychło oznaką ariańskiego szlachcica .nielegalne.

W odróżnieniu od tzw. pojawiwszy się przed nią w szarym stroju szlacheckim. starych sumach do królewszczyzn w wybranych województwach wg stanu na 1565 rok. Schemat prezentuje stosunek dóbr zastawionych w tzw. Marszałkiem Izby obrano buntowniczego magnata wielkopolskiego Rafała Leszczyńskiego.. usprawnienia administracji i sądownictwa. Jakież było jej zaskoczenie. nowych sum . gdy sam Zygmunt August. demaskował egoizm i chciwość senatorów. Obradujący do końca marca sejm. dokonał olbrzymiego dzieła.czyli nadań dokonanych w latach 1504-1562 . żądał wykonania pozostałych postulatów szlachty. Uporządkował zarząd królewszczyzn: odtąd dzierżawcy mieli pobierać z nich tylko jedną piątą dochodu. przemawiając do niej po polsku. dzięki konsekwentnej i lojalnej współpracy Izby Poselskiej z królem. Toteż rychło w Izbie zdobyła decydujący głos grupa posłów stawiających na współpracę z królem przeciw Senatowi celem dokonania nie tylko egzekucji dóbr.zapisy w starych sumach uznano za legalne i nie podlegające egzekucji.Posłowie nie dowierzali obietnicom Augusta. czyli po prostu konfiskatę dóbr koronnych.. ale również egzekucji praw. wzmocnienia aparatu państwowego. Na jej czele znów Sienicki krytykował nieprawne posiadanie dóbr królewskich przez magnaterię. reszta zaś wpływała do skarbu królewskiego. od stanów duchownych". a nie po łacinie. 110. unia z Litwą dokonana. a zwłaszcza piętnował "ubliżenia prawom a wolnościom pospolitym. Rozpoczął więc egzekucję. nieprawnie dotąd dzierżonych przez magnatów. Sejm egzekucyjny z lat 1562/1563 uznał za dobra zastawione na starych sumach nadania królewskie pochodzące sprzed 1504 roku. wicie poparł postulaty egzekucjonistów. że tym razem żądania ich zostaną spełnione. Ich wykup przez skarb królewski był możliwy tylko po śmierci aktualnych użytkowników. egzekucja dóbr przeprowadzona. ale z energią i oddaniem przystąpił do ich realizacji. nie tylko całko128 Zygmunt August wsie w królewszczyznach w poszczególnych województwach sejm egzekucyjny w Piotrkowie w 1562 roku Ryć. Z tych sum 129 .

stworzyły teraz skarb osobny. W witaniu króla żądał kontynuowania zaczętego procesu przemian. Sumy te. 1570 rok (Muzeum Czartoryskich w Krakowie). wskazywał na "domowy nierząd" jako przyczynę zła i skarżył się. tylko wojsku służący. albo Dziki Mąż . wyraził w mowie pożegnalnej od Izby Poselskiej szczere i gorące zaufanie do króla. Marszałkował znów Sienicki. że "chociaż my nie dawno rzekomo o rządzie mówili. sam uderzony po kieszeni egzekucją. kreśląc przejmujący obraz upadku zewnętrznego znaczenia państwa. Wreszcie zapadło postanowienie zwołania wspólnego z Litwą sejmu i dokonania na nim ostatecznej. Choć sejm przyniósł obozowi egzekucyjnemu wielkie zwycięstwo.Dzieje Polski i Litwy akcja egzekucji dóbr Ryć. Sienicki. przechowywane w Rawie Mazowieckiej. Zygmunt August zobowiązał się przeznaczyć jedną czwartą na utrzymanie stałego wojska. zapewnić miały odtąd prawidłową gospodarkę. Uderzał również w magnatów powtórzony i wzmocniony zakaz łączenia ważnych urzędów w jednym ręku. realnej unii obu państw jagiellońskich. zaradzić rabunkowej oraz zapobiec nieuczciwemu bogaceniu się dzierżawców. zwanego odtąd kwarcianym. dokonywane pod kontrolą sejmu. odjechał przed zakończeniem obrad do domu. Sejm polski z czasów Zygmunta Augusta w Statuta Regni Poloniae Jana Herburta. Toteż jeszcze w tym samym roku 1563 król zwołał następny sejm do Warszawy. więcej. który zabezpieczyć miał sprawną administrację i szybki wymiar sprawiedliwości. Starczyć to miało na kilka tysięcy żołnierzy. Sejm ten trwał od listopada do marca roku następnego. 111. mimo 130 Zygmunt August postępy Moskali i Szwedów w Inflantach ił M 55° ia aż no . wszystko po dawnemu tym gorzej idzie". Lustracje dóbr królewskich. który go zastąpił. Prowadzono dalej egzekucję dóbr. Obrady początkowo toczyły się sprawnie. to pozostawił przecież wiele spraw nie załatwionych. Gdy Leszczyński.

. Wcielanie w życie już postanowionych reform wymagało również czasu i odwlekało przygotowywanie nowych: sama akcja egzekucji dóbr wiązała się z działaniami lokalnymi. Przedmiotem sporu było żądanie posłów koronnych. Zaważyło tu wiele spraw. lecz odtąd tempo reform na jakiś czas spowolniało. byli nieustępliwi. Wreszcie zaszkodziło niewątpli. skomplikowanymi. spadkobiercom pozostawiono niewiele. przez niego zgromadzonej. nie akceptując sejmowego recesu. możnowładcy obawiający się szlacheckiej przewagi i szlacheckiej równości. ale już prawie do rebelijej" ciągnęło. a i to tylko dzięki łasce królewskiej. Czas naglił: w czerwcu 1562 roku Szwedzi zdobyli Parnawę. 131 Dzieje Polski i Litwy ---- .bezsilnych głosów opozycji w Senacie. Zdemaskowano oszustwa zmarłego na kilka miesięcy przed sejmem kanclerza Ocieskiego: z wielkiej fortuny. jak w Koronie. pożegnać z majątkami i sumami. Wojna z Moskwą i ze Szwecją absorbowała monarchę: nie mogąc sam kierować programem reform. pozostawiając niedokonany program unii. SATY lana Kocbancwyskiego Trudniejsza do rozwiązania była kwestia unii. dokonali okrutnej rzezi jego mieszkańców. które już uważało za swoje. by nie pozostawić żadnych śladów państwowości litewskiej i cały kraj wcielić po prostu do Polski. usprawnienia administracji i coraz częściej poruszaną kwestię reformy sądownictwa. jak wykazał choćby bezwzględny opór Starzechowskich przeciw Zamoyskiemu Ryc m Karta tytutowa poematu i jego podwładnym. Konflikt wybuchł przy sprawie Prus Królewskich i doszedł do takiego napięcia. związana ze skrupulatnym badaniem tytułów prawnych. Tymczasem wysłannicy litewscy. że gotuje Zygmuntowi Augustowi grób na Kremlu. przeglądaniem ksiąg archiwum koronnego. wybijający się w służbie królewskiej syn hetmana nadwornego Jan Zamoyski. nie objawiał już w tej materii takiej energii jak w latach poprzednich. Praca to była ogromna. Droga do Wilna stała teraz dla nich otworem. Nie brakło nawet propozycji. delegacja litewska jednak na znak protestu opuściła w lutym Warszawę.Jana Kochanowskiego. 1564 rok.. Iwan głosił. że zdaniem Sienickiego postępowanie panów pruskich już "nie tylko do nierządu. przez analogię do Wielkiej i Małej. ustalonych już postulatów dotyczących unii. Całkowity upadek dotknął magnacki dotąd ród Starzechowskich: rewindykację zagarniętych nieprawnie przez nich dóbr samborskich poprowadzi wkrótce po swoim powrocie ze studiów padewskich młody. wertowaniem statutów. by znieść nazwę Litwy i zastąpić ją nazwą Nowa Polska. pracochłonnymi i nierzadko nawet niebezpiecznymi dla jej wykonawców. Ostro zwłaszcza starli się tu Sienicki z Mikołajem Radziwiłłem Czarnym. wszystkich Żydów utopili w Dźwinie. wnosząca dalszy porządek w domenę Korony Polskiej. Wiele domów magnackich musiało się. Król sam zrzekł się formalnie w czasie sejmu dziedzictwa na Litwie na rzecz Korony. w lutym 1563 roku Moskale Połock. Sprawa Litwy jeszcze była trudniejsza. ale praca owocna. Sejmy lat 1562-1564 przyniosły wielkie sukcesy obozowi egzekucyjnemu.

Zakończony w grudniu 1563 roku sobór przeprowadził rzeczywiście wszechstronną reformę Kościoła. . gdzie dotychczasowa tolerancja władz pozwalała jego nowym. konno jeżdżał. jeśli chce mieć na sejmach spokój. który grozić mógłby powołaniem Kościoła narodowego. poza wypadkami wyjątkowymi.reformy soboru trydenckiego (1545-1563) działalność nuncjusza Commendone-go w Polsce rozłam w obozie protestanckim wie programowi egzekucyjnemu wiązanie go z postulatami reformy Kościoła w duchu protestanckim. do obrony ojczyzny przed wrogiem zewnętrznym. umożliwiającą mu podjęcie walki o dusze i o panowanie w Europie ze słabnącym impetem protestantów. i rozpoczął montowanie katolickiego stronnictwa w Polsce. by. protegowany innego Padewczyka. W 1563 roku przybył do Polski nowy nuncjusz papieski. zaprzestania zwad. Nawet przychylny dotąd takiemu rozwiązaniu Uchański. Wzmocniono władzę biskupów. w Padwie wykształcony. Wenecjanin Giovanni Francesco Commendone. które je stosowały. Rezygnując. Stanowcze stanowisko soboru przekonało wielu mu podobnych zwolenników reform. nie rezygnując bynajmniej z przekonywania decydentów politycznych i wpływania na ich decyzje.te monarchie. przeglądywał w każdym kącie". jak szkolnictwo i opiekę społeczną. Uzyskał od Zygmunta Augusta między innymi zatwierdzenie uchwał soboru trydenckiego na sejmie w Parczewie pod Lublinem w 1564 roku oraz edykt skierowany przeciwko szukającym w Polsce schronienia cudzoziemskim działaczom radykalnej reformacji. nie pozwalał czynić z nich soborów. animując papieżniki i wiele im od papieża obiecywał. Młody królewski dworzanin. Jan Kochanowski wyrażał zapewne również stanowisko królewskiego otoczenia. a nadzieję na porozumienie pokładał w trydenckim soborze.Kościół wzmacniał swoją pozycję wszędzie tam. Biskupom wyperswadował projekt zwołania w Polsce soboru. Powiększono dyscyplinę kleru. poniechał w końcu daremnych prób i z biegiem lat stawał się bardziej papieski od papieża. starostwa. Króla natomiast Commendone straszył widmem buntowniczego charakteru działań politycznych protestantów i starał sięjak mógł ograniczyć jego współpracę z ewangelickimi przywódcami egzekucjonistów. niezależnego od Rzymu. wykluczając ich sprzedawanie. zamki. że nuncjusz "po Koronie wszędzie przejeżdżał. ustalając zarazem ich obowiązki. Nowe zakony z Jezuitami na czele podjęły na nowo i w sposób nowatorski zaniedbane dotąd przez Kościół a ważne dla społeczeństwa funkcje. nominowanie nieletnich. Hozjusz radził Zygmuntowi Augustowi. z krwawych prześladowań innowierców . znakomicie przygotowanym apostołom przekonywać ludzi słowem i przykładem własnym. Uporządkowano sprawę nadawania beneficjów kościelnych. jak Hiszpania. często uchwał soboru nie przyjęły . który jeszcze w 1564 i 1565 roku próbował synod zwołać. ograniczając wpływ władz świeckich. gdy w swoich poematach Satyr i Zgoda nawoływał do odrzucenia ducha stronniczości. jak okresowe wizytacje diecezji i wyjazdy sprawozdawcze do Rzymu. powrotu do starych cnót szlacheckich. Oburzeni protestanci twierdzili. Pozbawiło to protestantów szeregu istotnych i propagandowo nośnych argumentów. podkanclerzego Piotra Myszkowskiego. że Kościół sam się odrodzi. kiedy wyszydzał protestancki bezrząd.

bunty się między stanami mnożą. Jeśli arian już wtedy nie wygnano z Polski. co się nam przyjacioły ataki egzekucjonistów na senatorów obozu egzekucyjnego. zarówno politycznych. to dzięki Commendonemu . przykładowi. niedbałością wielką zniewolenie cierpiemy od kupców i przekupniów. Jużci i senatorowie wielcy nie prawem. jak wyznaniowych na sejmie piotrkowskim rozpoczętym w styczniu 1565 roku. ukazywało słuszność katolickiej tezy. wojewodów i starostów. To doma. potrafił zapobiec zarysowującemu się sojuszowi schiz-matyków z protestantami.Zygmunt August Mowa Mikołaja Sienickiego na Sejmie w 1565 roku Nie wiemy. gruby nieprzyjaciel nad państwy waszej króleskiej mości przewodzi. wielki niedostatek i przepłacony koszt od Posłowie ziemscy. obaczywszy nasz sposób i rząd nasz. aby który wojewoda wiece swe sądzi). aby spraw i rzeczy sobie zwierzonych dozorowali. Nie widziemy. Więc też ci. Zbór Mniejszy ostro atakowany był przez kalwinistów. wielkie mnóstwo ludzi próżnujących a po Koronie się tułających. ale gwałtem na sobie krzywd swych dochodzą. jak Leszczyński czy Ossoliński. 1506 rok (Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie) okazywali. Morderstwa i rozliczne zbytki [swawole] się dzieją. Królowi zaś działalność nuncjusza również była na rękę: ułatwiała rozbicie zwartego dotąd 132 ----------------. mniejszym. niedostatek sług ku potrzebie Rzeczypospolitej cierpiemy i poddanych dobrych mieć nie możemy. że tylko wokół papieża można znów zjednoczyć chrześcijaństwo. Od postronnych zasię nieprzyjaciół żadnej przestrogi nie masz. wiemy i czujemy to. Wasza królewska mość nami się sławi.rozbicie zboru było mu na rękę. ku złemu innym. a prawie nas ludziom okazał. a z dawna swe na pieczy mieli. Po bezbarwnym sejmie w Parczewie egzekucjoniści podjęli po raz ostatni próbę przeforsowania przemian. między innymi zniesieniem zakazu piastowania przez nich najwyższych godności państwowych. za którymi i niebezpieczeństwo dróg się wszczyna. w którym arianie z Sienickim bliżsi mu byli niż krzykliwi przywódcy kalwinistów. cośmy zacz są. a tych dwóch urzędów. a każdemu prawie już tyle wolno czynić. rzemieślników. śmielej już o nas sobie obiecują i pewnie się lada kiedy o nas pokuszą. że starostowie sądów swych nie odprawiają ku wielkiemu omieszkaniu [zaniedbaniu] pospolitej sprawiedliwości. fragment kolorowanego drzeworytu w Statucie Łaski&go. Umiejętną zaś polityką wobec prawosławnych. W witaniu poselskim Sienicki . ile chce. wzgarda prawa pospolitego się mnoży.Równocześnie pogłębiało się rozbicie wśród protestantów.

Miał poważne zastrzeRyc. zwłaszcza wobec fermentu społecznego w Zborze Mniejszym. coraz bardziej otwarcie występowali jej przeciwnicy. bez nich. Najpełniej wyraził to Stanisław Orzechowski. że szlachta sama. . jednolitych urzędów--instygatorów wybieranych co roku przez szlachtę. zarzucał im. że tych uprawnień nie egzekwują. Odwracali się protestanci od wątpliwego sprzymierzeńca. nie doczekała się realizacji. czemu winni są niedbali senatorowie. Szarpali go katolicy za małżeństwo. . Ruch egzekucyjny nie Dzieje Polski i Litwy - występował bowiem przeciw uprawnieniom senatorów. . Aprobował z Quincunx. wzgarda prawa pospolitego się mnoży. lecz od początku. konsekwentnie.wskazywał znów. Przerażał go wreszcie program egzekucji dóbr. . który rozumiał jako ograniczenie władzy królewskiej. Sienicki groził nawet senatorom. Senatorowie grozili. Drzeworyt żenią wobec programu egzekucyjnego. Przerażał go program reformy Kościoła w duchu protestanckim. Odbywający się w czasie sejmu synod różnowierców przypieczętował tylko rozłam. czy o taką realizację rzeczywiście projektodawcom chodziło. Udało się im jedynie uzyskać potwierdzenie postanowienia z 1563 roku. który zarzekał się uparcie. napadł na niego w sposób szczególnie perfidny. swoim zwyczajem. że pozostał papistą. Wołania o sobór narodowy. wedle określenia Commendonego. to jest wzór Korony Polskiej na cynku w zasadzie unię. instygatorów wyznaczy. Całkowitą natomiast porażką na tym sejmie zakończyła się kontrofensywa protestancka. nie kryjąc. że egzekucja nie jest dokonana. w sposób nietaktowny i dla Litwinów obraźliwy. Marcin Kromer. ataki na nuncjusza nie miały już dawnej mocy ani siły oddziaływania. czy tylko o zastraszenie niedbałych i niesumiennych magnackich urzędników. ludzie próżnujący i wałęsający się grożą bezpieczeństwu szlachty. iż wyroki sądów kościelnych nie będą egzekwowane. bo "rządu pospolitego" nie ma. groźnego dla interesów szlacheckich. Pytanie zresztą. Minione lata nie były dla niego łatwe i nie zawsze potrafił w godny sposób sprostać wymogom obrony swego stanowiska. "morderstwa i rozliczne zbytki się dzieją. król sądów nie pilnuje. Przestrzegał przed nią w Rozmowie albo dialogu około egzekucyjej Polskiej . . Grupa posłów pod jego kierunkiem wysunęła wówczas projekt wprowadzenia w całym państwie nowych. 1564 rok. Straciła również rozpęd egzekucja dóbr. niegdysiejszy towarzysz łoża. . że pozabijają instygatorów wybranych przez szlachtę. a mających prawo kontroli wszystkich innych urzędników. 113. Projekt wzbudził oczywiście zajadły sprzeciw. że znaczne różnice wystawiony Stanisława Orzechowskiego. ustrojowe między Polską a Litwą mogą wypaczyć słuszną w zasadzie koncepcję i wątpliwościom tym dawał wyraz. wojewodowie i starostowie obowiązków swych nie spełniają. ograniczenie możliwości nagradzania zasłużonych dla Korony. choć obawiał się. obowiązków nie wypełniają. iż występują w obronie uprawnień monarchy. ani reszta Izby Poselskiej. Nie poparł wniosku ani król. bunty się między stanami mnożą". . Co więcej. Alegoria Królestwa Polskiego. W rezultacie próba "wyzucia senatorów z wszelkiej władzy i znaczenia".

zmarłjednak. kolejny dialog polityczny apelujący do mas szlacheckich. przeznaczone zapewne na makulaturę. prekursorem regalizmu. że inaczej niż w krajach habsburskich król mu nie zagraża. gdy zaś to nie poskutkowało. zanim ukazała się drukiem.aby nas ten orzeł nasz polski palcy ostrymi swymi kiedy podrapał tak jako indziej Iwowie i orłowie podrapali poddane swe". Ale przedtem jeszcze mieli oni dokonać swego najważniejszego dzieła: unii z Litwą zagrożoną. Zachował się tylko rękopis i arkusze części złożonej w krakowskiej oficynie. był raczej Orzechowski. Ale dorobek polityczny autora pozostał w polskiej tradycji trwałym. 134 -. to jest wzór Korony Polskiej na cynku wystawiony. Policję Królestwa Polskiego na kształt Arystotelesowych Polityk wypisaną dla dobra pospolitego. znakomitym literacko dialogu. że dalsze zmiany są niebezpieczne. gdy boli. pisarz zresztą niekonsekwentny i pełen niekontrolowanych emocji. na Was «Rata» wolam. arystokracji i demokracji. w jednej łodzi siedzimy.dodawał . uważał. a wraz z Modrzewskim hasło suwerenności prawa. wiatry przeciwne mamy. morscy rajtarzy na lodź szturmują. z elementami monarchii. dzieła i poglądy ustrojowe Stanisława Orzechowskiego Tymi dramatycznymi słowami rozpoczął nowe dzieło. uderzył na alarm: Trudno milczeć. że kompromis ten już istnieje. Bronił kompromisu między monarchą a społeczeństwem. maszty łamią. na patrona godzą. nas dobywają.Korony z 1563 roku. walczącą o swój byt z Moskwą. Quincunx. specyficznej polskiej odmiany konserwatywnego monarchizmu. Bronił państwa prawa. stwierdzając. ginąc. Uważany za ideologa złotej wolności szlacheckiej. żagle drą.Zygmunt August sojusze i przymierza w wojnie północnej antagonizm duńsko-szwedzki kształtującym świadomość całych pokoleń szlachty. Ja. . trudno nie woląc w zlej toni. stwierdzał. I więcej. ognie niecą. który kładł kres nadziejom najradykalniejszych zwolenników egzekucji. Przygotowywał jeszcze rozprawę najważniejszą. welny biją. choć kontrowersyjnym elementem. trudno też nie wzdychać w niewoli. Żeglarze śpią. Był wyrazem owego zwrotu w opinii szlacheckiej (i zarazem sam go przyspieszał). a o własne bałtyckie okno na świat również ze Szwecją. apelującym do mas szlacheckich. za Arystotelesem uznając za polityczny ideał ustrój mieszany. "przeto nie bójmy się tego nigdy . Głosząc za Długoszem. ale przecież wciąż chroniącej swą tożsamość. że w Polsce równowaga tych elementów została zachwiana na niekorzyść monarchii. lodź palą.

tron duński bowiem był formalnie elekcyjny.Duńczycy. Połączona ona była unią personalną z Norwegią. W dodatku Dania. Szwedzi przeciwko nim właśnie zostali tu przyzwani przez zakonną jeszcze załogę Rewia. Ów handel narewski był solą w oku również Zygmuntowi Augustowi. których przynależność nie była ustalona: nie wiadomo było. niderlandzkich. podobnie jak Polska z Litwą. Państwo polsko-litewskie w przymierzu z Danią i Lubeką walczyło ze Szwecją. Dlatego monarcha polski od dawna szukał porozumienia z królem Danii Fryderykiem II. Po pierwsze. który zwalczać go chciał przez wydawanie listów kaperskich gdańskim przeważnie korsarzom. W maju 1 562 roku Eryk XIV nakazał swoim admirałom zawracanie do Rewia celem uiszczenia opłat portowych wszystkich statków duńskich. zwana północną. 13 czerwca podpisany został skierowany przeciw Szwecji sojusz duńsko-lubecki. Szwecja walczyła z Polską i Moskwą. Małżeństwo swojego brata z Jagiellonką uznał za groźną dla jego władzy próbę wzmocnienia się księcia Finlandii. z którego Szwedzi wyszli zwycięsko. Brało w niej udział pięć państw. czy do Polski należą. Blekinge i Halland oraz wyspę Gotlandię na Bałtyku.Siedmioletnia wojna północna Rozgrywana w latach 1563-1570 wojna. samotnie jednak z Moskwą. Przypadkowe starcie eskadr szwedzkiej i duńskiej pod Bornholmem w maju 1563 roku. . była najbogatszym z krajów na jego wybrzeżach. z których trzy walczyły na zasadzie każdy z każdym. należała do osobliwych. że to Dania. angielskich i szkockich. 135 Dzieje Polski i Litwy wybuch a Danią Konflikt Szwecji z Danią i Lubeką zaczął się od wydarzeń dla Zygmunta Augusta pomyślnych. czyniły to sąsiedztwo szczególnie niebezpiecznym. nie ukrywały swej życzliwości dla Moskwy. Opanowanie przez nią Estonii zagroziłoby bezpośrednio Sztokholmowi. Dwa czynniki zadecydowały. nie widząc jego korzyści dyplomatycznych dla walczącej od dawna z Moskwą właśnie na fińskim froncie Szwecji. konfiskowania zaś hanzeatyckich. ze względów głównie handlowych. przerwało rozpoczęte już rokowania i doprowadziło do wybuchu otwartej wojny. Więcej. chorobliwa podejrzliwość Eryka XIV. czy do Litwy. a pretensje duńskie do tronu szwedzkiego. Po drugie. pobierająca cło sundzkie od każdego statku wpływającego na Bałtyk. a norweski dziedziczny. Posiadała cztery prowincje dziś należące do Szwecji . płynących do opanowanej przez Moskwę Narwy. Przymierze z bogatą Lubeką podniosło jeszcze jej znaczenie. utraconego pół wieku wcześniej. przesądziła o tym potęga Danii. Agresji na poddające się Zygmuntowi Augustowi Inflanty pierwsi dokonali jego sprzymierzeńcy . a 5 października duńsko--lubeckopolski. co wzmogło jeszcze podejrzliwość Eryka XIV.Skanię. Moskwa z Litwą i Szwecją. Dania i Lubeka. Unia polsko-litewska przechodziła swój kolejny egzamin na terenie Inflant. a nie Szwecja stała się naszym sprzymierzeńcem.

opanował Parnawę nad Zatoką Ryską i bliski był zdobycia Rygi. Bronili się w twierdzach. złożona z żołnierzy najemnych. generał 136 Zygmunt August walki polsko--szwedzkie w Inflantach Klaudiusz Horn. W tej sytuacji dla przyszłości Inflant najistotniejszą stała się wojna między Brykiem a Zygmuntem Augustem. ale i siedmioletnią. Jak wiemy. na północy zaczęła się wcześniej . zaopatrzenie ich jednak było utrudnione na skutek działania gdańskich kaprów. Na morzu nieznaczna przewaga była początkowo po stronie sprzymierzonych. Na odcinku inflanckim Szwedzi utracili inicjatywę. gdy główne siły polsko-litewskie pod dowództwem księcia Kurlandii Kettlera odrzuciły armię szwedzką na północ i obiegły Parnawę. po czym pospolite ruszenie szwedzkie odwojowywało stracony teren. zwłaszcza gdy nadciągnął tu ze znaczniejszymi siłami hetman polny litewski Hrehory Chodkiewicz w 1567 roku. Armia duńska. dopiero w 1565 roku udało sieją odzyskać. a flota szwedzka skutecznie udaremniała żeglugę narewską. odnosiła sukcesy na lądzie. Ryć. 114. zwana nie tylko północną. na razie bez sukcesu. XVI wieku posiadłości: zakonu kawalerów mieczowych arcybiskupstwa ryskiego biskupstwa kurlandzkiego tzw ziemia piltyńska biskupstwa ozylskiego sprzedane Danii w 1558 biskupstwa dorpackiego która straciła 14 okrętów i 7 tyś. z Rewlem na czele. tereny zajęte przez Moskwę do 1570 tereny zajęte przez Szwecję do 1570 tereny zajęte przez Rzeczpospolitą do 1570 terenyzajęteprzezDaniędo1570 Księstwo Kurlandii i Semigalii . pierwsze .lenno Rzeczypospolitej od 1561 Prusy Książęce granice państwa zakonu kawalerów mieczowych w pot. a był on również końcem marzeń o minionej potędze wielkiego miasta hanzeatyckiego. póki pieniędzy na żołd starczyło. zdobyty przez Moskali.Na zachodzie wojna toczyła się latami bez znaczących wyników. końcem znaczenia Hanzy nad Bałtykiem. Wojna. ludzi. Twierdze szwedzkie w Finlandii i Estonii były nie do zdobycia dla piechoty Iwana. Dzień ten jest znany pod nazwą "końca floty lubeckiej". Niewielkie znaczenie miały również działania na froncie moskiewsko-szwedz-kim. już w czerwcu 1562 roku głównodowodzący szwedzki w Estonii. lecz w końcu lipca 1566 roku niespodziewana burza zniszczyła eskadrę duńsko-lubecką. W następnym zaś roku padł Połock. Zaś sprzymierzony z Moskwą królewicz duński Magnus szybko został przez Szwedów pokonany i utracił swe posiadłości w Estonii. Struktura terytorialna i podział państwa zakonu kawalerów mieczowych w Inflantach w latach 1561-1570.

115. Radziwiłła Rudego. Dowódcajej nazywał się Maciej Scharping. 1630 roku (Kraków-Wawel). że utrudniła zaopatrzenie armii obu przeciwników i zmuszając Szwedów do defensywy. Duńczycy konsekwentnie uważali naszych i innych kaprów za zwykłych piratów. W pospolitym ruszeniu musieli brać udział właściciele majątków szlacheckich.sukcesy i porażki polskiej floty Początki polskiej floty wojennej owiane są legendą. Wiek XX jąjeszcze pomnożył: powrót Polski nad Bałtyk w 1920 roku zaowocował tworzeniem fałszywej morskiej tradycji. Wywodzący się przeważnie z Gdańska prywatni przedsiębiorcy otrzymywali listy kaperskie. Artyleria składała się z cudzoziemskich najemników. w zmaganiach Polski i Litwy Z Moskwą. polonizowanie jego nazwiska na Sierpinek jest czystą fantazją. ale dziś. tylko oni posiadali istotną wartość bojową. Flaga. Było to wielkie i potrzebne dzieło. Korsarstwo czyli kaperstwo od piractwa różniło się zatem tylko działaniem formalnie w majestacie prawa. ale winni byli być traktowani jako kombatanci. w pogoni za nim. jak to było z kaprami Zygmunta Augusta. przyszły sukcesy wojsk Zygmunta Augusta. Rok później nie zdołał już powtórzyć tego manewru i straciwszy kilka okrętów. że flota ta. którą kaprom zatwierdził Zygmunt August. złożona z uzbrojonych naprędce statków handlowych. odegrała istotną rolę w wojnie. ścigającą go eskadrą szwedzką. widomy znak. Połączyć się z nim miał drugi korpus kniazia Piotra . Szwedzi. Ważniejsze jednak. gdy w 1567 roku uniknął starcia ze znacznie silniejszą. Srebrny okręcik z zastawy stołowej. blokując równocześnie szwedzki Rewel i rywalizując ze Szwedami w blokowaniu moskiewskiej Narwy (takie to były paradoksy tej wojny). ok. umożliwiła sukcesy w wojnie z Moskwą. ale również wynikiem wyższości bojowej nielicznej a dobrze wyszkolonej armii litewskiej nad moskiewską. Anglików. co nie wszyscy zresztą uznawali. by ułatwić interioryzację morskiego paradygmatu w społecznej świadomości. można chyba bez szkody przypomnieć. z pozostałymi musiał schronić się w Wisłoujściu. zdobyciu Połocka. Z początkiem 1564 roku silny moskiewski korpus kniazia Piotra Srebrnego (Sierebrianego-Obolenskiego) koncentrował się pod Orszą. Były to już ostatnie starcia. to jest wolno im było grabić statki obce na własny rachunek. osadzeni z rodzinami w wioskach pod Moskwą w zamian za obowiązek służby zbrojnej. że nie polska miała to być flota. lecz jagiellońska. Scharping wykazał wielką biegłość żeglarską. zajęli i spalili Hel. Na głównym teatrze wojny. gdyż wcześniej w Estonii podpisano zawieszenie broni. Zasługą to było hetmana wielkiego litewskiego. Trzon wojsk Iwana stanowili tak zwani strielcy. nosiła herb będący częścią Pogoni litewskiej ramię zbrojne w miecz podniesiony do ciosu. by zaatakować posiadłości polskie w Liwonii. Szkotów i Niemców. po Ryć. 137 Dzieje Polski i Litwy początkowym sukcesie moskiewskim. kiedy zostało dokonane.

Na wieść o tym armię Srebrnego. Nauczeni jednak doświadczeniem dowódcy moskiewscy. Szyszak husarski ze zbiorów Tyszkiewiczów. Stacjonujący W Połocku. Lecz wiemy dziś. mimo przewagi liczebnej. Uchodźcy z Moskwy byli witani z otwartymi ramionami. nie zapomniawszy dawnej wolności. zniewolony przed kilkudziesięciu laty przez Moskwę: Iwan obawiał się podobno. znakomity wódz. W Moskwie Iwan na samym początku działań wojennych przeciw Zakonowi napotkał silny opór bojarskiej Rady Wybranej. opryczników. usiłowano 138 Zygmunt August politykę Iwana przedstawić jako wymierzoną przeciw bojarstwu. mań Radziwiłł miał do dyspozycji tylko 4 tyś. Ale najznakomitszym z uchodźców był kniaź Andriej Kurbski. że oprycznina dokonywała swoich okrucieństw we wszystkich środowiskach i jakichkolwiek celów społecznych nie sposób się tu dopatrzyć. warsztat niemiecki. ale i w rachubach Zygmunta Augusta. ludzi. otworzą bramy Zygmuntowi Augustowi. Szujskiego. ziemszczyzna i oprycznina Przyczyny tego tkwiły w polityce wewnętrznej obu monarchów. zabity siekierą przez chłopa w ucieczce. później. Nad ujściem rzeki Ułły do Dźwiny zdołał pod koniec stycznia zaskoczyć w marszu wielokrotnie silniejszą armię Szujskiego i rozproszył ją całkowicie. że Nowogrodzianie. W 1565 roku Iwan podzielił swoje państwo na ziemszczynę. sprzyjającą ludowi. Wtedy to między innymi opuścił służbę u Iwana i powrócił na Litwę kniaź Dymitr Wiśnio-wiecki. W świat poszły wieści o morder-Nowo rodu stwach i rzeziach dokonywanych przez opryczników. Król Polski umiał tę sytuację wykorzystać. niegdyś potężna republika kupiecka. Zginął Szujski. który odniósł szereg sukcesów w Liwonii. opanowała panika: uszła spod Orszy. zdobywca niegdyś chanatu kazańskiego. Największą masakrą dotknięty został w 1570 roku Nowogród Wielki. realniej oceniającej szansę militarne państwa niż wielki książę. gdzie na nowych zasadach osadzał wiernych sobie i okrutnych wykonawców swojej woli. były to jednak głównie doborowe oddziały jazdy. i opryczninę. zwłaszcza w stalinowskiej Rosji. zarządzaną jak poprzednio. porzucając tabory na łup Polakom. padły tysiące jego żołnierzy. nie ryzykowali dalszych ataków i znów przez kilka lat wojna zamieniła się w szereg mało znaczących granicznych potyczek. 116. Rozwiązanie jej w 1560 roku było wstępem do nasilenia terroru politycznego wobec przeciwników. Szczupłość zwycięskiej armii nie dozwoliła Rudemu wyzyskać sukcesu. Hetorganizacja i sktad armii moskiewskiej ok.Ryć. Na wieść o prześladowaniach zdołał przechytrzyć swoich . by wolność odzyskać. 1550 roku (Kraków-Wawel).później naśladować ich będzie nawet w tym szczególe hitlerowska SS. W rodzącej się w trudach wspólnej Rzeczypospolitej sprawa unii warunkowała udzielenie Litwie pomocy przez Koronę. morderców w czerni . Ponieważ los wielkich bojarów wielkiego przyciągał uwagę największą. przeciw której ciągnęły już oddziały koronne Floriana Zebrzydowskiego.

zmarł w więzieniu. 117. Wysłała dziecko na Mazowsze. a Kurbski rozpoczął sławną wojnę z Iwanem na listy: obaj byli znakomitymi polemistami. a król. nie wiedząc długo nic o swoim pochodzeniu.i rzeczywiście w 1570 roku podpisano rozejm. Wiek ten . odjechał do Polski. ok. Zamiast Iwana upadł Eryk XIV. Z niewiadomych przyczyn do ataku tego nie doszło. proponującej i przechowującej inną tradycję niż samodzierżawia i tyranii. Fryz podstropowy w Sali Pod Przeglądem Wojsk zamku królewskiego na Wawelu. Jan finlandzki i Karol sudermański. niewątpliwie niezrównoważony psychicznie Eryk był postacią tragiczną nie z własnej woli. Obalony przez spisek arystokratyczny 19 września 1568 roku. Pod koniec panowania szukał porozumienia z Groźnym: podobno zamierzał mu wydać 139 Dzieje Polski i Litwy Jan III Waza królem Szwecji Gustaw Erikson Waza 140 Ryć. Domyślać się tylko możemy. że nadeszła pora ostatecznego rozprawienia się z Iwanem. W przeciwieństwie jednak do Iwana. kowelskie i krewskie. Sądził. jakie kiedykolwiek królowie polscy prowadzili. podobnie jak w Polsce. którą poślubił i uczynił królową Szwecji. stanął pod Radoszkowicami koło Mińska. Na Litwie powstały również inne dzieła Kurbskiego.albo na upadek Iwana wskutek spisku opozycji moskiewskiej. Sam Zygmunt August na czele jednej z największych armii.strażników i uciec na Litwę. z których mogłaby się rozwinąć. Po Eryku i Karin pozostał syn i dziedzic. na którego czele stali jego bracia. norymberska. tradycję swobód stanowych i niezależnych instytucji społecznych. który przetrwał lat prawie jedenaście . córki kaprala. Zygmunt August nadał mu wówczas dwa starostwa. Nie dopuściła do tego Katarzyna. Katarzynę Jagiellonkę. Tron przypadł Janowi. do morderstw popełnianych własnymi rękoma. niemowlę wówczas. Zmarł młodo w Moskwie. Jan III chciał go zamordować. rozpuściwszy wojsko. do siostry Anny. Zbroja czerniona. Gustaw Erikson Waza. Ryć. przygotowując bezpośredni atak na Moskwę. i jego małżonce Katarzynie. Jak inni monarchowie tych czasów i on pragnął szczęścia osobistego. otruty podobno grochówką. że znalazł je w ramionach Karin Mansdottcr. pierwsze w długim szeregu rosyjskiej demokratycznej literatury emigracyjnej. Próbowali go wykorzystać różni wrogowie Szwecji. trzeciemu tego imienia monarsze Szwecji. 1535 rok. że powtarzając politykę sprawdzoną w stosunku do Inflant pod Pozwolem. liczył na polityczne rozwiązanie sporu . 1550 roku (Kraków-Wawel). W 1568 roku wydawało się. demokracja szlachecka. 118. Dojrzały jego żywot był krótki i burzliwy. Tam mały Gustaw chował się w domu szlacheckim. Sytuacja była podobna: podejrzliwość doprowadzała króla Szwecji do ataków furii.

na koadiutora arcybiskupa Rygi. ale sejmy 1566 i 1567 roku rozchodziły się nie podejmując ostatecznej decyzji. obawiających się emancypacji szlachty litewskiej. Przywrócono wolny handel na Bałtyku. Ale i tak wychodziła z wojny zwycięsko. wykruszało się pokolenie magnatów broniących swej przewagi stanowej. Radziwiłł Czarny. zakazu nabywania dóbr na Litwie Koroniarzom i w zasadzie akceptowali tylko wspólną elekcję. najtrudniejsza była do przeprowadzenia. Łagodził namiętności. Litwini żądali unii dwóch równorzędnych państw. dwóch odrębnych aparatów państwowych. Siły odśrodkowe wciąż były żywe w Prusiech Królewskich i Książęcych. księcia meklemburskiego Jana Albrechta. Starzejący się Albrecht ulegał wpływom swego zięcia. a szwedzka bandera otrzymała na tym morzu honorowe prawo zwierzchnictwa: okręty innych państw miały ją salutować zwijaniem górnych żagli. że wojna ze szwagrem nie ma sensu.Zygmunt August Unia lubelska społeczeństwo litewskie wobec idei unii realnej Z całego programu egzekucji unia. Estonia.pisał tak przedziwne scenariusze. przeciw decyzji w sprawie estońskiej i wolności żeglugi narewskiej. Zmarł wprawdzie zaraz po sejmie 1565 roku główny jej przeciwnik. ale wiedział. ze strony polskiej prowadzili je Marcin Kromer i młody sekretarz królewski Jan Dymitr Solikowski. dwóch odrębnych sejmów. Oczywiście Szwedzi tego warunku nigdy nie dotrzymali. Jan III nie był geniuszem polityki. brata Jana Albrechta. Szwecja zajmowała miejsce Danii jako czołowe bałtyckie mocarstwo morskie. Kandydat okazał się niezrównoważony zarówno . "do pokoju wiódł". Pchnął natychmiast do Gdańska eskadrę z czterech okrętów z prośbą o pokój i pośrednictwo w rokowaniach z Danią. zachowawszy znaczną większość Inflant. choć już aprobowana przez króla. Polska nie podpisała tego traktatu i założyła protest przeciw jego warunkom. Nie chciał unii wymuszonej i przez to nietrwałej. Polacy żądali bezwarunkowej inkorporacji. Traktat ostatecznie nie przesądzał niczego: sporne terytorium. nieudana próba przejęcia Prus Książęcych przez Meklembur-czyków Nie tylko Litwa sprzeciwiała się wówczas wzmocnieniu więzów między poszczególnymi częściami monarchii jagiellońskiej. który oddaje w lenno Danii. Rozpoczęły się długie rokowania w Szczecinie. Zygmunt August swoim zwyczajem czekał cierpliwie. wciąż na skutek braku zgody obu stron na jakikolwiek kompromis. To Albrecht pruski przeforsował między innymi w swoim czasie kandydaturę Krzysztofa meklemburskiego. że i wobec tych uznawanych za legendarne nie wolno być nadmiernie krytycznym. miało być przez Szwecję przekazane cesarzowi. .

od powołania komisji na sejmie 1551 roku.RyCi " 9 pó|kopek litewski 2ygrnunta Augusta (awers ków neutralnych płynących do Narwy narażały statki i rewers). a stary Albrecht gotów mu był już rządy księstwa i opiekę nad małoletnim synem powierzyć. Pokazuje również. gdy w Gdańsku aresztowano i ścięto 11 kaprów królewskich: pretekstem stało się pobicie przez kaprów kilku Kaszubów i zrabowanie im kilku kur. z naruszeniem praw swego suzerena. jak sprawy królewieckie. Unia z Litwą jednak nie mogła być rozwiązana w tak prosty sposób. I zarazem.groźniejsze były wówczas dla tego zjednoczenia niż łatwo rozwiązane problemy ubogiego księstewka lennego. wbrew zakazom często zjeżdżali do Gdańska. oprócz Litwy. jak psychicznie: zrzucił sukienkę duchowną i przeszedł na stronę szwedzką. Miasto niechętne było kaprom królewskim. został zatrzymany. której jednak w 1568 roku do miasta nie wpuszczono. gdyż dokonywane przez nich rekwizycj e stat. 1564 rok (Muzeum Narodowe w Krakowie). 141 Dzieje Polski i Litwy -- konflikt między Gdańskiem a królewskimi kaprami gdańskie na rekwizycje odwetowe ze strony poszkodowanych. W 1564 roku król zdecydował się prace przyspieszyć i wydał na sejmie litewskim w Bielsku przywilej przyrzekający wprowadzenie w życie statutu jeszcze nie . których baza była w Pucku. Sami kaprzy zresztą. Konflikt długo narastający dojrzał. poparł polskich komisarzy. zabił tam po pijanemu swego dozorcę Wąsowicza. Pokonany i uwięziony w Wilnie. który już chciał uciekać do Niemiec. że i na innych. Albrecht. W tej sytuacji Jan Albrecht meklemburski stał się w Królewcu rzecznikiem tendencji antypolskich. Zygmunt August kazał go więc osadzić w ściślejszym więzieniu w Rawie. że w tym drugim przypadku współpraca z Hohenzollernami dawała dobre rezultaty. i z krzywdą najbliższych krewnych.choć w tym wypadku nie pozbawione racji . króla Polski. Ujednolicenie ustroju obu państw musiało być wcześniej dobrze przygotowane.politycznie. terytoriach pełne zjednoczenie państwa nie było dokonane. Po Hozju-szu zjechała do Królewca komisja złożona z polskich senatorów i pruskich opozycjonistów.osądzeni na gardło lub skazani na banicję i spokój w księstwie pruskim przywrócono. Sejm pruski. trwały prace nad nową redakcją statutu litewskiego Zygmunta Starego. brat wstawił się za nim na próżno. Zygmunt August powołał w celu zbadania tej sprawy specjalną komisję. Hohenzollernów brandenburskich. Zygmunt August uprzedzony został o niebezpieczeństwie na sejmie 1566 roku przez Hozjusza i pospiesznie wyprawił do Królewca wpierw Solikowskiego. gdzie przeważali zwolennicy lojalności wobec Korony i współpracy z Brandenburgią. który zdołał porozumieć się z niechętnymi Meklemburczykom stanami pruskimi. Trudniejsza sprawa z Gdańskiem. że upór i samowola potężnego miasta . Porównanie obu konfliktów pokazuje nie tylko. choć stąd właśnie wielu z nich pochodziło. jego nowi promeklemburscy doradcy . Przez całe niemal panowanie Zygmunta Augusta. gdzie również zachowywali się po korsarsku.

referendarz koronny: urzędnik ten. Ale przecież również obawę przed utratą tożsamości narodowej. obrady wspólne i zaczęły się wielotygodniowe targi. Nawet Sienicki krzyczał. że obrady Ryć. którzy pierwsi położyli tamę ekspansji mongolskiej. albo dla unii zjednanych. rywalizując z Moskwą o zjednoczenie Rusi. wysokiej. Potomkowie tych pogańskich rycerzy. Ale Litwini odmówili Zgody na i rewers). niepostrzeżenie opuścili Lublin l marca.najdłuższy i najbardziej płodny sejm w dziejach rodzącej się Rzeczypospolitej. zostawiając jedynie nielicznych posłów i senatorów. Podsycało to jeszcze podejrzliwość reprezentantów Wielkiego Księstwa. referował sprawy w sądach królewskich. zmienili teraz język i wiarę. posłowie wybrali więc świadomie eksperta w sprawach prawnoustroj owych. 142 Zygmunt August opór magnaterii litewskiej wobec unii Stanowisko Litwinów wyrażało oczywiście obawy magnaterii przed utratą dominującej roli społecznej w Wielkim Księstwie. że na Litwę "nie listu. którzy na swych barkach dźwigali walkę z krzyżackim najazdem. Marszałkiem polskiej Izby Poselskiej obrany został Stanisław Sędziwój Czarnkowski. już w 1568 roku został przetłumaczony na język polski. wprowadzając konsekwentnie ustrój wojewódzki na terenach dawnych ruskich włości feudalnych oraz przeprowadzając dalsze upodobnienie instytucji samorządowych litewskich do koronnych.dokończonego. grodzkie i podkomorskie. a na łacinę dopiero w 1576 roku. . Podkanclerzy Piotr Myszkowski przedstawił postulaty królewskie. 1567 rok (Muzeum Narodowe w Krakowie). który miał być złożony z polskich oraz litewskich posłów i senatorów . która dotąd Litwy nie objęła. przed emancypacją szlachty. ale korda trzeba". Zredagowany jak poprzedni wjęzyku staroruskim. rzecz rozbijała się jednak o nieustępliwość posłów koronnych. przed egzekucją dóbr. a wreszcie stworzyli rozległe państwo. Litwini. Rozumiał to Zygmunt August i wraz z senatorami polskimi próbował wypracować projekt kompromisowy. Wpływ prawa polskiego widoczny był zwłaszcza w ustroju sądownictwa. na wzór polski zorganizowano bowiem sądy ziemskie. Izba Poselska jednogłośnie uznała. ale nie utracili dawnej dumy. Na wzór polski uporządkowano również podział administracyjny Wielkiego Księstwa. 120. w nocnej zadymce śnieżnej. niewiele niższej niż senatorska rangi. Ostatecznie 10 stycznia 1569 roku zebrał się w Lublinie wspólny sejm. Talar gdański Zygmunta Augusta (awers od unil trzeba zacząć. Gdy król rozkazał wreszcie zebrać się obu izbom na wspólnej sesji. Ostatecznie ów drugi statut litewski obowiązywać zaczął w Wielkim Księstwie od 1566 roku. nie mandatu.

Ryc 121 p0dzia) administracyjny Wielkiego Księstwa Litewskiego ok. powrócili litewscy posłowie. \J* w j woj. Unia lubelska. szybko polonizujących się magnatów. Przełamało to ostatecznie opozycję Litwinów. mai. Zygmunt August uchwalenie aktu unii lubelskiej 1 lipca 1569 roku . a senatorowie chętnie zawierali małżeńskie związki z córkami wołyńskich. Powróciła większość senatorów. 5 marca król ogło sił więc wcielenie tych dwóch województw do Korony. życz liwi unii. życzliwa jej też była część Wołynian.albo wyznaczonych do dalszych rokowań. Jan Matejko. Tak dokonał Się po. podolskich i kijowskich. Księstwa i wytyczono trwałą jak na tę część Europy granicę. dzisiejszą granicę między Ukrainą i Białorusią. 122. Uciekli. Żartując z ich nazwisk pisał wówczas Jan Kochanowski: Litwa z nami uniją uczyniwszy strojną. której rycerstwo brało udział w obronie kresów ukrainnych przed Tatarami. Później nieco wcielone zostały do Koro. Tym ostatnim lubelska inkorporacja da niebawem silną pozycję polityczną w Koronie. Tereny południowe zresztą od dawna ciążyły do Korony. mścistawskie ny Województwa bracławskie ___________ ___________ •*-ziemieutraconejarcecz Moskwy po 1563] l kijowskie. Ale i wśród posłów koronnych budziło się zrozumienie. Wyczerpało to cierpliwość Zygmunta Augusta. Pozostali przecież w Lublinie posłowie województwa podlaskiego. zostawiwszy Ha-laburdęz Wojną. 1550 roku dział ruskich ziem Wielkiego i po 1569 roku. 143 Dzieje Polski i Litwy Ryć. 1869 rok (Muzeum Narodowe w Warszawie)._ _ ___.

A ku lepszemu świadectwu rzeczy wyżey opisanych.. [. wedle spolney zgody Warszawskiey. 1569 rok (Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie) Foedera aut pacta. [. Rada. y zasiadać tak Panowie między Pany osobami swemi.że lepiej zgodą niż przymusem doprowadzić do unii. w Polszcze składać będzie. tak na Seymie iako y bez Seymu. Monarcha miał być obierany wspólnie na terenie Korony i koronowany w Krakowie.. iest iedno nierozdzielne y nierożne ciato. pod Królem Polskim Panem swym. y przymierza z postronnemi narody. z którymkolwiek narodem przedtym uczynione. pierwszego dnia miesiąca Lipca. y mocne zachowane bydź maią. I po długich. Król coraz bardziej zdecydowanie naciskał na jednych i drugich. tak duchowna iako y świecka Koronna ktemu Posłowie Ziemscy. od tego czasu Kroi l. iako ciału iednemu. Zniesione zostało prawo sukcesyjne Jagiellonów na Litwie. Tytuł wielkiego księcia litewskiego został zachowany. a także nie rożna. w ieden lud zniosła y spoiła. napotym żadne czynione. na tym Walnym y spolnym Seymie Lubelskim będący. iedno zawżdy spoinę Seymu temu oboiemu narodowi.] A te wszystkie rzeczy tu postanowione y obwarowane. zawiesiliśmy na ten list pieczęci nasze. żeby iuż wiecznemi czasy iedna głowa. A temu oboiemu narodowi. y inne wszystkie Stany. cale.. ale nie zachowano podniesienia na tron w Wilnie. roku Pańskiego tysiącznego. pięćsetnego sześćdziesiątego dziewiątego. ani poiedynkiem.. iako Posłowie między Posły. ieden pan. od ktorey części y strony nie maią nigdy wiecznemi czasy bydź wzruszane y odmieniane: ale wieczne. Pisań y dań na tymże Seymie spolnym Lubelskim.. y Wielkie Xięstwo Litewskie. ani przez lego K.M.. że konieczne są dalsze ustępstwa.] Seymow innych żadnych osobnych Stanom Koronnym y Litewskim. my przerzeczeni Prałaci.] Korona Polska. ale owocnych rokowaniach ostatecznie uchwalono akt unii l lipca 1569 roku. y radzić o spolnych potrzebach. Akt ten powoływał wspólne "nierozdzielne a nie różne" państwo pod nazwą "Rzeczpospolita Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego".M. abo zmowy. a potym na Królestwo Polskie pomazan y koronowan w Krakowie będzie [. w Polszcze y w Litwie...M.. dzierżane bydź nie maią. ani przez Pany Rady.] Akt unii lubelskiej. składać nie będzie.] Seymy y Rady ten oboy naród ma zawżdy mieć spoinę Koronne. y wieczney pamięci. y Posly Ziemskie oboyga narodów za spolnym zezwoleniem. y Radom Koronnym y Litewskim nasłuszniey zdać będzie. a mieysce obierania w Polszcze. Panowie. y ieden Kroi spoiny roskazował. iedno za wiadomością y radą spoiną obudwu narodów: a przymierza. ani stanowione żadni też Posłowie w rzeczach ważnych do obcych stron posyłani bydź nie maią. ktoreby były szkodliwe ktorey stronie. abo stanowienia.. ale iedna spoina Rzeczpospolita: która się ze dwu Państw y narodów. który spolnymi głosy od Polaków y od Litwy obran. gdzie się lego K. [. Wspólny miał być i wspól145 Dzieje Polski i Litwy Unia lubelska [. .

posiadających dotąd własny sejmik. których związek z Koroną nie był dotychczas uregulowany. ale reprezentowanych przez swych biskupów: Warmii oraz księstwa siewierskiego należącego do biskupów krakowskich.nie obradować sejm. l tego. coby się przeciwko któremu miastu gdzie dziać miało". Na marginesie debaty polsko-litewskiej rozwiązano również sprawy innych ziem. które wcielono już w 1564 roku do województwa krakowskiego jako powiat śląski. Dzieje Polski i Litwy Ryć. Ustalono porządek senatorów w Senacie. na sejmie lubelskim dokonano. z osobnym sejmikiem w Zatorze. bojkotujących więc dotąd sejmy koronne. zatarg króla z Gdańskiem Pozostawał do uregulowania zatarg z Gdańskiem. 123. przysyłając w poselstwie swych burmistrzów. Arras z kolekcji Zygmunta Augusta z herbami Polski i Litwy oraz personifikacją Obfitości. Burmistrzów uwięziono. Polska i Litwa po unii lubelskiej w 1569 roku. Wytoczono miastu proces. odrębności ustrojowe Prus Królewskich z księstwem oświęcimsko-zatorskim. Członek tej komisji. Posłowie pruscy zasiedli w sejmie wspólnej Rzeczypospolitej. ale i potężnych miast w sejmie pruskim reprezentowanych. Sienicki stwierdził wtedy. że nie chce o Gdańsku "mówić przy mieszczanach krakowskich. natomiast ustalono zakres ich kompetencji identyczny w obu krajach wedle wzoru koronnego. odrębne ministerstwa i urzędy centralne. ujednolicony został system celny i monetarny. Wyznaczono nową komisję pod kierownictwem wybijającego się przywódcy obozu katolickiego. Zniesiono zakaz nabywania przez Polaków dóbr na Litwie. dzięki zdecydowanej postawie Zygmunta Augusta. bo oni mająpakty z miasta. Trudniejsza była sprawa Prus Królewskich. Przewodniczący królewskiej Komisji Morskiej Jan Kostka sprowadził do Lublina grupę jednolicie umundurowanych i znakomicie się prezentujących przed szlachtą żeglarzy. Najłatwiej poszło 146 Zygmunt August 147 Ryć. Błagany przez burmistrzów gdańskich na klęczkach. 124. Pozostało odrębne wojsko polskie i litewskie. Dumne miasto usiłowało bronić się na sejmie lubelskim. którym powinni są wszystko oznajmowywać. Tu też trzeba było przełamywać opór nie tylko lokalnej magnaterii. kustosz katedralny wileński Piotr Roizjusz. Hiszpan z pochodzenia. Zygmunt August uciął dyskusje słowami: "Ja tak chcę". Wspólna miała być polityka zagraniczna. biskupa włocławskiego. Sprzymierzeńców miało w innych miastach tu reprezentowanych. sejmem nawet niekiedy zwany. napisał wiersz o straconych niewinnie kaprach. również na sejmie rozpowszechniany. Ale i wrogowie Gdańska nie próżnowali. Ułożone przez nią . po 1553 roku (Kraków-Wawel). Zabrakło jedynie w Izbie Poselskiej reprezentantów dwóch państewek duchownych i tak de facto od Rzeczypospolitej zależnych. Stanisława Karnkowskiego. by Gdań-szczan nie karał.

Anglia i Szkocja. Żadna z tych unii nie miała początkowo tak wielkiego poparcia społecznego jak lubelska. że pomyślana jako reforma antymagnacka. Zjednoczyły się Kastylia i Aragonia. kalwińska. księstwa i hrabstwa obejmowane wspólną nazwą Niderlandów były na najlepszej drodze do stworzenia jednego. unia przeciwnie. Unia lubelska nie była jedyną w ówczesnej Europie. by po niewielu latach uzyskać od Batorego ich anulowanie. umożliwiać spokojną pracę nad wykończeniem nowego gmachu ustrojowego zbudowanego na poprzednich sejmach. ograniczające przywileje miasta i rozszerzające uprawnienia królewskie w sprawach morskich. Gdańszczanie. Poza jej nawiasem . silnego gospodarczo. Obóz egzekucyjny był zepchnięty do defensywy: gdy Sienicki w 1572 roku wykorzystał debatę nad sądownictwem do gwałtownego ataku na magnaterię.statuty. uzupełniało w istotnych nieraz szczegółach dzieło poprzednich sejmów. że na Litwie. Zygmunta Augusta przeprosili. pozostała pewna gorycz. Protestanci również byli w defensywie. przygotowała nawet wspólne wyznanie wiary. widząc zgodne i stanowcze stanowisko i króla. co łączy i z pełnym szacunkiem dla odrębności neutralizować to. lecz również sposób przeprowadzenia unii. wzbudził tylko wyraźną niechęć króla. zjednoczonego państwa. 148 -. lecz faktycznie nie wprowadzili ich w życie. że zdołaj ą zjednoczyć się w jednej organizacji kościelnej. Sądzono. poczucie utraty narodowej tożsamości. Przed sejmem 1570 roku przedstawiciele trzech ewangelickich wyznań: kalwiniści. rozejm z Moskwą. najsilniejsza z nich. Wskazywano. uczącym. w 1570 pokój ze Szwecją. Jest w tym tylko część prawdy. I dzięki temu. I rzeczywiście kolejne sejmy w Warszawie w 1570 i 1572 roku przebiegały na ogół spokojnie (mimo sporów o kwestie wyznaniowe rozniecanych przez protestantów). pozorne ukorzenie się Gdańska zdawały się przynosić spokój państwom Augusta. przyjęte zostały przez następny sejm w 1570 roku. jak w stosunkach między narodami budować na tym.Zygmunt August ocena unii lubelskiej Dzieło unii nie zawsze było doceniane. i obu izb. statuty formalnie przyjęli. doczekały się unii realnej przeszło wiek później. przemyślanego i pracowitego kompromisu. agresja sąsiadów zniweczyły jej materialne skutki. nawet wśród niechętnej rodzimym magnatom szlachty. " Te sokoły mnie zgubią " Unia lubelska w 1569 roku. pozostała ona trwałym elementem naszej politycznej świadomości. dała magnatom panowanie nad Rzecząpospolitą. a ich dzieło ustawodawcze. żadna nie była owocem tak wytrwałego. dotyczące raczej drobiazgów. choć tragiczne zawikłania naszej historii. połączone w 1603 roku unią personalną. Odrzucone ono jednak zostało przez luteran i zawarta 4 kwietnia tak zwana zgoda sandomierska była bliższa zawieszeniu broni niż zjednoczeniu. co dzieli. luteranie i Bracia Czescy zjechali się na wspólnym synodzie w Sandomierzu. Toteż nie tylko sam akt może być uznany za chlubę naszych dziejów.

Nie zdecydował się na publikację swego ostatniego dzieła. się do Rakowa w Sandomierskiem. w dwa lata później w protestanckim Elblągu. dokonywali równie spektakularnych nawróceń protestanckich magnatów i mogli się nawet poszczycić pierwszym kandydatem do kanonizacji.w warmińskim Braniewie. Stanisławem Kostką. który niewiele miał przeżyć Zygmunta Augusta. Wśród konwertytów największe znaczenie miało nawrócenie na katolicyzm dzieci Mikołaja Radziwiłła Czarnego i synów Jana Łas-kiego . odłożył dyskusję nad tymi problemami na sejm następny. dojrzałym.pozostał silny ariański Zbór Mniejszy. Na jego czele rychło stanęli Jezuici. drzeworyt w Zwierciadle. Wszystko to ułatwiało działanie ruchowi odnowy w Kościele katolickim. 125. Pułtusku. Kaliszu i w Wilnie. zwłaszcza gdy od 1569 roku Centrum jego przeniosło Ryć. Jezuici odnosili sukcesy w spektakularnych dyskusjach z protestantami. Godny to był testament mądrego i życzliwego światu myśliciela. że "stateczna a wspaniła myśl cieszy się odmiennością czasów". lecz miłe ludziom baroku ruch i zmiana będą przyciągać uwagę twórców kultury. jawił się Rej jako prekursor czasów nowych. trzeciej żony Zygmunta Augusta. Po 1562 roku umilkł wójt wolborski. Ale zarazem jawił się jako myśliciel oddalony już od sporów o kształt Kościoła i jako prawy humanista zaprzątnięty pytaniem o sens życia człowieka. bliskich ariańskiemu pojmowaniu wiary. Sylw. ok. zadziwiwszy wpierw swoich czytelników znakomitym. którzy już w 1565 roku założyli pierwsze kolegium w diecezji Hozjusza . Wolał otwarcie już poświęcić się gromadzeniu majątku. Portret Mikołaja Reja. osiemnastolatkiem zmarłym w 1568 roku w nowicjacie w Rzymie w aureoli świętości. Zwierciadłem z lat 1567-1568. Tymczasem zbór ten urastał na wiodącą intelektualnie siłę w obozie protestanckim. Andrzej Frycz Modrzewski. w których nie renesansowy ład i harmonia. ze stoickiej mądrości Seneki czerpiącego wzór dla swoich rozważań. dotąd nie w pełni docenionym dziełem. w którego skład wchodził między innymi Żywot człowieka poczciwego. dzieckiem znakomitego pomorsko-mazowieckiego rodu spowinowaconego z Piastami i Batorymi. swoim zwyczajem. Portret Katarzyny. potępiany przez pozostałe wyznania ewangelików jako heretycki. warsztat Łukasza Cranacha młodszego. a nie o kształt społeczeństwa. 1556 roku (Muzeum Czartoryskich w Krakowie). zwłaszcza że król. Wśród polemistów jezuickich natomiast wyróżnił się między innymi zwalczający konfesję sandomierską protegowany prymasa Uchańskiego. Wykruszały się również szeregi wybitnych intelektualistów protestanckich. co zawsze zresztą robić umiał. a wkrótce również w Poznaniu. Zmarł w 1569 roku Mikołaj Rej. kanonizowanym w 1726 roku. jednostki. 149 Dzieje Polski i Litwy sukcesy pierwszych Jezuitów w Polsce Ryć. 126. gdzie rychło powstała słynna szkoła antytrynitarska. W tej sytuacji starania protestantów na sejmie 1570 roku o ostateczne zagwarantowanie tolerancji religijnej były bez szans. wykształcony w Wiedniu i w Rzymie Jakub Wujek. Przypominając.

Król konserwatysta nie widział potrzeby zmian pochopnych i ryzykownych. mimo papieskiej dyspensy. Zygmunt August . Przypominało to wcześniejszą sytuację w Anglii . Jedno tylko spędzało z oczu sen szermierzom reformacji katolickiej w Rzeczypospolitej: sprawa królewskiego małżeństwa. Maksymilian II Habsburg. należał do konwertytów również młody Jan Zamoyski. który zawsze "do zgody wiódł".rozwód Henryka VIII z Katarzyną aragońską i powołanie Kościoła narodowego. 1532 rok. Dopóki obie . Ale mijały lata. widział tę zgodę tylko w Kościele katolickim. A syna nie było i nadzieje na niego gasły.młodszego. Przez blisko dziesięć lat pożycia z Katarzyną król przynajmniej zachowywał pozory. Nie znali swojego króla. Zygmunt August pozostał świadomie przy katolicyzmie. Sprawy osobiste. nie pragnął popierać wyznania. Katarzyna. Była wykształcona. Henryk VIII uważał za grzeszne. pamiętając o Elżbiecie. Król. podejrzewał również padaczkę. Pragnął syna. polityczne i wyznaniowe wiązały się w ten sam nierozplątywalny węzeł. Odżyły nadzieje protestantów na zerwanie Augusta z Rzymem i powołanie Kościoła narodowego. symulację. Prawie te same nawet były argumenty. anglikańskiego. Król pod błahym pozorem odesłał w stosownym momencie żonę do Radomia. nie miał zamiaru modlić się "w pobielanym chlewie". jak na surowe zbory protestanckie mówili katolicy. Król. Na próżno. chyba bezpodstawnie. Interesów habsburskich w Polsce pilnowała jawnie i nachalnie. zaraz po ślubie apetyczny pucułowaty aniołek. który umiał "wolnym rozkazywać ludziom". Fryz podstropowy Historia życia ludzkiego w Sali Poselskiej zamku królewskiego na Wawelu. małżeństwo z wdową po bracie. ale nie mógł się go doczekać. Karol V Habsburg. Król esteta cenił piękno i okazałość kultu. jakże odmienna od poprzednich małżonek.król. niegłupia. Ale król dyplomata nie miał zamiaru głosić o tym całemu światu. Prawo kościelne tego zabraniało. teraz bronił innej Katarzyny brat jej. które zaostrzało dyscyplinę obyczajową i moralną. Mógł w tym czy w innym szczególe zgadzać się pozornie z Lutrem tak na przykład nie wspomniał w testamencie o mszach za swoją duszę -ale w przeciwieństwie do reformatorów uważał te sprawy po prostu za mniej ważne.z siostrą pierwszej żony. gdzie miała pozostać długo. roztyła się i zbrzydła. 127. który porzucił kalwinizm w czasie swych studiów padewskich. Zresztą początkowo z Katarzyną wiele go łączyło. Chorowała . które lojalne były przede wszystkim wobec męża. a sam rozpoczął starania o unieważnienie małżeństwa.Zygmunt August nieszczęśliwe małżeństwo królewskie Ryć. mieli podobne zamiłowania. dyspensa papieska obejmowała tylko zezwolenie na małżeństwo z Katarzyną jako bliską krewną Augusta. Nerwowo przeżył ciążę urojoną królowej i potem oskarżał ją o świadomą 150 . Wtedy bronił Katarzyny siostrzeniec jej.

Zastąpiła j ą następnie Barbara Giżanka. Jej mąż pocieszał się w tym czasie z kochankami. że królewski dworzanin. urodzoną we wrześniu 1571 roku. 128. Potem podstępem podstawiony przez niego szlachcic uprowadził z dworu królewny Anny w Warszawie kolejną kochankę Augusta. gdy go zdradziła. starania królewskie o unieważnienie małżeństwa z Katarzyną Habsburżanką kochanki Zygmunta Augusta pisał kiedyś do Jana Chodkiewicza: "każde rzeczy. 152 Zygmunt Augusl . Nie zaprzestawał więc starań o unieważnienie małżeństwa. by nigdy już tu nie wrócić. Miał też romans z jednąz dworek Katarzyny. Romans ten osnuty został legendą. Czas mijał jej między ogrodem a książkami. XVI wieku (Kraków-Wawel). Mikołaj Mniszech. jeszcze jedna tragiczna i nieszczęśliwa ofiara wielkiej polityki. Mówiono. Arras Budowa wieży Babel z kolekcji Zygmunta Augusta. Królowa Katarzyna opuściła Polskę w październiku 1566 roku. stąd nawet nazywany dojutrkiem. sam 151 Dzieje Polski i Litwy Ryć. córka Jana Gizy. ku zgorszeniu bogobojnej Anny Jagiellonki. Przez kilka lat po wyjeździe Katarzyny żył z Zuzanną Orłowską.strony były trzymane w niepewności. Osiadła w Linzu. Annę Zajączkowską. które powoli i z dobrym uważaniem idą . Z Giżanka żył już król otwarcie na zamku w Warszawie.pożyteczne. niespieszny. Miał z nią córkę. która jednak wyjechała z Polski wraz z królową. rozpoczętych dramatyczną rozmową z Commendonem w styczniu 1565 roku. Podobno też król ją odprawił. Już wcześniej miał podobno córkę z jakąś nie znaną bliżej Relską. W polityce zawsze spokojny i opanowany. też Barbarę. ale nie zdawał się tym bardzo przejmować. A w dyplomacji tego rodzaju August był mistrzem. Nazywał je podobno swoimi sokołami i mawiał: "Te sokoły mnie zgubią". pot. ok. wykradł ją z klasztoru i przedstawił swemu panu. rzekomo nieślubną córką jednego z krakowskich kanoników. osadzoną w wiejskiej rezydencji i często przez króla odwiedzaną. Przez lata całe trzymały one w niepewności dyplomacje habsburską i watykańską. rajcy Starej Warszawy. samotna i opuszczona. wedle której podobna do Barbary Radziwiłłówny Giżanka wykorzystana została przez czarownika Twardowskiego i pokazana Augustowi jako wywołana rzekomo czarami zjawa ukochanej małżonki. a prędkie rado szkodliwe bywają". ale małżeństwo faktycznie przestało istnieć. dopóty mógł od nich więcej uzyskać.

Z tą właśnie grupą związany był wówczas miły królowi protegowany Myszkowskiego. widząc. w sprawach swojego państwa pozostawał zawsze Jagiellonem. Pytany o rozwód. Wieści o królewskich miłostkach szeptano sobie z ucha na ucho po kraju. Choć bujny temperament Sforzów pchał go do "sokołów" i Twar-dowskich. utrzymaną w konwencji znakomitej powieści awanturniczej. Niekiedy nawet próbowano je w perfidny sposób wyzyskać. zwłaszcza w Mołdawii. opublikował wówczas anonimowo Historyję prawdziwą o przygodzie żałosnej księcia finlandzkiego Jana i królewny polskiej Katarzyny. Rzecz była dedykowana Zofii Odrowążównie ze Sprowy. Krzysztofa Zborowskiego i Mikołaja Sieniawskiego. Andrzeja Taranowskiego. ale liczył się z odwróceniem przymierzy. wróg porozumienia z egzekucjonistami i zwolennik starej. który po zmarłym ojcu dostał bez zwłoki od Zygmunta Augusta intratne starostwo bełskie. wysyłając jednego z najznakomitszych polskich dyplomatów onego czasu. Przybył znów do Polski z nową misją Commendone. Król tymczasem w zamku książąt mazowieckich zdawał się szukać dróg postępowania odpowiednich do zmieniającej się sytuacji w kraju i do nie rozwiązanych problemów osobistych. Wieści o czarach na jego dworze miały zapewne jakieś uzasadnienie. cierpiący na podagrę król rozpaczliwie szukał wówczas namiastki szczęścia osobistego. że legendarny Twardowski to poświadczony źródłowo niejaki Wawrzyniec Dhur. na skutek awanturniczej polityki panów koronnych. W ostatnich latach mnożyły się jednak starcia graniczne. wpierw podkanclerzego. że utrapieniu memu zaradzić nie mogę. Wiadomo.odnowienie pokoju z Turcją Nie ulega wątpliwości. czarów i plebejskich kochanek nie wyłączając. córce ostatniej księżniczki mazowieckiej Anny. jego następcę na urzędzie podkanc-lerskim. schorowany. Jan Zamoyski. że takim baśniom wierzycie. oraz Franciszka Krasińskiego. bez wątpienia działających w myśl wskazówek nuncjusza. Roman Bugaj wysunął dość ryzykowną hipotezę. a zwłaszcza porozumienia z Iwanem Groźnym przeciw nisz- . kontrreformacyjnej koncepcji walki z protestantyzmem. Pokój z Porta traktowany był dotychczas przez króla jako kamień węgielny polityki polskiej. że starzejący się. odrzekł król nuncjuszowi: "Mój księże. dziad i pradziad spokojnym. ostrożnym i odpowiedzialnym. Miał czuwać nad małżeństwem królewskim i namawiać Zygmunta Augusta do wojny z Turcją. wkrótce wyniesionego na biskupstwo krakowskie. wdowie po Janie Krzysztofie Tarnowskim. jak ojciec. oddalony z dworu królewskiego na honorowe wygnanie do Warmii jako jej administrator w imieniu nieobecnego Rozjusza. Ale zapewne już wcześniej widział możliwość zmian w polityce zagranicznej. Nie brakło aluzji i do wygnania Katarzyny. do nowego sułtana Selima II. do rozprawy zbrojnej jeszcze nie chciał dopuścić. w której Brykowi XIV dał obyczaje. dziwię się. następnie biskupa płockiego. Król wstrzymywał te akcje. znoszę je z cierpliwością". zwłaszcza gdy przyszła do Polski wieść o wspaniałym zwycięstwie morskim odniesionym przez flotę Filipa II nad Turkami pod Lepanto 7 października 1571 roku. Odnowił go w 1569 roku. Za ich plecami kryli się bardziej utytułowani dostojnicy. wśród których wymieniano Piotra Myszkowskiego. że zasięgał porad znachorek. Marcin Kromer. Ja. Wiadomo też. co ma pewną podstawę w niejasnej aluzji bliskiego królowi Górnickiego. ulegając różnym szarlatanom i hołdując różnym przesądom: rzecz nieobca i innym monarchom tej epoki. że królewskie skłonności wykorzystywała bez skrupułów grupa dworzan z braćmi Mikołajem i Jerzym Mniszchami na czele. szaty i słabostki Zygmunta Augusta.

W poniedziałek 7 lipca 1572 roku. Był coraz bardziej osamotniony. Decyzja odpowiedzialna. Niesłusznie. Ewentualnemu potomkowi z krwi zarówno jagiellońskiej.Jana Zygmunta siedmiogrodzkiego. Wspaniałą swą bibliotekę zapisał wileńskiemu kolegium Jezuitów. odczuł w początku roku 1571 śmierć dwóch bliskich mu członków rodziny. Jadwidze brandenburskiej. "Królestwo" .Dzieje Polski i Litwy czącym najazdom z Krymu. grożącym wojną domową. Wciąż wierzył. nie uregulowano sposobu elekcji. szwagra . był owocem długich lat oszczędności. Zofii.odpowiedział Sienicki. MająRyc. Słabł coraz bardziej.Joachima II brandenburskiego i siostrzeńca . 28 lutego w Linzu zmarła królowa Katarzyna. Na ostatnim swym sejmie w Warszawie zapytał posłów. przeklinał tych. że wyzdrowieje. szaco wanym wysoko. Najprawdopodobniej szą kandydatką była właśnie Zofia z Odrowążów. Uzupełniała go kolekcja drogich kamieni. że nie dokonane zostało dzieło przebudowy ustroju w newralgicznym punkcie. choroby wówczas śmiertelnej. co znali Giżankę i obawiali się jej królowania. 129. tyle że kandydatka była jej niechętna. Ale warunek był jeden: po ich śmierci wszystko ma stać się własnością Rzeczypospolitej. Nie mógł już chodzić. błogosławił tych. że mieć będzie jeszcze syna. Annie i Kata rzynie. Na spadkobierczynie nałożył obowiązek zakończenia budowy kościoła św. zamilczał. W Wiźnie oblatował akt nadający szlachectwo Giżance. zmarł "ostatni król. jak piastowskiej zapewniałaby większe szansę na elekcji. lata 1574-1575. co nosił kołpak Jagiełłowy". do przestrzegania unii. 154 . Napominał w nim do zgody. To skłoniło go do napisania testamentu. Zapłakał. A skarb ten. Jak gdyby zdawał sobie sprawę. którzy będą jej wierni. którzy ją zdradzą. Padł blady strach na tych. Osła biony organizm nie był w stanie przetrzymać gwałtownego ataku gruźlicy. w ukochane puszcze. Anny w Wilnie. jakie temu wymarzonemu dziedzicowi zapewnią opatrzenie. A król wierzył. I zaczął myśleć o nowym ożenku. Pożegnał się z Anną i wręczył jej testament. zawsze zamknięty w sobie. Introwertyk. Na wozie z łożem dla chorego ruszył w drogę 21 czerwca. Nagrobek Zygmunta Augusta w kaplicy Zygmuntowskiej w katedrze tek ruchomy i nieruchomy przeznaczył testament ostatniego Jagiellona niespełniony sen o następcy tronu krakowskiej. W Knyszynie zaczął kaszleć. której swą Historyję dedykował niedawno Kromer. litewsko-moskiewskiej i czujnie strzeżonej w porę tatarsko-koronnej. siostrom rodzonym. złożony częściowo w Tykocinie na Podlasiu. dostał wysokiej gorączki. w latach tych obaj władcy wymieniali informacje i ostrzeżenia dotyczące planów tatarskich z korzyścią dla spokoju na obu granicach. o przyrodniej. szczególnie ukochana przez Augusta. Nadszedł rok 1572. przyjąwszy ostatnie sakraAugusta menty. Postanowił wyjechać do Knyszyna. Lekarze nie mówili mu początkowo prawdy: rozpoznali suchoty.

początkiem drogi porozumienia. W 1572 roku kraj był skłócony. imieniem swoim legalizował transakcje handlowe. Przed sześćdziesięciu pięciu laty nie było ich w czasie bezkrólewia zbyt wiele. wydał uniwersał do swojego województwa. I sama wielość różnorakich podziałów stała się ostrzeżeniem. kraj ich poddały pod jarzmo tureckie i habsburskie. zachętą do wyborczych kompromisów. sądził. Z Łowicza. Wielkopolanie nieufnie patrzyli na Małopolan. że w czasie bezkrólewia ster państwa i stanowisko interrexa. by w wypadku śmierci monarchy zwołać wspólny zjazd senatorów. Przed sześćdziesięciu pięciu laty autorytet magnackich urzędników państwa był ogromny. Choć wieści o ciężkim stanie Zygmunta Augusta tajone były przez otaczającą go koterię. Toteż jeszcze przed śmiercią króla prymas Jakub Uchański zwołał do Łowicza zjazd wielkopolskich senatorów katolickich. pożyczającym i frymarczącym ziemią. winien przejąć prymas jako najwyższy rangą wśród senatorów. cztery dni później. przenikały jednak z Warszawy do najważniejszych senatorów królestwa. akty kupna i sprzedaży ziemi. rolniczym. choć syna Mikołaja Czarnego. szlachta przeciwstawiała się magnaterii. rozrodzonego. głowa rodu potężnego. Uchwalili oni. ugody i wyroki. Uchański z Karnkowskim wystosowali do Mikołaja Radziwiłła Sierotki. A nikt nie wiedział. 7 lipca. Piotr Zborowski z Rytwian. Wiedziano tylko jedno: że niezgodne elekcje zgubiły sąsiadów Węgrów. też jeszcze nie wiedząc o śmierci monarchy. nie wiedząc. ale nowobogackiego i pełnego kompleksów. wystarczył do zapewnienia spokoju. sprzedającym i kupującym. Teraz szlachta stała się stanem ziemiańskim. protestant. że Zygmunt August właśnie kona w Knyszynie. jak króla wybrać i skąd go wziąć. Litwini odgrażali się Koroniarzom. proponując elekcję viritim. to 155 Dzieje Polski i Litwy . "międzykróla". protestanci żyli równocześnie w strachu przed karzącym ramieniem Kościoła i w nadziei. propozycję.Wielkie Bezkrólewie sytuacja w Polsce i na Litwie po śmierci Zygmunta Augusta arcybiskup gnieźnieński interrexem Ku wolnej elekcji Od sześćdziesięciu pięciu lat król stał bez przerwy na czele państwa i lepiej czy gorzej spełniał swoje obowiązki monarsze: rządził. co czynić dalej. że to oni zdołają ten Kościół pokarać. pożyczki. wojewoda sandomierski. gorliwego katolickiego neofity.

Cztery dni później odbył się sejmik ziemi bełskiej. który jednak coraz częściej wysuwał na plan pierwszy swego młodego sąsiada. wojewoda krakowski i marszałek wielki koronny. której pozwalał wysłać na elekcję tylko reprezentantów. teraz zdawało się powoli przegrywać walkę o elekcję. Mikołaj Sienicki. aż ją na to pole zawez-wą. Panowie nie liczyli się ze szlachtą. aby skoro do którego z nich wiadomość o gwałcie jakim przyjdzie. oni ustalą jej porządek i miejsce. uznać jego przodownictwo i przybyć na zwołany przez niego drugi zjazd łowicki. którą łatwo będzie na polu elekcyjnym manipulować. jednak ubiegł go kasztelan bełski Andrzej Tęczyński. Zbo-rowski gotów był pójść na porozumienie z prymasem. by elekcja odbyła się 9 września w Knyszynie. stała się pierwowzorem kapturów innych ziem i województw: "I już dajem moc aż do zjazdu koronnego urodzonym Mikołajowi Sienickiemu. Bowiem szlacheckie stronnictwo. 17 lipca sejmik ziemi chełmskiej zebrany w Krasnymstawie uchwalił konfederację. Ster dzierżył doświadczony Sienicki. Kasztelan lubelski Stanisław Słupecki w porozumieniu z kasztelanem wojni-ckim. a więc pierwszy rangą minister. tak silne w walce o egzekucję. Ryc. że szlachta sama sobie wybierze kiedyś króla. jak ją wówczas nazwano. gdzie całą władzę chciał zagarnąć Jan Zamoyski jako miejscowy starosta. Równocześnie niemal podobną konfederację zawiązała szlachta krakowska. a wkrótce za nimi poszły następne województwa i ziemie. Ożywił stronnictwo szlacheckie wielokrotny marszałek poselski. co najwyżej uważali ją za bierną masę. że to jemu należy się stanowisko interrexa. pod karą śmierci i konfiskaty majątku. która regulując sprawy porządku publicznego. "kaptur". Lecz jego przywódcy umieli elastycznie do156 . który już w 1565 roku groził Uchańskiemu. który uznał. miał każdy z nich moc nas obwieścić i ruszyć na takiego gwałtownika". umiał zawsze swą wiedzę wyzyskać w walce politycznej i w Zamoy-skim dostrzegł . Sienicki był doświadczonym prawnikiem. który w lipcu zaproponował. a zarazem starostą lubelskim Janem Tę-czyńskim wydał nawet uniwersał ograniczający czynne prawa wyborcze ubogiej szlachty zagrodowej. udział posesjonatów natomiast miał być obowiązkowy. Łączyło ich wiele. zjazd całej szlachty. Tam jednak w większości wypadków sejmiki zdominowane zostały przez lokalnych senatorów. Miecz Zygmunta Starego. kalwinista. ale ona nie zamierzała biernie czekać.Wielkie Bezkrólewie zjazd w Knyszynie zjazd w Kaskach stosowy wać się do nowej sytuacji i wyciągać z niej wnioski. 130. Lecz z odmiennym żądaniem wystąpił wówczas Jan Firlej. Zamoyskiego. którego uchwała musi być jednomyślna.konfederacje sejmikowe liderzy ruchu egzekucyjnego wobec elekcji jest przez powszechny i przymusowy. czyli. Na razie przejmowała władzę lokalną. Senatorowie zgodni byli w jednym: oni będą zarządzać krajem do momentu elekcji. podkomorzemu i Stanisławowi Orzechowskiemu chorążemu chełmskiemu. 1540 (skarbiec katedralny na Wawelu).

godnego z tej racj i następcę. Łączył go ze starostą bełskim również kult dawnych instytucji rzymskich, a zapewne 1 Widok Warszawy w 2. pot. XVI wieku, kolorowany miedzioryt z CMtates orbis terrarum Jerzego Brauna i Hogenberga, 1576 rok. i podziw dla nowych weneckich .. . , , rozwiązań politycznych. Łączyła ich też niechęć do Habsburgów. Były to jednakże natury całkowicie odmienne: ideowy, bezinteresowny Sienicki czynił swym następcą polityka ambitnego, który we własnym wyniesieniu widział najlepszą gwarancję zwycięstwa swego stronnictwa. Wreszcie stary arianin sprzymierzał się teraz nie tylko z neofitą, który świeżo porzucił kalwinizm, ale również z jawnym poprzednio przeciwnikiem arian. Dla protestantów było to jednak korzystne. Mając do czynienia z wyraźną już w Rzeczypospolitej przewagą katolików, za wszelką cenę musieli unikać nadawania swemu programowi antyhabs-burskiemu cech wyznaniowych. Właśnie dzięki pozyskaniu Zamoyskiego program ten stawał się teraz nie protestanckim, lecz ogólnoszlacheckim. Pod koniec sierpnia w Knyszynie, gdzie spoczywało dotąd ciało zmarłego króla, zebrał się nowy zjazd zwołany przez Firleja i stąd obesłany głównie przez protestantów małopolskich, magnatów i nieco szlachty. Wśród nich był i Sienicki, który później wyruszył do Wielkopolski, by przekazać knyszyńskie uchwały tamtejszej szlachcie i senatorom. Jednakże ta próba przechwycenia władzy przez marszałka wielkiego i wyznaczenia elekcji pod Lublinem na 1 3 października zawiodła: zbyt nieliczne grono jego zwolenników zebrało się w Knyszynie, zbyt mało szlachty, nawet małopolskiej, by zrównoważyć wpływ zwolenników prymasa. Ten zaś pozyskał w pełni poparcie Wielkopolan, a z Małopolski - obok Piotra Zborowskiego, walczącego o wpływy z Firlejem - również kanclerza Walentego Dembińskiego. Na Litwie stanął po jego stronie marszałek wielki Jan Chodkiewicz, żonaty z Krystyną Zborowską. Ufny w swoją przewagę w obozie senatorów, zwołał ich teraz prymas na zjazd kolejny, w Kaskach koło Łowicza, w końcu października 1 572 roku. Zjazd ten wskazywał, iż magnaci przejmują w pełni inicjatywę. Zebrani w Kaskach panowie uznali prymasa za interrexa, zatwierdzili szlacheckie sądy kapturowe, ukrócili rozpoczynającą się agitację obcych posłów za swoimi kandydatami, wyznaczywszy im stałe miejsca pobytu na czas bezkrólewia i zwołali do Warszawy sejm zwany konwokacyjnym, który odtąd stać się miał stałym składnikiem każdego bezkrólewia. Ta właśnie konwokacja miała teraz podjąć ostateczne decyzje dotyczące miejsca, czasu i sposobu elekcji. Mimo gwałtownych protestów części przywódców szlacheckich przeciw 157

Dzieje Polski i Litwy -

Konfederacja warszawska [...JA iż Rzeczypospolitey naszey iest dissidium [rozdwojenie] niemałe in causa religionis christianae [w sprawie religii chrześcijańskiej], zabiegaiąctemu, aby się z tey

przyczyny między ludźmi sedycya [uwiedzenie] iaka szkodliwa nie wszczęła, którą po inszych Królestwach iasnie widzimy, obiecuiemy to sobie spoinie [...] iż którzy iesteśmy dissidentes de religione [różni w wierze] pokoy między sobą zachować a dla rożney wiary y odmiany w kościelech, krwie nie przelewać, ani się penować [karać], confiscatione bonorum [konfiskatą dóbr], poczciwością, carceribus et ex/lio [więzieniami i wygnaniem], y zwierzchności żadney, ani urzędowi, do takowego progressu żadnym sposobem nie pomagać: y owszem gdzieby iąkto przelewać chciał, ex ista causa [z tej przyczyny] zastawiać się o to wszyscy będziem powinni, choćby też za pretextem dekretu, abo za postępkiem iakim sądowym, kto to czynić chciał. Wszakże przez tę Konfederacyą nasze, zwierzchności żadney nad poddanymi ich, tak panów duchownych, iako y świeckich, nie deroguiemy [nie ograniczamy], y posłuszeństwa żadnego poddanych przeciwko panom ich nie psuiemy, y owszem ieśliby takowa licencya gdzie była sub praetexu religionis [pod pozorem religii], tedy iako zawsze było, będzie wolno y teraz każdemu panu poddanego swego nieposłusznego, tam in spiritualibus, quam in saecularibus [tak w sprawach duchownych jak i świeckich], podług rozumienia swego skarać. Aby wszytkie beneficia iuris patronatus Regij, Praelaturarum ecciesiasticarum [stanowiska podlegające patronatowi królewskiemu i prałatów Kościoła], jako Arcybiskupstw, Biskupstw y inszych wszelakich beneficyi, były dawane, nie inszych, ieno Rzymskiego kościoła klerykom, indigenis Polonis, juxta statutum [miejscowym Polakom, wedle przepisów]. A beneficia kościołów Greckich, ludziom teyże Greckiey wiary dawane bydż maią. [...] A ktożkolwiek się komu o pewny dług zapisał, y do Grodu firma inscriptione [mocnym zapisem] odpowiadać się poddał dobrowolnie, bądź przed śmiercią, abo iuż y po śmierci Krolewskiey: takowy każdy, podług zapisu swego, niechay progressum iuris usitatum [następstw praw zwyczajnych] cierpi. A Panowie Starostowie będą powinni, vigore hujus Generalis Confoederationis, sine omni dilatione, juxta usitatam formam [mocą tejże konfederacji generalnej bez żadnej zwłoki wedle zwyczajnej formy] sądzić, odprawować, y exekwować takowe kauzy [sprawy], oprócz tych Województw, które sobie formam, sprawiedliwości y exekucyi, specialem postanowili sub interregno [w czasie bezkrólewia], abo Jeszcze postanowić maią. Inscriptiones [Wpisy] wszelakie, et resignationes bonorum perpetuas, coram authenticis actis factas, et fiendas sub interregno [i wieczyste rezygnacje dóbr, osobiście, prawdziwymi dokumentami dokonane i dziejące się w czasie bezkrólewia] spolnym tey Konfederacyi zezwoleniem, umacniamy, aby sub interregno począwszy od dnia śmierci Krolewskiey, nikomu in progressibus juris fatalia [w postępowaniu prawem oznaczonym], abo praescriptio [zapisie], nie szkodziła napotym do sprawiedliwości iego. Także którzy mieli terminum brania pieniędzy na przeszłe gody [Boże Narodzenie], abo na nowe lato [rok], abo na iaki czas iuż przeszły: ci wszyscy aby byli powinni brać swe pieniądze na pierwsze sądy, dali Pan Bóg po obieraniu nowego Króla, abo na pierwsze leżenie ksiąg. [...] sejm konwokacyjny 1573 roku projekt elekcji viritim podejmowaniu tak ważnych postanowień przez zjazd senatorski - szczególnie oburzony był Zamoyski - trzeba uznać, że w Kaskach dokonano mądrego kompromisu. Odłożenie

terminu elekcji pozwoliło przyjąć zasadę, że to nie żadne partykularne, choćby najliczniej obesłane zjazdy, tylko sejm będzie decydować o kształcie elekcji. Tym samym próbowano zabezpieczyć się przed niezgodnymi czy sprzecznymi interpretacjami, a nade wszystko przed podwójną elekcją, która zgubiła poprzednio Węgrów. Konwokacja zebrała się w Warszawie w sam dzień Trzech Króli 1573 roku. Postanowienia jej stały się podstawą przeprowadzania wszystkich następnych elekcji i tym samym początkiem kształtowania nowego prawa konstytucyjnego Rzeczypospolitej. Zgodzono się więc, że każdorazowy prymas będzie interrexem. Niebezpiecznym natomiast było wystąpienie Zamoyskiego, który teraz, biorąc asumpt z projektów Piotra Zborowskiego i Stanisława Karnkowskiego, zaproponował elekcję yiritim, łącząc ją z obowiązkiem uczestniczenia i z głosowaniem większością. Postanowiono jednak ostatecznie, że na elekcję będzie mógł - ale nie musiał - przybyć każdy szlachcic, który stanie do wyborów wraz ze swoim województwem. Upadł jednak projekt Zamoyskiego, by głosować większością; elekcja miała być jednomyślna, przy czym nie ustalono, jak tę jednomyślność interpretować, głosami indywidualnymi czy województw. Elekcja miała się rozpocząć 5 kwietnia pod Warszawą, dając tym samym większe znaczenie tłumom mazowieckiej szlachty katolickiej, ubogiej a rozrodzonej. Tym samym uwzględniona została większość postulatów obozu katolickiego, na którego przywódcę wyrastał zręczny, elokwentny, umiejący się szlachcie podobać biskup kujawski Stanisław Karnkowski. Powołano również specjalne komisje do opracowania dalszych szczegółowych rozwiązań, z których później najważniejszymi staną się uzgodnione już w czasie elekcji artykuły henrycjańskie. Jedna z tych komisji zakończyła swą pracę w 158

--------------------- Wielkie Bezkrólewie starcia między katolikami a protestantami konfederacja warszawska skandaliczne okoliczności śmierci Zygmunta Augusta czasie konwokacji - komisja przygotowująca projekt rozwiązania spraw bezpieczeństwa wewnętrznego, w tym głównie pokoju między "różniącymi się w wierze". Wokół owej konfederacji warszawskiej, sławnego aktu uchwalonego 28 stycznia 1573 roku, narosło potem wiele nieporozumień i wątpliwości. Strona katolicka wpierw czynnie współdziałała w jej przygotowaniu. Karnkowski przewodniczył komisji, która jąredagowała, katolicy bowiem byli równie zainteresowani w utrzymaniu pokoju religijnego, jak protestanci, niekiedy nawet bardziej. Szlachta katolicka nie miała zamiaru atakować protestanckich sąsiadów, protestanci natomiast wciąż byli zdolni do

aktów agresji. Na przykład mieszczanie elbląscy po śmierci Zygmunta Augusta wygnali katolickich proboszczów, zagarnęli kościoły, przywrócili wyłączność kultu protestanckiego. W Krakowie w ostatnich latach Zygmunta Augusta i w czasie bezkrólewia to szlachta protestancka, pogardzająca studentami i mieszczanami, najczęściej wywoływała zajścia wyznaniowe, czy też w najlepszym razie dawała się wścibskim i złośliwym żakom do nich sprowokować. Taktyka Karnkowskiego była jednak prosta: przez udział w redagowaniu tekstu konfederacji uczynić jąmożliwienajznośniejszą, a potem jej nie podpisać. Tekst konfederacji dotyczył nie tylko spraw wyznaniowych. Celem jego było generalnie zachowanie "porządku i obrony Rzeczypospolitej", przeprowadzenie zgodnej i wspólnej elekcji, zapewnienie, że elekt "nam pierwej prawa, wszystkie przywileje i wolności nasze, które są i które mu podamy... poprzysiąc ma", a w szczególności pokój wewnętrzny "między rozerwanemi i różnemi ludźmi w wierze i w nabożeństwie" oraz zewnętrzny, nie ciągnąc szlachty na wojnę bez zgody sejmu. Podkreślono wyraźnie, że beneficja katolickie mają być dawane tylko katolikom, a prawosławne tylko prawosławnym. Stwierdzono, że poddani buntujący się "pod pozorem religii" będą mogli zostać ukarani przez swych panów "tak w duchownych, jak i świeckich", nie objaśniając bliżej, czy chodzi o duchowne i świeckie dobra, czy też sprawy. Spór o interpretację tego zapisu trwa do dzisiaj; być może dwuznaczność była zamierzona. Zapowiadano rozwiązanie na przyszłym sejmie problemów spornych "między stanem duchownym a świeckim". Zatwierdzano postanowienia dotyczące wymiaru sprawiedliwości i ważności aktów prawnych dokonywanych w czasie bezkrólewia. Gwarantowano zwłaszcza ważność zawartych w tym czasie umów kupna i sprzedaży dóbr ziemskich oraz spłaty zaciągniętych długów. Wreszcie ustalono szczegółowo, w jaki sposób postanowienia te będą egzekwowane. Zaś gdy już konfederacja została uchwalona, większość biskupów katolickich, z wyjątkiem tylko krakowskiego, Franciszka Krasińskiego, oraz część katolickich senatorów świeckich odmówiła jej podpisania. W tej sytuacji konfederacja zobowiązywała do jej przestrzegania i do egzekwowania jej postanowień tylko swoich sygnatariuszy. Jednej tylko sprawy konwokacja rozstrzygnąć nie zdołała. Jan Dymitr Solikowski oraz wybijający się parlamentarzysta z Wielkopolski, protestant Świętosław Orzelski złożyli przed nią wniosek o dochodzenie dotyczące okoliczności śmierci Zygmunta Augusta i losów zwłok, pozostawionych długo bez opieki i nawet bez przyzwoitego okrycia, a także losów pozostałych po zmarłym monarsze skarbów. Mniszchowie oskarżeni zostali, najpewniej słusznie, o ich rozkradzenie; jeden z ich godnych kompanów, Stanisław Czarnotulski - nawet o otrucie króla. Ta ostatnia skarga nie miała żadnych podstaw i zaszkodziła tylko sumiennemu zresztą śledztwu. Szło ono jednak niewątpliwie zbyt daleko w ujawnianiu tragicznej degrengolady osobistej ostat159

Dzieje Polski i Litwy

nich lat ostatniego z Jagiellonów i królewna Anna, najbardziej poszkodowana, ale i najbardziej zatroskana o dobrą pamięć po bracie, podobno na prośbę Mniszchów przyczyniła się do umorzenia postępowania sądowego. kwestie prawno-ustrojowe arcyksiążę Ernest plusy i minusy kandydatury habsburskiej Kandydaci do korony Miarą dojrzałości społeczeństwa szlacheckiego było niewątpliwie skoncentrowanie się w pierwszych miesiącach bezkrólewia na problematyce prawnoustrojowej, a nie na osobie kandydata. Wpierw ustalono, jak przeprowadzić elekcję, by nie dopuścić do rozdwojenia społeczeństwa, do wojny domowej i upadku państwa, szukając cierpliwie, choć z trudem, akceptowanego przez wszystkich kompromisu. Zarazem próbowano dopracować się rozwiązań trwałych, nie prowizorycznych, ale wiążących i pożytecznych również dla przyszłych pokoleń. Potem dopiero miał nadejść czas na prezentację kandydatów, na właściwą walkę wyborczą, która na razie toczyła się w cieniu, na marginesie decyzji organizacyjnych i ustrojowych. Jedynym jej wyrazem były liczne pisma ulotne, broszury i rozprawy polityczne, nieraz na bardzo wysokim poziomie merytorycznym i literackim, wychodzące z bardzo różnych środowisk. Pewien w niej udział mieli oczywiście i posłowie kandydatów zagranicznych. Od kilkunastu miesięcy cesarz Maksymilian II starał się o zapewnienie korony polskiej jednemu ze swych synów, arcyksięciu Ernestowi. Kandydat sam był nie tyle umiarkowany, co letni, bez energii i charakteru. Zachowany w Brukseli, gdzie pod koniec życia był namiestnikiem, inwentarz jego ruchomości wymienia całymi stronami efektowne błyskotki, natomiast spis posiadanych przez niego książek jest ubożuchny, ukazuje zainteresowania dewocyjno-dynastyczne i zupełny brak informacji o jego niedoszłym polskim królestwie. Byłby na pewno królem posłusznym i dlatego popierali go Commendone z Uchańskim. Przezorny Karnkowski, lepiej oceniając realne szansę Ernesta, wolał się nie angażować. Bowiem kandydatura ta popularna była niemal wyłącznie wśród magnaterii. Decydowały tu dwie sprawy. W polityce międzynarodowej monarchia Habsburgów była naturalnym sprzymierzeńcem Rzeczypospolitej. Długotrwała nieufność, wzmożona jeszcze na skutek obłędnej polityki dynastycznej Bony na Węgrzech i równie obłędnego flirtu poprzedników Maksymiliana z Moskwą, ustępowała teraz, zwłaszcza po wygaśnięciu Jagiellonów i Zapolyów, zrozumieniu, że obu sąsiednich państw nie dzielą żadne istotne kwestie, że zainteresowane są oba w powstrzymaniu agresji tureckiej. Stosunki gospodarcze były znakomicie rozwinięte i korzystne dla obu stron; magnateria, zaangażowana w handlu zagranicznym, umiałaje lepiej docenić. Połączenie obu państw unią personalną skłonna była uznać za pożądane, zwłaszcza że Habsburgowie jawnie sprzyjali arystokracji zarówno w swoich niemieckich i hiszpańskich krajach dziedzicznych, jak w Czechach i na Węgrzech. W Polsce magnaci wchodzili w skład stanu szlacheckiego, którego członkowie formalnie byli równi wobec prawa, w posiadłościach habsburskich tworzyli na ogół stan osobny, znaczniejszy oczywiście niż zwykła szlachta i popierany przez monarchów przeciw szlachcie.

Lecz z punktu widzenia interesów całej, zjednoczonej Rzeczypospolitej kandydatura habsburska niosła istotne niebezpieczeństwo. I w Niemczech, i na Węgrzech Habsburgowie prowadzili politykę dynastyczną, a nie narodową: celem ich była władza 160

Wielkie Bezkrólewie

"Polska nierządem stoi" propaganda habsburska w Polsce kto konkurentem Habsburga? r absolutna, a nie jedność terytorialna. Najbardziej się bali zorganizowania własnych poddanych, zwłaszcza w zgromadzeniach stanowych. Uniemożliwili w swoim czasie zwiększenie kompetencji sejmu Rzeszy w sprawie tolerancji religijnej. Wybierając zasadę cuius regio eius religio, rzucili katolików w krajach protestanckich na łup ich władcom, ale zwiększyli władzę wszystkich książąt Rzeszy - w tym i własną - nad swymi poddanymi. Sabotowali wysiłki nad zjednoczeniem Węgier, by pełniej zapewnić sobie władzę na ^Vc- ^ ^2. Fryz podstropowy z 2. piętra krużganków zamku królewskiego na Wawelu, 1536 rok. ich skrawku zapewnić nosłuszeń-. ' . . . ,, . stwo węgierskiego kadłubowego sejmu. Wprowadzili na Węgrzech i w Czechach elekcję vivente rege, co skutecznie paraliżowało jakąkolwiek możliwość zmian politycznych. Przykład zaś Rzeszy i Węgier wzbudzał w Rzeczypospolitej uzasadnioną obawę, że wybór Habsburga byłby równoznaczny z rozbiorem państwa, z oddaniem Moskwie ziem ruskich, a Brandenburgii - Prus Królewskich. W dodatku wojny domowe w Rzeszy, powstanie w Niderlandach hiszpańskich, niepokoje na Węgrzech ukazywały, że pozornie silna władza Habsburgów w istocie nie zapewnia pokoju wewnętrznego, wręcz przeciwnie. Toteż w odpowiedzi na argumenty prohabsburskich zwolenników silnego państwa jeden ze szlacheckich publicystów zapytywał ironicznie: "Chcą nas rządu uczyć? Dłużej Polska w owym nierządzie, jako go zowie, stała et floruit [i kwitnęła] et Germania w owym swym wielkim rządzie kilkakroć przewróciła kozłek". Tak, w całkowicie odmiennym początkowo znaczeniu, rodziło się przysłowie "Polska nierządem stoi". W dodatku Habsburgowie prowadzili swą grę wyjątkowo niezręcznie. Już pod koniec panowania Zygmunta Augusta ich wysłańcy nachodzili chorego króla z żądaniem wyznaczenia rakuskiego oczywiście następcy. Zaraz po śmierci ostatniego z Jagiellonów ich nowy poseł, opat Jan Cyrus, rozpoczął agitację tak jawną i tak nachalną, że zmusił senatorów do wydania wspomnianego wyżej zakazu rozjeżdżania się posłów cudzoziemskich po całej Rzeczypospolitej oraz do wyznaczenia każdemu z nich rezydencji, i to dobrze strzeżonej. Lepiej już reprezentował interesy domu

austriackiego obrotny protestant, poprzednio tytularny biskup Pięciukościołów (węgierski Pecs), osiadły wówczas i popularny w Polsce Andrzej Dudycz. Przeciwnicy domu rakuskiego nie mieli żadnego poważnego kandydata do korony. Jedyny żyjący siostrzeniec Augusta, królewicz szwedzki Zygmunt Waza, wychowany przez matkę jako katolik, miał lat dziewięć; jego ojciec, król Jan III, protestant zakamieniały, choć często wymieniany jako możliwy elekt, nie miał wielkich szans. Zmarły król wspomniał za życia o możliwości wyboru na swego następcę śląskiego Piasta, Fryderyka III, księcia brzesko-legnickiego, lecz ten tymczasem zmarł, pozostawiając Dzieje Polski i Litwy

Ryć. 133. Dziedziniec zamkowy w Brzegu. Rozbudowa renesansowa zamku miała miejsce w latach 1544-1560. kandydatura "Piasta" Iwan IV Groźny rządy synowi Henrykowi XI, przesympatycznemu zresztą utracjuszowi i pijaczynie, co eliminowało go jednak całkowicie z walki o polską koronę. Mówiono też o "Piaście" w znaczeniu przenośnym, to jest o kandydacie rodzimym; ponoć marzył o tym Firlej. Ale piastowskich kandydatów byłoby więcej i zbyt zazdrośnie na siebie patrzyli, by taka propozycja miała jakiekolwiek szansę. W tej sytuacji niektórzy z działaczy szlacheckich, w tym podobno i Jan Zamoyski, zaczęli przebąkiwać o kandydaturze Iwana Groźnego. Największy despota w ówczesnej Europie, wsławiony mordami opryczniny, najgroźniejszy wróg Rzeczypospolitej jako kandydat do korony - to dla nas dziś koncepcja całkowicie niezrozumiała. Ale podówczas przedstawiała się ona odmiennie. Oprycznina z perspektywy polskiej mogła się zdawać ruchem drobnoszlacheckim, wymierzonym przeciw bojarom i miastom. Wprawdzie nawet najradykalniejsi przedstawiciele szlachty nie propagowali podobnych metod, ale pocieszali się, że w Polsce Iwan nie musiałby ścinać tak wielu magnatów, a jak kilka głów poleci, to panom senatorom dobrze zrobi. Do mas szlacheckich trafiały różne argumenty, niekiedy zabawne. Opowiadano na przykład, jak Iwan wybiera sobie żonę, sprawdzając doświadczalnie jednej nocy walory wielu dziesiątek kandydatek ściągniętych do Kremla. Do czynnej politycznie szlachty trafiały raczej poważniejsze argumenty polityczne. "Wytargowalibyśmy na Moskiewskim - pisał jeden z publicystów ówczesnych - czego nam jeszcze do swobód i wolności naszych potrzeba, a od Raku-szanina trzeba się jeszcze bać, aby nam ich nie łamano, Ryć. 134. Iwan IV Groźny. 162

Wielkie Bezkrólewie

antagonizm katolicko-

-hugenocki we Francji jako uczyniono Czechom, braciej naszej". Ale sam Iwan staraniom tym nie pomagał, posłom szlacheckim dawał się tylko łaskawie prosić, a protestantom wręcz oświadczał: "Jest w waszej ziemi polskiej i litewskiej wiara Marcina Lutra, ludzie za którą obrazy burzą, tym się mnie za pana wziąć nie widzi, lecz ja o tych niczego mówić nie będę, bo Pismo Boże nie jest na broń i na gniew, tylko na cichość i na pokorę dane". Zapewne zdawał sobie zresztą sprawę, że wielu z jego litewskich zwłaszcza zwolenników, z Radziwiłłami na czele, chce tylko zyskać na czasie: najazd moskiewski na Litwę w czasie bezkrólewia mógłby mieć skutki nieprzewidywalne. Ryć. 135. Portret Henryka Walezego, mai. Francois duesnel, po 1574 roku (Muzeum Narodowe w Poznaniu). W tej sytuacji jedynym rozwiązaniem dla antyhabsburskiego stronnictwa było poparcie kandydatury królewicza francuskiego, Henryka księcia Andegawenii. Rozważano taką możliwość od dawna. Zygmunt August sam wymieniał przed laty, obok Habsburga, Piasta legnickiego i Szweda, królewicza francuskiego jako jednego z czterech ewentualnych następców. Na niespełna dwa miesiące przed śmiercią, już po odbyciu ostatniej narady z siostrą, rozmawiając z Commendonem, jako jedynego kandydata do ręki Anny i do polskiej korony wymienił właśnie Henryka. Po 1570 roku kandydatura ta stała się szczególnie atrakcyjna dla wrogów domu rakus-kiego i protestantów. W roku tym bowiem zawarty został między królem Francji Karolem IX a jego hugenockimi, kalwińskimi poddanymi pokój w St.-Germain-en-Laye kończący pierwszy, najkrwawszy okres wojen religijnych we Francji. Przywódca hugenotów, admirał Kasper de Coligny, przybył na dwór królewski i uzyskał duży wpływ na Karola IX, wspólnie z nim planując wznowienie wojny z Hiszpanią i przyłączenie do Francji Niderlandów, buntujących się przeciw władzy hiszpańskich Habsburgów. Koncepcja Coligny'ego popierana była przez grupę tak zwanych polityków, katolików wyżej ceniących interes Francji niż wymogi swego wyznania, wśród których główną rolę grał wybitny dyplomata, protestantyzujący biskup Walencji Jan de Monluc. Zakładała ona nie tylko sojusz z Anglią Elżbiety Tudor, ale również współdziałanie z Turcją i pozyskanie korony polskiej, by zneutralizować przynajmniej Habsburgów austriackich. Wśród zaufanych dworzan królowej matki, Katarzyny Medycejskiej, rządzącej w praktyce Francją znajdował się karzeł Jan Krasowski, znany tam jako "Domino", 163

Dzieje Polski i Litwy

tajemnicza misja Jana de Balagny Dzień św. Bartłomieja ryzykowne plany admirała Coligny Ryć. 136. Fragment nagrobka Walentego Dembińskiego w katedrze krakowskiej po 1584 roku.

że to przekreśla szansę kandydatury francuskiej. I ruszył w drogę . że to on pozyskał wówczas dla Henryka potężny ród Zborowskich. Zmierzał do Strasburga. Zaś Coligny stawiał ultimatum: wojna z Hiszpanią lub kolejna wojna domowa. Balagny natomiast nie dotarł już wprawdzie do umierającego monarchy. że dotąd mylnie Nocą nazywany). Tryumf hiszpański pod Lepanto w 1571 roku. a faktycznie królowej matki. że Krasowski wysłany zostanie w strony rodzinne . w rzeczywistości jednak nastąpiło to zapewne wcześniej. Zginął Coligny. wiedziano o tym na dworze francuskim. gdyż ci wiecznie zadłużeni magnaci korzystali z usług krakowskiej filii florenckiego banku Soderinich. Tam doszła go wieść. że Domino nawiązał jakiś kontakt z otoczeniem umierającego monarchy. Postanowiono na wieść o słabnącym zdrowiu Zygmunta Augusta.kilka mil od Knyszyna . Uważa się. Ta dramatyczna decyzja wiązała się z sytuacją wewnętrzną we Francji. Już dwanaście dni po śmierci Zygmunta Augusta . w Dzień św. naturalnego syna Jana de Monluca. że 24 sierpnia. By go usunąć. Protestanci sami swym nicprzezornym postępowaniem doprowadzili do wybuchu. po 1632 roku (Kraków-Wawel) wyjazd Jana de Monluca . by tam kaptować zwolenników dla kandydata francuskiego. 17 sierpnia Monluc opuścił Paryż. podobno nawet niemowlęta topiono w Sekwanie. dokonano w Paryżu na rozkaz formalnie króla. ale zginęły i tysiące zwykłych.podający się chyba bezzasadnie za kasztelanica podlaskiego. działającego zgodnie z wolą samego króla. 137. gdzie wyznaczył spotkanie kilku znanym w Polsce protestanckim intelektualistom. zginęli magnaccy przywódcy obozu protestanckiego we Francji. Domyślać się możemy. nieudana próba wmieszania się francuskich hugenotów w walki w Niderlandach wiosną 1572 roku. mai. uchylanie się Elżbiety angielskiej od współdziałania. finansującego również wydatki swej rodaczki Katarzyny Medycejskiej i jej syna. Bitwa pod Lepanto. fragment. Mordowano ich całymi rodzinami.do Polski. Tomasz Dolabella i warsztat. lecz zjednał dla swego kandydata poparcie starego kanclerza Walentego Dembińskiego. krwawej rzezi hugenotów. że udał się później na Litwę. by usunąć jawnie niemal spiskujących 164 Wielkie Bezkrólewie Ryć. którzy mieli wziąć udział w jego misji. by przygotować misję półoficjalnego już wysłannika. W pośpiechu przygotowano dla Jana de Monluca listy uwierzytelniające do Senatu Rzeczypospolitej oraz instrukcję opartą na przekazanych przez Krasowskiego postulatach kręgu Zborowskich. jak można mniemać. czyniło wojnę z Hiszpanią nierealną. Zdawało się. na owe czasy bardzo szybko. Bartłomieja (tak czarny. Monluc otrzymał rozkaz powrotu do Paryża. w rzeczywistości zaś po to. z udziałem Karola IX i kierującego nominalnie akcją księcia Henryka. wiemy.rzekomo z wizytą prywatną. groziła ona bowiem militarną katastrofą już po kilku dniach walki.19 lipca. Jana de Balagny. ubogich często protestantów.

wiedział. że poseł francuski jest wyklęty przez papieża jako heretyk. unikał nuncjusza. a teraz chwalcę rzezi swych niedawnych sprzymierzeńców. Katarzyna musiała się sprzymierzyć ze stronnictwem katolickim. jako polityk i dyplomata. obozu. gdy księciu Henrykowi przyszło na czele królewskiej armii daremnie oblegać potężną stolicę francuskich hugenotów. nie przejmując się brakiem utytułowanych wodzów. która aż tutaj go dosięgła i piętnowała jako apostatę. że potrafi doprowadzić do elekcji Henryka. Pisał o propagandzie hugenockiej. pozostawić tylko nazwę Francuzów. Za oszukanych mogliby się najwyżej uważać katolicy.do Polski arystokratów hugenockich. A te wcześniej już zaplanowały rzeź wszystkich protestantów. 165 Dzieje Polski i Litwy protestanckie sympatie biskupa Walencji podwójna gra Monluca uczestnicy elekcji choć nie zawsze przyznawał się w Paryżu jak. dotąd rzekomego przyjaciela. pozbawiony swego tytularnego już tylko biskupstwa i oczywiście w tej sytuacji nie może się przedstawić nuncjuszowi. była to klęska polityczna. Opuścił więc spiesznie Strasburg. wspaniały aktor sceny politycznej. Zadziwiające wieści nadsyłał do ojczyzny. że skorzysta w pełni ze swych odwołanych pełnomocnictw i użyje takich środków. chwycili zabroń. nie chodził do kościołów katolickich i przestawał niemal wyłącznie z protestantami. prawdziwy początek nowej wojny domowej. dysponującym poparciem władz Paryża. kres marzeń o porozumieniu. Pisał o "500 psach sprowadzonych na to. nie krył. I odpowiadał. Monluc nie chciał. Wielki dyplomata. by mnie kąsały. Teraz bowiem on sam zaproponował protestanckim senatorom. na przykład bardzo surowo osądził go sumienny kronikarz bezkrólewia Świętosław Orzelski. pułkownika Krokowa z Prus Królewskich. co obiecuje. by Commendone dowiedział się o obietnicach czynionych przezeń polskim ewangelikom. nie poniósł jeszcze żadnej klęski. którym muszę odpowiadać". by wśród warunków przedstawionych Henrykowi umieścić daleko idące gwarancje wolności wyznania dla protestantów . lecz niewątpliwie Monluc pod tym właśnie względem był szczery. gdy hugenoccy mieszczanie. A Monluc. Katarzynie zaś wysłał list potępiający rzeź bartło-miejową jako poważny błąd polityczny. Zamiast intelektualistów zwerbował protestanckich rajtarów pod dowództwem polskiego szlachcica. ujadających noc i dzień. którzy nie wiedzieli. Niemniej istniały i względy taktyczne. przekonany. Przedstawiał się bowiem w Polsce otwarcie jako sympatyk protestantyzmu. jadł mięso w piątki. port La Rochelle nad Atlantykiem. jakie nie znajdą uznania na dworze paryskim. Tłumaczono to w Polsce dwulicowością. A siedemdziesięcioletni biskup Walencji nigdy w życiu. nie nosił szat biskupich. Sama zresztą się o tym rychło przekonała. który wedle jego słów pragnął odrzucić wstrętne nazwy hugenotów i papistów. Dla obozu Monluca.

Warszawy i Rygi. zręcznie przez niego zaaranżowane. polityk umiarkowany. Był wśród nich między innymi Franciszek de La Noue. jak zwykle operującego niepodważalnymi . Krakowa. Elbląga.francuskich. nieco poniżej Pragi. "w kupie". Zwykłemu szlachcicowi pozwolono na dwudziestoosobowy orszak. Ilość samej szlachty szacuje się na 40 tyś. Sprawił wreszcie Monluc. zaczęły się wycofywać z akcji przeciw księciu andegaweńskiemu. Do tego trzeba dodać mających prawo głosu reprezentantów miast królewskich. Gdańska. że niektóre zbory protestanckie. widzieli jego odwagę osobistą w czasie szturmów. aby natychmiast przerwać działania wojenne przeciw hugenotom. zebrały się nieprzeliczone tłumy. Niewątpliwie istniało jakieś tajne porozumienie między Monlukiem a protestantami. oczywiście też ze służbą. osobisty przyjaciel księcia Andegawenii. na prawym brzegu Wisły. w tym około 10 tyś. Protest Jana Zamoyskiego. by głosować wspólnie. Początkowo wysunięto wprawdzie projekt. ciemnych Mazurów. Torunia. Sandomierza. ludzi. uczestników elekcji to liczba chyba nie zawyżona. mówili z Henrykiem. który pomieścić mógł ponoć od 5 do 6 tyś. Wysłannicy polskich protestantów dotarli pod La Rochelle. Reszta szlachty miała wyznaczone kwatery w promieniu trzech mil od Kamienia. jak wówczas mówiono. jak na przykład potężny i wpływowy zbór w Zurychu. 166 Wielkie Bezkrólewie Przebudowa wystąpienie Wilhelma z Rożmberka kandydaci "piastowscy" Obradowano bowiem województwami. Przygotował grunt pod wybór swego kandydata dobrze. Most Zygmunta Augusta.. pacyfista od dawna niechętnie usposobiony wobec awanturniczej polityki hugenockiej magnaterii. ale i uczciwie dotrzymane. po dziesięciu z każdego województwa. stanowił centrum obrad. Potężny namiot zwany "szopą". ale mówili też z dowódcą oblężonych i wrócili pełni uznania dla francuskiego kandydata na tron Rzeczypospolitej. Prócz tego każde województwo dla swoich elektorów budowało namiot osobny. ale od woli tłumów szlacheckich. z drugiej rozwinął szeroko zakrojoną akcję dyplomatyczną. gwarantował połączenie z Warszawą. proponując głosowanie przez deputatów. a do tego doszła liczna służba. Na podwarszawskim polu 5 kwietnia 1573 roku na polach wsi Kamień. Zbliżał się dzień pierwszej wolnej elekcji. gdzie zarządzający porządkiem marszałkowie koronny i litewski ulokowali senatorów. Poznania. jeszcze dobrze nie wykończony. Lwowa. Równocześnie z jednej strony naciskał na dwór francuski. W sumie 100 tyś. w tym czasie dowódca oblężonej La Rochelle. magnat mógł mieć ludzi pięćdziesięciu. w wyniku której na rzecz Henryka interweniowali w Polsce francuscy protestanci. Wszystko jednak teraz miało zależeć nie od podskórnego nurtu dyplomacji. Sprzeciwił się temu Piotr Zborowski.

by podejrzewać istnienie sprzysięże-nia . że skoro posłów zagranicznych wyprasza się na czas głosowania z pola elekcyjnego.Wilhel.Radziwiłła. 167 Dzieje Polski i Litwy zręczna działalność propagandowa Jana de Monluca Ryć. wyższego tam rangą dostojnika . ale wcześniej żonatego z trzema pod rząd protestanckimi księżniczkami. Nie pomagała wymowa cesarskiego ambasadora. ale w tej sytuacji żaden z domniemanych Piastów kandydatury swej nie podtrzymał. Wolał jednak bezskutecznie zachwalać Ernesta. ale wręczane im złoto francuskie liczyć umieli. uniemożliwił to rozsądne rozwiązanie. pragnąłby jedynie włączyć do swoich posiadłości Litwę. Niemała była w tym zasługa biskupa Walencji. którzy mieli zalecać swych kandydatów. Przeciwnicy Piasta dla zabawy dorzucali nazwiska następne.argumentami prawnymi. Skłamał Monluc tylko raz: gdy stwierdził. uważany za rodaka ("naszej krwi jest i naszego języka"). owdowiałego wówczas. wnuczką Zygmunta Starego. Relacja Michała Haraburdy.Firleja. rodzimi kandydaci. ale nie było innego poważnego kandydata poza tym czeskim rodakiem. Czas pracował zatem na korzyść Henryka. aż wreszcie wstał Piotr Opaliński i z komiczną powagą rzucił nazwisko drobnego szlachetki spod Bydgoszczy Wawrzyńca Bandury Słupskiego. że Monluc kłamał jak z nut. z Litwy . Gdy śmiech ucichł. 138. Nie przysłał poselstwa Iwan Groźny. Kostkę. że dwór paryski miał powody. by tych przemówień wysłuchać i zrelacjonować je w województwach. to sam włożyłby na skronie polską koronę. Zamek rodziny Szafrańców w Pieskowej Skale. Tak jednak nie było. ćwierci XVI wieku. nie pozostawiała wątpliwości. Łaskiego. ma z Rożmberka. gdyby. obiecywał wszystko. nawet do ciemnych Mazurów. w tym z Zofią brandenburską. Mówiono. Zarówno jego argumenty. Wymieniano z Korony . 139. jak jego obietnice trafiały do szlachty. polskiego posła do Moskwy. Szafrańca z Pieskowej Skały. jak mu sugerowano. którzy z trudem odróżniali arcy-księcia "Rdesta" od księcia "gaweńskiego". odważył sieją wyzyskać i zdecydował się pojąć Annę Jagiellonkę.renesansowa miała miejsce w 4. Nie było kłamstwem. potwierdzając podejrzenia. zabrał głos Zamoyski i stwierdził. wielkiego burgrabiegO królestwa Czech . nie licząc się z realiami i że gdyby od niego zażądano złotego mostu na Wiśle. XVI wiek (Muzeum Narodowe w Krakowie). Mówiono bowiem wiele o kandydaturze rodaka.Ryć. "Piasta". tolerancyjnego katolika. też je powinni opuścić. Rapier. że kandydat umie po łacinie. zdobył sobie olbrzymią popularność i być może. Godziło to w kandydaturę Ernesta. Ale wobec konieczności oddania głosu w Senacie posłom cudzoziemskim. jeśli rzeczywiście aspirują do korony. deputaci pozostali w "szopie". Wniosek przyjęto. że Habsburgowie uzgodnili z Moskwą podział Rzeczypospolitej. to też by się zgodził.a więc nąj. Przemawiający po czesku. że Groźny polską koroną nie jest zainteresowany. eliminując kontrkandydatów. powszechnie szanowanego.

Wypowiedzi jego przed senatorami i szlachtą. ale nie są do tego zdolni. zatwierdzał usunięcie ze swej tytulatury nazwy dziedzica. nawiązującą do wcześniejszych poglądów z czasów Ludwika XII i Franciszka I. że Porta Ottomańska uzna elekcję księcia francuskiego za akt dla niej przyjazny. zdecydowanie odmienną. jak również broszury. Stąd. Wiedział. nie na wszystkie warunki. ile poglądów samego Monluca. Akcja ta bowiem służyć miała nie tylko propagowaniu kandydatury Henryka. który wzbudził największe kontrowersje. średniowiecznych jeszcze praw i zwyczajów politycznych. zaprzysięganych później w czasie koronacji przez każdorazowego elekta. Ryć. bez zgody całego sejmu nakładać podatków ani zwoływać pospolitego ruszenia. 140. Z warunków tych za najważniejsze uznać trzeba artykuły henrycjańskie. W zamyśle Monluca miała ona kształtować obrót wydarzeń zarówno w Polsce. że mimo młodego wieku zasłynął jako odważny i doświadczony dowódca.protestanckiego. zobowiązywał się. będącą jednak w pewnej mierze wyrazem nie tyle rzeczywistości. a prawa zmienić nie może bez zarejestrowania każdego swego edyktu przez parlament paryski. że rola Henryka w przygotowaniu i dokonaniu rzezi bartłomiejowej była znikoma. Podobnego ograniczenia w artykułach henry ej ańskich zabrakło. Sejm miał być zwoływany co dwa lata. że Rada Królewska zgodziła się jedynie na stracenie magnackich przywódców hugenockich wydając wyrok na nich zgodnie z prawami Francji. że bez zgody Senatu nie będzie wypowiadać wojny ani zawierać pokoju. Słusznie też stwierdzał poseł. wiele z nich zbieżnych było z założeniami ustrojowymi. artykuły henrycjańskie .Wielkie Bezkrólewie zobowiązań monarchy. XVI wiek (Muzeum Narodowe w Krakowie). zgadzał się w pełni . jakie musiał zaprzysiąc.Morion. reszty zaś dokonało paryskie pospólstwo. Ostatnim artykułem.albo przynajmniej udawał. Przepis ten wyrastał z dawnych. był przepis zezwalający w przypadku naruszenia praw i przywilejów przez monarchę na wypowiedzenie mu posłuszeństwa. Monluc dawał jednak własną interpretację. pełniące de facto w dawnej Rzeczypospolitej rolę politycznej ustawy zasadniczej. pełniący rolę sądu najwyższego. Prawdą było też. jak we Francji. ustrój wstrętny polskiej szlachcie. sformułowany był jednak zbyt ogólnikowo. że się na nie zgodzić nie może. a zarazem 168 . prawdą było. że niewiele wcześniej Orzechowski proponował. które chętnie by widział we Francji. Warto przypomnieć. Wrogowie kandydata wywodzącego się z Francji podkreślali. że król Francji jest związany prawem. Między sejmami władca winien był liczyć się z opinią stałej rady senatorów-rezydentów. które kazał rozrzucać po Rzeczypospolitej. Stwierdzał więc przed Polakami. dająniezwykle ciekawą wykładnię ustroju Francji. a dopiero potem uwolnić poddanych z przysięgi i zezwolić na opór zbrojny. by to prymas mógł W takim przypadku upomnieć monarchę. że jest to monarchia absolutna. Król uznawał więc w nich wolną elekcję. że Walezjusze marzą o zaprowadzeniu absolutyzmu.

wolność sumienia dozwolona w całej Francji. Powołana w tym celu na konwokacji komisja reformy takiej nie przygotowała. że winy zostaną przebaczone. wobec Rzeczypospolitej. Uzależniały one bowiem monarchę w większym stopniu od Senatu i senatorów-rezydentów niż od całego sejmu ze szlachecką Izbą Poselską.Artykuły henrycjańskie systematyzowały niejako najważniejsze. którzy pragnęli generalnej reformy praw Rzeczypospolitej. którego i tak sprawować efektywnie już nie mógł: tu reforma była konieczna. Natomiast protestanci zdołali. Były to tak zwane postulata polonica zobowiązanie wobec polskich protestantów. wieczne przymierze obu krajów. Przewidywały one. 141. postulata polonica Odmienny charakter miał inny dokument.co senatorskim. lecz w dniach elekcji na dokonanie tak wielkiego dzieła zabrakło już czasu. właśnie pod wpływem Zamoyskiego "nadano im charakter przywileju wystawionego przez króla na wzór dawnych. Szczególnie zawiedzeni byli zwolennicy odebrania królowi najwyższego sądownictwa. 169 Dzieje Polski i Litwy ---- pacta conventa 170 Ryć. Dokument elekcji Henryka Walezego z 16 maja 1573 roku (Muzeum Czartoryskich w Krakowie). że prześladowania ich francuskich współwyznawców zostaną zaniechane. Trzecim dokumentem były pacta conventa . po pierwsze. ale zapewne przez niego zainicjowany. Wbrew powszechnemu mniemaniu nie zawierały one zobowiązania. Zdaniem Stanisława Płazy. On to wyciągnął przywilej mielnicki. Lecz projekt ten nie wszystkich zachwycił. po długich sporach z duchowieństwem i częścią senatorów katolickich. a skonfiskowane majątki hugenotom zwrócone. węzłowe problemy ustroju politycznego Rzeczypospolitej w duchu nie tyle szlacheckim . z którego przejęto koncepcję o wypowiedzeniu królowi posłuszeństwa". że sprawcy Dnia św. uzyskać włączenie do tych artykułów potwierdzenia konfederacji warszawskiej. króla Francji. w wypadku wojny pomoc dyplomatyczną Francji dla Polski. nie tylko aprobowany przez Monluca.w miejscach wyznaczonych. lecz jedynie ogólnikową wzmiankę o karaniu tych. gdy zaś ta nie . Bartłomieja zostaną ukarani. a wolność kultu ewangelickiego . którzy sprzeciwiają się edyktom królewskim. Zawiedli się dawni działacze obozu egzekucyjnego.zobowiązania elekta i jego brata.choć ich frazeologia zręcznie do dążeń szlachty była przykrojona .

nie mógł obyć się w Polsce bez pośredników. miał Henryk zatwierdzić wszystkie prawa i przywileje. Po dziesiąte. zobowiązał się Monluc w jego imieniu nie nadawać urzędów w Rzeczypospolitej cudzoziemcom. florenów w złocie ze swoich francuskich dochodów. zjednani zostali ostatecznie dzięki pośrednictwu Piotra Zborowskiego. Po ósme. że Polacy liczą w złocie. Po czwarte. Warunek dla młodego i pełnego temperamentu kandydata najcięższy . bo kandydat już przyrzekł wiele stanowisk swym zaufanym. nie przewyższająca jednak dochodów Henryka z jego posiadłości oraz rent pieniężnych we Francji. kupcy polscy mieli otrzymać prawo wolnego handlu z Francją. który zaprzysiągł. jako marszałek wielki koronny. w którym na katolickiej mszy dziękczynnej obok senatorów duchownych zasiadali.obietnicę poślubienia starej Anny Jagiellonki sformułowano tak. nie znając zaś łaciny.odniesie skutku. ich świeccy koledzy ewangelicy. a awanturniczość gaskońskich d'Artagnanów weszła w przysłowie. Zważywszy. Po siódme. Ostatni malkontenci protestanccy zebrani na Grochowie. Suma ta była wysoka. ale po jakimś czasie odesłać wszystkich rodaków do ojczyzny . Jana. w braterskiej z nimi zgodzie. stąd zaś z Nowym Światem i Aleksandrią przez jeden z portów francuskich postawiony do ich dyspozycji. dzięki przekonywającym argumentom Monluca. Biło to w Habsburgów: Hiszpania rościła sobie prawo do monopolu na handel amerykański. a również dzięki prośbom prymasa i ustępliwości Monluca. Monluc zapomniał jednak. Śpiew TeDeum wstrząsnął murami warszawskiego kościoła św. z Firlejem i Sienickim. znów z korzyścią dla interesów Francji w tym rejonie. elekt miał dostawić na wojnę moskiewską 4 tyś. Po szóste. że Henryk mógł się nim nie przejmować. Po dziewiąte. pomoc w piechocie zaciężnej lub w pieniądzach. Wielkie Bezkrólewie wybór Henryka Walezego na króla Polski skład poselstwa polskiego do Paryża kształcić własnym kosztem stu Polaków na Sorbonie. Jan Firlej. 16 maja nominację Henryka ogłosił z urzędu. Henryk zobowiązywał się spłacić długi Zygmunta Augusta i Rzeczypospolitej. choć z oporami przeciw niektórym sformułowaniom. I oto 11 maja 1573 roku prymas Jakub Uchański nominował królem Polski i wielkim księciem Litwy Henryka Walezego. Henryk miał dawać co roku na potrzeby Rzeczypospolitej 450 tyś. kupcom innych krajów pozwalając prowadzić go tylko za pośrednictwem Kadyksu. Po trzecie. Po drugie. dwór z Francji przywieźć nieliczny. dotychczas zwolennik Jana szwedzkiego. Po piąte.warunek ciężki. miał sprowadzić uczonych z zagranicy na Akademię Krakowską. które napływało wówczas do Europy w wielkich ilościach z kolonii hiszpańskich w Ameryce i z roku na rok taniało. a we Francji waluta oparta jest na srebrze. elekt miał wystawić własną flotę na Bałtyku. Polska natomiast miała w takim wypadku wysłać na pomoc Francji kawalerię. . był to warunek obopólnie korzystny. wszystkie ich żądania. że jednym z największych problemów wewnętrznych Francji byli zbyt liczni kandydaci do wojaczki. bitnej piechoty gaskońskiej i żywić ją w Polsce przez 6 miesięcy.

między innymi syn marszałka wielkiego koronnego Mikołaj Firlej. a wreszcie kasztelan raciąski Stanisław Kryski. tak że samej szlachty. miała nowe ustawy zasadnicze. lecz na skutek intryg nieprzyjaznym kaprom Gdańsz-czan Duńczycy zatrzymali okręty w Sundzie. Stanisław Żółkiewski. a politykiem umiarkowanym. którzy dotrwali do końca. był doświadczonym dyplomatą. współautor wraz z jednym ze swoich dworzan. arcyciekawego dziennika tej podróży. Każdy z posłów miał z góry określone. marszałek nadworny. że wniesie on Polsce Śląsk. Co więcej. posła uwięzili.Rzeczpospolita miała króla. poza służbą. szlacheckie społeczeństwo zdało trudny polityczny egzamin dojrzałości. którego obarczono zadaniem kontrolowania pod tym względem wypowiedzi poselskich. Cesarz zwlekał z udzieleniem paszportów na przejazd przez Rzeszę. zniecierpliwieni. Łaski i Sierotka. Następny po nim rangą senatorską był wojewoda sieradzki Olbracht Łaski. Świadkiem jego przywitania z Henrykiem był jeden z owych młodzieńców. Poselstwo polskie w Paryżu Wybrano króla. czyli powabnym z powodu delikatnej. Litwę reprezentował Mikołaj Radziwiłł Sierotka. do których kształcenia w Paryżu pacta conventa zobowiązywałyby elekta . brat wojewody sandomierskiego Jan Zborowski i oczywiście kasztelanie chełmski Jan Zamoyski. kasztelan międzyrzecki. Wśród pozostałych senatorów wyróżnili się: Andrzej Górka. niemal dziewczęcej urody. i ludzi odpowiedzialnych. Stąd dokonany szybko wybór zdawał się przypadkowy.Andrzej Lubieniecki. było w poselstwie około 250. Biskup Walencji spotkał się z wyrzutami. biskup poznański Adam Konarski. zwany Zubem. neofita pełen wybujałych ambicji. Tymczasem Monluc dawno przybył do Francji. a niewielu już senatorów i deputatów pozostało w "szopie".przeważnie senatorscy synowie z możnych rodów. 142. zwolennik Ernesta pod warunkiem. Poselstwo zbierało się powoli w Międzyrzeczu wielkopolskim. Nie groził już Polsce los bratnich Węgier. król wybrany w drodze trudnego. 171 Dzieje Polski i Litwy - powrót Monluca do Francji pierwsze przygotowania Henryka do podróży Ryć. ruszyli przodem. na co wręczył Henrykowi dwa czerwone . każdy niemal zresztą wziął więcej. Poselstwo polskie w Paryżu wg Jana Styki. arianin. ilu ludzi może wziąć z sobą na koszt Rzeczypospolitej. że za wiele obiecał i za wiele warunków poprzysiągł. Wspólne państwo polsko-litewskie. Henrykiem Girkiem. Związany z Commendonem. Misja ważna. kasztelan sanocki Jan Herburt. szlachtę . Przewodniczącym delegacji został przedstawiciel drugiej grupy. z którymi należało się liczyć. żeglarzy zaś wymordowali. Trzeba było go jednak o tym zawiadomić i uzyskać zgodę na przedstawione mu warunki elekcji. Kryski wybrał drogę morską z eskortą kaprów gdańskich. Ustawy były uchwalone. W orszaku Zamoyskiego znalazł się między innymi o pięć lat młodszy jego ukochany krewniak. znakomity znawca prawa polskiego. wnioski z niego wyciągnięto. protestant. ale owocnego kompromisu. a jednak reprezentował dwie ważne grupy polityków: ludzi ambitnych.

złote. a drugie chciał znieść". przez Niemcy. okazującego wiele godności w zachowaniu". Nie czekając na posłów. elekt rozpoczął działalność. Filipem hiszpańskim. 22 sierpnia: młodego człowieka (za miesiąc dopiero miał skończyć 22 lata) . że trzeba też odnowić pakta międzynarodowe. "Com ja . na wozach. Witał ich sam król Karol IX i królowa matka. . jakich nie miał żaden mężczyzna ani kobieta we Francji. przypominając. 172 Wielkie Bezkrólewie wygląd króla elekta trudne rokowania spór o konfederację warszawską wyznaczyć zawczasu termin hołdu. ale w końcu najdogodniejsza okazała się droga najkrótsza. Myślał początkowo o drodze morskiej dla siebie lub dla swej gaskońskiej piechoty. choć znaczna jej część biegła przez kraje protestanckie. o szerokich kompetencjach. dla przestrogi.autorem był Zamoyski . gdyż poza bogatymi sukniami. Wyliczając je. zwłaszcza w dziedzinie polityki zagranicznej. starał się zapewnić w tym celu pomoc floty angielskiej. Ale również kompletował dwór i przygotowywał wyznaczone do Polski oddziały. Ujrzeli go dopiero po trzech dniach. lecz stanowisko Duńczyków stało tu na przeszkodzie. skoro posłowie z Polski przyjechali do Paryża. wysokiego. posłowie powołali się na rejestr przechowywany w archiwum skarbu koronnego. gdy żądano od nich paszportów . bo się miał na pieczy i sprawy Rzeczypospolitej naszej. które nosi. Odpisywał na gratulacje.dodał Lubieniecki . bo konie zdrożone były szybkąjazdą. za biurkiem czuł się najlepiej. Obok wystosowania w pół drogi pięknego listu łacińskiego do elekta . Najpilniejsze było ustalenie drogi do Polski. gdy i król poprzysiąc kondycji długo nie chciał. Urodzony urzędnik. sułtanem Selimem. Rozważał więc korzystną dyplomatycznie trasę przez ważne stolice . mówiąc: "Ty zapłacisz jednym te wszystkie kondycje i ciężary.potem powiedział panu Janowi Zamoyskiemu. łaskawym obejściu. staroście bełskiemu. który chciał się dobrze przygotować do trudnych rozmów. dłoniach tak pięknych.Wenecję i Wiedeń. i bardzo mi za to dziękował. który dodawał jeszcze: "Sposób ubierania się i wyszukane stroje sprawiają.pisali do Senatu. a ja drugim obietnice". że zdaje się on delikatnym i zniewieściałym. a oni już zwlekać nie chcieli. Pomimo pospiesznej jazdy przez Niemcy . Takim go widział ambasador wenecki. który Zamoyski wziął ze sobą do Francji. rozpoczął korespondencję dyplomatyczną z Elżbietą angielską. pruskiemu i kurlandzkiemu.posłowie nie zapominali o obowiązkach politycznych: stanowili przecież w tej nadzwyczajnej sytuacji jeden z naczelnych organów państwa.kunszt prawniczy Herburta walnie dopomagał. że trzeba książętom lennym."słusznego wzrostu. Zaskoczony elekt. by przedłożyć go Henrykowi. nie spieszył się z audiencją. Do Paryża wjechali 19 sierpnia. jako zawierane podówczas w imieniu każdorazowego władcy. o szlachetnym wejrzeniu. Tymczasem polskie poselstwo zbliżało się do Paryża.

spiesznie zawarty z hugenotami pod murami La Rochelle. że być może Karol IX łaskawie się zgodzi na wolność kultu protestanckiego w całej Francji. Nie przekreślała ona konfederacji. Dostrzegł jednak wenecki ambasador również. a raczej smrody. że modyfikacja artykułów henrycjańskich jest nierealna i na pozór się z nimi zgadzał. Ma zwykle na szyi podwójną kolię z oprawionej w złoto ambry: chwieje się ona na jego piersi i wydaje słodki zapach.pokrytymi całkowicie złocistym haftem. W odpowiedzi Zamoyski wyjaśnił. Król mógł ją poprzysiąc. Henryk poprowadził rokowania osobiście. że książę Anjou jest "bystry w sprawach państwowych i cierpliwy w rokowaniach".i tym samym też nie dając 173 Dzieje Polski i Litwy - "Jeśli nie przysięgniesz. gdyż ta forma ustrojowa wykształciła się właśnie w formie tak zwanych Pokojów Bożych w średniowiecznej Francji i później dopiero. Ambra zaś związana była z uczuleniem Henryka na zapachy. to jest sam do niej przystąpić. ta była bowiem dobrowolnym związkiem jej sygnatariuszy. pozbawione wszelkich urządzeń sanitarnych pałace francuskie. i uczyniono im nadzieję. spopularyzowany we Francji przez hugenockich piratów z La Rochelle. elekt wiedział. wielkości francuskiego dworu w Polsce. Henryk musiał sobie z tego zdawać sprawę. i to jeszcze nie zadowala sięjednym kolczykiem w każdym uchu. których pełne były brudne. to fakt. za pośrednictwem niemieckich lanfrydów i . radosne obchody rocznicy Dnia św. a posłowie polscy nie zaprzątali sobie więcej tą sprawą głowy. drogimi kamieniami i perłami najwyższej ceny. okazuje jeszcze nadzwyczajną dbałość o swą bieliznę i ułożenie włosów. by uprzedzić polską interwencję. Rozpoczął od sprawy na pozór marginalnej. Był to zresztą zwyczaj. Najistotniejsza więc pozostała sprawa pactów conventów. że uszy ma przekłute jak kobieta (zwyczaj dość powszechny wśród Francuzów). choć wyraził swoje niezadowolenie z artykułu o wypowiedzeniu królowi posłuszeństwa. Postulata polonica zostały zlekceważone. Bartłomieja w Paryżu. Biskup Konarski w jego imieniu złożył więc elektowi uroczystą protestację. Pozostałe kwestie wcześniej rozstrzygnął pokój. Nie była ona dotąd uznana przez polski episkopat. lecz nosi po dwa ozdobione zwisającymi z nich drogimi kamieniami i perłami". odbiera mu dostojeństwo. moim zdaniem. nie zmuszając do tego biskupów . nie będziesz panował" zaprzysiężenie przez Henryka pactów conventów 174 im praw do korzystania z jej dobrodziejstw. Zalecenie poślubienia Anny Jagiellonki skwitował mało wiążącymi deklaracjami. co najwięcej. Posłom polskim pokazano siłę katolicyzmu. Prestiż monarchii francuskiej został uratowany. Lecz to. o czym nie wiedział Wenccjanin. I wówczas Henryk poruszył sprawę konfederacji warszawskiej. jak można zinterpretować ten zapis w sposób dla elekta najkorzystniejszy. Przystępując do owych rokowań.

Istotne jednak były znów pieniądze. rocznie do własnej dyspozycji. Termin corocznej wpłaty upływał w grudniu. miedzioryt Hieronima Vierixa. które zaciągnięte zostały na potrzeby państwa. XVI/XVII wiek. warunki polskie elekt zaprzysiągł. a sprawę istotnie ważną. Legenda oplotła później spór o konfederację. Bohaterem jej został Jan Zborowski. A elekt czekał. Rozpoczęła się więc ostra dyskusja . Jego niezdecydowanie interpretowano różnie. 143. stała się znana Polakom. był mocnej postury. nie będziesz panował"). Monluc zobowiązał się bowiem. że niczego sobie tak nie życzy. Polacy ustąpili . choć zdrowie jego zaczynało już szwanWielkie Bezkrólewie kować. a Henryk "i owszem to pokazał. że w rokowaniach górą był elekt. łącznie 431 tysięcy. a posłowie polscy nie potrafili mu sprostać. legenda zakrywająca fakt. Lecz diariusz rokowań takiej wypowiedzi nie zna. czas był już ruszyć w drogę. że czeka na śmierć brata . a nie jego pożyczki na cele osobiste. który rzekomo oświadczył wówczas Henrykowi: "Si non jurabis. gaskońskiej piechoty i flotę francuską na Bałtyku. która daje niewiele władzy -ale przecież mając 450 tyś.czeskich pokojów ziemskich. że mu miła ona libera vox. on przysięgi złożyć nie może. że jedynym problemem będzie decyzja. mógł żadnymi kondycjami się nie przejmować. ale dla niego najistotniejszą: o pieniądze. Wizerunek Henryka Walezego. I wtedy Henryk konfederację zaprzysiągł. Zgadzał się również pokryć tylko te długi zmarłego króla. skoro zaś w tej sprawie zgody nie ma. 4 tyś. Dyskusja była rzeczywiście gorąca i Jan Zborowski rzeczywiście odważnie konfederacji bronił. miał syna z kochanką. Uzgodniono interpretację pactów conventów. nie będziesz królem w Polsce"). jak pokoju i zgody między swymi nowymi poddanymi. poza kontrolą stanów Rzeczypospolitej. Mówiono o niechęci do korony. Zborowski miał rzekomo powiedzieć: "Et nunc nisi id feceris. W każdym jednak wypadku sumy te byłyby pod kontrolą odpowiedzialnego za nie ministra. Na razie więc Katarzyna wyprawiała wspaniałe bale i festyny na cześć polskich ambasadorów świadectwem tego są po dziś dzień słynne tapiserie Wale- .ale w łonie samego poselstwa. zawiadujący w zasadzie . jakoż eo actu pan Zborowski u wszystkich przyszedł in maiorem auctoritatem".ale Karol IX. sprawę finansową. by znaleźć się w Polsce po Nowym Roku 1574. florenów rocznie i że spłaci długi Zygmunta Augusta. Lecz Henrykowi się nie spieszyło. czy też podskarbi nadworny. że Henryk przelewać będzie do Polski swe dochody w sumie 450 tyś.wydatkami Rzeczypospolitej. Trzeba było tak zaplanować podróż. W pierwszym wypadku posłom wydawało się. zaś inny ze świadków przekazał nam ją inaczej.bo podział ten wówczas był jeszcze nieprecyzyjny . zlekceważyli. Henryk natomiast chciał je przelewać do swojego skarbu osobistego. a kiesa Henryka była pusta.bo w tym momencie kłócili się o konfederację. zarządzający wydatkami króla i dworu. non regnabis" ("Jeśli nie przysięgniesz. by spłodzić szybko dziedzica. rex in Polonia non eris" ("A jeśli teraz tego nie uczynisz. cierpliwie zarazem prowadząc rokowania o rzecz pozornie mniej ważną. Pewne znaczenie miała również nieszczęśliwa miłość Henryka do Marii de Conde. Mówiono też. a córkę z małżonką i nie ustawał w wysiłkach. Ryć. czy pieniądze te przejmą podskarbiowie koronny i litewski. Oświadczył jednak.

książę de Retz. Młodszy z nich. Zaufanymi Henryka byli natomiast dwaj znani poeci. towarzysz orgii i hulanek Henryka. że będzie trwałe. Przez przeszło półtora roku .Czartoryskich w Krakowie). Abraham Zbąski. że dokona czynów równie wspaniałych jak we Francji. ok. 144. w Międzyrzeczu. całkowicie jednak nieodpowiedzialnym jako mąż stanu Olbrachtem Łaskim. Wśród ludzi zaufanych. brzmiało to zachęcająco: oznaczało. że będzie to początek tragicznego końca.Zych przechowywane we florenc.566 dni . późniejszej trzeciej żony Zygmunta Augusta. 1570 roku (Muzeum kich Uffiziach . na czele delegacji Senatu i wspaniale odzianych chorągwi magnackich. Cztery dni później stanął w Poznaniu na trzydniowy odpoczynek. manierysta Philippe Desportes.Ryć. starszy. Byli to zaufani Katarzyny Medycejskiej. których wziął w podróż z Francji. Teraz witał go łacińską przemową.Rzeczpospolita nie miała króla. oraz inny Włoch osiadły we Francji. tam wielkopolski protestant. Przygotowywał się do królowania sumiennie. towywal dyplomatycznie podróż przez Niemcy. Z Polaków najchętniej rozmawiał w drodze z mądrym biskupem Konarskim i ujmującym. nieraz burzliwe rokowania z protestanckimi przeważnie władcami niemieckich kraików. wsławił się melodyjnymi i pełnymi żaru lirykami wznawiającymi tradycje Petrarki. 175 Dzieje Polski i Litwy zakłócenie koronacji królewskiej biskup Karnkowski. Karol IX był przeziębiony. był między innymi jego wychowawca. dokładnemu i rzeczowemu opisowi jego nowego państwa. wyraził nadzieję. Czytał on teraz w drodze i komentował elektowi Politykę Arystotelesa. w przeciwieństwie do swego poprzednika. którzy mieli czuwać nad jej synem. pasierb Katarzyny Habsburżanki. Sejm koronacyjny Stanęli na wielkopolskiej granicy. że Polacy sąjuż . Liczył się z tym. poprzedniej nocy polował z zasiadki na lisa i zmarzł przy norze. Ludwik Gonzaga książę de Nevers. cieszył się opinią wybitnego humanisty. 24 stycznia 1574 roku. Albert de Gondi. Elekt odpowiedział krótko po włosku.a Henryk przygO. Dopiero 12 listopada w Reims pożegnał się z bratem. wyrażając nadzieję. Guy de Faur du Pibrac. pełnym charyzmy. nie będzie rozpusty uprawiał i godności nadawał ludziom niegodnym. Morion paradny gwardii Henryka Walezego. że Henryk. Nikt jednak jeszcze nie podejrzewał. zacięty niegdyś wróg Zygmunta Augusta. szczególnie zresztą przystający do ustroju Rzeczypospolitej: Henryk zapoznał się z nim już wcześniej dzięki ofiarowanemu mu rękopisowi dzieła Marcina Kromera Polonia. francuscy doradcy dworzanie Henryka W powolnej podróży nowy elekt prowadził trudne. Zważywszy na skłonności elekta. traktowaną jako podręcznik sztuki rządzenia.

rzekł gniewnie: "Jakom ją poprzysiągł w Paryżu. Po jej powtórzeniu przez Henryka. 145. 1532 rok. Fryz podstropowy Historia życia ludzkiego w Sali Poselskiej zamku królewskiego na Wawelu. Pamiętajmy. po całodniowych. Jan Zieleński. Renesansowy ratusz w Poznaniu. Uchański odczytał wówczas formułę tradycyjną. wbrew protestom zebranych na sejm koronacyjny posłów. Po koronacji. z gotyckiego w latach 1550-1560. gdy się zorientował. tak ją teraz poprzysiąc chcę". Zajścia w katedrze były dopiero początkiem burzliwego dnia.do tego przyzwyczajeni. Firlej wymownym gestem położył rękę na koronie. charaktery i metody działania były niezwykle podobne. Król wjechał na Wawel wieczorem 18 lutego. zapełnionej urzędnikami. Trudno się dziwić. dyplomatami. Częstochowę. Biskupi protestowali nadal przeciw zaprzysiężeniu konfederacji warszawskiej. Koronację wyznaczono już na 21 lutego. w czasie uczty królewskiej. Henryk ją powtórzył. niewielu z nich nawet zmieściło się w katedrze. Ich wychowanie narzucone przez mocne i zaborcze włoskie matki. Balice Jana Firleja -przez włości czołowych magnatów Korony . że Jerzy Mniszech.do Krakowa. Obrzęd. klerem. Krze-pice wytwornego kosmopolity Mikołaja Wolskiego. po uspokojeniu rozruchu w katedrze przez Firleja. że to przecież po Zygmuncie Auguście Sfor-zy wstępował teraz na tron Henryk Medi-ci. Rabsztyn Seweryna Bonera. na którą przysięgali poprzedni królowie. Kalisz. żądających wpierw sprawozdania z rokowań paryskich. Szmer rozległ się wśród protestantów. Król nie wiedział w pierwszej chwili. dostrzegł. o co chodzi. Uchański mógł wreszcie uwieńczyć skronie Henryka polską koroną. mógł obejść się bez szlachty. ich zamiłowania. Ryć. dworzanin Zygmunta Augusta. przygotowuje mu mięsiwo. że uczciwy sługa. A przecież komisja badająca stosunki na dworze pod koniec życia zmarłego króla obciążyła Mniszchów mocno. 146. Ubierali się tylko odmiennie: w ówczesnej Europie moda też zmieniała się szybko. Dopiero Pibrac i Jan Chodkiewicz znaleźli formułę kompromisową. nużących uroczystościach u bram miasta i w samej stolicy. widząc. krajczy koronny. jak podejrzany o udział w otruciu poprzedniego króla . zdaniem wyraźnie biorących górę senatorów. póki nie nadeszła pora na przysięgę. stojąc za królem. 176 Wielkie Bezkrólewie zajscia na uczcie po koronacji starcie Samuela Zborowskiego z Janem Tęczyńskim Ryć. gruntownie przebudowany Jechali dalej przez Kórnik ambitnego garbusa Stanisława Górki. I obywał się. Zieleński zaś był świadkiem oskarżenia. Senat posłów zlekceważył.

zrobiły swoje. Dziedziniec arkadowy zamku królewskiego na Wawelu. nią we Francji. Uczestniczył w nim między innymi Samuel Zborow-ski. w panice. Lecz na Zachodzie. mógł też go zabić każdy. Mniszcha król odsunął na krótko od obowiązków i po zbadaniu sprawy uniewinnił. karcąc Zieleńskiego za wytoczenie sprawy "w niewłaściwym czasie i bez dostatecznych powodów".zakończył się tragicznie. W takiej sytuacji zapadał zwykle wyrok banicji i infamii. 147.bo kolejny z braci Zborowskich. nie intencja. a król miał nowy proces do rozstrzygnięcia. Z uczestnika zwady Samuel stał się winnym zbrodni. zapewne i zakażenie. nie bacząc. Banita mógł być stracony bez sądu. czekanem wyrąbał sobie drogę i uciekł w miasto. Bezbronny Samuel. W myśl ówczesnego prawa polskiego Samuel był winien zabójstwa. i powinien był zapłacić głową: liczył się skutek. brat Piotra i Jana. zamiast dać się opatrzyć. Mikołaj. Wyrok był jawnie niesprawiedliwy. Ułatwił mu sprawę fakt.i wolał śledztwa nie ryzykować.dworzanin podaje jedzenie następnemu. Sąd współczesny zastanawiałby się najwyżej. wpierw w prawodawstwie kalwińskiej Genewy. zareagował z miejsca. czy Samuel. Padły pierwsze strzały. że Samuela nie ujęto na miejscu zajścia: teraz nie mógł być uwięziony przed zapadnięciem wyroku. Po uczcie odbywał się turniej. Balagny . jaką opinię ma jego matka. wiedział. lekko zresztą. zaniósł natychmiast skargę do Henryka. Na szczęście przepisy starych statutów były ze sobą sprzeczne. żonaty był z siostrą Tęczyńskiego . dzięki naukom Lutra o wierze i uczynkach. Upływ krwi. Lecz ranny. że wokół umierającego Zygmunta Augusta kręcili sięjej wysłannicy Krasowski. ale Henryk wiedział dobrze. Przezornie zresztą uszedł. który poczuł się obrażony przez sługę kasztelana wojnickiego Jana Tęczyńskiego. Po kilku dniach Wapowski zmarł. ostrzegając głośno Henryka po włosku i żądając odsunięcia krajczego. Tak niegdyś ojciec Samuela. banicja równała się śmierci cywilnej. Skandal zatuszowano. Infamia odbierała skazanemu cześć. która tak wielki wpływ wywierała na wydarze177 Dzieje Polski i Litwy wyrok w sprawie Samuela Zborowskiego opór biskupów wobec postanowień konfederacji warszawskiej Ryć. odważny. następował powoli przełom. Marcin Zborowski. że ranił. ale i porywczy rotmistrz. Ponadto Henryk był wiele winien domowi Zborowskich. Henryk starannie rozważył argumenty obu stron w procesie. Spór w rodzinie . działając bezsprzecznie w obronie własnej. do tego pod bokiem królewskim. żaden zaś z nich nie pasował dokładnie do tej . lata 1507-1536. Opuszczając Wawel. zabił Dymitra Sanguszkę. przekroczył jej dozwolone prawem granice. Samuel zaskoczony został na podjeździe do zamku przez Tęczyńskiego ze zbrojnym orszakiem. kasztelana przemyskiego Andrzeja Wapowskiego.

zarówno paktów. Został skazany na banicję i konfiskatę dóbr. Prędzej jednak przyszło się z nim pogodzić Zborowskim. konfederację cenił. Pragnął prowadzić politykę długofalową. 148. że Zborowski popełnił zabójstwo. Konfederacja obowiązywałaby jedynie w tych województwach i ziemiach. a dla przeciwników nieprzewidywalną. często się zmieniających. Trzeba teraz je było dokładnie przeanalizować. jak nawet artykułów ograniczających władzę królewską. Łatwiej było jednak rozstrzygnąć sprawę Samuela. lecz z porywczości i przypadkiem. przeciwników konfederacji. Zamykał się wobec tego i pracował. Grupa umiarkowanych katolików próbowała wypracować projekt kompromisowy. Inne były jednak zamierzenia Henryka. uczestnicząc początkowo w posiedzeniach Senatu. lecz straszliwie się na nich nudził: nie umiał po łacinie. Samuel Zborowski wg Jana Matejki. lecz "nie ze zdrady i namysłu". Wówczas to Anna Jagiellonka nazwała go "królem malowanym". Senatorowie protestanccy twardo żądali potwierdzenia i konfederacji. choć sprawiedliwy i przemyślany. Czekał więc cierpliwie. zgadzali się na daleko nawet idącą modyfikację zobowiązań Henryka . nawet duchownych. Andrzej 178 Wielkie Bezkrólewie nowy styl królowania Zborowski. więc musiał milczeć. obowiązującym prawem w Rzeczypospolitej. mając poparcie części senatorów katolickich. ale nie na infamię. W Senacie trwał rozłam. Izba Poselska zajmowała na ogół jednolite stanowisko: król winien był potwierdzić pacta conventa i konfederację warszawską. Samuel otrzymał swoją szansę: mógł zasłużyć się swemu królowi i po otrzymaniu zgody od rodziny zabitego uzyskać przebaczenie. Spodziewali się dzięki tym ustępstwom pozyskać pełne poparcie monarchy. Ażeby ją utrącić. konsekwentną. nie zadowolił nikogo. między Senatem a Izbą o rezydentów: posłowie chcieli wprowadzić do ich grona również swoich przedstawicieli. czego bardzo nie lubił. Wyrok. proponował rozwiązanie terytorialne. Od dawna na francuskim dworze pano wał zwyczaj. Znając tragiczne skutki wojen religijnych dla Francji. że szansy tej nie wykorzystał. i paktów. bez żadnych zmian. lecz bardziej jeszcze obawiał się prawa o wypowiedzeniu posłuszeństwa oraz stałej rady senato-rów-rezydentów. który w przeciwieństwie do swych braci pozostawał przy wierze przodków. Ta koncepcja miała szansę zyskać uznanie wielu katolickich. Sprzyjał zresztą jego planom spór Ryc. które do niej przystąpią. stosowane w niemal wszystkich ówczesnych kompromisach religijnych na Zachodzie. Uznał. Nie rezygnował też z konfrontacji z Habsburgami i nie pragnął być kontrolowany przez ich zwolenników. ale artykuły i pakty pozostawałyby nadal. niż poradzić sobie z sejmem. Dopiero więc 10 marca król wydał wyrok. Biskupi zgodnie teraz przeciwstawiali się konfederacji. nie stracił więc czci i honoru. Nie tylko jego winą było. że król o ważniejszych sprawach państwa donosi często wszystkim waż .sprawy. przygotowując po kilkadziesiąt listów dziennie do francuskich wielmożów i nowych poddanych.

Pozostawało rozdanie wakansów. Kanclerz Dembiński kiedyś siłą utorował sobie do niego drogę. zbliżając ją do wzo rów francuskich i surowo zabraniając obu pieczętarzom wydawania jakichkolwiek dokumentów nie podpisa nych wpierw przez samego monarchę. Od 1570 roku marszałek nadworny. głosiły. choć nie zawsze samodzielnie. Magnat wielkopolski Andrzej Opaliński. 179 Dzieje Polski i Litwy --Andrzej Opaliński pierwszym doradcą królewskim nominacje na opuszczone urzędy Henryk Walezy wobec Kościoła katolickiego Młody król podejmował decyzje kontrowersyjne.nym osobistościom. dzięki czemu. Po długich i bezpłodnych obradach sejm koronacyjny dobiegał końca. był w potrzebie typem polityka ostrożnego.podobnie jak nocna praca > przy biurku. było to wjego stylu . że jak w Paryżu. miał wówczas lat 33. nie zawsze nieuzasadnione. później również Batory będzie miał sekretarzy biegłych w podrabianiu pisma. Plotki. wstrzymawszy się niedawno od ujęcia Samuela Zborowskiego w czasie od przestępstwa prawem przepisanym. Toteż właśnie spraw urzędniczych dotyczyła jedyna. minister odpowiedzialny za bezpieczeństwo króla i otoczenie króla. 149. W potrzebie. Do dziś w Krakowie żyje legenda. wchodzącego dopiero w życie polityczne pokolenia senatorów. Podpis Henryka Walezego. toteż zawsze miał sekretarzy. Rzeczy wiście. Dlatego Henryk nie miał wiele czasu nawet dla ministrów Rzeczypospolitej. Do wielkiego znaczenia urastał jednak przedstawiciel nowego. Z francuskich doradców Retz wciąż grał pierwsze skrzypce. a były to wakanse nie byle jakie. W potrzebie jednak właśnie umiał się zdobyć na działanie energiczne i racjonalne . uratował mu życie. bo swoje wiejskie ustronie cenił wyżej niż karierę przy boku władcy. Długie bezkrólewie przerzedziło . Zreorganizowano mianowicie kancelarię koronną. ale daleko patrzącego. którzy tę rękę i podpis biegle podrabiali. Ryć. ale przeważnie przemyślane.zwłaszcza gdy trzeba było bronić autorytetu króla i spokoju Rzeczypospolitej. mało energicznego. powtórzmy. wyraźnie pod jego wpływem prze prowadzona na tym sejmie reforma. Ten zwyczaj wprowadził teraz i do Polski. iż król bawił się wesoło. wymykał się z zamku nocną porą szukać w mieście przygód. Szczególnie sobie ceniono jego rękę i podpis. Nie lubił działań nieprzemyślanych i pospiesznych. katolik umiarkowany. Przekonaniami politycznymi bliski był Henrykowi i urastał teraz na najważniejszego z jego polskich doradców.

że celem tego było położenie kresu nadaniom dożywotnim. Andrzej Zborowski nadwornym. Więc Andrzej Opaliński został teraz marszałkiem wielkim. a Łukasz Kościelecki biskupem przemyskim. Uchański więźnia wydał. pojawiających się u nas przynajmniej 40 lat wcześniej niż we Francji. a Olbracht Łaski Lanckoronę. został kasztelanem wileńskim. Franciszek Krasiński złożył wreszcie pieczęć podkanclerską.pojawienie się nowego obyczaju musi bowiem płynąć z . czy w takich dziełach jak Treny Jana Kochanowskiego. które na koniec XVI wieku datuje francuski badacz Philippe Aries. nie troszcząc się nieraz o ich prawowitych posiadaczy. zależy tylko od woli monarchy. musiał przybyć na Wawel i pokornie prosić Henryka o przebaczenie. bo była incompatibile z biskupstwem krakowskim. kumulujący dotąd bezprawnie urzędy wojewody krakowskiego i marszałka wielkiego koronnego. obciążane było ponad miarę. Dziecko do dwóch lat mniej więcej. tak rozdrapywano dobra Anny Jagiellonki. traktowane bytojako rzecz. król jednak puścił te protesty mimo uszu. Nie ulega wątpliwości. Wszystkie te poczynania wywołały oczywiście przetaczającą się przez kraj falę protestów. jako mały dorosły. Później. Starostwa natomiast nadawał Henryk. dzierżoną też nieprawnie. nie grzeszący zbytnią inteligencją. We Francji. 180 Wielkie Bezkrólewie Dziecko staropolskie W średniowieczu emocjonalny stosunek do dziecka byt w zaniku. która nie przyjęła uchwał soboru trydenckiego. i to rzecz łatwo przemijająca. Są to świadectwa wpierw niewątpliwie szczerego żalu rodziców . w czasie sejmu zmarł Jan Firlej. bo i śmiertelność dzieci była ogromna. bezsilne jeszcze i niedołężne. gorąco protestował przeciw nominacji oskarżonego o symonię Kościeleckiego i protestanta Piotra Zborowskiego. Nowy nuncjusz Wincenty Laureo. w Polsce było znacznie wcześniejsze niż na Zachodzie. co więcej. Rychło przekonał się o tym prymas Uchański.Senat. Mąż Krystyny Zborowskiej. że to na skutek intryg Gdańszczan Duńczycy zatrzymali w Sundzie polskiego ambasadora i stracili polskich kaprów. gdy chciał postawić przed sądem duchownym jednego z księży apostatów i uprowadził go siłą wbrew straży marszałkowskiej. Po wyroku w sprawie Samuela Zborowskiego zaczęła się walka na pióra. jak we Francji. Piotr Zborowski wojewodą krakowskim. bełskie otrzymał Andrzej Tęczyński. Wakowało niejedno bogate starostwo. Teraz porządki francuskie chciał Henryk zaprowadzić pod Wawelem. admirał kaprów Maciej Scharping . Jan Chodkiewicz. a jest ono szczególnym przypadkiem odkrycia człowieka i człowieczeństwa pod wpływem idei humanistycznych. że czas nadania. a nie człowiek. województwo sandomierskie wziął po nim Jan Kostka. Nie zapomniał Henryk. Na rozkaz króla Opaliński kazał straży otoczyć siedzibę prymasa i zatoczyć przed nią działa.potwierdzenie listów kaperskich. Widoczne jest to w mnogości nagrobków dziecięcych. by wytłumaczyć się przed królem. a król rozdawał wszelkie beneficja wedle swej woli. Nie tylko katolicki prymas na upokorzenie zasłużył. Krnąbrne miasto dostało rozkaz. Silną rękę pokazał Henryk również w stosunku do Kościoła. wprowadzenie zasady. Tak Jan Zamoyski dostał cudzy Knyszyn. symonia była chlebem powszednim. "Odkrycie dzieciństwa".

jakoby nie była. miało jednak pewien wart przypomnienia aspekt. Katarzyna na imię rzeczona. on kwiateczek mały. gdzie sięgać musimy na przykład do świadectwa wczesnych kolęd ("bo ubogą była. do którego malców prowadzono nie tylko ze względów ściśle wyznaniowych. ale znaczącego istotny przełom w rozwoju dojrzałości emocjonalnej społeczeństwa. Z światem i rodzicami już się pożegnała. jak i dziewcząt zaczynało się też bardzo wcześnie od wyrabiania zmysłowej satysfakcji z wrażeń estetycznych. z Doroty spłodzona. Rzadkie bowiem są takie informacje.. w tym i muzyki słowa. bicia i upokorzeń nie pozbawione. zjazdy. Ukazała się na świat. Wnuczka twoja kochana. Piotra Dunina córka. przebywanie częste na świeżym powietrzu. znacznie surowsze niż to zaleca współczesna pedagogika. . tak ważna ze względów społecznych. w przypadku rodzin znaczniejszych najlepiej są widoczne na przykładzie wychowania religijnego. a żywot zbrzydziła. mocny i na pracę trwały". Mało zbadane wśród rodzin ubogich. biblijnego i poetyckiego . To wczesne działanie wychowawcze było jeszcze jednym świadectwem priorytetu wpływów emocjonalnych. sejmy. Nagrobek dziecka. Dziecko z czaszką z epitafium Rafała Macieja Ocieskiego. których przyswajanie w ten sposób przebiegało łatwiej.a później oczywiście konwenansu nowego. Płaskorzeźba w krużgankach klasztoru Dominikanów w Krakowie. że noworodkowi dawano kilka kropel wina. obyczajów polskich nieświadoma. Ledwie żyła dwie lecie. Dopiero wyrobienie wrażliwości estetycznej pozwalało podłożyć niejako pod jej melodię zalecenia etyczne. Stąd przybywano na nie z chłopaczkami niedorosłymi. z piękna muzyki. Córki twej. Ale również wielki teatr polityczny. Na który oczy ludzkie kwitnący patrzały. sejmiki. sportowe. jak listy hetmana Jana Sobieskiego do Paryża. jak teatr szkolny. i że preferowano spartańskie wychowanie. magnackiej czy szlacheckiej rodzinie wiedzę szczegółową można było zdobywać w domu. Sprawcy nieba i ziemie winny dług oddała. Wychowanie zarówno chłopców. którzy niewiele z tego rozumieli. o tyle umiejętność gry w zespole. zwłaszcza w kolegiach jezuickich.poeci w tych czasach jeszcze o nią dbać umieli . "żeby był duży. kształtowania wpierw psychiki. a potem dopiero wiedzy. bo tam mu żona Francuzka. Adryjanie Śmigielski. z której sobie wiele Pociech obiecywali zacni rodziciele. urodziła syna. O ile bowiem w bogatej."). wyk. rąbek z głowy zdjęła. Dowiadujemy się z nich. była domeną szkoły. mogły się taką szkołą dla widza stawać. choć odmienne od sportów dzisiejszych. zasadniczego dla pojmowania ówczesnych obowiązków rodzicielskich i nauczycielskich wobec dziecka. Ona. z okazałości i blasku kościoła. Ważnym bowiem jego elementem były zarówno gry zespołowe. ale pamięć 181 Dzieje Polski i Litwy widowiska pozostawała w ich podświadomości. zmarłego w 1547 roku. Jan Maria Padovano Łączy się to z problemem metod wychowania małego dziecka i dbałości o jego potrzeby.głębokiego i prawdziwie przeżytego bólu . ładnej sukienki z frędzlami przyjemnymi w dotyku. Wychowanie dzieci nieco starszych.oraz piękna przyrody..

krewnym swoim. Boga w Trójcy jednego błaga modlitwami. tobie z aniołami. tylko w twoim grobie Słusznie jest pochowana. Bogu się podobała. choć nieproszeni.D. którzy. Z inszej miary Bóg to wam w pociechę obróci. że na wiadomość o śmierci brata i odziedziczeniu francuskiej korony Henryk Walczy opuścił potajemnie Kraków w nocy z 18 na 19 czerwca 1574 roku i przez Wiedeń i Wenecję wyruszył do ojczyzny. na króla. na skraju przepaści. który kochając po równi i tą samą ojcowską miłością dwoje swoich dzieci. pokarmu nie wzięła. uzasadnienie wyjazdu pościg podkomorzego krakowskiego za królem Po ucieczce Henryka Zawiadamiając o opuszczeniu Polski króla szwedzkiego. Ta skutkiem pokazała.1619 Święte. smutni rodzice. gdy nagle po Polsce rozeszła się wieść. spokój powracał. Głos jednak zabierali coraz częściej i coraz odważniej jego zwolennicy. Duninowe plemię. ucieczka Henryka Walezego Zjadliwe paszkwile na Zborowskich. w poczet aniołów świętych policzony. za Henrykiem przybyli do Polski: uciekali z niej teraz jak niepyszni. Rodzicom. jak francuska dyplomacja zaangażowana była w zapewnienie spokoju opuszczonej przez swego króla . Francja była chorym krajem. przez Wiedeń i Wenecję. burzyła się. wnuczka twoja. Gdyż się prędko na on świat za tobą porwała l dlategoż nie indziej. co rano wstawszy. Milkli powoli krzykacze. w zamku. Nie wiedziano też. już się wam nie wróci. której z ust piękne słowa wynikały Opoczno. bieży do tego. Lecz w Polsce ucieczka króla musiała wywołać zrozumiałe oburzenie. które najbardziej potrzebuje jego pomocy". Nie wiedziano. że przedtem Senat odmówił zgody na jego rychły wyjazd. już się nie frasujcie l tym ciężkim wzdychaniem serc waszych nie psujcie. Ona. A wy. jak w podróży do Francji. piętnastoletnie w niej panowanie Henryka III dowiodło tego najpełniej. a duch rozłączony Z ciałem. Ona.która częstokroć wdzięcznie o tej dobie Najsłodsze imię Jezus świergotała sobie. że cię miłowała. pisał Henryk: "Postąpiliśmy jak dobry ojciec rodziny. Dramatyczne. zdarzało się. A. że nie pozwalano starostom sądzić w jego imieniu. dbał wciąż Henryk o polskie interesy. Dostało się niejednemu z francuskich awanturników. na jego obyczaje i jego Francuzów znajdowano na murach miasta. które rodziców serca przerażały. Niechajże przy tobie Ciało z ciałem współ leży. podobno nawet w łożu monarchy. zwłaszcza małopolska. Żądano gdzieniegdzie detronizacji króla. Z ziemie wyszła i znowu wraca się do ziemie. Cny dziadu. Wprzód z rodzicem od Boga paciorkiem poczęła. To prawda. Szlachta.

choć niesłychanie dla nas złośliwy wyraz dał temu Philippe Desportes w zjadliwym Pożegnaniu Polski. oczekując rzekomo na króla. i pojmie wkrótce jedną z młodych dworek Katarzyny Medycejskiej. podkomorzy krakowski. z którym . jak Henryk obiecał mu. który zamknął w więzieniu w spiskim Kieżmarku swą prawowitą małżonkę. Miał jednak król w zanadrzu dwóch kandydatów. jak dognał wreszcie w Pszczynie. obudzony w nocy. wiara w powrót Henryka Nie wszyscy zdawali sobie z tego sprawę. Najpewniej poczuli się zwolennicy Habsburgów: ci jednak ani nie mogli uzgodnić ze sobą kandydata rodu. że zdoła utrzymać obie korony. że Henryk rzeczywiście powróci. odwlec tylko nieuniknioną elekcję. po 146 dniach antraktu. jak Tęczyński dobył szabli i ciąwszy się w ramię. I jak wiele determinacji. Po kraju roznosiły się wieści. nie miał zamiaru oficjalnie rezygnować. Gdyby to się okazało niemożliwe. W samym Paryżu jednak szerzyła się legenda o dalekiej Polsce. dzięki czemu Maksymilian obiecał. Tak dramatycznym. ale także Zborowscy i warchoł Olbracht Łaski. ani nie otrzymali zdecydowanego poparcia z Wiednia. powracało znów Wielkie Bezkrólewie. na krew własną przysiągł królowi wierność. podstarzałą Beatę z Kościeleckich. trudnej odwagi. ruszył za Henrykiem w pościg. Wielu było legalistów wierzących. a zarazem młodzieńczego ducha przygody było w owej straceńczej nocnej jeździe z Krakowa ku śląskiej granicy. ale gdzie tron Walezjuszy zagrożony był przez ambicje rodu de Guise. Podtrzymywał ich w tym Pibrac. przysyłając z Francji młodszego brata. że nie postawi kandydatury habsburskiej przed oficjalnym ogłoszeniem bezkrólewia w Polsce. Sam król miał nadzieję. w Koronie opowiedział się za Henrykiem wybitny publicysta Krzysztof War-szewicki. o który nie warto zabiegać. dzikim. pragnęło. sarmackim gestem zakończył się 182 Wielkie Bezkrólewie pierwszy francuski epizod w naszych dziejach. Franciszka Herkulesa.Rzeczypospolitej. jak niemal go dopadł w Oświęcimiu. na które wkrótce wierszem łacińskim odpowie sam Jan Kochanowski. stanowiłoby to bowiem niebezpieczny precedens we Francji. jak Jan Tęczyński. a Rzeczpospolita zyskała czas na uregulowanie zaistniałej sytuacji. Alfons d'Este książę Ferrary. droga powrotna Walezego do Francji Wielu jednak Polaków. ani oczywiście być złożonym z tronu pod jakimkolwiek bądź pozorem. po niespełna pięciu miesiącach. już na Śląsku cesarskim. że z Francji powróci. Jednym był jego krewniak. Tak. Na Litwie przewodził im teraz popularny kaznodzieja jezuicki Piotr Skarga. gdzie królowi abdykować nie było wolno. ubogim i niegościnnym kraju. na ogół zwolenników utrzymania silnej władzy królewskiej w Polsce. przywódców katolickiego fundamentalizmu pochodzących od Karola Wielkiego. który po nim objął już księstwo Anjou. kursujący teraz między Polską a Paryżem nieoficjalny reprezentant interesów i planów Henryka. Henryk w drodze do Francji rozmawiał tam z cesarzem i poczynił mu jakieś niejasne obietnice. nie mając własnego kandydata na następcę. Piękny poetycko.

czy jest bezkrólewie. Odmowa uważana być miała za rezygnację z korony i usprawiedliwiłaby rozpoczęcie nowej elekcji. zwołał na 24 sierpnia sejm do Warszawy. Do niego to właśnie wysłał wiernego swemu zbawcy i pozostającego wciąż w jego służbie Samuela Zborowskiego. był Stefan Batory.spotkał się i zaprzyjaźnił w Wenecji wracając do Francji. Protestowała szlachta na sejmikach. trzymanym na razie w rezerwie. W sierpniu Olbracht Łaski zbrojnie opanował Lanckoronę. nawracała do frazeologii z czasów wielkich sejmów . Prymas Uchański nie bawił się w rozważania. Jana. Kilku złapanych na gorącym uczynku. księgozbiór również spalono. lecz po burzliwych obradach podjął we wrześniu 1574 roku decyzję najrozsądniejszą: wysłał poselstwo do Henryka. W drugim został zdobyty i spalony. przyznaną mu co prawda przez Henryka. Pieczętował jedynie coraz bardziej widoczne rozdwojenie. kosztowności i złożone w nim depozyty zrabowano. że do tego nie doszło. W oznaczonym dniu 12 maja zebrał się pod Stężycą w województwie sandomierskim zjazd szlachecki. tłum Krakowian ze studentami na czele napadł na zbór kalwiński zwany Brogiem na ulicy św. Obesłany tylko przez część województw. Drugim. W kraju pozbawionym władzy centralnej obawiano się eksplozji bezprawia. Zdarzyły się jedynie dwa poważniejsze incydenty. żadnych natychmiastowych rozwiązań zaproponować oczywiście nie mógł. W październiku. Inflant i Prus Królewskich. Szlachta coraz odważniej przeciwstawiała się prohabsburskim magnatom. że wybuch nienawiści wyznaniowych może gdzie indziej obrócić się przeciw katolikom. bez Litwy. W pierwszym dniu zbór się obronił. Żadnej decyzji jednak podjąć nie zdołał. naznaczając mu termin powrotu na 12 maja 1575 roku. Dobrze świadczy o dojrzałości społeczeństwa. W trzecim szlachta rozgoniła tłum i uratowała sąsiedni zbór ariański. że szlachta zebrana była na sejmiku w Proszowicach. Jeden Hozjusz głośno chwalił winnych tumultu. Ryc 150 zburzenie zboru kaiwinskiego w Krakowie w 1574 ale dożywocie miała na niej wdowa po poprzednim roku. 183 Dzieje Polski i Litwy spalenie zboru kalwińskiego w Krakowie ultimatum dla zbiegłego władcy zjazd pod Stężycą celowe odwlekanie elekcji tenutariuszu i nadanie dla wojewody sieradzkiego mogło mieć walor prawny dopiero po jej śmierci. uznawany przez niektórych za konwokacyjny. Na utrzymaniu spokoju w znacznej mierze zaważyła determinacja interrexa. zdając sobie sprawę. przypadkowych zresztą uczestników zajść stracono. korzystając z tego. protestowali również niektórzy biskupi z Uchańskim i Karnkowskim. lecz by problem rozstrzygnąć.

Reżyserem był tu najpewniej nie krzykliwy Zamoyski. że niebezpieczeństwo minęło. Utrzymanie szlachty w porządku nie było łatwe. ten śmierć sobie gotuje".. najeździe pospieszyła bronić swoich domów. Zanim zebrało się rycerstwo. zwłaszcza że niezwykle dotąd aktywna szlachta ruska na wieść o tatarskim 184 Wielkie Bezkrólewie :yl3. Dokument Maksymiliana II. Kandydatura słabego i nieudolnego syna Iwanowego była kandydaturą rozpaczy. że zjazd stężycki nie jest ani sejmem. gorszą jeszcze. Przed szopą senatorów stanął w nocy krzyż z dwoma napisami. Gdy wzmagał się nacisk Senatu na natychmiastowe przystąpienie do elekcji. Inicjatywa zwołania ewentualnej konwokacji i elekcji pozostała w gestii prymasa. skompromitowany wpierw zbyt długim trwaniem przy Walezym.jS:. Gdy szlachta.PY. usuwając się do pobliskiego Sieciechowa wraz ze sprzyjającymi jej nielicznymi magnatami. 151. a drugi: "By był Fiedor jak Jagiełło. Polaku" . Pospiesznie zwołany na 3 października do Warszawy sejm .egzekucyjnych. niż niegdyś kandydatura jego ojca. dobrzeby nam z nim beło". Odzyskiwać zaczął uznanie szlachty jego sąsiad. uszli z ogromnym łupem i licznym jasyrem. "Wieczna sromota i nienagrodzona szkoda. przekonana. wciąż otoczony powszechnym szacunkiem. szlachta zdecydowała się zerwać zjazd. którzy wiedzieli o tajnym porozumieniu między Henrykiem a Maksymilianem. Odzyskał dawną energię schorowany Mikołaj Sienicki. Tym samym wciąż kandydatura habsburska nie mogła być oficjalnie zgłoszona. ale Piotr Zborowski.& najazd tatarski na Ruś sejm konwokacyjny kandydaci do korony Ryć. od początku mający popierać jednego z kandydatów Henryka. że nawet ogłosić bezkrólewia nie może. Nie ulega wątpliwości. Jeden głosił: "Kto cesarza mianuje.pisał na wieść o tym Jan Kochanowski. Toteż przywódcy szlacheccy.'XM. potwierdzający artykuły henrycjańskie (Muzeum Czartoryskich w Krakowie). Pod Stężycą pokazała się jej siła. cesarza i króla polskiego elekta z 23 marca 1576 roku. gdy trwały już przesłuchania posłów obcych zalecających swych kandydatów. wtargnęły na Ruś Czerwoną i Podole potężne krymskie czambuły pod samym chanem. stanęli w końcu na stanowisku. Jan Zamoyski. że kryli się też za tym dyplomaci i stronnicy francuscy. nie mając wciąż własnego wybrańca. Tysiące wołały zgodnie: "Aż do gardł naszych nie chcemy Niemca". Lecz dłużej już zwlekać nie było można. przestrzegając. rozjechała się do domów. Niepokojące wieści o prowokacjach moskiewskich dochodziły też z Inflant. jeńców i wielkie stada bydła. uprowadzając podobno 50 tyś. Zjazd w końcu rozszedł się bez żadnego rezultatu. ani elekcją.ES. Prymas zareagował szybko. Pierwszy najazd tatarski okazał się rekonesansem. aby nie powstało nowe przysłowie: "Polak przed szkodą i po szkodzie głupi".

który jednak w końcu nie odważył się konkurować ze swoim władcą. Najmłodszy ze Zborow-skich. że dwie oracje mu się w życiu udały: na elekcji Henryka. Cóż z tego. wywodzącego się wedle rodowej legendy od przedpiastowskich władców lokalnych. kiedy konkretnego Piasta nie było. lecz Piasta brakowało. oraz Jana Kostkę. Kandydatura cesarza zdawała się mieć największe szansę. Piotr Zborow-ski zaproponował Wilhelma z Rożm-berka. Wymieniano Andrzeja Tęczyńskiego. Tam zaś Habsburg miał zdecydowaną przewagę. gdy znie- . zarówno ogromna większość szlachty. oryginał z 1587 roku (Kraków-Wawel).konwokacyjny miał skład niezbyt reprezentacyjny i trudno nawet było go za prawdziwy sejm uznać. Trwały jeszcze bezpłodne spory. Jego brat Andrzej głosował za Alfonsem z Ferrary i jako pierwszy mimochodem wspomniał o Batorym. i na owej grudniowej elekcji. chcąc zapewne tylko zyskać na czasie. gdy kandydaturę Piasta obalił. Przeszedł na jego stronę nawet wierny dotąd Henrykowi Uchański. Za Habsburgiem byli w większości magnaci koronni i cała Litwa. wnuczką Piastów mazowieckich. Krzysztof. jak reprezentanci większości miast. Ryc. kilku za Piastem. 152. Portret Anny Jagiellonki (kopia). Mawiał podobno później cynicznie. jak przemawiający za cesarzem Jan Kochanowski. żonatego z Zofią Odrowążanką ze Sprowy. W sumie znaczna większość senatorów wotowała za Habsburgiem. wzywając do pośpiechu i ośmieszając przeciwników. sporo jednak było niezdecydowanych. kilku za Alfonsem. Wypłynęła raz jeszcze kandydatura pełnego wahań Rożmberka. opowiedział się za rodakiem. opowiedzieli się za kandydaturą rodaka. z wyjątkiem Gdańska. Szlachta koronna opowiadała się za niesprecyzowaną kandydaturą "Piasta". opowiedział się za cesarzem. Sienicki dyrygował nim sprawnie i energicznie. ten jednak. Zwolennicy cesarza cofnęli się pod mury Warszawy. Obrady i wotowanie zaczęły się od szopy senatorskiej. nawet tak znakomitych. schorowany. obaj zwalczani jednak byli zażarcie przez Zborowskich. Rzeczywiście. Przyszło teraz do głosowania w kole rycerskim. gdy kandydaturę Piasta przeforsował. którą zapędził do tego obozu strach przed Moskwą. Lecz płomienną mowę do zgromadzonych tłumów wygłosił ktoś inny: zapowiedziany wpierw przez Stanisława Żółkiewskiego jako reprezentant sejmiku województwa ruskiego Jan Za-moyski. 185 Dzieje Polski i Litwy - kłopoty ze znalezieniem "Piasta" Szlachta wybrała znów swoim marszałkiem Mikołaja Sienickiego. Senat daremnie dopominał się wymienienia jego nazwiska. z nadwerężonym przez lata głosem. Karnkowski. lecz dzięki temu naznaczono wreszcie termin prawdziwego sejmu elekcyjnego pod Warszawą na 7 listopada 1575 roku. chętnie oddawał go Zamoyskiemu. Jeden tylko z biskupów.

co pod Warszawą pozostali. marszałkowi koła rycerskiego. jak legendarną Wandę. że woli być królową niż królewiczową. "Tedy zgodnie rozkazano . który byłby stróżem praw i interesów Rzeczypospolitej. uczynić ją królem.186 Wielkie Bezkrólewie nominacja Maksymiliana Habsburga kandydatura Anny Jagiellonki i Stefana Batorego samodzielna elekcja przez szlachtę zwołanie zjazdu do Jędrzejowa cierpliwiony Uchański 12 grudnia nominował królem Maksymiliana. jako marszałek wielki koronny. Kandydatura tolerancyjnego. przez całe życie unikał drażliwych decyzji. niegdyś jeszcze Bonie służącego Jerzego Blandratę. Zamoyski.wspominał później Andrzej Lubieniecki. jak Jadwigę.Mikołajowi Sienickiemu herbu Bończa. jakoby nas poganie już mieli wiązać" . który dotąd popierał Tęczyńskiego. nie zamierzali się poddać. Co też . a za męża jej przydać Batorego. "Takeśmy byli boleśni. a Andrzej Opaliński z urzędu. którą cesarz też obiecał wydać. aby królewnę za królową. Ale był przecież Habsburgiem. Samuelem. jak go nazwie po wiekach Wacław Sobieski. A szlachta chciała króla szlacheckiego. ale za swego syna Ernesta. rządom stanów nieprzyjaznej. Przez swego lekarza. podkomorzemu chełmskiemu. odpowiedziała podobno. Lecz ci. w czterdziestym trzecim roku życia. że trzeba zrezygnować z dalszej walki.pisze Lubieniecki . głową dynastii zachłannej. a Stefana Batorego za króla polskiego i książę Księstwa Litewskiego nominował. i wsławiwszy się raz jeszcze jako znakomity wódz. Najpewniej Wielkopolanin Stanisław Przyjemski albo Stanisław Szafraniec zgłosił wniosek. Królewna zaś. aby wybrać Annę Jagiellonkę. wciąż był kawalerem. kulturalnego i ugodowego Maksymiliana była do przyjęcia. rządził łagodnie i pokój cenił nade wszystko. wysunął więc teraz projekt dotąd przez niego zwalczany: wybrać "infantkę" Annę. a Kostkę i Tęczyńskiego przydać jako opiekunów. ogłosił tę nominację w Warszawie. otwarcie wystąpił ze swą kandydaturą. Kasprem Bekieszem.Stefana Batorego. Zborowscy nie zwlekali już z ujawnieniem swego wybrańca . A wreszcie. Władca Siedmiogrodu świeżo umocnił swoje panowanie lipcowym zwycięstwem nad węgierskim rywalem do siedmiogrodzkiego tronu. Zborowskich zaś zjednał między innymi przez opiekę nad ich bratem marnotrawnym. Ten "trochę Hamlet". Na wieść o tym większość Piastowców sądziła. pozyskał jego ariańskich współwyznawców z Sienickim i kasztelanem bieckim Stanisławem Szafrańcem na czele. Nie wszyscy zresztą tak desperowali.

Uporządkował swoje sprawy. nie szanując kompetencji magnackich urzędników i ministrów. że nie miał go kto podpisać. I katolicy śpiewali pacierz. wzywając cesarza. Utrącono projekt Sienickiego. koń-Czyło się Wielkie Bezkrólewie. nie licząc się z obowiązującym prawem. I klęknąwszy począł śpiewać Modlitwę Pańską po polsku Ojcze nasz etc. nie umieli się zdobyć na energiczną akcję. Przejęła jąnatomiast w Jędrzejowie grupa senatorska z Karnkowskim na czele. Sienicki przejął w praktyce funkcję interrexa. marszałek nadworny Andrzej Zborowski. których nawet nie zaproszono. Nie było jednak nawet dekretu elekcji: pod Warszawą pozostało tak niewielu wyborców. Po trzech latach i przeszło ośmiu miesiącach. wystosowując instrukcję poselską dla wysłańców do Siedmiogrodu. przekazał władzę namiestniczą z tytułem wojewody bratu Krzyszto-fowi i przez Mołdawię. którą tam uczynił jako orator wielki i w rzeczach biegły. Granice jego przekroczył pod Śniatyniem 30 marca 1576 roku.uczynił Sienicki. zwłaszcza że ceza-rianie. Bez Senatu. wbrew senatorom. by surowo karać cezarian nie uznających elekcji Stefana. Podpisano wreszcie dekret elekcji. Przewodnictwo formalnie objął najstarszy rangą z ministrów. zaskoczeni biegiem wypadków. 187 Dzieje Polski i Litwy kościoła farnego Ryć. redagując pacta conventa i prowadząc rozmowy z posłami Batorego. by się wycofał z dalszej rywalizacji. a dożywający swoich dni Maksymilian łatwo dał sobie odebrać inicjatywę. dniach wielkiego [ dramatycznego egzaminu społeczeństwa. Choć bez Litwinów. wodzowie szlachty koronnej zwołali ją na 18 stycznia do Jędrzejowa. tedy po onej rzeczy bardzo pięknej.kanclerza. A iż był ewangelikiem. aby Panu Bogu za jego łaskę podziękowali. Wieża bramna w Meggesz (Siedmiogród). po kolejnych 6 1 8 dniach od ucieczki Henryka. Ratowało to legalizm uchwał zjazdu i fikcję jednomyślności. a z nim klęknęli mało nie wszyscy. przygotowując poselstwo. 8 lutego. Zamoyski . a potem wstawszy dalsze rzeczy namawiali". szlachta ujęła władzę. 153.. po onej mowie swej pięknej i nabożnej napominał wszystkich ze łzami. Tak 14 grudnia 1575 roku dokonała się rewolucja szlachecka. 188 . i tak dośpiewał. kładąc podwaliny pod porozumienie stronnictw i nie dopuszczając do wojny domowej. wyruszył do swego nowego królestwa. W tym samym czasie. zjazd stał się wielkim tryumfem zwolenników Batorego. w Meggesz w Siedmiogrodzie Batory zaprzysiągł pacta conyenta. I czekając na przybycie elekta. XV-XVI wiek. który od kilkunastu lat przedtem zawżdy marszałkiem poselskim bywał i wtenczas to był koła rycerskiego marszałkiem. omijając ziemie cesarskie oraz zaśnieżone przełęcze karpackie.

Tylko świetna łacina jego listów i przemówień. oraz Katarzyny Telegdi. że miał dobrych nauczycieli. Istniały cztery równouprawnione wyznania: katolickie. obok chłopskiego prawosławia. zmadziaryzowani Szeklerzy i niemieccy koloniści zwani tu Sasami. nie czynił tego jednak zbyt ostentacyjnie. O wychowaniu tym niewiele wiemy. Przeciwstawiał się w ten sposób pretensjom sułtana i Habsburgów do zwierzchności nad ostatnią wolną dzielnicą Węgier. wyrobiony charakter pisma. najwyższych tu i najdzikszych. że Siedmiogród jest państwem suwerennym. nad którą już władali Turcy. rozciągającą się aż po Cisę. Andrzeja. Jego sympatia do innych Padewczyków. Państewko to było zresztą prawdziwą mozaiką języków. z którymi chętnie współpracował. wojskowa oraz historyczna świadczą. luterańskie. gdzie nawet z tej racji wystawiono mu pomniczek.chłopskie przeważnie. łemkowskie i huculskie. niezbyt godna zaufania. wychowany został przez matkę. 189 Dzieje Polski i Litwy przyjazd Batorego do Polski obrady sejmu konwokacyjnego . tytuł ten tłumaczy się jako książę. wiar i kultur. Przybrał tytuł "władca" (princeps). jest jednak zastanawiająca. po polsku. Osierocony w następnym roku przez ojca. a pod ich rządami . niezbyt ściśle. za drugim jako więzień Habsburgów. że kilka miesięcy studiował w Padwie. wojewody. Zamieszkiwały go trzy nacje cieszące się prawami politycznymi: Węgrzy. ubogi i dobrze strzeżony przez naturę. z czwartej wyludnioną i gdzieniegdzie bagnistą pusztą. Zamknięty z trzech stron łukiem Karpat. Bawił jakiś czas w Wiedniu. kalwińskie i ariańskie. rolnicze i pasterskie społeczności wołoskie. słowackie. za pierwszym razem jako dworzanin. jeździł do Włoch. Ale wcześnie też zaczął się kształcić w trudnej szkole życia.Stefan Batory młodość Stefana Batorego księstwo Siedmiogrodu Sejm koronacyjny Stefan Batory z Somlyó urodził się 27 września 1533 roku jako najmłodszy z trzech synów Stefana starszego. głosiła. ani łakomym kąskiem. nie był dla sąsiadów ani łatwym. duża kultura literacka i wiedza polityczna. a później pozostawał pod opieką najstarszego z braci. czyli palatyna Siedmiogrodu z ramienia Jana Zapolyi. późniejsza legenda. również młodo zmarłego. Siedmiogród. Po śmierci Jana Zygmunta Zapolyi został 25 maja 1571 roku jednogłośnie okrzyknięty jego następcą. oznaczający.

Jan Dymitr Solikow-ski. W klasztorze Cystersów witał go opat Marcin Białobrzeski. ale Siedmiogrodzianie nie potrzebowali religijnego pretekstu. Sejm na elekta nie czekał. Po pokonaniu Bekiesza poczuli ją zwłaszcza zawsze buntowniczy Szeklerzy. zwoływał nowy sejm do Warszawy. żądającym od niego Litwy i Kijowa. że zjednoczenie rozbitej i ujarzmionej ojczyzny było dla niego celem nadrzędnym. Tyle że Batory od pierwszych dni panowania miał ciężką rękę i warchołów tępił. Ryc. aby się brać za łby. 154. 23 kwietnia. Nie ulega wątpliwości. Pamiętać jednak musimy. Rozmowa odbyła się w cztery oczy. Kraj był niespokojny.lwowskim. oglądając ziemie dotknięte zeszłorocznym najazdem tatarskim: tak zapoznawał się z jednym z bolesnych problemów swego nowego królestwa. Z polskiej już ziemi elekt zwołał sejm koronacyjny do Krakowa. Portret Stefana Batorego. a czas naglił. Rozpuszczano naj190 Stefan Batory pojednanie z maksymilianistami . do niedawna jeszcze stronnik Maksymiliana. że podobnie jak Henryk był przede wszystkim Francuzem. Tydzień później. Solikowski . obradując nieoficjalnie już od trzech tygodni. Po długim wahaniu cesarz zaprzysiągł pacta conyenta i rozpoczął akcję dyplomatyczną przeciw Batoremu. miał wciąż za sobą wielu senatorów. biskup kujawski wolał się upewnić. największe marzenie swego życia. biskup Karnkowski w katedrze wawelskiej włożył na skronie Anny i Stefana królewskie korony. do którego jeździł był nawet w czasie bezkrólewia. Jechał tam przez Halicz i Lwów. Uchański z Łowicza dyrygował cezarianami. 1584 rok (Muzeum Czartoryskich w Krakowie). Wspierali go elektorowie saski i brandenburski. lecz ojej treści świadczą rezultaty. tak Stefan był przede wszystkim Węgrem. wjechał do Krakowa. Stefan odpoczął u niego dni parę: zyskał w nim oddanego stronnika. wydawałoby się. Pobliską Lanckoronę Olbracht Łaski obsadził niemiecką załogą. W nadgranicznym Śniatyniu czekał na niego wysłannik Karnkowskiego. Sytuacja wciąż nie była wyjaśniona. Stąd przez Przemyśl i Tarnów dotarł do Mogiły. wybitny kaznodzieja. Niedzielę Wielkanocną świętował więc w Mogile.Żyły zresztą w całkowitej zgodzie: w niejednej miejscowości odprawiano w kościele przemiennie po sobie nabożeństwa różnych obrządków. zrealizował. jeden z intelektualnych filarów reformacji katolickiej w Polsce. Gdy opuściwszy na zawsze starą ojczyznę zdążał przez mołdawskie żyzne ziemie do nowej. po zaślubinach pary królewskiej. Miedzioryt Giacomo Franco. Tyle że interesy obu krajów były i są zresztą dotąd zbieżne: nie było i nie ma silnej i bezpiecznej Polski bez silnych i niepodległych Węgier. w wielkanocny poniedziałek. prowadził rokowania z Iwanem Groźnym. O wierze Stefana mówiono różnie. gdzie Stefana uznał tylko Jan Chodkiewicz. Bowiem to właśnie za Batorego Karnkowski został arcybiskupem gnieźnieńskim. miał miasta Prus Królewskich z Gdańskiem na czele i Litwę.

innowierca. było bardziej krzykliwe niż niebezpieczne. 155. wielkopolskiego magnata-lute-ranina. "aby nic nie przedsięwzięto przeciw prawom". Szlacheckie pospolite ruszenie pod wodzą Stanisława Górki. na ogłoszenie przez króla decyzji personalnych. jak Radziwiłł Rudy. Wpierw. a pospolite ruszenie wbrew prawu podzielić. Znaleziono królowi prawo. Na jego miejsce awansował podkanclerzy Piotr Dunin Wolski.starostwo lanckorońskie dzierżone bezprawnie. chyba że dla swoich. porwanego stąd jako dziecko tureckiego baszę. który by uwolnił króla od obowiązków najwyższego sędziego . żądał działań energicznych przeciw cezarianom. wznosi wszędzie półksiężyce i tylko Gdańsk broni chrześcijaństwa. ale zarazem irenista. ale nie na wojnę domową. wysunął tezę. który teraz obala krzyże. w którym wobec braku większości senatorów prym wiodła bojowa teraz Izba Poselska. Tysiąc węgierskich piechurów przyprowadzonych przez Stefana wystarczało na zdobycie Lanckorony Łaskiego.Janowi Zborowskiemu. Po koronacji nawiązał kontakt ze Stefanem i w porozumieniu z nim pracował dalej nad pojednaniem. Wkrótce nawet do dalekiej Szkocji dotarła wieść. wyznaczyli Maksymilianowi termin przybycia do Polski. Jabłko królewskie z trumny Anny Jagiellonki. Bieckądano Stanisławowi Cikowskiemu. najbardziej zażartych cezarian. Król zdecydował się oponentów pozyskać. Lecz pod względem prawnym nie było bynajmniej jasne. a podkanclerską pieczęć mniejszą dano 191 . Ukarano tylko dwóch. która elekcja jest legalna. Izba nie była nieprzejednana. Przyszła zatem pora. że Polacy na króla wybrali renegata. a gdy ten nie został dotrzymany . który jako pierwszy przybędzie do stolicy. iż pospolite ruszenie miało służyć. Stanisław Sędziwój Czarnkowski utracił referendarię koronną. powołania Trybunału Koronnego. oraz Stanisława Cikowskiego. W czasie jej obrad do głosu doszli bowiem zwolennicy reformy sądownictwa. Walenty Dembiński. pierwszy świecki urząd w państwie. który z kasztelani! bieckiej postąpił na sandomierską. Wykruszali się też litewscy magnaci. Przede wszystkim zaś pracowano nad znalezieniem formuły pojednania. a zbrojna konfrontacja byłaby ryzykowna.uznali Batorego. ale wojewodą sieradzkim pozostał. małopolskiego szlachcica. Do zwolenników Maksymiliana król rozesłał grzeczne listy. tłumaczył. zasłużony dla pojednania stronnictw. krakowską zaś. Topniały zresztą ich szeregi. Ryć. które mu pozwalało tego dokonać. że trzeba uznać tego króla. jeszcze przed przybyciem Batorego. Sejm. jak zwykle przy zakończeniu sejmu. Wśród nominatów znalazł się Stanisław Szafraniec. Wpierw Opaliński. Olbracht Łaski . Orędownikami jego byli Karnkowski i Zamoyski.zmiany w elicie urzędniczej dziksze plotki o Batorym. zmarłej w 1596 roku (skarbiec katedralny na Wawelu). o zapobieżenie w przyszłości niezgodnym elekcjom przez ukaranie winnych. otrzymał jako zaszczytną emeryturę zniedołężniały stary kanclerz.reforma konieczna i na pewno ważniejsza niż doraźne represje. przywódca szlachecki. Chodziio o precedens. Na próżno Sienicki protestował. gnieźnieńską.

na czele swojej węgierskiej piechoty. zwłaszcza gdy nadeszła wieść.teraz nagle stał się zwolennikiem represji. że tydzień wcześniej zmarł w Wiedniu Maksymilian II. Chciał ukarać potężne miasto. której siłą i chlubą były potężne miasta.Karnkowski. Uchański wymawiał się chorobą. nie boi się wybitnych indywidualności. choć idol szlachty. do której Gdańsk należał. Gdańsk tylko trwał w ciągłym oporze. "dla niepokojów. król uprzejmie odparł. W tej sytuacji Gdańsk musiał się ukorzyć . dały początek formowaniu się nowej opozycji. wobec tego król zwołał na październik nowy sejm . Nieustępliwe stanowisko króla zaskoczyło Izbę Poselską zebranego w dniu 19 października sejmu. jak zjednano buntowniczych magnatów katolickich . które trwało zbyt długo w oporze przeciw uznanemu już przez wszystkich władcy. Nie miał zamiaru realizować polityki. znał dobrze tę Europę. choć spodziewano się powszechnie.łaskawością. Ryć. Henryk Walezy. że wobec tego sam do niego ze swoimi Węgrami zajedzie. którym sprzyjał.Dzieje Polski i Litwy Janowi Zamoyskiemu. Ale Zamoyski. szukając sprawnych kandydatów na najwyższe stanowiska w państwie. Znaczyły one jednak. Oczywiście zarzucano mu. nawet Czarnkowski stawił się pokornie. ruszył natychmiast do Warszawy. szermierz reformacji katolickiej. 1581 rok (Muzeum który ze sw°JeJ ukochanej Pragi uczynił kulturalną stoCzartoryskich w Krakowie). jeden z najbardziej kontrowersyjnych monarchów owych czasów. Niejeden wysoki urzędnik w niejednym europejskim kraju brał wówczas pieniądze od petentów. W polityce liczą się rezultaty. Wojna z Gdańskiem opór Gdańska wobec elekcji Batorego Po zamknięciu sejmu koronacyjnego Batory. więc prymas pospiesznie wyzdrowiał. Nowi ludzie dochodzili do głosu: Karnkowski i Solikowski. ale że z istniejącymi układami nie zamierza się liczyć. Być może. że otrzyma ją Andrzej Zborowski albo syn starego kanclerza. niezrównoważony dziwak i neurastenik. Od nich zależeć teraz miały losy Rzeczypospolitej. wzbudziły opór zawiedzionych. lice Europy. biskup diecezji. 156. jakiej spodziewał się po nim ich protektor. by buntownicze miasto protestanckie zjednać tak. i nie uważano tego za rzecz naganną. Przedtem był Karnkowski zwolennikiem ugody . koncepcje rozwiązania konfliktu gdańskiego W otoczeniu Stefana wyłoniły się dwie koncepcje. dobrymi intencjami brukowane jest piekło. ale zarazem wielki mecenas. Zamoyski i Opaliński. Politykę gdańską Batorego tylko na pozór jest łatwo ocenić. że był przez Gdańszczan przekupiony. Nominacje te zaskoczyły niejednego. Pieczęć Stefana Batorego. Jan Chodkiewicz przybył z hołdem magnatów litewskich. że król. Pierwszą reprezentował Zamoyski. bierny politycznie. czyli dla rozprawienia się z Gdańskiem. Nie wdzięczność wobec Zborowskich będzie nim teraz powodować. Po drugiej strome stał zwolennik upokorzenia Gdańska . który pragnął. intencje króla są zrozumiałe. Następcą został syn jego Rudolf II.do Torunia. za nim pospieszyli inni senatorowie wielkopolscy. W Rawie spotkał się z Opalińskim. które się w tamtych stronach pokazują". I takiej Europy chciał w Rzeczypospolitej. Rzecz jasna. Lecz jak wiadomo.

niepomny doświadczeń Zygmunta Starego. jak król przyrzekał. I zgodziła się w końcu tylko na pospolite ruszenie. że wezwano ich. 30 duńskich okrętów wojennych. Zaniepokojeni zażądali. Buntowniczy Trzeci Ordynek podniósł znów głowę. wydania artylerii. których zresztą i tak dotąd nie przestrzegali. zaciągając na wszystkie strony pożyczki.przy kontroli budżetu. Rozbudowywano fortyfikacje. przyznając mu te przywileje.192 Stefan Batory i chciał się ukorzyć. w tym u elektora brandenburskiego Jerzego Fryderyka. Batory. Fanatyczny tłum protestancki spalił katolickie opactwo w Oliwie. Rozkazał aresztować gdańskich posłów. parł do konfrontacji. Handel wiślany chciał skierować do Elbląga. non fictus. a w sobotę grzyby". by wyjaśnił ostatecznie. które wyraziły zgodę na pobór. Dowództwo na lądzie otrzymał doświadczony w wojnach na terenie Niemiec Jan Winkelbruch von Koln. którzy chcieli radzić o Trybunale. guldenów kontrybucji. ale Batory. Rozpoczęto w mieście zbrojenia. Ale król był nieprzejednany. pod warunkiem. która przez zimę blokowała Gdańsk od strony lądu. stanęło na redzie gdańskiej. lecz na wojnę domową. że tym razem nie zostanie ono podzielone. uderzył w tę grupę społeczną w Gdańsku. przyrzekła pomoc zbrojną. Próżno ironizował przed IzbąZamoyski: "Oto wam król jegomość liczbę czyni: w piątek jadł ryby. by uchwalili podatki na wojnę. czemu nie egzekwuje zaległych czynszów z królewszczyzn. które miał dotąd tylko Gdańsk. choć próbował się jeszcze targować o lepsze warunki. w tym 19 galeonów. zbrojną. którzy gotowi byli do znacznych ustępstw. Izba twardo stała przy tym. Brama Zielona w Gdańsku. 157. by to król się wyliczył z dotychczasowych wydatków. Kazał konfiskować towary gdańskie w całej Rzeczypospolitej. jak zwykle Polsce na morzu niechętna. potrafił Batory wystawić niewielką siłę. Podatków żadnych nie przyznała. Próżno sam Batory krzyczał do posłów: "Sum rex vester. która zawsze była oparciem dla władzy monarszej. Dzieje Polski i Litwy Uruchomiwszy wszystkie rezerwy finansowe. W tym celu trzeba było poszerzyć Nogat i przekopać Mierzeję Wiślaną: nie zastanawiał się za co.dobrowolne wsparcie na wojnę . Posłowie. neąue pictus" ("Jestem waszym królem. by odpoRyć. co jest dziś każdego parlamentu obowiązkiem . spalono Sopot i Gdynię. obłożywszy nieposłuszne miasto banicją. Potwierdził dekret o banicji. 300 tyś. co się stało ze "skarbami tykockimi" Zygmunta Augusta. Spalono przedmieścia. wiedział. Dania. nie rzezanym ani malowanym"). Pospiesznie zwołano sejmiki generalne. zaciągając żołnierzy w Niemczech. Synod duchowieństwa w Piotrkowie uchwalił tak zwane subsidium charitativum . I to wojnę nie z Tatarami. dowiedzieli się. Zniszczeniu uległ jego wspaniały księgozbiór. Rada Miejska Gdańska skłonna była dotąd do daleko idących ustępstw. przysyłając eskadrę admirała Eryka Munka. nie z Moskwą. wzniesiona w latach 1564-1568. Zażądał od Gdańska połowy cła palowego. ale odważyli się też prosić o złagodzenie Statutów Karnkowskiego z czasów Zygmunta Augusta. ale teraz jej najbardziej ugodowi i najbardziej wpływowi członkowie uwięzieni zostali przez króla.

formował starosta Piotr Kłoczowski przy współudziale Macieja Scharpinga polską flotę wojenną. dowódca chorągwi pancernej Jana Zamoyskiego. Zginął jednak dowódca zbuntowanych. przeciwnie .3 tyś. Pro wadził j ą Kasper Bekiesz. równocześnie zabezpieczając eksport zboża przez Elbląg. Działania jej na Zalewie Wiślanym i w delcie Wisły skutecznie paraliżowały handel gdański w najlepszym dla niego okresie. Atak chorągwi pancernych położył trupem kilka tysięcy buntowników.z protestanckim miastem.8 tyś. próbowały ostrzału artyleryjskiego od zachodu. von Koln.rozpoczęli nowe zaciągi i sformowali nowe oddziały milicji. Duńczycy zagarnęli pewną ilość niewielkich statków handlowych. w tym tylko 800 kawalerii . łącznie 1. . Siły polskie nadciągnęły pod miasto w czerwcu. ale znacznie od nich słabsza eskadra Kłoczowskiego schroniła się w porcie elbląskim. Niewielka armia koronna musiała cofnąć się od miasta. bYJe szczelnie otoczyć. zdecydowała się wystąpić do walki. 158.10 tyś. tabory i działa. po żniwach. Ryć. /ództwem typuckie- . Straty finansowe Gdańszczan zaczęły rosnąć. 6 kompanii piechoty złożyło broń pod murami twierdzy. działania polskiej floty wojennej Tymczasem w Elblągu. Wówczas eskadra duńska. naprzeciw Wisłoujścia. niedawny 194 Stefan Batory e. zaskoczone zostały przez Zborowskiego 17 kwietnia 1577 roku na wąskiej grobli nad Jeziorem Lubiszewskim. zdobyto wszystkie sztandary. a desant duńsko-gdański. irewers). •wieństwa aritatiyum i miastem. choć doborowa armia pod dowództwem hetmana nadwornego Jana Zborowskiego i starosty puckiego Ernesta Weihera. starszy brat Stanisława. stojąca dotąd bezczynnie na redzie. którego mieszczanie ochoczo korzystali z niespodziewanej szansy. Klęska nie otrzeźwiła Gdańszczan. niewprawnej miejskiej milicji oraz 3. ciężko ranny na polu walki. zaciąga-a branden-wystawić iła Gdańsk generalne. Ponowna próba ataku na Wisłoujście 20 sierpnia zakończyła się również klęską. Znacznie liczniejsze oddziały von Kolna . około tysiąca poszło do niewoli. a 3 lipca zdobyli baterię Weihera. który sam sprawował komendę. 1577 rok (Muzeum Narodowe w Krakowie). Pótportugat oblężniczy Gdańska (awers . Wyróżnił się Mikołaj Żółkiewski. Stanęła niewielka. próbujący zdobyć miasto. lecz ekspedycja Munka na Zalew Wiślany nie przyniosła rezultatów. żołnierza regularnego. kawalerii i 700 piechoty.próbujące złamać blokadę lądową i zdobyć Tczew. z Góry Biskupiej. odrzucony został z dużymi stratami przez pospiesznie przysłaną odsiecz kawaleryjską. wracając do blokady jego otoczenia od strony lądu. Weiher ustawił baterię na nieudane próby lewym brzegu Wisły. za słabe jednak. Lecz 29 czerwca w bitwie pod murami miasta Gdańszczanie zadali klęskę głównym siłom króla Stefana.

ale potrzebną i zbawienną. 159. jak nam przekazał jezuicki kronikarz. dla obu stron rosły. gorzką może. i to dużo. Nie należał on do ludzi. koszta jej. księcia Albrechta młodszego. Tylko on wynosił konkretne korzyści z tej bezsensownej wojny. Do rozstrzygnięcia wojny było daleko. jak dla bardzo wielu ówczesnych monarchów. W tym ujęciu dogmatyczne różnice między wyznaniami nie miały . W takim społeczeństwie trzeba było mieć silne oparcie. teraz natomiast zjednany przez króla wierny poddany: żywy przykład. że protestantyzm to wyznanie buntownicze. . że w ojczystym Siedmiogrodzie dominowała siła. przekazywał władzę w Siedmiogrodzie bratankowi Zygmuntowi. teraz uczył się metod działania właściwych w monarchii parlamentarnej. Moskale stanęli nad Zatoką Ryską. ewanej arpinga tecznie locześ-aczęły Jowała irezul•acznie desant i przez dawny polubowne rozwiązanie konfliktu religia "instrumentum regni" wróg Batorego. gdzie społeczności lokalne stanowiły istotną potęgę.•0 piecho• 10 tyś. Fragment obwarowań twierdzy Wisłoujście. lata 1562-1563. tymczasem alarmujące wieści nadchodziły z Inflant. Ryć. gdzie zgromadzenie stanowe. choć gwałtowny i porywczy. potrafił. tabory brat Stayskiego. wojsko rozpuścili. Litwini bili na alarm. pieniądze dali i dawać dalej dobrowolnie mieli. A statuty Karnkowskicgo na sejmie 1585 roku zostały całkowicie zniesione. Od początku postanowił. po śmierci brata Krzysztofa. Nigdy się z tym do końca nie pogodził.rozpoicji. a religia katolicka była narzędziem najmniej zawodnym. Przyzwyczajony. Nie silna wiara tu decydowała. umiał wyciągać wnioski z własnych błędów. Gdańszczanie króla przeprosili. narzędziem panowania. Polityka kościelna króla Stefana Pierwsze półtora roku panowania dały Batoremu lekcję. Padł Dynaburg (Dau-gaypils) nad Dźwiną. że takim oparciem będzie dla niego między innymi Kościół. Siły . jednak. dopuszczając się okrucieństw. pouczał go. że łaskawość popłaca. Elektor Jerzy Fryderyk ofiarował się z pośrednictwem pokojowym: otrzymał za to wkrótce administrację Prus Książęcych wobec nieuleczalnej choroby umysłowej jego krewniaka. Dla Stefana. o których głośno się stało w całej ówczesnej Europie. strzegący drogi do Wilna. mieszczanie zagrożonej Rygi wzywali Gdańszczan do opamiętania. yjskiego iterię na murami sprawo-musiała onowna impanii ^anych. żołnierza :e złamać :ały przez iej grobli ncernych o tysiąca /. Gdy później. Inflanccy poddani błagali Stefana o ratunek. religia była "instru-mentum regni". ale dostosować się do tego. Wojska Iwana wtargnęły w lipcu w głąb prowincji. nie tylko finansowe. którzy nauki puszczają mimo uszu. a w znanych mu państwach zachodnich wola władcy. choć z oporami. że tylko na katolikach może się oprzeć silna władza panującego.

Dyplomacja papieska rychło poznała stanowisko króla Stefana i umiała to wykorzystać. Podążyli oczywiście do Pragi. nie były to jednak deklaracje szczere. odgrywającego wraz ze swym towarzyszem podróży. Drzewo genealogiczne Batorych. wyładowywał w protegowaniu astrologów i alchemików. dbał o deklaracje dobrej woli w stosunku do protestantów. A sam przecież przyznawał. który w czasie elekcji zbyt otwarcie zaangażował się był po stronie habsburskiej i później uciekł do Wrocławia. samozwańczego "doktora" Johna Dee. ewidentnym oszustem. by zmienić front. w sposób paradoksalny złączone z chciwością. stanowiących wciąż jeszcze liczącą się 195 Dzieje Polski i Litwy Stefan Batory woj. jak groźne są wojny religijne. Próbowała to wykorzystać Elżbieta Tudor. Nuncjusz Laureo. astrologowie i czary stosunki Batorego z papiestwem mniejszość. A następnym razem znów tylko grzmiał teatralnie. otrzymał rozkaz powrotu do Polski. skądinąd wybitnego uczonego. siedmiogrodzki *1572 t28°ll 1613 Ryć. siedmiogroazk *1477 t!534 Zygmunt ks. który początkowo popierał Maksymiliana. Papież Grzegorz XIII. Wiedząc. W ten sposób zyskał sobie niezbyt zasłużoną opinię toleranta. Równocześnie był przesądny. 160. Pośrednikiem był tu bez wątpienia Karnkowski. w wierze w czary. lecz Dee niejedną jeszcze usługę oddał swej władczyni. Edwardem Kelleyem rolę alchemika. że to już ostatni raz. Król był jednak podejrzliwy i obu Anglików szybko się pozbył. Swoje potrzeby duchowe.grzmiał. Podobny był pod tym względem do Rudolfa II i wielu innych monarchów tej epoki. Gdy słyszał o antyprotestanckim tumulcie . tolerancja królewska alchemicy. wysyłając do Krakowa asa angielskiego wywiadu.a takie zdarzały się coraz częściej . w Czechach żywot zdemaskowanego Kelleya zakończył się tragicznie. że tej wymuszonej tolerancji uczył go "rozum i francuskie przykłady".istotnego znaczenia. skąd szybko został . skorzystał ze śmierci cesarza. że na przyszłość surowo będzie karać.

Protestanckie i prawosławne kraje odrzuciły ją jako wymysł papieski. 161. szedł już ręka w rękę z Batorym. lecz ustępliwość jego w sprawie godności kościelnych miała pewne granice: gdy Jan Zamoy-ski forsował nominację Szymona Ługowskiego na biskupstwo przemyskie. Giovanni Andrea Caligari. chciał go też pod koniec panowania narzucić Rydze. ale po tylu wiekach zebrało się już tego dni dziesięć. Następca jego. aby nawiązanie oficjalnych stosunków między Batorym a Stolicą Apostolską było zadaniem łatwym. rychło powiernik najskrytszych marzeń Stefana i orędownik jego polityki w Rzymie. Portugalia. wkrótce po nich otrzymał czerwony kapelusz bratanek Stefana. Stolica Apostolska założyła stanowczy sprzeciw. Używany dotąd. co było jawną sy-monią. Reformę przyjęły wówczas tylko Hiszpania. Andrzej Batory. Nie dość bowiem. narzucił gregoriański kalendarz nawet protestantom gdańskim. zwany odtąd gregoriańskim. kalendarz juliański różnił się od czasu astronomicznego wprawdzie nieznacznie. ale właśnie dlatego musiał poważnie liczyć się z Francją. 196 Stefan Batory gregoriańska reforma kalendarza kłopoty ze złożeniem obediencji Dzięki poparciu króla został zresztą Bolognetti kardynałem wraz ze szwagrem Zamoyskiego Jerzym Radziwiłłem. Papież skłonny był.życzliwie usposobiony wobec . zbyt mało dyplomatycznie prowadził akcję anty-protestancką. Sferyczny zegar uniwersalny. Ryć.odwołany. Toteż wkrótce zastąpił go zręczniejszy i ostrożniejszy Alberto Bolognetti. Papież nie życzył sobie zbytniej przewagi Habsburgów. XVI wieku (Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego). że jest nadal legalnym królem Polski. państewka włoskie i Rzeczpospolita. co jednak doprowadziło do groźnych komplikacji. Nie znaczy to. Ale Batory był nieugięty. musiał wobec swych buntowniczych poddanych podtrzymać fikcję. dawać godność kardynalską młodym magnatom. przymykając oczy na zalecenia soboru trydenckiego. wszedł ostatecznie w życie w 1582 roku. Zmniejszał on nieznacznie liczbę lat przestępnych i skracał rok 1582 o l O dni: po 4 dniu października następował od razu 15. Współpraca króla z papieżem najlepiej uwidoczniła się przy reformie kalendarza. świętokupstwem zakazanym przez sobór. Opracowany na jego rozkaz nowy kalendarz. Zaś Henryk III nie zrezygnował z korony polskiej i nie mógł z niej zrezygnować. pot. Poprawa tej anomalii stała się odtąd największym marzeniem papieża. mimo iż w tym okresie był jeszcze . jeszcze na rozkaz Juliusza Cezara opracowany. Do tej pory Kościół prawosławny używa kalendarza juliańskiego. ale nadto zapisał swój majątek na rzecz utworzenia Akademii w Zamościu. w grudniu 1583 roku.nieoficjalnie . ale zbyt otwarcie. że kandydat słynął z niezbyt przykładnego życia.

"władcy Siedmiogrodu" jako przedstawiciela Rzeczypospolitej. Misję tę otrzymał w 1577 roku Paweł Uchański. że ambasador francuski w Rzymie zdecydowanie protestował przeciw przyjęciu posła. Trzeba dodać. Teraz jednak Kościół był silny. w praktyce niewiele z tego Akademia ujrzała. nie żałując dla niej na papierze grosza. walki z symonią. W Krakowie przygotowywano już sukurs dla Uchańskiego. 162. dążąca do przywrócenia jedności wiary w Rzeczypospolitej.Batorego. Było to wielkie i trudne zwycięstwo polskiej dyplomacji w sprawie wprawdzie tylko prestiżowej. schorowanym i zrezygnowanym Uchańskim nikt się już nie liczył. Niepokój księży budziły również zabiegi szlachty o powołanie najwyższego trybunału sądowego: szło w tym wypadku o sądownictwo duchowne i o rozstrzyganie spraw między duchownymi i świeckimi. Portret profesora Akademii Krakowskiej Benedykta z Koźmi-na. ze starym. Obradujący w cieniu buntu gdańskiego. lecz podróż pod różnymi pozorami przewlekał. 197 Dzieje Polski i Litwy synod piotrkowski w 1577 roku kryzys Akademii Krakowskiej Ryć. Było zaś w zwyczaju w państwach katolickich. Prawie dwa lata trwały nieoficjalne rokowania. Aż wreszcie 11 kwietnia 1579 roku Uchański złożył papieżowi audiencję na uroczystym konsystorzu. ambasadorowi Francji zaś zezwolono tylko wygłosić protestację na zamkniętej audiencji prywatnej. lecz ukazującej międzynarodowy autorytet króla Stefana i jego państwa. Rywalizacja z nimi musiała się jednak rozpocząć od wprowadzenia w życie uchwał soboru trydenckiego. że każdy nowy monarcha po wstąpieniu na tron wysyła do papieża poselstwo z obediencją. upowszechnienia wizytacji biskupich. świeżo przesunięty z kancler-stwa na biskupstwo płockie. by kanclerstwo zwolnić dla Zamoyskiego. . zwłaszcza wobec dwuznacznego stanowiska ambitnego prymasa Uchańskiego. bratanek prymasa. do wyjazdu zbierał się Piotr Dunin Wolski. formalnie pod kierunkiem prymasa i nuncjusza. Synod zebrał się więc w Piotrkowie wiosną 1577 roku. Nie doszło do takiego synodu za Zygmunta Augusta. czyli z deklaracją posłuszeństwa głowie Kościoła. Wcześniej jeszcze w Rzeczypospolitej pierwszym objawem zaufania rodzącego się między królem i Kościołem było zwołanie synodu prowincji polskiej. Tryumfująca reformacja katolicka. że pamiętali też duchowni o potrzebach podupadającej Akademii Krakowskiej. faktycznie zdominowany przez Karnkowskiego. nie poprzestał na uchwaleniu subsydiów na wojnę przeciw protestanckiemu miastu. przed 1559 rokiem (Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego). widziała w ewangelikach miast pruskich głównych przeciwników. reformacja w odwrocie. poprawy obyczajów i poziomu intelektualnego kleru. W rzeczywistości chodziło o to. papie-stwo obawiało się bowiem ukonstytuowania Kościoła narodowego. jak powiadał. odbudowy kościelnego szkolnictwa.

dopiero po śmierci Maksymiliana. o wielkich walorach intelektualnych. odwiedził tylko demonstracyjnie dwa razy Akademię. Należał do nich Marcin Laterna z Droho-bycza. zrobię cię szlachcicem"). Ale w tym samym czasie. Fabian Birkowski za Władysława IV. nie tylko ze względów finansowych. Pierwsze pokolenie Jezuitów polskich stanowili ludzie wybitni. odważni i ideowi. Batory obiecywać umiał. Adrian Pikarski za 199 .Nie stary uniwersytet bowiem wyniósł najwięcej korzyści z nowej polityki kościelnej i państwowej. Natomiast oddane przez króla do dyspozycji Akademii bogate probostwo św. Zyskał dzięki temu zastęp znakomitych współpracowników. jako kanclerz uniwersytetu. gdzie ściągnięci z zagranicy najwybitniejsi uczeni europejscy wykładaliby teologię. filozofię. matematykę. takich jak: Piotr Skarga za Zygmunta III. a w czasie kampanii gdańskiej. Floriana na Kleparzu obiecał jej już Zygmunt August. uprzejmie te obietnice powtórzył. już snuł plany założenia w Krakowie uczelni konkurencyjnej. Rról-żołnierz szczególnie sobie cenił zakon na dyscyplinie wojskowej oparty. że w czasie elekcji opowiedział się on. a Górski powitał uroczyście elekta przy jego wjeździe do stolicy. Konkretniejsza już była Anna Jagiellonka. zresztą i w pactach conventach zaprzysiągł. wnikliwych myślicieli na tym stanowisku. Pozostawił po sobie dobre wrażenie: przejrzał wszystkie książki w ubogiej bibliotece i równie ubogiemu żakowi powiedział: "Disce puer latine. który otworzył szereg wybitnych mówców i głębokich. Pospieszyli przecież 198 Stefan Batory gasnący blask królewskiego mecenatu Batory a Jezuici profesorowie w porę do Mogiły. Projekt był oczywiście nierealny. oświadczyli w porę. prawo. po stronie cesarza. 163. na wzór humanistycznego Kolegium Królewskiego w Paryżu. z Malborka. ofiarowując garść klejnotów. medycynę. łaciny. ego te faciam mości panie" ("Ucz się. a Stefan i tak nim nagrodził swojego kaznodzieję obozowego. biskup krakowski Piotr Myszkowski. języki i literaturę. Faworytem króla w tej dziedzinie było Towarzystwo Jezusowe. Ale od razu otrzymało odpowiedź konkretną i przychylną. Pierwszy zaprotestował Hozjusz. nieoficjalny jeszcze kaznodzieja królewski. że uczelnię odnowi. później z urzędu. zwłaszcza pod wpływem rektora Jakuba Górskiego. schorowanego Stanisława Sokołowskiego. I nie to zaważyło. Za nimi poszli kolejni nuncjusze i Jezuici. Ryć. chłopcze. dla którego Kolegium paryskie było wylęgarnią niedowiarków i heretyków. Nie od razu zgłosiło ono akces do współpracy. zapewne pod wpływem Zamoyskie-go. Batory się nie angażował. Oprawa książki z daru Anny Jagiellonki dla Akademii Krakowskiej. 1582 rok (Biblioteka Jagiellońska w Krakowie). że zawsze byli po stronie Anny Jagiellonki.

mówi Ignacy Loyola w Konstytucjach Towarzystwa Jezusowego: [. lub przynajmniej Towarzystwo samo na siebie nie będzie brało tego ciężaru. dlatego należy i dla tych nauk postarać się o odpowiednich profesorów.] Uniwersytety Towarzystwa przede wszystkim teologicznym studiom oddawać się będą i przez najodpowiedniejszych profesorów p/lnie będą wykfadać to wszystko. studium wymowy i filozofii. Wielkie znaczenie miało kształcenie w zakresie retoryki. języków łacińskiego. Nauki medyczne i prawnicze. przy czym . za naszych zwłaszcza czasów. Głównym celem szkolnictwa jezuickiego było kształcenie w nowoczesnym duchu elity społeczeństwa. fizykę i metafizykę. O tym.Towarzystwo Jezusowe. co należy do nauki scholastycznej i Pisma Świętego. jaki nam został wytknięty. przygotowanie zarówno kandydatów do służby duszpasterskiej.Collegium Romanum. (przekład Stanisław Bednarski) Godło zakonu Jezuitów z fasady kościoła św. wykładano dialektykę i fizykę. mniejszą wagę przykładano do umiejętności praktycznych. lecz z czasem docenili znaczenie wpływu na kształtowanie młodego pokolenia. za jakie uważano karność i posłuszeństwo. pilność. i to w wystarczającej liczbie.. W 1551 roku założyli w Rzymie pierwszą szkołę . W 1575 roku utworzono odrębną prowincję polską. z pozytywnej zaś teologii zajmować się będą temi zagadnieniami. nie będą wykładane na Uniwersytetach Towarzystwa. w 1608 roku podzielono ją na prowincje polską i litewską. greckiego i hebrajskiego. najazd szwedzki i wojna z Moskwą podkopały materialne podstawy Towarzystwa i kolegia jezuickie przeżywały w 2. a także i nauki matematyczne. Piotra i Pawła w Krakowie Pierwsze kolegium w Polsce założyli Jezuici w Braniewie w 1565 roku. Należy również wykładać logikę. Ponieważ zaś tak nauka teologii. także matematykę . o ile to będzie odpowiednie do naszego celu. Do końca XVI wieku powstało jeszcze 11 szkół jezuickich. oparte na studiowaniu języków i literatury klasycznej.hebrajskiego. której przeznaczeniem w przyszłości miało być kierowanie państwem.. skromność i ogładę. jak jej praktyczne stosowanie. jako że bardziej niezgodne z naszym Instytutem.nieobowiązkowo . do której przyłączono Warmię i Mazowsze. naukę moralności. Celem nauczania natomiast był rozwój zdolności umysłowych poprzez nauki humanistyczne. zmniejszyła się liczba uczniów. czystość obyczajów. które zgadzają się z celem. Szkolnictwo jezuickie stawiało sobie za cel wyrobienie w uczniach pobożności oraz cnót moralnych. W połowie XVII stulecia istniało w obu tych prowincjach około 40 szkół. sumienność. połowie XVII wieku głęboki kryzys: zamykano poszczególne placówki. wymaga poznania nauk humanistycznych.Dzieje Polski i Litwy Szkolnictwo jezuickie W 1540 roku papież Paweł III zatwierdził nowe zgromadzenie zakonne . łacińskiej i greckiej. jak odpowiednio nauczać i wychowywać. Początkowo Jezuici nie zamierzali poświęcać się w sposób szczególny prowadzeniu szkół. jak i młodzieży pochodzącej z wyższych warstw społecznych. Wojny kozackie. Stąd nacisk kładziono na gruntowną znajomość gramatyki łacińskiej i greckiej oraz . które stało się wzorem dla innych tego rodzaju placówek w całej Europie.

jak i prozą. a także . Ich program obejmował: dwuletni nowicjat i dwuletnie studia humanistyczne. historyczne. zarówno wierszem. jak intensywność i barwność życia szkolnego skutecznie przyciągały uczniów.obok kształcenia umysłu .w 1634 • Winnica .grecka (trzy klasy gramatyki.za wzór stawiano mowy Cycerona. Do kolegiów uczęszczali przede wszystkim synowie szlacheccy. oraz szkoły o charakterze wyższej uczelni: pięcioklasowa łacińsko-grecka wzbogacona o kurs filozofii i pięcioklasowa łacińsko-grecka z kursem filozofii (trzy lata) i teologii (cztery lata).. a także mieszczanie. a także nieobowiązkowo języka niemieckiego i ruskiego. jedna poetyki i jedna retoryki) odpowiadająca szkole średniej. Jezuici prowadzili ponadto seminaria nauczycielskie.ważną rolę odgrywał teatr szkolny. XVI l wieku 1649 data powstania szkoły granica między prowincją . wiedzę młodego człowieka dopełniały pobieżne wiadomości geograficzne. a zarówno program nauczania. podobnie jak w gimnazjach protestanckich. podział na klasy. występowali też publicznie . zwłaszcza w wieku XVII. Jezuickie kolegia stanowiły przeciwwagę i skuteczną konkurencję dla szkolnictwa protestanckiego. Istniały trzy typy szkół jezuickich: pięcioklasowa łacińsko . W konwiktach jezuickich. przygotowywali wprawki pisemne. uczono śpiewu.szkoły jezuickie powstałe w 1.Stefan Batory SZWECJA i ^ szkoły jezuickie powstałe * w XVI wieku .polską i litewską Towarzystwa Jezusowego granice Rzeczypospolitej: __ w 1582 -. Uczniowie nie tylko słuchali wykładów.wychowanie moralne i religijne. filozoficzne. przy czym do kolegiów uczęszczali także innowiercy. która mogła posiadać prawa akademii. pół. istniał jednolity plan nauczania. ćwiczenia i powtórki. których nie zmuszano do uczestnictwa w praktykach religijnych. Szkoły jezuickie były bezpłatne. na których powtarzano poetykę 200 .

tym różniącą się od klasycznego uniwersytetu. filozoficzny i nauk humanistycznych. a także ćwiczono dydaktykę.• 1630 :amieniec Podolski _/ Kolegia jezuickie w Rzeczypospolitej powstałe do pot. ale i w duchu wspierania planów monarchy oraz polskiej racji stanu. Studiował wpierw w rodzinnym Wągrowcu na Pałukach. Nie ustrzegł się w młodości pewnych sympatii protestanckich. później w Krakowie. 164. co było ewidentnym novum. 201 Dzieje Polski i Litwy Biblia Wujka Piotr Skarga kolegia jezuickie Ryć. Wiedniu.szkołę wyższą. w szkole Cystersów. Wrocławiu. Białogrodzie Julijskim. stąd przez Batorego wysłany został do Siedmiogrodu. kolegium jako zbyt bojowe w tym pełnym dotąd tolerancji kraju przetrwało tylko lat l O i Wu-jek musiał wracać do Polski. Rzymie. Wewnątrz nagrobki Izabeli Jagiellonki i Jana Zygmunta Zapolyi. porzucił je jednak pod wpływem Hozjuszowego Wyznania i stał się odtąd zażartym wrogiem reformacji. 2. Poznaniu i Dorpacie. Kolejno rektor kolegiów jezuickich w Poznaniu i Wilnie. Chryzostom Gołębiowski za Jana III. Laterna stworzył tę tradycję. przez Laternę nazywany był nawet "polskim półCyceronem". pot. Innym wybitnym Jezuitą polskim w służbie Batorego był ksiądz Jakub Wujek. Cerkiew w Białogrodzie Julijskim (Alba Julia). oczywiście w duchu reformacji katolickiej. że obejmowała ona wyłącznie wydziały: teologiczny. by poprowadzić nowo założone kolegium jezuickie w największym mieście tego kraju. czyniąc z działalności kaznodziejskiej ważny element propagandy politycznej. Znakomicie wykształcony filolog. Wychowanek mu się nie udał. XVII wieku i retorykę. Był tam również wychowawcą królewskiego bratanka. Jakub Wujek Jana Kazimierza. nawet zbrodniczego psychopatę. by kończyć rozpoczęty jeszcze w 1584 roku przekład Biblii. wyrósł na ponurego. który stał się chlubą . Koloszwarze. a zarazem dom zakonny w stolicy. ponadto jeszcze w wieku XVI założono seminaria w Jarosławiu. XIII wieku. Pierwsze seminarium nauczycielskie powstało w 1571 roku w Pułtusku. Zygmunta Batorego. W1579 roku jezuickie kolegium w Wilnie zostało przekształcone przez Stefana Batorego w Akademię .

Bowiem było to dzieło drapieżne. w owym czasie stanowił duże osiągnięcie dydaktyczne. Jezuici zwracali szczególną uwagę na włączenie do programu piśmiennictwa starożytnego. jak pięknym mówiliśmy dawniej językiem. ale również Żywotów świętych z 1579 roku . następnie zastępowany ciężkimi przekładami "filologicznymi".naszej literatury . zastępując ją oddaniem się na pastwę emocji bardziej stadnych. Gdy kolegium zdobyło już odpowiednią renomę. powołanie Akademii Wileńskiej W kolegium wileńskim. dla naszych czasów nawet zbyt drapieżne. Tego dziedzictwa. wpierw nieudolnie uwspółcześniany. Przez ostatnie lat dwieście zapomniany. Duże znaczenie miały również amatorskie przedstawienia teatralne oraz wprowadzanie gier sportowych. obok normalnego. Dzięki temu przyciągali Jezuici do swoich szkół nawet młodzież protestancką. osławiony później Alvar.----. wygodnego dla nauczycieli i rodziców. ostatnio dopiero został wznowiony. Kolegia jezuickie były szkołami przodującymi pod względem metod dydaktycznych i poziomu nauczania w całej ówczesnej Europie. zaś w 1574 roku rozpoczęto nauczanie teologii. pełen werwy i poetyckiego liryzmu. wprowadzając w ich miejsce dzieła Ojców Kościoła. w jak największym początkowo zakresie.Ryc. Po wyjeździe księdza Wujka do Siedmiogrodu na stanowisku rektora kolegium Jezuitów w Wilnie zastąpił go Piotr Skarga. podobnie zresztą jak współczesne jej szkoły protestanckie.zapomnianego. pięcioklasowego kursu. tak wysoko cenionego przez humanistów. Również jezuicki podręcznik gramatyki łacińskiej. by przypomnieć nam. Szkoła jezuicka. co otwarcie podnosiły listy pasterskie dotyczące otwarcia szkoły wileńskiej. Związek zaś ówczesnych koncepcji politycz. Żydzi i mahometanie. powołano wkrótce katedrę filozofii i matematyki. może jedynie sprawniej i bardziej konsekwentnie. "Pobożność i cnota" miały sprzyjać wychowaniu młodzieży szlacheckiej na działaczy i dygnitarzy dbałych o dobro państwa. Teatr bowiem również uczył grać w drużynie. opanowywać własną indywidualność. wznawianego ostatnio tylko w złagodzonym polemicznie wyborze innego arcydzieła polskiej prozy.i65 Podpjs Anny Jagiellonki w tzw Księdze królewskiej (Bibiioteka nych z jezuicką szkołą był powszechnie Jagiellońska w Krakowie). nie udało się współczesnej pedagogice dotąd przezwyciężyć. autor nie tylko dziełka polemicznego O jedności Kościoła Bożego pod jednym pasterzem i o greckim od tejże jedności odstąpieniu z 1577 roku. W Wilnie.Stefan Batory grupie. ewangelicy. często ze szczególną pasją ukazujące prześladowania katolików w krajach protestanckich. W ślad za . wygaszała ognie tkwiące w człowieku w imię przystosowania do społeczeństwa. a równocześnie kompromitowała nie kontrolowany zapał. ograniczano lekturę tekstów pogańskich. co zwykle kończyło się jej przejściem na katolicyzm. krewki Mazur.----. gdzie dotąd wspólnie i w zgodzie żyli katolicy. dla władców i generałów. podporządkowując ją 202 ----------------.-----. rozumiany.------. w tym czasie już otoczony sławą literacką. taka nominacja miała sens szczególny: oznaczała początek katolickiej ofensywy ideologicznej. co bez wątpienia zgodne było z planami króla Stefana.arcydzieło języka i stylu. zwalczała powszechną wówczas porywczość. prawosławni.

Podobno sam król przepowiedział mu wówczas sławę i wojenne tryumfy. który początkowo nie chciał przyłożyć piastowanej przez siebie pieczęci do dokumentu wieńczącego tryumf intelektualny papizmu. Ryć.. Seweryna Bączalskiego. do Wilna. Chodkiewicza właśnie. kalwina Ostafiego Wołłowicza. i utrafiła tak znakomicie. wrócił nawet potajemnie do Anglii w 1580 roku.takie słowa włożyła niegdyś Zofia Kossak-Szczucka w usta najsławniejszego z ówczesnych wychowanków tej uczelni. SEWERYNA BĄCZA. jaka jest międzynarodowa funkcja nowej uczelni. Drzeworyt w Fortuna albo szczęście.dla siebie i dla Kościoła. póki nie został przeniesiony do Krakowa. ergo. Nowa Akademia tak samo nauczała tylko teologii i sztuk wyzwolonych. wzorowanej w swoim ustroju na rzymskiej uczelni jezuickiej. że niektórzy historycy wzięli to za wypowiedź autentyczną. K. w którym uznał podporę swej władzy. Lutnista. sławnym Collegium Romanum. Obaezy to. Stąd utworzenie uczelni. przyszły bohater spod Kircholmu. pokojowa. odważna i zdecydowana działalność Jezuitów w krajach . został tam zdemaskowany i po okrutnych torturach skazany na śmierć. 1644-1646 (Muzeum Czartoryskich w Krakowie). 166. Ocaliła go interwencja Batorego i w 1585 roku pozwolono mu powrócić 203 Dzieje Polski i Litwy -----------socyniamzm powrót protestantów do katolicyzmu FORTUNA ALBJ SZCZĘŚCIE.tym szły starania o przekształcenie kolegium w uniwersytet. Na wiosnę 1579 roku odwiedził ją osobiście. M. lata ok. "Heretyk to taki syn. Kto i? mafz żyi \ynicy pomiernie* KR A K O Drukarni lukifei Kupitó.LSKIEGO. wykładali często cudzoziemcy . że nikomu Fottuni nie ftuiy . W Ktorey kto co ma rozumu..Hiszpan. co za dużo i bez potrzeby myśli. 7 lipca 1578 roku wydał przywilej. Jeden z nich.wiernie. profesorowie Akademii Wileńskiej A król Stefan dbał przede wszystkim o dobrych żołnierzy . stąd tych wydziałów w Wilnie zabrakło. j. Batory oczywiście planom tym sprzyjał: pedagogika jezuicka bliska była jego koncepcjom politycznym. Do kształcenia nauczycieli. równający prawa wileńskiej uczelni z Akademią Krakowską. Portugalczyk i trzej angielscy Jezuici. Jan Karol Chodkiewicz. Przez pierwsze lata rektorował tu Piotr Skarga. polemistów prawo świeckie i medycyna nie były konieczne. James Bosgrave. nie może być dobrym żołnierzem" . sprawa jego ukazywała jednak. kaznodziejów. Podobno w imieniu studentów mowę powitalną wygłosił wówczas przed królem syn kasztelana wileńskiego. Ostatecznie wystawił Stefan akt fundacyjny nowej Akademii l kwietnia 1579 roku mimo protestu podkanc-lerzego litewskiego.

Socyn był humanistą i racjonalistą. Elżbieta angielska wiedziała. dokonana najpóźniej w 1579 roku. Dzięki niemu właśnie antytrynita-ryzm. syna Konstantego. Ale już za Batorego ci protestanccy w jednym pokoleniu posesjonaci rzucali nową wiarę dla katolicyzmu. wychowanka kapeli Zygmunta . który w 1579 roku osiadł wpierw w Krakowie. odtąd coraz częściej u nas socynianizmem nazywany. Muzyka polskiego renesansu. osłaniająca się cerkiewną słowiańszczyzną. Jedynie Bracia Polscy zachowali urok nowości i śmiałości. Protestantyzm stał się zorganizowanym Kościołem jak każdy inny: konformistycznym i niechętnym kontestacji. Dla ojca. Cerkiew prawosławna przeżywała tu istotny kryzys. potem w Lusławicach nad Dunajcem i stał się ideowym przywódcą ruchu. Najgłośniejsza była konwersja Janusza Ostrogskiego. Odwrót protestantyzmu najwidoczniejszy był w owym okresie na wschodnich krańcach Rzeczypospolitej. doczekała się w 1580 roku publikacji swego naj wspanialszego dzieła: Melodii na Psałterz polski Mikołaja Gomółki. Niekiedy nawet bezpośrednio z prawosławia na katolicyzm przechodzili. niedługo ten sam problem wystąpi i w Szwecji. Odwrót od protestantyzmu związany był niewątpliwie z wypaleniem się buntowniczego żaru wewnętrznego. kładącym wielki nacisk na etyczne problemy religii i filozoficzne aspekty religijnego poznania. czego się obawia. Samo jednak pojawienie się wieści podobnej było znamiennym znakiem rewolucji umysłowej. Byłoby jednak uproszczeniem widzieć w tryumfie katolicyzmu jedynie skutki bezpośredniej działalności Kościoła. Na próżno kniaź Kurbski po przeniesieniu się do Rzeczypospolitej usiłował kulturę prawosławną ożywić.i w dzisiejszej . ale szybko polonizującej się szlachty z protestantyzmem głoszonym po polsku. Zakrzepła w dawnych formułach. Jezuitów i sprzyjającego im monarchy. w dużej mierze dzięki reformom Fausta Socyna. nie była często zdolna konkurować wśród ruskiej z pochodzenia. stał się jedynym wyznaniem reformowanym zdolnym intelektualnie sprostać dyspucie z odnowionym katolicyzmem. wielkiego obrońcy i protektora prawosławia. ceną za to jednak było odrzucenie radykalizmu dawnych plebej-skich ministrów i zawężenie bazy społecznej ruchu do nielicznego grona oświeconej szlachty.protestanckich miała wielkie znaczenie dla odrodzenia w nich katolicyzmu.Europie. była to tragedia osobista. 204 Stefan Batory Soffow IANA KOCHANOWSKIEGO. której nawet rdzenni Rusini już nie rozumieli. choć nieprawdą jest. jakoby za to syna przez czas jakiś więził. Sieneńczyka. która pozbawiała Ruś koronną i litewską jej elity intelektualnej. jaki cechował pierwsze pokolenie reformatorów i pociągał do niego żądną zmian młodzież. f $ tttac <* Polska kultura katolicka mogła natomiast ofero wać jej coraz więcej. licząca się w ówczesnej .

kto był ich autorem. Pieśni . który "wskrzesił naszą sławę".. Choć wybrany głosami szlacheckimi i uważany za króla szlacheckiego. . Karta tytułowa Odprawy pos/owgrec/flcn Jana KoMikołaj Sęp Szarzyński i Sebastian Grabowiecki ne tajemnice.ukazały się drukiem w czasach Batorego.chanowskiego. 0 ^JŁ-LŁ^IRyć. . że bez pieniędzy. Fraszki. Treny. z piękna człowieczego trudu i bólu i z odrzuconego wprawdzie werbalnie. Wcześniej. wówczas już służącego Janowi Zamoyskiemu. sława rycerska była jednym z marzeń króla wojownika.. ale i narzuconej przez zmieniający się świat tęsknocie za rzeczami wiecznymi. Równocześnie jednak powstawała.Augusta.". zmarłego w 1581 roku. Oznaczało to zaś konieczność stanięcia jeszcze raz przed sejmem i uzyskania zgody Izby Poselskiej na nowy pobór.. Wiele wskazuje na ich związek z kręgiem Stanisława Żółkiewskiego. 167. . a też w czasach batoriańskich pisany Setnik rymów duchownych Sebastiana Grabowieckiego sławą nie dorównuje Rytmom. Wojna z Moskwą. ale z miłością malowanego piękna świata zmysłowego. nawet jeśli w znacznej części pisane były wcześniej._. tak charakterystycznej dla pełnego. Psałterz. ne plany Batorego sformułowane w 1582 roku. autor na przykład zdawał się znać taj. a u Grabowieckiego wyrastającej zapewne z wpływów ówczesnej poezji hiszpańskiej. Kryją się wciąż w tym pew.Odprawa posłów greckich.. wydawana dopiero w czasach następnego panowa nia. będący nie tylko rezultatem wzmaga jącej się z wiekiem pobożności.. więcej w nim trudnej radości. 1578 rok. w 1590 roku opublikowany. U starzejącego się pisarza znamienny zdawał się zwrot ku zainteresowaniom transcen dentalnym. zaliczyć je trzeba do szczytowych osiągnięć europejskiej poezji tego okresu. Najznakomitsze dzieła Jana Kochanow skiego . bez uchwalonych podatków wojny nie wygra. a szkoda: więcej w nim radości z piękna walki. w której tragizm widziany jest przez pryzmat sprzeczności renesansowych ideałów ładu i pokoju z niepokojem barokowego świata.. związkiem Batorych z Zapolyami i swą polityką w Siedmiogrodzie Dzieje Polski i Litwy .". sławiąc króla. Wiedział jednak. 205 Trybunał szlachecki Wojna z agresją moskiewską była jednym z obowiązków Batorego w myśl zaprzysiężonych przez niego pactów conventów. Rytmy abo wierszepołskie opublikowane zostały w 1601 roku pod nazwiskiem Mikołaja Sępa Szarzyńskiego. choć tradycją rodową. Niezależnie od tego jednak. _. dojrzałego baroku. wielka polska poezja metafizyczna.

Zaprzestał na przykład kształcenia w Stambule tłumaczy z języków wschodnich. Mądra polityka personalna Zygmunta Augusta. nie chciał się ośmieszać swoją łamaną polszczyzną. Opaliński. Królowi była potrzebna wiedza prawnicza Zamoyskiego. był jednak Batory bliższy arystokratycznym koncepcjom władzy. a nawet formującej się po dwustu latach demokracji amerykańskiej. najpopularniejszego chyba na Zachodzie. Zamoyski reprezentowali to pokolenie. W Senacie. przywiązujący wielką wagę do formy swoich wystąpień. Wpływ Zamoyskiego rósł wolniej. że Batory dopiero się uczył po polsku i nawet gdy się nauczył. to jako świetny mówca łaciński. zarodni prawych charakterów i talentów politycznych. widział ostoję swego panowania. Wawrzyniec Goślicki. ale i odbudowywało szacunek dla Izby Wyższej.polityka personalna Batorego najbliżsi doradcy króla Ryć. a zwłaszcza rola wychowawcza kancelarii koronnej. ważna wobec legalizmu szlacheckiego. co później spowoduje niejedną komplikację dyplomatyczną. Dodać trzeba. by stwierdzić. świetnego merytorycznie i literacko podręcznika ekonomiki ziemiańskiej. Solikowski. żołnierska szczerość króla często podobała się szlachcie i szybko zdobywał on popularność. Batory również podnosił do nowych godności ludzi o autorytecie intelektualnym. jak wielu wówczas ochrzczono małych Stefanów. autor poczytnego Gospodarstwa opublikowanego w 1588 roku. szlacheckim i antymagnac-kim ruchem. Karnkowski i Opaliński. W pierwszych miesiącach panowania największy wpływ zdawali się mieć na króla senatorowie wielkopolscy. Mówiono później. To w czasach ostatniego z Jagiellonów wojewodą rawskim został Anzelm Gostomski. 168. Był to już bowiem inny Senat. w elicie intelektualnej i politycznej. a Zamoyski bez króla na wojnę. i na doktryny polityczne wiodące w następnych pokoleniach do ideałów rewolucji angielskiej. Było jednak w tym wiele przesady. brutalna. obok Kromerowej Historii Polski. autor wydanej jeszcze w 1568 roku rozprawy De optima senatore (O najlepszym senatorze). na senatorach się opierał. tak ważnego dla szlachty. że tę Augustową jeszcze kadrę umiał Batory ocenić i nagradzać. Jego zdroworozsądkowy stosunek do niepotrzebnej gdańskiej awantury musiał zyskać uznanie Stefana. Wówczas to doczekał się wreszcie możności wcielania w życie swych teoretycznych koncepcji nowy biskup kamie-niecki i opat mogilski. Towarzysz pancerny z Wzornika ubiorów szlachty polskiej (Muzeum Narodowe w Poznaniu). Przede wszystkim potrzebował jednak Zamoyskiego do manipulowania Izbą Poselską. 206 . które według niektórych historyków literatury i na Szekspira swój wpływ wywarło. ale na wszystkich szczeblach gospodarował nią w sposób rabunkowy. Karnkowski. że król nie powinien bez Zamoyskiego iść na sejm. Pamiętać też trzeba. zdobytym już wcześniej. związany z węgierskim. wprowadziła do Senatu nowych ludzi. Dawno wymarli cyniczni nominaci Bony. dzieła. które teraz nie tylko kształtowało losy Rzeczypospolitej. Szorstka. Wystarczy przejrzeć herbarze szlacheckie.

nie pojął. Umiał to wyzyskać Jan Zamoyski. Kochanowski w czasie elekcji opowiedział się za Maksymilianem. 207 Dzieje Polski i Litwy . W Ślad za tym poszedł następny (Lwowska Galeria Obrazów. XVI wieku Rozumiejąc wagę propagandy. zobowiązując go do urządzenia warsztatu typograficznego przy kancelarii królewskiej. W rezultacie za odwagę otrzymał szlachectwo. w naszych dziejach pierwsza. Za władcą potężnym. Tęsknił za silnym monarchą. postulujący przecież nowe. Nadzór nad nią otrzymał właśnie Zamoyski. Wielki dzień dla polskiej literatury był również dniem dyskretnej propagandy politycznej: dzieło ostrzegało przed nieprzezorną wojną. ale również w sławnym chórze "Wy. Ryc 169 portret Jana zamoyskiego. by w dyskretny sposób propagowali główne założenia polityki królewskiej. Obsługiwał j ą dzielny czeladnik Walenty Łapka. ugościć w Ujazdowie pod Warszawą parę królewską. I teraz władcę takiego ujrzał w Batorym. którą zresztą szybko nawrócił na katolicyzm.Stefan Batory drukarnia królewska poglądy ustrojowe Jana Kochanowskiego pot. Oddział w Olesku). herb Zamoyskich Jelita i nowe nazwisko Łapczyński. drukarnia polowa Batorego. mai. przypomniał się Kochanowskiemu z dawniejszą obietnicą i dzięki temu mógł wkrótce. który swoim majestatem uspokoi wzburzone tłumy i pozwoli mu pod lipą pisać o sobótkach i dzbanach polewanych. Jako typowy człowiek renesansu. którzy Pospolitą Rzeczą władacie" przypominało monarsze O jego obowiązkach. cenił bowiem nade wszystko ład i harmonię. Nie rozumiał właściwie nigdy buntowniczych egzekucjonistów. Najlepszych zaś tego przykładów dostarcza ówczesna twórczość Jana Kochanowskiego. że bezruch i zastój groźniejsze są dla Rzeczypospolitej niż konflikt polityczny. 12 stycznia 1578 roku. dwa razy młodszą od siebie Krystynę Radziwiłłównę. król sam uprawiać jej nie potrafił i tu chętnie Zamoyskim się wyręczał. Fedor Senkowicz. Tak narodziła się sławna. kalwinkę. córkę Mikołaja Czarnego. lepsze rozwiązania społeczne. Zamoyski umiał inspirować wybitnych pisarzy. 2. W 1577 roku ziściło się jego marzenie: pojął za żonę siedemnastoletnią. który zabezpieczy od moskiewskich i tatarskich barbarzyńców wiecznie płonące kresy. umożliwiający postęp i rozwój. zapraszając ją zarazem na premierę Odprawy posłów greckich Jana z Czarnolasu. W lutym 1577 roku wydał nowy przywilej dla krakowskiego drukarza Mikołaja Szarffenbergera. Drukarnia tajednak publikowała nic tylko obwieszczenia urzędowe czy uniwersały królewskie. którego jednak bardziej do wojaczki niż do kaszt ciągnęło. Pragnąc uświetnić uroczystości weselne. Jak wielu innych przekonanych później do króla Stefana konserwatywnych regalistów.

Równocześnie niemal z wystawieniem Odprawy w Ujazdowie rozpoczynał się w Warszawie kolejny sejm. Przeciwny był mu niegdyś Zygmunt August. w tym właśnie momencie miały wymowę szczególną. Dla województw kijowskiego. Oba te dzieła opublikowane zostały natychmiast w drukarni kanclerskiej. do obowiązków władcy. bracławskiego i wołyńskiego . nie zrealizowaną dotąd. objęte one zostały działaniem Trybunału Koronnego. XVII-XVIII wiek. Aluzje do prawa. Sprawy zaległe latami pozostawały nie rozstrzygnięte. żądając. nie znane sędziom z Korony dawnej. ale wszystkiemu przecież nie mógł podołać. zasiadający na przemian w Wilnie. co faworyzowało możnych i bezwzględnych. za zgodą szlachty tych ziem. w którym nimfa leśna sławiąca króla potępiała swawolę i próżniactwo. Trybunał ten zasiadać miał odtąd na przemian w Piotrkowie i w Lublinie. Duchowieństwo również sięjej obawiało. Tutaj biegłość prawnicza Zamoyskiego okazała się szczególnie potrzebna i dzięki niej konstytucja sejmu warszawskiego z 3 marca 1578 roku powoływała wreszcie Trybunał Koronny.Prus Królewskich. Litwy. 170. zgodnie z życzeniem króla przedstawionym Izbie przez Zamoyskiego. Trybunał taki był ostatnią. Z kompetencji Trybunału Koronnego wyłączono również i pozostawiono sądom królewskim sprawy o dobra i dochody króla oraz sprawy skarbu koronnego. na którym. wołyńskiego i bracławskiego utworzono na razie 208 . częścią programu egzekucyjnego. Wówczas to powstało przysłowie: "Prawo jest jak pajęczyna: bąk się przebije. Sprawy pruskie mu nie podlegały: nadal miał je rozpatrywać sejmik generalny Prus Królewskich. "gadki niepotrzebne" i "wiary różne". Zatem do kompetencji Trybunału należały sprawy . a na muchę wina". Dryas Zamchana. zwłaszcza duchownym i szlacheckim. który lubił demonstrować swą dbałość o wymiar sprawiedliwości. Nowogródku i Mińsku. utworzono dopiero w 1581 roku. Gmach Trybunału Koronnego w Lublinie.Stefan Batory Jerzy Fryderyk Hohenzollern administratorem Prus Książęcych system podatkowy Rzeczypospolitej odrębny trybunał w Łucku: po śmierci Batorego. Trybunał Litewski. przyłączonych w 1569 roku do Korony litewskich niegdyś województw kijowskiego. niektóre sprawy kryminalne i sprawy miejskie. dwie tylko kwestie miały być rozpatrywane: wojna z Moskwą i powołanie najwyższego trybunału sądowego. układu między stanami.nie mogły być łatwo rozstrzygnięte. Również problemy regionalne . utwór Kochanowskiego. najtrudniejszy był do rozstrzygnięcia. Dla magnatów było to w gruncie rzeczy korzystne i nie spieszyli się z reformą. Problem "compositio inter status". gdyż inne obowiązywały tam prawa.idea powołania trybunatu szlacheckiego zasady funkcjonowania i zakres kompetencji Trybunału Królewskiego Ryć. aby niepokornym nałożono "prawo kolca twarde".

którzy nie egzekwuj ą prawomocnych wyroków sądowych. Natomiast sprawy. Łany folwarczne były od poboru zwolnione. aby sejm przebiegał bez spięć i sporów. choć starali się. oraz sprawy przeciw urzędnikom. takich jak 209 Dzieje Polski i Litwy uniwersał królewski z 1578 roku uchwalenie podatków na wojnę z Moskwą wojna. zwane poborem. że szlachcic winien jest królowi dwa grosze z łanu. ale już szlachta zagrodowa go płaciła. Tak dokonana została. że układ ten sprzeczny jest z traktatem krakowskim z 1525 roku i jako układ międzynarodowy bez aprobaty Izby jest nielegalny. szesnastu z Wielkopolski. ale chłopskiego. by wziął je pod swoją opiekę i naznaczył swego gubernatora. również w drodze mądrego kompromisu. te sprawy karne. w których duchowieństwo było jedną ze stron. Kampania gdańska wykazała. 171. których zdradzić nie chciał. Odmiennie wyglądała sprawa wojny z Moskwą. 1580 rok (Muzeum Narodowe w Krakowie). by zasiadać w Trybunale z urzędu. Nie znaczy to. bo wkrótce pojawią się i wielokrotne. nie mogła oczywiście podołać kampanii długiej i kosztownej. Talar koronny Stefana Batorego (awers i rewers).cywilne. które podlegały dotąd sądom duchownym . niż Brandenburczyk obiecał. Batory miał jednak w związku z Brandenburgią swoje plany. łanowe nadzwyczajne. A Zamoyski. Nieliczna armia stała utrzymywana z kwarty. System podatkowy dawnej Rzeczypospolitej opierał się na sięgającej jeszcze przywileju koszyckiego zasadzie. uchwalane w zasadzie na rok. Było ono znacznie wyższe od łanowego zwyczajnego.zostały im pozostawione. Przygotowani e j ej wymagało przede wszystkim pieniędzy. Sędziowie zwani deputatami wybierani być mieli na sejmikach spośród osiadłej tam szlachty: jedenastu z Małopolski. zachował jej akt w swoim prywatnym archiwum. Konieczne były podatki specjalne. miał rozpatrywać skład sędziowski złożony z sześciu duchownych i sześciu świeckich: gdyby nie uzgodnili swych stanowisk rozstrzygnąć miał sąd sejmowy. Ryć. Było to tak zwane łanowe. czego brakuje wojsku Rzeczypospolitej. Zresztą sejm uchwalał tylko ogólne . Senatorowie otrzymali tylko bierne prawo wyborcze. Same stany Prus Książęcych błagały przecież Stefana. które w pierwszej instancji rozpatrywane były przez sądy grodzkie. uchwalane i ściągane w nadzwyczajnych wypadkach. zwane poborem. wyraźnie protestacji życzliwy.nawet drażliwe sprawy o dziesięciny . Sprawy. dawały za to znacznie więcej i szybciej. ostatnia z reform budujących gmach ustrojowy dawnej Rzeczypospolitej. Ale istniało też. jak zwykła szlachta. sięgając w drugiej połowie XVI wieku 30 groszy z łanu przy poborze pojedynczym. i to nie własnego. Już na jego wstępie imieniem całego stanu rycerskiego Mikołaj Sienicki z Małopolski i Stanisław Przyjemski z Wielkopolski wnieśli protest przeciw powierzeniu administracji Prus Książęcych Jerzemu Fryderykowi Hohenzollernowi. sławni kwarciani. Posłowie słusznie zwrócili uwagę.

Niektóre województwa się sprzeciwiły. stanie się wkrótce jednym z odchodzących do legendy bohaterów na miarę Corteza i Pizarra. W ziemi permskiej. na ludzi takich jak Kurbski. Iwan z każdym rokiem stawał się mocniejszy. po obu stronach Uralu. a buntu w Moskwie nie było. zbyt silnie rozbudzona. Lecz okrucieństwa Iwana trwały. a szczegóły ustalał uniwersał królewski. Od przeszło stu lat Wilno było w defensywie. kunsztowne fortyfikacje drewniano-ziemne.uchwalanym podatkiem. A najmniej król. Ale nikt jeszcze nie zdawał sobie w pełni sprawy z niebezpieczeństwa podobnych precedensów. W Rzeczypospolitej jednak osłabiała ona w rezultacie władzę centralną.liczył na wewnętrzny ferment w Moskwie. potężny kupiecki ród Stroganowów kładł podwaliny pod późniejsze zagłębie przemysłowe i od 1581 roku wysyłał najemnych Kozaków na podbój chanatu syberyjskiego: wódz tych Kozaków. Doświadczenia wschodniego despotyzmu przenosił wielki książę do renesansowej Europy. prowadzili wówczas z powodzeniem władcy rodzących się dopiero monarchii absolutnych. liczył na opozycję bojarską. Ale wiejska gospodarka funkcjonowała jako pewna całość i zubożenie chłopa automatycznie odbijało się na jakości pracy pańszczyźnianej. choć formalnie poboru nie płaciła. konflikt litewsko-moskiewski zbrojenia Iwana IV Groźnego i podbój Syberii Wojskowe reformy króla Stefana Unia lubelska przyniosła zjednoczonej Rzeczypospolitej w spadku po Wielkim Księstwie rywalizację Wilna z Moskwą o zjednoczenie Rusi. stale przez sejmy -jeśli doszły . Zbyt wielki był strach u jednych. ataman Jermak. kiedy odwojować zdobytych twierdz nie były w stanie. Szlachta oczywiście protestowała. Anglicy dostarczali mu nowoczesną broń. Równocześnie Iwan się zbroił. Miast słabnąć. Król odwołał się do ich sejmików i tam uchwalenie poboru przeprowadził. choć też z oporami. z których pańszczyzny nikt nie odrabiał itd. Upadły sprzymierzone z nim kupieckie republiki Pskowa i Nowogrodu Wielkiego. Włączone zostały do Moskwy pozostałe księstwa Rusi Zaleskiej. Cóż z tego. też żywiącego się nienawiścią. stając u źródeł nowoczesnego totalitaryzmu. Holendrzy. Podobną politykę. w tym również zdolni dowódcy. Sejm 1578 roku uchwalił więc podatki na wojnę. którą stanowił przecież król w sejmie. który w tym momencie miał przed sobą cel jeden: wojnę z Moskwą. przez Archangielsk Duńczycy. że pobór staje się w praktyce nowym. łatwiej210 . I mocniejsze były jego twierdze. ale nie jednogłośnie. Przez Narwę. zwiększaniu się ilości łanów pustych. Zygmunt August zwlekał. Powstawały warsztaty zbrojeniowe. Właśnie uniwersał Batorego z 1578 roku stał się później wzorcem dla uniwersałów następnych i właśnie od tego sejmu przyjęło się. lekceważenie stanowiska krajowych reprezentacji stanowych i opieranie się raczej na prowincjonalnych. a zwłaszcza ciężkie armaty. Trwał napór na ziemie litewskie i Inflanty. twerskie iriazańskie. jak pamiętamy. Napływali z Zachodu zaciężni żołnierze. że wojska Rzeczypospolitej zwyciężały w polu. terrorem zaspokajana nienawiść i żądza krwi u innych. mający charakter rozporządzenia wykonawczego. z ofensywą .założenia poboru.

1580 rok (Muzeum Narodowe w Krakowie).bato-typu zachodniego były niezwyciężone. Rotmistrz zaciągnięty na służbę przez króla czy wielkiego pana dysponującego własną chorągwią zaciągał towarzyszy pancernych. Słabością systemu była wreszcie organizacja finansowania. mało zwrotnych. o czym Batory przekonał się pod Gdańskiem. Równocześnie trwało ulepszanie rasy konia polskiego i metodjego ujeżdżania. ale znający również i wschodnie metody . Stałe ulepszanie tej formacji wiązało się z twórczym przetwarzaniem zdobyczy wschodniej. Przekonali się o tym Gdańszczanie pod Lubi-szewem. tak zwana półzbroja -od 30 do 40. 172. przy grubości 5 do 7 milimetrów. Zbroja husarska natomiast ważyła od 7 do 8 kilogramów. Trwało ono przez cały wiek XVI. Służyli w kwarcianych. Bechter. Szkolony "po husar-sku". bo i większy ciężar unieść musiały. którzy mieli obowiązek stawiać się z nimi na pospolite ruszenie.1560 roku (Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie). wyżej wówczas stojącej sztuki wojennej. Sekret tkwił w koniach i w zbroi. gdzie miał nawrócić bez naruszenia ich obwodu. tzw. Ryc. a odporniejsze na ogień artyleryjski niż średniowieczne wciąż mury zdobywanych przez niego miast litewskich. wykształcony wojskowo na Zachodzie. Ale do rowka. Towarzysze dysponować mieli własnym sprzętem dla pięciu zbrojnych oraz wozem z zaprzęgiem i wyposażeniem dla całego tego od-działku. 211 Dzieje Polski i Litwy -zdobywania twierdz oczywiście się nie nadawały. druzgocącą w polu znacznie liczniejsze armie przeciwników. Ciężka kawaleria na Zachodzie walczyła na koniach masywnych. Stanowili oni elitarną kadrę stałej armii. Szabla przypisywana Stefanowi Batoremu. Podstawę armii polskiej stanowiła wciąż jazda. czyli "przy ziemi" koń musiał galopować po wąskiej ścieżce około 30 metrów: na jej końcach znajdowały się koła o średnicy trzech metrów. Batory. Wcześniej już z lekkiej kawalerii zwiadowczej zmieniła się ona w ciężką jazdę pancerną. Struktura obrony potocznej na kresach. żołnierze Rzeczypospolitej zdobywać nie umieli.Stefan Batory sze do zbudowania. Ówczesna pełna zbroja zachodnia ważyła do 65 kilogramów. podpatrzonych u Turków i Tatarów. a później organizacja kwarcianych. Zaś twierdz. Formacje te znakomicie się sprawdzały w walkach z najazdami tatarskimi Czy wołoskimi: W Starciu W polu Z wojskami Ryc 173. bitnej i ofiarnej. ale i w chorągwiach magnatów. ok. przyrównywana jest przez historyków wojskowości do struktury cechowej. Korona była ustawicznie zadłużona. rekrutowaną przeważnie ze szlachty kresowej. co skutecznie wówczas chroniło przed bronią palną. zacięż-nej zarazem. czyli niewielkiej armii stałej. żołd wpływał nieregularnie i niejedno królewskie nadanie kwestionowane przez egzekucjonistów stawało się formą dobrze oprocentowanej zapłaty za poratowanie kasy wojskowej.

od tego zaś trzeba było zacząć działania wojenne.walki. a nawet szkoccy najemnicy. uważając. żywa zwłaszcza w XIX wieku. znał plusy i minusy tego rodzaju organizacji militarnej. ich braki w wyszkoleniu na tle sprawnej piechoty zawodowej były zbyt rażące. więcej zdziałała dla obudzenia chłopskiego patriotyzmu niż sami wybrańcy dla obrony ojczyzny. Ale za to przeszła wybraniecką piechota do chłopskiej legendy. piechota wybraniecką Jedna z konstytucji minionego sejmu przewidywała powołanie z dóbr królewskich piechoty chłopskiej. że zwiększy to znacznie ich obciążenie. odprawiać za niego pańszczyznę. Dysponował swoimi Węgrami. Od początku przeciwna jej była większość tenutariuszy dóbr królewskich. o czym świadczyła rzeź poddających się Gdańszczan po bitwie pod Lubiszewem. a zarazem wojskowy ośrodek organizacyjny. Słusznie jednak uważał. twierdz zdobytych przez Moskwę. Toteż piechota wybraniecką nigdy nie zyskała większego znaczenia. W myśl owych postanowień posiadacz co dwudziestego łanu był zwolniony od pańszczyzny i innych obciążeń w zamian za służbę wojskową pełnioną w polu w czasie wojny i w niedzielnych ćwiczeniach wojskowych w czasie pokoju. a w czasie wojny uprawiać jego rolę. jak dla pokonanych. mimo że jej powołanie było jaskrawym przykładem bezlitosnego wyzysku chłopa przez państwo: legenda 212 . którzy jednak ciężką mieli rękę zarówno dla ludności cywilnej. ale sejm się na to nie zgodził. choć nie zawsze doceniał walory śmiałych akcji kawaleryjskich na rozległych przestrzeniach wschodniej Europy. Król chciał objąć tym systemem wszystkich chłopów. piechurami sprawnymi w boju. Ich obóz. połowie XVI wieku ujawniła sięjako solidarne społeczeństwo na wpół rozbójnicze. portugalskich fidalgos w Azji Wschodniej. że bez sprawnej piechoty i silnej artylerii nie Ryć. Posiadacze pozostałych dziewiętnastu łanów obowiązani byli złożyć się najego rynsztunek. 174. zwany Siczą. od czasów Dymitra Wiśniowie-ckiego zlokalizowany był na wyspie Dnieprowej Chortycy. W pierwszej kampanii Batorego uczestniczyło zaledwie sześciuset wybrańców i choć sprawowali się dzielnie. na wpół osiadłe. i nie bez racji. że powinien wzmocnić armię Rzeczypospolitej.Stefan Batory wybrańców. zwanej wybraniecką. Kształtująca się powoli Kozaczyzna zaporoska w 2. Uzupełnili ich niemieccy. środkowoamerykańskich bukanierów i . przystępując do werbunku piechoty chłopskiej i szkolenia kozackiej. Lądowe i morskie obrzeża cywilizacji europejskiej roiły się wówczas od podobnych im społeczeństw pogranicza: hiszpańskich konkwistadorów. Podkreślić trzeba lojalną pomoc władz miejskich Gdańska. Ale chciał również Batory wyzyskać rodzime możliwości. Musiał więc rozpocząć od nowych zaciągów zagranicznych. Wizerunek konia paradnie przystrojonego z Wzornika ubiorów szlachty ma co sj» kusjć o odzyskanie polskiej (Muzeum Narodowe w Poznaniu). Stąd na szybkich i zwrotnych łodziach zwanych czajkami organizowali Kozacy pirackie wyprawy ku tureckim wybrzeżom Morza Czarnego.

By im pokazać. Brakło oddziałów saperskich. Korzystając z jego planów. Żadne z tych społeczeństw me posiadało jednak takiej siły militarnej Ryc 175 ch)op z pjechoty wybranieckiej z Wzomika ubiorów i tak sprawnej organizacji. organizacja wojsk artyleryjskich Artyleria wymagała niewielu zmian zasadniczych. dopracować Sicz zaporoska. Batory zmienił jedynie zaprzęgi doraźne. przenikających na Syberię. Tych ludzi zdyscyplinować mogła tylko wojna. Zygmunt August zorganizował jąznakomicie. niezbędnych przy pracach oblężniczych. jak wygląda żołnierska dyscyplina.flibustrierów. ryciu podkopów. angielskich piratów. na stałe zaprzęgi skarbowe. wynajmowane wpierw osobno na każdą wyprawę. naradę z przedstawicielami Siczy i zaciągnął na swoją służbę pięciuset tak zwanych Kozaków rejestrowych. który samowolnie z Kozakami zaporoskimi próbował najazdu na Mołdawię. Za stały żołd mieli teraz walczyć z Moskwą. oraz Kozaków uralskich. w czasie swej bytności we Lwowie. Wreszcie 213 Dzieje Polski i Litwy projekt antymoskiew-skiego sojuszu między Polską a Szwecją uzyskanie posiłków tatarskich . surowy regulamin i sztandar z Białym Orłem. w tym i sam Batory w Siedmiogrodzie.tyle że spoczywał on w zamkach i arsenałach. sprzęt też miała na wysokim poziomie . osiadłych między Moskwą i Tatarszczyzną. Batory odbył w 1578 roku. Tu musiał król Stefan sprowadzić fachowych inżynierów wojskowych z zagranicy i zorganizować oddziały wyspecjalizowane w budowie mostów. a w czasie pokoju strzec ziem ruskich przed najazdami Tatarów i ziem tureckich przed najazdami innych Kozaków. węgierskich hajduków. wykorzystywali często społeczeństwa pogranicza dla celów obronnych lub zaborczych. jakiej wkrótce miała się szlachty polskiej (Muzeum Narodowe w Poznaniu). irlandzkich gallowglasów: wspomnieć też trzeba Kozaków dońskich. plany Batorego wobec Kozaków Inni władcy europejscy. chorwackich uskoków. Dostali sprawnych i surowych dowódców. Warunkiem jednak podporządkowania ich imponderabiliom państwowym była aktywna. Aby go uruchomić. sypaniu umocnień polowych. a nawet agresywna polityka zagraniczna. Już Zygmunt August próbował ich zorganizować w jednostki regularne i wyzyskać w wojnie z Moskwą. kazał król ściąć publicznie na lwowskim rynku Iwana Podkowę.

Formalnie wciąż wojny nie było. czyli Wenden. Tam wojska litewskie powoli przejmowały już inicjatywę. Plan szwedzki zakładał wyzyskanie walk polsko-moskiewskich. by na wstępie król. Ujawniało się teraz znakomite przygotowanie podstaw pod nowoczesną wojskowość przez Zygmunta Augusta. stojąc z odkrytą głową. Szwecja zaś pozyska Karelię po Morze Białe z Archangielskiem włącznie. Król Jan nie miał jednak ochoty angażować się zbyt otwarcie po stronie szwagra. której antynomie pogodzić trzeba było w codziennym trudzie rządzenia. Posłowie zażądali. Związało to siły moskiewskie na południowo--wschodnim odcinku granicy z Rzecząpospolitą i dało Batoremu możność koncentracji 214 -----. dostawy amunicji i żywności dla wojska. między innymi zagarnąć Liwonię dla młodszego z braci królewskich. ujawniały się i dalekosiężne plany dalszych reform przygotowane przez przedwcześnie zmarłego monarchę. Batory bowiem planował każdą kampanię w oparciu o mapy. Iwan nigdy nie uznał przyłączenia Inflant do Rzeczypospolitej i głosił. tych zaś dla wschodnich terenów walk brakowało. Ingrię z ujściem Newy i Nowogród Wielki. ze szwedzką Estonią włącznie. Plan zakładał.Stefan Batory ryzykowna misja Łopacińskiego do Moskwy całej armii na północy.nowością było wykorzystanie kartografów. oswobodziwszy Dynaburg i stolicę Liwonii . zapytał o zdrowie "cara wszech . politycznej. Ostatni z Jagiellonów rozpatrywał jednak swoją politykę militarną w skomplikowanym kontekście rzeczywistości społecznej. by zyskać nabytki terytorialne kosztem obu stron.tym razem zwycięstwo militarne nad Moskwą . lata 1554-1556. że wojuje tylko z inflanckimi Niemcami. księcia Karola Sudermańskiego. wysłał poselstwo do Krakowa. Nie były to więc aż tak wielkie reformy.i gotów dla tego celu wszystko poświęcić. Ryć. o jakich mówiła później legenda batoriańska. obowiązywał rozejm. Natychmiast po koronacji wyprawił do Szwecji kasztelana sanockiego Jana Herburta z planem sojuszu przeciwko Moskwie. całkowicie przecinając w ten sposób wszelki kontakt Moskwy z Zachodem. Chan Mohammed-Girej zgodził się przysłać Batoremu w sukurs niewielkie oddziałki tatarskie i zaatakować zarazem moskiewskie posiadłości od południa. gospodarczej. Szwedzi mieliby dostarczyć na wojnę trzy tysiące piechoty. Zaniepokojony jednak zbrojeniami Batorego. Uderzenie z estońskiej bazy przy szwedzkim zapewnieniu dostaw i bezpieczeństwa morskich linii komunikacyjnych umożliwiłoby zajęcie Nowogrodu Wielkiego i całkowite odcięcie wojsk Iwana w Inflantach. Teraz zaś na czele państwa stanął człowiek wpatrzony zawsze w jeden cel . zapewnić współdziałanie floty.Kies. 176. Lepiej przebiegały rokowania z Krymem. Kampania połocka Wojnę z Moskwą planował król Stefan od pierwszych dni panowania. że Rzeczpospolita w wyniku wspólnej wojny z Moskwą zatrzyma całe Inflanty. Baszta prochowa we Lwowie. Polska ciągle wydawała się Szwedom groźniejszym rywalem niż Moskwa.

Stefan przyjął ich siedząc z głową nakrytą i czekał na ich hołd. jako o człowieku krwi szlacheckiej. Portret Jana Herburta. sławnego później Marcina Broniewskiego. Bazyli Łopaciński wręcza Iwanowi Groźnemu list Stefana Batorego z wypopierwszych zwycięstwach BatOwiedzeniem wojny. zgodnie z europejskim. początkującego dyplomatę. Przed rokiem właśnie. choćby mu też i cierpieć co. Za Iwana nie szanowano nietykalności poselskiej. do podręczników dyplomacji jako wzór godnego sprawowania obowiązków poselskich. na Krym. wysyłając młodego. 178. ryzykowniejsze nawet niż poselstwa do Sztokholmu czy Stambułu. później oczywiście nie uznany. Wtrącony do więzienia. czyli prokuratora Wielkiego Księstwa Litewskiego. Ryc. po Ryć. ok. wysyłał poselstwa nieliczne. obelg i pochlebstw. regO wypuścił jego posła i Z6ZWOlił mu na powrót do kraju. Drzeworyt z norymberskiej gazetki ulotnej z 1580 roku. Batory jednak trzymał krótko swoich dyplomatów i nigdy by im takich ustępstw nie wybaczył. maltretowany. koncentracja wojsk polskich i litewskich . Iwan pisał do Stefana sążniste listy. korespondował przez gońców. a równocześnie bogatego różnorodnością i barwnością skojarzeń. zdolnością do epatowania niezwykle efektownym. rycerskim obyczajem. Misje do Moskwy bywały wówczas ryzykowne. Batory na dyplomacji oszczędzał. a równocześnie zbierać informacje i kaptować szpiegów. specjalnie zaznaczył: "Nie wątpimy zaś o pośle naszym. ale propaganda i szpiegostwo. że ich władca chce rokowań. przeszedł do legendy. Zakończył zbrojenia.Rusi". a jednak. wypowiedział Iwanowi wojnę z gołym mieczem w dłoni. Poseł Rzeczypospolitej wiedział. Ale Iwan nie odważył się go stracić. styl miał suchy. i gardło na koniec położyć przyszło. Łopaciński miał wszystko obserwować. pełne próśb i gróźb. że nic nad tę instrukcję naszą się nie waży". Wielkie poselstwa moskiewskie umiały robić wrażenie. zwięzły i konkretny. że w Moskwie stanąć przed jej władcą z bronią w ręku . ale niczego nie wolno mu było powiedzieć poza wypowiedzeniem wojny obyczajem europejskim i oświad215 Dzieje Polski i Litwy czeniem. przedziwne literacko płody umysłu już zdradzającego objawy choroby psychicznej. przybył z końcem wiosny 1579 roku do Wilna i wyprawił do Moskwy instygatora. Po chwili dramatycznego milczenia posłów wyrzucono za drzwi. 1570 roku (Muzeum Narodowe w Krakowie). wykorzystany za to przez Moskwę w celach propagandowych.podobnym w wymowie do modnego dziś malarstwa chorych umysłowo. Oczywiście nie dyplomacja była celem takich teatralnych przedstawień. Niewiele wcześniej dyplomaci duńscy zagrożeni śmiercią podpisali tam podyktowany im traktat. Bazylego Łopaciń-skiego z wypowiedzeniem wojny. 177. że Stefan sam staje na czele swej armii.to pewna śmierć. jeśli nie efekciarskim stylem .

jego syn Krzysztof Radziwiłł Piorun. cele kampanii połockiej Król długo nie zdradzał swoich planów. bagna.siłę na owe czasy poważną. Obok kilku małych ugrupowań. wojsk litewskich. który miał szachować armię Iwana zbierającą się pod Smoleńskiem. organizowane przez starostę Michała Wiśniowieckiego. Przeważała oczywiście jazda: wśród piechoty znajdowali się najemnicy niemieccy i szkoccy oraz Siedmiogrodzianie zwerbowani przez księcia Krzysztofa Batorego. jak odważniej-szym marszu na Psków. Moskale niszczyli od lat wszelkie osiedla pograniczne. niby z propozycjami pokoju. gdzie podobno znajdował się sam Iwan na czele 40 tyś. że celem operacji będzie odzyskanie Połocka i wyparcie Moskali za Dźwinę. mających głównie zadania zwiadowcze. i oddał nad nim dowództwo Pilonowi Kmicie Czarnobylskiemu.Stefan Batory [ g-^ rejon koncentracji wojsk . oświadczył. Batory zmobilizował 56 tyś. Poparty przez Zamoyskiego i Bekiesza. Celem ich było oczyszczenie przedpola. zwłaszcza że do obozu wciąż przybywali nowi posłowie moskiewscy. trasy marszu pod Potock Wojska Rzeczypospolitej podążały pod Połock trzema kolumnami. i polny. na gałązkach jedliny tylko. Rzęsiste deszcze lipcowe. dawał przykład prostym żołnierzom. W ostatniej chwili na naradzie wojennej przeciwstawił się zarówno koncepcjom zbyt ostrożnym zdobywania zamku po zamku w Inflantach.Tymczasem armia Rzeczypospolitej gromadziła się w Świrze. zapalony przecież myśliwy. których się nie spodziewał wychowany w cieplejszym klimacie Batory. Litewską jazdą dowodzili obaj hetmani . by utrudnić poruszanie się przez pas ziemi niczyjej. Teren był ciężki: młode lasy. a pozostający pod komendą Kaspra Bekiesza. wydzielił król oddział jazdy i Kozaków z lekką artylerią. Mikołaj Radziwiłł Rudy.wielki. Pierwsze oddziały wyruszyły spod Świru 17 lipca. W Czerkasach na Ukrainie gromadziły się oddziały kozackie i posiłkowi Tatarzy z ordy białogrodzkiej. w tym 30 tyś. bezdroża i nieużytki. Król sam. opóźniały marsz. karczując lasy i kładąc się do snu pod gołym niebem. zajęcie mniejszych mos216 -. których część stanowiło jednak pospolite ruszenie. ludzi . przywykły do trudów fizycznych. na północny wschód od Wilna. wojska. w rzeczywistości by przeniknąć jego zamiary. śmiałemu zagończykowi. *-^ polskich i litewskich E trasa marszu wojsk polskich i litewskich f""'v umocnienia wokół Połocka • twierdze litewskie • twierdze i umocnione punkty moskiewskie J^ twierdze moskiewskie zdo• byte przez Polaków i Litwinów .

z sześciotysięczną załogą. pustoszące okolice i odcinające dowóz żywności. chcieli nawet wysadzić się z twierdzą w powietrze. nieuzasadnione zresztą. ubezpieczaną tymczasem od wschodu przez korpus hetmana wielkiego koronnego Mikołaja Mieleckiego. Dla najemnika żądza łupu grała istotną rolę motywacyjną. Batory z Zamoyskim w samym ogniu walki potrafili narażać swoje życie. Plan kampanii potockiej w 1579 roku. W każdej zresztą chwili spodziewano się. spory między Polakami i Węgrami utrudniały koordynację działań. Deszcz jednak lał bez przerwy i oblężenie się przeciągało. obawiając się. gdzie przerzucono most łyżwowy i przeprawiono całą armię. Wreszcie 29 sierpnia kotlarczyk ze Lwowa zdołał wzniecić pożar. zrabowano wszystko doszczętnie. Nocą ogień niemal zagasł. broniona przez dwa zamki położone na wzgórzach. Przez dni kilkanaście polska. kiewskich forteczek i zabezpieczenie przeprawy przez Dźwinę. przyjdą z odsieczą oblężonym. Batory sam poprowadził główne siły polskie i litewskie do Dzisny. Po szesnastu latach okupacji Połock wracał do Rzeczypospolitej. a tu pozwolono Moskalom mienie wywieźć. Otrzymali dogodne warunki: opuścili twierdzę z rodzinami. wałem i drewnianym ostrokołem oblepionym gliną. 11 sierpnia armia króla Stefana stanęła pod Połockiem. Okolona fosą. Deszcz i głód dziesiątkowały armię. Nie dawano pardonu: zginęło kilka tysięcy obrońców. że za to Iwan stracić ich każe później na mękach. czeladzią i dobytkiem. byle być pierwszym do rabunku. ale rano rozniecono go na nowo. 179. otrzymał za to później szlachectwo i nazwisko Połotyński. Ale ich podwładni walczyć już dłużej nie mieli zamiaru. Ze zdobytych w poprzednim dniu pozycji polska artyleria rozpoczęła ostrzał twierdzy. 217 Dzieje Polski i Litwy zdobycie Sokola okrucieństwa wojny Przyjęcie moskiewskich warunków kapitulacji źle było widziane przez żołnierzy. Załoga zażądała od swoich dowódców kapitulacji. że zgromadzone w pobliskim zamku Sokół silne oddziały moskiewskie.oblężenie Połocka kapitulacja twierdzy Ryć. Trzeba więc było pozostawać w ciągłym pogotowiu. węgierska i szkocka piechota nadaremnie usiłowała podłożyć ogień pod umocnienia. wieści o bogactwach Połocka. Bezładna próba szturmu nic jednak nie dała. stąd wolał on nieraz narażać się w czasie szturmu. Twierdza położona między Dźwiną a jej dopływem Połotąbyła dość prymitywna. Ci protestowali. lecz nie mogli opanować niekarnych żołnierzy. Zawiedzione więc nadzieje wyładowały się pod Sokołem. . Krążyły. Twierdzę wziął Mielecki szturmem. zostałaby łatwo zdobyta w czasie normalnej w sierpniu słonecznej pogody.

Zdał go również jej władca. w opisie własnych okrutnych czynów . nigdy dotąd nie prowadzący działań na tak wielką skalę. od rozpoczęcia walk w Inflantach. Niemiec z Prus Książęcych Rajnold Heidenstein. był to jednak atak dość niemrawy i zarówno Iwan swoich wojewodów. na radziwiłłowskie Birże. bezskutecznie zresztą. Historyk jednak musi te informacje przyjmować z pewną rezerwą. humanista w Padwie również kształcony. Nieszczer-da padła prawie bez oporu. mordowaniu niemowląt i masowych gwałtach. Od dwóch tysięcy lat. Jako dowódca okazał się strategiem ostrożnym. roznosiły o nich wieści. Wojna rodzi okrucieństwo i widzi okrucieństw wiele. 180. gazetki ulotne. Było to zresztą mile widziane przez polityków i dowódców. '. w rozpalaniu nienawiści do wroga widzących konkretną korzyść propagandową. choćjeszRyć. najpewniej niesłusznie. Świeżo odbudowana armia Rzeczypospolitej przeszła trudny egzamin. doświadczenie Filona Kmity. jak niektórzy Polacy Radziwiłłów podejrzewali o tajne porozumienie. by im bez reszty nie wierzył. Od kilkunastu lat. obowiązywały w historiografii schematy opisu dotyczące między innymi oblężeń i udanych szturmów. Wzięte były w dwa ognie: Szwedzi. Okrucieństwa wojenne w Inflantach w Norymberdze w 1561 roku. Spotykało się to nawet z krytyką: król. trzeba ostrzec czytelnika. od czasów Herodota. Drzeworyt z niemieckiej gazetki wydanej cze nie w Pełni docenione. by lepiej skapitulował w porę. Spod Sokoła ruszono na moskiewskie zameczki na południe od Dźwiny. Główne siły moskiewskie stały cały czas bezczynnie pod Pskowem i Nowogrodem Wielkim. ale przy sposobności spustoszył znaczny obszar kraju nieprzyjacielskiego. opisywał więc okrucieństwa tej wojny czerpiąc pełną ręką ze starożytnych wzorów. atakowali Narwę. głównie w języku niemieckim. ukazywały nawet na mrożących krew w żyłach ilustracjach moskiewskie okrucieństwa.Ponoć nawet było sporo wypadków wyrafinowanego okrucieństwa w odwecie za znalezionych w Połocku żywcem ugotowanych polskich i litewskich żołnierzy. Natomiast silny zagon moskiewski próbował ataku na Żmudź. który 218 Stefan Batory nie tylko śmiałymi akcjami swojej jazdy trzymał w szachu potężną armię moskiewską pod Smoleńskiem. Toteż sygnalizując owe opowieści o gotowaniu żywcem. może nawet zbyt ostrożnym: tylko pogoda usprawiedliwiała tak skromny cel działań jak Połock. gdzie znaleziono potężny arsenał prochu i amunicji. I nie chodzi tu tylko o plotkę zmyślającą czy wyolbrzymiającą fakty. których dzieje wojen batoriańskich są pełne. dowódca . Dzieła dopełniła w październiku kapitulacja Suszy. Ta wojna niewątpliwie widziała ich ponad europejską miarę: wciąż w Moskwie obowiązywały wzorce Czyngis--chana. znoszeniem trudów wojny i odwagą pod kulami wroga. Najcenniejsze było jednak.przestrogę dla tegoż wroga. na wieść o tym z Turowli uciekła załoga. Kampania zakończyła się więc zwycięsko. Dziejopis Batorego. darciu pasów ze skóry. Jako żołnierz budził respekt osobistym poświęceniem.

wyzwolenie ich wymagało kampanii następnej. Ponoć mawiał: "O niebo nie stoję. dobrze jednak oddają one charakter duszy rogatej i szekspirowskiej. faktycznie nie mieszczącego się w żadnych ramach libertyna. poza legendą. żołnierzom jeszcze nie znany. śmierć Kaspra Bekiesza Dotarł do niej bez dawnego wroga. A przecież to zaufanie teraz znów było potrzebne. a przede wszystkim ciężkich dla ludności. w ręku i w płaszczu zwanym delią. A synów jego. wykształcili Jezuici.ale wzrastało i zaniepokojenie niektórymi poczynaniami króla. Król ruszył Ryć.naczelny.śpiewano jeszcze w XIX wieku w dworkach szlacheckich). Ilustracja z Wzornika ubiorów szlachty polskiej (Muzeum Narodowe a więc następnej konstytucji sejmowej. Kampania wielkolucka Węgrzy w otoczeniu Stefana Batorego Po kampanii połockiej wzrastała oczywiście popularność Batorego jako wodza i żołnierza . Bekieszową odtąd zwanej. Być może słowa te włożyli mu w usta jezuiccy jego przeciwnicy. I w tym.nawet przed Bogiem.najbliższego przyjaciela. 181. na rozkaz króla Stefana. 219 Dzieje Polski i Litwy polityka . żołnierzy dzielnych. Dzielny Kasper Bekiesz. przed następnymi kampaniami. Wilia górę w 1838 roku podmyła. Żaden też cmentarz zwłok jego nie chciał przyjąć. Pozostał po nim w Polsce. Odważny i dumny. Niemała w tym była wina jego węgierskich rodaków. Stefan pochować więc kazał przyjaciela na górze pod Wilnem. ale buntowniczych i niekarnych ("Węgier okropne stroi rebelije" . więcej . Zmarł nagle w Grodnie. Pewną rolę odgrywała tu zazdrość o węgierskich doradców i przyjaciół. krótko cieszył się swą godnością. leżał największy chyba tryumf króla Stefana. Czekały udręczone okupacją Inflanty. obdarowany za swe czyny kamienicą Pod Baranami w Krakowie i starostwem lanckorońskim.choć nie zawsze jako stratega . zwłoki uniosła i znaleziono jedynie czaszkę w czapce z żółtego aksamitu. pomnik zwaliła. nie kłaniał się przed nikim . musi zdobyć ich serca i zaufanie. narażać się nie powinien. Lecz dowódca. formalnie arianina. najwierniejszego poddanego. tylko popularny odtąd strój węgierski: sukienny płaszcz wcięty w talii i podszyty futrem. następnego poboru. piekła się nie boję". zwany bekieszą. ale od niedawna w Poznaniu). wizerunek dowódcy wojskowego z buławą zatem do Warszawy.

a Filon Kmita . na taki hołd żołnierza przed żołnierzem zasłużył. odebrany jej Ryć. że Zamoyski pcha Stefana do rozwodu. nieudane małżeństwo z Anną Jagiellonką Największe jednak zastrzeżenia wzbudzały plotki o rozdźwiękach między królem a królową.personalna króla najważniejszym z nich po śmierci Bekiesza stał się Franciszek Wesselenyi. Anna po długim staropanieństwie wyraźnie spragniona była męskich. raczej przeciwnie. Zaczęły krążyć wieści. 182. Jan Kiszka . niekiedy znacznie późniejsze. miał wspomóc i przyspieszyć misję Pawła Uchańskiego. czemu ujściem dla temperamentu były dla niego wojna. która jej zresztą wiele zawdzięczała. W Wilnie. ani intelektem. Większość życia spędziła w Warszawie. że dzięki temu i Stefan spędzał przy niej w Warszawie wiele czasu. To wówczas zaczął się przyjmować zwyczaj. podobno zdarzały jej się noce spędzone pod zamkniętymi drzwiami komnaty męża. Tymczasem brak jakichkolwiek dowodów zainteresowania Stefana kobietami. jak pamiętamy. a odsuwa na bok spowinowaconych między sobąZborowskich i Chodkiewiczów. który. że otwarta. Zastanawiały decyzje personalne: widzieli wszyscy. Batory natomiast nie zdradzał zainteresowania kobietami. aby czterdziestodwuletni w dniu ślubu małżonek zapałał romantyczną miłością do starszej o dziesięć lat żony. Talar lenny kurlandzki Gotharda Kettlera J B t l 3 > JJJ (awers i rewers). z którego rzekomo zrodził się późniejszy Dymitr Samozwaniec. że Kettler. ryka. To wyjaśnia. nie gojąca się rana na udzie pogryzionym niegdyś przez psa uniemożliwiała mu stosunek seksualny bez uczucia dojmującego bólu.wojewodą wciąż okupowanego przez Moskwę Smoleńska. w tym żonatego z Radziwiłłówną Zamoyskiego. choć plotki. na przykład przyjęcie hołdu lennego księcia Kurlandii Gotharda Kettlera nie na sejmie. Wiele wskazuje zaś na to. polowanie i alkohol. 1575 rok (Muzeum Narodowe zaufanemu i nadany staroście bełskiemu przez króla Henw Krakowie). Król się nie skarżył. ale w polu: prawda. że król foruje klan Radziwiłłów. Mikołaj Sierotka . 220 . że z tym właśnie wyprawił do papieża swego poprzednika na urzędzie kanclerskim. Anna jednak lamentowała publicznie. Trudno się było spodziewać. Krył się za tym też wyraźny konflikt Zamoyskiego z królowa o Knyszyn. posądzały go to o nieślubnego syna w Grodnie. Trzeba przyznać. Kanclerzem wielkim i kasztelanem wileńskim został Eustachy Wołłowicz. o Radziwiłłach i ich stronnikach właśnie pamiętał: Krzysztof Piorun dostał podkanclerstwo i kasztelanię trocką. na polu walki wsławiony. prowincjonalnej mieścinie.laskę marszałka wielkiego. Anna nigdy nie wyróżniała się wśród sióstr ani urodą. że większość sejmów odbywa się w Warszawie. rozdając litewskie godności.starostą żmudzkim. Ale miało również swoją wagę rozczarowanie Anny. Piotra Dunina Wolskiego. Plotki na pewno przesadzone. Istniał jednak dość konkretny powód tych podejrzeń. to o romans z leśniczanką. Obawę budziła wreszcie pewna nonszalancja Batorego wobec obowiązujących praw i obyczajów politycznych. byle legalnych pieszczot.

malować czy rytować "przedmioty związek jaki z interesami Rzeczypospolitej mające. że posłańcy wysyłani są raczej na przeszpiegi niż na rokowania. z wyrzutami za dotychczasowe działania i z uznaniem dla zmienionych. usunięta została w cień. Wydał edykt o typografii. a z dóbr królewskich . dobrych obecnie intencji. Choć posłowie świadomi byli krążących pogłosek i nie uchylali się od żądania w pewnych sprawach wyjaśnień. że dostaną za następną. przyjęli jednak za dobrą monetę płomienną i efektowną mowę Zamoyskiego. Batory znał sekrety psychiki ludzkiej . Marcin Kober. Kanclerz jednak przeżywał wówczas tragedię osobistą . że ciężar obrony kraju można częściowo przerzucić na zdobyte prowincje. obiecując. mai. wyłączając je spod stanowych przywilejów podatkowych. jeśli wierzyć wzmiance Bielskiego. rozpoczętym 23 listopada w Warszawie.jak najspieszniej wezwał Zamoyskiego do siebie i pracami nad przygotowaniem wyprawy go obarczył. Ujawniło się to na sejmie zimowym. wcześniej jednak chciał go wypróbować.podwójną kwartę. który odjechał na swoje Podole i odmówił udziału w następnej kampanii. Odprawił poselstwo cesarskie z ręką wyciągniętą do zgody. Podobno. Dodawał. zapowiadając przysłanie poselstwa. Przydany jej za małżonka cudzoziemiec objął rządy silną ręką i zdobywał serca jej poddanych. bo działań wojennych nie zaniecha. Również duchowieństwo zgodziło się na "subsidium charitativum". którzy by się ważyli drukować.Stefan Batory przygotowania do kampanii wielkotuckiej Królowa z własnego prawa. Od roku blisko . zapowiadający ostre kary dla wszystkich. chociażby się w tym nawet nic nagannego nie znajdowało". Batory odpowiadał krótko. obiecując zwolnienie Łopacińskiego. pot. Ale posłów uspokoił. 2. śmierć małej córeczki. 183. Batory tymczasem przygotowywał się do nowej kampanii. Niewątpliwie rozważał już powierzenie mu władzy hetmańskiej. że Iwan przecież nie został pokonany i nadal zbroi się przeciwko Rzeczypospolitej. prosząc o zawieszenie broni. Kanclerz wywodził. zlecił pełnienie obowiązków hetmańskich Janowi Zamoyskiemu. Ryć. ale w polu. Od dawna był uczulony na akcje obcego wywiadu w Rzeczypospolitej. XVI wieku (KrakówWawel). 221 Dzieje Polski i Litwy W drodze do Wilna król odbierał wciąż nowe listy od Iwana. co jest prawem i obowiązkiem każdego parlamentu. co nie dostali nic za zasługi w poprzedniej kampanii. Portret Anny Jagiellonki. Wielki książę Moskwy słał posłańca za posłańcem. uprzejmie i zdecydowanie: posłów może przyjąć. Nie uspokoił tylko obrażonego hetmana Mieleckiego.śmierć żony w połogu. Uspokajał tych. Prosili jedynie posłowie króla. Uchwalili nowy pobór na następną kampanię. jak niegdyś Jadwiga. Zdawał sobie sprawę. aby sam się nie narażał i przez namiestników wojnę prowadził.

1586 rok (Muzeum Narodowe w Krakowie Ryć. że niejaki Hrehory Ościk. broniony był przez niektórych senatorów. W niedzielę 29 maja przed wielkim ołtarzem katedry wileńskiej biskup żmudzki Melchior Giedroyć przypasał królowi miecz i nałożył mu czapkę . na rozkaz króla natychmiast wykonany. Rudy i Piorun. Na 48 tyś. Senatorowie tłumaczenia tego nie przyjęli do wiadomości i wydali wyrok śmierci. znany hulaka i awanturnik. Na przesłuchaniu Ościk przyznał się do winy. Nikt jeszcze nie dostrzegł. Inni jednak uznali. na południowy wschód od Połocka. że stworzyła ona niebezpieczny precedens. podrabiał podpisy i pieczęcie dostojników litewskich. Dowództwo 222 Stefan Batory narada wojenna . który wraz z nimi kokietował Iwana już w czasie bezkrólewia i mógł wiedzieć za dużo.obowiązywał zakaz wysyłania zapieczętowanych listów z obszarów nadgranicznych. Toteż nie zaskoczyła zapewne króla otrzymana w Wilnie w czerwcu 1579 roku wiadomość. Uznano go za słuszny. A część skonfiskowanej schedy po Ościku dostał syn Kaspra Bekiesza. Talar koronny nagybański Stefana Bato. któremu ta sprawa formalnie podlegała. rejony koncentracji i skład armii Rzeczypospolitej Tymczasem trwały przygotowania do nowej kampanii. Gabriel. że Ościk bił fałszywą monetę. opublikowany rychło w drukarni wileńskiej Mikołaja Sierotki. porozumiewał się z Moskwą. utrzymuje kontakty z posłem moskiewskim Naszczokinem. zbankrutowany przedstawiciel litewsko-ruskiego rodu magnackiego. nie wzbudził współczucia ani zaniepokojenia. Obaj Radziwiłłowie. zainteresowani byli zresztą w usunięciu niewygodnego świadka.uważających. w nieobecności wojewody wileńskiego Mikołaja Radziwiłła Rudego. Na rozkaz Batorego. Okazało się wówczas. Nawet wierszowany Lament nieszczęsnego Hrehorego Ościka za jego uczynek poczciwości osądzonego i na gardło sądzonego pióra plebejskiego poety Stanisława Laurentiusa. że jako bankrut chciał oszukać Iwana i wyłudzić odeń pieniądze. Pojmany nieformalnie. 184.dary od papieża Grzegorza XIII przywiezione przez Pawła Uchańskiego. Że tu "O szlachecką wolność idzie" i Że w myśl statutu litewskiego winien go sądzić sąd sejmowy. na pozór handlując z nim futrami. że w czasie wojny winien być sądzony afera szpiegowska z Hrehorym Ościkiem prawem wojennym. tłumacząc jedynie. Armia zaś koncentrowała się w Czaśnikach. rego (awers i rewers). i że otrzymał odeń pięknego rumaka oraz listy Iwana. grupa królewskich dworzan natychmiast ujęła podejrzanego w Trokach i przeprowadziła rewizję w jego majątku. żołnierzy prawie połowa była z Korony. w pełni usprawiedliwiając w oczach szlachty decyzję Batorego.

ale uniemożliwiająca rozstrzygnięcie wojny w roku 1580. chlubiącego się pochodzeniem od Olgierda. natomiast nie doceniał i nie umiał użyć jazdy. wolał zdobywać twierdze. polny . Znaleźli się teraz w niej zarówno Jan Sieni-cki syn i Mikołaj Uhrowiecki. Stefan świetnie umiał operować piechotą i artylerią. Kanclerz wiódł własnych l tyś. Komendę nad nimi sprawował jego szwagier. nie dążył do walnej bitwy. Prawą powierzył Janowi Zamoyskiemu. V. Zdawano sobie jednak sprawę. Była to decyzja na pewno zbyt ostrożna wobec słabości przeciwnika w polu. 185. choć byli przy wojsku dwaj hetmani koronni. byli również obaj hetmani litewscy. Ale tym samym wybierał typ walki lepiej odpowiadający umiejętnościom i wyposażeniu armii moskiewskiej.protestanci. wybitny dowódca i dyplomata. medyczne doskonalił w swej armii bez przerwy. Pierwsza to atak na Smoleńsk i zagrożenie Moskwie. Trudniejszą okazała się przeprawa przez pustacie graniczne.w Czaśnikach trasy marszu pod Wielkie. syn rajcy sandomierskiego. twierdzę ziemno-drewnianą na północ od Witebska. jazdy i 944 piechurów. położoną w pół drogi między Smoleńskiem a Pskowem. lecz coraz wyraźniej faworyzował Zamoyskiego. Podlegało Zamoyskiemu również dalsze 4 tyś.5 [Cj -. Kanclerz zresztą wyraźnie budował własną kadrę polityczną i wojskową. wojewoda bracławski. walczącego niegdyś w gdańskich szeregach przeciw Batoremu. gdzie trzeba było lasy rąbać. ojciec i syn.Mikołaj Sieniawski i nadworny .zdobycie Pskowa i odcięcie wojsk moskiewskich w Inflantach. siostrzeniec Mikołaja Sieni-ckiego . V Ryć. że istotne nad nimi dowództwo sprawuje wyćwiczony w walkach z Tatarami Stanisław Żółkiewski. sprawność zaciągów. umundurowanych na czarno. zwycięzca spod Lubiszewa. most przez jezioro zwane Witoldowym po dwustu latach odbudowywać. jak Łukasz Serny. spowodowana być może późnym rozpoczęciem kampanii. Mikołaj Rudy i Krzysztof Piorun Radziwiłłowie.Jan Zborowski. Trojak litewski Stefana Batorego (awers i rewers). Batory jednak wysunął trzecią propozycję: atak na Wielkie Łuki. by spieszyli do wojska. Polecił mu opanować zamek Wieliż nad górną Dźwiną. Na naradzie wojennej pod Czaśnikami 18 lipca wysuwano dwie koncepcje. Lecz sprawa hetmaństwa na pewno nie była jeszcze przesądzona: poważnym kandydatem zdawał się być Janusz Zbaraski. znał się na działaniach oblężniczych. z jego kancelarii właśnie wychodziły groźne pisma wzywające rotmistrzów i towarzyszy. druga . na znak żałoby po żonie Krystynie. 1582 rok (Muzeum Narodowe w Krakowie). służby saperskie. niż zdobycie 223 . Łuki J. Zamoyskiemu to wreszcie powierzył Stefan całą urzędniczą dbałość o przygotowanie kampanii. żołnierzy pod komendą Jerzego Fa-rensbacha. przedstawiciel starego rodu książęcego. z wyprawy na wyprawę. Pod Wielkie Łuki armię swą wyprawił w trzech kolumnach. król sprawował osobiście. poprzednio walczący w szeregach armii królewskiej we Francji przeciw hugenotom. Łukasz Działyński. utrzymanie dyscypliny. oficera doświadczonego. kartograficzne.

Na wieść o tym przybył pod Wieliż Batory. ale wojewodowie w strachu przed gniewem Iwana poddać się nie chcieli. Równocześnie Mikołaj Do-rohostajski. równie żmudna. Legenda to przesadzona. z góry skazana była na zagładę wobec przewagi naszej artylerii i sprawności prac oblężniczych. który skapitulował szybko. Wyróżnił się zwłaszcza Mazur Kasper Wieloch. w oczekiwaniu na szturm tego miasta. kazał ponownie ustawić wojska jak do szturmu i oceniał poglądowo jego przebieg. Zapalona kulami ognistymi przez węgierskich artylerzystów. wiodła na Uświat. Moskale zdecydowali się 224 Stefan Batory oblężenie Zawołocza zagony kawaleryjskie . 1600 roku (Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie). które miał. Włochy. nad płynącą stąd ku północy.Dzieje Polski i Litwy oblężenie Wielkich Łuk twierdzy. załoga nie nadążała z gaszeniem wciąż nowych ognisk. więc ich właśni żołnierze poddali forteczkę i oddali się w niewolę. Na tyłach wojsk Batorego pozostało jedynie Ozierzyszcze między Newlem a Witebskiem. a przecie szedł z ogniem oślep. po-siec musiał". Zbroja po Krzysztofie Mikołaju Radziwille Piorunie. Twierdza ziemno-drewniana. Egzaminował ucznia. W dwa tysiące Kozaków przegnał osiem tysięcy.do herbu Jelita. I tu "hajduczkowie ziemię rządnie oprzątnąwszy ogień założyli i zamek zapalili". ogarnęły wkrótce całą twierdzę. z drewnianym za nią miastem. "choć był postrzelony. Filon Kmita szalał zaś ze swymi zagończykami w rejonie Smoleńska. Dalsza droga. otrzymał nazwisko Wielkołucki i przypuszczony został przez Zamoyskiego . ok. Za to też został wówczas przez króla nobilitowany. "wszelako gdy mu byli ciężcy więźnie wszystkie. 186. szturmowana przy łunie pożarów w nocy przez czarną piechotę kanclerza. gdzie zgromadzono. poddała się o trzeciej nad ranem.jako nie ostatni zresztą . Palisady obłożone były wprawdzie mokrą darnią. Tymczasem główne siły Rzeczypospolitej wyrąbały się wreszcie z lasów i wyszły na otwartą piaszczystą przestrzeń dwie mile od Wielkich Łuk. ale ich konstrukcja nie ułatwiała ostrzeliwania dzielnych piechurów polskich i węgierskich darń tę zdzierających i podkładających ogień. największe siły moskiewskie. Ryć. a palił" -jak pisze Bielski. lesista i błotnista. Ale i ono poddało się wkrótce bez walki. Rozdmuchane przez wiatr. Oblężenie ich przeszło potem do legendy jako jedno z największych polskich zwycięstw w historii. Łowacią. Gdy przekopano groblę spiętrzającą wody rzeki Łować i odsłonięta szeroki dostęp do wałów. ku jezioru Ilmeń i Nowogrodowi Wielkiemu. wojewoda połocki. dobywał Newla na drodze z Połocka do Wielkich Łuk.

Zamoyski działał pierwszy raz samodzielnie. Zginęło 200 Polaków i Węgrów. nad rzeką Wieliką płynącą ku Pskowowi i jezioru Pejpus. bo król odjechał już do Warszawy. Wybuch zniszczył całkowicie twierdzę oraz magazyny pełne broni. Gorzej mu się udało następne oblężenie. które król oddał pod opiekę Zamoyskiemu. czeladź niekarna rzuciła się na rabunek i na rzeź Moskali. Pierwszy szturm prowadzony był z drewnianego pomostu i przyniósł krwawe jatki oblegającym. by wspólnie z obrońcami gasić szybko zamek. "By na mnie było przyszło . "jako kaczka na wodzie siedział".rejon koncentracji wojsk polskich i litewskich trasa marszu głównych wojsk Rzeczypospolitej trasa marszu wojsk wydzielonych pod dowództwem: Jana Zamoyskiego Mikołaja Dorohostajskiego Janusza Zbaraskiego Mikołaja Radziwiłła O oblężenie Wielkich Łuk • twierdze litewskie 9 twierdze i umocnione punkty moskiewskie ^ twierdze moskiewskie zdobyte przez • Polaków i Litwinów 3 VIII data zdobycia twierdzy --granica między Litwą i Moskwą w 1580 kapitulować. kręcił głową. Węgrzy walczyli już w szańcach i nie usłuchali lub w walce nie dosłyszeli rozkazu królewskiego. zginęła większość obrońców. wyróżniających się pięknością. a ten.mówił . Podobno -jak twierdził schlebiający kanclerzowi i piszący pod jego dyktando Heidenstein -wzięto wśród jeńców kilka pań znakomitego rodu. Wyprawę 22* Dzieje Polski i Litwy . Ryć. Zginęło ponad dwustu ludzi. by własne cnoty reklamować. aby poprowadzić atak z kilku kierunków równocześnie. oglądając twierdzę rok później. Zamek położony bardziej na zachód. 187. Bardzo to piękna opowieść i na pewno świadczy tylko o jednym . gdzie gromadziła się odsiecz.że kanclerz umiał wyzyskiwać znajomość historyków starożytnych. w trosce o ich cnotę wśród rozpasanego żołnierstwa. Ale kanclerz zarządził budowę drugiego mostu oraz licznych tratw i łodzi. ale zwykły żołnierz miał już go dosyć. kilkuset było rannych. Stąd biegły bezpieczne i łatwe szlaki wodne na północ. kazał j e odesłać do domu bez okupu. Po dziesięciu dniach przygotowań. 23 października. Od mozolnych oblężeń ważniejsze jednak były śmiałe kawaleryjskie wyprawy. Terror rozpętany przez Iwana stał się postrachem możnych. na sam widok Polaków wsiadających na łodzie i tratwy załoga kapitulowała i tu także bez zgody wojewodów.nie kusiłbym się". Plan kampanii wielkoluckiej w 1580 roku. aby zwołać nowy sejm i uzyskać podatki na następną kampanię. Zawołocza. Niegaszony ogień doszedł prochów. zbyt późno jednak. Pierwsza z nich spod oblężonych Wielkich Łuk ruszyła na pobliski Toropiec. amunicji i żywności. Batory. które niosły ogień w głąb państw Iwanowych.

przyłbica. a przodem szedł z hufcem husarskim Samuel Zborow-ski. że na nie zasłużył. Dożywał swoich dni schorowany Sienicki. prowadził Janusz Zbaraski. ale kawaleryjskie zagony. Już spod Wielkich Łuk słał król do senatorów listy z prośbą o wysunięcie najdogodniejszego terminu.stwierdził uczciwie po jego śmierci skrzywdzony przezeń ciężko Andrzej Zborowski . Rezultatem było jednak zwołanie sejmu dopiero na 22 stycznia 1581 roku: poprzedni rozpoczął się z końcem listopada. Zwycięstwa Stefana zmieniły w znacznej mierze mentalność szlachty. Przyłączyli się doń niektórzy dworzanie królewscy. Nie dorównywali im następcy. Stanisław Przyjemski i Świętosław Orzelski. XVI wiek (Muzeum Narodowe w Krakowie). uchwalić nowy pobór i zorganizować nowe zaciągi. nawet dwaj popularni Wielkopolanie. Przełamano jedynie na dość szerokim froncie łańcuch twierdz nadgranicznych i przebyto w paru miejscach pustacie leżące odłogiem. a oddzielające Litwę od żyznych i ludnych terenów państwa moskiewskiego. jako z łaski bożej naród 226 Stefan Batory polski. docierające w głąb państwa moskiewskiego. rozpoczęli bitwę jeszcze zanim nadciągnął z głównymi siłami Zbaraski. Ale znaczna część Inflant wciąż znajdowała się w rękach wroga. W sena-tory poszli Ossoliński. król odmówił mu ułaskawienia i rozkazał dalej czynem pokazywać. nie przegrałby był z nimi". 189. Trzeba było zwołać nowy sejm. . wśród nich sławny siłacz i znakomity szermierz. Szafraniec. Hełm rycerski . litewski może lwy nazywać. że gdyby los Rzeczypospolitej zależał od jednego pojedynku. Batory mawiał podobno. Marek So-bieski. Już w zimie i wczesną wiosną pozostawiony na straży odbudowanej twierdzy wielkołuckiej Filon Kmita podejmował wyprawy podobne. Wsparci rychło przez Andrzeja Zborowskiego. Oblężenie Wielkich Łuk. to właśnie Sobie-skiego byłby wystawił. Mężny król cieszył się ogromnym autorytetem. Drzeworyt z gdańskiej gazetki z 1580 roku. Żółkiewskiego i Farensbacha. ale choć walczył dotąd dzielnie. 188. w tym sporo ważnych osobistości: w ręce Polaków wpadł między innymi ów Naszczokin. który mu przyznawali nawet wrogowie.iż niejedno lwy wiodąc. padło pięciuset nieprzyjaciół. w pobliżu Nowogrodu Wielkiego. Ryć. Szlachcie zabrakło zaś własnych wielkich przywódców porywających tłumy. Odżywał duch rycerski. Zajął między innymi Starą Russę nad jeziorem Ilmeń. Zanosiło się na kampanię jeszcze bardziej opóźnioną niż poprzednia. Kampania pskowska Zdobycie Wielkich Łuk nie rozstrzygnęło niczego. co niegdyś przekupił Ościka. "Takim był panem . Zwycięstwo było całkowite. że najpewniejszą drogę do szybkiego zakończenia wojny stanowią nie żmudne i kosztowne oblężenia licznych przecież wciąż twierdz Iwana.zajęcie Starej Russy Ryć. Śmiałe te wypady pokazały. Zamoyski. dwustu wzięto. ale by i jelenie wiódł. Możny banita poza granicami kraju mógł otwarcie służyć ojczyźnie.

chciał w ogóle pominąć. Odmiennie posłowie. Gdy po wielu dziesięcioleciach Stefan Czarniecki powiadał zgryźliwie: "Jam nie z soli ani z roli. równocześnie dając do zrozumienia. Tutaj też zachodziły zmiany. fantastą. co mnie boli". że jedynie odcięcie Moskwy od Bałtyku może przerwać dopływ do niej zachodniej broni. że gotów jest już oddać . to dokuczyć chciał wnukowi Sebastiana. król zdecydował się je powierzyć Sebastianowi Lubomirskiemu. nie zawsze korzystne dla państwa. Nic nie wskórawszy w zeszłym roku u króla. Przez długie lata urząd żupnika łączył Ryc 190 pieczęć stefana Batorego. Rudolfa. Na starość jednak zrezygnował z pełnienia zbyt już dla niego ciężkich obowiązków i po dwóch latach. Pieniądze więc były. 227 Dzieje Polski i Litwy -uczciwy i przezorny. sandomierskie i lubelskie. bez odpowiednio wysokich nakładów niemożliwy. sejm 1581 roku Sejm jak zwykle otworzyła propozycja od tronu wygłoszona przez kanclerza. że w tym celu konieczne jest użycie artylerii i piechoty. wkrótce i Elżbiety. co potem. słał teraz Iwan do cesarza i papieża.swój autorytet. urzędnik Czartoryskich w Krakowie). Zażądał poboru trzykrotnego. Dowodził. Zamoyski znów wygłosił płomienną mowę. fachowców. Zmarł Piotr Zborowski. lecz jego sieradzka szlachta poszłaby za nim w ogień. skłonił się u sań królewskich. Powrócił natomiast z Pragi śmiertelny wróg Zborowskich. pełnym ambitnych a nierealnych mrzonek.Wzmocniony Senat odzyskał . Stefana. nawet najbardziej podejrzliwych: Henryka. a w żegnaniu poselskim Przyjemski jako marszałek Izby zgłosił prośbę. kiedy to rządził salinarni Prosper Provana. zaoponowały ostro. nie zapominając o inwestycjach i remontach. Był w tym cały Batory: potrzebował szybko pieniędzy i nie pytał. a więc zaciąg cudzoziemski. po trzy złote z łanu. w której pochwały odniesionych sukcesów mieszały się z konkretnymi postulatami i propozycjami. biorąc w obronę głównie rujnowanych podatkami chłopów.wojną. zaś fortuna Lubomirskich rosła. 1578 rok (Muzeum z podskarbiostwem Hieronim Bużeński. krakowskie. Dopadł Batorego w drodze z Wilna na sejm i z gołą głową. Ostatecznie uchwalono pobór podwójny. pokornie. zgadzając się na pobór zwyczajny i żądając przed uchwaleniem podatku rozpatrzenia rozlicznych postulatów poselskich dotyczących spraw wewnętrznych. A potem urządzenia kopalniane popadały w ruinę.przejściowo zresztą . Stefan przyjął go uprzejmie. który dochód z kopalni znacznie powiększył. aby to już był pobór ostatni. wojewoda sieradzki Olbracht Łaski. szybkiemu rozpoczęciu działań wojennych stanęła jednak na przeszkodzie dyplomacja. ale z tego. Łaski był awanturnikiem. Ważnym źródłem dochodu Korony były zawsze żupy wielickie. Jerzemu Lubomirskiemu. Król nie zamierzał zresztą poprzestawać na podatkach. Coś w nim zresztą musiało być. A więc wskazał. Województwa Małopolski właściwej. skoro pozyskiwał zaufanie monarchów. jak zwykle pochłonięty w danej chwili jedną jedyną sprawą . lojalny wobec Stefana i utrzymujący w ryzach zbyt krewkich czasem młodszych braci. które Batory. obiecującemu najwięcej. technologii.

by sejm siedmiogrodzki wybrał następcą jego syna. Pora była spóźniona. Na szczęście w danym momencie Porta toczyła wojnę z Persją i nie była zdolna do interwencji. przywiózł z Moskwy obszerny jak zwykle list Iwana . podjął wreszcie istotną dla przebiegu wojny decyzję. jeden z najwybitniejszych wówczas polskich dyplomatów. Król odczuł to boleśnie. Batory przepuścił go bez przeszkód. Polski wpływowych sprzymierzeńmisja Antoniego Possevino starcia graniczne 228 ców. powolnymi metodami. że opisuje dzieje od Adama . Antonio Possevino. Ale królom nie wolno zasklepiać się w żałobie. że moskiewska Cerkiew uzna zwierzchność Rzymu. 9 czerwca przybył Stefan Batory marsz na Psków Jan Zamoyski hetmanem wielkim koronnym do Wilna Baltazar Batory z wiadomością. Trzeba było uzyskać zgodę sułtana. Pozwolił Krzysztofowi Radziwiłłowi na czele trzech tysięcy jazdy litewskiej. zmarł nagle.król żartował. Jak obudzony ze snu. Krzysztof zadbał w porę. rozkazał przyspieszyć przygotowania wojenne. że jego stryj.chyba nie przypadkiem potężny magazyn prochu w Suszy pod Połockiem.w którym wielki książę wycofał się z dotychczasowych ustaleń i w praktyce zrywał rokowania. do Iwana wysłał krótką a dosadną odpowiedź i ruszył w pole. Wybitny Jezuita. do których wkrótce dołączył Filon Kmita z dwoma . gdy Krzysztof Dzierżek. dziewięcioletniego Zygmunta. Równocześnie zależni od Moskwy Tatarzy i Kozacy dońscy najechali pas graniczny między Mohylewem a Orszą. Wydawało się. Grzegorz XIII jednak dał się oszukać obietnicom. Krzysztof książę Siedmiogrodu. nieznany malarz. że krętactwa Iwana oddaliły chwilowo niebezpieczeństwo od jego granic. rokowania weszły w decydującą fazę i nic nie zdawało się stać na przeszkodzie zawarciu pokoju. a wśród jego doradców Ryć. XVI wiek (Muzeum Zamoyski inteligentnie kaptował dla Pałac w Wilanowie). Wkrótce zaś wyleciał w powietrze . że w tej sytuacji niewiele zdziała starymi. zaniepokojonego rosnącą samodzielnością Siedmiogrodu w oparciu o Polskę. Portret Sebastiana Lubomirskiego. Rudolf jak zwykle nie interesował się polityką. a brat Stefana. w dodatku na dworze panowała żałoba. Batory nie myślał jednak rezygnować. wysłany został przez papieża z misją pojednawczą do Moskwy.Inflanty całe bez dalszej wojny. Ale widząc. a Iwan przystąpi do planowanej ligi antytureckiej. Brak jego zaważył później bardzo istotnie na dalszych losach kampanii. 191.

że trzeba zacząć od opanowania Pskowa. przywiązana do swych mieszczańskich tradycji. 11 sierpnia. którego z kanclerstwem łączyć nie było wolno. W Zawołoczu 29 lipca odbyła się rada wojenna. bliższego Inflant. Jan Zborowski czy Janusz Zbaraski wydawali się lepszymi kandydatami. Liczyć się należało z zimowaniem pod murami Pskowa. Kompetencje urzędu hetmańskiego były dotychczas bardzo swobodnie określane przez panujących. mianując hetmanem wielkim koronnym Jana Zamoyskiego.\ Sokół (v ^^^ szlak zagonu Krzysztofa Radziwiłła Pioruna O j / f /^Newel . Dopiero 21 lipca główne siły Rzeczypospolitej ruszyły z Połocka na północ. Dawna kupiecka republika. Dzięki pośrednictwu Possevina trwały bowiem nadal rokowania. Sądzono zresztą. ale jej warunki. Droga z Wielkich Łuk wiodła zaś do niej przez kraj gęściej zaludniony. mocny majątkiem i pozycją rodową. Tymczasem Zamoyski był już przez króla wypróbowany w polu i cieszył się jego zaufaniem. lepiej natomiast niż Nowogród obwarowanego. 1586 rok (Muzeum Narodowe w Krakowie). czyli bez taborów. a Zbaraski. Król jednak dał się przekonać oponentom. obsadzonego i zaopatrzonego. Lecz Jan Zborowski już przed wyprawą odmówił przyjęcia buławy. że za późno i za daleko. ruszyć komunikiem. Nie nominacja więc stała się dla znających stosunki na dworze zaskoczeniem. która wymusi na Iwanie korzystny pokój.tysiącami i oddziałkiem litewskich Tatarów. a awansu tego pragnął na pewno bardziej niż pieczęci. Portugal ruski Stefana Batorego (awers i rewers). że będzie to raczej demonstracja siły. Najważniejszą decyzję oznajmił król w drodze do Pskowa. żyzny i otwarty. pan z panów. Świeżo przecież starał się po Piotrze Zborowskim o województwo krakowskie. Zdobycie go wymagało długotrwałego oblężenia. Dla wielu postronnych obserwatorów mogło to być zaskoczeniem. Ryć. zbytnio o to nie zabiegał. Tym razem król sam wystąpił ze śmiałym projektem uderzenia na Nowogród Wielki. której ludność niedawno zdziesiątkowana została przez krwawe represje. czekała Stefana jak wybawiciela. Jan Tarnowski miał 229 Dzieje Polski i Litwy =-W A\ i C_J> rejon koncentracji wojsk polskich i litewskich \ \Lx. 192. w rejon koncentracji głównych sił moskiewskich między Pskowem a Nowogrodem.

•l! i Filona Kmily ^^ trasa marszu głównych wojsk l/ ° Polock |/ Ozierzyszcze Rzeczypospolitej O Dzisna* OSu • /% oblężenie Pskowa €_!> rejon koncentracji wojsk moskiewskich _ > działania wojsk moskiewskich °Rkhnbi» sk 9 twierdze polskie iLusza O Wileb fatębokie L twierdze moskiewskie mimm przybliżona granica zdobyczy polskich Czaśniki xx do wiosny 1581 j .

tworzeniu przezeń precedensów prawnych. Plan kampanii pskowskiej w 1581 roku.wykrzyknął na jego widok ksiądz Jan Piotrowski. po Janie Zborowskim nie było już nowych hetmanów nadwornych. 193. bo "rektorem był w Padwi". dzięki czujności Zamoyskiego.l. na skutek jego surowości i okrucieństwa wobec niekarnych żołnierzy. urząd ten całkowicie zaniknął. Zamoyski natomiast uzyskał buławę wielką na tych samych warunkach.llll»* w Jamie Zapoiskim w 1 582 Ryć. kształtował się model hetmana odtąd obowiązujący. toć wielkiego coś. hetmaństwo urzędem dożywotnim przybycie pod Psków olbrzymie. a także skłonności do wbijających się w pamięć teatralnych efektów. Mielecki miał znacznie skromniejsze i był mianowany na czas nieokreślony. choć oponenci sarkali. co więcej. Przednie straże wojsk Rzeczypospolitej ujrzały Psków 24 sierpnia. co Tarnowski i odtąd stać się ona miała już do końca istnienia dawnej Rzeczypospolitej urzędem dożywotnim. nieoceniony świadek oblężenia. był ponadto pierwszym hetmanem mianowanym dożywotnio.przybliżona granica zdobyczy szwedzkich WIELKIE KSIĘSTWO*^ do początku 1582 LITEWSKIE \0rsza sssssjsfflij granica Rzeczypospolitej po rozejmie *».. "O Jezu. by drugi Paryż!" .klecha. Właśnie pod Pskowem. w zależności od woli królewskiej. że "klecha hetmani" . które opisywał w swoich listach do Andrzeja Opaliń- .

wśród nich Gabriel Bekiesz.cuda opowiadano o skarbach Pskowa . a tu trzeba było drążyć podkopy. Na dobitek pobliska Ławra Peczerska w Estonii zagrażała tyłom armii Batorego i stąd trzeba było część wojska wydzielić dla jej oblężenia. by szczelnie zamknąć pierścień oblężenia. wiele miesięcy w ziemiankach pod Pskowem. 194. niezbyt odporne na nowożytną artylerię. a zarazem. jedną z największych armii w naszych dziejach. Trzeba się było przygotować na wiele miesięcy oblężenia. Składał się z czterech odrębnych twierdz.doprowadził do przejściowego zdobycia kilku baszt. świeżo wzmocnionymi. ponadto 20 tyś. srogo . Dopiero 6 września stanęły szańce i rozpoczął się ostrzał armatni. Roboty oblężnicze szły wolno. który korespondował spod Pskowa z Iwanem. jednak zbyt szczupłą. Batory przyprowadził pod twierdzę. Prowadzony z ogromnym męstwem przez polską. długości 10 km. jakiej równej nie było w całej Rzeczypospolitej. załogi. by uniemożliwić komunikację z nurtem rzeki słusznie tu zwanej Wieliką. Legły setki żołnierzy i wielu oficerów. ale prochu było za mało. w polu dzielny oficer. często zresztą niszczone przez zdeterminowanych obrońców. otoczonych grubymi na trzy i pół metra murami. sypać szańce. nie miał nigdy cierpliwości potrzebnej do żmudnych. nieskłonnym jednak do żadnych ustępstw. ale załamał się na drugiej. Zapasy prochu. Psków bowiem liczył około 30 tyś. Duch w wojsku upadał. by zapewnić zaopatrzenie w żywność w zrujnowanym kraju. codziennych prac obozowych. dozorować porządku. mnożyły się dezercje i burdy. chronić się przed mrozem. Broniło ich 40 ciężkich dział. 230 Stefan Batory przedwczesny szturm przedłużające się oblężenie działania Krzysztofa Radziwiłła Pioruna rokowania w jamie Zapolskim zwłaszcza. węgierską i niemiecką piechotę oraz licznych szlacheckich ochotników . Prysły marzenia o szybkim zwycięstwie.skiego. amunicji i żywności starczyć mogły na wiele miesięcy. Średniowieczne mury Pskowa okazały się Ryc. mieszkańców. nienaruszonej linii murów. ludzi oraz drugie tyle ciurów i czeladzi. by dokonać wystarczająco wielkiego wyłomu. więc Possevino radził oblężenie zwinąć. Początkowo pokładano nadzieję w misji Possevina. który chwycił już z końcem września. 47 tyś. Plan Pskowa wg miedziorytu z końca XVI wieku. Niecierpliwy król zgodził się zbyt wcześnie na szturm. Cały ciężar spadł teraz na Zamoyskiego. Batory.

l grudnia Batory powrócił do kraju.i strach go ogarnął. 195. ale upadł na duchu. Wydawało się. Odtąd rokowania potoczyły się sprawniej. nie dotyczyło to jednak zamków estońskich. 231 Dzieje Polski i Litwy Ryć. dzięki pośrednictwu Possevina. który ze swojego obozu widział wzniecane przez nich pożary .odwojował. w zasadzie na rzecz Rzeczypospolitej. Ogromne znaczenie miała też biegłość dyplomatyczna i determinacja Janusza Zbaraskiego. który przejrzał nareszcie i wziął stronę polską . mai. witał go na mrozie z głową odkrytą. cara astrachańskiego i kazańskiego. że pod samą Persją byli. Jan Matejko. Wieliż. spustoszyli.dość energicznie zresztą. głosząc. że przez Żółkiewskiego doniósł Zbaraskiemu. Zaakceptowali natychmiast: oni też byli u kresu wytrzymałości. pozostawiając komendę Zamoyskiemu. by zawarł pokój za wszelką cenę. Uświat.do której przecież i Rzeczpospolita wysuwała pretensje . Jego żołnierze z dumą kazali się nazywać Persjanami. 1872 rok (Muzeum Narodowe w Warszawie). Eitwa odzyskiwała Połock. jeśli nie zaakceptują jego warunków. Ochraniał ją doborowy oddział kawalerii pod dowództwem wsławionego w dotychczasowych walkach rotmistrza Mikołaja Zebrzydowskiego. ale byli w samym sercu kraju nieprzyjacielskiego. Jego rodzony ojciec. Ozierzyszcze. w perzynę i zgliszcza obrócili szmat państw Iwana. Zbaraski oświadczył wówczas Moskalom. Nie byli wprawdzie pod Persją. że przyjdzie posłuchać rady Possevina. gdy 22 października wjechał tryumfalnie do obozu na czele swej jazdy hetman polny litewski Krzysztof Radziwiłł. bo nawet jednego z posłów moskiewskich w gniewie za kark chwycił. zwracano Moskwie natomiast Zawołocze i Wielkie Łuki. 15 stycznia podpisano wreszcie dziesięcioletni rozejm w Kiwerowej Horce pod Jamem Zapolskim. Jan III umiał korzystać z polskich zwycięstw i znaczną część Estonii . warunki rozejmu kwestia tytulatury carskiej 232 gdy się dowiedział o szwedzkich sukcesach w Estonii.karane przez Zamoyskiego. pomstował na naiwność Possevina. przeciw czemu polscy posłowie założyli protest. złupili. W pewnym momencie Zamoyski pod Pskowem tak upadł na duchu. Iwan zrzekł się wszelkich pretensji do Inflant. Zasłużył sobie syn na przydomek Pioruna. Batory pod Pskowem. W tytulaturze Iwana pominięto tytuły księcia smoleńskiego. Possevino zaś udał się do Iwana. Dokument . byli nad Wołgą. hetman wielki Mikołaj Rudy. że ma rozkaz zerwać rokowania. Hetman wielki początkowo był rokowaniom niechętny. Do pobliskiego Jamu Zapolskiego wysłano delegację polską pod kierownictwem księcia Zbaraskiego.

"Większa część wojska wymarła . Oddziały moskiewskie wycofujące się z Inflant miały otrzymać polskie podwody. choć bez entuzjazmu i z protestami przeciw nowym metodom. posądzano bowiem króla. pojawiła się ona dopiero za Piotra I). Czas był najwyższy. że dał taką wytrzymałość. Na sejm jednak trzeba było czekać do października. Zwycięstwo dumą napełniło szlachtę.wręczony posłom polskim zawierał tytuł wielkiego cara Moskwy. zwłaszcza zaległy żołd. których rozwiązanie dotąd odkładano. na wpół martwe do obozu odwozić. porządkując stosunki w świeżo odzyskanej prowincji. Niemile to jednak przyjmowano na dworze. która sama wycisnęła na nieprzyjacielu ten pokój". bo król na razie bawił w Inflantach. Ale i tego tytułu carskiego dokument polski wręczony posłom moskiewskim nie zawierał. tym. gdyż Iwan tytułował się dotąd carem Wszech Rusi (nazwy Rosja wtedy jeszcze nie znano. którego część trzeba było spłacić natychmiast. z nieufnością przyjęli projekty uregulowania sposobu elekcji. co zostali. Zażądali posłowie ostatecznego określenia uprawnień sądowych Korony. Jeszcze przed zakończeniem kampanii Batory zwołał więc sejmiki z prośbą o uchwalenie kolejnego poboru. "Krzysztof Radziwiłł znalazł więcej Homerów niż sam król" . od mrozu nosy. rzekomy dowód czarnej niewdzięczności. tylko na rozwiązywaniu istotnych problemów. Tymczasem pozostały długi. Pobór ten został uchwalony.pisał spod Pskowa ksiądz Piotrowski . Izbie nie zależało na gestach. Pan Bóg tedy niech będzie pochwalon. nogi odpadają. więc ustąpiła i poleciła Świętosławowi Orzelskiemu wygłosić mowę dziękczynną. przypominało o problemach wewnętrznych.pisze słusznie z tej racji Juliusz Nowak--Dłużewski. Gdy sejm zebrał się 4 października w Warszawie i w witaniu poselskim przedłożył konkretny program obrad.Stefan Batory Z straży muszą pachołki na wozach zmarzłe. Aż cztery poematy im poświęcono.trzecia część chora leży. co już było istotnym polskim sukcesem. lecz duma ta płynęła przede wszystkim z opowieści o wyczynach kawalerzystów litewskich. . Król i kanclerz koszty kampanii pskowskiej sejm 1582 roku Inflanty wspólną prowincją Polski i Litwy wzrost znaczenia sejmików ziemskich Zakończenie wojny nie kończyło kłopotów króla. w tym Jezdę do Moskwy samego Jana Kochanowskiego. że pragnie następstwa tronu . nie czekając na sejm walny. przeciwnie. Ale na tym skończyła się jej ustępliwość. Zamoyski w mowie od tronu zaatakował ostro Izbę za brak podziękowania królowi. Kampania pskowska dobiegła końca.

w dorzeczu górnego Wieprza. wszyscy lawirowali między majestatem a wolnością . lokalne panowanie. Posadowił ją w swoich ziemiach dziedzicznych. Zamoyski i Karnkowski. Faworyci Elżbiety angielskiej. każda ze stron chciała radzić o czym innym. umiejętne lawirowanie .do czasu -"inter maiestatem et libertatem". ale i schlebianiu tłumom. Ratusz w Zamościu. parafiańskie ambicje szlacheckie. Radziwiłłami. Ale załatwił on sporo spraw ważnych. Raczej jednak trzeba powiedzieć ostrożniej. Uregulowano kwestię przynależności Inflant. Wiązało się to ze wzrostem znaczenia instytucji lokalnych. staje się Stefan królem senatorskim. wyrastający nieraz ponad swego cesarza a przecież mu wierny Rożmberk.dla jednego z bratanków. królem elity. zorganizowawszy swe włości w ordynację. To właśnie 233 Dzieje Polski i Litwy budowa Zamościa Ryc. jako wspólnej prowincji zależnej od Korony i Litwy.aż niektórzy z nich musieli wybrać. koniec XVI wieku. że rozszedł się on przed czasem. Opalińskim. Oszałamiająca kariera kaszte-lanica chełmskiego nie była czymś wyjątkowym w Europie ówczesnej. hrabiowie Leicester i Essex. Zatwierdzono nobilitację zasłużonych na wojnie żołnierzy. kryjący się jeszcze w cieniu głupkowatego Iwanowego syna Fiodora Borys Godunow . ale porwać jej dla swojego programu już nie potrafili. że pieniactwo części posłów doprowadziło do zerwania sejmu. i był to często dla nich wybór między koroną a mieczem katowskim. ręka w rękę idą z dawnymi cezarianami. w połowie drogi między Lublinem a . zakładał. Załatwiono ostatecznie sprawę zaległego żołdu.poparcie dla Batorego rosło.wszyscy s woj ą pozycję polityczną zawdzięczali nie tylko łasce królewskiej. takim jak Zamoyski. Utrzymuje się pogląd. przebudowany wiatach 1639-1651. którzy zachowali autorytet osobisty wśród szlachty. skądinąd nieuniknionym w tak wielkim państwie. na nowym trakcie prowadzącym znad Bałtyku ku Morzu Czarnemu. Przemiany te napotkały jedynie umiarkowaną opozycję wśród pogrobowców dawnego ruchu egzekucyjnego. między królewską racją stanu a szlacheckim ideałem wolności. Stało się jasne. gdyż oczekiwania króla i Zamoyskiego rozeszły się z oczekiwaniami posłów. choć pretensje litewskie jeszcze za Zygmunta III będą podnoszone.ale już fundamenta pod swoje panowanie. Łaskim. umożliwiało ambitnym arywi-stom. Zamoyski jeszcze wybierać nie musiał . przywódcy zwalczających się stronnictw we Francji. admirał de Coligny i książęta de Guise. Rozdźwięk jednak między królem a częścią opozycji szlacheckiej przybierał na sile. że wybrany jako król szlachecki. że dobrani przezeń na głównych doradców trybunowie szlachty. Wzrost znaczenia sejmików i urzędników ziemskich spowodował usprawnienie administracji lokalnych i zaspokoił prowincjonalne. Pozyskawszy najważniejsze urzędy państwowe. magnaci niderlandzcy Egmont i Wilhelm Orański. musiał kanclerz pomyśleć o godnej tak wielkiego pana rezydencji. 196. Schody zewnętrzne z XVIII wieku. przeciwnie w Senacie .

nazwa234 Stefan Batory fundacja Akademii Zamojskiej Ryć. W 1578 roku kanclerz zawarł wstępną umowę. wkrótce na nim powstanie Tomaszów Zamoyskich i Żółkiew Żółkiewskich. przeważnie jednak niewielkich ośrodków lokalnych. a nie tradycja historyczna i układ urbanistyczny tworzyły z osady miasto. Nie możemy też zapominać. w 1587 roku rozpoczęta kolegiata. 197. trzecia wyższa uczelnia katolicka w Rzeczypospolitej. jedynych. tak jakby to widzimisię urzędnika. a powołanego do życia przywilejem lokacyjnym z 10 kwietnia 1580 roku. W 1589 roku ukończony został pałac ordynacki. Naprzeciw pałacu ordynackiego. gdyż fantazje te nie umiały się liczyć z rzeczywistością . ale właśnie dlatego niezmiernie zasłużona przy kształceniu kadry urzędniczej potrzebnej w tej części Korony. wiele też dlatego właśnie zaborcy zdegradowali do rzędu wsi i wsiami każe im się nazywać dotąd. W 1583 roku zaczęły funkcjonować władze miejskie. Był to zresztą czas licznych w całej Rzeczypospolitej magnackich fundacji miejskich. niemniej to właśnie w ogniu wojen z Moskwą. Nawet w Europie renesansu. że wiele z nich w czasach powstań wsławiło się patriotyzmem swych mieszkańców. z lwowskim architektem. szkoła bez nadmiernych ambicji. popadających w ruinę. w 1591 -ratusz. polityczno-ideowa i gospodarcza. Bernar-dem Morando. pełnej miast wyrosłych z fantazji swych twórców .Lwowem. często wiekami wegetujących. Kolegiata w Zamościu. wznosi się po prawej kolegiata Ryć. nego Zamościem.Zamość jest wyjątkowym przykładem dojrzałej myśli urbanistycznej.w 1595-ufundowana Akademia Zamojska. Kamienice na Rynku Wielkim w Zamościu. Oczywiście kształt dzisiejszy zabytkowego Zamościa powstawał powoli. lata 1587-1598.i jakże często szybko opuszczonych. gdzie jednak już od dwóch lat rezydował właściciel. jakie udało mu się w pełni zrealizować. w bólu po stracie ukochanej żony kreślił kanclerz plany swoich marzeń. Wydłużony z zachodu na wschód kształt miasta przecinają dwie osie. 198. odbywały się w Zamościu targi i jarmarki. a zarazem gospodarczej i społecznej. ostatnie wielkie dzieło kanclerza. A realizacja to była również jedyna w swoim rodzaju. Ale Zamość miał być inny. po drugiej stronie wielkiego placu.XVII wiek. często na wpół rolniczych. koniec XVI . zatwierdzonym przez króla 12 czerwca. na razie na budowę pałacu. ale przecież ważnych i potrzebnych właśnie jako ogniwo pośrednie między miastem a wsią. 235 . właściwie przez cały wiek XVII. Rok później miał już Morando gotowe plany nowego miasta. Włochem z pochodzenia.

Za nimi oś następna: Rynek z ratuszem oraz dwoma mniejszymi placami. jeśli historycy sztuki spierają się dziś. 1825. miecznik koronny "po murzyńsku". 199. mimo szczerej niewątpliwie żałoby. czas był pomyśleć. na poboczu. Tym razem sięgnął Za-moyski jeszcze wyżej. Po lewej. mógł Zamoyski oglądać w Paryżu. Za nim wjechały nimfy. a przecież liczącą się z realno-ściami osobowość jego twórcy. na wzór modnych wówczas włoskich "trionfi". Owdowiały Zamoyski nie miał dotąd dziedzica. Rynkiem Solnym i Wodnym. wzniesiony w latach 1639-1648. dowodzi to tylko. uświetnione tryumfem w stylu antycznym. ślub Jana Zamoyskiego z Gryzeldą Batory pokaz łupów i jeńców moskiewskich. Dalej zaczyna się rejon mniejszych świątyń. Kupido i Venus. . realizacja stawiająca miasto w rzędzie najpiękniejszych planowych realizacji urbanistycznych świata. Plan Zamościa. następnie turniej wpierw. wśród których. do jakiej szufladki dzieło zakwalifikować. egzamin. Wszystko otoczone najnowocześniejszymi na owe czasy fortyfikacjami. Stanisław Żółkiewski. 200. wśród nich Mikołaj Wolski. po rękę Gryzeldy. znakomite dzieło architektury późnorenesansowej czy też manierystycznej.Dzieje Polski i Litwy Ryć. cofnięty nieco w stosunku do kolegiaty gmach Akademii. Mikołaj Zebrzydowski. Podjęcie tych planów umożliwione było między innymi trwającą wciąż współpracą pomiędzy królem a kanclerzem. córki Krzysztofa Batorego. układ urbanistyczny Zamościa (dziś katedra). ukazuje zarazem w pełni ambitną. przebudowany wiatach 1752-1765 i ok. o nowym ożenku. Plan czytelny. wznoszą się synagoga i cerkiew. gdyż przedstawiać miał boginię Dianę. głosząc chwałę nowożeńców. 12 czerwca 1583 roku odbyło się w Krakowie wspaniałe wesele. przebrany w zieloną suknię. prowadzący wóz z alegorią czasu i postacią Saturna. a wreszcie piękny "Zub". Obowiązek 236 Stefan Batory zachowania rodu był wówczas święty. wreszcie parada przebierańców. które w następnym stuleciu nie raz chlubnie zdadzą. Barwne widowisko odbywało się na Rynku: Ryć. jeden z nich. że twórca jego umiał myśleć i tworzyć samodzielnie. później defilada. wyprawiony przez Katarzynę Medycejską dla polskich posłów. Budynek Akademii Zamojskiej.

gdyż po zakończeniu wojen z Moskwą snuł nowe wojenne plany.ambicje hetmana "Przy tak wspaniałych widokach . Lecz rolę Węgier przejęła w pewnej mierze monarchia Habsburgów. Sebastian Montelupi. Działania te były bez wątpienia zgodne z interesem Rzeczypospolitej. szukał wygórowania nad równość szlachecką. Po śmierci ostatniego z Jagiellonów jego poczmistrz. Węgier na polskim tronie coraz więcej spraw wewnętrznych Rzeczypospolitej zwalał na barki kanclerza. pozyskanie poparcia Kościoła i Jezuitów.i zazdrość też. co innych kontentowało.pisał historyk ówczesny . pozbawił nas wypróbowanego sprzymierzeńca. zwłaszcza gdy osłabło jej zainteresowanie sprawami Rzeszy. choć domysły zazdrośników jak zwykle skierowane były w niewłaściwą stronę.wszystko to miało służyć nadrzędnemu celowi Batorego: wyzwoleniu ojczyzny. najmniej groźny z naszych sąsiadów. a otoczone wspólnymi wrogami. organizację państwowej linii pocztowej z Krakowa do Wenecji. Kreślone w ciszy gabinetów. przywilejem niepołomskim z 28 stycznia 1583 roku. plany wojny tureckiej Dobre stosunki z papiestwem. iż Zamoyski. Dopiero na stanowcze żądanie nuncjusza Bolognettiego król Stefan. ok. Zarażone nią podłe serca nie mogły znieść tego. Poczta szła długo i odchodziła rzadko. W nim Batory znalazł sprzymierzeńca. oddzielone naturalną granicą. o których ani się im śniło". miała swe miejsce. Niemniej i z nich wynika. Nagrobek rodziny Montelupich w kościele Mariackim w Krakowie. linia pocztowa na żądanie nuncjusza . Sama geografia skazała na przyjaźń dwa narody 237 Dzieje Polski i Litwy polska służba dyplomatyczna Ryć. Chorobliwie za-|fj zdrosny o braci cesarz Rudolf nie dopuszczał ich do rządów . że w coraz większej mierze król sam przygotowywał instrumenty do prowadzenia aktywnej polityki zagranicznej. restytuował oficjalnie linię wenecką. Upadek Węgier zachwiał równowagą polityczną w tej części Europy. prowadził ledwie wegetujące przedsiębiorstwo na własny rachunek. przyznając Montelupiemu na jej prowadzenie fundusze z ceł krakowskich. Teraz jednak monarchia Habsburgów znalazła się w osobliwej sytuacji. 201. 1600 i przed 1613 rokiem. powierzane nielicznym. jakiej oni nie pamiętali. Znamienne. Wojna z Porta Ottomańską była marzeniem papieża Grzegorza XIII. Pomnażał ich podejrzenia tryumf z taką okazałością odprawiony. która się wszędzie wścibi. odnowienie linii pocztowej Sebastiana Montelupiego Zamysły te jednak istniały. że po latach zastoju przypomniał cenną inicjatywę Zygmunta Augusta. Stąd różne króla i Zamoyskiego wnosili zamysły. z królem przez to małżeństwo spowinowacony. nawet dziś wydają się wielu badaczom dyskusyjne: w źródłach polskich pozostały po nich niewielkie ślady. Zdawało się niektórym.

kazało się z nim liczyć nawet monarchom odległych krajów. mogło być właśnie na to obliczone. I tu Batory widział na pewno swoją szansę. Tak więc plany Batorego. Podobnych sytuacji było więcej i nie raz przyczyniły się one do wymuszonego okolicznościami usprawnienia aparatu państwowego Rzeczypospolitej. budziły zainteresowanie obcych wywiadów. Tragedia Samuela tułaczka Samuela Zborowskiego Zastarzały wyrok Henryka Walezego w sprawie Samuela Zborowskiego uczynił z niego nie tylko banitę. Spodziewano się jednak rychłej śmierci schorowanego Rudolfa (jak zwykle w takich wypadkach.stały się wielkim impulsem do unowocześnienia polskiej dyplomacji i wyprowadzenia jej znów na wielką scenę europejską. ten odpowiedział przecząco. zwłaszcza że Batory. a zarazem szpiegowska. że Batory myślał o tronie węgierskim dla swego bratanka Zygmunta. której tak w Polsce obawiała się szlachta. temu ostatniemu chciał powierzyć troskę o losy Siedmiogrodu. miał jeszcze żyć długo). który w razie jego powrotu do kraju w każdej chwili mógł zarządzić egzekucję bez dodatkowego . Papież nie zadowolił się tym naiwnym tłumaczeniem i na przyszłość kazał stosować szyfr w relacjach z rozmów z nim odbywanych.w dramacie rodu Zborowskich. a zarazem politycznych . czy dyplomacja polska stosuje szyfry. które i dziś przecież dla historyków są niejasne. jednego z siedmiu wyborców cesarza. "nic bowiem nie sprawujemy. zaniedbał jej dalszy rozwój i kształcenie. 238 Stefan Batory ne er ej a-sr la h zi 1582 choć w rezultacie biegu wypadków okazały się przedwczesne o sto lat . mogły dać przedziwne wyniki. Zamiary króla Stefana. nie przygo-towane wcześniej. czeska. Zwycięstwo nad Iwanem podniosło prestiż Rzeczypospolitej i jej władcy. Teraz jednak jej błędy i niedomagania ujawnić się miały w jednej z kluczowych dla naszych dziejów spraw kryminalnych. a wydając jego siostrę Gryzeldę za Zamoyskicgo. Gdy w 1583 roku papież Grzegorz XIII zapytał posła polskiego Stanisława Reszkę. skłonniejszy do rozmów z pozycji siły niż do subtelności rokowań. w Czechach i na Węgrzech zachodnich. Prawdopodobniejsze sąjednak przypuszczenia. ale również człowieka zależnego od dobrej woli monarchy. za co byśmy się wstydac mieli". Trzy elekcje.choć któryż z monarchów nie marzył wtedy o koronie cesarskiej? W każdym razie kokietowanie elektora brandenburskiego.zrealizował je przecież częściowo dopiero Jan III .w swych królestwach elekcyjnych. węgierska i cesarska. nie dopuszczał tam do elekcji vivente rege. Polska służba dyplomatyczna na pewno nie była w pełni przygotowana do tak skomplikowanych zadań. Tak zaczęła się skomplikowana gra dyplomatyczna. przynajmniej w kraju ojczystym .

Ale nie protestował. nawet gdy przestał już panować w Polsce. a jeśli Kozacy chcieli działać na własną rękę . Ryc 202 pieczęć cesarza rzymskiego Rud0ifa niż wybór Habsburga: Batory był przecież lennikiem rok (Muzeum Czartoryskich w Krakowie). Powstanie ligi i jej wojna z Turcją po ważnie odciążyłoby również walczącego z Porta Filipa hiszpańskiego. sułtana. Wykorzystywał jego usługi w wojnie z Moskwą. zjednał swoich braci dla kandydatury Stefana na tron Rzeczypospolitej. on świeżo na ich czele złupił i spalił Tehinię. jako że Henryk nie wydał wyroku infamii.i przeciwko Anglii elżbietańskiej. Wówczas Batory wykorzystał wiedzę wojskową Zborowskiego do szkolenia wojskowego Kozaków zaporoskich w walkach z wojskiem regularnym.karał ich prowodyrów. jeździł po kraju. Przyczyny tego mogłyby zapewne nam wyjaśnić rachunki florenckiego banku Soderinich. znów obiecywał przebaczenie pod warunkiem. Teraz on miał w ręku Samuela. Franciszka Herkulesa d'Anjou. Toteż nic dziwnego. opanowane przejściowo przez brata Henryka. których Samuel zresztą nie krył. On to właśnie nauczył Kozaków zdobywać tureckie galery i działa. że Samuel wsławi się w walce . przy synach. 239 Dzieje Polski i Litwy przyjaciela Francji. że po wyroku Henryka banita udał się do Siedmiogrodu i tam wszedł w służbę Batorego. Wiemy. Katarzyna Medy-cejska. Rozchodzące się po Europie wieści o rokowaniach Stefana z papiestwem. dogadywał mu od sprzedawczyków ("meretricius"). sytuacja się zasadniczo zmieniła. prawa do której rościła sobie matka Henryka. który całe swe siły mógłby zaangażować przeciwko Francji . Wolał wybór Stefana. poważnie zaniepokoiły Henryka III. Ale gdy okazał się lennikiem niewiernym. i o Niderlandy południowe.a potem nie dotrzymywał obietnic. utraty dobrej sławy. Później to właśnie Samuel. Musiał zapewne wiedzieć o jego trwających związkach z Walezym. Miał prawo liczyć na jego wdzięczność. wybierał się do Francji i tylko zgon żony zatrzymał go w kraju. Z jego zapewne ramienia znalazł się w Stambule. najpewniej na polecenie Henryka. przynajmniej wywiad angielski donosił. Oficjalnie król odżegnywał się od takich przedsięwzięć. których mógł kontrolować i wykorzystywać do realizacji własnych planów. że jest on w stolicy Turcji szpiegiem Batorego. o przygotowywaniu ligi antytu-reckiej.choć prawo było tu niejasne. Zapewne więc i akcje zaporoskie Samuela z nimi były związane. kontakty Samuela z Henrykiem Walezym Batory jednak nie spieszył się z przebaczeniem. gdy Kozacy oddawali się pod rozkazy szlacheckich dowódców. Właśnie w tym czasie między Francją a Hiszpanią toczyła się niewypowiedziana wojna na dwóch frontach: o zagarniętą w 1580 roku przez Filipa II Portugalię. tym bardziej. w 1581 roku. więcej. w wyprawach przeciw Turkom. On pierwszy zaznajamiał elekta ze stosunkami w Polsce. gdy zawiódł się na obietnicach Stefana. nie niepokojony przez nikogo. że właśnie w . że zuchwały banita coraz śmielej.postępowania sądowego . Walezy wciąż tytułował się królem Polski. Oznaczało to jednak zarazem rosnącą z każdym rokiem zależność osobistą od Walezego.

uzyskał w 1582 roku audiencję u Henryka III. oglądając piramidy. w tym 850 oficerów . mimo rozważania takiej możliwości. Dyplomacie francuskiemu wydało się to podejrzane i w lutym 1583 roku przekazał swemu władcy informacje. skoro natychmiast je zdradzili Wenecjanie. koni z dwóch stron równocześnie.proporcja na owe czasy bardzo wysoka i świadcząca. propozycje Sierotki zostały zakomunikowane francuskiemu dyplomacie. Cóż z tego. Zamoyski i Żółkiewski zgodnie stwierdzili. 203. zabójstwo litewskiego magnata 240 Stefan Batory rozkaz pojmania Samuela . zaciężnego wojska. lustrując miejscowe stosunki i nie spiesząc się zbytnio do Grobu Świętego. wezwany zapewne do Paryża. czyli wyzwolenie Węgier. Wydaje się. Zdaniem ambasadora francuskiego był to pomysł papieża. mimo surowego przestrzegania w Rzeczypospolitej św. kawaler maltański. dokonane w XVII wieku przez Szwedów i Holendrów. poseł Stefana do Filipa II. gdy Sierotka bawił już w Egipcie.wywiad francuski zapewne ich natychmiast powiadomił o wszystkim. również Stanisław Sobocki. że plany te znało tylko czterech Polaków: oprócz nich i Radziwiłła Sierotki. a prócz tego przyszły wieści o wyprawie Zborowskiego do Tehini . że było to również zdanie władz weneckich i dlatego. przewidując atak w 50 tyś. pieszych muszkieterów. dowodząc. zbrojnej w kopie kawalerii. 1615 rok (Kra-ków-Wawel). urzędnicy tureccy też patrzyli na niego podejrzliwie . że w planach tych uprzedzali oni późniejsze reformy wojskowe.ale. jak również Antoniego Possevina. Jego szczególne zainteresowanie wzbudziła bytność w tym mieście Mikołaja Radziwiłła Sierotki. dyplomata doświadczony i przebiegły. który wciąż wierzył naiwnie w możliwość pozyskania Iwana do wspólnej z Batorym krucjaty przeciw Turcji i rozpowiadał o tym zbyt głośno. iż Radziwiłł w imieniu króla Stefana proponuje Wenecji udział w najeździe na posiadłości Porty Ottomańskiej. Później. iż udaje się z pielgrzymką do Ziemi Świętej. a dyplomaci francuscy w Wenecji i w Rzymie otrzymali polecenie bacznego śledzenia dyplomatów Batorego. a na pewno o osiągnięcie linii Dunaju. później zaś jego słowa potwierdził Żółkiewski.tym czasie różni dziwni Anglicy zaczęli odwiedzać Polskę. który sprzyjał Hiszpanii i chciał ją odciążyć w czasie wojny z Francją. Relacje ich zgodne są z tajnymi doniesieniami ambasadora francuskiego w Wenecji. 10 tyś. Ambasadorem francuskim w Wenecji był wtedy Andre-Paul Hurault de Maisse. co przesądza sprawę. Wedle Zamoyskiego projektowali oni wówczas wraz z królem wystawienie 30 tyś. dopiero za Zygmunta III ujawnił je ze szczegółami Zamoyski. głoszącego. Strzelba z zamkiem kołowym. W ówczesnych źródłach polskich nie zachowały się informacje o zamierzeniach Batorego. Samuel Zborowski. Ryć. wykonana dla Mikołaja Radziwiłła Sierotki. 15 tyś. Marka tajemnicy państwowej. Z taką armią rzeczy wiście można się było pokusić nawet o opanowanie Konstantynopola. że Batory rzeczywiście snuł takie plany.

Zbyt wiele wiedział. XVI wiek (Kraków-Wawel). że wyjeżdża z Polski z synami na zawsze. lecz ścierpimy wiele". Uległ początkowo intrygom najmłodszego brata Krzysztofa. Jechał właśnie do Włoch. jawnego agenta habsburskiego. rzekomo konie skupującego Jakuba Podlodowskiego. dotyczący dóbr szatmarskich rodu Batorych skonfiskowanych przez cesarza. w Paryżu. po czym pojechał z nim do Francji. 204. zmarł tam nagłą śmiercią 22 sierpnia 1584 roku. Urzędnicy cesarscy zaostrzyli konflikt siedmiogrodzko-habsburski. by opublikować wkrótce w łacińskim przekładzie (polski oryginał pozostał w rękopisie) swoją Peregrynację do Ziemi Świętej. dotyczący nie znanych nam spraw. Samuela i Krzysztofa. Przyszła teraz pora na ich dowódcę. oświadczając mu. którego tak długo cierpiał przy swoim boku. Dorota. byli również prohiszpańscy politycy. z pewnymi zresztą trudnościami. acz bardzo poufny kontakt. Ale Batory już w grudniu 1582 roku. zwracając zdobyte przez Kozaków armaty i ścinając głowy zwykłym uczestnikom napadu na Tehinię. była żoną Jana Kochanowskiego.wysokiej rangi uznali za zbyt ryzykowne. Samuel jednak nie chciał liczyć na cierpliwość królewską. Dzięki temu Sierotka powrócił zdrów i cały. Stanisław Sędziwój Czarnkowski. Szamotał się w matni. Być może to przesądziło jego los. zagrożony szybką reakcją Porty. wezwał do siebie Andrzeja Zborowskiego. jedno z arcydzieł polskiej literatury podróżniczej. Z jednym z nich. wybijając mu między innymi z głowy kozackie awantury. którego siostra. miał Zamoyski ścisły. Na tym zresztą nie skończyły się literackie konsekwencje planów króla Stefana. a więc przed przybyciem Sierotki do Wenecji. ale zabili Turcy pod Stambułem innego Stefanowego wysłańca. pojechał do Lublina u króla o pomstę się upomnieć i nic nie wskórawszy. zawiedziony wyraźnie w swoich staraniach o ligę. Poświęcił wielki poeta szwagrowi ostatni swój wiersz-epitafium ("By wedle cnót i zacności / Grzebano umarłych kości / Przystałoby leżeć tobie / W złotym. Tymczasem Krzysztof wytrwale odciągał Samuela od służby Batoremu. a potem nagle oświadczył.). Zaś Stefan. grobie". dowiedział się również o rozmowie Samuela z Henrykiem i powiedział Andrzejowi jeszcze: "Wiemy o wszystkim. Uprzedzony przez nuncjusza Bolognettiego (wywiad papieski działał sprawnie). nie zachowując żadnej ostrożności i znów zbyt głośno dając upust swej nienawiści. Ryć. Doszło bowiem do interesującego zbliżenia stanowisk jurgieltników cesarskich i zwolenników Henryka. poprawne stosunki ze Stambułem. obok zwolenników współdziałania z Francją przeciw planom Batorego zjednoczenia i wyzwolenia Węgier. Podlodowski. zwłaszcza gdy Stefan wydał 5 grudnia 1583 roku na sejmie polecenie schwytania zuchwałego banity. Ale w Pradze. z całej sprawy chwilowo się wycofał i czym prędzej nawiązał znów. Samuel zdawał sobie chyba sprawę. snującego podobno plany zamachu na króla Stefana. Wratysławem z Pernstejna. zaczął nagle głosić. że wie o wizycie jego braci. W tej sytuacji Zborowski zaczął wpierw całkiem niepoczytalnie odgrażać się kanclerzowi i królowi. że legalnym królem jest wciąż Henryk. najbardziej zażarty z habsburskich popleczników. Sierotka wprawdzie uszedł z życiem. jeśli nie szpiega. iż pierścień wokół niego się zacieśnia. stawiający przeciw Turcji. Buzdygan. 241 . Tak to plany wojenne niosły za sobą wydarzenia ważne dla polskiej kultury.

Dokument to mocno podejrzany. . Egzekucja odbyła się bowiem u stóp Baszty Senatorskiej zwanej Lubranką.Odpuść mi. na terenie podległym Zamoyskiemu jako krakowskiemu staroście. Portret trumienny Stefana Batorego. dokonywanych w czasie rokoszu Zebrzydowskiego. 1588 roku (skarbiec katedralny na Wawelu). Szydercza chełpliwość Zamoyskiego mieści się w tym. którym asystowali Łukasz Serny i Marcin Mroczek. po śmierci kanclerza próbowali wykorzystać wspomnienie o Samuelu przeciw rzekomemu "tyranowi". Pogwałcenie nietykalności domu szlacheckiego będzie później jednym z głównych punktów oskarżeń wysuwanych przeciw Zamoyskiemu. ujęty został 11 maja 1584 roku w domu swej siostrzenicy Elżbiety Włodkowej. 242 Stefan Batory a trudno przypuszczać. którzy wcześniej z Zamoyskim związani. Więcej zastrzeżeń budzi następna część relacji. dotycząca ostatniej rozmowy między prowadzonym na ścięcie Samuelem a kanclerzem. Zygmuntowi III. w której zapewne Samuela więziono. ok. Niemniej sama wymiana zdań jest prawdopodobna: .Dzieje Polski i Litwy gdy w okolicach Krakowa. żem cię dostał!" Samuel odpowiedział: "Grzechy moje dały mnie w ręce tobie. żem ja mężniejszy niż ty. wyrzekł nawet sławne zdanie: "Zdechły pies nie kąsa". wołając: "O Samusiu! Prawda.Nie odpuszczę. z dala od najbliższego z wawelskich kościołów. nie męstwo twoje". Król ponoć zaaprobował natychmiastową egzekucję. co wiemy o jego psychice i stylu wypowiedzi. koszu gliniańskiego przeciw Ludwikowi Węgierskiemu. w Piekarach nad Szreniawą koło Proszowic. Znaczenie tego dokumentu w kształtowaniu opinii szlacheckiej na całe dziesięciolecia było ogromne. że każę cię tracić. aby przed nią oprowadzano skazańca po Wawelu. którzy mieli się spotkać koło kościoła. Wersja to dość prawdopodobna. ostatnia rozmowa między Zamoyskim a Samuelem Wedle tej wersji Zamoyski wszedł do celi Samuela z nabitym pistoletem. zachowała się ostatnia rozmowa Zamoyskiego ze Zborowskim i opis egzekucji. 205. Natomiast odpowiedź Samuela nosi wyraźne piętno jego kalwińskiej wiary. pod-starościego krakowskiego. W późniejszych odpisach. bo niewinnie mnie tracisz. . Mógł być jednak echem relacji bezpośrednich świadków tych wydarzeń. przez ludzi Stanisława Żółkiewskiego i Mikołaja Uhrowieckiego. zwłaszcza że często sąsiaduje z rękopisem dotyczącym ewidentnego fałszerstwa rzekomego roRyć.

ale cię pozywam na straszliwy sąd Boga żywego. Gdyby rzeczywiście planował śmierć króla. jako marszałek nadworny rzekomy spisek Zborowskich na życie króla odpowiedzialny za bezpieczeństwo osoby królewskiej i spełniający ten urząd uczciwie. odpuść mi! . mimo jego wykrętnych tłumaczeń. jakoby Samuel wyznał. A może właśnie o to chodziło. Niewątpliwie najbardziej winny był nie on sam. Gdy wyrzekł wreszcie "Jezus" po raz trzeci. wskazują tylko. Tak skończył człowiek niezrównoważony.. by milczał na zawsze? Odpowiedzialność Zamoyskiego jest niewątpliwa i była niewątpliwa dla współczesnych. Ten z tobą rozsądzi. a którą może by pomógł zdemaskować. stryjeczny brat Olbrachta. jakimi sposobami chciał Zamoyski zohydzić cały ród Zborowskich. Jeden z rzekomych świadków oskarżenia. zbyt słaby.. aby się oprzeć rozsnutej wokół niego. gdyby mu pozwolono zeznać wszystko. aby brał W tym udział Ry°-206-Jan Zamoyski idący odczytać wyrok śmierci Samue. to Batory dawno by już był na tamtym świecie. . Andrzej Zborowski. aż trzy razy powie "Jezus". w oparciu o wątłe poszlaki i oderwane relacje. Dopiero jeden z hajduków wymierzył cios śmiertelny. ale brat jego Krzysztof. Samuel Łaski. przed którego majestatem dziś stanę. niejasnej po dziś dzień intrydze politycznej. by kat czekał z uderzeniem. egzekucja Egzekucja odbyła się rankiem 26 maja. . Wszystkie te opowieści wyglądają na spreparowane po fakcie. 243 Dzieje Polski i Litwy wrogość Zamoyskiego wobec Zborowskich legenda Samuela . On to konsekwentnie Zborowskich tępił. namiętny. planowali zamach na króla Stefana w czasie polowania w Puszczy Niepołomskiej: zawiadomili go o tym w liście. zmówił krótką modlitwę. by ten zbroczył ją we krwi i oddał jego synowi. Trudno też uwierzyć. a lansowane przez Heidensteina.Odpuszczam. nieszczęśliwy. przez obcych i swoich. głos jego był tak przejmujący. Równie zresztą nieprawdopodobna jest wersja inna. Złożył głowę na pniu i poprosiwszy.. Wspomniany bowiem list się zachował i nic w nim takiego nie ma. który miał słyszeć trzech braci zmawiających się "na zborowskiej trawie" na życie króla. Samuel wręczył Mroczkowi swą chustę. Niektóre z nich. Andrzej i Krzysztof. że mnie niewinnie tracisz! Znacznie mniej prawdopodobna jest wersja. że kat rzucił miecz i uciekł. on zaś przez lutnistę Wojciecha Długoraja odesłał ten list Batoremu..Na Boga cię proszę. wedle której Długoraj wykradł ten list Samuelowi i zwierzył się z tego dwóm węgierskim panom o nazwiskach trudnych do zidentyfikowania. w którą Samuel dał się głupio zaplątać. co wiedział. że bracia jego. zwłaszcza dotyczące osoby Andrzeja. Na pewno nie wykorzystano możliwości ujawnienia całej intrygi. łowi Zborowskiemu wg Jana Matejki. odmówił zresztą początkowo wszelkich zeznań w tej sprawie. _. aby usprawiedliwić egzekucję.

i starosta szydłowiecki Mikołaj zachowywali się wobec niego i wobec króla zawsze lojalnie.pozwanie przed sąd sejmowy Krzysztofa i Andrzeja Zborowskich Ryć. przedstawił im oskarżenia pod adresem braci Zborowskich i oznajmił.praworządność. a sprawa Zborowskich już w czasie sejmików przysłoniła wszystko. Dymitr. Ale tym samym na plan dalszy zejść musiały plany zagraniczne króla w najdogodniejszym dla nich momencie. Samuela. gdy był podjego jurysdykcjąhetmańską. Jedynym skutkiem mogło być zniechęcenie do króla wielu senatorów. podobnie jak wcześniej śmierć Ościka. legenda pogłębiająca przepaść między koroną a narodem szlacheckim. Tu Krzysztof Zborowski przywiózł ciało brata w cynowej trumnie. Pora była sposobna. choć przedtem. Lecz gdy król zwołał w sierpniu senatorów do Lublina. trzeci z synów. bez innych konsekwencji. oskarżenie zaś Andrzeja nie miało żadnych podstaw. Iwana. Jeśli chciał uderzyć w protestantów . Gdyby na tym się zakończyło. z której zgubiono to. że Krzysztofa i Andrzeja pozwie przed sąd sejmowy. To Zamoyski przeparł zgodę większości na postawienie Zborowskich przed sądem sejmowym. by ostatecznie ukorzyć Moskwę. lecz konieczna była zgoda sejmu.bo i tego motywu się doszukiwano . Toteż wielu uczestników obrad niechętnych było oskarżeniu. Można jedynie ubolewać. Nawet bliski Batoremu nowy arcybiskup lwowski. choć i Jan. to celu swojego nie osiągnął. że nie zdobył się Batory na ujawnienie prawdy o międzynarodowych powiązaniach Samuela. Stwierdzał. Kamienice na rynku w Lublinie. być może śmierć Samuela pozostałaby krwawym ostrzeżeniem dla warchołów. XVI-XVIII wiek. o jego misjach szpiegowskich. był jeszcze niemowlęciem. Więcej szkody przyniosła narastająca przez wieki legenda o niewinnie straconym banicie. że Zamoyski nasłał . A przecież nawet dowody przeciw Krzysztofowi nie były bynajmniej bezsporne. Sam Krzysztof zarzucał starszemu bratu. Na dwa lata przed śmiercią zdążył jeszcze zabić w ataku furii starszego ze swych synów. co było w naszej tradycji najcenniejsze . sejmik proszowski Najburzliwszy przebieg miał sejmik proszowski. urodzony w 1582 lub 1583 roku. to go jako hetman nie tykał. Jan Dymitr Solikowski. bo rzekomo ten znalazł się pod jego jurysdykcją starościńską. następcą 244 Stefan Batory tronu został więc głupkowaty Fiodor. zawsze wobec niego lojalnego. "Zdechły pies nie kąsa". tu przywiózł też jego małego synka. A potem legenda o wielkim władcy i nierządnym narodzie. że sprzyja wrogom swej familii. doradzał poprzestać na napomnieniu winnych. że teraz uderzył w najsłabszego. tyrana chciwego krwi szlacheckiej. Ale czy wolno winę zdjąć z króla? Jeśli chciał zastraszyć warchołów. W marcu 1584 roku zmarł bowiem wreszcie Iwan Groźny.to tylko wzmocnił solidarność szlachecką i podejrzliwość wobec korony. Ale Samuel zaczął kąsać dopiero po śmierci i kąsa do dziś. Wiedziano. w tym i Jana Zborowskiego. On wypowiedział im wszystkim przedtem przyjaźń. i Andrzej. W dramatycznej mowie oskarżał kanclerza. 207. w gtębi Brama Krakowska. bez względu na komplikacje.

ale i pewnego zrozumiałego zaniepokojenia. co na poprzedniej elekcji gotowi byli wybrać Groźnego. potężnym głosem przekrzyczał przeciwników i mowę zakończył. mimo intensywnej propagandy przeciw kanclerzowi. obrad on jednak sprawnie prowadzić nie umiał i w rezultacie pierwsze skrzypce w Izbie grał kronikarz minionego bezkrólewia Świętosław Orzelski. zwłaszcza do Solikowskiego. powinowaty zresztą Samuela. ale i wówczas nie doszło do rozlewu krwi. kozackich dowódców. biegłego. że nad pochopnie ściętą głową nie można przejść do porządku. ostatnio do Stefana zrażony. sejmik średzki Na sejmiku średzkim w Wielkopolsce żale swe wytoczył kasztelan gnieźnieński Jan Zborowski. choć nie herbowych. z Rudolfem II. że sejm 1585 roku marszałkiem winien być Wielkopolanin: wybrano Stanisława Pękosławskiego. Izba jednak mogła co najwyżej obserwować przebieg obrad: w sądzie sejmowym zasiadał jedynie król z senatorami. Na wielu z nich. Na innych rozpatrywano ją w atmosferze odpowiedzialności. a wśród ich obrońców. że "terrorem pohańcom byli". sejmikowe ataki na Zamoyskiego Inne sejmiki przebiegały wyjątkowo spokojnie. 245 . Gdy Spytek Jordan. dzielnego żołnierza. w ogóle jego sprawy nie wspomniano. Najmocniej obciążyły go zeznania Olbrachta i Samuela Łaskich. argumentując. licznych pism ulotnych i paszkwili użalających się nad Samuelem. miłego królowi i Zamoyskiemu. że nie króla winiła. Dowody winy Krzysztofa były jednak niezbite: konszachty z Iwanem. a poparł go Stanisław Górka. a przede wszystkim posłusznego prawnika. "ludzi rycerskich" -jak powiadał na sejmiku wiszeńskim krewniak Zamoyskiego Jan Herburt . Obrady sądu ciągnęły się zresztą długo. protestant. Na sejmiku wiszeńskim województwa ruskiego szwagier Zborowskich.rycerskich.nań najętego zabójcę. chyba jednak trochę przesadził. ujrzał wymierzone ku sobie rusznice. Sejm rozpoczął siew Warszawie 15 stycznia 1585 roku. i że równocześnie upomniała się o podkomendnych Samuela. że jeśli każe ściąć kilka głów. Zwolennicy jego krzykiem i terrorem próbowali zastraszyć zwolenników kanclerza. Z alternaty wypadało. Oskarżeni Andrzej i Krzysztof się nie stawili. Stanisław Stadnicki zaatakował króla i kanclerza wraz z ich rzekomymi planami ograniczania wolnej elekcji i forytowaniem Węgrów. czyli prokuratorem mianował Stefan Andrzeja Rzeczyckiego. Pilnujący tu interesów przyjaciela Żółkiewski miał pretensje do senatorów. Nie uląkł się. Piotra Myszkowskiego. których król kazał był ściąć za to. Następnego dnia rusznice wymierzono znów w innego obrońcę kanclerza. Ci sami. Instygatorem koronnym. Dobrze to świadczy o rozsądku politycznym szlachty. teraz zdali sobie sprawę. to się nawet przyda. poczesne miejsce miał znany teolog i polemista kalwiński. dwa planowane zamachy na życie króla i wiele innych. wziął w obronę Zamoyskiego. Jakub Niemojewski. obok oczywiście Jana Zborowskiego. lecz Zamoyskiego. bezstronny i obiektywny. Dobrze też świadczy o tej szlachcie. że nie wzięli Zamoyskiego w obronę.

"śmierć oswojona".••' ••'•. Przygotowanie do niej. Mikołaj Rej korzystając z myśli Seneki podkreślał.• •":.•••: .••• "ars moriendi" (sztuka umie rania). do patrzenia na nią przez pryz mat śmierci bliźniego. •*. ok. łączących je z erotyką w sposób proszący się o komentarz psychoana lityka. Stąd Philippe Aries. Dotyczy to zresztą w większej mierze ujęć protestanckich. że śmierć jest straszna "przyrodzeniu".'%•. Michel de Montaigne streścił to w zdaniu.• . Ale są i ele menty nowe. mówi o średniowieczu jako o czasach "śmierci swojej". Od XVI wieku zaintereso wanie śmiercią nabiera cha rakteru odmiennego. Jest to już. zwycięska w okresie ro mantyzmu. nieśmier telna chwała". ale sam rozum poucza.-•. oraz cechy humanistyczne. które przyczynią się wkrótce do kształtowania obrazu "śmierci twojej". pół. by się . iż "filozofować znaczy uczyć się umierać".• • . teatralne. To okres "śmierci twojej".*«*. XVII wieku W średniowieczu europejskim problemem emocjonalnym była dla człowieka przede wszystkim śmierć własna. niekiedy szukają cego z lubością elementów makabrycznych.Dzieje Polski i Litwy Śmierć staropolska Kolo śmierci. do eliminowania myśli o własnej śmierci.. Aż wreszcie pojawi się tenden cja.••:•. niekiedy filozo ficznego. wedle Ariesa. francuski historyk niestrudzony w badaniu etapów tworzenia się dojrzałości emocjonalnej naszej cywilizacji.{•: :. Obraz w kościele św.' •. .:' '•-. kiedy dusza stanie przed sądem bożym. bardziej świeckiego. to przygotowanie reli gijne do chwili. prawdziwa ••. jak "równowaga duchowa. Filozofia humanizmu sprzyjała laicyza cji postaw. Katarzyny w Krakowie. Maciej Włodarski zwrócił uwagę na przeważające wciąż treści średniowieczne.••. '. Jak w tym kontekście wygląda śmierć staropolska? Analizując polską "ars moriendi" XV i XVI wieku.

Król wówczas porwał się z miejsca i krzyknął: "Albo uczyńcie mi sprawiedliwość. W RzeczyEpitafium Zofii Herburtowej z krużganków klasztoru Dominikanów pospolitej złączył się on z przejmującym. dualizmem dobra i zła. W spojrzeniu tym świat jest zły i śmierć jest zła. niech ziemi prag nie. że własną śmiercią trwożyć się nie należy. który kilkakrotnie sięgał nawet do szabli.dobry Bóg wynagrodzi krzywdy wyrządzone przez zły świat. Burzliwy wiek XVII przynosi jednak jeszcze jedno ujęcie: śmierci jako ucieczki w szczęście wieczne ze złego świata. że Litwa przecież zgodziła się na ścięcie winnego bez wielkich ceregieli i stawiali to za przykład Koroniarzom. Stąd właśnie. Sądzono jednak według prawa polskiego. młodej. gdy obrona. z przekonania.głosi napis nagrobny ma łych Daniłowiczów. przerażeni Radziwiłłowie z goryczą wspominali. To wątek w barokowej Europie częsty. ale nieszczęśliwej" . irytowało natomiast Stefana. Nic jednak nie pozwalało łączyć z tą sprawą Andrzeja. że Krzysztof nie uznaje kompetencji sądu. dając wszelkie szansę oskarżonemu i jego obrońcom.jej nie lękać. a sam pomszczę mojej krzywdy!" . jego zdaniem. urodziwej. Kochanowski daje mu wyraz najdojrzalszy i na tę skalę w Europie najwcześniejszy. rodzi się ból w obliczu "śmierci twojej". posuwała się za daleko. rządzą nimi bowiem inne bogi. Parki czy Libityna. oświadczając. że nigdy się młodszych braci nie wyparł i stosunki serdeczne z nimi utrzymywał. "wdzięcznej wymowy paniej. komu piekła trzeba" . 246 Stefan Batory sąd nad Zborowskimi Krzysztof Zborowski skazany na infamię i banicję choć ten ostatni wciąż błagał. a siostrzeniec Samuela. Pomogło mu to niewiele. chyba to tylko. Największą jego złość wzbudził Zbigniew Ossoliński. by ze świadectwa jego zrezygnować. Toteż Rzeczycki zrezygnował w końcu z postępowania przeciw niemu. pogańskie. syn Hieronima. Dopiero po śmierci . niemal maniw Krakowie chejskim. Gdy wyszedł na jaw związek sprawy Krzysztofa ze sprawą Ościka.jak w wypadku Zofii Herburtowej. zmarłych pod koniec XVI wieku. albo rozwiążcie mi ręce skrępowane waszymi prawami. z domu i męża zacnej. "Poszliśmy do nieba.

znał najlepiej stan zdrowia Batorego i jego na pozór tylko twardą psychikę. po burzy w sprawie Zborowskich i upadku wielkich planów. banicję. Marszałek wielki koronny. król. Karnkowski płakał. oświadczając. Nawet Kazimierski zgłosił się do zwyczajowego ucałowania ręki monarchy. Zaproponował w niej udzielenie Zamoyskiemu szerokich pełnomocnictw. Król usiłował tłumaczyć. konfiskatę dóbr i utratę szlachectwa. Nawet senatorowie przyznający.22 lutego zapadł w końcu wyrok. Ułagodził go Orzelski. Zaniepokoiło to Andrzeja Opalińskiego. przede wszystkim finansowych. zdawał się popadać w depresję. od rozpętania wojny domowej i zabezpieczyć koronę dla jednego z bratanków Stefana. że czekał na ukorzenie się przed nim Krzysztofa.to niewiele. ziy stan zdrowia króla Przerwana epopeja Po sejmie. co dla dobrego imienia rodu Zborowskich. Dla wielu senatorów głosowanie za wyrokiem było tragedią. nie tylko z urzędu. zabezpieczenie mu odpowiednich środków. Ale gdy sześciu posłów z arianinem Mikołajem Kazimierskim na czele złożyło przed nim protestację. jakim większość szlachty wciąż obdarzała króla. czasu już nie stało. wojewodowie smoleński . tyle że Stefan go ze złością odtrącił. Krzysztof skazany został niemal jednogłośnie na infamię. że Krzysztof był winien.Kmita i połocki . na jego prośbę o łaskę. mimo że protestacja taka była uznanym prawem skazanego i jego obrońców. przypominali. Przed senatorami zdawał się dążyć do pojednania. Bohaterowie wojen z Moskwą. Postanowił więc odbyć z nim męską rozmowę na temat następstwa tronu. by w razie bezkrólewia mógł powstrzymać Zborowskich od zemsty. że Samuel byłby ważnym świadkiem w tym procesie. Andrzeja 247 Dzieje Polski i Litwy budowa pałacu w Łobzowie wybór Sykstusa V zagospodarowanie Inflant Jerzy Radziwiłł gubernatorem nowej prowincji . Tylko sześć głosów opozycji w sprawie bądź co bądź nie do końca wyjaśnionej . znów porwał się do korda. że za jego matactwa zapłacił głową znacznie mniej winny Samuel. iż Izba Poselska stoi za królem. Wyczuwało się też szczególne zaniepokojenie różnowierców. że zbyt pospiesznie usunięto go ze świata. Ale na rozpatrzenie nowych planów króla Stefana. wyzbyty nadziei. to potwierdzenie zaufania.Dorohostajski błagali króla o łaskę. nie tyle dla Krzysztofa. planów wojny z Moskwą. Słusznie podnosili.

W nim urodził się przyszły Władysław IV.Stefan Batory . swoim zwyczajem. 8 lipca 1585 roku zawarł umowę z Santi Guccim. Mimo przestróg lekarzy pił wciąż dużo. a miałbym na takie jatki synowca dać?" Ryć. który zbudowano zapewne w czasach Batorego dla Dominika Alamaniego. wszystkie murowane. na miejscu starego zamku Kazimierza Wielkiego. choć nosił ślady dawnej świetności. Rokowania w tej sprawie. Ale jako biskup. wzniesiony w latach 1585-1587. Roboty przeciągnęły się o rok dłużej i końca ich już Stefan nie doczekał. Spisał kolejny testament. wali się zabytkowy mur otaczający ogrody łobzowskie. konwertyta. szlachtę i potężne ryskie mieszczaństwo. jak ciężko królować niewdzięcznemu narodowi. Oglądał obrabowane groby biskupów w zrujnowanej katedrze. mimo że do Krakowa przyszła wiadomość o śmierci papieża Grzegorza XIII. I to dzieło króla Stefana również zaprzepaszczono. florenckim z pochodzenia.w najnędzniejszy czyściec. ale zrujnowane przez nie umiejących w nich gospodarować moskiewskich najeźdźców. lecz w ich trakcie na plan pierwszy wysuwać się zaczęły sprawy inflanckie. podziwiając kamienice. zwłaszcza że Batory otwarcie snuł 248 -•. 208. sławne niegdyś. Pojechał do Krakowa. znów w nim wyrzekając na czyściec polski. Skarżył się tylko.lub Baltazara. zachowane dzięki temu. Merytorycznie wybór był znakomity: Radziwiłł. Zrujnowany w XIX wieku i przebudowany przez Austriaków na koszary. puściłbym to królestwo. a dziś zamienione na boisko trzeciorzędnego klubu i na grządki sałaty. niszczeje nadal wraz z otoczeniem. Król sam początkowo doglądał zagospodarowania Inflant. Objęty po rozejmie w Jamie Zapolskim kraj zniszczony był przez wojnę straszliwie. Zapragnął nowej rezydencji. by mi nie szło o sławę. okazywał się świetnym administratorem. Dwór królewski w Łobzowie pod Krakowem wg drzeworytu z 1605 roku. który okazał się wkrótce bardziej skłonny do ich popierania. dziś estońskie Tartu. od niedawna biskupa wileńskiego. ale niewiele czasu spędzał na Wawelu. wymykał się do Puszczy Niepołom-skiej na forsowne polowania. na wybudowanie mu do 24 sierpnia 1586 roku nowego pałacu w Łobzowie. Ale Batory zdawał się już nawet Zamoyskiemu nie wierzyć. przed odjazdem zaś na sejm 1582 roku mianował tu gubernatorem Jerzego Radziwiłła. niechętnego jego moskiewskim planom. "Wszedłem sam . a Batory. pogarszające jeszcze stan jego zdrowia. Budowa trwała. lecz od dawna w Polsce zadomowionym artystą. prowadzone w Rzymie przez wysłanego tam natychmiast Solikowskiego. piękne organy i ołtarze w kościele farnym. Marnował czas. drażnił samą swoją obecnością protestancką ludność Inflant. rozbudowany w latach 1603-1605.mówił . że uczyniono tu magazyn i zarzucono owsem. ale łobzowski pałac stał się odtąd drugą obok Wawelu rezydencją królewską w Krakowie. wychowanek Jezuitów. W 1977 roku zburzono pod blokowiska oficynę dawnego dworku kuchmistrza koronnego. gdziekolwiek obejmował rządy. i wyborze Sykstusa V. Sławny Dorpat. przyrównywał ksiądz Piotrowski do Torunia. jakby pobudziły gasnącą energię Stefana.

często tajne działania zmierzające do podburzenia ludności Inflant przeciw katolickiemu władcy. Zatarg ze szlachtą i mieszczaństwem Inflant. do tego pijanica". Nowi samozwańczy przywódcy miasta wypędzili gubernatora Radziwiłła i jego mieszczańskich sprzymierzeńców. Gdy rok później zmarła Katarzyna Jagiellonka. którzy obchodzili je wedle rachuby juliańskiej.kalendarza papieskiego. 209. od dawna przez nią zagarniętych. na ograniczenie pańszczyzny i na próbę zamiany powszechnie dotąd stosowanych kar cielesnych na grzywny. W podminowanych Inflantach lada iskra mogła wywołać wybuch i iskrą tą stała się próba wprowadzenia w Rydze kalendarza gregoriańskiego . Już w czasie obejmowania Inflant doszło do zatargu o zagarnięte przez Szwedów a przyznane Rzeczypospolitej zamki oraz o oblężoną przez Szwedów Parnawę. lecz próba narzucenia go na Boże Narodzenie 249 Ryć. zgodził się odstąpić od Parnawy. oraz zakładając hojnie uposażone nowe biskupstwo wendeńskie. wywołały w mieście krwawą plebejską rewoltę. a bicie ich i tak nie ominie. Dzieje Polski i Litwy 1584 roku i represje przeciw tym protestantom. pożyczył je Jerzy Fryderyk Hohenzollern i sporne tereny wziął w zastaw. niemieckojęzycznymi protestantami. planując sprowadzenie nowych osadników z katolickich Niemiec południowych i z Flandrii. był groźny również z uwagi na otwarcie wrogą Rzeczypospolitej politykę szwedzką i krecią politykę brandenburską. Panorama Grodna. nie uznawanego przez protestantów. nasiliły się szwedzkie. "lekki bardzo. lecz pozostałych zamków nie wydał. Pretensje duńskie w końcu zostały spłacone. prawdziwy Francuz. W wyniku rokowań z Zamoyskim szwedzki marszałek Pon-tus de la Gardie. Rządzący Rygą patrycjusze również zaakceptowali nowy kalendarz. Przyjął go wprawdzie Gdańsk. że grzywny płacić będą. a że pieniędzy na to w skarbie nie było. wg drzeworytu z XVI wieku. jednego z nich kazali ściąć i nawiązali rokowania ze Szwecją. chcąc . Podobno sami chłopi udali się do króla z prośbą o pozostawienie chłosty: bali się. jak go określił ksiądz Piotrowski. Równie niechętnie patrzyła szlachta tamtejsza na energicznie prowadzoną akcję egzekucji dóbr królewskich i duchownych. patrycjat ujął znów rządy mocną ręką i fanatykami protestanckimi wśród plebsu mógł się nie przejmować. a równocześnie spór z Danią o spadek po zmarłym niemal równocześnie królewiczu Magnusie spowodował nowe komplikacje. ale tam.założenie biskupstwa wendeńskiego zatarg o Parnawę rozruchy w Rydze plany rekatolizacji kraju. po nieszczęsnej wojnie z Batorym.

Zamoyski od rokowań był odsunięty. Po śmierci zaś Batorego Hurault de la Maisse donosił. Gryzonii i Anglii. gdzie mógł polować do woli. Nagrobek Stefana Batorego z kaplicy Mariackiej w katedrze krakowskiej. przebywał najchętniej tu.uznać zwierzchnictwo Jana III. Z Grodna właśnie prowadził rokowania z Sykstusem V. Mamy tu jednak dwa zgodne ze sobą. Nagrobek Anny Jagiellonki z kaplicy Zygmuntowskiej w katedrze krakowskiej. a w miarę narastania kłopotów z Inflantami pobyt swój tam przedłużał i stamtąd prowadził rokowania z papieżem. Niespokojny duchem władca. Siedział więc na dobrowolnym wygnaniu w Zamościu. Zanosiło się na kolejną wojnę z kolejnym protestanckim miastem. gdzie w obrębie starego zamku średniowiecznego powstał za jego czasów nowy pałac renesansowy. nie umiejący nigdzie dłużej zagrzać miejsca. Na Litwie zresztą. 1595 rok. kokietujący wciąż protestantów. a zupełnie niezależne świadectwa: arianina Andrzeja Lubienieckiego i Huraulta de la Maisse. nie mógł się dowiedzieć. w interesie Rzeczypospolitej: Anglia elżbietańska stała się czołowym partnerem politycznym i gospodarczym Moskwy w zachodniej Europie. ponieważ obywatele tameczni kochali go i do wszystkich jego zamysłów wykonania z uprzejmą chęcią dopomagali". Szwajcarii. Ryć. doglądał pamiętników pisanych pod jego dyktando przez usłużnego Heidensteina. "rad bawił. Również inne sprawy polityczne wymknęły się z jego rąk. To ostatnie było zresztą po myśli Batorego. 210. jak pisze Hei-denstein. więcej. Sprawa ta do tej pory wygląda tajemniczo. ale również wygnać wszystkie herezje z . W okresie wznowienia rokowań między Rzymem a Grodnem za Sykstusa V ambasador Henryka III pisał do swego pana. Osiadł w Grodnie. Sykstus V żądał podobno wspólnej akcji nie tylko przeciw Turkom. zjednanym dla zuchwałego planu podboju Moskwy i wspólnego z nią uderzenia na Stambuł. by wytępić herezję we Francji. Wśród warunków stawianych przez papieża był zresztą jeden. ale i przeciw protestantom. o którym Zamoyski. że papież żałuje monarchy. Po Solikowskim wysłany z tym został do Rzymu Andrzej Batory. Batory już pod koniec lata 1585 roku wyjechał na Litwę. 211. skich król się na nim zawiódł. W sprawie Zborow250 Stefan Batory tajemnicze rokowania Sykstusem V plany wojen z Moskwą i Turcją Ryć. a poza tym kanclerz reprezentował raczej prohisz-pańską opcję uderzenia bezpośrednio na Stambuł. powiększał jak mógł swoje dobra. "który przyrzekł nie tylko uzbroić się przeciw Turkowi. iż papież chce ligi ze Stefanem głównie po to. dzieło najprawdopodobniej również Santi Gucprzyjazd Batorego do Grodna ciego. w sercu rozległych puszcz.

Zachorował nagle. Zamoyski się do nich nie mieszał. Przychylnie przyjęła pomysł nadania indygenatu. ale my nie wiemy i wiedzieć już chyba nigdy nie będziemy. Pan Bóg może i wiedział. i dodając: "Co on sam był zawarł w myślach swych. Latem 1586 roku 251 Dzieje Polski i Litwy król rozpoczął przygotowania do sejmu. nie pozostawiają wątpliwości: nerki nie wytrzymały nadmiaru wina. leczył się trunkiem. Wyniki sekcji. Wenecja i Florencja skłonne były do przymierza. 212.a może dzięki temu -sejmiki wypadły po myśli Stefana. połączoną jakże często z tragedią człowieka. Obiecał 25 tyś. zziębnięty i przemoczony po kolejnym. Król jednak sam tę chwilę przyspieszył. co mogło później ułatwić im drogę do tronu. że 12 grudnia zmarł w Wilnie Stefan Batory.jak i polowania wyrzec się nie potrafił. Śmierć zabrała architekta . Wieść była tak niespodziewana. Papież zaakceptował projekt wojny z Moskwą. . Ryć. że krystalizowały się i nabierały rozmachu plany podbojów. w sławie i w złocie nade wszystko się kochającemu. Znało atorego j^ njewje|u zaufanych: na pewno Franciszek Wesselenyi. wskazując.jak pięknie to określił Józef Szujski . przed którym go lekarze ostrzegali. Trumna Stefana Batorego w katedrze krakowskiej.nikt nie mógł pójść za jego pomysłem. ale prawdę o swym zdrowiu taił. tym lepiej zrozumieć i uszanować umiemy. Mimo to . jakośmy go znali. tym bardziej jednak podziwiamy ową energię."olbrzymi fundament niedokończonego budynku. lecz którego . skudów. że to dyplomaci papiescy "panu. Wybrano posłów sprzyjających polityce królewskiej. Sejm przewidywany w styczniu 1587 roku zapowiadał się jako wielki tryumf króla.tego królestwa". Pozostawił po sobie legendę. czyli polskiego szlachectwa Andrzejowi i Baltazarowi Batorym. 1587-1588. a potem podboju Turcji. że to właśnie papież postawił swoje warunki: pomoc finansowa na wojnę z Moskwą i Turcją w zamian za eksterminację protestantów w Polsce. I wielkość jego. że powszechnie wierzono w otrucie śmierć Stefana króla. I wówczas nagle rozeszła się wieść. to Pan Bóg wie". bardzo zadali wielką w myślach walkę". Historyk protestancki wykazał zresztą wiele rozsądku. Szlachta gotowa była uchwalić nowy pobór na wojnę z Moskwą.dodaje wielki historyk o wielkim królu . Wiemy natomiast. dokładnie przeanalizowane przed kilkudziesięciu laty przez krakowskich profesorów medycyny. I pozostawił po sobie . Stefan śmierci rychłej się spodziewał. zbyt forsownym polowaniu. Lubieniecki zaś twierdził. restaurowana w latach 1873-1874. być może Andrzej Opaliński. Dziś więcej niż Szujski wiemy o błędach i porażkach Stefana. wielkość władcy. mocnego wina węgierskiego. nikt nie posiadał dosyć energii po temu". ów żelazny upór i konsekwencję w dążeniu do celu.

Sądził -jak się okazało. zanim jeszcze zaczęto wymieniać kandydatów do tronu. Musiał jednak stawić czoło przeciwnikom na sejmiku województwa ruskiego w Wiszni. Nieszczęsna sprawa Samuela teraz dopiero przynosić zaczęła gorzkie owoce. spodziewał się wszystkiego . Nie tylko do Mikołaja Sierotki. Wiedział. Kanclerz i hetman. co oznaczało wówczas wiek sędziwy.Gdańska. jak w jego stronach rodzinnych zwolennicy 253 Dzieje Polski i Litwy - kunktatorska postawa prymasa Karnkowskiego polemiki wokół dzieła . podlegającego w zasadzie staroście krakowskiemu Mikołajowi Zebrzydowskiemu. że przyjdzie mu teraz odpowiadać na najcięższe zarzuty. Lecz kanclerz należał zawsze do ludzi. Wystosował więc listy do potencjalnych sprzymierzeńców. gdzie zaatakował go ostro starosta śniatyński Mikołaj Jazłowiecki. wysuniętemu niedawno na to stanowisko przez kanclerza. dotąd zawsze człowiek kompromisu. i do jego krewniaka. Znów groziła wojna domowa. Nie miał wyboru: nawet Opaliński. wziął sprawę w swe ręce. że koniec będzie tak szybki. A zachował go rzeczywiście w miastach. niesłusznie . Zaskoczony był nade wszystko Zamoyski. zaś sejmik proszowski całkowicie był zdominowany przez stronników Zborowskich i nakazał . Ale również do magistratów .że tym samym zachował go u Radziwiłłów. Nawet najbliżsi mu. przed którymi stanu swego zdrowia nie taił. Królewca. nie spodziewali się. mający komendę nad wojskiem. którzy odnajdywali się w przeciwnościach. trzymał się z boku. atakowany był bezpardonowo na sejmikach.tylko nie bezkrólewia. gdzie dochodzili do głosu jego przeciwnicy.252 Zygmunt III Jan Zamoyski wobec bezkrólewia przeciwnicy hetmana Trzecia elekcja Wieść o śmierci króla Stefana zaskoczyła wszystkich. choć dobiegał już siedemdziesiątki. nawet wśród wzajemnych sporów. Odsunięty w ostatnich miesiącach od wpływu na bieg spraw istotnej wagi. Rygi i Lwowa. widząc. Stracił mir u szlachty koronnej z powodu stracenia Samuela . nadal mu szczególnie bliskiego psychicznie.to prawda.bezskutecznie zresztą wojewodzie Andrzejowi Tęczyńskiemu obsadzenie Wawelu. W tej sytuacji prymas Karnkowski. Krzysztofa Pioruna. Sytuacja stawała się niebezpieczna. w Wielkopolsce przewodził im Stanisław Górka. którym był zawsze przyjacielem.

W tej sytuacji Karnkowski zwlekał. nie lubił takiej gry pozorów i podejrzewał. Karnkowski nie lubił nigdy wysuwać się na plan pierwszy.i kogo by ten miły staruszek. że każdy przecież może przedstawić taką wersję wydarzeń. że jednostronność jego jest wynikiem wzorowania się na pamiętnikarskich Komentarzach Juliusza Cezara.Januszem Zbaraskim musi strzec granic i prosi o pomoc finansową na zapłacenie żołnierza. Konwokacja rozpoczęła się 2 lutego 1587 roku . Długo jeszcze toczyć się będą dyskusje na ten temat. błądzącego między Scyllą prawdy obiektywnej a Charybdą prawa do własnego zdania. Oskarżyciele ucichli. a na konwokacji Stanisław Sędziwój Czarn-kowski. Doradził Zamoyskiemu. list ten więc. prawa do wolności słowa. ucieczkę w chorobę. której go chciał pozbawić wcześniej Jazłowiecki.Heidensteina Górki zdobywają zdecydowaną przewagę. Zaczęło się od osądu świeżej historii. Stąd najwcześniej pojawiły się tu wzmianki o Fiodorze. I teraz wybrał rolę pozornie bierną. nie poruszył?" Pod koniec lutego stawiła sięjuż w Warszawie znaczna część Litwinów. Zamoyski zżymał się i dąsał na prymasa. Obaj wojewodowie cieszyli się dużym mirem wśród szlachty. najlepszy mówca z braci Samuela. gdzie zbyt silni będą jego przeciwnicy. również zresztą schorowana. Jednych zatrzymały w domu siarczyste mrozy i nieprzejezdne drogi.. dołączyło się jednak do tego i rozgoryczenie Litwinów. relacjonująca sprawę Zborowskich w duchu prokanclerskim. Zdecydowania u nich na ogół nie było. Zwłaszcza Zamoyski stanął do gorącej obrony dzieła. było . Gdy oskarżono go o zaniedbywanie obowiązków. zachował też kontrolę nad wojskiem.i zachował władzę hetmańską. Heidenstein mianowicie całą zasługę zwycięstwa przypisał Batoremu. w którym usprawiedliwiał się. Na szczęście chorował też początkowo Andrzej Zborowski.. mogąca teoretycznie nie zgodzić się na bezkrólewie i objąć sama rządy. królowa przecież z własnego prawa. wolał działać. A aktorem był znakomitym. Ukazała się mianowicie książka Andrzeja Rzeczyckiego Actiones tres. nie chciała na razie odsłaniać swoich planów. Rozgoryczenie Zborowskich było zrozumiałe. jak propagandowym". że dzieło Heidensteina. walczyła raczej obawa przed Moskwą z niechęcią do ewentualnego koronnego kandydata. inni grali obrażonych na Koro-niarzy o poprzednie elekcje. Ale posłuchał . Nawet królowa Anna. bagatelizując zwłaszcza słynną "jezdę do Moskwy" Krzysztofa Radziwiłła Pioruna. Przypomnieć zaś trzeba słuszny osąd Henryka Barycza. odczytany z początkiem sejmu. zdaniem niektórych. niemało dopomógł w uspokojeniu nastrojów. wybuchnął w Senacie płaczem. Przyznał więc. jaka mu odpowiada. co. o charakterze "zarówno dokumentalno-informacyjnym. by zlekceważył warszawską konwokację. którego był przecież współtwórcą. najpopularniejszy. oraz dzieło Heidensteina De bello Moscovitico commentariorum libri sex. Dodawał. Do Warszawy przesłał list. za kulisami wielkiej polityki. Zamoyskiemu i Koroniarzom. że Karnkowski jest wobec niego nieszczery. ale działać skutecznie. by postępował podobnie. popieranym przez Radziwiłłów. że wraz z wojewodą kijowskim Konstantym Ostrogskim i brac-ławskim . niekiedy nawet przebąkiwali o zerwaniu unii. "bo . co ożywiło debaty sejmowe.ale bez Litwinów. nawet hetmanowi nieprzyjaznej. Debata w interesujący do dziś sposób ukazała problemy pisarstwa historycznego. zabezpieczyłoby płonącą moskiewską granicę.jak zapisał anonimowy autor diariusza pisanego dla Marcina Kromera . albo o Habsburgu.

przesunięcia akcentu z dziejów państwa na "wybitne jednostki historyczne". Szczęśliwie chybił. jak to sam Zamoyski "zdawał sprawę" z motywów swego postępowania na sejmie poprzednim. Ale równocześnie stwierdził. mimo że sam Andrzej Zborowski napominał.krzyczał wojewoda poznański . że Piłsudski był admiratorem Batorego. że nie tyle domagać się trzeba zemsty. I właśnie z tej analizy wywiódł wniosek. mowa jego ginęła w tumulcie protestów. że "co słusznie w paniech ma być chwalone. po 1588 roku. "Chciał pan o sobie sprawę dać . Przeciwstawił się tendencjom wyłącznie panegirycznym. w sklepach pełno hajduków było". związany z królową Anną.napisał Żółkiewski wówczas do swych przeciwników . zdecydował się sejm opuścić. wyjeżdżał już z miasta. "ratowania niewinności" rodu i utrzymania praw szlacheckich. Największe oburzenie budziło oczywiście przedstawienie przez Heidensteina sprawy Samuela i Krzysztofa Zborowskich. 255 . łajać. gdzie coraz więcej było polityków odpowiedzialnych. jest "oponować Panu o wolności i dobra pospolite".w piwnicach. bojowymi i krzykliwymi. również i dzie-jopisa.a jako? Z zapalonymi knoty. co też zganione. że obowiązkiem każdego. rzucił nań czekanem sługa Jana Zborowskiego. spokojnych. odpowiedział mu ostro Górka. usiłował Zamoyskiego bronić. zowiąc senatory łotrami a zdrajcami Rzeczypospolitej". przyznał. mówiąc do posłów: "Nie chcemy tego". To prawda. co mnie teraz spotkało. kurzyło się pod okny naszymi i pod dachami . Gdy Stanisław Żółkiewski próbował przypominać. któremu śmiercią grożono. z kurwy synu!" "Wspomnijcie Waszmość . Gdy zaś kasztelan podlaski Marcin Leśniowolski. w gruncie rzeczy kompromisowy. to chwalić. Gdy Ryc' 213' Na9robek stanista(tm) żółkiewskiego " J w katedrze lwowskiej. co wynagrodzenia krzywd.odpowiedział publicznie: "A na ciebie. a Izbą Wyższą. Tyle że hajducy w treść obrad nie ingerowali: Batory sam potrafił gromić zbyt odważnych posłów. wiadomo. Żółkiewski.że się czasy mienią. może niedługo kogo innego spotkać". którzy "poczęli markotać. zganić".254 Zygmunt starszego awantury sejmowe zarazem "dziełem o wyraźnej tendencji osobisto--panegirycznej" i że tym samym było wyrazem "przesilenia" i zmiany dawnego modelu historiografii renesansowej. Narastał bowiem rozdźwięk między posłami. Większość przeciwników kanclerza nie do kompromisu była skłonna. ale na pytanie wojewodzica ruskiego: "A na mnież to?" . Zabrał głos w tej sprawie zdrów wreszcie Andrzej Zborowski. Sejm 1585 roku przyrównać można do słynnej sesji październikowej 1929 roku.

chcąc. wojewoda sandomierski Stanisław Szafraniec i kasztelan biecki Mikołaj Firlej. że odwróciła uwagę od treści samego aktu i większość senatorów go podpisała. Doświadczenia pierwszych dwóch elekcji ukazywały. szukających dróg kompromisu. zarządziła również na św. że pośpiech może być niebezpieczny. choć dawali do zrozumienia. i to niemałe. Stanisława lustrację generalną całej szlachty zdolnej do broni i oddała tymczasowe dowództwo nad wojskami granicznymi wrogom Za-moyskiego: Janowi Herburtowi. gdyby ją podpisał.Zborowscy natomiast. żonaty z jego siostrzenicą. Kanclerz zatem miał w ręku wojsko i trzymał stolicę . Zborowscy żądali rehabilitacji Samuela i Krzysztofa. Z uwagi na potwierdzenie praw dysydentów nie podpisali jej biskupi. Agitował też za nimi nowy nuncjusz papieski. Teraz jednak sposób elekcji był ustalony. Szlachecka zaś konfederacja generalna zawiązana pod Warszawą. który oczywiście znów zachorował i wyjechał z Warszawy. Coraz bliżsi byli mu Opaliński. teatralnie rozdzierając szaty. Annibal z Kapui. Karnkow-ski i Konstanty Ostrogski. żołnierz doświadczony. starosta krakowski Mikołaj Zebrzydowski. kary wieży dla Zamoyskiego i odszkodowania pieniężnego. wzywał gromu niebios na swą głowę. że z owej wieży mogliby zrezygnować. poddał się sądowi oraz zezwolił na proskrypcję dzieł Rzeczyckiego i Heiden-steina. wieść tak sensacyjną. Natomiast Karn-kowski. Z poselskiego grona wyszły prowokacyjne żądania pod adresem kanclerza. aby wszedł w życie stanowiący element konfederacji ważny a dyskusyjny akt kaptura generalnego. z wyjątkiem Goślickiego. Kanclerz nie chciał ustąpić ani na krok. 256 . Pośrednictwa próbowali neutraliści. by złożył buławę.między Zamoyskim a Zborowskimi. wreszcie wojewoda wendeński. Jerzemu Mnisz-chowi. 214. Mikołaj i Stanisław młodszy. Chorobliwie podejrzliwy w stosunku do rodziny Rudolf II nie żałował guldenów i talarów. Rosły szeregi jego zwolenników w Koronie. kompetencje urzędów w czasie bezkrólewia znane i pozostawał tylko jeden spór . Mikołajowi Jazłowieckiemu. który zakończył ugodą spór kalendarzowy z Ryżanami i armię blokującą zbuntowane miasto oddał pod komendę Zamoyskiego.Dzieje Polski i Litwy spór między Zamoyskim a Zborowskim zwolennicy kanclerza stronnicy Zborowskich Ryć. Jerzy Farensbach. w których obozie brylowali Górka i Czarnkowski. Do grona zaś oddanych zwolenników kanclerza należeli: Jan Dulski. puścił wieść o własnej śmierci. niż radzić o kandydacie. podskarbi koronny. mieli cesarskie pieniądze. Przychylność Leśniowolskiego oznaczała wyciągniętą do zgody rękę królowej. wojewoda ruski Stanisław Żółkiewski starszy i jego synowie. Stanisław Żółkiewski młodszy. obok zatwierdzenia konfederacji warszawskiej z 1573 roku. że pozornie nieprzemyślane meandry polityki prymasa mogły budzić nieufność kanclerza. Nic dziwnego. Solikowski. że lepiej rozwiązać wpierw wszystkie drażliwe sprawy. aby pozbyć się choć jednego ze swoich ambitnych braci.

jego wróg Górka około 3 tysięcy. Cztery tygodnie trwały bezpłodne rokowania. na krótko przed żniwami. Obóz Zborowskich się niecierpliwił. Senatorowie rokoszu zabronili. Elekcja rozpoczęta 30 czerwca. Litwini na pole elekcji pod Wolą nie zjechali. Rozłożyli się obozem po drugiej stronie Wisły. Zwłaszcza szlachta uboższa. Szlachta zgromadziła się tym razem w dwóch zwaśnionych obozach zwanych kołami. który już przestawał być wzorem odstraszającym.Zygmunt sejm elekcyjny koło konwokacyjne i koio czarne niebezpieczeństwo rokoszu zażegnane starcie zbrojne na polu elekcyjnym mediacja Goślickiego i Szafrańca Lecz osoby kandydatów wciąż były mniej ważne. gdzie niegdyś wybierano Henryka. Czarnkowski rzucił hasło rokoszu. wzorem węgierskim. zaciekłego. Mikołaj Jazłowiecki. sejmu konnego. Myszkowskich. ale i Stadniccy. zjazdy takie odbywały się nad potokiem Rakos pod Pesztem i stąd ich nazwa. od tradycyjnej już barwy wojska i służby Zamoyskiego. niż spory domowe. niezwykle czynny był też Mikołaj Żółkiewski. że wobec groźby wybuchu wojny domowej w Koronie nie chcą się mieszać do walk między Polakami. Marszałkiem jego został sąsiad kanclerza. tyle że podzieleni. ty l/e że z dnia na dzień rzedniejące. wojewody krakowskiego Andrzeja Tęczyńskiego. Paweł Orzechowski. zbrojnych orszaków magnackich i przywiedzionych wraz z nimi wojsk zaciężnych. zgromadziła jednak pod Warszawą ogromne tłumy. wracała masowo do domu. jak twierdzono. Lecz mimo zakazu zwolennicy Zborowskich 27 lipca wyprowadzili wojsko w pole. kasztelan wojnicki Jan Tęczyński. wiernego teraz Habsburgom Czarnkowskiego. zatroskana o gospodarstwa. by odstręczyć od niej szlachtę. kanclerz czekał. koło Kamienia. wojewoda trocki Jan Hlebowicz. kniaź Proński. Przeciwnicy dłużej już czekać nie chcieli. Sprzyjające Zborowskim koło konwokacyjne zdominowane było przez ociemniałego. kasztelana . W odpowiedzi na to naprzeciw uszykowali się żołnierze Zamoyskiego i jego adherentów: Ostrogskich. niezdolna do pokrywania wciąż rosnących cen owsa i żywności. był z nimi oczywiście Górka. nawet dotychczasowi neutraliści mieli już dosyć prowokacji ślepego jurgieltnika Habsburgów i zgodnie z oczekiwaniami Zamoyskiego coraz częściej łączyli się z kołem czarnym. obradujący w cieniu potężnych. Sądził. Sam Zamoyski przyprowadził do 6 tyś. oświadczyli. że przeciągnie na swoją stronę neutralistów. wojska. Pozostali głównie posesjonaci. Koło antykonwoka-cyjne zwano też czarnym. Miał ten zjazd grać rolę nadzwyczajnego sądu nad kanclerzem i innymi dostojnikami z czasów Batorego. Nawet prymas przywiódł 500 koni.

że tracąc Samuela. jako "trybun ludu szlacheckiego". kanonik kujawski. Kandydatury Macieja. choć trudno mu się było z tym pogodzić. Natomiast do Maksymiliana próbował Litwinów zachęcić Andrzej Zborow-ski.wołał . W ten sposób. stało z boku. Rozsądek zatryumfował. obaj uchodzący za kandydatów kanclerza. lecz gorszą pozy ej ę: wiatr miotał im w oczy kurzem i pyłem ze stratowanych doszczętnie błoń Woli. z których wielu gardłowało za Fiodorem. starosty sandomierskiego Stanisława Pękosław-skiego. stracił własne szansę na koronę. Kanclerz opanował gniew. którego przed laty. sam siebie by kazał rózgami chłostać. Wiedział też. "Żaden z Karnkowskich . Za nim to właśnie opowiedziało się teraz koło konwokacyjne. że gdyby na polu bitwy z obcym tak sprawnie uszykował wojsko. a nie uderzył. dawał do zrozumienia. nie chcąc się mieszać do walki i nie chcąc dopuścić do walki. Wiedział również. koadiu-tora wielkiego mistrza zakonu krzyżackiego. Legat papieski uciekł do Warszawy i z wieży kościelnej spodziewał się oglądać bitwę. stronnik przecież Zamoyskiego. ludzi. Zamoyski miał lepszych żołnierzy. Habsburgów było czterech. znów wysunięty. że kandydaturze tej sprzyja: też wiedział. Po 10 tyś. Portret Zygmunta III. 1604 rok (Muzeum jednak. Ale ponad 30 tyś. senatorNarodowe w Krakowie). Zamoyski natomiast rozpoczął tajne rokowania z arcyksięciem Ernestem. Wciąż stojącym za Wisłą Litwinom. Za tym przykładem poszedł jeden z hufców przeciwnika. opróżniało się pole niedoszłej bitwy. bo starą. Na mediatorów wybrał arianina Szafrańca i tolerancyjnego biskupa Goślickiego. by jeden z jego hufców zawrócił do obozu. tak zwalczał. Od strzału w kierunku szopy senatorskiej wymierzonego zginął Brzeziński. oraz sympatycznego skądinąd Ferdynanda tyrolskiego miały niewielkie szansę. Przystąpiono do narad nad osobami kandydatów w nowej szopie.sandomierskiego Stanisława Tarnowskiego. Lada moment mogło dojść do walki zbrojnej. miedzioryt Egidiusa Sadelera. czy to młody i dzielny Baltazar Batory. nieoficjalny kandydat tytułującego się wciąż królem Polski Henryka Walezego. Pragnął wpierw uspokoić Zborowskich. Nie . Sam magnat i senator. splamioną krwią Brzezińskiego. Chory Karnkowski stanął w polu. 215.czy to kardynał Andrzej. że szans nie ma ani Alfons z Ferrary.u Tęczyńskiego mszy nie odprawiał". Teraz Ryć. prymas kazał spalić. Sam cesarz wraz z nuncjuszem popierał arcyksięcia Maksymiliana. Mawiał później. wedle obliczeń prymasa. odprawił go ostrymi słowami. ani żaden z bratanków króla Stefana . Opanował 257 Dzieje Polski i Litwy pokusę uderzenia na wroga. morderca głośno wołał: "Nie ciebie chciałem". powoli. ćwierć wieku później następcy Rudolfa II. Gdy zjawił się przed nim jako mediator Andrzej Tęczyński. Ich to wysłał do Zamoyskiego. Ale teraz wydał rozkaz. że nie ma ona szans. ludzi z każdej strony gotowało się do boju. skieg() krója ^ -^ me obawiaŁ Ale kandydaci do korony wśród szlachty kandydatura habsburska wciąż była niepopularna i otwarcie z nią występować nie chciał.

To samo uczynili inni neutraliści z Opalińskim i Olbrachtem Łaskim na czele. Na tym polu właśnie powinna się była odbyć elekcja. choć z Anną skłócony. Król szwedzki odgrywał rolę niechętnego i przymuszonego okolicznościami. W tej sytuacji głosy Litwy były dla maksymilianistów stracone. co gorsza. nominowany przez marszałka wielkiego . ogłosić 22 sierpnia Maksymiliana. starzejącego się i podejrzliwego Jana III. Wysłała Leśniowolskiego 258 Zygmunt kandydatura Zygmunta Wazy podwójna elekcja polsko-szwedzki spór o Estonię do Sztokholmu. w obecności ogromnej większości senatorów. po czym stawił się w kole czarnym i połączył swoich jezdnych z wojskiem Zamoyskiego. ale przecież z tą ewentualnością dawno się liczył. po czym. w kole czarnym. kontynuator kroniki ojca) odszczeknął im wtedy: "A pójdźcie precz panowie szyjowie do diabła". kazał jedynemu pozostałemu w kole konwokacyjnym biskupowi. wsiadł na koń. którzy. Jana Te Deum. ogłoszony przez interrexa. że z Niemcem do domu nie wróci. albo jedzie do domu i niech się kanclerz sam bije z uszykowanymi już do walki Zborowskimi. akcentując zwłaszcza wspólne panowanie nad Bałtykiem i wspólną walkę z Moskwą. Nie dla siebie: dla siostrzeńca. Jeden wybrany został przez przeważającą większość. Opowiedział się za Zygmuntem otwarcie sam prymas Karnkowski. by przekonał jego ojca. Stanąwszy w kole konwokacyjnym. zajęli pole przez Karnkowskiego poświęcone. królewicza szwedzkiego Zygmunta. Rzeczpospolita miała znów dwóch królów. Pod Warszawę przybył jego poseł. ruszył do Warszawy zawiadomić królową i odśpiewać u św. głośno oświadczył. 19 sierpnia interrex nominował królewicza szwedzkiego Zygmunta Wazę królem Korony Polskiej i wielkim księciem Litwy. Jakubowi Woronieckiemu. rzekomo czuwając nad bezpieczeństwem głosowania. Natomiast Andrzej Zborowski. jak złośliwie przypomniał Joachim Bielski. Obrażony Zamoyski mógł tylko schronić się w namiocie. Tymczasem królowa wdowa prowadziła po cichu własną grę polityczną. Na innym polu. nagle ozdrowiały. zwłaszcza gdy Karnkowski postawił mu ultimatum: albo Zygmunt. kanclerz Szwecji Eryk Sparre i przedstawił korzyści z elekcji szwedzkiego królewicza.chcieli. choć Zygmuntowi dotąd niechętny. opuszczony przez większość zwolenników. krzyczeli: "Dajecie nam pana gwałtem na szyje nasze!" Zborowski (ten "z krzywą szyją". Toteż coraz więcej szlachty przekonywało się do tej kandydatury. który nawet przysięgi senatorskiej jeszcze nie złożył. nie miał wyboru. W tej sytuacji kanclerz. nominatowi kijowskiemu.

Widok Krakowa z miedziorytu w CMtates orbis terrarum Jerzego Brauna i Franciszka Hoghenberga. by w tej sprawie nie ustępować. Baranowski i Leśniowolski. Wśród innych punktów. Zamoyski upierał się. Zamoyskiemu powierzył obronę granic. Wojna z Maksymilianem Reces sejmu elekcyjnego. spisany w kole czarnym natychmiast po elekcji Zygmunta. naznaczył dzień koronacji na 18 października. warunki elekcji Zygmunta strategiczne znaczenie Krakowa przestarzałe fortyfikacje stoiicy .koronnego. Sparre miał polecenie. by ją przekazać Rzeczypospolitej. że synowie 259 Dzieje Polski i Litwy J< n' a l Ryć. Daleka od Polski prowincja. wymienić trzeba zobowiązania. 1576 rok. Ale pamiętać przecież trzeba. dla Sztokholmu była szańcem broniącym bezpieczeństwa serca Szwecji. obok przymierza Rzeczypospolitej ze Szwecją. Punktem zapalnym była sprawa Estonii. 216. że Zamoyski należał do niewielu w ówczesnej Polsce mężów stanu doceniających znaczenie Bałtyku dla politycznego i gospodarczego rozwoju Rzeczypospolitej. zwołał zjazd powszechny dla Korony i Litwy na październik do Wiślicy. Ostatecznie Sparre ustąpił. choć ze znamiennym zastrzeżeniem: za dotrzymanie tego punktu całym swym majątkiem ręczyła królowa Anna. Prowadzili je Zamoyski. Wojna domowa stała u progu. toteż upór kanclerza w tej sprawie rozumiano w obozie szwedzkim jako jego złą wolę. Drugi natomiast obrany na miejscu prawem przepisanym przez ambitnych magnatów dysponujących własną siłą zbrojną i nie mających już nic do stracenia. Następnego dnia rozpoczęły się szczegółowe rokowania dotyczące pactów conventów elekta.

pozostają dalej. elekt do Szwecji nie wyjedzie bez zgody stanów. wystawi flotę na Bałtyku i pięć twierdz. zwłaszcza gdy przyszła wieść. położonych od zachodu. który nieraz już dał dowód swej przychylności dla miast. koni i 700 piechoty ruszył spiesznym marszem zabezpieczyć dlań stolicę. a zwłaszcza Kleparz . ku naszemu wstydowi. w którego orszaku odwiedził niegdyś Paryż. podobnie jak poprzednio jędrzejowski. Co więcej. a równocześnie Andrzej Zborowski schwytał i uwięził kasztelana sandomierskiego Stanisława Tarnowskiego. znakomite jego Księgi hetmańskie. zaprzysiężenie . Na próżno Stanisław Sarnicki. Podjąwszy po drodze ze skarbu kwarcianego w Rawie Mazowieckiej 80 tyś. Obradował pod murami miasta. którzy planowali unieważnienie obu elekcji i zgodne wysunięcie trzeciego kandydata. za Bramą Szewską. zwłaszcza z Garbar. na obronę granic. Stare mury miejskie broniły tylko średniowiecznego śródmieścia. ale i Zamoyski. nasilała się rywalizacja Krakowa z habsburskim przecież teraz Wrocławiem. prawa Rzeczypospolitej potwierdzi. ogłoszona w Krakowie z ambony przez Piotra Skargę. zatrudniać nie będzie. był im bliski. ruszył następnie do Wiślicy. długi zapłaci. opowiedzieli się przeciw Zborowskim. uprawomocnić decyzje sejmu elekcyjnego. w których się tego domagał. Kraków ponadto nie miał nowoczesnych fortyfikacji. Ale już 27 sierpnia w 2 tyś. prawa różnowierców zachowa i cudzoziemców na dworze. W tej sytuacji nawet dotychczasowi neutraliści. Istniały jednak wewnątrz krakowskiej aglomeracji ostre napięcia między polskim w ogromnej większości mieszczaństwem śródmieścia a niemieckimi często rzemieślnikami z przedmieść. tak bliską rubieżom państw habsburskich. witany radośnie przez mieszczan. choć w targach ze Sparrem brał udział. i okalających kościół Karmelitów na Piasku. córki zaś w Rzeczypospolitej. nie podpisał ani aktu elekcji. Pozostawiwszy tu część wojska. 260 Zygmunt III zjazd wiślicki Zwołany na początek października zjazd wiślicki miał. Dwa pozostałe miasta aglomeracji stołecznej Kazimierz. bo Krzysztof Zborowski niespodziewanie Wiślicę opanował i żołnierzami austriackimi obsadził.oraz liczne i ludne przedmieścia były w praktyce bezbronne. w rękopisie. wzywał Batorego do budowy nowoczesnych fortyfikacji wokół stolicy. 8 września stanął w Krakowie. Kanclerz Zamoyski. Toteż pierwszą czynnością hetmana było pospieszne obwarowanie miasta. Zjazd potwierdził więc postanowienia elekcji.Zygmunta otrzymają zaopatrzenie w Szwecji. bliski Zamoyskiemu. ani odezwy do narodu wzywającej do uznania Zygmunta. poza kilkoma Szwedami. że Zygmunt przybył już do Gdańska. W czasie elekcji posłowie krakowscy oddali bez wahania swoje głosy za Zygmuntem. zł. natychmiast zresztą uwięzione. kalwiński polemista i historyk. zarządził pospolite ruszenie i wysłał do Maksymiliana poselstwo z żądaniem rezygnacji.

połączyć się Z armią Ryć. Maksymilian nie prowadził ciężkiej artylerii. po koronacji. Wojna miała teraz być wytoczona Turcji. W Olkuszu gromadzili się jego polscy zwolennicy. zająć Gniezno i tam się koronować. 2 tyś. Ale Hołubek (jako też był złej gęby) powiedział. Oczywiście pierwsza rata wciąż pozostawała na papierze. 1565 rok (Muzeum Historyczne Miasta Krakowa). Prowadził 2 tyś. a zresztą jeśli miał. Do legendy przeszli też obrońcy Rabsztyna. mimo że ponad miesiąc od elekcji już minął: Rudolf nie miał już pieniędzy. niewiele miał piechoty i Rabsztyna nie zdobył. NapotRyc. Kozak Hawryło Hołubek i olkuscy górnicy. że już innych między Polaki zdradziec nie masz. działania militarne Hawryty Hołubka Do legendy przeszedł obrońca Olsztyna. Oblężenie Krakowa przez wojska Maksymiliana w 1587 roku wg miedziorytu kali po drodze bohaterski opór z końca XVI wieku. z tego 200 tyś. Wreszcie zobowiązywali się Habsburgowie wpłacić 800 tyś. który ponoć własnego synka prowadzonego przed szturmującymi zamek Austriakami poświęcił. Gliwice i Bytom w granice Małopolski. wśród nich 1. oprócz tych. Srebrny kur Bractwa Strzeleckiego. 217.5 tyś. Kasper Karliński. którzy są u niego". Przeważyli jednak zwolennicy marszu na nieodległą stolicę. Wprost z Ołomuńca arcyksiążę ruszył przez Opawę.aby mu zamek poddał. ludzi Krzysztofa Zborowskiego ściągniętych z Wiślicy i resztki rozbitego po drodze oddziałku Spytka Jordana. Mikołaj Sierotka i kardynał Jerzy Radziwiłłowie radzili mu ruszyć na Wielkopolskę. Dzięki temu Hołubek mógł .zapisał Bielski . "Słał do niego Maksymilian . obrońców granicznych zamków. W otoczeniu habsburskiego pretendenta ścierały się dwie koncepcje. piechoty. florenów. 500 pieszych i 300 koni. przeciąć drogę Zygmuntowi podążającemu już z Opalińskim na Piotrków i Kraków. a z Moskwą przeciw niej zawarte przymierze. wolał je wydawać na doświadczenia alchemiczne i na pomnażanie swoich wspaniałych zbiorów sztuki. zatarg z cesarstwem o Prusy i Inflanty zakończony. 218. sumę zawrotną. Obok przymierza Rzeczypospolitej z cesarstwem. obiecując mu to dobrze nagrodzić. wystawienia kilku zamków pogranicznych i potwierdzenia praw różnowierców. Racibórz. około 360 ludzi. jazdy niemieckiej. włoską gwardię przyboczną. zawierały one i punkty odmienne od paktów Zygmunta. zaraz po elekcji.pactów conventów przez Maksymiliana Arcyksiążę już 27 września w Ołomuńcu zaprzysiągł uzgodnione wcześniej przez jego posłów w kole konwokacyjnym pacta conventa. dostojeństwa wojskowe w Rzeszy i Hiszpanii dla szlachty otwarte. 261 Dzieje Polski i Litwy Stanisława Górki. a drugie 200 tyś.

Pretendent nie wyzyskał zaskoczenia. W krytycznym momencie. pod czujnym okiem Mikołaja Zebrzydowskiego. Krzysztof Zborowski ujrzał znaną sobie czarną sylwetkę hetmana na czele atakujących i pierwszy zaciął konia w popłochu. w średniowiecznych. Maksymilian wydał rozkaz przystąpienia do walki. Bez artylerii i prawie bez piechoty nie mógł się wiele po szturmie na mury Krakowa spodziewać. Próby rokowania z pozostającymi w Krakowie senatorami oczywiście nic nie dały. ale niewielu maksymilianistów zdołał zgromadzić. dysponował ciężką artylerią. stanął w Mogile i tu zwołał zjazd swoich zwolenników. kierując obroną Wawelu. osłaniającą z południowej flanki Garbary. dniami i nocami. Za nimi. sam Zamoyski chwycił porzucony sztandar i zawróciwszy pierzchających. Nocą z 23 na 24 listopada dwa oddziałki muszkieterów przekradły się przez słabo strzeżone szańce i ukryły w ich domach. a ukryci muszkieterzy uderzyli na Bramę Szewską. sypane pospiesznie. w tym osiem ciężkich dział oblężniczych. Miasto nie było jednak przygotowane w pełni do obrony i stąd na widok armii austriackiej wszczął się tu popłoch. próby zbudowania mostu na Wiśle w Mogile i odcięcia Krakowa od dostaw z Podkarpacia i Rusi również. Rano. ale wciąż potężnych murach wokół bram Szewskiej i Floriańskiej. 8 dział wojewody poznańskiego wpadło w ręce . A wtedy na piechotę Zborow-skich i artylerię Górki ruszyła szarża hetmańskich chorągwi pancernych Marka Sobie-skiego i Jana Myszkowskiego. Ledwie sześćdziesięciu szlachty podpisało się na dokumencie 262 Zygmunt l szturm od strony Garbar rzeź niemieckich mieszczan końcowym. Zebrzydowski. piechota Krzysztofa Zborowskiego niespodziewanie zaatakowała obrońców Garbar od strony kościoła Karmelitów. Na tym najbardziej narażonym odcinku komendę objął sam hetman wielki. jego zadaniem było niedopuszczenie maksymilianistów na prawy brzeg Wisły. na wzór zjazdu wiślickiego przeciwników. korzystając z gęstej mgły. Oczekując więc na przybycie Górki.później przecinać jego linie komunikacyjne ze Śląskiem. który równocześnie pustoszony był przez inne oddziałki kozackie. oblężenie Krakowa 14 października armia Maksymiliana stanęła niecałą milę na północ od Krakowa. gdy i Jazłowiecki połączył z arcy-księciem swą jazdę. Austriacy liczyli na sprzyjających im niemieckich rzemieślników zamieszkałych na Garbarach. Po dwóch dniach podeszła pod szańce broniące Kleparza i Garbar. znajdowała się druga linia obrony. widząc ucieczkę swoich żołnierzy z pola bitwy. na ich czele starł się z wrogiem. Farensbach trzymał umocnienia Kazimierza. Od południa niemiecka piechota szturmowała mury miejskie w rejonie klasztoru Franciszkanów. zjazd mogilski Zjazd mogilski odbywał się w początkach listopada. Gdy więc nareszcie Górka przyprowadził swe wojska.

że miasto jest ocalone. Wład . kawalerzystów Maksymiliana. Opuścił Mogiłę i ruszył ku śląskiej granicy. Wzrastał teraz jako królewicz i następca tronu. wiedział. Po kilku dniach. Niewiele jednak chyba z mrocznych komnat Gripsholmu zapamiętał. Groźba śmierci wisiała wówczas nad ojcem Zygmunta. często 263 Ryć. woda w Rudawie była od krwi czerwona. Za wszystko zapłacić teraz mieli niemieccy mieszczanie. jak i niemieckich rzemieślników. Eryk XIV. uwiózł do Mogiły Maksymilian. nigdy ryzykować nie lubił. Piechota polska.zwycięzców. 219. fragment Rolki sztokholmskiej. Wielu rannych. Wiele mówiono później o katolicyzmie Zygmunta. syn Jana. Miał dwa lata. Dopiero wieczorem hetman powstrzymał spontaniczną rzeź. ri konających. Naliczono 1564 trupów. Wyciągano z domów i mordowano zarówno skrytych tam niemieckich piechurów. pospólstwo kijami mordowało Bogu ducha winnych niemieckich z pochodzenia sąsiadów. Jako następca dwóch tronów. Rota hajduków w pochodzie. Rozszalały się namiętności i w śródmieściu. Nic bardziej fałszywego. arcyksiążę zrezygnował. Oskarżano go często o fanatyzm. a i Zamoyski nie chciał ryzykować ataku na jego pozycje: kazał tylko spalić Garbary. Jan III zezwolił żonie na wychowanie syna po katolicku. lecz Zamoyski wstrzymał w tym momencie swoją jazdę. by samemu nakazać egzekucję 28 ocalałych Niemców. gdzie rodziców jego uwięził tragiczny i okrutny król Szwecji. i Katarzyny Jagiellonki. 1606 roku (Zamek Królewski w Warszawie). 30 listopada. za zgodą Zamoyskiego. Wódz ostrożny.jtyc[^ ^y uniknąć zarazy. by wzmocnić jego szansę na polską koronę. gdy szwedzcy magnaci obalili Eryka i jego ojcu oddali koronę. Odzyskano utracone szańce. Zygmunta droga do Polski dzieciństwo Zygmunta Wazy Zygmunt Waza.nad jego matką. Dzieje Polski i Litwy e p. Uniemożliwiło mu to spieszny odwrót. rozpoczęła oczyszczanie Garbar. starszy brat Jana. wciąż groźnych w polu. groźba wydania w ręce Iwana Groźnego . Jeśli doświadczenia prenatalne wywierają wpływ na charakter dziecka. Przed szańcami stało przecież 4 tyś. urodził się 20 czerwca 1566 roku na zamku Gripsholm. ok. to przyszłemu królowi los ich nie szczędził. odwrót wojsk by oczyścić przedpole i uniemożliwić powtórne zaskoczenie. oraz pospiesznie pogrzea symi lana j^ zaj-. gdyż wiedząc o słabnącym zdrowiu Zygmunta Augusta. przeciwstawiając rzekomej tolerancyjności Batorego. podówczas księcia Finlandii.

Matka przekazała mu najlepsze cechy swego charakteru: życzliwość dla ludzi. choć niezbyt zdolnym uczniem. Znał oczywiście kilka języ ków. katolicyzm kojarzył prze de wszystkim z serdecznością macierzyńską. Nie było im lekko wśród szwedzkiego świata tryumfującego luteranizmu. . To właśnie protestancka nietolerancja .nie po słowach należy sądzić.i nie tylko władców . niezłych. Oj ciec zaciążył na charakterze syna. protestanckiej nietolerancji. Arnold Grothusen. odznaczał się też dużą kulturą artystyczną i gustem na mia rę swej epoki.nie tylko zresztą ślubnych małżonek. podobny w tym do Rudolfa II. na usposobieniu. przez twardego i bez względnego ojca.sprawiła. jąkną szwedzkie stosunki. 1568 rok (Kraków-Wawei).której przykładem było często postępowanie Zygmuntowego ojca .ców . Do końca życia po został dyletantem. Uży wał tego narzędzia biegle i cynicznie. Dla Batorego katolicyzm był narzędziem panowania. że syn protestanckich postaw nie lubił. Wychowany w smutnym i surowym środo wisku protestanckim. Zygmunt był chyba pilnym. Gorący katolik. pełnym komp leksów. Dla Zygmunta katolicyzm był potrzebą serca. protestanckiej pogardy dla inaczej wierzących naśladować nie umiał. Z wychowania w protestanckim śroRyc7220. dla postronnych wyniosłym. którzy kształtowali jego wiarę. pełnym skrytości i melancholii. byli ludźmi zdolnymi i odważnymi. dla bliskich króle wiczowi raczej nieśmiałym. bo i pokątnymi romansami nie gardził. wertyka. nie lubiącego i nie rozumiejącego 264 Zygmunt emocji stadnych. który przybył później z wychowankiem do Polski i tu życia dokonał. Nauczycieli miał. wreszcie stałość przekonań nawet w przeciw-nościach. ale również przez dobrą i kochającą matkę. ale po czynach. dobrze władał językiem matki. Dlatego też miał zawsze otwarte serce dla kobiet . Obok polskich Jezuitów wyróżnił się tu szlachcic z Inflant. Polscy Jezuici. zdolność przebaczania. nieraz aż przesadną u późniejszego władcy dwóch królestw. Portret z^^^ dowisku pozostał mu indywidualizm introvan uther. tak charakterystycznych dla polskiego katolicyzmu.

Zmarła w 1625 roku. pasjonowała się botaniką i zielarstwem. przypominającej dzi siejszego tenisa.Narodowe w warszawie). naście. Anna przybyła z Zygmuntem do Polski i osiadła w Golubiu na Mazowszu chełmińskim. i Zygmuntowi. a najchętniej uciekał do prac manualnych.Wykształcenia politycznego jednak nie otrzy mał. wsławiła się mecenatem artystycznym. Po czte . udawał niezdecydowanego. nie wkuwał. znako mity był w grze w piłkę. Najbliższą mu osobą stała się wówczas Anna Wazówna młodsza siostra. Dwór w Sztokholmie stawał się zaś dla królewicza 265 Dzieje Polski i Litwy coraz bardziej obcy. Portret Anny Wazówny. ćwierć XVII wieku (Muzeum Matka zmarła. dawał się prosić i Leśniowolskiemu. Nie wyszła za mąż. z zapałem parał się alchemią. dziewczyna z sercem i charakterem. gdy Zygmunt miał lat siedem. Szwecja była monarchią kons tytucyjną. dotąd bo wiem zachowały się wykonane przezeń jubiler skie cacka. jak Walczy w drodze do Pol ski. Był biegłym złotnikiem. Arystotelesa. Anna. Ojciec był dla Zygmunta obcy i daleki. Jan III czekał nawet z synem i córką na wieść o tym w najbliższym Gdańska porcie szwedzkim w Kalmarze. Jednakże wobec poselstwa polskiego z Leśniowolskim na czele. 1. jaki miał udział w dyplomatycznych zabie gach Jana III i Eryka Sparre. zwłaszcza gdy pojawiła się na nim młoda macocha i o dwadzieścia trzy lata młodszy brat przyrodni. krępującym rozwój własnej osobowości. wychowana po śmierci Katarzyny jako protestantka. które przybyło tu 5 września. Ryc 221. Jan książę Ostrogotów. Stąd już w maju 1587 roku wypra cowano w Yadstena plan ułożenia stosunków między obo ma krajami. wspierając brata politycznie i opiekując się emigrantami ze Szwecji. twardo stojącej przy bracie. warunki traktatu kalmarskiego lądowanie Zygmunta w Gdańsku zaprzysiężenie pactów conventów Nie wiemy. i Annie. Wybór Zygmunta na tron polski nie był zatem zaskoczeniem. nawet tak despotyczny władca jak Jan III musiał liczyć się z wolą stanów. Różnica wiary nigdy nie stanęła między rodzeństwem. to właśnie zaciąży na błędach pierwszych lat panowania w Polsce. a równocześnie pozostawał najwyższym autorytetem.

Zważywszy. nie miały na razie większego znaczenia. Wówczas dopiero. Wiochy. że przyszła unia personalna między Szwecją a Polską trwać będzie do Ryć. Karola księcia sudermańskiego. będzie odwiedzać kraj co najmniej raz na trzy lata. albo powrót do Polski bez elekta. jak wielkość szwedzkiego dworu w Krakowie i zgoda stanów na wyjazdy do Szwecji. by następnego dnia ujrzeć Hel. ale odjeżdżającemu do Polski synowi przedłożył do podpisania 15 września tak zwany traktat kalmarski.rech dniach Leśniowolski przedstawił ultimatum . W jego nieobecności rządy będzie sprawować rada. że elekt zaczynał smakować w świeżo pozyskanej niezależności i samodzielnie rozgrywać grę polityczną ze swymi nowymi poddanymi.klęknął i przysiągł na wszystko. że biskupi będą protestować przeciw zaprzysiężeniu przezeń konfederacji warszawskiej. Gdy Zygmunt zostanie królem Szwecji. Pobyt w Gdańsku trwał dni parę. po odczekaniu jeszcze ponad ty godnia z powodu niepomyślnych wiatrów. aż sam zasiądzie na szwedzkim tronie. Uprzedzony wcześniej.gdybyśmy Wmci wdzięcznością wszelaką królewską a . serdeczny list. sygnowany na tron szwedzki.albo szybka decyzja. oraz wydatkowanie sum z tych podatków wyłącznie w Szwecji. Fragment łańcucha Zygmunta ni. Inne sprawy sporne. Świętosław Orzel-ski powiózł więc do Krakowa prośbę o odłożenie koronacji . Zygmunt gwarantował nienaruszalność granic królestwa. 7 października zaprzysiągł więc pacta conventa w klasztorze Cystersów w Oliwie. Mimo fatalnej pogody i morskiej choroby Zyg munt trzymał się dzielnie dni kilka i zdołał wytargować odłożenie inkorporacji Estonii do czasu. a po dwóch dniach stanąć na redzie gdańskiej. z podziękowaniem za dotychczasowe usługi. Jan III nakazał synowi nie wysiadać na ląd. nie zwrócił na to po prostu uwagi . Nie oznaczało to końca kłopotów. 27 września flota wioząca Zygmunta odbiła z Kalmaru.na polski. póki Polacy nie zrezygnują z Estonii. "Takich uczynności . złożona z sześciu członków mianowanych przez króla i jednego wybrańca jego stryja. trzeba uznać. Przewidywał on. dotychczasowe prawa stanów z uchwalaniem praw i podatków włącznie. W Kwidzynie elekt wystosował do Zamoyskiego własnoręczny. pisany pięknąpolsz-czyzną. że Jan III grał dalej niezadowolonego i wzywał listami syna do powrotu do Szwecji. 222. Odtąd konflikty z Koroną 266 Zygmunt zdarzały się tu coraz rzadziej.ostatecznie wyznaczono jąna 15 listopada . ale nie były to dni stracone. a w ciężkich chwilach Gdańsk zawsze dochowywał wierności. Wówczasjego syn starszy zostanie dexvi wiek (Kraków-wawel). śmierci Zygmunta.a 20 października orszak elekta ruszył na południe. a młodszy . Wówczas dopiero Jan III przestał grać komedię.pisał Zygmunt . Elekt zjednał dla siebie największe i najbogatsze miasto Rzeczypospolitej.

w Piotrkowie -Anna Jagiellonka i wieść o rozproszeniu pospolitego ruszenia pod Przedborzem przez maksymilianistów. Całkiem jednak nieprawdopodobna wydaje się. trochę klucząc w oczekiwaniu na dokładniejsze informacje. a potem wspólnie mieli niszczyć Zamoyskiego. Cała ta opowieść wygląda na wymysł Zamoyskiego. Ryć. nie jedno by dobrzy ludzie ganili. bowiem od początku to Zygmunt był dla kanclerza uprzejmy. Odesłał więc Zygmunt siostrę pod opiekę ciotki do Warszawy. że Opaliński zawarł był poprzednio ugodę z Janem Zborowskim. przez Nowe Miasto nad Pilicą i Nowy Korczyn. W razie zwycięstwa Maksymiliana Zborowski miał załatwić Opalińskiemu przebaczenie.wrócił do Wielkopolski jednać mu zwolenników i spotkali się ponownie dopiero w dalszej drodze. Stwierdził on. obejrzeć łupy. by rozpocząć uroczysty przejazd ulicą Floriańską. dotarł 9 grudnia 1587 roku do Krakowa.. Kanclerz droga Zygmunta do Krakowa wjazd do pragnął swoich i Zygmunta wrogów zgnieść siłą. Portal kamienicy Dziekańskiej przy ul.. Zresztą Opaliński długo na razie z elektem nie zabawił .raczej przyjacielską oddawać nie mieli. interpretacja Heidensteina. ale i Pan Bóg nie błogosławiłby nam. . Jak zwykle dążył on do pogodzenia stronnictw. Król musiał przyjąć defiladę. Dlatego Opaliński rzekomo już od pierwszej chwili judził Zygmunta przeciw kanclerzowi. ok. Na wschód od miasta rozciągał się obóz Zamoyskiego. Tymczasem w Łęczycy powitał króla Stanisław Karnkowski. . Kanoniczej 21 w Krakowie. Rynkiem. 223. na czym my wszystko zasadzamy". Pod murami Kazimierza witał króla po polsku Goślicki. jak zgniótł niegdyś Samuela. a kanclerz wobec Zygmunta niegrzeczny. a potem razem z nim zgnieść Górkę. samym działania jego rozmijały się 15g2 ro|<u z dążeniami Zamoyskiego. który chciał usprawiedliwić swoje zachowanie wobec młodego władcy. Tym . Natomiast w razie zwycięstwa Zygmunta przebaczenie Zborowskiemu miał wyjednać Opaliński. Polskie gadulstwo zmogło Zygmunta. jak . Po ośmiu przeszło godzinach dotarli pod Bramę 267 Dzieje Polski i Litwy "niema mara" obrady sejmu koronacyjnego konflikt o Estonię starcia na pograniczu śląskim z wojskami Maksymiliana Floriańską. do zjednania maksymilianistów i uniknięcia dalszej wojny domowej. Zygmunt odpowiedział również po polsku. Grodzką na Wawel. a sam. A tu trzeba było wysłuchać jeszcze sążnistej mowy łacińskiej kardynała Batorego i długiego przemówienia kanclerza. gdzie przekroczył Wisłę. W Malborku powitał nowego monarchę Andrzej Opaliński. zbyt często brana przez historyków na serio.

z wyruszeniem w pole zwlekał. Wojna z Maksymilianem trwała. zachowując pozory zgody . Spytek Jordan.i hetman ruszył na wojnę. Dzięki temu sejm obradował dalej. gdy przyszło do uchwalenia dla hetmana specjalnych pełnomocnictw na wyprawę przeciw Maksymilianowi. Ale polscy zwolennicy już opuszczali habsburskie szeregi. ale nikt nie wątpił. Co więcej. Kanclerz na łaskawość królewską się zżymał. Zamoyski wybuchnął. węgierski zamek na Spiszu zastawiony Polsce przed niespełna dwustu laty. "rok cudowny". Ogromna większość zebranych miała jednak dość jałowych sporów. upominał się o wynagrodzenie dla swoich protegowanych. pieczętując rozbrat z dotychczasowym sprzymierzeńcem. "obwarowaniu" konfederacji warszawskiej aktami wykonawczymi. Bardzo szybko zorientował się. ale protestowali przeciw. by nie zaprzysięgać pokoju wyznaniowego. Nie miał już sił. że sejm podzielony jest w dwóch sprawach: Estonii i konfederacji warszawskiej. nie oponował. w którym "złączeni pójdą w górę. odpowiedział Zamoyskiemu krótko. Zrozumiano to jako groźbę nowej elekcji. Zygmunt wytrwał. jak mówiono. Na królewskie przebaczenie czekali między innymi Jan Zborowski. Król w sprawie konfederacji nie zabierał głosu. imperia się zniżą i wszędzie Zygmunt l . Karnkowski i Opaliński przewodzili teraz tym.ale dwory szlacheckie nową konstytucją zabezpieczył przed interwencją starościńską. zapominał. Mikołaj Jazłowiecki. że w tej sytuacji miejsce Walezego zajął godny monarcha. czekał spokojnie klęcząc. przysięgę złożył i koronę z rąk Karnkowskiego otrzymał. które by zapewniły różnowiercom skuteczną ochronę prawną. na południu zajęli Lubowlę. Przypomniał ucieczkę Henryka. Natomiast w sprawie Estonii był nieustępliwy. Czekał na rozdawnictwo awansów.przedtem zmogło Henryka. Zamoyski odwrócił się do Leśniowolskiego i głośno spytał: "A cóżeście to nam za niemą marę ze Szwecji przywieźli?" Elekt jednak nie chciał być niemą marą. Inna sprawa zresztą wysuwała się teraz na plan pierwszy. Zanosiło się na spór z marszałkiem wielkim o jedno ze starostw. że obaj wyrażali jego opinię: zarówno Eryk Sparre. ale jawnie demonstrował swą życzliwość wobec różnowierców. oparł się też żądaniom biskupów. I gdy Leśniowolski przypomniał kompromisową formułę z Gdańska. rok. a gdy w tej sprawie wszczął się tumult w samej katedrze. że jest też hetmanem. Jego żołnierze łupili kraj w okolicach Krzepie i Wielunia. że jest ona wystarczająca. który oświadczył nawet. którzy chcieli uznać układy gdańskie i sprawę Estonii odłożyć. Opaliński rzucił to kanclerzowi w oczy. by żaden nowy Zamoyski nie mógł w nich szukać nowego Samuela . jak Turę Bielke. uznano. 268 Byczyna Nadchodził rok 1588. przypomniał. Zamoyski upierał się przy inkorporacji Estonii i popierał żądania różnowierców. żadnego zobowiązania w sprawie Estonii nie złożył. przepowiadany w XV wieku przez sławnego Regiomontana. aż senatorowie arcybiskupa uspokoją. ale układny Opaliński dla świętej zgody zrezygnował. że król raczej powróci do ojczyzny niż sprzeniewierzy się słowu danemu ojcu i stanom szwedzkim. Na rozpoczętym 10 grudnia sejmie koronacyjnym oddał wprawdzie przezornie głos w sprawie Estonii swoim szwedzkim rodakom.

umów i traktatów. kiedy to Zamoyski otrzyma zezwolenie na prowadzenie wojny z Turcją i Tatarami wedle własnej woli oraz na zawieranie z nimi w nagłych wypadkach. zaś Zygmunt III mógł mieć wprawdzie zastrzeżenia . nie tylko w Polsce. a teraz wystawia na szwank to. Przecież jeszcze niedawno Batory gotów był udzielić wszelkiej pomocy Filipowi hiszpańskiemu przeciw heretyckiej królowej. będzie wielki lament". 224. z uogólnienia jednorazowych pełnomocnictw na wyprawę przeciw Maksymilianowi. co więcej. Dlatego już 18 stycznia Zygmunt III wystawił Zamoyskiemu specjalne pełnomocnictwa. Tak. Drugi raz pełnomocnictwa takie zostaną udzielone w 1590 roku. gdy nie ma czasu na odwołanie się do sejmu. zatwierdzoną przez sejm koronacyjny i wpisaną do jego konstytucji. która śmiała zaopatrywać Moskali w broń i najemników. Tym spieszniej więc.do urzędniczej działalności kanclerza Zamoyskiego. ułatwionych do tego faktem."asekuracja hetmańska" zakres władzy hetmana doświadczenia wojskowe Jana Zamoyskiego Ryć. tak zwaną "asekurację hetmańską". zmierzała do wciągnięcia Francji w wojnę Hiszpanii z Elżbietą Tudor. po komediancku. z jurgieltni-kiem hiszpańskim. ale w polu. i to bardzo istotny element ustroju dawnej Rzeczypospolitej. Henrykiem de Guise na czele. zrodzi się kolejny. Nie zdawano sobie jednak wówczas sprawy z ich przyszłego znaczenia. Nadawały one hetmanowi nadzwyczajną. oraz na zawieranie w polu umów międzynarodowych. Miała to być przecież pierwsza jego samodzielna kampania. że całą fortunę utracił. jako porozumienia tymczasowe. ze łzami. pozwalając mu między innymi na prowadzenie rokowań. choć formalnie miały one charakter rozejmów. Nadużywanie tej władzy przez hetmana wzbudzi wówczas oburzenie jego przeciwników. oddania francuskich portów na usługi gotującej się do ataku na Anglię Wielkiej Armadzie.i będzie je miał nieraz .swą sławę. ale wiary w wiedzę wojskową hetmana Zamoyskiego nie stracił nigdy. że Zamoyski dzierżył i pieczęć. niemal dyktatorską władzę wojskową i cywilną celem odparcia rakuskiego najazdu. 1591 rok (Muzeum Czar-toryskich w Krakowie). Pieczęć Zygmunta III. zwanych później traktatami hetmańskimi. fundament politycznej potęgi hetmańskiej. Zagrożone było panowanie Henryka III: fanatyczna katolicka Święta Liga i Unia. znów udzielone na wyprawę przeciw Tatarom w 1595 roku i odtąd staną się stałym składnikiem władzy hetmańskiej. w walnej bitwie nie dowodził nigdy. jak wiedziano po obu stronach. przeniesienie tu konfliktu było dla Habsburgów niemiłym zaskoczeniem. Więc żegnając się z Senatem. których treść miała być komunikowana tylko senatorom znajdującym się przy wojsku. i buławę. trzeba było ten konflikt zakończyć. Wsławił się już jako znakomity organizator wojska. jego wiedza teoretyczna była ogromna. wołał. Polski teatr wojny był marginalny obok tamtego wielkiego przedsięwzięcia. co mu jeszcze zostało . A biadania na złe . pełnomocnictwa zostaną odwołane na sejmie 1590/1591 roku. Sam hetman wiary tej w pełni nie podzielał. później nieraz z królewską porównywanej i nawet nad nią stawianej. Habsburgowie przygotowywali się do decydującej rozprawy o władzę nad światem.

nawet na złą pogodę wyraził w liście do Opalińskiego. broni. Siły jego rosły. że wódz polski nie odważy się naruszyć granicy krajów Korony Czeskiej. Po tygodniu był już pod Wieluniem.~"~i piechota leli arkabuzeria jazda: UD husaria C2D lekka jazda LZJ rajtaria punkt dowodzenia: r* wojsk polskich P wojsk austriackich Jaszkowice EIZ3 d!!! ••* Byczyna Ryć. i 24 stycznia dopadł pretendenta pod Byczyna. przy głównym trakcie. Wojska arcyksięcia zajmowały dogodną pozy ej ę obronną. 225. 269 Dzieje Polski i Litwy Polacy Niemcy Ślązacy Morawianie Węgrzy . Rozgromił po drodze husarię Stanisława Stadnickiego. Mimo wszystko jemu wciąż najbardziej ufał. .przygotowanie wyprawy. chronione z boku przez bagna i moczary. Arcyksiążę liczył na to. Lecz Zamoyski właśnie dlatego dostał nie ograniczone niczym pełnomocnictwa. po około 6 tyś.z innych Zamoyskich. na brak pieniędzy. wymarsz Zamoyskiego z Krakowa bitwa pod Byczyna ryzykowny manewr 270 13 stycznia wyruszył z Krakowa prowadząc sześciotysięczną armię. Maszerował szybko. Siły były prawie równe. sławnego Diabła Łańcuckiego. rynsztunku. Wtargnął na Śląsk. Plan bitwy pod Byczyna. wysłał przodem konnicę Hołubka i Jana Grzymality Zamoyskiego . nawet nie krewniaka. skąd pospiesznie wycofywał się na Śląsk Maksymilian.

gdy otrzymał wiadomość. ostygną w zapale. Znów w swej czarnej zbroi musiał dać w pierwszej linii przykład męstwa żołnierzom. uderzyło na mury Byczyny. skrzyczał za tytułowanie Maksymiliana królem i na kartce wyrwanej z notatnika napisał stanowczy list do . po polsku czy węgiersku. że jest jeszcze pięć godzin do zmierzchu i przypomniał. Stanisława Ciołka i Aleksandra Prońskiego.8 tyś. ale ryzykowny: przemarsz groblą wśród bagien. zaczęło wyłamywać siekierami bramy. Pierwsza szarża zakończyła się jednak klęską: T Zygmunt bohaterstwo Stanisława Żółkiewskiego poległ Hołubek. Ciężko rannego zniesiono z pola bitwy. Żółkiewski opowiedział się za natychmiastowym atakiem. Za nim wkraczali do boju Węgrzy dowodzeni przez Baltazara Batorego. Hetman szturm wstrzymał. i odciąć od murów Byczyny. ujrzał polską konnicę na lewej flance.zbrojnych. Przybyłych. Ale była to bitwa bratobójcza. a po nich Stanisław Żółkiewski poprowadził ciężką jazdę hetmańską do decydującego ataku. Maksymilian i jego polscy stronnicy w niewoli hetmana Zwycięskie wojsko. że tak silnej pozycji wroga nie przełamie się przed zachodem słońca. Teraz Żółkiewski przejął inicjatywę. z korzystnym wiatrem. do dziś przechowywaną w skarbcu koronnym na Wawelu. W twardej i zaciętej walce przełamał szeregi wroga. przez dwie mile ścigani. trupów ostrzyżonych po niemiecku. że żołnierze jeszcze nie wiedzą o posiłkach. przekonywali. Zaskoczyło to całkowicie dowodzącego armią arcyksiążęcą Andrzeja Zborowskiego. On to zaproponował manewr śmiały. W ciągu pół godziny bitwa przyniosła Zamoyskiemu całkowite zwycięstwo. rozproszyli się jego Kozacy. przyjął ostro. gdzie sam hetman dowodził. w tym dwóch Polaków. w ogromnej większości służących Maksymilianowi. tratowani. Na polu doliczono się 1. a 1. Arcyksięcia niemal siłą uprowadzili jego oficerowie do Byczyny. Po zmrożonej grudzie zwaliły się na Niemców chorągwie Jana Zamoyskiego i Hołubka. własną ręką zdobył żółtą chorągiew cesarską z czarnym orłem. Zanim zdążył przegrupować swe siły. W chwilę później trafiła go w nogę zabłąkana kula. że arcyksiążę chce przysłać parlamentariuszy. aby zajść Austriaków z flanki. Rozpierzchli się nieprzyjacielscy żołnierze.2 tyś. pokazał. Panika groziła w centrum. że dzień się kończy. Ale już sam Zamoyski wprowadzał do boju główne swoje siły. Na naradzie wojennej Pękosławski i Farensbach argumentowali za odłożeniem bitwy. rąbani przez Polaków. gdy się dowiedzą. nie czekając nawet na rozkazy. Hetman wyjął zegarek. które świeżo otrzymał arcyksiążę.

Oficerom cudzoziemskim oferował wolność za wykupem. gdzie Ryć. Osiadł na Morawach. wśród których urocza duma Powiedz wdzięczna kobzo moja do złudzenia przypominała jeden z najpiękniejszych wierszy Balassiego. traktowanie godne jego stanowiska. Polakom . Zażądał zrzeczenia się przezeń tytułu królewskiego i oddania się w niewolę Rzeczypospolitej. stawały się łupem zwycięzców. 226. pozostał wierny braciom Samuela i ich kandydatowi. choć przypuszczenie Tadeusza Mikulskiego. wojsko obłowiło się łupem znalezionym przy jeńcach. na długo teraz musiało opuścić ojczyznę. Prostym żołnierzom gwarantował wolność osobistą. kilkanaście chorągwi.uwięzienie do chwili decyzji króla i Senatu z zachowaniem życia i czci.po złożeniu przysięgi na wierność Zygmuntowi. Aleksander kniaź Proński. 271 Dzieje Polski i Litwy Adam Czahrowski Bartosz Paprocki spalenie Byczyny polonizowanie się szlachty ruskiej być może spotkał się z największym ówczesnym węgierskim poetą. w paradnej kolasie. Ale jednak po kilkunastu latach wrócił na ziemię ojczystą. zapewniał bezpieczeństwo osobiste. gdyby konfiskowano ich dobra. znaczniejszym Polakom . któremu dedykował swojego Hetmana z 1578 roku i sławił jego ród w Herbach rycerstwa polskiego z 1584 roku. kto z czyjego tekstu korzystał. Wielu prostych żołnierzy czy skromniejszych uczestników wydarzeń. Arcyksiążę nie miał wyboru. chropawych żołnierskich wierszy.arcyksięcia. wydaje się nader prawdopodobne. służył dalej cesarzowi. by spędzić następne miesiące w polskiej niewoli. nigdy zapewne się nie dowiemy. Przy blaskach łuny z płonącego miasta. Opuścił w nocy miasto i oddał się w niewolę. że podstawą dla obu była anonimowa pieśń kresowa. Zdobyto kilkanaście dział. Przyrzekał wstawić się za nimi osobiście. zgodnie z prawem wojennym. dwudziestoparoletni podkomendny Stad-nickiego. A zwycięzcy radowali się i z owoców wiktorii korzystali. Adam Czahrowski. pełnych zresztą jeszcze pochwał pod adresem Zamoyskich. Natomiast kosztowności i broń przy nich znalezione. Ze znaczniejszych polskich maksymilianistów tylko Diabeł Stadnicki zdołał umknąć. Andrzej Zborow-ski. potem w Czechach. Przyjął warunki Zamoyskiego. Maksymilian wzięty do niewoli przez Jana Zamoyskiego pod Byczyną. w tym Niemcom natychmiast. wcześniej klient Samuela Zborowskiego. Wraz z nim opuszczało Śląsk bydło okolicznych . Jakub Woroniecki. arcyksiążę opuszczał królestwo swego brata. by na niej umrzeć. ocalonych z bitwy. Krzysztof Warszewicki. Balintem Balas-sim. wg Jana Matejki. walcząc przeciwko Turkom pod Egrem. Bartosz Paprocki. Powrócił do kraju dopiero w 1596 roku z tomikiem Trenów. Wraz z nim w niewolę poszli Stanisław Górka. obrabowano i później spalono również Byczynę. wydawał następne swoje dzieła po czesku i wszedł chlubnie do czeskiej literatury. Stanisław Sędziwój Czarnkowski.

który przejmował odpowiedzialność za rządy. co poddańcza mentalność. Litwini na sejmie koronacyjnym zyskali udział w zarządzaniu Inflantami oraz zatwierdzenie trzeciego statutu litewskiego. umożliwiać podjęcie na nowo aktywnej polityki zagranicznej. W pewnym stopniu zaważył tu wzrost znaczenia Senatu. "wystarczyło | omal -jak pisze Stanisław Kutrzeba . Rzeczpospolita zrastała się powoli w jedną całość. sprawa dalekiej Estonii znaczenia większego nie miała. Na przejściu do formy ustrojowej. zabezpieczać władzę młodego króla. polskil chłop kolonizował nadawane magnatom ukrainne starostwa . "A owiec najwięcej .których tak wiele było. ale litewski separatyzm wyraźnie osłabł. wciąż częsta między innymi na wschodnich krańcach Wielkiego Księstwa. ale przesiąknięty polszczyzną. że zamyka przed nimi możliwości osiedlania się i pozyskiwania dostojeństw w Wielkim Księstwie.] Ruska szlachta polonizowała się i przechodziła coraz częściej na katolicyzm. Parafiańskie postawy ubogiej szlachty mazowieckiej czy podlaskiej bywały równie groźne. nie zawsze mogła być przeniesiona do innych dzielnic. dzięki której w Koronie.przy przekładzie zmieniać końcówki i dźwięki". Ucichł konflikt szlachecko-magnacki. Warunkiem było zgodne współdziałanie szlachty i senatorów z Zygmuntem III. Artykuły henrycjańskie i pacta conven-ta zaaprobowane zostały w zasadzie przez elekta. której część teraz oficjalnie stanowiły. pot. Gdy po ćwierćwieczu przetłumaczono go na polski.jak pisał Bielski . sarkali na statut. formalnie ruski. Świadomość polityczna nie zawsze j ednak dotrzymywała kroku przemianom porn tycznym. Ale i dojrzalsze politycznie środowiska szlacheckie w niebezpieczny sposób formułowały żądania pod adresem aparatu władzy. Autorytet Senatu rósł. a zwłaszcza! w dawnej Małopolsce wytworzyło się świadome swoich dążeń społeczeństwo oby272 Zygmunt l narodziny idei wolności szlacheckich niewola Maksymiliana Ryć. Polacy wprawdzie sarkali na projekt podziału terytorialnego Inflant i na następnym sejmie uzyskali. w mniejszej teraz mierze poczuwając się do współodpowiedzialności za jej sprawowanie. nie tylko państwową. Ku pacyfikacji Zwycięstwo pod Byczyną zdawało się kończyć okres niepewności. Ale przecież ten Senat był coraz bardziej podzielony. | Ziemie ukrainne zrastały się z Małopolską. 227. XVI wieku. Ikona zwzierunkiem Chrystusa Pantokratora. alej i kulturalną oraz gospodarczą. a młodą po półgroszku". że w Wieluniu owcę natenczas po jednym groszu sprzedawano starą. Nie było ku temu istotnych przeszkód ustrojowych. że będzie to wspólna prowincja Litwy i Korony. Dowodem tego był choćby język trzeciego statutu.wieśniaków. .i szedł się modlić do] cerkwi. Szlachecka dojrzałość polityczna. Tak śląscy chłopi zapłacili za polskie zwycięstwo. watelskie.

Rudolf. a bez zgody królewskiej. z braku poczucia bezpieczeństwa zarówno osobistego. XIV wieku.przed królem. nie we własnej grupie społecznej musiał o to zabiegać. zmieniła tylko charakter na bardziej roszczeniowy. Umieścił ich w swoich dobrach .arcyksięcia w Krasnymstawie . a raczej jego dyplomaci. pragnący ugruntować swoją pozycję polityczną.której niektórzy historycy nadali nazwę oligarchii magnackiej. początkowo byli nieprzejednani. Papież Sykstus V po Byczynie uznał Zygmunta III. że to bezpieczeństwo zapewni. teraz zbyt jawnie dbali tylko o własne interesy. Ippolito Aldobrandini. ok. o czym świadczyły coraz bardziej zawiłe meandry ich polityki. innego sposobu. którzy niegdyś uważani za stróżów praw. Gwiazda Habsburgów w Europie gasła. by pośredniczyć w zawardu pokqju KanclerZ. pot. że uczynili to po klęsce Wielkiej Armady. nie czekając nawet na poselstwo obedien-cyjne. Zmienili nastawienie pod koniec lata i nie można się oprzeć wrażeniu. A równocześnie nie zmalała aktywność polityczna szlachty. jako że Zamoyski groszem nigdy nie gardził. Nowy legat. choć sam wiele rozmawiał z Maksymilianem i wiele wina wypił z Górką. trzeba było szukać nowych sojuszy i odnawiać dawne. Niemała była w tym wina Zamoyskiego. że tworzyć się zaczęły różne. Po sprawie Zborowskich pragnął odbudować swój wizerunek jako stróża szlacheckich właśnie wolności i nie miał. stawało się widoczne. Ryć. XIX wieku i w latach 1952-1956. ale w większej mierze szło o wpływ na politykę zagraniczną. wysłany został do Polski. ale wśród szlachty.i nie pozwalał nikomu się 273 Dzieje Polski i Litwy sprawa amnestii dla maksymi-lianistów rokowania pokojowe z Habsburgami z nimi komunikować. Jego postępowanie po Byczynie było symptomatyczne. a który ponadto jako hetman wciąż dysponował swą asekuracją dającą mu prawo taki pokój zawrzeć. Zarazem z braku zaufania do władzy. Pewne znaczenie miała tu oczywiście sprawa okupu. że strzeże ich przed wrogiem wewnętrznym . jeśli nie . roz-pitego i schorowanego. który specjalnie po to doń przyjechał. działał jednak opieszale. Zamek królewski w Będzinie. zanim go. po). o kształt nieuniknionej ugody z cesarzem. Ominął wielkim łukiem Kraków i podążył z jeńcami do Zamościa. Teraz senator. że wszelkie próby ustrojowego zapewnienia owego bezpieczeństwa przyjmowane były jako zamach na gwarantujące je rzekomo lepiej. nie zwolnił na złość Opalińskiemu. w którego rękach leżało kierowanie dyplomacją. odbudowany w 1. 228. po zabezpieczającym granice zwycięstwie. z braku zaufania do senatorów. nawet Opalińskiemu. niż sugerować. że nazwa ta winna być używana w liczbie mnogiej. istniejące już wolności szlacheckie. jak majątkowego. Zaś roszczenia szlacheckie w znacznej mierze wynikały z niepokoju. skłócone ze sobą oligarchie magnackie. Ten właśnie brak zaufania w połączeniu z idealizacjąprzeszłości sprawił.

brzesko-litewski Krzysztof Zeno-wicz i biskup kujawski Hieronim Rozrażewski. zwłaszcza gdy król zdecydował się dać buławę polną wraz ze starostwem hrubieszowskim Stanisławowi Żółkiewskiemu i gdy zwołał na styczeń 1589 roku sejm. co rokowań nie ułatwiało. wszystkich arcyksiążąt. cesarz wyrzeknie się wtrącania w sprawy Rzeczypospolitej i popierania banitów. Król próbował więc go odsunąć od polityki zagranicznej. Śląska. Traktat miał zostać zaprzysiężony przez obu monarchów. jakiejkolwiek amnestii dla maksymilianistów. ale prace nad traktatem przyspieszył. Zamoyski. że Maksymilian zrzeknie się tytułu królewskiego i po zwolnieniu z niewoli potwierdzi to przysięgą. Wreszcie ostro przeciwstawiał się kanclerz. teraz zaszczytnej emerytury nie przyjął. W skład delegacji polskiej. Uzgodniono. Rozmowy pokojowe toczyły się na śląskiej granicy. uznali go za . Zaczęło się w Pradze od drobnych złośliwości: tylko przedstawiciele Czech. bogate. W imieniu Rudolfa prowadzili je dostojnicy z Czech. gdzie mieszkali komisarze. obok bardzo tu czynnego Opalińskiego. obok Zamoyskiego. który otrzyma później nazwę pacyfikacyjnego. w czym był zgodny z Anną Jagiellonką.wręcz podejrzanie. Moraw. przedstawicieli obu państw Rzeczypospolitej i wszystkich państw Rudolfa. że prowadził w tym czasie rokowania ze swym więźniem. który za Batorego o to województwo zabiegał. między polskim Będzinem a czeskim wówczas Bytomiem. który długo świecił nieobecnością. strona habsburska nie była w tym zgodna. Rudolf nie będzie zawierać żadnych układów z Moskwą przeciw Rzeczypospolitej i Szwecji. zmuszające go więc do zmiany orientacji terytorialnej swych działań. dawna przyjaźń odnowiona. incompatibile z urzędem kanclerskim. Ale z drugiej strony jego wojska pozostające na granicy śląskiej wciąż ją przekraczały w poszukiwaniu łupu. ale położone daleko od dotychczasowych włości Zamoyskiego. Ze strony polskiej formalności zostały dopełnione w terminie. choć największy ich ciężar spoczywał na biskupie ołomunieckim Stanisławie Pawłowskim. chcąc wciągnąć za jego pośrednictwem cesarza do wojny z Moskwą. wchodzili wojewodowie: rawski Stanisław Gostomski. wołyński Janusz Ostrogski. Węgier i Austrii pod przewodem samego Rożmberka. a dziesięć dni później posunął go na opróżnione po śmierci Andrzeja Tęczyńskiego województwo krakowskie. wyznaczonej przez zjazd senatorów 274 Zygmunt III traktat bytomsko--będziński sejm pacyfikacyjny w 1591 roku plan reformy elekcji plan organizacji Kozaków w Piotrkowie. wymieniając tytuły Zygmunta. Lubowla zostanie zwrócona. Ich dziełem był traktat bytomsko-bę-dziński zawarty 9 marca 1589 roku. bo wolał doglądać sejmików. do zainteresowania się zagrożeniem moskiewskim. Wiemy zresztą. Wpierw przyznał mu w czerwcu starostwo dorpackie.

Najbliższe lata miały wykazać. zniszczeniami i grabieżą. jednakże kontrowersję wzbudzały dwie sprawy. projekt wykluczał od kandydowania cudzoziemców. Chodziło o Kozaków. Gdy Maksymilian odzyskał wreszcie wolność. by ukarali winnych. Biskupi żądali. by był on katolikiem. znacząc swój szlak mordami. rozpoczął w Warszawie 6 marca obrady sejm pacyfikacyjny. granice ordynacji miasto dobra odziedziczone | dobra nabyte przed 1580 . Zamoyski założył protest . przysięgi nie złożył i dalej się królem polskim tytułował. dziedziczony zawsze przez 275 Dzieje Polski i Litwy PRZE fcT* S K A '. niepodzielny i niezbywalny kompleks majątkowy. inna kandydatura i tak była nierealna. Po pierwsze. określał porządek obrad.księcia pruskiego i inflanckiego. Zamoyski pielęgnował w myśli plany króla Stefana. lecz moment nie sprzyjał ich realizacji. narzucić wojskową dyscyplinę. że w tych warunkach za bezpieczeństwo kresów nie odpowiada. o samowoli jego braci i doradców politycznych. że hetman chce dalszego wzmocnienia swej władzy w niecnych zapewne celach. trzeba ich było wziąć w karby. Uchwalono tylko wysłanie na Niż komisarzy. a mając wciąż wielkie poparcie w sejmie.oświadczył. zaostrzenie dyscypliny. Zamoyski jednak ustępować nawet w drobiazgach nie umiał. Wszystko to mówiło raczej o bezhołowiu pod rządami Rudolfa. otrzymał za to podziękowanie i przedłożył z kolei plan reformy elekcji. Po drugie. Ociągano się ze zwrotem Lubowli. Nie udało się również przeprowadzić jeszcze innej ważnej reformy. co byli "krwie i języka słowieńskiego". Groził nowy konflikt militarny. Żądanie wyłączenia cudzoziemców -poza Czechami i Moskalami godziło w Habsburgów i miało z kolei sens doraźny. eliminował niemal do zera możliwość obcej ingerencji. Omawiał strukturę naczelnych organów państwa w czasie bezkrólewia. z wyjątkiem tych. Zamoyski złożył sprawozdanie z rokowań. iż miał rację. Ale plan takiego zorganizowania Kozaczyzny spotkał się z zarzutem. Miał wielu zwolenników. austriaccy i morawscy odmówili. nie zawierał zastrzeżeń dotyczących wyznania kandydata. którzy znów najechali dzierżawy ottomańskie.. co do której król i hetman byli zgodni. By zaś Kozacy stali się wojskowo przydatni. Plan był szczegółowy i generalnie rozsądny. Zanim jeszcze traktat podpisano. Stambuł zareagował ostro. Postanowienie takie miałoby sens tylko prestiżowy. Na osłodę pozwolono mu dobra swoje zorganizować w ordynację. Węgrzy w ogóle nie stawili się na przysięgę. przewidywał uproszczenie i przyspieszenie procedury.»'•. na przyszłość zbyt wiązało wyborców. uchwalenie okrojonego projektu uniemożliwił. niż o złej woli samego cesarza.

odzyskiwali prawa polityczne oraz wolność i prawo powrotu do ojczyzny po złożeniu przysięgi. Ale napięcia ostatnich lat przeorały . jak banici. Była to w Rzeczypospolitej druga ordynacja. 276 Zygmunt najazd Tatarów na Ruś i Podole spotkanie Zygmunta z ojcem w Rewlu plan powrotu Zygmunta do Szwecji opozycja szwedzka Kończył się dramatyczny okres zagrożenia zewnętrznego i sporów wewnętrznych. Mapa dóbr wchodzących w skład ordynacji Jana Zamoyskiego. 229. W przypadku jej niedotrzymania groziła im kara pieniężna. Na pozór znów mądry kompromis uspokoił sytuację. zarówno więźniowie. Jedynie Andrzej Zborowski utracił urząd marszałka nadwornego: w trosce o bezpieczeństwo królewskie miał go odtąd zastępować wielkopolski protestant Stanisław Przyjemski.pochodzenie poszczególnych włości: O odziedziczone przez Jana Zamoyskiego O dawne królewszczyzny • nabyte od prywatnych właścicieli j dobra nabyte w latach 1580-1589 j dobra nabyte w latach 1590-1599 | | dobra nabyte w latach 1600-1605 tereny zalesione Ryć. znak rosnącego znaczenia wielkich fortun magnackich. po wcześniejszej o dziesięć lat Radziwiłłowskiej. amnestia dla zwolenników Maksymiliana Istotnym dziełem tego sejmu była natomiast pacyfikacja. tak zwana kaucja. ordynacja Zamoyskiego jedynego spadkobiercę w ustalonej prawnie kolejności. czyli po prostu amnestia. w wysokości 200 tyś. Pełne przebaczenie otrzymali między innymi Jan Zborowski i Stanisław Górka. zł. Dawni zwolennicy Maksymiliana. polecony Zygmuntowi przez Opalińskiego.

ani dyplomatów. Być może nawet krótki pobyt w Szwecji wystarczyłby Zygmuntowi. jego stary i schorowany ojciec . Król wrócił do Polski. Ani wojska. Od dawna już Jan III ubiegał się o zgodę stanów Rzeczypospolitej na ten wyjazd. Nie zobaczyli się już nigdy. To zrozumiałe. W Wilnie jednak otrzymał król wiadomość o niespodziewanym najeździe ordy na Podole i Ruś Czerwoną. więcej. który w Polsce spodziewał się "szklanych domów". ani dworu nie było czym opłacić. Sejm inkwizycyjny Z Warszawy ruszył Zygmunt III do estońskiego Rewia. Ich to sprzeciw. sejm pacyfikacyjny jej wreszcie udzielił. mszcząc się za krzywdy doznane od magnatów. Tatarzy założyli kosz pod Tarnopolem i stamtąd łupili kraj okoliczny. od furmanów na koniec odnosi". zwłaszcza gdy ujawnione zostały w pełni tajne rokowania Zygmunta z Ernestem. 277 Dzieje Polski i Litwy . Jan Bielecki. że nauczył się lepiej oceniać smutną północną dyscyplinę swej pierwszej ojczyzny. Ambitny stryj marzył o koronie. Powinniśmy ją jednak zrozumieć. zwłaszcza że nowe zagrożenie przyszło od strony najmniej spodziewanej: od młodego króla. W Rewlu czekał przecież na niego i na towarzyszących mu senatorów Rzeczypospolitej groźny Jan III. o wspólnej wojnie z Moskwą: zagrożona Szwecja błagała o polską pomoc. Jechał młody Waza do ojczyzny matki jako do kraju wymarzonego. Oficjalnie miano radzić o współpracy obu państw. gdzie oczekiwał go ojciec. Widział wokół potępieńcze swary i brudne intrygi. upominania się zapłaty od żołnierzy z zamku. że za nią zatęsknił. Nie życzyli sobie po śmierci Jana III nowego silnego władcy. pozyskać nowych i zapewnić sobie następstwo tronu. później wsławiony poematem Słowackiego. nie pierwszy i nie ostatni.do Szwecji. Spotkał się z grubiaństwem i z lekceważeniem już na samym wstępie. Z tą chwilą sprawa przyszłego panowania Zygmunta w Szwecji została przesądzona. To groźne kozackie najazdy. że chce wrócić do ojczyzny. groźba rokoszu wojsk szwedzkich stacjonujących w Estonii sprawiła. Ale zawiniła i dyplomacja Rzeczypospolitej. Chcieli w jego imieniu rządzić sami. Opozycja przybierała na sile. że w Stambule postanowiono spuścić ze smyczy ordyńców i zagrozić Polsce wojną. ponad 60 tyś. Tam zaś jego nieobecność była niebezpieczna. wołania. a może raczej pustki w jej skarbie: nie można było bowiem po wstąpieniu na tron nowego władcy wysłać poselstwa wielkiego z darami i potwierdzeniem sojuszu. Właśnie dlatego bali się jego powrotu szwedzcy senatorowie. ludzi poszło w jasyr. by lepiej zorganizować swoich zwolenników. kontynuował ją jednak. od sług swoich. I często nie miał czym zapłacić za obiad. Król otrzymał więc w Wilnie błagalny list Zamoyskiego. co uznane zostało w Turcji za akt nieprzyjazny. Zamiast tego Zygmunt oświadczył. Prowadził ich między innymi renegat. wzywający go do przerwania podróży. którym na ostatnim sejmie zaradzić nie chciano.świadomość społeczną i nie dały się tak łatwo wymazać z pamięci. że obaj Wazowie od planu tego odstąpili. sprawiły. Król skarżył się. że "ustawiczne wrzaski. Zginął dzielny rotmistrz Jakub Struś. Skarb nadworny świecił pustkami. Ta dramatyczna decyzja wywołała gwałtowne protesty senatorów polskich. litewskich i szwedzkich i do dziś wywołuje słowa potępienia rzucane przez polskich historyków.

niech i nam będzie to dozwolone.i własnym ukrainnym interesom .a najchętniej działającej z pozycji siły. przyczyniły się do poderwania jego autorytetu. stąd też. który we wrześniu towarzyszył wracającemu do ojczyzny Maksymilianowi. że król nosi się z zamiarem zrzeczenia się tronu polskiego i Ernestowi zaoferować może poparcie jego starań o następstwo. zważywszy. Rozmowy prowadzone były podobno w najgłębszej tajemnicy. ale wnioskować z niej o opiniach głównych aktorów nie można. szwedzki dworzanin Zygmunta III. To zaś. 15 maja 1589 roku. dotąd nie wiadomo. Zebrzydowski był przekonany. toryskich w Krakowie).i kryjąca się za tym szwedzka polityka. że wiedział też coś o tym Maksymilian i dlatego odmówił przysięgi. Gustaw Brahe. Pieczęć Zygmunta ni. była ostrożna. były to metody nieznane i potępienia godne.Następne miesiące w dziejach Rzeczypospolitej to dramatyczne starcie się nie tylko dwóch różnych racji. List powiózł do arcyksięcia inflancki szlachcic Lambert Wrader. kandydata. To pewne jednak. miał być oszukany. rokowań podejrzanych i skry wanych przed opinią publiczną. w szwedzkim interesie. zmierzająca do zaangażowania. poślubienie Anny Wazówny przez Ernesta. Rzeczypospolitej w konflikt z Moskwą. Ryć. dotąd nawet od szyfrów się odżegnującej. sojusz przeciwko Moskwie. 230. oficjalnym. Działaniom jawnym. To prawda. czy przez świadomą niedyskrecję. udzielona po rozmowie z Rudolfem II. że treść rokowań była bulwersująca. a przecież jej powoli odsłanianych. Jego marzenia o podboju księstw naddunajskich i . przy otwartej kurtynie. W dyplomacji kłamie się często i oszukuje chętnie. że wojna z dwoma wrogami naraz byłaby mało realna. że dla dyplomacji polskiej. Chciał przede wszystkim poznać warunki Zygmunta. Odpowiedź Ernesta.kanclerz głównego wroga widział wciąż w Porcie Ottomańskiej. Co więcej. Dla tej opinii wieść o nich często stawała się szokiem. Król przedstawił je w czerwcu: Estonia i Inflanty całe dla Szwecji. ale bardzo szybko jakieś niejasne o nich wieści doszły Zamoyskiego oraz Zebrzydowskiego. przygotował list królewski do arcy-księcia Ernesta Habsburga zawiadamiający. Wierny koncepcjom króla Stefana . niezależnie od intencji Zygmunta. było rzeczą rozsądną. zainicjowanej i prowadzonej przez szwedzkich dworzan Zygmunta. Nie ulega wątpliwości. czy przez nieprzemyślaną. Dotąd nie wiemy. plan zrzeczenia się tronu polskiego polityczne koncepcje Jana Zamoyskiego Każdy niemal z historyków polskich opisujących te wydarzenia przedstawiał odmienną interpretację tych rokowań. 1593 rok (Muzeum Czar. licząc na opróżnienie polskiego tronu. kto w skomplikowanej grze. ale i dwóch sposobów uprawiania polityki. towarzyszy nasilenie się działań tajnych. Inna rzecz to niedyskrecje szwedzkich chyba dworzan Zygmunta . że Zygmunt szczerze chciał powrócić do Szwecji i w tej sytuacji żądanie zobowiązań od Ernesta. a więc przed wyprawą do Rewia. który mógł być milszy Zamoyskiemu niż Maksymilian. tajne rokowania Zygmunta z Habsburgami Fakty są tu nieubłagane. ma bezpośredni związek z planami Zamoyskiego.

. Rya 231 •Jeżdziec turecki wg d(tm)w°^tu 2 xv"wieku-Słysząc wieści z Rewia. Małżeństwu z protestantką. Ale już w listopadzie w liście do Zygmunta III wskazywał.choć obrócone ono być miało przeciw Danii. albo dla Baltazara Batorego zagarnąć koronę. a również i samemu Zygmuntowi. by nową królową Polski została siostra stryjeczna cesarza. księżniczką holsztyńską Krystyną (która potem wyszła za Karola sudermań-skiego i powiła mu syna. zawiadomił o gotowości Turków do rozmów. to polscy maksymilianiści ułatwili im ich realizację. Toteż wszelkiego rodzaju plotki i prowokacje.przeciwni jednak byli zarówno Karnkow-ski. głosili teraz. Tatarzy . jedna z córek arcyksięcia styryjskiego Karola. a tymczasem przygotowaną przeciw niej armię można by rzucić na wschód. Gustawa Adolfa). niepokoje na południowej granicy Jeśli takie były zamiary wrogów wojny z Turcją. regularnego wojska wzmocnionego przez 4 tyś. Początkowo niezbyt im dawano wiarę. przez kanclerza rzekomo spowodowany i wyolbrzymiony. nie wykluczał wojny prewencyjnej celem opanowania Mołdawii i Wołoszczyzny. że Zygmunt odjechał już do Szwecji i oskarżali Zamoyskiego. że warunkiem wstępnym stał się dlań sojusz z cesarzem. po demonstracyjnym złupie-niu i spaleniu granicznego Sniatynia. wojska tureckie z Mołdawii.wrócili więc pospiesznie w swoje strony. by albo dla siebie. Dlatego przeciwstawił się snutym od roku projektom małżeństwa 278 Zygmunt Zygmunta z protestantką. zwyczajowo pełniący rolę pośrednika w rokowaniach. Sejmiki koronne pospiesznie sypnęły groszem i hetman stanął na czele 6 tyś. w której groziła wciąż wojna z potęgą turecką. był jednak na tyle realistą. Do Stambułu ruszyło więc nareszcie oczekiwane tam poselstwo wielkie. że temu miał służyć najazd tatarski. Namawiał do pogotowia wojennego. mogły być tylko na rękę dyplomatom szwedzkim. znów rozbudzające podejrzliwość Zamoyskiego wobec Habsburgów. że umiejętna dyplomacja i łapówki umożliwić mogą odroczenie nieuniknionego konfliktu z Porta. że w porozumieniu z Turcją i Siedmiogrodem gromadzi wojsko. wymusić "słuszne z Moskwą zjednoczenie" i wspólnie potem walczyć z ottomańską potęgą. Małżeństwo to wzmocniłoby pozycję Szwecji na Bałtyku i zagroziłoby od południa szwedzkiej rywalce.wyzwoleniu Konstantynopola mogły się wydawać niepoważnymi fantazjami. o interesy swego przyszłego królestwa szczerze się troszczącemu. jak Opaliński. a Habsburgom ufać nie można było. "Radniej u Dunaja niż u Lwowa się krzepić" . Kozaków i uzupełnianego wciąż przez nowe zaciągi. Danii. na którego czele stanął Paweł Uchański. niebezpieczeństwo wojny z Turcją Postawiony na rozdrożu Zamoyski próbował znaleźć wyjście z sytuacji. czołowej wtedy protestanckiej sile w północnej Europie . z ich zgodą niewątpliwie. która przecież i polskim planom na Bałtyku nieraz się przeciwstawiała.pisał do Karnkowskiego w październiku.z łupem i jasyrem . wycofały się również na leże zimowe i hospodar mołdawski. Więc w czasie rokowań bytom-sko-będzińskich Zamoyski. zaproponował Austriakom.

którego z podkanclerstwem łączyć nie było wolno. Kanclerz jakby się uspokoił. Piastował ją dotychczas przy Zamoyskim Wojciech Baranowski.i to właśnie sekretarz wielki.popieranym przez Zamoyskiego Andrzejem Batorym i milszym Karnkowskiemu Maksymilianem. zwłaszcza niemieckich. oraz mnożące się zjazdy szlacheckie. że ma dosyć. duchownym również był zawsze sekretarz wielki.ale Zamoyski pamiętał. i to jak! Wysuwając projekt uchwalenia na ten cel nowego podatku. Ale naiwnie brzmiały propozycje. ślepo mu posłuszny. już w czasie obrad sejmowych.Trafnie na pewno wskazywał. Było to w zasadzie pogwałcenie prawa.300 tyś. Publicznie. Osiągnął swój główny cel: wyłączenie Maksymiliana od prawa obieralności. nie pamiętał . dotychczasowego referendarza koronnego. Cały plan był nierealny i nie należy się dziwić wrogom kanclerza. którzy widzieli w tym podejrzaną chęć wzmocnienia pozostającej pod jego rozkazami armii. i przechodził do problemów następnych. Zamoyski znów się opowiedział za wojną przeciw Turcji. od dawna nie stosowanego. czyli wyeliminowanie arcyksiężniczki. nazwał Zygmunta tyranem. coraz wyraźniej formułował swoje podejrzenia o tajne z nimi porozumienie pod adresem Zygmunta III. W skomplikowanym polskim systemie ustrojowym jeden z pieczętarzy musiał być świeckim. że gotów jest odjechać do Szwecji. by sejm zaprzestał wreszcie kłótni. w Senacie. Król miał tego dosyć. aby sojuszników szukać wśród protestantów. że aby Kozaków uspokoić. którym był wówczas człowiek Zamoyskiego Piotr Tylicki. przybył ze Stambułu podczaszy chełmski Mikołaj Czyżowski donosząc o śmierci Uchańskiego w trakcie misji i o żądaniach Porty . gdy wyłoniła się sprawa pieczęci mniejszej. pogłów-nego. sumienny urzędnik bez indywidualności. drugi duchownym. Król chwycił za . co więcej. Nikt tego prawa. niż zwołać na 2 grudnia następny sejm. Lecz gdy 21 marca 1590 roku. Obradował on początkowo spokojnie. trzeba im dać "zabawę". krzycząc. Król ostrzegł go przez Leśnio-wolskiego. a podkanclerzym mianował Jana Tarnowskiego. Rezultatem było nasilenie się agitacji za ewentualnymi kandydatami . talarów rocznie haraczu lub przyjęcie islamu. nadał Baranowskiemu biskupstwo płockie. chodziło o powrót do planów małżeństwa 279 Dzieje Polski i Litwy Zamoyski orędownikiem wojny z Turcją sejm 1590 roku wybuch konfliktu między Zamoyskim a królem Jerzy Radziwiłł biskupem krakowskim z Krystyną. by ratował ojczyznę. potem na twarz. w praktyce kierujący pracą kancelarii . na mocy starego statutu Aleksandra miał bezwarunkowe pierwszeństwo do otrzymania złożonej przez duchownego pieczęci. buntownicze i skłócone. Król nie miał innego wyjścia. Pogłówne uchwalono i wtedy Zamoyski znów rozpoczął agitację przeciw Habsburgom. padł na klęczki.

skłócone. Turcy się uspokoili widząc polepszenie stosunków polsko--habsburskich. Lecz trwał ferment w kraju. Marcin Kober. Próbował stworzyć podobny precedens i na Litwie. W polityce międzynarodowej osiągnął uspokojenie konfliktów z wszystkimi sąsiadami. że 6 grudnia arcyksiążę Ernest podpisał tzw. a także ukarania doradców królewskich. Krzyknął: "Dłużej dumy tego człowieka znosić nie mam zamiaru!" . A pod koniec sejmu król otrzymał informację. I bliski był sukcesu. tajne zobowiązanie. Wybuchnęła burza. W styczniu 1591 roku podpisany został rozejm z Moskwą. Zamoyski poparł jędrzejowskie uchwały. Nawet w tak dramatycznych chwilach Zygmunt 280 Zygmunt stronnictwo popularystów prowadził konsekwentnie politykę jednoczenia swych poddanych wobec zajątrzającej istniejące różnice polityki kanclerza. Kanclerz został o tym uprzedzony. przedłużający porozumienie z Jamu Zapolskiego o dalsze dziesięć lat. formowali nowy obóz polityczny. w czerwcu 1592 roku w Jędrzejowie. tak zwanych popularystów. 1591 rok (Kraków-Wawel). asekurację. Wprawdzie później kanclerz się zreflektował. Jego zwolennicy. teraz w zgodzie ze zwolennikami Maksymiliana. 232. czy myślał o koronie dla siebie. On jednak prowadził grę ryzykowną i równie tajemniczą. Tym samym zmieniła się i polityka dworu cesarskiego: Rudolf opowiedział się przeciw pretensjom Maksymiliana i przeciwko wszelkim próbom wprowadzenia Habsburga siłą na tron Ryć. Tyle że Rudolf był zmienny. w znacznej mierze na skutek polityki kanclerza. Zwolennicy Ernesta usiłowali przeciągnąć go na swoją stronę. iż jeśli zostanie wybrany jego następcą. forsując na wileńskie biskupstwo Koroniarza. przybył poseł Maksymiliana i odsłonił przed szlachtą całość rokowań pomiędzy Ernestem a Zygmuntem III. ale sprzeciw litewskich magnatów był zbyt silny. a rządzące u jego boku czeskie koterie magnackie . Portret Zygmunta Rzeczypospolitej. córką Karola styryjskiego. czy dla kardynała Andrzeja Batorego. na jeden z licznych zjazdów opozycji. chcąc stworzyć precedens. że Litwin może zostać senatorem koronnym. II. króla reprezentował Albrecht Radziwiłł. W październiku zawarty został wreszcie traktat między Muradem III a Zygmuntem.miecz. ale rozbrat między nimi stał się faktem nieodwracalnym. Bernarda Maciejowskiego. Zapewne chciał skorzystać z rozdwojenia między zwolennikami Habsburgów. W maju w Wiedniu zawarte zostało małżeństwo Zygmunta III z Anną Habsbur-żanką. króla przeprosił. ale tajemnicą pozostaje. czyli śledztwa. to interesów Zygmunta i Rzeczypospolitej będzie przestrzegał. pisząc do Zygmunta: .i obrażony opuścił salę obrad. wyzyskując tumult antyprotestancki w Krakowie w maju 1591 roku i zwalczając projekt małżeństwa Zygmunta z Anną. Gdy zaś małżeństwo zostało zawarte. Dla tego ostatniego nie zdołał uzyskać nawet biskupstwa krakowskiego: król przesunął na nie z Wilna kardynała Jerzego Radziwiłła. Zjazd zażądał "inkwizycji". mai.

Nie sprawy personalne były najważniejsze. sam Zygmunt zresztą przyznał się do zamiaru opuszczenia Polski i ugody z Ernestem. niezależnie od tego. co mimo protestów Zamoyskiego przedłużyło obrady. Germanik Malaspina. zwany inkwizycyjnym. nie przywykły do samodzielności. A sejm ten. mógł jedynie próbować niedołężnej łataniny. Młody człowiek. obradujący od 7 września do 19 października 1592 roku pod laską Świętosława Orzelskiego. nieraz bardzo groźne. I historia zbyt późno przyznała mu rację. nie okrywając nic. kompetencje prowadzących itd. konkretnej rozmowie nie poruszano spraw drażliwych. rzucony w obce mu i często niechętne środowisko.. nieraz dlugo duszony ogień splonywal. by na innych granicach panował spokój i aby. Szczerze znów chyba chciał powrócić do Szwecji. jeden Opaliński sprytnie zażądał. w których milczeniem i jedwabnymi slówki wszystko pokrywano szkodliwie. śmierć Jana III Wazy . który zmieniał plany z miesiąca na miesiąc. że nie uczynił niczego. Wyszły na jaw dalsze szczegóły rokowań króla z Habsburgami. Karnkowski kluczył. jedynie ustalano ogólne linie przyszłej polityki króla. Zygmunt przeżył chwile depresji. aż przepisowy okres sześciu tygodni minął i trzeba było sejm zamykać. Wyszło też na jaw. którą możemy nazwać prewencyjną -łączyła oba narody. którą trafnie przeczuł. dążący do pogodzenia stronnictw.Polacy mawiali z królami swoimi otworzyście. lecz zapobieżenie burzy ze wschodu. nawet nie osoba monarchy. najcięższej chyba w czasach jego panowania. wojna z Moskwą . Później przez całe życie ciężko je odrabiał. Zamoyski otwarcie żądał inkwizycji. a zawsze im statecznie wiary dotrzymywali. by przed rozpoczęciem śledztwa określono jego porządek. z dala od ojczyzny. że w rezultacie utracić może obie korony. Minione lata podkopały oczywiście jego autorytet. tylko młody władca reprezentował wierność określonej linii politycznej. Po jego zakończeniu Malaspina doprowadził do formalnego pojednania się Zygmunta z Zamoyskim. Podnosił go na duchu nowy nuncjusz papieski. który w Polsce pozostał i polskimi sprawami znów był szczerze przejęty. odwodzili od planów 281 Dzieje Polski i Litwy - sejm inkwizycyjny pojednanie króla z Za-moyskim daleko-wzroczność Zygmunta III wyjazdu Radziwiłłowie. przepisy.wojna. jak dla Szwecji najgroźniejszym wrogiem jest Moskwa i trzeba tak pokierować obrotem spraw. że bardzo wielu senatorów o tych rokowaniach wiedziało. wskazując. to jest śledztwa i kary dla doradców Zygmunta. że zarówno dla Polski. w inszvch ziemiach i państwach. Zwołanie sejmu było nieuniknione. W suchej. Ale przecież nie stary wyga Zamoyski. To on zdawał sobie sprawę. popełniał błędy. kto w Polsce będzie panować. co byłoby ze szkodą dla Rzeczypospolitej. podkreślając.

Wisłą. Inaczej niemiecki i protestancki motłoch. obecni w Gdańsku Polacy mordowani byli na ulicach przez Gdańszczan. a nawet najmniejszemu chłopięciu nie przepuścili". Marek Sobieski. że kościół Mariacki w Gdańsku ma zostać odebrany luteranom i zwrócony katolikom. że w listopadzie roku poprzedniego zmarł w Sztokholmie Jan III Waza. 233. Krąg Zamoyskiego reprezentował wierny mu siłacz. Zygmunt III był odtąd królem Szwedów. Zygmunt zbliżył się do okna. koronnym Janem Tarnowskim i litewskim Gabrielem Wojną. z oboma podkanclerzymi. Zygmuntowi życzliwe. tedy go zabili. pozostawiwszy niedawno urodzoną córeczkę pod opieką Anny Jagiellonki. 282 Zygmunt tumult gdański pechowa podróż do Szwecji państwo szwedzkie Ryć. zanim padły dwa strzały z tłumu. że gdzie jedno kogo w polskich szatach ujrzeli. w instrukcji na sejmiki przedstawił konieczność objęcia osobiście dziedzicznego królestwa. towarzyszyło kilku senatorów. Sejmiki decyzję zaaprobowały. władze na czas nieobecności króla prymasowi powierzył i jeszcze raz przypomniał pretensje do Estonii. wkrótce przybył z Inflant wojewoda sieradzki Olbracht Łaski. sejm pobór i pogłówne na koszta wyprawy przyznał. Tumult rozpoczęty nad Motławą zwadą między dwoma hajdukami Opalińskiego a gdańskim bosmanem przeniósł się pod okna rezydencji królewskiej. Kilka lat później poseł polski do Elżbiety. przyjęły go wspaniale. W orszaku znalazł się również nuncjusz Malaspina. jeden zresztą z najtęższych intelektów w jego otoczeniu. Zaważyły być może plotki. Zwołał sejm Rzeczypospolitej do Warszawy na początek maja. podskarbim koronnym Mikołajem Daniłowiczem i paroma młodymi magnatami. Sala Zimowa (Mata Sala Rady) w ratuszu gdańskim (Muzeum Historii Miasta Gdańska). jak to świeżo uczyniono z kościołami w Elblągu i Toruniu. przypłynął Zygmunt wraz z orszakiem z Warszawy do Gdańska.pisze Joachim Bielski . Tumult trwał.wyjazd Zygmunta do ojczyzny Droga do Szwecji Z początkiem 1593 roku nadeszła do Krakowa wieść. przytom-niejsza królowa Anna zdołała jednak odciągnąć męża w porę.tak bardzo zakrwawione jakieś i złe serce na Polaki mieli. znał jego siłę i doceniał jego znaczenie dla Rzeczypospolitej. Towarzyszyła mu królowa Anna. Rajcy gdańscy rozruch opanowali i bardzo się później starali "jakoby sobie króla przejednali. Zygmunt cenił sobie Gdańsk. co go zresztą zbliżało z Zamoyskim. ale im to król na inszy czas odłożył". "którzy . 14 sierpnia. by go uspokoić. Paweł Działyński. Gotów i Wandalów. Patrycjuszowskie władze miasta. .

Odjazd do Szwecji opóźniał się z powodu przeciwnych wiatrów. zbliżające się do brzegów Bałtyku Jamtland i Harjedalen . Wreszcie próbowano pod wiatr przebić się do Kalmaru. zwołany bez zgody króla pod płaszczykiem synodu. Nie ułatwiało to bynajmniej sytuacji Zygmunta. zakazał razjeszcze kultu katolickiego w Szwecji. którzy dążyli do wzmocnienia swej władzy. duchowieństwo i wolni kmiecie. prowadzący własną gospodarkę folwarczną i uzależniający od siebie masy ubogiej ludności wiejskiej. posiadali ponad połowę ziemi uprawnej. Cóż więc dziwnego. Prowincje południowe . a zwłaszcza magnackich nabywców sekularyzowanych dóbr kościelnych. rezydencja władz państwowych. lecz flota zapędzona została na Hel. W porównaniu z Polską. magnaterii i szlachty. Rządzącym wyznaniem był luteranizm. wielu ludzi zginęło. Stąd pozorny tylko paradoks szwedzkiego ustroju. Ore szwedzkie (awers i rewers). mieszkańców. co w ówczesnej Anglii i przynajmniej trzy razy mniej niż w Rzeczypospolitej. Lecz okręt królewski zapędzony został w końcu przez wiatry w szkery pod Sztokholmem. uroczystościom państwowym. ale wielkiego znaczenia to nie miało. riksdag. gdzie znów kilka dni stracono. i cel swój osiągnął. że ta magnacka rada reprezentowała w nim element demokracji. Blekinge i Halland należały do Danii. z drugiej . chłopi 91%. Natomiast należała do Szwecji cała Finlandia w jej historycznych granicach (sprzed sowieckiej agresji w 1940 roku). niemal bez miast i bez rzemiosła. nie przenoszącej 2 min. Jan III usiłował wprowadzić w nim pewne zmiany. czyli w przybliżeniu proporcjonalnie tyle samo. jeśli królowa nie przestanie represjonować gdańskiego handlu. Znaczna część władzy wykonawczej sprawowana była przez magnacką radę królewską o średniowiecznej wciąż strukturze.do połączonej z Danią Norwegii. który odrzucił mszał Jana III. rozbudziło tylko z jednej strony niewczesne nadzieje Rzymu.Skania. gdzie na bratanka czekał już sprawujący od roku prawie faktyczne rządy Karol książę sudermański.podejrzliwość protestanckiego kleru. zbliżające ceremonie kościelne do katolickich. Położona na północ od niego stołeczna Uppsala służyła już tylko 283 Dzieje Polski i Litwy antagonizm iuterańsko--katolicki w Szwecji kompromis między Zygmuntem a Karolem sudermańskim Ryć. Czynne prawo wyborcze miało poniżej 3% dorosłych mężczyzn. zaś sejm bywał przeważnie narzędziem w rękach tych monarchów. nie wchodzącą w skład sejmu. że i tym razem doszło do porozumienia. Ci ostatni. mieszczanie. 1596 rok (Muzeum Narodowe w Krakowie). Granice były odmienne niż dzisiaj. Bohusland i położone na północny zachód od Sztokholmu. W marcu 1593 roku obradował w Uppsali zjazd kleru. bogatsi od niejednego polskiego szlachcica. . obok drewna. Wyruszono 16 września. stanowiły rudy metali. lecz wówczas gwałtowna burza rozproszyła flotę. Wiele statków potonęło. Szwecja była prymitywnym. Sztokholm. nie przekraczał 6 tyś. Władzę prawodawczą miał od XIV wieku szwedzki sejm. szlachta. w którym reprezentowane było pięć stanów: możnowładcy. 234. Mieszczanie stanowili 5% ludności. Jedyne bogactwo kraju. ubogim krajem.zagroził nawet Anglii wojną.

Wpływ na sprawy szwedzkie praktycznie utracił. że Karol przerwał natarcie. Ale riksdag z 1597 roku wezwał Zygmunta. prowadził 4 tyś. zakończona pojmaniem księcia sudermańskiego przez polskich żołnierzy. Niechęć budziła obecność Malaspiny. Była to już jednak całkiem inna wyprawa: z zaciężnym wojskiem. by nie zezwalał na publiczny kult katolicki w Szwecji. a siódmego Karol. lecz niepokojące wieści z Mołdawii i Ukrainy przynagliły go do powrotu. którzy w imieniu Rzeczypospolitej przypomnieli księciu Karolowi i jego stronnikom o obowiązku posłuszeństwa królowi. Lecz główne siły królewskie lądowały na południu i od Kalmara powoli posuwały się na północ. Ale król . najemnej piechoty. historycy szwedzcy doceniają jego zasługi w dziedzinie nawiązania szwedzko-włoskich stosunków kulturalnych. Rozwiązany został ostatni klasztor Brygidek w Yadstena. 20 sierpnia był już w Gdańsku. Jerzy Farensbach. Wówczas dopiero w uppsalskiej katedrze luterański arcybiskup dokonał koronacji Zygmunta i Anny. który jednakże trzymał się na uboczu: dziś. nie osłabiła pozycji Karola. gdy namiętności wyznaniowe osłabły.co wiązać miało również orszak Zygmunta. Wojewoda wendeński. wybrał arcybiskupa Uppsali. bez rozkazu dowódców rozpoczęta 5 października bitwa pod Linkóping tylko dlatego nie doprowadziła do klęski Zygmunta. 19 lutego 1594 roku Zygmunt potwierdził wszystkie szwedzkie prawa i przywileje. Król po koronacji ruszył na objazd Szwecji. Samorzutnie. zażądał zawarcia pokoju z Moskwą i wysunął pod adresem króla szereg żądań finansowych. Wbrew zakazowi. Wsławił się Samuel Łaski. Ostatecznie zawarto kompromis: w nieobecności króla rządzić miała Szwecją Rada. Rozmowy z Karolem nic nie dały. Sejm mógł być zwoływany tylko przez króla i obradować w jego 284 Zygmunt koronacja Zygmunta i Anny druga wyprawa Zygmunta do Szwecji bitwa pod Linkóping i detronizacja inkorporacja Estonii do Rzeczypospolitej obecności. j aką miała by ć walka ze wspólnym wrogiem. której sześciu członków mianował Zygmunt. przeorysza i wypędzone siostry schroniły się w Gdańsku i w Lublinie. by przybył do ojczyzny uporządkować jej sprawy. Sejm warszawski z wiosny 1598 roku na wyjazd zezwolił i pieniądze na jego koszta uchwalił. Tajemnicza próba zamachu stanu czy też zastraszenia Zygmunta. Lutowy sejm koronacyjny w Uppsali przebiegał nie bez dramatycznych incydentów. Sejm warszawski 1596 roku wysłał do Szwecji posłów. Zawarcie przez Karola pokój u z Moskwą osłabiało więź obu kraj ów. Otrzymali tylko piękne obietnice. prężne centrum katolickiej kultury. który "samodwunast" opanował Sztokholm. we wrześniu 1595 roku zebrał się riksdag i zakazał obecności w Szwecji katolików.

Zwierza stada niezliczone l roje ryb niezłowione. opór zwolenników Zygmunta w Finlandii załamał się szybko. odesłać wojska cudzoziemskie i rozpuścić szwedzkie. Umie-li co duma twoja? Jest coś w świecie piękniejszego Nad człowieka rycerskiego. W 1600 roku władzę chciano przekazać księciu Janowi. Dzieje Polski i Litwy - Duma ukrainna Adama Czahrowskiego Ruiny zamku w Kudryńcach na Ukrainie. A zaś we krwi często brodzi. że Szwedzi winni są Zygmuntowi posłuszeństwo. a gdy ten jej nie przyjął. Głośny trąbą i bębnami. jego szwedzcy stronnicy. jeśli ujść zdołali. ale były to tylko czcze deklaracje. Lub przez nieminione progi Dnieprowy Kozak ubogi Czółnem płynie nie bez strachu. Zobowiązał się oddalić od siebie i pozostawić w Szwecji swych szwedzkich doradców. ale i umiejętnej dyplomacji wspartej odpowiednią siłą wojskową. Pod świetnemi chorągwiami. Lub kopiją pierścień goni: A kiedy zaś trwoga przyjdzie.. Karol książę sudermański wybrany został królem Szwecji w 1604 roku. 1. Chudoju żyw sałamachu. W tej sytuacji dekret Zygmunta III z 4 czerwca 1600 roku inkorporujący wreszcie Estonię był już tylko czczym gestem. Dia sławy. którym Karol gwarantował bezpieczeństwo (gwarancji tych zresztą nie dotrzymał). Pałasz kładzie w poszwę krwawy. ćwierć XVII wieku Powiedz wdzięczna kobzo moja. że przybędzie do Szwecji i zostanie luteraninem. rozbójnicze i żyzne kresy południowo-wschodnie domagały się nie tylko gospodarskiej ręki. jego szwedzcy doradcy poszli na szafot. Przy tym podstawowym problemem stawała się powoli nie obca agresja. Tam młódź harce swoje zwodzi. osiedli w Rzeczypospolitej. Wrócił do Gdańska jako pokonany. Wiecznie dotąd płonące. Cedząc zaś krew za rękawy.musiał wznowić rokowania i po czterech dniach podpisał układ ze stryjem. Unia personalna została zerwana. Cóż nad pograniczne kraje Kędy. Rozpoczynała się wojna o Inflanty. ale wewnętrzna rewolta. przebaczyć zbuntowanym. Ujrzysz ptactwo rozmaite. Ojczyznę swą na zawsze utracił. skoro lód roztaje. Bieży pochylony lasem. dla społeczności szlacheckiej schodzić jednak zaczęły w ostatnich kilku latach XVI stulecia na plan drugi. Usarz zasię w mocnej zbroi Warownym obozem stoi: Który po szczupłym obiedzie Straż zarazem swą zawiedzie. dla króla istotne. Riksdag z początku 1599 roku zażądał jego powrotu do Szwecji w ciągu czterech miesięcy. Tekst ugody uznawał wprawdzie. . Z trzaskiem z obozu wynijdzie. 285 Dzikie Pola Sprawy bałtyckie. Ujrzysz dąbrowy rozwite.. Obsadzony polską załogą Kalmar kapitulował już w maju 1599 roku. Wtem próbuje w kole koni. dla zysku czasem. następny w lipcu złożył go z tronu i ofiarował koronę czteroletniemu królewiczowi Władysławowi pod warunkiem. Ujrzysz pola nieprzejrzane Młodą trawą przyodziane. przyrodniemu bratu Zygmunta.

. bo tytuły principes dziedziczące po swych przodkach. miejscowi czy tu rozprzestrzeniający swe włości. a obecnie zmuszana do pańszczyzny.Drugiego też bystra strzała W sercu skrwawionem ostała. Rozwój latyfundiów. znów dalej na wschód ruszający. ostatnim schronieniem stawała się Sicz kozacka.książęce. Odpłać mu tę nędzę w niebie. I dla nich często. Często zresztą nie były to tereny całkowicie puste. zagospodarowali dotychczasowe pustacie. Pomiędzy nimi powstawały nowe miasta.Zygmunt awanturnicze życie Kozaków Niżowi awanturnicy byli nie tylko stałym zagrożeniem dla Turków i Tatarów. Ale ich gospodarstwa pozostawały i przyciągały nowych. tak i inni magnaci.zyskały teraz sprawniejszą opiekę Korony i możność ściągnięcia na swoje tereny nowych osadników. ekspansja gospodarcza szlachty polskiej na ziemiach ukrainnych podolskie dobra Zamoyskiego Tereny. wielkie z nazwisk rody . Często byli to zbiegli chłopi. żadnych pergaminów nie mająca. rozwój gospodarczy całego terenu nad Dniestrem. zwłaszcza dla wielkiej własności magnackiej. Żyła tu i szlachta.. ale liczne centra gospodarcze. zwolnienia od danin i pańszczyzny na czas zagospodarowania nowych ziem . Trzeci końmi podeptany Polega czasem bez rany. stanowiły dalekie i mało interesujące zaplecze. po unii otwarte zostały dla kolonizacji i gospodarki folwarcznej. Tak Zamoyski w centrum swoich nowych ziem na wschodnich krańcach województwa podolskiego ufundował Szarogród.a potem znów zbuntowani. nawet na terenach zagrożonych stale przez Tatarów żyła ludność wolna dotąd. jak dla najbardziej niespokojnych elementów wśród poddanych. korzystający z kilku czy kilkunastu lat wolnizny. W jarach. Miejscowi magnaci. ale i problemem ekonomicznym. niewielkie. nieposłuszni poddani. Ruryku i Giedyminie . Bohem i Dnieprem wymagał rąk do pracy. które dla dawnej Litwy. Bez pańszczyzny byłyby to . tej sprzed unii lubelskiej. a teraz niejednokrotnie wyzuwana przez nowych właścicieli ze swych terenów lub obracana w poddaństwo. w stepach. nie tylko ewentualną tarczą przed ich najazdami. 286 . Boże! który masz w swej pieczy Ludu rycerskiego rzeczy: Chudy żołnierz prosi Ciebie.

Stąd próby prowokacji antytureckich. wkrótce jednak Kosiński. Pod wpływem wieści z Ukrainy sejm warszawski 1593 roku uchwalił surową konstytucję skierowaną przeciw kozackiej swawoli. Dwa miesiące później jednak jego stary przeciwnik Mikołaj Jazłowiecki. najenergiczniejsi. wrócili do służby. a sami wyciągnąć z niej wszystkie korzyści. zwerbował Kozaków do walki z Turcją. tak zwanych rejestrowych. Próby organizacji części Kozaków w oddziały regularne. dawały niewiele. ale podrywających do boju ludzi z terenów nieraz bardzo odległych od kozackiego Niżu. sprzymierzył się z hospodarem wołoskim. wyprawił się z Kozakami na Krym.dalej Dzikie Pola. Dzieje Polski i Litwy Zamoyski zareagował zdecydowanie. szukając pomocy w Moskwie oraz u Tatarów. Otrzymali cesarskie sztandary i z nimi wyprawili się na wybrzeża czarnomorskie i na Mołdawię. z namowy agenta papieskiego. Krzysztof Kosiński. Postanowili to wykorzystać doradcy Rudolfa II. Wmieszanie się cesarskich dyplomatów w sprawy ukrainne było jednym z rezultatów rozpoczętej znów wojny między Rudolfem II a dożywającym swoich dni Amura-tem III. by Turcję przekonać o dobrych wobec niej intencjach władz Rzeczypospolitej. po pewnych ustępstwach i wypłaceniu zaległego żołdu. A najlepsi. Pozyskał znów od sejmu specjalne pełnomocnictwa. tym razem z Siczy. W 1594 roku jego wysłannik na Zaporoże.i nie mógł też zastąpić smaku wielkiej przygody. stanął szlachcic z Podlasia. Pod Czerkasami jednak zamordowany został zdradziecko przez sługi Aleksandra Wiśniowieckiego. A represje mogły tylko sprowokować do buntu. ale i dyplomatyczne. odciążając nieco walczących na Węgrzech z Porta poddanych cesarza. Żołd. Diariusz Lassoty z tej podróży należy do najciekawszych źródeł naświetlających wczesną historię Kozaczyzny. przepuścił w sierpniu 1594 roku przez Pokucie Tatarów dążących na Węgry. Pierwsza z nich rozpoczęła się pod koniec 1591 roku. Erich Lassota von Steblau. którzy uderzyli na Białą Cerkiew i z pomocą mieszczan zdobyli oraz złupili zamek. nawet gdyby był wyższy i wypłacany regularnie. niż pracować na pańskiem. ale wkrótce wyzuty z nich przez Ostrogskich. gdy sejm z 1595 roku poważnie rozważał sojusz z Habsburgami przeciwko Turcji. Próbowano nie tylko rokowań. Tak zaczęła się epoka wielkich rebelii kozackich. Michałem Walecznym i osadził w 1595 roku w Mołdawii posłusznego sobie Stefana Razvana. wciągnąć Polskę do wojny z Turcją. wojska i wraz z Żółkiewskim . ale pozostała ona na papierze. najsprawniejsi chłopscy synowie woleli z Kozakami łupić Oczakowy i Tehinie. a jego rejestrowi. Porażka Kozaków pod Piątkiem koło Żytomierza w bitwie z pospolitym ruszeniem szlachty lokalnej zmusiła ich do rokowań. stawiał jednak warunki konkretne i konkretnych żądał gwarancji: Austriacy chcieli stworzyć fakty dokonane. Wszystko to działo się w czasie. Na czele niepłatnych Kozaków rejestrowych. łupów nie mógł zastąpić . od króla wolną rękę. który uznał cesarskie zwierzchnictwo. zgromadził 7 tyś. gdy ważyły się szwedzkie losy Zygmunta. bo przez Kozaków kierowanych. mające wciągnąć Rzeczpospolitą w wojnę przeciwko Porcie w najmniej dogodnym momencie. Zaś dyplomaci austriaccy pozyskali sprzymierzeńca w postaci Zygmunta Batorego. Zamoyski w tej sytuacji. rozpoczął znów działania nie tylko wojskowe. zasłużony wojskowo i obdarzony za to majętnościami nad rzeką Rosią.

Uświadomić miały one . 235. przesądziło sprawę. których ataman. głównie ze względu na stałe zatargi wielkich magnatów z drobniejszą szlachtą i Kozakami.Zygmunt . a sułtan prześle mu chorągiew. "który by umiał przyjaźń pomiędzy Panami. Był to szczytowy moment polskich sukcesów w Mołdawii. gdy równocześnie od południa na Wołoszczyznę wkraczała armia wysłana przez nowego sułtana.z przerwami . na dobra Marcina Kalinow-skiego. Później dołączyli się do niego Zaporożcy. podeszli z ordami pod Cecorę.choć lekcję tę po kilku latach trzeba było powtórzyć . Armia turecka poprzestała na podboju Wołoszczyzny. próbującymi znów wprowadzić do Jass Razvana. Jedynie chan tatarski z sandżakbejem.rządy Mohiły zapewniły Koronie względny spokój na tej granicy. mołdawski magnat. Hetman odmówił pomocy obu hospodarom Ryć. A w 1598 roku Jan Szczęsny Herburt uzyskał w Stambule zatwierdzenie tego traktatu. który mu niegdyś zamordował ojca.. uznający jej zwierzchnictwo nad Mołdawią i otwierający ten kraj dla polskiej kolonizacji.. Wybór atamana kozackiego na Siczy. ale wszelkie próby zdobycia obozu polskiego przynosiły im tylko duże straty. Kandydatem jego na hospodara był Jeremi Mohiła. Taki charakter miał również początkowo atak Kozaków Seme-na Nalewajki. a z Polską zawarł traktat. powracającego ze służby u Habsburgów. Hre-hory Łoboda. że sojusz z Rzecząpospolitąnie może być zawierany pod dyktat Austrii. podporządkował sobie formalnie Nalewajkę. Zlikwidować bowiem trzeba było skutki agitacji cesarskiej na Ukrainie i znów uspokoić Kozaków. spowinowacony z ukrainnymi rodami z Rzeczypospolitej . Rozbił więc Zamoyski pod Cecorą obóz warowny. zawarty przez Zamoyskiego z sandżakbejem 22 października. przestrzegać".dyplomatom cesarskim. j Zygmuntowi Batoremu. powstanie Semena Nalewajki Południowo-wschodnie kresy Korony były stale terenem niespokojnym. Zwycięstwo Jakuba Potockiego nad Siedmiogrodzianami. Dzieje tej rebelii obfitują 288 . w którym Turcy uznawali władzę Mohiły i prawa polskie do Mołdawii. dobrze ubezpieczony. tureckim zarządcą okręgu granicznego. Stąd ruchawki takie jak Kosińskiego. Muhamme-da III. wyprawa Zamoyskiego pod Cecorę zwierzchnictwo polskie nad Mołdawią Celem jego było opanowanie i uzależnienie Mołdawii.oraz Jakubem Potockim ruszył ku granicom Mołdawii. Bezpośrednio jednak wykorzystane nie zostały. Rezultatem stał się nowy traktat hetmański. mające charakter jego prywatnej wojny z Ostrog-skim i Wiśniowieckim. Mohiła kazał Razvana wbić na pal. zgodę sułtana na polską obecność w Mołdawii: odtąd król polski będzie na stanowisko hospodara prezentować takiego kandydata. choć jedenastoletnie . i czekał. a następnie na Szarogród Zamoyskiego na Bracławszczyźnie.

charakter pierwszych powstań kozackich walki Żółkiewskiego z Kozakami Ryć. 236. Cerkiew Trzech Hierarchów w Jassach (Mołdawia), we wnętrzu grobowiec fundatora, hospodara Vasilego Łupu, 2. pot. XVII wieku. w momenty niejasne i intencje przywódców niewyjaśnione. Niewątpliwie Łoboda, w końcu przez Kozaków zamordowany, reprezentował tendencje bardziej pojednawcze w porównaniu z Nalewajką, który łupił i palił miasta, zapędzając się aż do Mohylewa w Wielkim Księstwie Litewskim, a wedle Żółkiewskiego odgrażał się, że nawet Kraków zdobędzie. Próby nadawania przez późniejszych historyków znamion społecznych czy narodowych tej ruchawce są w znacznej mierze przesadzone. Narodowość ukraińska jeszcze się nie wyłoniła, tradycyjna świadomość narodowa ruska łączyła późniejszych Ukraińców i Białorusinów, a nosicielami tej tradycji wciąż byli magnaci, tacy jak Ostrogscy i Wiśniowieccy. Ruch Nalewajki był ruchem rozbójniczym, przemieszczaniem się band zbrojnych rabusiów po słabo bronionych terenach wschodnich, a społeczne motywy napływu doń niezadowolonych elementów, nie tylko kresowych, nie wykraczały poza normalne, z reguły przecież społeczne uzasadnienie wszelkich przestępstw przeciw własności. Po rozwiązaniu spraw mołdawskich przeciw Nalewajce wyruszył z wojskiem koronnym Stanisław Żółkiewski. Wyruszał pełen dobrej woli, chęci uspokojenia kraju raczej dyplomacją niż mieczem. Gdy kniaź Różyński, Rusin i prawosławny, kazał ściąć pięćdziesięciu "hultajstwa", którzy pustoszyli jego dobra, Żółkiewski pisał: "Ja do tego czasu, oprócz tych co w potrzebie legli, zachowałem ręce swe od ich krwi. Wolałbym, aliby rzec można, putrida membra [zgniłe członki] leczyć, niźli obcinać. Ale też i kniaziu Różyńskiemu nie dziwować, jako wszystkiej tamtej ziemi, tak osobliwie jemu do żywego dojęli". Lecz poinformowany o konszachtach kozackich z Turcją, Tatarami i Habsburgami, nie ufał ani przywódcom, z którymi rokował, ani ludności. "Wszystka Ukraina skozaczała - dodawał - zdradziec, szpiegów pełno". Uganiał się więc za Nalewajką po całej Ukrainie, aż w maju 1596 roku dopadł go na uroczysku sołonickim i rozpoczął oblężenie taboru. 289

Dzieje Polski i Litwy

Ekspansja polska w Mołdawii i na Wołoszczyźnie "Kondycyje, na które przysięgali hospodarowie oba, Hieronim wołoski [mołdawski] i Symeon Mohiła brat Hieronimów hospodar multański [wołoski] teraźniejszy" [hetmanowi Janowi Zamoyskiemu 1600]. 1. Przestać na obediencyją, którą i Rzpta i K[ról]J[ego]M[ość] na sejmie uchwalili, ut interim et in posterim [aby obecnie i w przyszłości] jeśli się więcej Rzptej nie będzie

zdało, ma każdy z nich po 40 000 czerwonych złotych do Rawy jednym razem co rok dawać. 2. Trzy tysiące żołnierza narodu polskiego każdy z nich chować i płacić im, w Multaniech po 25 zł usarzom na strawę i na żywność, kozakom po zł 20. W Wołoszech usarzom po zł 18 i na żywność. Kozakom po zł 15. 3. Na zamkach praesidia [załogi] polskie. A starszy ich jurent in Nomen Mttis Regi Poloniae [przysięgają na Imię Majestatu Króla Polski]. 4. Ludziom narodu polskiego zasłużonym w tych ziemiach opatrzenie dawać. A tak tych, jako i tych którzyby lub przez ożenienie lub przez kupno osiadłości tam dostawali, nie inszym jedno prawem polskim sądzić, także którzyby indygenata [obywatelstwo miejscowe] mieli. 5. Hieronim zaraz numerabit [wyliczy] na zapłatę żołnierzom polskich zł 80 000. Te obie prowincyje wolne od trybutu cesarza tureckiego przez pakta teraźniejsze. Wizerunek hetmana wielkiego koronnego Jana Zamoyskiego rzeź Kozaków pod Sołonicą meandry polityki Batorych w Siedmiogrodzie Wydarzenia, które pod Sołonicą nastąpiły, nie są bynajmniej jasne. Wiadomo, że Kozacy, ostrzeliwani z ciężkich dział, skapitulowali, wydali Nalewajkę, który został ścięty później w Warszawie, wydali działa i chorągwie dane im wcześniej przez Rudolfa II, oraz wszelką broń, a następnie warunków kapitulacji nie dotrzymano i wielu z nich wymordowano. Joachim Bielski przypisał to zgodzie hetmana polnego na wydanie towarzyszącym mu panom ukrainnym ich zbiegłych poddanych, na co czerń zaczęła znów się bronić. Wiary godni ej sza jest jednak wersja samego Żółkiewskiego, że to węgierska i ukraińska piechota rzuciła się do rabunku taboru i mordowania Kozaków, czemu daremnie starał się zapobiec. Wiemy skądinąd, że Żółkiewski miał miękkie serce i dyscypliny często utrzymać nie umiał, co stało się w końcu przyczyną jego zguby. Wiemy też, że oczekiwano od niego w Warszawie srogości, a nie litości wobec kapitulujących, więc takie tłumaczenie tym bardziej jest prawdopodobne. Niemniej wydarzenia sołonickie rzuciły cień na jego dobre imię, choć sam na wpół Rusin, w cerkwi zapewne ochrzczony, broniący praw ruskiego języka i ruskich tradycji na Kijowszczyźnie, przyjaciel prawosławia, zasłużył na lepsze traktowanie przez historyków ukraińskich. Nie pchnęła zresztą rzeź sołonicka pozostałych Kozaków do buntu. Większość Zaporożców wcześniej opuściła Nalewajkę i gdy przyszło znów walczyć w Mołdawii, oddali się pod rozkazy Zamoyskiego. Mołdawskie wydarzenia związane były z krętą i nieprzewidywalną polityką Zygmunta Batorego. Bratanek króla Stefana przerzucał się od okrucieństwa do rezygnacji. W 1594 roku, w ramach represjonowania rzekomej opozycji, kazał zamordować swego brata stryjecznego, popularnego w Polsce Baltazara; w 1598 roku ustąpił Siedmiogród Maksymilianowi w zamian za księstwo opolsko-raciborskie na Śląsku, potem się wycofał i znów Siedmiogród opanował, po czym odstąpił go kardynałowi Andrzejowi Batoremu. Ale nuncjusz Malaspina uśpił czujność kardynała, który dał się zaskoczyć połączonym siłom cesarskim i wołoskim pod Michałem Walecznym. Andrzej Batory

290

Zygmunt l

wyprawa Zamoyskiego do Mołdawii w 1600 roku poniósł klęskę i został zamordowany w ucieczce, Michał opanował Siedmiogród, wypędził z Jass Mohiłę i opanował Mołdawię. Zamoyski wówczas, nie otrzymawszy nawet zgody sejmu, zgromadził wojska Rzeczypospolitej, własne i innych magnatów ukrainnych, wtargnął do Mołdawii i na Wołoszczyznę, osadził znów w Jassach Jeremiego Mohiłę, a władzę w Bukareszcie powierzył jego bratu Szymonowi. Michała, który uciekł do Siedmiogrodu, spotkała tam śmierć na rozkaz cesarskiego generała. Sukces swój zawdzięczał Zamoyski w znacznej mierze zaciągom kozackim. Toteż nic dziwnego, że sejm warszawski 1601 roku, w obliczu rozpoczętej wojny w Inflantach, w nadziei wyzyskania Kozaków przeciw Szwedom, rehabilitował generalnie ich poczynania, nadał nową organizację i zapewnił gwarancje majątkowe dla nich samych i dla ich rodzin. Rozpoczęło to okres zgodnej na ogół współpracy władz koronnych z Zaporożem, zwłaszcza gdy władzę tam zdobył nowy ataman Piotr Kona-szewiczSahajdaczny, nie zlikwidowało jednak przyczyn napięcia społecznego na Ukrainie, tym bardziej że doszedł nowy problem: unia brzeska. unia brzeska Od dawna Kościół prawosławny w Rzeczypospolitej był głęboko podzielony. Biskupi coraz bardziej upodabniali się do dostojników świeckich i pod wpływem kultury polskiej marzyli o stanowisku politycznym bliskim biskupom katolickim. Próby odrodzenia wychodziły od bractw cerkiewnych we Lwowie i Wilnie, mających znaczny stopień samodzielności, odkąd niechętni Rzeczypospolitej patriarchowie antiocheński i konstantynopolitański podnieśli je do godności stauropigii, uniezależniając od biskupów. Więzi z patriarchatem konstantynopolitańskim osłabły jednak po utworzeniu podległej mu formalnie metropolii kijowskiej, choć erygowanie w 1589 roku patriarchatu w Moskwie za zgodą Konstantynopola znów skomplikowało sprawę. Część biskupów prawosławnych zerwała wówczas z Konstantynopolem i wysłała swych przedstawicieli do papieża, przedkładając projekt unii Kościoła prawosławnego w Rzeczypospolitej z Rzymem na zasadzie zachowania prawosławnej liturgii, języka cerkiewnosłowiańskiego, małżeństwa księży oraz wprowadzenia unickich biskupów do Senatu. Unia ta została wstępnie ogłoszona przez biskupów ruskich i papieża w Rzymie w przeddzień wigilii Bożego Narodzenia 1595 roku i ostatecznie, po długich rokowaniach, zawarta w Brześciu Litewskim w 1596 roku, mimo protestu dwóch prawosławnych biskupów i Konstantego Ostrog-skiego, zrazu jej przychylnego. Było to pociągnięcie nieprzemyślane. Z punktu widzenia ruskiej hierarchii duchownej mogła się unia wydawać sukcesem. Obiecywała jej miejsca W Senacie, Ryc 237 Hetman kozacki pjotr Konaszewicz-Sahajdaczny, drzeworyt zapewniała ruskiej szlachcie pełne rów- z 2. pot. xvii wieku.

291

Dzieje Polski i Litwy nouprawnienie, zdawała się zapobiegać jej dalszej polonizacji i katolicyzacji za cenę formalnego tylko uznania władzy dalekiego papieża. Ale unia ta zawiodła nadzieje właśnie na skutek braku powiązania z codziennością. Obie strony obiecywały więcej, niż mogły dotrzymać. Ruska twierdziła, że reprezentuje całą prawosławną społeczność, rzymska gwarantowała pełne równouprawnienie włącznie z krzesłami senatorskimi bez uzgodnienia tego z Senatem i Izbą Poselską, z opinią szlachecką. W rezultacie biskupi uniccy w Senacie nigdy nie zasiedli. Próba pójścia za daleko wywołała konflikt, którego przedtem nie było. Prawosławie w Rzeczypospolitej rozpadło się na unię i dyzunię. Zażarta polemika prowadzona przez obie strony, przeważnie po polsku, przyczyniła się do rozwoju prawosławnej, dotąd podupadłej, a teraz bojowej i prężnej kultury. Mimo iż prześladowań dyzunitów w zasadzie nie było, raczej to właśnie unici padali ofiarą tumultów i samosądów wyznaniowych, to przeciwnicy unii coraz częściej oglądali się nie tylko na polskich protestantów, z którymi nawiązali współpracą, ale na Moskwę i na Kozaków. Jeszcze w czasie trwania synodu brzeskieRyc. 238. Wieża Korniakta w cerkwi wołoskiej we Lwowie, lata gO Nalewąjko pod wpływem SWOJegO brata, 1572-1578, górna część w 1695 roku. popa; spOwiednika księcia Konstantego Ostrogskiego, próbował się przedstawiać jako obrońca prawosławia. Była to groźna zapo wiedź na przyszłość. Lecz również kultura unicka nie gwarantowała trwałego zjed noczenia. Formalna zgodność wyznaniowa nie jest równoznaczna z jednością kultu rową. Obrządek dla tej ostatniej ważniejszy jest od dogmatu. A obrządek ten, grzęznący dotąd w marazmie, tracący licznych adeptów, teraz, wstrząśnięty tragedią podziału, odrodził się w walce szkodliwej dla jedności Rzeczypospolitej. Wojna o Inflanty tolerancyjna polityka Zygmunta III Dotychczasowa polityka Zygmunta III stawiała króla w Rzeczypospolitej ponad podziałami wyznaniowymi, w sytuacji bezstronnego arbitra. Z czasem jednak coraz trudniej było mu takie stanowisko utrzymać. Czyniąc się mecenasem różnowierczych żądań, Zamoyski utożsamiał je z obroną swobód szlacheckich, a swobody te uniemożliwiały jakąkolwiek konsekwentną politykę państwową. Póki jednak trwała formalna unia personalna polsko-szwedzka, demonstracja tolerancyjności mogła się zdawać najlepszym rozwiązaniem, umożliwiającym katolickiemu monarsze zachowanie autorytetu w protestanckim kraju, a również autorytetu wśród swoich protestanckich i prawosławnych poddanych. 292

- Zygmunt

. !'( Ii A Rachuby te okazały się płonne. Dla lutera-nizmu szwedzkiego tolerancja była zagrożeniem, obecność nuncjusza w orszaku Zygmunta - wyzwaniem, kształcenie katolickich księży szwedzkich i fińskich w kolegiach jezuickich w Polsce przygotowywaniem agresji. Jeszcze Drzed oficjał- Rya 239' Tr°Jak miasta RY9i (awers i rewers), 1590 rok (Muzeum Narodowe w Krakowie). Marcina Laterny nym zerwaniem tej unii mnożyły się akty agresji, jak na przykład zamordowanie przez śmierć szwedzkich protestantów Marcina Laterny. Identycznie reagowali protestanccy mieszczanie Rygi i szlachta z Inflant na swobodę działania tam kleru katolickiego i kolegiumjezuickiego. Podobnie jak dyzunici uciekali się do aktów gwałtu, odrzucając wszelkie formy współistnienia. Toteż przejawem szlachetnych złudzeń był projekt porozumienia z Moskwą wysunięty po śmierci w 1598 roku Fiodora, ostatniego z Rurykowiczów moskiewskich, przez Jana Zamoyskiego, Krzysztofa Radziwiłła Pioruna i kanclerza wielkiego litewskiego, Lwa Sapiehę. Proponowali oni, by z następcą Fiodora, ambitnym i pełnym energii Borysem Godunowem, wynegocjować unię obu państw. Za zgodą sejmu 1600 roku przedłożyło więc poselstwo Lwa Sapiehy w Moskwie następujący projekt: przymierze przeciw wspólnym wrogom, wspólna dyplomacja, wspólna mennica, wspólna flota, wspólny skarb wojenny w Kijowie, równouprawnienie wyznań katolickiego i prawosławnego w obu krajach, wolność osiedlania się, związków małżeńskich, szkolnictwo Rzeczypospolitej otwarte dla moskiewskiej młodzieży, po Śmierci Zygmunta i Borysa elek- Ryc 240 Po|1ret Jana Karo|a chodkiewicza, nieznany malarz polski, po 1620 roku CJa wspólnego monarchy. (Muzeum Pałac w Wilanowie). 293

Dzieje Polski i Litwy

poselstwo Lwa Sapiehy do Moskwy Ryć. 241. K/rcholm, mai. Wojciech Kossak, 1925 rok (Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie). Po faktycznym zerwaniu ze Szwecjąpróba zbliżenia z Moskwą nasuwała się sama, ale warunki przedstawione przez Polaków były w danej chwili utopijne. Strona moskiewska odrzuciła z miejsca tolerancję, wolność wyznania, małżeństwa, wspólne urzędy i instytucje - wszystko, co mogło trwale zjednoczyć, podniosła pretensje do Inflant i przeciągała rokowania, czekając, co zaoferuje Karol sudermański. Ale również od niego

wysłańcy Borysa żądali zbyt wiele, więc po długich rokowaniach Lew Sapieha wynegocjował wreszcie rozejm przeszło dwudziestoletni, do 1622 roku. Gdy go podpisywano, trwała już wojna w Inflantach. Po opanowaniu Estonii Karol sudermański zgromadził w niej 24 tyś. żołnierzy, sprawując nad nimi osobiste dowództwo. Siły Rzeczypospolitej były nieliczne. Wprawdzie dekret inkorporacji Estonii sprawił, że sejm uchwalił pobór na wojnę, lecz jeszcze nie rozpoczęto zaciągów, gdy wojska szwedzkie ruszyły na południe, a w Liwonii wybuchło powstanie protestanckiej 294

Zygmunt

walki polsko--szwedzkie w Inflantach szlachty przeciw Zygmuntowi. Uderzenie skierowane zostało na Parnawę nad Zatoką Ryską, ważny port ułatwiający komunikację ze Szwecją, a potem dalej na wschód, gdzie padły twierdze Felin, Karkus, a wreszcie i Dorpat. Na początku 1601 roku Szwedzi dotarli do Dźwiny i zagrozili Rydze. Hetman Krzysztof Radziwiłł Piorun miał zaledwie 5,6 tyś. ludzi, w tym 5 tyś. kawalerii, lecz w tej sytuacji musiał ryzykować i odrzuciwszy Szwedów oblegających twierdze nad Dźwiną, równocześnie śmiałym zagonem na północy odzyskał Karkus i zagroził Estonii. Próba szwedzkiego desantu pod Rygą i opanowania stolicy Inflant rozbiła się o opór twierdzy Dyjament, strzegącej ujścia Dźwiny. Pierwszy etap kampanii, mimo wstępnego zaskoczenia i poważnych strat terytorialnych, zakończył się sukcesem nielicznej armii litewskiej, na pomoc której ciągnęło już z Korony 20 tyś. ludzi pod dowództwem Jana Zamoyskiego, z udziałem Stanisława 295

Dzieje Polski i Litwy

rj kierunki uderzeń wojsk szwedzkich kierunki ucieczki rozbitych " " *" wojsk szwedzkich Karol IX [."rzn piechota polsko-litewska f""W"i czeladź obozowa jazda polsko-litewska: ŁH3 husaria fT"l rajtarzy rwn chorągwie lekkie L^ obóz polski CHH piechota szwedzka fc^3 jazda szwedzka _ _, stanowiska pierwszego l _ _ J rzutu wojsk szwedzkich przed bitwą kierunki uderzeń i -+ pościgu wojsk polsko-litewskich przeprawa i droga " "*" rajtarów kurlandzkich na pole bitwy ks. Luneburski

Brandt Mansfeld Lennartsson Chodkiewicz Dąbrowa Łącki Sapieha Wojna artyleria polska artyleria szwedzka

Ryć. 242. Plan bitwy pod Kircholmem. sukcesy militarne Zamoyskiego w Inflantach wyprawa Karola IX do Inflant Żółkiewskiego i początkowo w obecności samego Zygmunta III. W ciągu niespełna roku hetman wielki koronny, mimo sześćdziesiątki, sam własnym przykładem zagrzewający do walki i narażający się na niebezpieczeństwo, często sam z własnej kasy opłacający zaległy jak zwykle żołd, a równocześnie prowadzący kapitalną, niezwykle złośliwą korespondencję z księciem Karolem, odzyskał prawie całąLiwonię, z wyjątkiem Paraawy i Dorpatu, oraz zdobył większość twierdz estońskich, z kluczowym Białym Kamieniem na czele. Broniły się tu przed nim już tylko portowe miasta: Rewel, Hapsal i Narwa. Późną jesienią 1602 roku Zamoyski, któremu trudy kampanii dały się we znaki, przekazał naczelne dowództwo hetmanowi polnemu litewskiemu Janowi Karolowi Chodkiewiczowi, który na wiosnę 1603 roku odzyskał Dorpat. Armia Rzeczypospolitej dominowała zdecydowanie w polu, jednak zdobycie pozostałych twierdz bez floty, artylerii i piechoty było ponad jej siły, zwłaszcza wobec masowej dezercji, gdyż żołd i zaopatrzenie, jak zwykle, nie nadchodziły w porę. Tymczasem książę sudermański, obrany w 1604 roku królem Szwecji jako Karol IX, przygotował nową ekspedycję. W sierpniu 1605 roku desanty szwedzkie wylądowały w Rewlu i Parnawie i po serii marszów i kontrmarszów, mających za zadanie wymanewrować stojącego w Dorpacie Chodkiewicza, ruszyły w kierunku Rygi, by złączyć się z działającym na jej przedpolach korpusem Mansfelda i rozpocząć oblężenie miasta. Spiesznym marszem, w 3,5 tyś. konnicy, do których na polu bitwy dołączyło się 300 jeźdźców kurlandzkich, hetman zabiegł Karolowi drogę pod Kircholmem nad Dźwiną, około 15 km powyżej Rygi. Armia szwedzka liczyła 14 tyś. żołnierza, 296

Zygmunt III

bitwa pod Kircholmem w tym jednak wiele piechoty i lekkiej kawalerii, niezdolnej sprostać husarii. Atak jej bez większego trudu przełamał szwedzkie szeregi, padło do 9 tyś. nieprzyjaciół, sam Karol w ostatniej chwili uratował się przed pogonią, uciekając na okręt szwedzki. Zwycięstwo przeszło do historii jako jeden z największych polskich sukcesów militarnych, choć husarska broń pancerna, odpowiednik współczesnych czołgów, była nie do pokonania dla znacznie liczniejszej, ale znacznie gorzej uzbrojonej i wyszkolonej armii szwedzkiej. Znaczenia zaś istotnego nie miało: bez panowania na morzu i regularnego pokrywania kosztów wojny na lądzie, zadanie decydującego ciosu zamkniętym za murami twierdz Szwedom nie było realne. Tymczasem wydarzenia w kraju i kryzys polityczny w państwie moskiewskim odwróciły w inną stronę uwagę Zygmunta III, a rywalizacja z Danią związała siły szwedzkie. osłabienie władzy wykonawczej zwolennicy wzmocnienia władzy królewskiej publicystyka Piotra Skargi Regaliści Od lat kilkudziesięciu, od wielkich sejmów egzekucyjnych, władza królewska w Polsce była w defensywie. Malały jej uprawnienia i co więcej - malał jej autorytet. Poszerzał się zakres swobód jednostki i uprawnień sejmu, lecz wszelkie próby wykorzystania tego procesu do usprawnienia machiny państwowej okazały się bezskuteczne. Im bardziej rozpaczliwie starano się dokonać jakichś reform, tym bardziej mnożyły się podejrzenia to pod adresem króla, to pod adresem potężnego kanclerza. Tymczasem zagrożenie zewnętrzne narastało, a brak konsekwentnej polityki zagranicznej nie pozwalał mu skutecznie zapobiegać, zaś pustki w skarbie uniemożliwiały wykorzystanie czasowych, choćby i największych tryumfów militarnych. A równocześnie trwała tęsknota za dawnymi, wyidealizowanymi czasami. W tej atmosferze wokół osoby Zygmunta III zaczęło się gromadzić grono polityków zmierzających do odwrócenia owego trendu, do przywrócenia władzy królewskiej jej blasku sprzed stulecia. Nazwano ich regalistami. Najważniejszym z nich był oczywiście dożywający dni swoich - zmarł w 1603 roku prymas Karnkowski, pozornie zmienny i niestały, kluczący między stronnictwami, lecz jednak zdecydowanie coraz bardziej przeciwny temu, co uważał za wynaturzenia demokracji szlacheckiej. Dał temu wyraz w 1596 roku, publikując trak-tacik polityczny Exorbitancyje i naprawa koła poselskiego. Poglądy jego podzielali biskupi: kujawski Hieronim Rozrażewski, łucki Bernard Maciejewski oraz krakowski, kardynał Jerzy Radziwiłł, znakomity administrator, który nie tylko wprowadził w pełni w swej diecezji trudne reformy soboru trydenckiego, ale podniósł jej dochodowość, między innymi kładąc podwaliny pod późniejsze Zagłębie Staropolskie w Górach Świętokrzyskich. Radziwiłł zmarł jednak młodo, w 1600 roku, zaś w Kościele katolickim główną rolę

zaczęli odgrywać Jezuici, wśród których pozycja Piotra Skargi, od 1588 roku kaznodziei nadwornego Zygmunta III, była szczególnie eksponowana. W ówczesnym dorobku Skargi największe znaczenie, nie tylko zresztą polityczne, miały po wielekroć wznawiane Kazania na niedzielę i święta z 1595 roku. W ich drugim wydaniu z 1597 roku ukazały się słynne Kazania sejmowe. Był on jednak również autorem wielu pism okolicznościowych, w których polemika wyznaniowa w coraz większej mierze ustępowała problemom obywatelskim, w pierwszym rzędzie 297

Dzieje Polski i Litwy --żołnierskim, problemom obrony ojczyzny, których ukoronowaniem stanie się cenione niezwykle przez Żółkiewskiego Żołnierskie nabożeństwo z 1606 roku. biata i czarna legenda Piotra Skargi Skarga, syn mieszczanina z Grójca, jest kolejną wielką legendą dziejów polskich. Funkcjonuje w niej w dwóch wcieleniach, które niekoniecznie musiałyby być z sobą sprzeczne, gdyby były prawdziwe. Pierwsze z nich to niezłomny patriota, prorok wieszczący upadek Polski, jeśli nie wyrzeknie się ona swoich błędów, przy czym dla każdej formacji historycznej są to błędy inne, od osłabienia władzy królewskiej zacząwszy, na ucisku chłopa skończywszy. Drugi Skarga z legendy to kontrreformacyjny fanatyk, zwolennik prześladowania różnowierców, który opętał słabego króla i w ten sposób, uniemożliwiwszy narodowe pojednanie, sam przyczynił się do tego upadku, którym tak straszył. Obie legendy są fałszywe. Faktem jest bezspornym, że Skarga był przeciwnikiem ustawowego zagwarantowania tolerancji religijnej i zwolennikiem dążenia do wyznaniowej jedności. Lecz obawa przed politycznymi skutkami rozdwojenia religijnego była wówczas powszechna. Chęć zaradzenia mu zrodziła oczywiście, jak dziś wiemy, skutki przeciwne spodziewanym. Było to jednak stanowisko polityczne, a nie tylko wyznaniowe i nie jest ono sprzeczne z innymi ideami wyrażonymi przez Skargę, lecz logicznie się z nimi łączy. KAZANIA PRZYGODNE. ZINEMIDROBNIEYfzcmi pracami, o rożnych rzcczah wfzelakim ftanom nalesacych. XPlOTRASKARGI, SocitJtaos IES v. Teru*, t "iifm Sieirfyrlt. Cum Gucia & Priuilegio S. R. M. W KRAKOWIE, W Drulam Andrpi* Piiirtmuc/yU TjftfrtifU Knli I. M. Roku Piń/kitgi, l t l t. Idee te zaś równie logicznie wynikają, jeśli chodzi o ich aspekt polityczny, z przyjęcia przez Skargę koncepcji regalistów. Jeśli bowiem powrócić trzeba do konstrukcji politycznych ze schyłku średniowiecza, cofnąć przemiany, to dotyczyć one muszą nie

tylko uprawnień królewskich, ale i mentalności grupy społecznej, która monarchom te uprawnienia odebrała - szlachty. Innymi słowy, szlachta znów musi stać się rycerstwem. Tylko powrót do cnót rycerskich, porzucenie zaś ideałów ziemiańskich może zbawić ojczyznę. W ogniu walk z Turcją, Moskwą, Tatarami, Szwecją taka propozycja dziwić nie może. W nowożytnej Europie była ona jednak anachronizmem, często zresztą niepotrzebnym. Pod Pskowem, pod Kircholmem cnót rycerskich nie zabrakło, ofiary krwi szlachta nie szczędziła. Ofiary daremnej, bo brakło prochu, armat i piechoty, brakło żołdu i żywności dla wojska. Skarga nie dostrzegł, że wojowanie stało się zawodem, że wymagało fachowości, wiedzy i ćwiczenia. Nie dostrzegł, że historii nie da się cofnąć. Toteż jego program wzmocnienia władzy królewskiej, zniesienia wolnej elekcji, obalenia przywilejów szlacheckich z "nemi-nem captivabimus" na czele, zniesienia sądownictwa patry-monialnego szlachty nad chłopami i zapewnienia im apelacji do sądów królewskich jest tylko częścią programu poprawy moralnej społeczeństwa, do którego należy też zapobieżenie zepsuciu moralnemu szerzonemu przez heretyków. Nawet wyzysk chłopa jest w gruncie rzeczy dlatego potępiony, że wskutek niego szlachta żyje zbyt wygodnie i o cnotach rycerskich zapomina. Ryć. 243. Karta tytułowa Kazań przygodnych... Piotra Nie bYł Skar§a zreszt1 samPodobne koncepcje przyjSkargi, 1610 rok. mowane były często w kołach szlachcie niechętnych, a od 298

Zygmunt

poglądy polityczne Jana Jurkowskiego myśl Sebastiana Petrycego z Pilzna i Jakuba Górskiego Ryć. 244. Kazanie Skargi, mai. Jan Matejko, 1864 rok (Muzeum Narodowe w Warszawie). wojny odległych. Jan Jurkowski, syn pilzneńskiego mieszczanina, regalista zdeklarowany, wyrażał idee podobne. Tragedia opolskim Scilurusie i trzech synach koronnych ojczyzny polskiej z 1604 roku przedstawiała dylemat, czy lepszy jest rycerski, a zupełnie papierowy Herkules, czy gardzący światem i jego marnościami Diogenes, czy też korzystający z tych marności z rozkoszą Parys. Pesymistyczna, choć okraszona gorzkim humorem tragedia plebejska koresponduje tu z pesymizmem drobnomieszczań-skim Skargi, nie prezentując w gruncie rzeczy żadnego realnego rozwiązania. Regali-styczni pisarze odsłaniają całą utopijność programu zwolenników Zygmunta III.

Najrealniej jeszcze wśród nich patrzył na Rzeczpospolitą przedstawiciel starszego pokolenia, Sebastian Petrycy z Pilzna, lekarz i filozof, wykształcony w Krakowie i Padwie, a osiadły we Lwowie, tłumacz i komentator Arystotelesa, którego Ekonomikę, Politykę i Etykę wydał kolejno w 1601, 1605 i 1618 roku z własnymi "przydatkami" stanowiącymi najciekawszy chyba obraz mieszczańskiej myśli politycznej owej doby. Petrycy był zwolennikiem monarchii absolutnej na wzór francuski: katolickiej, ale Kościół sobie podporządkowującej, związanej prawami naturalnymi, do których należy własność, wolność i bezpieczeństwo ("niewolstwu coś podobnego jest, nie być przespiecznym domu, nie być pewien swej majętności"). Zygmuntowi jednak nie schlebiał: nie brak u niego krytyki pod adresem cudzoziemskiego dworu, z zagranicy pochodzącej królowej. Pisarz zdecydowanie anty szlachecki, opowiadał się jednak za pozostawieniem przy królu "rady pańskiej": w skład jej wchodziliby "ludzie wielcy, którzy się na świetle Rzeczypospolitej dowcipem, pracą, dostatkiem bawią". Poglądy takie, odwołujące się do modelu rządów senatorskich, nie były wówczas rzadkością, choć często wzorowały się na pomysłach dawniejszych: podobnie rzecz ujmowała na przykład Rada Pańska - dokonana jeszcze za Zygmunta Augusta przez kolejnego Padew-czyka, Jakuba Górskiego, przeróbka traktatu pisarza hiszpańskiego Ceriola, która dopiero po 30 latach od napisania, w 1597 roku wydana została drukiem. Podobny 299

Dzieje Polski i Litwy

też charakter polityczny nosiły późne traktaty Łukasza Górnickiego i Jana Januszowskiego, a w następnych dziesięcioleciach kontynuatorem ich myśli stanie się Szymon Starowolski. Utopijny charakter tego programu, którego bazą społeczną miał być sojusz mieszczańsko-magnacki, krył się w słabości mieszczaństwa, rozbitego wyznaniowe, pozbawionego wspólnej reprezentacji i wspólnoty interesów, skoro najpotężniejsze z miast, Gdańsk, bogaciło się kosztem innych, oraz w rozbiciu magnaterii, niezdolnej do wypracowania jednolitego programu wobec coraz bardziej zanarchizowanych roszczeń szlacheckich. Część tylko świeckich magnatów popierała politykę Zygmunta III, a i to miało charakter raczej personalnego związku niż akceptacji konkretnego programu. Do grona zwolenników monarchy należeli na pewno w tym okresie, po śmierci Andrzeja Opalińskiego w 1593 roku, kanclerz wielki litewski Lew Sapieha, referendarz koronny Feliks (Szczęsny) Kryski, późniejszy kanc1626 roku (Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego). Ryc. 245. Portret Sebastiana Petrycego, nieznany malarz krakowski, po ]erz^ Qraz MJk:OJaj Radziwiłł Sierotka politycy zdyscyplinowani i wierni. Obok charakter dworu Zygmunta III nich byli i dworscy karierowicze, typu szczególnie znienawidzonego przez opozycję Andrzeja Boboli, od 1609 roku podkomorzego koronnego. Opozycja ta oburzała się

szczególnie na wzrastającą rolę Jezuitów przy dworze i na licznych tam cudzoziemców, Niemców i Szwedów. Nienawiść wzbudzała też ochmistrzyni dworu, Niemka Urszula Gienger-Meierin, uważana za szarą eminencję, z lekką chyba przesadą; choć surowa i ponura, nieraz nawet królewiczowi Władysławowi rózgi nie żałowała. Najistotniejsze znaczenie mieli jednak dwaj następcy Opalińskiego i Zebrzydowskiego na stanowisku marszałka wielkiego koronnego: Zygmunt Myszkowski i Mikołaj Wolski, bliscy szczególnie królowi ze względu raczej na ich formację kulturową, niż na politykę, która i dla nich obu, i w gruncie rzeczy dla Zygmunta nie zaliczała się do najmilszych zajęć życiowych. Myszkowscy Dom Myszkowskich lepiej na pewno zapisał się w polskiej kulturze, niż w polityce. Twórcą jego wielkości był biskup Piotr, protektor Kochanowskiego, ale i Giżanki. To dla niego i dla jego bratanka, również Piotra, wzniósł Santi Gucci na przełomie panowania Stefana i Zygmunta zamek Mirów w Książu Wielkim, pełną uroku i majestatu rezydencję wiejską. Z uwagi nie tylko na architekturę, ale i na usytuowanie był to podręcznikowy wręcz przykład nowego stosunku do antynomii natury i kultury, tak 300

Zygmunt III

mecenat Mikołaja Wolskiego charakterystycznego dla barokowego kształtowania przestrzeni. Młodszy z bratanków biskupa, Zygmunt, związał się z manierystycznym dworem Gon-zagów w Mantui, przyjęty został przez nich do nazwiska i herbu, a od papieża Klemensa VIII otrzymał tytuł margrabiego. Stało się to kolejnym kamieniem obrazy dla szlachty - Jan Zamoyski wiedział, co robi, gdy odrzucał wszelkie tytuły cudzoziemskie. Gonzaga Myszkowski założył ponadto następną magnacką ordynację z siedzibą w Pińczowie, gdzie wzniósł wspaniałą, nie zachowaną obecnie rezydencję. W 1603 roku Zygmunt III mianował go marszałkiem wielkim koronnym, mimo protestów Zamoyskiego, który na tym stanowisku widział Marka Sobieskiego. Ryć. 246. Wizerunek Gonzagi Myszkowskiego, miedzioryt po 1602 roku (Muzeum Narodowe w Krakowie). Do podobnej formacji kulturowej zaliczał się starosta krzepicki, Mikołaj Wolski. Bliska mu była zarówno kultura Włoch, jak i Hiszpanii, wiele lat bowiem spędził w tych krajach, bliska również atmosfera praskiego dworu Rudolfa II. Z samym cesarzem łączyło go nie tylko poparcie kandydatury habsburskiej na tron polski, ale i zamiłowanie do alchemii i nauk tajemnych. On to protegował na cesarskim dworze Michała Sędziwoja, najwybitniejszego z polskich alchemików. Angielski badacz kultury dworu Rudolfa, R.J.W. Evans, twierdzi nawet z tej racji, że "istniał wewnętrzny związek pomiędzy habsburską partią w Polsce a naukami tajemnymi". Gdy doszło do zbliżenia Zygmunta III z Habsburgami, Wolski z

Sędziwojem wrócili do Polski i wspólnie z Zygmuntem III dokonywali doświadczeń alchemicznych, co po śmierci Gonzagi Myszkowskiego dało staroście krzepickiemu marszałkostwo. Ale zasłynął Wolski również jako inspirator i mecenas kultury. Chwalił go Petrycy, iż zamki w Krzepicach i Rabsztynie "połamawszy stare mury, odnowił ciosami, obrazami, słupami ozdobił, robienie śklenic weneckich kryształowych, mosiądzu z miedzi czynienia z cudzych ziem do Polski przywiódł". Jego dziełem była przede wszystkim dokonana w 1604 roku fundacja kościoła i klasztoru Kamedułów na Srebrnej Górze koło Krakowa. Zasłynął też jako właściciel znakomitej galerii malarstwa, który pod koniec życia, w swym testamencie, nakazał wszystkie "wszetecz-ne" w niej dzieła spalić, a malowane na ścianach jego komnatki, które go "do grzechu przywodziły", zamalować (ale dopiero po jego śmierci). Testamentu tego, cytowanego często jako wyraz kontrreformacyjnej nietolerancji wobec sztuki, nie sposób jednak brać zbyt serio; wątpliwe, czy spadkobiercy usłuchali, a mnogość seksownych półnagich aniołków w barokowych kościołach świadczy, że tolerancja ówczesnego Kościoła w tej mierze była znacznie większa, niż w naszym stuleciu. Tego rodzaju ludzie wytyczali nowe drogi polskiej kulturze, zbliżając ją do kultury Europy łacińskiej, lecz ich rola polityczna była marginalna. 301

Dzieje Polski i Litwy --rzekomy absolutyzm Zygmunta III autorytet i pozycja Jana Zamoyskiego Ryć. 247. Klasztor Kamedutów na Srebrnej Górze (nad Bielanami) pod Krakowem, lata 1605-1642. Trzeba zresztą zgodzić się ze zdaniem Władysława Konopczyńskiego, że Zygmunt "wychowany w konstytucyjnej (jak na owe czasy) Szwecji... nie brzydził się sejmowaniem. Za niczyjego panowania nie zjeżdżały się sejmy tyle razy i tak często; co ważniejsza, nigdy z tak obfitym rezultatem". I dodaje Konopczyński: "Ten okrzyczany absolutysta widział jasno potrzebę uzdrowienia sejmów i sprawę tę w licznych poruszał uniwersałach". Jeśli król chętny był do przyjęcia czegoś z programu absolu-tystów - to jedynie zapewniania dziedzicznego tronu w Polsce swemu pierworodnemu, Władysławowi, urodzonemu w 1595 roku w Łobzowie. Był to syn dotąd jedyny; królowa Anna, powszechnie żałowana, zmarła w 1598 roku wraz z żyjącym chwilą tylko synkiem Krzysztofem. Po przeciwnej stronic natomiast uformował się obóz sprawny i na politycznych sprawach skoncentrowany. Autorytet starzejącego się kanclerza nadal był ogromny; zachował go nawet u tak często zawiedzionego króla, choć nie jako kanclerz, bo urzędnikiem bywał niezbyt sumiennym, lecz jako hetman. Nie tylko woltom politycznym zawdzięczał Zamoyski uznanie dawnych wrogów, ale i konkretnym sukcesom. Przybywając na sejm 1601 roku w aureoli bohatera wyprawy wołoskiej, przywitany został w imieniu Izby Poselskiej hołdem złożonym przez siostrzeńca Zborowskich,

Zbigniewa Ossolińskiego. Przygotowując wojnę szwedzką, nakłaniał do sypnięcia groszem - sam dobry przykład dając - luterańskie miasta Prus Królewskich, Gdańsk i Toruń, jak również Rygę. Wówczas to wypowiedział słynne zdania o tolerancji: "Kiedy by to mogło być, abyście wszyscy byli papieżnikami, dałbym za to połowicę zdrowia mojego, aby drugą połowicą żyjąc, cieszył się z tej świętej jedności. Ale jeśli kto wam gwałt będzie czynić, dam wszystko zdrowie przy was, abym na tę niewolę nie patrzył". Jak w tej sytuacji mieszczańsko-regalistyczny, a zarazem jawnie katolicki program Skargi i Petrycego mógł znaleźć wystarczające poparcie w miastach Rzeczypospolitej? 302

------ Zygmunt

stronnicy polityczni Zamoyskiego Kanclerz jednak się starzał. Coraz dłuższe były okresy, w których przestawał interesować się sprawami państwowymi, a nawet żywszą działalnością gospodarczą, coraz rzadsze okresy nerwowego ożywienia; wnosząc z niektórych portretów, mógł to być skutek powiększenia tarczycy. Ster obozu przejmowali wierni mu następcy: hetman polny Stanisław Żółkiewski, starosta krakowski Mikołaj Zebrzydowski, w latach 1596-1601 odpowiedzialny za bezpieczeństwo kraju i królajako marszałek wielki koronny, później przesunięty na województwo krakowskie, wreszcie wojewoda lubelski Marek Sobieski. Nie zawsze słuchali do końca jego napomnień; Zamoyski nie bał się w swym otoczeniu ludzi mających własne zdanie. Gdy kanclerz w początkach działalności Dymitra Samozwańca odniósł się do niego nieprzychylnie, wojewoda krakowski udzielił pretendentowi wszelkiej - i to urzędowej - pomocy. Ale w stosunku do króla działali solidarnie i uwidoczniło się to na sejmie 1605 roku. antyhabsbur-ska polityka Zamoyskiego Sejm złożony był w momencie krytycznym: Szwedzi w Inflantach, Dymitr wojujący już w państwie moskiewskim, margrabia brandenburski ubiegający się o kuratelę i następstwo w Prusiech po nieuleczalnie chorym Albrechcie II, nowe niepokoje w Mołdawii. W tej sytuacji obóz kanclerski cały nacisk położył na zwalczanie planowanego małżeństwa Zygmunta III z siostrą pierwszej żony, KonstancjąHabsburżanką. W warunkach zagrożenia przez Szwecję, wobec niepewnej wciąż sytuacji nad Dunajem, przy równoczesnym przejęciu przez Polskę inicjatywy w Moskwie, małżeństwo to miało wiele stron korzystnych. Nie należy zapominać, że Habsburżanki były wychowywane na dobre żony i umiały stworzyć atmosferę rodzinną, o czym już Zygmunt się przekonał. Lecz Zamoyski uwikłał się za bardzo w antyhabsburską politykę. Nie mógł wyrzec się dawnych uprzedzeń i lęków. Wzmógł antyhabsburską agitację, coraz jawniej oskarżał króla o przygotowywanie reform państwa w duchu absolutnym, o chęć utworzenia osobnego stanu arystokratycznego, ograniczenia kompetencji sejmu, wprowadzenia stałych podatków i stałej armii. Stronnicy jego przypominali, że w oczach Kościoła małżeństwo z siostrą zmarłej żony to kazirodztwo: argument szczególnie stosowny dla opozycji, która obwiniała króla o bigoterię i nietolerancję. Ale każdy pretekst był dobry

do rozpętania nowej kampanii przeciw Zygmuntowi. I tylko nieliczni złośliwcy odważali się szeptać po kątach, że winne tu było starostwo Pierwsi Polacy w Ameryce \ Pod koniec września 1608 roku statek "Mary and Margaret" przywiózł do istniejącej od roku angielskiej kolonii i Virginii w Ameryce Północnej 70 nowych osadników, wśród nich 8 Niemców i Polaków. Wiemy, że jako Niemców j uznawano czterech z nich - w tym był jeden Szwajcar - a Polaków było przynajmniej trzech, może czterech. ' Niemcy byli szklarzami, Polacy smolarzami: z drewna żywicznego wyrabiali smołę, ług, terpentynę, dziegieć • i inne produkty chemiczne, potrzebne zwłaszcza w okrętownictwie. Polacy ci związani byli ze słynnym kapitanem ' Johnem Smithem, energicznym gubernatorem, któremu młoda kolonia zawdzięczała przetrwanie. Smith walczy) j był poprzednio w armii Zygmunta Batorego, bratanka króla Stefana, wzięty zaś do niewoli przez Tatarów, i uciekł z niej, by przez Moskwę i Polskę wrócić do ojczyzny. Wtedy to zapewne poznał słowiańską chatę ; z wielkich pni i jako słynną "log cabin" wprowadził ją do Ameryki. On również, w związku ze sprowadzeniem j polskich smolarzy, żywił nadzieję na uruchomienie tego przemysłu w Ameryce. Nadzieje te zawiodły: brak ; wielkich lasów iglastych, rozproszenie drzew iglastych w lasach mieszanych czyniły całąimprezę nieopłacalną l ze względu na koszta transportu. Polacy, z wyjątkiem jednego, zginęli zapewne w wielkiej masakrze kolonistów i przez Indian w 1622 roku. Legendy mówiące, że były ich dziesiątki, że strajkowali w obronie swoich praw \ wyborczych, zanim jeszcze odbywały się tam jakiekolwiek wybory, nie mają żadnych podstaw. 303

Dzieje Polski i Litwy

program królewski na sejm 1605 roku sejmik w Bełzie i opozycyjne stanowisko Zamoyskiego sejm 1605 roku Ryć. 248. Kareta z Konstancją Habsburżanką, fragment Rolki sztokholmskiej, ok. 1606 roku (Zamek Królewski w Warszawie). brodnickie, które trzymała świeżo zmarła siostra Zamoyskiego Zofia Działyńska, a Zygmunt dał je teraz nie jej bratu, tylko swej siostrze, Annie, opiekunce tak hołubionych przez kanclerza protestantów.

Program swój nakreślił król w instrukcji na sejmiki. Prosił o pobór na wojnę ze Szwedami, przedkładał problem administracji Prus Książęcych, ukazywał korzyści z popierania Dymitra, odwołując się jednak w tej sprawie do sejmu. Ostro, niezbyt dyplomatycznie piętnował zbytek szlachty, słusznie natomiast - swawolę żołnierską, nieposzanowanie prawa, zajazdy, naruszanie przez magnaterię traktatów międzynarodowych. Reform politycznych dotyczyła krytyka niedochodzenia do skutku sejmów z powodu oporu mniejszości Izby Poselskiej, krępowanej instrukcjami sejmikowymi. O nowym małżeństwie królewskim mowy w instrukcji królewskiej nie było. Pierwszy sejmik zebrał się w Bełzie. Taką decyzję podjął Tylicki, mianowany w 1598 roku podkanclerzym, gdyż Tarnowski postąpił na biskupstwo poznańskie, a po kilku latach nawet na arcybiskupstwo gnieźnieńskie. Na sejmiku tym zjawił się sam kanclerz, ostro atakując Zygmunta, co udało mu się też przemycić do instrukcji poselskiej. Król więc był winien, że sejmy nie dochodzą, król odpowiadał za niedołężnie prowadzoną wojnę w Inflantach i brak na nią pieniędzy, król odpowiadał za niepokoje graniczne i łamanie traktatów, król wreszcie zechciał zawrzeć "obrzydliwe" małżeństwo. Wśród innych kanclerza pomysłów wystarczy wspomnieć ten, by przyjęcie tytułu zagranicznego karać śmiercią. Instrukcja była dziełem zaciekłej demagogii zawiedzionego polityka. Mimo rozpowszechniania w kraju, wpływu wielkiego nie wywarła. Sejm zebrał się w Warszawie w styczniu 1605 roku. Zwolennicy kanclerza poprowadzili natarcie na króla w Senacie. Żółkiewski przypomniał nawet, że "w inszych narodach pany swe kozikami koła", co było aluzją do zabójstwa Henryka Walezego. Zebrzydowski usiłował łagodzić spór, godzić króla z kanclerzem. Sam Zamoyski 304

- Zygmunt III

ślub Zygmunta III z Konstancją Habsburżanką tajemnicze okoliczności śmierci Dymitra znów wygłosił mowę teatralną, ale konkretną. Problemy szczegółowe - dyscypliny wojskowej, bilansu handlowego itp. - próbował naświetlić rozsądnie. Konsekwentny w tym jednym, domagał się zaprzestania interwencji w państwie moskiewskim, odsunięcia zagrożenia tureckiego. Ale sojusz z Habsburgami, drugie małżeństwo habsburskie potępił. Nadaremnie. 11 grudnia w Krakowie kardynał Bernard Maciejowski udzielił ślubu trzydziestodziewięcioletniemu Zygmuntowi i siedemnastoletniej Konstancji, a Piotr Tylicki - teraz już wierny królowi biskup kujawski - włożył na skronie Konstancji

królewską koronę. lecz śledztwo podjęte przez przysłaną z Moskwy komisję wersji zabójstwa nie potwierdziło. zginęło sporo podejrzanych. a syna ukryła. Cudzoziemski dla Moskali akcent Dymitra. że matka. Lecz wkrótce w jego państwach zaczęła się szerzyć wieść. został zamordowany. choć nieraz nieznośny. 3 czerwca 1605 roku. pozbawi opozycję przywódcy. Natomiast śledztwo zarządzone w Moskwie przez . bawiąc się z innymi dziećmi. podstawiła na jego miejsce inne dziecko. wpłynęła na zmieniający się stosunek do osoby króla. jego obecność w orszaku Lwa Sapiehy w Moskwie w 1600 roku . Wydarzenie zaś było na rękę sprawującemu istotną władzę w państwie moskiewskim szwagrowi Fiodora. choć do wielkiej polityki się nie mieszała. iż był to nieślubny syn Stefana Batorego. Wersja brzmiała prawdopodobnie . tyle razy gaszony. pchnęło go na drogę prześladowania domniemanej opozycji i poszukiwania rzekomego Dymitra. Jeden z wiarygodnych niemieckich świadków wydarzeń utrzymywał. powiększając jeszcze napięcie w kraju spowodowane straszliwą klęską głodu w latach 1601-1603. szczęśliwe małżeństwo. Marii z Nagojów. 249. Widziano w tym intrygę starych. obawiając się zamordowania carewicza. gdy nagła śmierć Zamoyskiego. nigdy się nie posuwał za daleko. Objawił się natomiast w połowie 1603 roku w Koronie.nie wiadomo. Wzmogło to podejrzliwość Borysa.wersję tę by potwierdzały. wzrost zaufania społecznego. najmłodszy syn Iwana Groźnego. wywodzących się od Ruryka rodów bojarskich. uspokoiła też samego Zygmunta. Dymitr Samozwaniec 15 maja 1591 roku w Ugliczu pod Moskwą rozeszła się wieść. przecież wybuchnie. 305 Dzieje Polski i Litwy 1640-1664 i carewicz czy samozwaniec? Dymitr Samozwaniec w Samborze a prawosławnych jeszcze z wyznania magnatów. dostał ataku padaczki. że Dymitr nie zginął. Ale przejdzie ją zwycięsko. W ruchawce wszczętej przez krewnych jego matki. ruskich z pochodzenia. Borysowi Godunowowi. a Konstancja umiała swoje habsburskie koneksje rodzinne wykorzystywać dla dobra swych poddanych. brat panującego Fiodora. I gdy siedem lat później Fiodor zmarł. Król przejdzie jeszcze jedną ciężką próbę. Kim był naprawdę . w dobrach ukraińskich. Miało to być dobre. kniaziów Adama i Konstantego Wiśniowieckich.i została na pozór powszechnie przyjęta. Ryć. który.nie możemy wykluczyć. Rzekomo Dymitr. Lecz owego Dymitra nie było już w państwie moskiewskim. Jej obecność. Godunow bez większych przeszkód przywdział czapkę Monomacha. mimo początkowej nieufności szlachty. że starannie ją przygotowano . upadł i zranił się śmiertelnie trzymanym w ręku nożykiem. Dymitr Samozwaniec. że bawiący w tym mieście ośmioletni carewicz Dymitr. zwłaszcza Romanowów i Szuj-skich. gdy rokosz.

Znaleźli się nawet świadkowie. prawdziwie królewską dumę. że był to niejaki Griszka Otriepiew. tylko prymas Tarnowski i wojewoda Zebrzydowski radzili Dymitra poprzeć. Król jednak przyjął go na audiencji prywatnej 1 zezwolił na prowadzenie akcji na terenie Rzeczypospolitej i na wyko rzystanie prywatnej pomocy polskich magnatów. Pretendent pozyskał również poparcie Jezuitów. A ów samozwaniec. Czy był prawdziwym Dymitrem. że wraz z jego pojawieniem się na scenie rozpoczął się jeden z najbardziej pasjonujących dramatów dziejowych. na dworze wojewody sandomierskiego Jerzego Mniszcha. jak zwykle. zwłaszcza jeśli podejrzani zbyt łatwo i gładko przyznawali się do winy. W marcu był już w Krakowie. nie dzierżył żadnego starostwa tak ważnego jak Dorpat zagrożony przez Szwedów czy Szarogród najeżdżany przez Tatarów). sprowadzenia do Moskwy Jezuitów . nie chciał żadnego mieszania się w sprawy moskiewskie (na granicy z Moskwą. znanego nam z podejrzanych początków kariery 306 Zygmunt za Zygmunta Augusta. obiecując przejście na katolicyzm. którzy publicznie uznali w nim prawdziwego carewicza. w Polsce też krążyły niegdyś wieści o ocaleniu Warneńczyka. jedno ramię niższe. Zamoyski z miejsca cudowne ocalenie Dymitra uznał za komedięjak z Plau-ta czy Terencjusza. z wyrytymi ich imionami. kniazia Iwana mścisławskiego. sam Borys Godunow hołubił go czas jakiś na swoim dworze i chciał mu dać za żonę córkę swoją Ksenię. Zygmunt III zasięgnął w tej sytuacji rady senatorów. którzy niejednego prawdziwego króla znali. "impostor". Zawarł z nim ugodę. Czy brał na serio jego obiet nice ustępstw terytorialnych. A legitymował się również prawdziwym złotym krzyżem. czyli mnich. którzy wiemy. który poległ w 1578 roku w walce z Marokańczykami. co były warte wszelkiego rodzaju procesy moskiewskie. ofiarowanym niegdyś Dymitrowi przez jego ojca chrzestnego. że w zamian za pomoc w odzyskaniu tronu moskiewskiego poślubi jego córkę Marynę. Wraz z nim w stolicy pojawiło się kilkunastu synów bojarskich oraz poselstwo Kozaków dońskich. jak w Polsce mówiono. To prawda. którzy go przeprowadzili przez granicę. w Portugalii króla Sebastiana. miał pewne cechy Dymi trą prawdziwego: znamię na twarzy. Ale cudowne ocalenie i odnalezienie Gustawa Eriksona było przecież faktem. jednającą mu zaufanie nawet takich ludzi. swataną przedtem Zygmuntowi III. wiedzieć nigdy na pewno nie będziemy. czy też tylko wspaniałym aktorem. I miał bezsprzecznie nieprzeciętną wiedzę i zdolności. Wiemy tylko na pewno. pozostaje wzruszyć ramionami. Miał również w sobie wyniosłą. Nam. unii.Godunowa dziwnie szybko wykazało. mówili złośliwi. Z początkiem 1604 roku pojawił się ów Dymitr w Samborze. ale Zamoyski. zbiegły do Polski czernieć. że ostatnie stulecia widziały zbyt wielu rzekomych królów czy królewiczów cudownie ocalonych: w Anglii dzieci Edwarda IV.

Nawet niespodziewany opór Nowogrodu Siewierskiego i klęska w styczniu poniesiona pod Dobryniczami nie przerwały napływu ochotników. Kozaków dońskich. duma bojarska traktowana na kształt polskiego Senatu zdobywała wpływ na rządy.5 tyś. t . co zresztą zgubić miało Dymitra. szkoła lwowska. . które Zygmunt kon sekwentnie uważał za najgroźniej szego wroga Polski i Szwecji . nie przestawał myśleć o swej ojczyźnie. . Raczej ta decyzja była związana z chęcią osłabienia państwa moskiewskiego. Stąd wyruszyli na wschód. najpewniej na apopleksję. gdy na wzór Zygmunta III przebaczył knującym spiski polityczne Szujskim. . po czym w soborze Uspieńskim 307 Dzieje Polski i Litwy rządy Dymitra w Moskwie wesele i śmierć Dymitra Samozwańca Mikołaj Zebrzydowski włożył na skronie czapkę Monomacha. w tym jedynie 580 husarzy.choć pozbawiony tronu szwedzkiego.. polskie urzędy służyły bez wątpienia do kształtowania nowej kultury politycznej. . . ". A rządy te były nadspodziewanie łaskawe. . Rewolta w Moskwie obaliła krótkotrwałe rządy syna i następcy Borysa.. W końcu sierpnia pod Glinianami koło Lwowa zebrała się niewielka _. Mniszcha: 2. n . Oddziały wojskowe strzegące granicy przechodziły na ich stronę. . ludzi. Ryć. . lecz w dziejach Moskwy stanowiły istotny przełom. przybrał tytuł cara wszech Rusi. bojarzy uznawali Dymitra. Po drodze dołączyło się do nich prawie pierwsza dymitriada 2 tyś. a wobec poselstwa polskiego Aleksandra Gosiewskiego i Mikołaja . po armia Dymitra pod wodzą Jerzego 1606 roku (Kraków-Wawei). że 13 (a 23 według nowej rachuby gregoriańskiej) kwietnia zmarł nagle Borys Godunow. rozpoznany został przez swą domniemaną matkę. sprowadził do stolicy swą narzeczoną Marynę Mniszchównę i poślubił ją w maju 1606 roku. Gdy przyszła wieść. Fiodora Godunowa. W październiku przeszli Dniepr i znaleźli się w granicach państwa moskiewskiego. Natomiast sprowadzać do Moskwy Jezuitów nie miał oczywiście zamiaru. a siostra jego Ksenia zamknięta została w klasztorze.nie wiadomo. Rządy Dymitra trwały krótko. twierdze otwierały swe bramy. on sam wraz z matką zginął.. 251. .. . Z jednej bowiem strony stał się on tam reprezentantem zachodniej. Portret Maryny Mniszcnowny w stroju ślubnym. Polskie zwyczaje. wojska jego masowo zaczęły przechodzić na stronę Samozwańca. kultury politycznej. chłopi garnęli się pod jego sztandary.. . 20 (30) czerwca Dymitr wkroczył do Moskwy. co znaczyło głównie polskiej. Ale również gdy wydawał edykty nieco łagodzące ciężki los ludności wiejskiej.

Wszczęli w Moskwie rozruch.Oleśnickiego zachowywał się wyniośle. na jaką. 1617 rok (Biblioteka Jagiellońska w Krakowie). Ułatwiło to agitację Szujskim. Nie zmieniało to faktu. Niemało się do tego przyczyniło butne postępowanie Jerzego Mniszcha i przybyłego z nim na wesele córki orszaku. a na króla o dom na Wawelu przyznany komu innemu. zapewne przesadne. Być może właśnie na pomoc rokoszanom. skierowany przeciw Polakom z otoczenia Dymitra głosili. co wkrótce jego przeciwnicy skwitują szyderczo: "Zeb dowski. że przybysze z Rzeczypospolitej chcą wymordować cara i bojarów. a zwłoki jego spalono. Zginął Dymitr. że 2 tyś. na którym zamierzał prz forsować utworzenie stałej armii. Koncepcje jego jednak były pogmatwane i mało precyzyjne. Wieści. które przybrał. ale nie zdradzał. Posłowie z orszakiem zdołali się obronie Jerzy Mniszech z córką dostał się do niewoli. że dla wielu swoich poddanych Dymitr zdawał się polską marionetką na tronie. Panorama Kalwarii Zebrzydowskiej. Gorący kato zasłynął z fundacji Kalwarii koło rodzinnych Zebrzydowic. konnym zjazdem szła ckim w polu. A równocześnie przez swych agentów w Polsce popierał ruch rokoszowy w jego początkach i myślał podobno sam o polskiej koronie. liczącego ponoć 2. w tym i nowy łaciński tytuł "imperator Russiae". zwołując go równocześnie z sejmem do Stężycy. regaliści i rokoszanie zjazd szlachty pod Stężycą . 252. 17 maj. ludzi. Przeciw temu właśnie. Mons Calvariae. wtargnęli spiskowcy na Kreml. głosiły. okpił chłopy Kalwarią. a pogląd ten dotąd pokutuje w rosyjskiej historiografii. a rokos szlachtę". zabezpieczenie stałych dochodów skarbu public nego i uderzenie na Szwecję w porozumieniu z Dymitrem. Zbierał zresztą potężną armię na wojnę. p: testów mniejszości zrywających sejmy. obraził się na Jezuitów o rzekomą al w jednym z kazań. swarzył się z nimi o tytuły.5 tyś. miedzioryt kolorowany Jerzego Brauna. zaprotestował na sejmiku proszowskim Mikołaj Zebrzydows Po śmierci Zamoyskiego wojewoda krakowski wyrastał na czołową postać o zycji. Równocześnie pragr król usprawnić procedurę sejmowania przez wyeliminowanie skrajnych nadużyć. zaskoczonych Polakó\ zginęło w czasie rzezi dokonanej przez tłum. Ale przeczulony w swej ambicji. 308 Zygmunt Ryć. jednego z najpiękniejsz architektonicznie i krajobrazowo założeń ówczesnych. Sam w płaszczu pielgrzyr dawał przykład pątnikom. Rokosz Zebrzydowskiego Na 7 marca 1606 roku zwołał Zygmunt III kolejny sejm. i rozpc propagandę za skierowanym przeciw monarsze rokoszem. ubrawszy się jak na deszcz w płachtę. przeciw zasadzie gło wania większością. zaś prochy wy strzelono z armaty. Wasyl Szujski obrany został carem.

Ściągnął ich Zebrzydowski obiecując ujawnić tajne plany króla. Podejmowana czasami próba przedstawienia tych uchwał jako programu szlacheckiego. kontynuacji programu egzekucyjnego. ten ostatni w głos krzyczał o Zygmuncie: "Za króla go nie mam 309 Dzieje Polski i Litwy -i innego chcę". okazało się jednak. Tylicki. by stanowisko króla przedstawić i rokoszowi zapobiec. Ale dawnych Zamoyszczyków zabrakło. W Izbie szlachta przedłożyła wprawdzie szereg tak zwanych "egzorbitancji". Zjazd sandomierski w odpowiedzi uzupełnił ten program o żądanie oddalenia z dworu Jezuitów. zastygli Ryć. o chęci koronowania królewicza Władysława. Król gotów był w tej sprawie pójść im na rękę. ale więcej tu było ciekawskich. Żółkiewski. wycofał się. Tymczasem pod Stężycą gromadzili się już szlacheccy krzykacze z Zebrzydowskim na czele. Żółkiewski wraz z Januszem Ostrog-skim przybyli do Stężycy tylko po to. na skutek stanowczego wystąpienia Skargi.to znaczy rezygnujący z wszelkich reform.Poza Małopolską właściwą sejmiki nie przyniosły jednak opozycji sukcesu. Sejm zerwany został przez różnowierców Radziwiłła i małopolskich opozycjonistów Zebrzydowskiego. zwołali zjazd następny . że nie miał nic do ujawnienia. o praktykach z Habsburgami. lepszym literatem niż politykiem. W Senacie regaliści przeważali zdecydowanie. Co .często prokrólewskie. ale w ostatniej chwili. zjazd koprzywnicki i zjazd wiślicki Oba zjazdy obradowały równolegle. Zjazd w Koprzywnicy był znacznie liczniej obesłany. Klasztor Bernardynów w Kalwarii Zebrzydowskiej. Górę brali przywódcy różnowierców z Radziwiłłem i Diabłem Stadnickim na czele. ustępliwość Zygmunta. połączonych przedziwnym sojuszem tylko przez polityczną ślepotę Skargi i nadmierną w tym przypadku. syn niedawno zmarłego Pioruna. niż uczestników. cudzoziemców i nuncjusza. 253. zwołując z Krakowa zjazd szlachty i senatorów do Wiślicy. Król odpowiedział. ruscy i mazowieccy . lecz wyjaśnienia królewskie uspokoiły większość posłów. Widząc. o skasowanie unii brzeskiej. zażaleń na niezgodne z prawem działania. Stężyczanie. Posłowie wielkopolscy zajmowali stanowisko umiarkowane.na czerwiec do Lublina. Różnowiercy jedynie domagali się "procesu" konfederacji warszawskiej. Daremnie. w oporze zwołali na sier pień właściwy rokosz do Koprzywnicy pod Sandomierzem. że sejmu nie da się wykorzystać. Baranowski opowiedzieli się po stronie króla. wbrew własnemu lepszemu rozumieniu. poza Zebrzydowskim i Janem Szczęsnym Herburtem. lata 1603-1609. liczbowo i intelektualnie. powołanie trybunału sądzącego rzekome "praktyki" królewskie itd. Na Litwie natomiast na przywódcę rokoszan wyrastał Janusz Radziwiłł. to jest prawnego zabezpieczenia przeciw tumultom wyznaniowym i ich sprawcom. To przesądziło sprawę. Tam gardłowano dużo o absolutyzmie. Zjazd wiślicki wypracował potwierdzony przez króla program kompromisowy . nie wytrzymuje krytyki. ale żadnego realnego programu wypracować nie zdołano.

że będą mu odtąd wierni. brońmy! Niechaj nas znają! Nas niewiele. budzącego słuszny szacunek dla szlachetnych intencji. bronić. trwogi się bać! Nic się nie bać! Moc na moc! Brońmy. oświadczyli. 310 . Wymuszony pokój nie mógł być stabilny. bić się nie chciało. nie wydrze. A skarbów chronić! Wygrająnie wygrają! Niechaj nas znają! . 7 października 1606 roku Zebrzydowski i Radziwiłł stawili się kornie przed Zygmuntem. mogły doprowadzić do istotnych zmian ustrojowych. mimo wymieniania innych kandydatów z Gabrielem Batorym na czele. Otwarcie wyraził to Zbigniew Ossoliński. bronić. kto wykroci? Nie ugrożą. A nieprzyjaciół gromić! Kto wykroci. zdecydował się rozwiązać konflikt siłą. brońmy. Stadnicki zdążył się przeprawić. paraliżowanie się zaś wzajemne dwóch słabych .najwyżej powtarzające się głosy o złożeniu króla z tronu. wzmocnienia republikańskich instytucji państwowych i zlikwidowania w ten sposób paraliżującej dwuwładzy słabego króla i słabego sejmu. Również wódz regalistów. Żółkiewski. Monarcha przypuścił ich do ucałowania ręki. A ich wiele: Bić. Ale po obu stronach narastał już kult złotej wolności. nie ugrożą. wojsko ich zresztą. Nie wydrze.Zygmunt Pieśń bojowa rokoszan Szlachta i mieszczanie polscy z Wzornika ubiorów szlachty polskiej (Muzeum Narodowe w Poznaniu) Kto chce nam skarby wydrzeć. pragnął za wszelką cenę walki uniknąć. Całą zimę trwała walka na pióra. ukorzenie się przywódców rokoszan przed królem Król zrozumiał to wcześniej i by temu zapobiec. Ruszył z wojskiem ku rokoszanom. bić. siec. a dla jego wyznawców każda silna władza była niebezpieczna. że wszystko czynili dla królewskiego dobra. przeważnie zaciężne hufce magnackie ze szlachty złożone. ale Zebrzydowski i Radziwiłł byli zdani na łaskę Zygmunta: starcie zbrojne nie rokowało im żadnych szans. trwogi się bać. bić. Rokoszanie rozeszli się do domów. Uchodzących dopadł pod Janowcem nad Wisłą. Obok prześcigania się na piękne hasła. nie wydrze! Trwogi się bać. Nie dbać.wolności tej gwarancją. Ale się srożą.

to da li Bóg i tobie. że "nie chcieli oni naprawy Rzeczypospolitej. uznając zajedynąinstytucjęwładnądo podejmowania uchwał politycznych właśnie sejm. Wprowadzono nowe przepisy dotyczące kontroli urzędu podskarbińskiego i skarbu Rzeczypospolitej. nie brak było i świetnych często literacko. Rozstrzygnął 6 lipca 1607 roku pod Guzowem. znów nie zjawili się nań rokoszanie. nosy ludziom . ani prawdą. pomazańcowi bożemu. której nie masz. Swoje zbrodnie. Potwierdzono i rozwinięto artykuły wiślickie. Gdy zaś król zwołał kolejny sejm do Warszawy na 7 maja 1607 roku. paskwiliusze niecnotliwe wydawać. zwłaszcza o dziesięciny. czci szczypać i szczekać jako jadowity pies. Nakładłeś na mnie kaiumniej. łańcucki krzywoprzysiężco i zdrajco pana swego! Targnąłeś się na mię i na sławę moje pisaniem jakimsi. niestety. którzy wcześniej złożyli zjazd pod Jędrzejowem. tak przy Królu Jegomości będących. Nie nowinać przeciwko panu swemu. Ale nie skłoniono ich do rokowań i trzeba przyznać rację zdaniu Szujskiego. na mnie kładziesz. lecz absolutnie niepolitycznych inwektyw. która w uściech twoich nigdy nie postała (gdyż ojca swego diabła naśladujesz. Pomimo to na sejmie panował duch kompromisu. posłuszeństwo wypowiedać. na sławie.uchwały sejm 1607 rok ale. ludzi cnotliwych i zacnych. W tym duchu szły też konstytucje przez sejm uchwalone. aby "brać z oboich coby do ochrony i naprawy praw należało". ale tylko abyś mógł jako złodziej po jarmarkach cokolwiek ulapić. i zobowiązano je do podatków oraz ekspedycji na wojnę. To nieprawda. któremu co się stało. korespondencja Diabła Łańcuckiego Stanisława Stadnickiego z Hieronimem Jazłowieckim może służyć za przykład temperamentu polemicznego naszych przodków. i rokoszowe. żeś do mnie posłał. bo cię synem jego ochrzcili ludzie). a moja cnota jako złoto w ogniu tak się wyczyszcza. czego ani cnotą. dla królewskich żołnierzy. co czyniłeś nie sub praetextu libertatis [pod pozorem wolności]. wojewoda podolski do Stanisława Stadnickiego. Wojna domowa była nieunikniona. dotyczących nieprawnych przywilejów. Rozwiązano również szereg drobniejszych a nabrzmiałych problemów. Ty zaś choćbyś też inaczej mówić chciał. nie pokażesz. jak i nie będących. A kto w Polsce mógł być taki niecnota jako ty? Tylko równego tobie widziałem Nalewajka. chcieli owładnięcia nią". Ciężka to była decyzja dla królewskich dowódców. Najpełniej uosabiał go Żółkiewski. proponując nowy sposób na rozwiązanie jego sporów ze szlachtą. krzywoprzysiężcą być. Oręż musiał rozstrzygnąć. postępki moje inaksze są. 1606 rok Niecnotliwy człowiecze. obsady opactw itd. nie dla poczucia realizmu obu stron. Powściągnięto pretensje duchowieństwa. przyrodzenie twoje niecnotliwe tego nie dopuści. Uszy. co sam czynisz. wszetecznie mówić. odrzucając wprawdzie i artykuły wiślickie. Zadośćuczyniono w ten sposób wielu rozsądnym postulatom rokoszan. ale postulując. bo choć ty przez gardło twoje fałszywie i niecnotliwie na mnie powiedasz. ani miałeś. Wzbraniali się przed walną bitwą. unikali 31 Dzieje Polski i Litwy -Hieronim Jazłowiecki. udajesz. które. Uchwalono rozbudowę floty i twierdz granicznych.

że twój sługa raz jako pies z pęcherzem ucieka). 1606 roku (Zamek Królewski w Warszawie). którzy świata nie widzą co pieniądze kują. Żółkiewski. Pragnął zgody. odsłaniające zwłaszcza ich knowania z Siedmiogrodem.. Ostatecznie też za zbyt krwawą nie można jej uważać: w innych ówczesnych .Zygmunt powstanie Bołotnikowa pojawienie się drugiego Samozwańca Lisowczycy poselstwo Wasyla Szujskiego w Krakowie widział możliwość kompromisu. bo szlachta tylko płazowała szablami. A któż by twe niecnoty wyliczył? [. siostra jej wyszła za Zebrzydowskiego.. Hetman 312 Ryć..ślacheckim urzynasz.. Lekcja była na długo skuteczna i dla rokoszan. Długo wierzyli w rozstrzygnięcie polityczne. Sądził. Zdobyto ważne dokumenty. a nie jesteś nim. wstrzymała się od pościgu za uciekającymi. l teraz sklep by się znalazł pod ziemią murowany w Łańcucie i chłopi przykowani. ------. o tym wiedzą wszyscy. i to głównie od strzałów piechoty do najemników Radziwiłła. dla pożytku swego ojca swej żony pojmałeś. To prawda. Chorągiew husarska. jedno ślachtę cnotliwą zabijasz. Gdy doszło do bitwy . co go goniono z Konstantynopola aż do Wołoch.nie chcieli zabijać. i sam Pan Bóg serce odejmie. kiedyć tego napotrzebniej będzie. Dwustu tylko rokoszan padło. Zdobyto wszystkie działa i chorągwie. Owa wiary i cnoty nikomu nie dochowałeś [. Z przywódców tylko Zebrzydowski i Radziwiłł salwowali się ucieczką. tam jakoś plądrował. ugodę uczyniwszy. najechałeś dom ślachecki Korniaktów. Rycerzem się czynisz. Ale sądu nad wichrzycielami nie złożono.] Z niecnotąnie chcę się dalej wdawać. i dla króla. 254. że nieudany rokosz stał się lekcją wystarczającą. fragment Rolki sztokholmskiej. ""J bitwa pod Guzowem jej poprzednio jak mogli. paniom uczciwym w maszkarach [maskach] języki urzynasz. wzięto wielu jeńców... ok. Król miał miękkie serce. również. ślachtę zabijasz niewinnie (o czym dobrze wiedzą Państwo Krzeszowie). zwycięzca spod Guzowa. wśród których znaleźli się zresztą ludzie mu bliscy: Herburtówna była jego żoną. Nie to jednak decydowało.] Pieniądze kujesz i do Konstantynopola talery na frymark [wymianę] za czerwone złote odsyłasz. i jakoś żyw nigdy żadnego Turczyna ani Tatarzyna nie zabił. Ale tryumf nad niekarną ciżbą rokoszową był zupełny. On pierwszy walczył o przebaczenie dla pokonanych.

nie brakło rokoszan uciekających przed królewską sprawiedliwością. Samozwaniec ów. a zwłaszcza do Kozaków dońskich. gdzie widział. wstrząsnęło krajem i zagroziło nawet stolicy. Powstanie jego. nie wiedzących jeszcze. drobna szlachta.państwach europejskich bunty i rokosze zdarzały się znacznie częściej i znacznie więcej krwi przelewały. oślepiony i stracony. potrzebnej choćby po to. tym razem niewątpliwy szalbierz. zwrócił się o pomoc do Polaków. Choć słusznie oburzony na Zygmunta o spuszczenie ze smyczy Dymitra Samozwańca II. wrócił w rodzinne. Główne siły szalbierza jednak. we wsi Tuszyno. stale zaległy. Dawni jego plebejscy stronnicy rozpoczęli w 1607 roku nowe powstanie. twórca formacji zwanej lisowskimi Kozakami. Dymitr Samozwaniec II. zabijaków pełnych odwagi. angażując wszystkie siły Wasyla przez wiele miesięcy roku 1606 i 1607. wiedział. chłop z pochodzenia. nadwołżanskie strony nie po to. czyli z miejskich podegrodzi. które przybyło do Krakowa w grudniu 1606 roku ze skargą na zerwanie ważnego przecież do ł622 roku rozejmu i z propozycją jego odnowienia. Wasyl Szujski zdawał sobie sprawę z narastającego niebezpieczeństwa. Niemcy i Polskę. by w następnych pokoleniach lekcji tej nie trzeba było powtarzać. niemniej trafiający do rozgoryczonych mas. po ucieczce z niewoli przez Włochy.Stanisława Witowskiego i Jana Druckiego Sokoliń313 Dzieje Polski i Litwy . Żółkiewski na Kremlu Śmierć Dymitra i wstąpienie na tron Wasyla Szujskiego nie mogły spotkać się z należytym odzewem ze strony władz Rzeczypospolitej w pierwszych miesiącach rokoszu Zebrzydowskiego. posłów nowych . służących. rzucił jednak Bołotnikow zarzewie dalszych buntów. fantazji i okrucieństwa. wzięty do niewoli przez Tatarów i Turkom na galerę sprzedany. na wojnie wychowanych. Szczęśliwie państwem moskiewskim targała jeszcze większa burza. Wysłał zaraz do Zygmunta poselstwo. Całe chorągwie przechodziły na żołd szalbierza. by znów dać się zakuć w jarzmo pańszczyźniane. aż po Ocean Lodowaty. Nie brakło wśród nich niespokojnych duchów. którym sprzyjało również rozgoryczenie mas ludowych. za żołd. na którego czele stanął udający znów cudem ocalonego z rąk morderców cara. Iwan Bołotnikow. Niepodobny nawet do carewicza z wyglądu. tak zwani ludzie posadzcy. podobno kreatura jednego z polskich urzędników Dymitra Samozwańca I. w pogoni za łupem i sławą. Król więc wyprawił do Moskwy. rosnące z każdym dniem w siłę. przemierzających śmiało olbrzymie przestrzenie wschodniej Europy. Schwytany. lub po prostu Lisowczykami. ruszyły na Moskwę i po kilku zwycięstwach w polu stanęły w lecie 1608 roku niemal u jej wrót. ich zawiedzione nadzieje po śmierci miłego im Dymitra. że będzie ona niegroźna. Wyróżnił się wśród nich rychło Aleksander Lisowski. gdzie wciąż więziono poprzednie poselstwo Oleśnickiego i Gosiewskiego. Wskutek tego jednak zabrakło u nas reformy państwa. że w tej sytuacji konflikt z Rzecząpospolitą musi jakoś ułagodzić. pomimo wymordowania wielu Polaków i uwięzienia poselstwa. w którym wzięli udział również Kozacy dońscy. Mikołaja Miechowieckiego. a raczej na dawaną przez niego wolną rękę w łupieniu ludności. o ile się tam lepiej wieśniakom żyje.

postawił król warunek. Wasyl równocześnie z rokowaniami z Rzecząpospolitą próbował porozumieć się z Karolem.społeczne uwarunkowania dymitriad traktat szwedzko--moskiewski w Wyborgu dynastyczne plany Zygmun ta Wazy Ryć. Po co zresztą? By mieć na karku tę masę awanturników. Utrzymuje się mniemanie. Wydaje się jednak. Zygmunt III stanął przed trudną decyzją. że idąc na Moskwę. wzięła z nim ślub. od traktatów Piotra Grabowskiego i Józefa Wereszczyńskiego. 255. ale gdy wracali. jednak na warunkach terytorialnych nie do przyjęcia przez Moskwę. w tym przysłanie do Moskwy pięciotysięcznego korpusu posiłkowego. jawnie wołano o aktywniejszą politykę kolonialną. opanowali całe prawie Inflanty po Dźwinę. że zawarli go tylko "dla oswobodzenia samych siebie i innych ludzi". Połączyły się z tym problemy szwedzkie. W Rzeczypospolitej szermował dziedzicznymi prawami królewicza Władysława: w grze o jego koronację za życia ojca zrzeczenie się tych praw i zawarcie . na warunkach w praktyce podyktowanych przez Szuj skiego. a jeśli akceptować rozejm. że już w tym czasie podtrzymywał pretensje do szwedzkiej korony tylko jako pewien atut w grze dyplomatycznej. Posłowie Rzeczypospolitej nie kryli. Zamoyski chciał je widzieć w imperium osmańskim. traktował j ą Zygmunt III jako etap pośredni w drodze do Sztokholmu. Pieczęć Zygmunta Czartoryskich w Krakowie). Zygmunt . że polskie Indie są tuż za polskimi granicami. potajemnie. Jakoż rzeczywiście pozwolono im wrócić do kraju z Maryną i Jerzym Mniszchami. znaczny poczet żeby na nią stawił". by szlachtę właśnie zatrudnić poza granicami metropolii. toteż nie został on zatwierdzony przez Zygmunta III. Jak za Batorego. na zatrudnienie których przeciw Karolowi sudermańskiemu brakło pieniędzy? Problem zbyt licznej szlachty istniał wtedy zresztą w niejednym kraju europejskim i w wielu z nich. Ostatecznie stanął rozejm na 3 lata i 11 miesięcy. syna Samuela. zagrażając znów Rydze. potencjalnych nowysh rokoszan. przebaczając Zebrzydowskiemu. w tym również Maryny i jej ojca. a w nocy. korzystając z odejścia polskich niepłatnych chorągwi do Tuszyna. ogarnęła ich wysłana przez Dymitra II chorągiew Aleksandra Zborowskiego. i uwiozła do Tuszyna Marynę. by ją powstrzymać. 1621 rok (Muzeum skiego. Interwencja polska w Moskwie trwała i mimo zobowiązań podjętych przez posłów nie było sposobu. by uniknąć wojen domowych.w Moskwie. do 30 czerwca 1612 roku. a następnie traktować o trwały pokój. Ostatecznie 10 marca 1609 roku zawarto traktat w Wyborgu. to tylko na dwa lata. z niewątpliwym pogwałceniem nietykalności poselskiej. że "gdzieby do Moskwy była kiedyś ekspedycja. Tam w dzień odegrała ona komedię rozpoznania cudownie ocalonego męża. Zażądać mieli wpierw zwolnienia zatrzymanych. W Polsce już do końca XVI wieku. od jakiegoś czasu szczególnie liczne. zaczęły się podnosić głosy. Toteż już w październiku 1607 roku. bez żadnego zawodu poza żołnierskim. Świeżo. Szwedzi umiejętnie wykorzystywali wojny Rzeczypospolitej z Moskwą dla poszerzenia własnych posiadłości. który poszerzał granice Szwecji o tereny świeżo opanowane i postulował wspólną politykę wobec Rzeczypospolitej.

Wojciecha Rakowskiego.•..DO W przyłączenie całego pan. Powrócił więc do Krakowa. Choć z początkiem 1609 roku plany wojny zaczynały się już krystalizować.. gdzie tymczasem Konstancja powiła mu syna. 1620 rok (Muzeum rzeczy realista.':^'^ i^ł'<:~. Również i inne pośrednie przekazy zdawałyby się potwierdzać tę wiadomość.• CO Się aa . •'•-. niestra314 -------------------. Pozostawało tylko jedno: otwarta. również w kategoriach szczerego patriotyzmu..•• •"•• •••••-'• >':'•'". że "król snadź myśli z Karo-lusem przymierze uczyniwszy.Zygmunt l dzonemu w badaniu trudno dostępnych dokumentów. od bojarów. człeka na tę ekspedycję". niestety z drugiej ręki. a zatem i Smoleńska. Ważniejsze było uchwalenie amnestii dla rokoszan i ponowne zawarowanie wolności wyznania dyzunitom. odwrócić grożącą Szwecji wojnę z Danią. że niektórzy z nich chętnie by widzieli królewicza na tronie. gdzie w ostatnich latach. nie kryjąc już celów tej podróży. nigdy chyba nie wierzył. wyprawa króla na Smoleńsk 28 maja 1609 roku ruszył król na Litwę. Miał zresztą król pewien pretekst do rozpoczęcia działań bez zgody sejmu: postanowienia pactów conventów. i po chrzcinach "pod rauszem ofiarował Jego Królewskiej Mości l tyś.Ryc 256 Wizerunek żołnierza polskiego. Toteż chęć uznania przez niego szwedzkiego status quo dla dobra Rzeczypospolitej i dla syna w 1608 roku była bardzo prawdopodobna. Otóż w listopadzie 1608 roku Krzysztof Radziwiłł pisał do swego brata Janusza. . warszawski sejm w styczniu i lutym tych spraw nie poruszał. które zobowiązały go do odzyskania utraconych niegdyś prowincji. teraz już pierwszy senator świecki Rzeczypospolitej. wszystką swoją moc na Moskwę obrócić i królewicza na to państwo osadzić". przychodziły sygnały. Czartorvskich w Krakowie). Pamiętajmy. wbrew własnym dynastycznym interesom. drzeworyt w Pobudce zacnym Stwa moskiewskiego Zygmunt. rokoszanina.-1' ' • ••<•.. i. Do chrztu trzymał go Janusz Ostrogski.'^« . zawdzięczamy rewelacyjną wiadomość. choć z Moskwy.. i to szybka interwencja w Moskwie. ••"' T.. Henrykowi Wisnerowi. Kraków. Jeszcze w 1610 roku będzie się starał. Jana Kazimierza. że Zygmunt do końca życia czuł się Szwedem i o kraju tym myślał nie tylko w kategoriach dynastycznych. W gruncie synom Korony Polskiej. aby uprzedzić Karola i zagarnąć J i i i ' ' • m^^:'^'. po szybkim odbudowaniu spalonej w 1595 roku części zamku. kasztelan krakowski. Szwedzi woleli jednak skubać Inflanty w porozumieniu z Wasylem. narodziny Jana Kazimierza Trudno zresztą byłoby z tym występować publicznie. •• .dzięki temu pokoju ze Szwecją byłoby pewnym argumentem.

Król prowadził 12 tyś.przebywał najczęściej. słuszność. nie patrzyłbym ja na to. gdzie wielu bojarów. Plan bitwy pod Kłuszynem. Potężna twierdza. "wór" musiał się wycofać. które na kilkanaście miesięcy stawało się faktyczną stolicą Rzeczypospolitej.Struś Sz .Zborowski G . byle jedno było dobrze Rzeczypospolitej". Nie było to za wiele. opowiedziawszy się za wojną. to jest z naszej strony.wojsk cudzoziemskich płoty i zasieki K . pozostawił pod opiekąMikołąja Zebrzydowskiego. jazdy. piechoty i 10 tyś. gotowa była uznać Władysława za cara.Stanisław Żółkiewski. choć to niektórym inaczej się zda. Szwedzi. Lecz dobro to widział w zjednoczeniu obu narodów słowiańskich. tym realniejszych.De la Gardle stanowisko Stanisława Żółkiewskiego wobec wojny moskiewskiej oblężenie Smoleńska Ryć. We wrześniu armia królewska pod osobistym dowództwem Zygmunta stanęła pod murami Smoleńska. Gdy przyprowadzili mu pierwsze swoje oddziały polscy pułkownicy spod Tuszyna.Kozacy D . że najważniejszy jest interes państwa i uspokajając swoje sumienie. Niezbyt chętny tej wojnie. 257. gdy tymczasem większość senatorów. im skromniejszych nabytkach.-*• wojsk moskiewskich (tm) ~*. Francuzi Moskale Polacy -•* kierunki uderzeń wojsk polskich kierunki odwrotów: ". Żółkiewski proponował zrezygnować z oblężenia i iść na Moskwę. myślała tylko o odzyskaniu utraconych prowincji i ewentualnie o nowych. wydawała się nie do zdobycia. 5 tyś.stanowisko wielkiego wciąż wakowało w Koronie . Dymitrem Samozwańcem II.Dunikowski P -Porycki Ż -Żółkiewski S . uważał jednak. Ale królowa z dziećmi i dwór ruszyły z nim do Wilna. . w obawie przed "worem [złodziejem] tuszyńskim". pisał w związku z tym już wcześniej do Lwa Sapiehy: "O sprawiedliwość. niż łapać moskiewskiego kanarka na dachu. Szeregi jego zresztą rosły. za grubymi skryta murami. Dowództwo naczelne wyprawy objąć miał hetman polny . na którą stawił się zresztą z opóźnieniem na wyraźny rozkaz królewski. Król jednak konsekwentnie wolał trzymać smoleńskiego wróbla w garści.Szujski Z . dysponująca silną artylerią. Kozaków zaporoskich. 315 Dzieje Polski i Litwy obóz wojsk cudzoziemskich obóz wojsk moskiewskich piechota GLJ jazda Niemcy.

Miesiąc później stanął pod jej murami. że hetman koronny jest w niebezpieczeństwie. brat Wasyla. zasiekami. Gdy nadeszły wreszcie obiecane szwedzkie posiłki. po 21 miesiącach oblężenia. Nie mógł wyzyskać zaskoczenia i uderzyć na śpiących. .a wówczas do obozu przybywali kolejni. Zawiedziony Żółkiewski opuścił Moskwę. ale trudne zmagania w niekorzystnym terenie. kilkaset piechoty i 2 działa. że granice nie zostaną zmienione. Nie ukrywał zresztą. wojska. mimo że to właśnie obecny hetman ujął przed laty i poprowadził na śmierć jego ojca Samuela.5 tyś. Część z nich musiał zresztą zostawić pod Carowym Zajmiszczem. Zdecydował nieprzyjaciel. Nie szarża kawaleryjska miała teraz decydować. jazdy i l tyś. Naprzeciw mu wyruszył Żółkiewski na czele 2 tyś. Stawiał własne warunki. Lecz wyższość bojowa znakomicie wyszkolonych polskich oddziałów ujawniła się w pełni właśnie tutaj. prowadząc zaledwie 6. właściwie dużego podjazdu. Wybór Władysława w zasadzie akceptował. Ale było już za późno. Zdobył go 13 czerwca 1611 roku. skapitulowali. trzymając się od bitwy z dala. Wczesnym rankiem 4 lipca. Niemców. Miesiąc jeszcze. Dwa dni później załoga Carowego Zajmiszcza uznała Władysława za cara. Wydaje się. Gotów był sam przejąć panowanie nad Moskwą. Żółkiewski obiecał jej. musiał czekać na działa. płotami. że grał na zwłokę. Tym samym jednak wlokły się pertraktacje z bojarami. Chciał wpierw zdobyć Smoleńsk.Zygmunt bitwa pod Kłuszynem Władysław Waza carem moskiewskim 36 tyś. piechoty. Dymitr Szujski. Twardo postawił sprawę: bez Smoleńska i twierdz nadgranicznych bezpieczeństwo Rzeczypospolitej nie będzie zapewnione. miesiąc trudnych rokowań. Prowadził 316 . Przez ten czas jednak zainicjował rokowania z przywódcami nie rwących się do walki najemników. w znacznej części obcych najemników. zagrożenie Moskwy bowiem malało. Zygmunt układu nie aprobował. lecz ostateczne jego uznanie odsyłał do sejmu. silnie obsadzoną twierdzą. a oblężenie Smoleńska będzie zdjęte. najemnicy obcy. i przejmował nad miastem i państwem całym rządy w imieniu nowego cara Władysława Zygmuntowicza. Słysząc. które się zresztą spóźniały. Szwedów i Francuzów. którzy gotowi byli przyjąć królewicza. W otoczeniu Zygmunta ścierały się różne koncepcje: iść na Moskwę czy kończyć ze Smoleńskiem. Moskali. ujrzał Żółkiewski przed sobą obóz nieprzyjacielski pod wsią Kłuszynem. że sam chciałby wpierw rządy objąć w Moskwie w imieniu piętnastoletniego syna i że boi się o jego losy w państwie. jazdy polskiej. ruszył na odsiecz Smoleńska. Łączyli się z nim jednak niektórzy tuszyńscy pułkownicy. bez uzgodnienia z królem i senatorami. W ciężkiej walce legło do 15 tyś. skryty za murkami. Śmierć Dymitra Samozwańca II ośmieliła wrogów Zygmunta: Maryna z synkiem szalbierza wkrótce też marnie zginie. przyprowadził mu swój pułk Aleksander Zborowski. Potem ruszył na Moskwę. które tyle przewrotów i tylu carów nagle życie kończących ostatnio widziało.

patriarchę Filareta Romanowa i przekazał zdobyte sztandary. był świadkiem tryumfu i rezygnacji. zaczęli teraz łupić współobywateli. ale pierścień oblężenia się zacieśniał i głód wreszcie zawitał. bezkarnych. Dymitra oraz Iwana Szujskich. Nie wszystkich zresztą. Bitwa pod Moskwą wg Juliusza Kossaka. zjedzono rzemienie i trawę. Tryumfu hetmana. dość energiczne prowadzenie wojny. choć słusznie obawiali się okrutnej zemsty. Szła wprawdzie wyprawa po wyprawie z posiłkami i zaopatrzeniem dla Kremla. rozpoczęli oblężenie Kremla. 317 Dzieje Polski i Litwy tryumf hetmana Żółkiewskiego kapitulacja polskiej załogi Kremla konfederacje niepłatnych żołnierzy Ryć. Zjedzono konie i szczury. obradujący od końca września do początku listopada 1611 roku. po 1611 roku (Muzeum Czartoryskich w Krakowie). aż w końcu zaczęto jeść trupy. wielu Polaków wymordowano w mękach. Kuźmy Minina i kniazia Dymitra Pożarskiego.uwożąc jeńców i pozostawiając na Kremlu polską załogę pod dowództwem Gosiewskiego. kniazia Wasyla Golicyna. Ci. Kilkudziesięciu skazano za rozboje na banicję. a szeregi bojarów życzliwych jeszcze Władysławowi topniały z dniem każdym. którym się udało wcześniej z tymi skarbami do kraju powrócić. a wówczas w Niż-nym Nowogrodzie wybuchło powstanie pod wodząrzeźnika Ryć. Rezygnacji. Zaczęli jeszcze na Kremlu od łupienia skarbca carów. zdobywcy Smoleńska zawiązywali konfederacje i łupiestwem pragnęli wymusić zwrot należnego im żołdu. A w Rzeczypospolitej szaleli niepłatni żołnierze. Sejm złożony w Warszawie. 258. Zaś 21 lutego 1613 roku w Moskwie sobór ziemski wybrał nowym carem Michała Romanowa. 6 listopada 1612 roku kapitulowali polscy obrońcy Kremla. który przywiódł swych jeńców: Wasyla. 318 . miedzioryt Tomasza Makowskiego. bo uchwalony pobór nie pozwalał na dalsze. konfederatów rozbroić. Obrońcy Kremla i Inflant. syna uwięzionego patriarchy Filareta. kilku na śmierć. Opanowali Moskwę. Z trudnością i dopiero w 1615 roku udało się konfederacje rozwiązać. ale wielu. Książęta Szujscy przed królem Zygmuntem III na sejmie warszawskim w 1611 roku. 259. rozbijało się nadal. Mimo obietnic Pożarskiego.

XVII wieku. Umożliwiło to szturm na Moskwę w nocy z 10 na 11 października. czego z właściwym mu realizmem po tej wojnie oczekiwał. Zaporożców z atamanem Konaszewiczem-Sahąjdacznym na czele. usiłujący narzucić dyscyplinę faworytom królewicza. Rzeczpospolita osiągnęła swój największy rozrost terytorialny: 950 tyś. pisany z pasją i namiętnością. między którymi wyrastał teraz mur nienawiści. Odrzuciła go kancelaria koronna. wśród których szczególnie niechlubną rolę odgrywali młodzi Kazanowscy. w myśl którego cesarz (imperator) Rusi Władysław Zygmuntowicz odstępował królowi Zygmuntowi III księstwa smoleńskie i sie-wierskie. o czym marzył. Jesień 1617 roku przyniosła pewne sukcesy i wojsko zimowało na terenie nieprzyjacielskim. nie niszcząc swego kraju. ale na wiosennym sejmie 1618 roku nawet dotychczasowi zwolennicy interwencji zażądali jak najszybszego zakończenia tej wojny. skrytymi pod pozornie beznamiętnym opisem. syn Marka. zamieszkanych przez około 10 min ludności. km2. ale Moskali skłoniono do znacznych ustępstw. Odzyskano w przybliżeniu to. co stracił Zygmunt Stary. Aby przed wymaganą rezygnacją królewicza z praw do panowania w Moskwie (na którą się zresztą nie zgodził) stworzyć fakty dokonane. Bartłomieja Nowodworskiego. spisano traktat pokojowy. Gdy nie mógł wywalczyć tego. zażądała zmiany tytulatury. Ponieważ siły polskie były zbyt szczupłe. Rozpoczęły się rokowania.zrealizował to.Zygmunt S 319 Ryć. miasta zdobyć nie zdołano. Powodowały tylko jeszcze większe zniszczenie kraju i narastanie nienawiści do Polaków. Kolejne wyprawy załamywały się jeszcze przed Moskwą. Siewierz i Czernihów. 260. Podpisał go Władysław ostatecznie jako wielki książę moskiewski. Tak powstał Początek i progres wojny moskiewskiej. zasiadł do przelania swoich marzeń i żalów na papier. Hetman Żółkiewski odjechał już wcześniej do swojej Żółkwi. Polska i Litwa w 1. Lew Sapieha sprowadził na pomoc 20 tyś. pamiętnik własnych czynów i własnych złudzeń . syn Zbigniewa. Mimo wysadzenia bramy przez dzielnego kawalera maltańskiego.ale za jaką cenę! . potem fundatora znanej szkoły średniej w Krakowie. pół. oraz Jerzy Ossoliński. Ostatnią próbą podporządkowania państwa moskiewskiego stała się wielka wyprawa Władysława na Moskwę. Naczelne dowództwo sprawował stary hetman Chodkie-wicz. Dzieje Polski i Litwy wyprawa Jana Karola Chodkiewicza na Moskwę rozejm w Dywilinie Początek i progres wojny moskiewskiej XVII stulecie wiekiem wojen Trzeba było kończyć tę wojnę. bratniej unii dwóch narodów. wyróżnili się natomiast męstwem i rozwagą Jakub Sobieski. Jego wnuk . Podpisany ostatecznie czternastoletni rozejm dywiliński z 11 grudnia 1618 roku pozostawiał we władaniu Rzeczypospolitej Smoleńsk.

gdy rzadkie wojny dotykały tylko obrzeży kraju.liberum veto. rokoszu. ale skierowanie największej energii. konfederacji wojskowych. godnie wieńczące odchodzącą razem z nim w przeszłość ideologię polskiego renesansu. Mapa Królestwa Polskiego z atlasu Abramusa Orteliusa Theatrum orbis terrarum. takie jak rokosz Zebrzydowskiego. ale kulturę polityczną Rzeczypospolitej obciążył obustronną podejrzliwością i nieufnością. coraz bardziej w głąb kraju sięgających. co wkrótce z zasady jednomyślności stworzyć miało paraliżujący hamulec . Dawna obawa przed skutkami elekcji vivente rege usprawiedliwiona była obrotem spraw w państwach habsburskich. lecz równocześnie sprawiała. najtęższych umysłów ku sprawom wojennym powodowało niebezpieczny regres w myśleniu kategoriami polityki wewnętrznej. Dopóki obiektem sejmowych i sejmikowych ceremonii nabożnych było rozwiązywanie starych problemów. 1574 rok (Instytut Geografii Uniwersytetu Jagiellońskiego). Nieufność zresztą była obustronna. 261.. przede wszystkim niezdolne do zasypania pogłębiającej się przepaści między dwoma koegzystującymi w państwie światami wschodniego i zachodniego chrześcijaństwa. których spór obdarzył sarmacki barok niespodziewanym bogactwem wyobraźni artystycznej. Podejrzliwość i nieufność nadal też otaczała dwór królewski. że w niejednym interesy króla rozmijały się z interesami Rzeczypospolitej. ale bojowanie .pisał Mikołaj Sęp Szarzyński.byt nasz podniebny" . a wespół z nimi niepokojów zewnętrznych. buntów kozackich. dopóty rutyna i tradycja nie były tak niebezpieczne. rozstrzygnięcia nowych problemów politycznych i społecznych. niedowład rządów sejmowych metod porozumienia wewnętrznego. szlachetne w ocenie dzieło dojrzałej refleksji. Sarmaci i libertyni "Pokój .dostojne w stylu. Śmiałe unowocześnianie metod walki z wrogiem zewnętrznym nie pociągnęło za sobą unowocześniania 320 Zygmunt Ryć. Próżno Żółkiewski zapewniał na sejmie. że jeśli królewicz Władysław wychowany zostanie zgodnie . nadchodził wiek ciągłych wojen. przez podkreślenie ich obrzędowego i nienaruszalnego "sacrum". Po spokojnych czasach jagiellońskich. Lecz niezdolne były do zażegnania nowych konfliktów. Kryzysy polityczne. Zwycięstwa okrywały wprawdzie sławą sarmacki oręż. uważano za wynik chęci wprowadzenia zmian destabilizujących sprawdzoną konstrukcję ustrojową i usiłowano rozwiązywać przez petryfikację istniejących form państwowych i parlamentarnych.szczęśliwość. pomagały nawet znaleźć najlepsze doraźnie rozwiązanie.

bo wolnym rozkazuje. a może nawet bardziej porokoszowa łaskawość oraz odzyskanie Smoleńska przekonały znaczną część opinii szlacheckiej. a autorytet jego korony przez czas cały miał charakter sakralny. wybijającego się syna bojarskiego. było opinii przeciwnych. Zygmunt uczył się długo. świętość jej instytucji. gdyż wspomniane w nim zostały skromne początki dynastii Wazów. "Panie mój . spowodowała stanowczy zakaz kontynuacji. a królowie absolutni to królowie osłów. 1605 roku (Muzeum Narodowe w Warszawie). Rokoszanin jest". odmówił ucałowania ręki królewskiej. przez byłego rokoszanina Jana Szczęsnego Herburta. Równocześnie jednak król był wciąż podstawowym. ok. pozostającej dalej w rękopisie. co sądzi o wierności małżeńskiej Zofii Jagiełłowej. Dopiero doświadczenia rokoszu. to korona go nie minie. Że długo musiał zamach na Zygmunta l walczyć o zaufanie poddanych. Cóż więc dziwnego. Portret Tomasza Zamoyskiego. mówiąc: "Dajcie mu pokój. Długosz zbyt jasno dał do zrozumienia. patriotyzm lokalny . Wrażliwość króla była jednak przesadna i jego autorytet osobisty rósł teraz z każdym rokiem. Wymogi dotyczące rozumu i charakteru monarchy najpełniej odzwierciedlały szacunek dla korony. na polskim tronie należy przypisać fakt. Zygmunt roześmiał się tylko i nie pozwolił zmuszać dziecka. praprababki Zygmunta. lecz raz wyuczoną lekcję pamiętał dobrze. toteż nie tylko Ryć. że osoba królewska przez wszystkich uważana jest za świętą. by zrozumieć imponderabilia polityczne. Skonfiskowane zostało dzieło młodego. który swej władzy nie nadużywa i po ojcowsku odnosi się do poddanych. że król polski to król królów. poruszenie w kraju ukazało. Szymona Starowolskiego o Zygmuncie I. Za wiele.321 Dzieje Polski i Litwy z obyczajem Rzeczypospolitej.to największy tytuł u swobodnych" . by Zygmunt nie czuł niepokoju. Toteż mawiano. powiadając. a przyrodzona dobroć i poczucie humoru jednały mu serca. takich jak Walezy czy Zygmunt III w pierwszych latach panowania. że jest to człowiek jak inni. malarz niezna. że rozbroił w końcu najbardziej zatwardziałe serca szlacheckie i gdy w 1620 roku szlachcic kalwiński Michał Piekarski usiłował go zamordować. sakralnym węzłem spajającym Rzeczpospolitąwjedność. Oswoiły one opinię sarmackąz obrazem władcy. syn Janusza. nie tylko wśród rokoszan. Ten paternalistyczny model monarchy źle oczywiście pasował do młodych ludzi. musiał je solidnie przetrawić. Gdy mały Bogusław Radziwiłł. wzrost autorytetu królewskiego Niemniej kompleksy pozostały.zwracał się niegdyś do króla Kochanowski. Próba wydania Historii Długosza. 262.Ograniczonej lotności umysłowej pierwszego Z Wazów ny.

a w tym celu jakoś ją trzeba było nazwać. ani Ślązak spod Oświęcimia nie był nazywany Polakiem.zarazem ideologia państwowa. Przypomniana już w początkach poprzedniego wieku między innymi przez Miechowitę. był w owych czasach postacią niewątpliwie barwnąi interesującą. tacy jak Fabian Birkowski. nie mówiąc już o Litwinach czy Rusinach. że są to ideały zagrożone przez niepotrzebne. stąd powszechny był nawrót do dawnych określeń z czasów jedności rzymskiej. do zapomnianych w średniowieczu nazw Hiszpanii. najwięcej analogii można by znaleźć na Węgrzech i W Hiszpanii. Bardziej dla tej kultury charakterystyczni byli kapłani. Kapelan i historyk Lisowczyków. I choć z historycznego punktu widzenia koncepcja jedności dziejów sarmackich była nieudana. Tak rodziło się nowe zjawisko zwane sarmatyzmem . humanistycznych korzeni. zwłaszcza że wciąż pamiętano o dawnych podziałach. .Ryć. Nie język grał tu główną rolę. ze w znacznej mierze wyrastał on z renesansowych. często przesadnie eksponowanego. . używana przez Bielskiego. 263. wymagało jednak również uznania praw tej szerszej ojczyzny. Taką nazwą dla narodów Rzeczypospolitej stała się nazwa Sarmacja. dowartościowując szlachtę litewską i ruską jako pełnoprawnych gospodarzy wspólnej sarmackiej Rzeczypospolitej. że nie odczuwano również potrzeby innego. Przed problemem tym stawały w XVI i XVII wieku i inne jedno322 Zygmunt l czące się państwa. Zdrowe do nich przywiązanie. matyzmu było to. znany z kazań i mów pogrze- . wciąż ani Mazur. Belgii. nie tylko instytucjonalnego węzła łączącego Rzeczpospolitą. a niebezpieczne zmiany. dziwacznym pomnikiem sarmackiej pychy. to geograficzne jej ujęcie przez Stryjkowskiego wychodziło naprzeciw rzeczywistym potrzebom społecznym. nieznany malarz polski. spopularyzowana jednak została w czasach Wielkiego Bezkrólewia i rządów Batorego przez Macieja Stryjkowskiego. ale konsekwentnie przypominającego. ideolodzy sarmatyzmu Nie zawsze jego czołowi ideolodzy poprzestawali na schlebianiu szlachcie. . ale odrębności regionalne. że średniowieczne dzieje Litwy i Rusi są częścią dziejów Rzeczypospolitej.Nie znaczy to. z osławionym Wywodem jedynowłasnegopaństwa świata. Portret Stanisława Tęczyńskiego. później Dominikanin i kaznodzieja królewicza Władysława. wpierw profesor literatury greckiej i rzymskiej na Akademii Krakowskiej. Specyfiką sar. Podobne zjawiska występowały w tym czasie i u innych narodów europejskich w różnym natężeniu. Brytanii. ale jednak marginalną. ani Prusak z Prus Królewskich. historyka nie najwyższej rangi. i inne łączące się w jedno narody. ale i ze zrozumienia. z wiary w ład i harmonię jako ideały również polityczne. styl życia i zespół skojarzeń składających się na specyficzną sarma-cką wyobraźnię. przed . • 1634 rokiem (Kraków-Wawel). Franciszkanin Wojciech Dembołęcki. budujące wpierw patriotyzm na szczeblu lokalnym jako fundament patriotyzmu szerszego.

bowych. 264.nYm. Służyło mu również szkolnictwo siedemnastowieczne. Grzegorz Knapski. i architektury urabiać miało takie. ale i piękna kultury czy krajobrazu ojczystego na modłę horacjańską. nie tylko jezuickie. Model wychowania. również przez inne wyznania protestanckie. Pieczęć Urbana VIII. uwieńczony laurem przez papieża Urbana VIII w 1623 roku. a nie tworzenia wartości nowych. który właśnie w czasach Zygmunta III szeroko się rozprzestrzenił w całej Rzeczypospolitej. Jedynie Bracia Polscy się mu przeciwstawiali i stąd właśnie oni byli najgoręcej zwalczani. spowodowała jeszcze ich nasilenie i związanie z postawami budzącymi nieufność wobec króla. Sławę największą zdobył jednak inny Jezuita. Należał do nich wybitny lingwista. był dla chłopców modelem ofiarnego życia dla społeczności. Model ten jednak zakładał aktywność defensywną. nie tylko w rodzinach szlacheckich. Jej sławny profesor. matematyk i astrolog Jan Brożek wsławił się polemicznym Gratisem z 1625 roku. Z zakonu Jezuitów wyszli kontynuatorzy renesansowego spojrzenia na kulturę antyczną jako zwornik ideowy społeczeństwa sarmackiego. i to głównie wartości stadnych.323 Dzieje Polski i Litwy Ryć. wyrażających znaczną dojrzałość poglądów politycznych i zrozumienie potrzeb Rzeczypospolitej. piękno rzeźby mierzą Sarbiewskiego. jak Akademia Jan Brożek Krakowska. 1636 rok (Muzeum Czartoryskich w Krakowie). przez powiatową i wojewódzką czy też miejską lub gromadzką. którego Thesaurus polono-latino-graecus wydany w Krakowie u Cezarego w 1621 roku i inne pisma filologiczne przez dwa wieki były podstawą polskiej wiedzy w tym zakresie i dotąd są kopalnią znakomicie ujętego materiału językowego. od najmniejszej. Trendy te ujawniały się już w okresie Wielkiego Bezkrólewia. Drzeworyt z karty tytułowej Poezji Macieja Kazi. lecz polityka Batorego i młodego Zygmunta III. Jezuicki model wychowawczy. aktywność w obronie wartości. 265. a nie inne reakcje 324 .Pi«?kno słowa> Pi(?kno obrzędu. profesor Akademii Wileńskiej. Maciej Kazimierz Sarbiewski. broń zaś Boże indywidualnych. 1632 rok. piewca istotnych wartości patriotycznych i politycznych. stadnym modelom zachowania niechętnych. dwóch jakże odmiennych indywidualistów. że społeczeństwo sarmackie było społeczeństwem obywatelskim. bezlitośnie szkolnictwo jezuickie atakującym z pozycji bardzo tradycyjnych. Nie można zaprzeczyć. rodzinnej. zakładał jednak również przewagę oddziaływania estetycznego nad racjonalRyc. Wysoki poziom jezuickich uczonych w tym okresie budził zresztą niepokój starych środowisk uczelnianych. po społeczność całej Rzeczypospolitej. ostatni w kulturze europejskiej i jeden z największych poeta nowołaciński.

zarówno kościoły. rozpoczęta wkrótce po ukończeniu rzymskiego pierwowzoru. tak charakterystyczne dla ok. jak kaplice i klasztory. przebudowany w latach 1615-1621. lata 1597 nego marmuru. Zamek Kmitów w Nowym Wiśniczu. a gdy zasłużył na chłostę. Krakowski kościół Jezuitów pod wezwaniem św. Kościół Jezuitów w Nieświeżu. fundować klasztory. 1630.kościół Jezuitów w Nieświeżu. Powstadanie rodziny Lubomirskich. ale już w trakcie budowy stawał się wzorem dla następnych. drugim . fundacja Radziwiłła Sierotki. Lubomirscy przebudowali Wiśnicz Kmitów w nowoczesną na owe czasy barokową rezydencję w latach 1615-1621. niegdyś gniazdo Zborowskich. a potem Opalińscy zagarnęli Rytwiany. Zamek w Krasiczynie wzniesiony został w latach 1592-1614. lecz ośrodkiem życia coraz częściej stawał się dwór szlachecki i pałac magnacki. Piotra i Pawła w Krakowie. lata 1586-1593. . od końca XVI wieku przeszedł w posiakilimkiem przykrytej.Zygmunt Ryć. dobudowywać do nich liczne kaplice. którego budowę rozpoczęto w 1597 roku. rękę podawał. Magnaci.bo mu chlebodawca. powstawał wolniej. Tęczyńscy. Nowe prądy artystyczne przenikały tu szybko. 325 Dzieje Polski i Litwy sztuki polskiej tego okresu. Dwór magnacki stawał się teraz również domem dla żołnierza zaciężnego albo dla sługi zwanego rękodajnym . umieszczać w nich liczne pomniki grobowe i epitafia Z Czar. Krzysztof Ossoliński w latach 1621 -1641 wybudował koło Ujazdu w Sandomierskiem wspaniały Krzyżtopór. Wbrew Skardze model życia ziemiańskiego tryumfował. a także zespołów takich jak Alwernia Korycińskich czy karmelicka Czerna koło Krzeszowic. jako szlachcicowi. Piotra i Pawła.elementem podkreślającym jedność kościelnej i magnackiej formacji kulturowej. ale -jak widzieliśmy na przykładzie Bielan i Kalwarii. choć dla ubogiego szlachcica częściej w marzeniach niż w rzeczywistości. 266. otrzymywał ją na ławie Ryć. Mani ery styczne i barokowe budowle sakralne. Nie do końca jednak. wały też lub się rozbudowywały rezydencje magnackie w pierwszej połowie stulecia wielkie rezydencje magnackie. stały się właśnie wówczas trwałym elementem polskiego krajobrazu. 268. W architekturze kościelnej Europy ich pierwszym przykładem był jezuicki kościół II Gesu w Rzymie ukończony w 1584 roku. fundacja ostatniej z Tęczyńskich .Ryc 267 Kości0) Jezuitów św. architektura kościołów jezuickich etyczne. bogatsza szlachta mogli wznosić kościoły.

w Krakowie z trudnością dawało sieje wtłoczyć w istniejącą . Jako ośrodek miejski Warszawa miała wówczas znaczenie drugorzędne. Śledząc równolegle rozwój architektury i funkcji tych oraz innych rezydencji magnackich. ani kulturalnej. miasta pałaców i dworów magnackich wokół królewskiej siedziby. rozbudowany przez Bonę i Annę Jagiellonkę. 269. Ruiny zamku Krzyżtopór w Ujeździe.pod koniec panowania Zygmunta Augusta i nieraz w czasie rządów Batorego. choć Kraków pozostawał stolicą nadal i wiele stołecznych funkcji zachował. którzy budować pragnęli swe znaczenie w skali całej Rzeczypospolitej. królewską komnatkę połączoną okienkiem z pałacową kaplicą. Okazją zaś dla nich stało się przeniesienie królewskiej rezydencji do Warszawy. ale moskiewską polityką Zygmunta. a jeśli gdzieś się dłużej zatrzymywali . wzór bowiem tu był specyficzny: Eskurial Filipa II. 326 Zygmunt przeniesienie rezydencji królewskiej do Warszawy rozwój urbanistyczny Warszawy od późnego renesansu do pełnego. Nie wszystkie jednak senatorskie rody największy nacisk kładły na swoje prowincjonalne rezydencje. Ale właśnie dlatego było tu miejsce na śmiałą urbanistyczną koncepcję miasta rezydencjonalnego. będące architektonicznym wyrazem przewagi politycznej na określonym terytorium. Ryć. Zamek Krasickich w Krasiczynie. a nawet w skali międzynarodowej. Warto zwrócić uwagę na drobny pozornie fragment jego wawelskich inwestycji. po powrocie dworu z Wilna do Korony. Obaj ci królowie jednak wędrowali chętnie. imponującą wciąż majestatem i czytelną koncepcją ideową. lata 1592-1614. 270. co nastąpiło w 1611 roku. Nieco później Koniecpolscy rozpoczęli budowę ukończonego w 1641 roku pałacu w Podhorcach.rezydencję legendami otoczoną i choć dziś w ruinie. Nawet pożar zamku w 1595 roku nie zmienił jeszcze stołecznych funkcji Krakowa: król przeniósł się na krótko wpierw do pałacu kardynała Radziwiłła. następnie do własnego na Łobzowie. Mieszczaństwo jej w skali Rzeczypospolitej nie grało większej roli ani gospodarczej. widzieć można. wzniesionego przez Krzysztofa Ossolińskiego w latach 1621-1641. Zygmunt III był domatorem i dobrze się czuł na Wawelu. a siedzibą królewską. Warszawa była już od dawna miejscem odbywania sejmów. dojrzałego baroku wiedzie droga korespondująca z rozwojem funkcji politycznych magnackiego dworu i rozwojem magnackiego latyfundium. pragnęli też związać swe losy z osobą władcy i w jego otoczeniu ustalić swą siedzibę.to na Litwie. Zaś przeniesienie to uzasadnione było nie szwedzką. dominował nad miastem. Zamek książąt mazowieckich. jak Ryć. Krakowski zamek wiele mu zawdzięczał. Dopiero więc rok 1611 można przyjąć za datę przeniesienia królewskiej rezydencji do Warszawy. Ci.

Kaplica Boimów we Lwowie. Później dopiero. starał się w tym czasie zachować między nimi trudny pokój. Leszno. częściowo i cerkiew wołoska. później związany z pobliskim Zamościem. żonaty z dworką Konstancji i z królową związany. Koncepcja miała charakter przemyślany i odpowiadający potrzebom zarówno króla. lata 1609-1615. domniemany autor zbiorku Roxolanki. zostały wydane Stołecznego miasta Krakowa kościoły i klejnoty.Praga.pełnych niezwykłego uroku wierszy o pięknie kobiecości. Poza nimi powstały jurydyki magnackie. i to pisanego wierszem.. mącony niekiedy przez zaburzenia antysemickie i spory między łacinnikami a prawosławnymi. za Wisłą . a później jego syn i następca na tym urzędzie. Stolicą kulturalną kraju można by słuszniej nazwać Lwów. głównie wzdłuż Miodowej i Krakowskiego Przedmieścia. W tym właśnie okresie powstawały naj ś wierniej sze z jego zabytków: kaplice Kampianów i Boimów. historyk Lwowa i jego burmistrz. właśnie na szlaku pomiędzy tymi miastami najlepiej rozwinięte. jak magnackich inwestorów: nad jej realizacją czuwał nowy starosta warszawski. której wychowankami byli Mikołaj Sęp Szarzyński i Stanisław Żółkiewski. Miasto nie posiadało wyższej uczelni. Wydał je pośmiertnie w 1654 roku brat jego Józef Bartłomiej. Szymon Szymonowie. dzięki czemu ich produkcja rzemieślnicza nie podlegała ograniczeniom cechowym: Grzybów. dzielnica magnackich rezydencji. tereny wyłączone spod prawodawstwa miejskiego i podporządkowane swym właścicielom. Jan. Stefan Dobrogost Grzybowski. autor Sielanek (1614). opis podróży Wisłą do Gdańska opublikowany w 1595 roku. w 1647 roku. liczne późnorenesansowe i barokowe kamienice. oraz prawosławna szkoła Bractwa Lwowskiego stały na wysokim poziomie. Lwów. Na mapie kulturalnej ówczesnej Polski Warszawa ustępowała miejsca innym miastom.. Wydał go w 1643 roku muzyk z kapeli Zygmunta III Adam Jarzębski. 327 Dzieje Polski i Litwy Lwów stolicą kulturalną Rzeczypospolitej Ryć.zabudowę. Teraz na południe i zachód od Starego Miasta rozbudowywać się zaczęła. Tamka. to jest ruskie panny. od Lwowa do protestanckiego Gdańska. ale katolicka szkoła katedralna. Ze Lwowa pochodził jeden z naj świetniej szych pisarzy mieszczańskich. oraz młodo zmarły w 1629 roku Szymon Zimorowic. 271. doczekała się Warszawa przewodnika turystycznego z prawdziwego zdarzenia. Kultura miejska. wcześniej niż inne miasta. Bogactwo . sam poeta. wykazywała cechy podobne. Władze miasta jednak umiały im zapobiegać. niektórzy z historyków literatury j emu właśnie przypisują autorstwo Roxolanek. Rychło też. Kapitulna. rajcy i burmistrza Lublina. przypisane Piotrowi Hiacyntowi Pruszczowi. kościoły Bernardynów i Jezuitów. Ale wśród wierszowanych przewodników po kraju wymienić trzeba też najwcześniejszy i artystycznie najdojrzalszy: jest to Flis Sebastiana Klonowica. Wojna z Turcją stała się pretekstem do okolenia całej tej aglomeracji ziemnymi fortyfikacjami bastionowymi. miasto kilku nacji i kilku wyznań. .

jak każdy szanujący się europejski arystokrata. nie odpowiadał zwłaszcza buntowniczej młodzieży. kultura sarmacka nie mogła się ograniczać do akceptacji. ze swobodą seksualną na czele. Podobnie zresztą działo się z prawosławiem po przyjęciu katolicyzmu przez Ostrogskich i Wiśniowieckich. stał się libertynizm. P° 1629 rokudzinie kultury jest to szczególnie widoczne. Widoczne jest to w działalności tak zwanej szkoły nocy w Anglii. Próby różnych. W Polsce istotne znaczenie miał tu krąg braci Zbaraskich. W pierwszym pokoleniu synowie neofitów byli jeszcze często układnymi katolikami.lwowskiei. będącego mieszczańskim odpowiednikiem dumy rodowej magnatów i uroszczeń sar-mackiej szlachty. w kręgach magnackich. dążących do pełni życia. od "Wielkiej Podróży" po Europie Zachodniej. do aprobowania przyjętych WZOrcÓW. 329 . Zaś tendencje kontestacyjne właśnie w czasach Zygmunta III stały się zasadniczą częścią kultury staropolskiej. jak wspaniałe kamienice mieszczańskie Przyby-łów w Kazimierzu Dolnym czy Orsettich w Jarosławiu z tego samego okresu. Nagrobek Marcina Kampiana z kaplicy Kampianów w katedrze jest motorem każdego postępu. gdy protestantyzm wyrażał nowe idee i pozwalał przeciwstawiać się uznanym. Stąd w każdym pokoleniu ubywało mu adeptów i z wielkich rodów magnackich trwała przy nim tylko birżańska gałąź Radziwiłłów oraz wielkopolski ród Leszczyńskich. lub uświetnieniu właściciela i inwestora. Kontestacja Ryć. by ich ideologię ograniczyć do przesłanek filozoficznych. kościelnym wzorcom. Jak każda kultura prężna i twórcza. 272. do zakosztowania wszystkich jego radości. kręgów marszałka de Bassompierre'a i Teophile'a de Viau we Francji. w której główną rolę grało poznanie Włoch i otarcie się o Uniwersytet w Padwie. wyrazem tego. zwycięstwo katolicyzmu Na najwyższych szczeblach społeczeństwa. pomyślność mieszczańska wciąż jeszcze pozwalała na dawanie jej adekwatnego wyrazu artystycznego. Duma patrycjuszowska wciąż jeszcze nie ustępowała szlacheckiej. co przepych rezydencji magnackiej: podniesieniu splendoru miasta. Sam zastygły we własnych wzorcach. z góry skazane są na niepowodzenie. a nawet magnackiej. podobnie jak w innych krajach Europy magnackiej. kolebkę europejskiego libertynizmu. Przeminęły bowiem czasy. libertynizm Siedemnastowieczny libertynizm zrodził się w kręgach ludzi młodych. opisu i upiększenia istniejącej rzeczywistości. a w dzie. w drugim jednak dołączali do ogólnego trendu i rozpoczynali naukę. jak choćby Arsenał czy Złota Brama w Gdańsku z pierwszego dwudziestolecia XVII wieku. zwłaszcza jednak marksizujących historyków. często bogactwo detalu służyło tym samym celom. kształconymi w szkołach jezuickich lub w Akademii Krakowskiej.328 Zygmunt architektury.

Jerzy Zbaraski sprowadził między innymi z Wenecji wsławiony cudami obraz Matki Boskiej do Myślenic. wykazał się podobną uczuciowością. studiowali w Padwie w 1592 roku. której ręki mu odmówiono. Gdy jeden z nich. Pozostały po nich swawolne wiersze w Padwie pisane. obowiązek prokreacji był święty. Kanikuła Jana Andrzeja Morsztyna. Adam Żółkiewski. ani zaprzysięgłymi wrogami małżeństwa. co wówczas uważano za niemoralne. tak swawolne. również Padewczyk i również oskarżany o niemoralny żywot. Facecji Jerzego w liście do Paca nie sposób brać poważnie. podobnie jak część ich towarzyszy zabaw . utrzymane sąone w znanej konwencji szlacheckiego żartu. 273. zamierzał się żenić. że unikają małżeństwa i godzą się z wymarciem rodu . pisząc: "Wzywam cię do Wenecji. że nikt nie odważył się opublikować ich w całości. Przyjaciel Zbaraskich. Jerzy Zbaraski odwodził go od tego. Grono to było wesołe i namiętne. a pierwszy zbiorek najwybitniejszego wśród nich poety. abyś tam ad societatem Wene-rze wziął posiłek i pożegnał się z wolnością tam gdzie wolność żyje". zakochany w Zofii Sieniawskiej. Związani z Padwą byli między innymi Aleksander i Samuel Zborowscy. jego czołowi adepci. Stefan Pac. lata 1600-1621. synowiec hetmana. gdy panna poszła do klasztoru i przysiągł się nie żenić.Zygmunt l . Choć tryumf idei libertyńskich przypada na drugą połowę stulecia. a kaplica grobowa ich fundacji w krakowskim kościele Dominikanów należy do najwspanialszych pomników polskiego baroku. właśnie w tych czasach byli wychowani. Naprawdę jednak nie byli oni ani ateistami. Kościół Bernardynów we Lwowie. Atmosfera libertyńska i wenecka sprzyjała nie tylko chwilowym rozkoszom. szczególnie znienawidzeni przez Jezuitów.w pierwszym dziesięcioleciu XVII wieku. jak Jan Sobieski i Bogusław Radziwiłł. arystokratyczny ateista i libertyn. popełniając dramatyczne samobójstwo w obecności ukochanej. dostał kosza. Wiele z tego można złożyć na karb jezuickiej werwy polemicznej. Ryć. pochodzi z 1647 roku. Krzysztof zaś. który przetrwa długo i odrodzi się jeszcze w Strasznym dworze Moniuszki. Nawet sekcje zwłok w słynnym prosektorium na Uniwersytecie Padewskim wywoływały u nich wyłącznie refleksje obsceniczne.Dzieje Polski i Litwy Jerzy i Krzysztof Zbarascy Jerzy i Krzysztof. 330 ------------. jeden ze Zbaraskich sportretowany nawet został w ówczesnym dramacie jezuickim jako "Antitemiusz". ostatni przedstawiciele książęcego rodu litewskiego. często także rodziła głębokie i namiętne przywiązanie uczuciowe.zarzut wówczas poważny. Posądzano Zbaraskich. synowie Samuela banity. związany też z kręgiem królewicza Władysława.

powierzchowny polor. orientację w rozmaitych przedmiotach i naukach uzyskaną poprzez dorywcze studia w różnych ośrodkach. nowe. w wieku XVII . jak pisze Henryk Barycz. niekoniecznie "e uniwersytety w Padwie i Bolonii. coraz częściej młodzież udawała się do Rzymu. połowie wieku. absolutyzmu. Lipska. by niekiedy przez kilka lat poznawać najpiękniejsze i najsłynniejsze miasta Europy. zwłaszcza włoskiego. Ci ostatni y to papież Pius IV wprowadził nakaz stąpił odpływ studentów różnowierczych młodzieży nauką na uniwersytetach arego z 1540 roku. Zwolennicy nowych idei j .z reguły odwiedzali l Rzym. zwłaszcza Bazyleą a także Zurychem. W tym okresie wzrosło także zainteresowanie uczelniami szwajcarskimi. obycie. poziomu medycyny i matematyki. Jednakże najwięcej o około 50 osób rocznie.kontrreformacji. a zwłaszcza w słynnym z nauk prawnych Orleanie. stróża i nauczyciela zarazem. centrum nauki prawa kanonicznego i miasta starożytnych zabytków. Kontakty z uczelniami francuskimi i szwajcarskimi były początkowo sporadyczne. studiowało w wieku XVI około 1400 Polaków. ich nasilenie nastąpiło w 2. odrębnych dla katolików i protestantów.Wenecji. wynikający z reprezentowanego światopoglądu. a w perspektywie ułatwiały karierę zawodową. Peregrynacje te nie miały przynieść formalnego wykształcenia. nauka języków. Do najbardziej wiec. w których zapisywano wydarzenia będące udziałem . połowie XVII wieku istniał. charakterystyczne dla całej prawie Europy.jak można sądzić na podstawie metryki nacji polskiej . Młodzież szlachecka nie potrzebowała stopnia naukowego.l-wiecznej Europie niczym nowym. Dla większości jego uczniów Strasburg był tylko jednym z etapów przygotowujących do studiów uniwersyteckich. Wittenbergi. ał Wiedeń. W 2. ważniejsze było doświadczenie. Tybingi. Wittenberga i Frankfurt nad Odrą. potem francuskiego i niemieckiego. Podobne cechy skłaniały podróżników do odwiedzenia Neapolu. który parweniuszowi otwierał drogę do kariery. podobnie jak Lipsk. W ciągu 28 lat istnienia słynnego stras-burskiego Gimnazjum Jana Sturma uczyło się w nim 56 Polaków. kultury dworskiej . w tym również dla Polski . byt często pierwszym etapem w drodze na południe. Studia tam dawały nie tylko solidne wykształcenie. przede wszystkim protestantów. W sumie na przełomie stuleci rocznie w podróż udawało się około 100 młodych ludzi.prawie 2 tyś. który.dziennikom. pewien podział. dokąd chętnie udawała się młodzież z rodzin protestanckich. Polacy docierali także do uczelni francuskich: w Paryżu. Specyficzna była pozycja Wenecji. Lata czterdzieste XVI stulecia cechuje nowe zjawisko.podróż po Europie młodych synów szlacheckich. Byli to najczęściej młodzieńcy w wieku od 12 do 14 lat. Wy-l znawcy wolności religijnej. Obok znanej szkoły prawa na uniwersytecie w Bolonii. Frankfurtu. który pod koniec XVI stulecia był żelaznym punktem na turystycznej mapie Italii. Rzym kusił także pięknym położeniem i wspaniałymi budowlami. lecz łączyły się z możliwością praktyki przy kurii rzymskiej. Marszruty takich wypraw znane są dziś dzięki diariuszom . Oprócz walorów turystycznych i renomy uczelni w 1. szczególnie w Szwajcarii i południowych Niemczech. Florencję i Neapol. ^3 Rozwój reformacji łączył się z po-lsia działem uczelni. by tam zdobyć wysokie kwalifikacje :iły także inne. lecz wiedzę praktyczną. odwiedzanej przede wszystkim dla zapoznania się z tamtejszym ustrojem. świe-j ckiego charakteru państwa udawali i się do Padwy i wzoru ustroju re-jj publikańskiego . połowie XVI wieku i następnym stuleciu zapanowała wręcz moda na podróże zagraniczne młodzieży szlacheckiej i magnackiej. którzy wyruszali w świat pod opieką preceptora.

pisał on w 1623 roku . która z dowcipnego łgarstwa tworzyła podstawę gry towarzyskiej. Regestr tego towarzystwa. opisy miejsc i obyczajów. co w początkach wojny trzydziestoletniej szczególnie do nich zraziło Zygmunta III. pozostaje dla nas głównym źródłem do dziejów owego grona i dziejów polskiego humoru. umrę. publiczne wystąpienie Jerzego w obronie Samuela Bolestraszyckiego. Kaplica Myszkowskich przy kościele Dominikanów w Krasię. opartego na zasadzie "każdy człowiek kłamcą". Kamienice Mikołaja i Krzysztofa Przybyłóww Kazimierzu Dolnym. jednak non sa-crifulus [nie świętoszek] ani łysy obrazek. 1615 rok. "Jużeśmy u Austryjaków . dysputy w ich krakowskim pałacu z kanonikami i profesorami Akademii. Najczęściej jeżdżono do Italii. da Bóg. Podobne żartobliwe rzeczypospolite powstawały również i po innych dworach. młodymi Andrzejem Morsztynem i Wespazjanem Kochowskim na czele. Posiądzieli ten cesarz.Zygmunt spadkobiercy antyhabsburskiej polityki Zamoyskiego Ryć.większą częścią w ręku. a nie religii dotyczy]. do . także ciekawostki. prowadzony od 1601 roku. wyszydzającej i w karykaturę przetwarzającej rzeczywistość obyczajową! ustrojową. niewiele jednak o nich informacji przetrwało. 274. W polityce zaś kontynuowali Zbarascy antyhabsburską politykę Zamoyskiego.uzasadniał swoje stanowisko książę . Jakubem Sobieskim. a w pierwszej XVII rozkwitła literatura. choć trzeba to chyba policzyć na karb realizacji ich zasad. w dworze Pszon-ków. tłumacza książki francuskiego libertyna. widoczna była również w kulturze szlachty majętniejszej. 333 . na przykład w Waśniowie. lata 1603-1614. zawsze przecież przeciwstawiającego się owej "niewoli niemieckiej". gotowem przeciwko temu stanąć et immori circa libertatem [i umrzeć za wolność]".podróżników. dzieła spalonego z rozkazu sądu. popularne były także Szwajcaria i Francja. tym razem księcia Krzysztofa. Z 1587 roku pochodzi pierwsza wiadomość o istnieniu już wcześniej w Babinie na Lubelszczyźnie. Na uwagę również zasługuje teoretyczny podkład li-bertynizmu Zbaraskich. stowarzyszenia znanego pod nazwą Rzeczypospolitej Babińskiej. Przez dwór Pszonków przewinęło się jednak na pewno sporo ówczesnych znakomitości z Mikołajem Wolskim. Rzeczpospolita Babińska Atmosfera swobodnego żartu. Sęp Szarzyński i Pa-procki. I znów warto przytoczyć tu dosadne określenie. Również W 2. bo co libertati mea sed non religione pertinet [wolności mojej. posesjonatów. bo możliwego tylko w atmosferze stanowej wolności. połowie XVI wieku pojawiła Ryc. Kochanowski.i nim. kowie. że do ich kręgu należeli niegdyś Rej. 276. "Chociem jest katolik . Ba-bińczycy chlubili się.

świeckiego charakteru państwa udawali się do Padwy i wzoru ustroju republikańskiego . jak pisze Henryk Barycz. by tam zdobyć wysokie kwalifikacje i dyplom renomowanego uniwersytetu.Wenecji. Teraz jednak zainteresowanie budziły także inne. Obok znanej szkoły prawa na uniwersytecie w Bolonii. Studia tam dawały nie tylko solidne wykształcenie. centrum nauki prawa kanonicznego i miasta starożytnych zabytków. Specyficzna była pozycja Wenecji. absolutyzmu. słynącym przede wszystkim z wysokiego poziomu medycyny i matematyki.kontrreformacji. Dzieje Polski i Litwy Naukowe peregrynacje Podróże po świecie w poszukiwaniu nauki i doświadczenia nie były w XVI-wiecznej Europie niczym nowym. Wyznawcy wolności religijnej. Popularnością cieszyły się nadal stare uniwersytety w Padwie i Bolonii. A bez tego mogliby być Polacy jako i pierwsi w niebie". kultury dworskiej . który pod koniec XVI stulecia był żelaznym punktem na turystycznej mapie Italii. Rzym kusił także pięknym położeniem i wspaniałymi budowlami. l w poprzednich stuleciach młodzi ludzie udawali się do krajów zachodnich. KRÓLESTWO s POLSKIE Kraków szlak podróży synów wojewody mazowieckiego Stanisława Kryskiego w latach 15841587. 331 Ryć. lecz łączyły się z możliwością praktyki przy kurii rzymskiej. mimo zakazu . ale w drugiej połowie stulecia. kiedy to papież Pius IV wprowadził nakaz składania wyznania wiary przez promowanych i kadrę profesorską. Na Uniwersytecie Padewskim.prawie 2 tyś. coraz częściej młodzież udawała się do Rzymu. 275.] będziem mieli wiarę katolicką. Oprócz walorów turystycznych i renomy uczelni w 1. odwiedzanej przede wszystkim dla zapoznania się z tamtejszym ustrojem.z reguły odwiedzali Rzym. ale też i niewolę niemiecką. w wieku XVI l .. wynikający z reprezentowanego światopoglądu. przebieg trasy z Warszawy do Dillingen nieznany szlak podróży Jasia Lugowskiego w latach 1638-1643 Je Szlaki podróży synów wojewody mazowieckiego Stanisława Kryskiego oraz Jasia Lugowskiego studiowało w wieku XVI około 1400 Polaków. po 1569 roku oraz lata 1591-1606. odrębnych dla katolików i protestantów. Zamek Leszczyńskich w Baranowie Sandomierskim. nowe. pewien podział. a w perspektywie ułatwiały karierę zawodową. niekoniecznie akademickie ośrodki nauki i kultury. Ci ostatni nadal studiowali we Włoszech. i połamie te Węgry i Lutry [. Podobne cechy skłaniały podróżników do odwiedzenia Neapolu. Rozwój reformacji łączył się z podziałem uczelni.czego my mu pomagamy.. Zwolennicy nowych idei .jak można sądzić na podstawie metryki nacji polskiej . nastąpił odpływ studentów różnowierczych z uniwersytetów italskich. Wzmogło się zainteresowanie polskiej młodzieży nauką na uniwersytetach niemieckich. Florencję i Neapol. połowie XVII wieku istniał.

stowarzyszenia znanego pod nazwą Rzeczypospolitej Babińskiej.do Heidelbergu. Byli to najczęściej młodzieńcy w wieku od 12 do 14 lat. widoczna Rzeczpospolita była również w kulturze szlachty majętniejszej. połowie XVI stulecia . która z . a zwłaszcza w słynnym z nauk prawnych Orleanie. Najczęściej jeżdżono do Italii. ich nasilenie nastąpiło w 2. Z 1587 roku pochodzi pierwsza wiadomość o istnieniu już wcześniej w Babinie na Lubelszczyźnie. W tym okresie wzrosło także zainteresowanie uczelniami szwajcarskimi. szlacheckiej i magnackiej. który parweniuszowi otwierał drogę do kariery. Lata czterdzieste XVI stulecia cechuje nowe zjawisko. orientację w rozmaitych przedmiotach i naukach uzyskaną poprzez dorywcze studia w różnych ośrodkach. był 332 . zwłaszcza Bazyleą a także Zurychem. także ciekawostki. Dla większości jego uczniów Strasburg był tylko jednym z etapów przygotowujących do studiów uniwersyteckich. podobnie jak Lipsk. Marszruty takich wypraw znane są dziś dzięki diariuszom . W sumie na przełomie stuleci rocznie w podróż udawało się około 100 młodych ludzi. szczególnie w Szwajcarii i południowych Niemczech. Młodzież szlachecka nie potrzebowała stopnia naukowego. nauka języków. którzy wyruszali w świat pod opieką preceptora. W 2. Kolonii i Ingolstadtu. Kontakty z uczelniami francuskimi i szwajcarskimi były początkowo sporadyczne. Frankfurtu. zawsze przecież przeciwstawiającego się owej "niewoli niemieckiej". Jednakże najwięcej studentów z Polski udawało się tam w 2. posesjonatów. Szczególną rolę spełniał Wiedeń. Do najbardziej popularnych miast uniwersyteckich należały: Ingolstadt. Wybór uczelni związany był z wyznaniem: protestanci udawali się do Tybingi. Lipsk. stróża i nauczyciela zarazem. W ciągu 28 lat istnienia słynnego stras-burskiego Gimnazjum Jana Sturma uczyło się w nim 56 Polaków. w tym również dla Polski .podróż po Europie młodych synów szlacheckich. dokąd chętnie udawała się młodzież z rodzin protestanckich. bo możliwego tylko w atmosferze stanowej wolności. Babińska Atmosfera swobodnego żartu.dziennikom. Wittenbergi. Lipska. w których zapisywano wydarzenia będące udziałem podróżników. katolicy . opartego na zasadzie "każdy człowiek kłamcą". zwłaszcza włoskiego. w dworze Pszon-ków. obycie. połowie wieku. '. ważniejsze było doświadczenie. przede wszystkim protestantów. Królewiec. Polacy docierali także do uczelni francuskich: w Paryżu.Zygmunt często pierwszym etapem w drodze na południe. popularne były także Szwajcaria i Francja. połowie XVI wieku i następnym stuleciu zapanowała wręcz moda na podróże zagraniczne młodzieży . który. by niekiedy przez kilka lat poznawać najpiękniejsze i najsłynniejsze miasta Europy. powierzchowny polor. charakterystyczne dla całej prawie Europy. lecz wiedzę prak-: tyczną. Wittenberga i Frankfurt nad Odrą. Peregrynacje te nie miaty przynieść formalnego wykształcenia.sformułowanego w edykcie Zygmunta Starego z 1540 roku.średnio około 50 osób rocznie. potem francuskiego i niemieckiego. opisy miejsc i obyczajów.

Również W 2. Kaplica Myszkowskich przy kościele Dominikanów w Krasię. ubogich nauczycieli parafialnych oraz rybałtów. przeciwstawienia. ... mieszczańskiej czy . nie mieszczących się w sztywnych ramach struktur stanowych. kowie.«.. że 4 związki kultury szlacheckiej z sowizdrzalską są związkami o charakterze świadomego . prowadzony od 1601 roku. lata 1603-1614... Kochanowski. choć trzeba to chyba policzyć na karb realizacji ich zasad.. z uwagi na swą i sytuacj ę społeczną... a zwłaszcza Stanii. wyszydzającej i w karykaturę przetwarzającej rzeczywistość obyczaj ową i ustrojową. Przez dwórPszonków przewinęło się jednak na pewno sporo ówczesnych znakomitości z Mikołajem Wolskim. że do ich kręgu należeli niegdyś Rej. wpływ ^ osobowy i ideowy szlachty na literaturę Ł sowizdrzalską. Ukazał on. Wbrew za strzeżeniom Janusza Tazbira. . a w pierwszej XVII rozkwitła literatura. W większości pochodzili z chłopstwa albo z mieszczaństwa i słusznie. określani byli j ako plebe.. niewątpliwie zresztą istniejący. je. ślą. tak zwanych klechów. Literatura to przeważnie anonimowa. . czyli wędrownych aktorów i pokrewnych im niebieskich ptaków. który podkre. 333 Dzieje Polski i Litwy .najsłuszniej chyba sowizdrzalskiej. niewiele jednak o nich informacji przetrwało.. choć znamy podstawowy krąg jej autorów. Jakubem Sobieskim. pozostaje dla nas głównym źródłem do dziejów owego grona i dziejów polskiego humoru. połowie XVI wieku pojawiła Ryc. że konstruują one "świat . młodymi Andrzejem Morsztynem i Wespazjanem Kochowskim na czele. 276. Ba-bińczycy chlubili się. nawet jeśli niektórzy z nich wyszli z sze regów zdeklasowanej szlachty.1A fC* ź której nadawano różne nazwy: plebejskiej. na przykład w Waśniowie. Sęp Szarzyński i Pa-procki. sławowi Grzeszczukowi. przyznalibyśmy rację histo: rykom literatury polskiej. Regestr tego towarzystwa.dowcipnego łgarstwa tworzyła podstawę gry towarzyskiej. Podobne żartobliwe rzeczypospolite powstawały również i po innych dworach.

jeńców. w 1615 przedmieścia Stambułu i klęska floty tureckiej w starciu z czajkami. odbili 5 tyś. tym razem bez powodzenia. Od kozackich najazdów do chocimskich watów Po stłumieniu pierwszych powstań kozackich w końcu XVI wieku. Władysława S. spotykają się poglądy pobożnego kaznodziei Piotra Skargi i swawolnych piewców swobody obyczajowej. w 1616 Kaffa. Przez lat kilkanaście nikt niemal w Rzeczypospolitej nie próbował skutecznie zapobiegać najazdom Kozaków na ziemie Porty Ottomańskiej. W for-porządek zabaw ziemiańskich. objawia się również jedność kultury sarmackiej. Tak. preferując . Nawet "lamenty chłopskie na pany". Gdyż właśnie w przeciwieństwach. głównie przez realistyczne ukazanie życia żołnierskiego w zabawnych. kładą za wzór dawnych rycerzy i ziemian. swobodne i urozmaicone. Przeszły do legendy ukrainnej i ukraińskiej. W 1613 roku Synopa i Trapezunt w Azji Mniejszej. dawna kolonia genueńska na Krymie. stały element tej literatury. 1648 rok mię komedii. pomimo formalnie ostrej krytyki wyzysku chłopa.. ideałów szlacheckich.po libertyńsku . Atak na wszelkie więzi społeczne.okres zwany heroiczną dobą Kozaczyzny. nie potrzebowali uciekać się do wyzysku biednych kmiotków. drzeworyt w Oekonomia^o na °Pak"> "nobilitują antybohatera". którzy chodząc w szarych szatach i unikając zbytków.życie wesołe. W 1606 roku najechali Kilię i Akerman. Satyry. charakterystycznych przecież dla kultury barokowej.Ryć. W 1612 rozgromili pod Białą Cerkwią wracających z jasyrem Tatarów. zapładniały jeszcze w XIX . zdobyli i złupili Warnę. plon zbójeckich wypraw pod wodzą najwybitniejszego z kozackich hetmanów. wyszydzonym do cna. Czasu wiosny zabawa. W 1609 znów pokusili się. szwejkowskich avant le mot. w proteście i przeciwieństwach spotykają się dwie skrajności.taki był plon heroicznej doby.. Natomiast rustykalny model ziemiańskich ideałów. zaprzeczając same sobie. początek XVII przyniósł ukrainnym swawolnikom okres największego rozkwitu i sukcesów ich Zygmunt awanturnicze wyprawy Kozaków na ziemie tureckie interwencje magnatów polskich w Mołdawii paramilitarnej organizacji . dramacikach z czasów Zygmunta III i jego licznych wojen. fraszki atakują Świat literatura sarmatyzmu (Muzeum Czartoryskich w Krakowie). w Rzeczypospolitej był ze szczególną siłą skierowany przeciwko ideałom rycerskim. w 1617 roku znów Trapezunt . Akerman i Izmaił. Jeżowskiego. o Kilię. Piotra Konaszewicza-Sahajdacznego. pozostaje nienaruszony. W 1608 roku zdobyli Perekop na Krymie. 277. normalny w literaturze tego typu istniejącej w wielu krajach ówczesnej Europy.

Zaleskiego. W 1612 roku. władze te nie miały wyboru.wieku wyobraźnię romantycznych poetów Słowackiego. Inni i tego pretekstu nie potrzebowali. Na Polskę ruszył Iskander pasza (Skinderbaszą u nas zwany) w 50 tyś.co nie przeszkodziło mu wkrótce poprowadzić pod Moskwę 20 tyś. by zapadać gdzieś w spokojnym dotąd powiecie na leże zimowe i żądać od jego mieszkańców utrzymania. jak dla obcych. również zakończyła się porażką. pojmany. Korecki. Nie odważył się wydać bitwy. 335 Dzieje Polski i Litwy o Brześć Litewski Pińsk o o Lub<Sn Kazimierz Czemihów o o Baturyn Zamość . Książę Jerzy sam. zawiedli. zawiązywali konfederacje łupiące kraj. znalazł się po raz pierwszy w tureckiej niewoli. należącej do Jerzego Zbaraskiego. zobowiązując się do nieinterwen-ej i w sprawy księstw naddunajskich i Siedmiogrodu. wtargnął do Mołdawii Stefan Potocki. Ale wielcy panowie też nie dla parady ich potrzebowali. A Sahajdaczny również zobowiązał się wyprawy kozackie wstrzymać i zgodził się na ograniczenie rejestru do l tyś. Ale przed władzami Rzeczypospolitej stawiały groźną perspektywę wojny z Turcją. W 1616 roku kolejna polska interwencja. Berszady. przedstawiciel nowego. Aleksandra Mohiły. popieranego przez Zygmunta III rodu. Zastąpił mu drogę Żółkiewski z ponad dwukrotnie mniej licznym wojskiem: Kozacy. gdy Stefan Tomża złożył z tronu przyjaznego Polsce hospodara mołdawskiego. postrach zarówno dla swoich. Kozaków . ale to hetmanowi popamiętał. Samuela Koreckiego i Michała Wiśniowieckiego po stronie ich szwagra. Konstantego Mohiłę. Kozak wg drzeworytu z XVII wieku. Często niepłatni. Wojny w oparciu o zaciąg krajowy pozostawiały na lodzie po każdej kampanii rzeszę awanturników nie mających już w praktyce innego zawodu niż żołnierski. Rok później Ryć. kazał Berszadę spalić. nie chcąc narażać kruchego pokoju. na których liczył. podpisał z Turkami układ w Bu-szy. 278. Inni wreszcie zaciągali się na służbę w prywatnych wojskach magnackich. Najazdy te przeważyły szalę. lecz poniósł klęskę pod Sasowym Rogiem. żołnierza. Realnie rzecz biorąc. zburzenia granicznej fortecy. do powściągnięcia Kozaków. Tak przetrwali niejeden okres spokoju sławni Lisowczycy. Zwłaszcza Mołdawia zdawała im się łakomym kąskiem.

: Rzeczpospolita j__[ państwa zależne od Turcji miejsca i daty ważniejszych bitew: . Turcy jego obozu nie zdobywali. Kołomyja Orynin Kamieniec e .: z Turkami z Tatarami ze zbuntowanymi Kozakami iasta i okolice zniszczone przez Kozaków wyprawa i odwrót hetmana Stanisława Żółkiewskiego spodCecoryw1620 Ryć. znów przyszło Żółkiewskiemu ze słabymi wojskami zastąpić drogę nowemu turecko-tatarskiemu najazdowi pod Oryninem w pobliżu Kamieńca Podolskiego. Kresy południowo-wschodnie Rzeczypospolitej w 1. ale pod ich osłoną Tatarzy spustoszyli Wołyń i Podole. pot. Podolski Szarogród Bracław o Sotia AtlriariorjBlj. uprowadzili jasyr i wzięli wielkie łupy. Na próżno. 279. XVII wieku. .(p Lubny Berszada Kijów Ostróg Żytomierz Brody o o Lwów o Biała Cerkiew P Ka«w°oKilmejki Korsuń Cz°kasy Krzemieniec Gliniany Ztoczów Zbaraż Mart "l Halicz Tarnopol Międzybóż Ochmatów o . Zygmunt ataki na Stanisława Żółkiewskiego . a hetman stać musiał bezczynnie.

z pominięciem zmiennej czeskiej kamaryli. XVII wieku. jak niegdyś Batory Zamoyskiemu. bez ogródek szarpał dobre imię hetmana. który już chyba tylko na urągowisko nazywany był nadal. który miał strzec ich włości. którą jednak protestanci rozumieli jako ograniczenie praw mniejszości 337 Ryć. Nagrobek Jerzego Zbaraskiego w kościele Dominikanów w Krakowie. A tymczasem szalała u sąsiadów nowa burza. Umożliwiło to nawiązanie normalnych stosunków dyplomatycznych z nowym cesarzem. choć wielki pisarz. wyrzucili z okna pałacu na Hradczanach namiestników Ferdynanda (nazywali się oni Marti-nic i Slavata). władającym teraz swymi państwami z Wiednia. Monaster fundacji braci Grzegorza i Jeremiego Mohiłów w Suczewita (Sucevita. Rumunia). sąsiada. wyśmiewał się nawet z wyglądu tego. Tron czeski odstąpił mu już w 1617 roku. ośmieszał jego stosunki rodzinne. że "wojować każą chłopu zgrzybiałemu". Wziął go w obronę król. Jakoż wkrótce po objęciu przez namiestników Ferdynanda rządów w Pradze czeska opozycja zaczęła wiele krzyczeć o prześladowaniach jezuickich i domagać się potwierdzenia wolności sumienia. Zmarły wreszcie w 1612 roku cesarz Rudolf przekazał wcześniej po niewoli swoje trzy tylko formalnie elekcyjne trony młodszemu bratu Maciejowi. 1630 roku. 280. że zebrani w Pradze czescy protestanci. katolickiej. pieczęć wielką koronną. brata królowej polskiej Konstancji. Kolegiata w Żółkwi. 282. 2. gdyż o wynik elekcji w tym kraju obawiał się najbardziej: Czechy miały znaczną większość protestancką. jak w młodości. 281. który świeżo nadał był mu wakującą od śmierci Zamoyskiego buławę wielką. która za Rudolfa i w jego imieniu rządziła domeną Habsburgów. Doszło w końcu do tego. Coś jednak z prawdy kryło się w lapidarnym stwierdzeniu. Starzejący się Maciej następcą swoim uczynił brata stryjecznego. Niewybredny paszkwil. a Ferdynand był żarliwym katolikiem. powołali rewolucyjny .sojusz polsko-habsburski wybuch wojny trzydziestoletniej Posypała się lawina oskarżeń. nadał. W 1613 roku zawarty został między Zygmuntem i Maciejem sojusz. Zubem. pół. Dzieje Polski i Litwy -Ryć. Między innymi kamieniem obrazy stała się oświatowa działalność Jezuitów w Czechach i protest Kościoła katolickiego przeciw budowie zborów protestanckich na należącym do niego terenie. Ferdynanda styryjskiego. przeważnie niemieckojęzyczni. ok. dający między innymi prawo każdemu z monarchów werbować wojska w krajach drugiego. Żółkiewski ani jako polityk. lata 1606-1618. ani nawet jako żołnierz Zamoyskim nie był. Ale choć nierównie szlachetniejszy jako człowiek. Ruska szlachta poczuła się oszukana przez wodza. krajana. Ryć. bezpośrednio dotykająca granic Rzeczypospolitej. pisany zapewne przez autora związanego ze Zbaraskimi. a pozwolił je łupić.

Te zdarzenia czeska historiografia uparcie traktuje jako narodowe powstanie czeskie w obronie wolności sumienia. z tym jednak. przed nową . •• j w Żółkwi. że gwarancje dla protestantów zostały zastąpione gwarancjami dla tych katolików. W latach 1619-1620. Rysowała 338 Zygmunt się szansa odzyskania Śląska.Nagrobek Stanisława Żółkiewskiego w kolegiacie . Szukając rozpaczliwie pomocy. kalwińskiego hrabiego. że w momencie tym Polska. Wydawało się. co o tym sądzić. w porozumieniu z Porta dzia-łający. zaangażowana militarnie na wschodzie i północy. jej nowy przywódca. Wystarczająco to tłumaczy intencje Zbaraskiego. protestant Bethlen Gabor (Gabriel Beth-len). listami i oracjami do szlachty województwa krakowskiego podburzał j ą przeciw interwencji Lisowczyków w Czechach i przeciw proaustria-ckiej polityce Zygmunta III. że dni Habsburgów są policzone. żonatego z angielską księżniczką Elżbietą. lata 30. Wprawdzie po śmierci Macieja Ferdynand został w 1619 roku wybrany cesarzem. aż do potępiania rzekomo antynarodowej. Pomijając jednak fakt. a kierownictwo powierzyli tak zwanym dyrektorom. XVII wieku. palatyna Renu. Wówczas to właśnie opublikował słynną broszurę Septuaginta graves et arduae rationes (Siedemdziesiąt poważnych i wzniosłych racji). była zbyt słaba. A równocześnie trwały zaciągi habsburskie w Koronie: Lisow-czycy przeszli na żołd Habsburgów. kiedy ważyły się losy powstania czeskiego. o których oczywiście. strach przed skutkami interwencji. Trwały tajne rokowania. pozostałych miano wypędzić z kraju. I ten sam RYC. wzorowanej na artykułach henrycjań-skich. jak zwykle w Polsce. j i 4.283. a nawet austriackie jego posiadłości. by wiedzieć. że nie będą uznawać papieża. pamiętać trzeba. ale Czechy były dlań stracone. gdzie było wiele szlachty protestanckiej. polityki magnatów.1 • • 4. wszyscy wiedzieli. arystokratom takim. Zaprotestowała opozycja magnacka. skierowaną przeciw polskiej interwencji w Czechach. lennik turecki. a w konsekwencji i przeciwko Porcie Ottomańskiej. Gotów był obiecać wiele. Wokół tej broszury narosło wiele nieporozumień. by podejmować wojnę przeciw Czechom i Siedmiogrodowi.rząd. bo przeciwnej odzyskaniu Śląska. Jerzy Zbaraski. wystarczy przyjrzeć się nazwiskom głównych aktorów. którzy przysięgną. Ferdynand zwrócił się również do swego polskiego szwagra. podniosły jawny bunt. Jednym z pierwszych posunięć dyrektorów było uchwalenie czegoś w rodzaju konstytucji. że odzyskanie go za pomoc Habsburgom byłoby siedemnastowiecznym odpowiednikiem marszu na Zaolzie. Ferdynanda złożono z tronu i na jego miejsce wybrano królem Czech elektora Fryderyka Wittelsbacha. na wschód zaś od nich szalał nowy wojewoda siedmiogrodzki. jak na przykład hrabia von Thurn.

Gratiani zdołał zebrać ledwie 600 jezdnych. Pierwsze dni oblężenia nie przyniosły Polakom sukcesów w polu. siedemdziesięciotrzyletni Żółkiewski zebrał pograniczne hufce. Przy boku miał syna Jana. 284. XV-XVII wiek. krok . który niedawno uciekł ze Stambułu. który. teraz ich przeciw Polsce i przeciw życzliwemu Polsce Sahajdacznemu podjudzał. Hetman zarządził odwrót w taborze. Turcja zakończyła właśnie wojnę z Persjąi siły jej gotowe były do interwencji. Wyjątkowo w Holeszowie. bez różnicy wyznania. obiecał przenieść na niego godność elektorską dzierżoną dotąd przez jego krewniaka z Palatynatu i przygotowywać się zaczął w 1620 roku do odzyskania Pragi. Bethlen zwrócił się o pomoc do zwierzchnika swojego. Kazanowskich. oszczędzili miasto. Stanęli 7 września w starych. Nadciągnęli Turcy. Lisowczycy wkroczyli na Morawy. Z Polaków Korecki pierwszy dał przykład niesubordynacji. pokonali Siedmiogrodzian i odcinając mu odwrót. Stary. hospodar mołdawski Gratiani. Uprzedził o tym Polaków 339 Dzieje Polski i Litwy wyprawa Stanisława Żółkiewskiego pod Cecorę bohaterska śmierć hetmana Ryć. bratanka Łukasza i zięcia. zależny od Stambułu a Moskwie przychylny. sprzed ćwierć wieku okopach Zamoyskiego pod Cecorą. obiecując w razie tureckiego najazdu dołączyć swoje siły do armii Rzeczypospolitej. przeciw łamaniu pokoju. Zamek w Chocimiu. sułtana. Nie było jednak zgody i karności w obozie. Strusia. umęczony później przez protestantów a niedawno kanonizowany. ludzi. wyrażały sejmikowe protesty przeciw akcjom Lisowczyków na Węgrzech Górnych (dzisiejszej Słowacji) i na Morawach. Kozacy zaporoscy i lisowscy zaczęli rabunek od mołdawskich namiotów. Kalinowskiego. najazd Lisowczyków na Siedmiogród Tymczasem Lisowczycy szaleli na Węgrzech. gdy wyszedł naprzeciw nim z procesją proboszcz Jan Sarkander.wojną z południa i zachodu. łupiąc dalej jego poddanych. ta "pierwsza odsiecz Wiednia" w 1619 roku nadeszła w momencie krytycznym i odtąd Ferdynand II zaczął odzyskiwać swobodę działania. ale nie jego okolice. Ale prowadził niewiele ponad 7 tyś. ale w okopach bronili się szczęśliwie. Zawarł sojusz z księciem bawarskim Maksymilianem Wittelsbachem. Polak. hetmana polnego Stanisława Koniec-polskiego. zmusili Bethlena do odejścia spod cesarskiej stolicy. Tatarzy i Siedmiogrodzianie. "którego nikt według praw naszych bez zgody wszystkich stanów łamać nie może". Pod osłoną wozów. Zawiedli Kozacy na skutek intryg patriarchy Konstantynopola. Gratiani chciał ujść i zginął z ręki rodaka. w tym i wojska niechętnych mu często magnatów: Koreckiego.

brakło pożywienia.Turcy zwyciężali. Późnorenesansowy miecz królewicza Władysława " . Armia regularna Rzeczypospolitej liczyła 35 tyś. 285. by zdążyły w porę.. Ryć. Stanisława . zaś potężna Praga kapitulowała natychmiast. ofiarowany hetmanowi zaporoskiemu Piotrowi Kona9 października podpisano pokój hetmański. rachowaną na 40 tysięcy. poza zamordowanym Koreckim. po kilku latach wrócili ze Stambułu do kraju. ale zdolna była do częstych zaskakujących wycieczek i wygrywania bitew w polu. Turków i 20 tyś. traktat szewyiczowi. Już był niedaleko. bez hetmanów. która przyczyniła się do tego. wojska. . grosza jednak nie poskąpiono.po kroku. Lubomirskiego przez polskich komisarzy. żołnierza. Młody sułtan Osman prowadził 100 tyś.. Kończyła się pasza. Sejm uchwalił pobór wystarczający na wystawienie 60 tyś. Bez wojska. Rzeczpospolita uratowała Habsburgów. ale prawie przez cały czas oblężenia chory. że jeńcy.Sanyajdacznemu. zmarł 24 września hetman Chodkiewicz i komendę objął Stanisław Lubomirski. wysłał posłów do państw chrześcijańskich z prośbą o pomoc i zadbał o zjednanie Kozaków. Tatarów. która uratowała Małopolskę od najazdu i poza uzyskaniem przez Jerzego Ossolińskiego zgody na zaciągi w Anglii. skończył się proch i amunicja (o czym Turcy nie wiedzieli). • i<•i i ' i• i iii Wazy. Pomoc innych monarchów nie miała wielkiego znaczenia. Fryderyk. synowiec i zięć oraz wielu innych dowódców dostało się do tureckiej niewoli. • . Odwrót zamienił się w klęskę. Nominalne dowództwo sprawował królewicz Władysław. Nigdy dotąd jeszcze pady szach nie ustąpił kroku wrogowi. L bitwie pod Chocimiem w polu zawarty imieniem tymczasowego hetmana w 1621 roku (Kraków-Wawei). uciekł do swojego Palatynatu. a Polacy i Kozacy bronili się nadal. Sahajdaczny przywiódł ćmę Kozaków. Armia Rzeczypospolitej nie tylko przetrzymała długie oblężenie. Ale Jakub I obiecał mu również interwencję dyplomatyczną. zbyt dalekiej. wszczął się popłoch i tabor się rozerwał pod okiem tatarskich zagończyków. Syn jego. lecz za jaką cenę! Toteż polityka królewska była na sejmie ostro atakowana. Zwołany natychmiast sejm obradował od 3 listopada do 11 grudnia. W lipcu 1621 roku Jan Karol Chodkiewicz zaciągnął warowny obóz pod chocimskim zamkiem już po drugiej stronie Dniestru. "król zimowy". ale gdy niekarna szlachta zapragnęła odebrać Kozakom i ciurom obozowym łupy. granice Korony stały dla Turków otworem. poza cesarską kampanią przeciw Bethlenowi. a zamach Piekarskiego na Zygmunta powszechnie potępiono. że 8 listopada armia austriacko-bawarska na Białej Górze pod Pragą dopadła armię czeską i niemal bez walki zmusiła ją do bezładnej i haniebnej 340 Zygmunt ucieczki. Sędziwy hetman odmówił ucieczki i 6 października 1620 roku wybrał raczej śmierć bohaterską niż hańbę. już główne siły tureckie zrezygnowały z pościgu. Lecz teraz zwyciężyć nie potrafili. zaś za Dniestrem gromadziło się pospolite ruszenie z królem Zygmuntem na czele. ilekroć pokazał się w polu . w Mołdawii. obecny w obozie. W trakcie obrad przyszła wieść. polska armia podążała do granicznego Dniestru.

Pierwszą taką próbę podjął w 1617 roku. czołowy poeta bohaterskiego Dubrownika nad Adriatykiem. A gdy nowy sułtan Mustafa i jego wielki wezyr usiłowali uzyskać rewizję warunków traktatu. Gustaw Adolf. pozostawiający Szwedom ze zdobyczy tylko Parnawę. mianowanie hospodarów służących pokojowi między oboma państwami. Turcy. ale męstwu Polaków poświęconej. która jednak nie dała się zaskoczyć. w 1624 roku. Dyplomaci obcy donosili ze Stambułu po Chocimiu. uderzył na Moskwę i korzystając z jej zaangażowania w wojnę z Zygmuntem III. Królewicz Władysław. własną głową okupić hańbę islamu. ruszył z wielkim poselstwem do Stambułu koniuszy koronny . Za kilka lat. złożony z tronu. Traktat utwierdzał "starodawne przymierze". wysłanie poselstwa wielkiego do Stambułu. . Miał ręce rozwiązane i przedłużając na razie rozejm zawarty w Inflantach. Odsiecz przyprowadzona przez Krzysztofa Radziwiłła.książę Krzysztof Zbaraski. Otrzymał od ojca w spadku trzy wojny . by zaatakować polskiego stryjecznego brata. sławił go w epopei. przekupił kogo trzeba. i to z monarchii elekcyjnej. Tron szwedzki objął syn jego i Krystyny holsztyńskiej. zmusił do zawarcia korzystnego dla Szwecji traktatu w Stołbowie. była zbyt szczupła. Teraz nią być przestali. Osman ustąpił z niego pierwszy. przyjmowany był Władysław wszędzie. Osman nazwanej. w czasie podroży po Europie Zachodniej. sypnął własnym przeważnie groszem.prócz Polaków. 341 Dzieje Polski i Litwy echa zwycięstwa chocimskiego poselstwo Krzysztofa Zbaraskiego w Stambule Polacy odzierżyli pole bitwy. że Turcy nikogo się nie boją . syna Pioruna. Windawie i Dyjamencie.Żurawińskiego kasztelana bełskiego i Jakuba Sobieskiego wojewodzica lubelskiego. wieczystym nazwany.z Danią. blokując Rygę. najmniej zasłużony. by wkrótce. toteż hetman zgodził się na nowy rozejm trzyletni. Gustaw Adolf polityka Gustawa Adolfa Karol sudermański zmarł 30 października 1611 roku. Moskwą i Rzecząpospolitą.bo król krzesła dla niego w Senacie nie znalazł . wówczas niespełna siedemnastoletni. wykraczającymi poza protokół dyplomatyczny. W 1613 roku kompromisem zakończył wojnę z Danią. czekał tylko na sposobność. jak na królewicza. pozyskał pomoc dyplomatyczną posłów Wielkiej Brytanii i Francji i po długich rokowaniach zawarł pokój. Iwan Gondulić. Niespodziewane desanty szwedzkie zajęły porty w Parnawie. by odzyskać wszystkie utracone twierdze. dotąd niezwyciężeni na lądzie. przewidywał pohamowanie Kozaków pokój z Turcją i Tatarów. byli też dotąd Wielką Trwogą Europy. a zwłaszcza w Wenecji i w Rzymie z honorami. zyskał opinię obrońcy chrześcijaństwa i Słowiańszczyzny. świeżo mianowanego hetmanem polnym litewskim.

Zygmunt III nie miał złudzeń i wiedział. W roku Ryć. Ryga kapitulowała 25 września. Koncepcja szwedzka była czytelna. ryskich w Krakowie). Rygi broniło 300 ludzi. Mitawę. hetmana wielkiego litewskiego. że pokój ze Szwecjąjest nierealny. Wyczerpanej Rzeczypospolitej nie stać było na efektywne prowadzenie wojny.5 października. Tropem jego podążył z głównymi siłami litewskimi Lew Sapieha. Szwecja dążyła więc do zamiany Bałtyku w swoje morze wewnętrzne. Uboga Szwecja nie mogłaby sama ponosić kosztów ciągłych kampanii. w 1621 roku. żołnierzy. Bogactwo jego natomiast stanowił handel bałtycki. 342 --. Gustaw Adolf na czele 24 tyś. Po wygaśnięciu rozejmu Gustaw Adolf ponownie wylądował pod Rygą. Dyja-ment . Po opanowaniu ujścia Newy i Narwy. Kilkakrotnie w ostatnich latach próbował rokowań. i to szybko.Właściwa wojna rozpoczęła się po jego wygaśnięciu. Niemal bez oporu Szwedzi zagarnęli Mitawę i radzi-wiłłowskie Birże na Litwie. po Chodkiewiczu. Nie miał szans w polu. który jednak 17 stycznia 1626 roku zaskoczony został przez Gustawa Adolfa pod Walmojzą. a w Inflantach do końca wojny praktycznie nic się już nie działo. Gustaw Adolf. między Birżami a Rygą. by zabezpieczyć zdobycze w Inflantach. w momencie dla Rzeczypospolitej najniedo-godniejszym. Radziwiłł stał za Dźwinąna czele 1. Dyjamentu -150. Przeciw sobie miał nowego. i poniósł całkowitą klęskę.znakomicie Ryc 287 pieczęć Zygmunta zresztą ze szczupłymi siłami wojnę podjazdową. Wojna musiała się opłacać. a na północy Dorpat. pozostawiając w ich rękach całą Liwonię nadmorską wraz z Rygą.Zygmunt klęska pod Waimojzą Bałtyk morzem wewnętrznym Szwecji spisek Krzysztofa Radziwiłła następnym Radziwiłł zdołał nawet przejściowo odzyskać Mitawę. która zmusiła Gustawa Adolfa do odwrotu. W lipcu Radziwiłł zawarł ze Szwedami rozejm ważny do końca czerwca 1625 roku. starego kanclerza Lwa Sapiehę. Gdy Chodkiewicz bronił Chocimia przed Turkami. 286. ludzi lądował właśnie blisko ujścia Dźwiny. 1593 rok (Muzeum CzartoSam Radziwiłł mógł tylko prowadzić . Ten rejon Europy był zbyt ubogi. Udał się znów do ojczyzny. które by przynajmniej przekonały opinię publiczną . 10 dni później główne siły szwedzkie zajęły stolicę Kurlandii. po opanowaniu ujścia Dźwiny i zyskaniu kontroli nad handlem litewskim przyszła kolej na ujście Wisły. a plany Gustawa łatwe do przewidzenia. który żadnego doświadczenia wojennego dotąd nie miał.5 tyś. Wystarczało to królowi Szwecji. by łupy wojenne żywiły wojnę. odcięciu Moskwy od Bałtyku.

przedkładając memoriał ukazujący koszty wojny ze Szwecją. a jego brata Janusza. potajemnie. że zwycięstwo byłoby groźne dla Rzeczypospolitej. Dlatego właśnie 343 Dzieje Polski i Litwy rejony koncentracji: wojsk polskich wojsk szwedzkich główne działania wojsk polskich: działania wojsk pruskich w 1627 ważniejsze bitwy PRUSY Kętrzyn KSIĄŻĘCE o Olsztyn iradniea gieehanów .w Rzeczypospolitej. proponując detronizację Zygmunta i powołanie na tron Polski księcia Gastona orleańskiego. choć wcześniej mianował samego Krzysztofa hetmanem polnym. eksrokoszanina. pertraktował z kardynałem Richelieu przez swoich dworzan. Krzysztofa Arciszewskiego i Piotra Kochlew-skiego. lecz pretensje Gustawa Adolfa do władania nad Bałtykiem są przyczyną wojny. bo wzmocniłoby władzę królewską. że dąży do jakiejś ugody. że nie pretensje Zygmunta do korony szwedzkiej. zanim jeszcze został powiadomiony o wszystkim przez wywiad habsburski. odsunął się od najzdolniejszego z litewskich dowódców. Jasnym było. kasztelanem wileńskim. otwarcie oświadczał. a równocześnie. Tymczasem opozycja magnacka w Rzeczypospolitej całą winę przypisywała królowi. Zygmunt. za każdym jednak razem dyplomaci Gustawa Adolfa stawiali wstępne warunki nie do przyjęcia lub na miejsce rokowań nie przybywali. choć dotąd Radziwiłłom życzliwy. Hetman Krzysztof Radziwiłł.

8 tyś. możliwości mobilizacyjne innych państw europejskich. Geniusz militarny króla Szwecji w znacznej mierze wynikał z jego zdolności organizacyjnych. Ważniejsze jednak były zmiany w organizacji sił zbrojnych. niechęć magnaterii do wojny ze Szwecją buławę wielką litewską dostał wierny. Ale również magnaci w Koronie byli w ten spisek zamieszani. liczącym po 6 tyś. przewyższało 344 Zygmunt reformy wojskowe Gustawa Adolfa organizacja polskiej floty wojennej lądowanie Szwedów w Prusiech niemal dwukrotnie. kasztelan krakowski. współdziałającej z piechotą. Szwedzi umieli wykorzystać doświadczenia spod Kircholmu.Ryć. piechoty stanowili najemnicy cudzoziemscy. namiestnika Rzeczypospolitej Zjednoczonych Prowincji (Holandii). Zaś przewaga na morzu gwarantowała Gustawowi Adolfowi możność działania szybkiego i z zaskoczenia. Ważniejsze działania militarne na terenie Prus w czasie wojny polskoszwedzkiej w latach 1626-1629. że umożliwi to pokój nad Bałtykiem. przeciwstawił oddziały mniejsze. regiment . ludzi pod jednym oficerem. z wieloma oficerami i podoficerami. W piechocie wzorowane były one na reformach Maurycego Orańskiego. szybkostrzelnej artylerii. by Zygmunt za odszkodowanie pieniężne od Rzeczypospolitej zrezygnował z wciągania jej w wojnę ze Szwecją. w przeliczeniu na liczbę ludności. Uniemożliwili tylko. ale niedołężny Lew Sapieha. a Jerzy Zbaraski. teraz pierwszy senator świecki. Batalion liczył cztery kompanie. snute przez Zygmunta w porozumieniu z Hiszpanią. naiwnie sądząc. Przygotowanie już w 1623 roku blisko czterdziestotysięcznej armii. który sławnym hiszpańskim falangom muszkieterów i pikinierów. w której jedynie 4. 288. Pomimo tego w wojnie . A tymczasem Gustaw Adolf się zbroił. proponował nawet.2 bataliony. Z reform króla Francji Henryka IV przyjęło się już na zachodzie używanie w polu lekkiej. W armii Gustawa Adolfa podstawową jednostką stawała się kompania złożona ze 150 ludzi.3 regimenty. brygada . plany wspólnego ataku na samą Szwecję i zapobieżenia w porę szwedzkiej agresji na Polskę. Wreszcie 8 szwedzkich regimentów kawalerii uzbrojonych zostało na modłę polską.

gdzie nie napotkali żadnego oporu. bitwy walnej unikał. Katownia z Wieżą Więziennąw ciągu murów miejskich Gdań. James Murray. Gdy zaś Gustaw Adolf powrócił na zimę do Szwecji. Szv zyskali przewagę w polu. w tym czasie Jerzy Wilhelm. 290. piechoty. kwarcianych. Rankiem 28 list admirał polski. ruszył z całą swoją siłą na Gdańsk. w 1626 roku było ich 6. 15 tyś. tym samym jednak znaleźli się oni blisko Gdańska. Koniecpi zastąpił mu drogę pod Lubiszewem. 289. kawalerii i 3 tyś. Przewidując.PmS Książęcych i Z łatwością zniweczyw ska. 1616 roku (Muzeum Narodowe w Gdańsku). że Gustaw Adolf. Blokowała go tylko od strony r szwedzka eskadra złożona z 6 trzystutonowych galeonów. Siły polskie zbierały się pospiesznie pod Grudziądzem: 8 tyś. Organizatorem floty został Szkot. zajmując wpierw Malbork. stąd Gustaw Adolf zdecydował się uderzyć na Pomorze od strony Królewca. lecz ich król został ciężko ranny. Celem bezpośrednim było odzyskanie Gniewa. Dowództwo objął osobiście Zygmunt III. łudząc najeźdźców rokowaniami i czekając na odsiecz.odzyskał Pud W tym jednak momencie nadeszły wieść że w rejonie Chojnic pojawił się korpus nii mieckich najemników zwerbowanych przi Szwedów. Książętami w Prusiech stali się w 1618 roku. sądząc. Jan Krieg. Koniecpolski spiesznym niL szem dopadł ich w Hamersztynie (dziś Cz ne) i po trzech dniach zmusił do kapituła' W maju Gustaw Adolf przybył znów Ryć. że kampania jesienna jest już zakończona. ok. Przygotowania te znane były jednak Szwedom. gotowe były jednak do obrony miasta. próbę. Widok Gdańska (fragment). teatralną raczej niż rzeczywi przeciwstawienia mu się Jerzego Wilhe blokada morska Gdańska bitwa pod Oliwą lennika przecież Rzeczypospolitej. 8 lipca 1626 roku Szwedzi lądowali pod Pilawą. Zygmunt III podniósł stan liczebny tutejszych garnizonów do 3 tyś. po śmierci obłąkanego Albrechta II. hetman Koniecpolski przyprowadził na Pomorze z Podola 4 tyś. portem wojennym strzegącym Królewca. jak pod Walmojzą. mai.inflanckiej jeszcze nie ryzykował. niewielkiej floty polskiej . szwagier króla Szwecji. który demonstrował już raz potęgę floty szwedzkiej na redzie gdańskiej w 1623 roku. następnie Tczew i Gniew.był to chrzest bojów. xv-xvii wiek. chyba że. objął naczelne dowództwo i w marcu 1627 roku dzięki równoczesnemu uderzeniu z lądu i morza . Arend . przystąpił do fortyfiko-wania Pucka i Malborka oraz rozpocząłjuż w 1622 roku budowę okrętów wojennych. Dzieje Polski i Litwy -władze. którego 345 Ryć. uderzy teraz na Pomorze Gdańskie. miał absolutną pewność zwycięstwa. a wreszcie Puck i stając u bram Gdańska. na miejscu bitwy stoczonej tu przed laty. dzięki czemu Koniecp utrzymał swoją pozycję i Gdańsk był ocalony. W trakcie oblężenia tej twierdzy nadszedł sam Gustaw Adolf z odsieczą i odrzucił Polaków od Gniewa. od swoich baz nadmorskich się nie oddalał. ludzi. margrabiowie brandenburscy. żołnierzy szwedzkich spiesznym marszem podążyło na zachód.

które prowadził jeden z najwybitniejszych strategów epoki. . Lubeczanin z pochodzenia. Wciąż to było mało. zauważył. ale Szwedzi zatopili dwa polskie okręty. Chrystian IV.. Echa wojny dobrze było słychać na całej granicy zachodniej Korony. próbując przebić się przez Wielkopolskę i połączyć z Gustawem Adolfem. Jeden z okrętów szwedzkich został przez abordaż . hrabia Johannes Tserclaes von Tilly. Główną rolę w obozie katolickim odgrywał jednak czeski magnat.który zginął w bitwie. Po opanowaniu Palatynatu i wypędzeniu Fryderyka Zimowego sprawę protestancką podniósł król Danii. W październiku armia szwedzka niespodziewanie zdobyła Brodnicę. uchodząc przed Wallensteinem. 10 okrętów. drugi. Oldfich z Valdstajnu. Napór szwedzki trwał. od końca 1627 do początku 1629 roku.szturm na jego pokład. dając na wojnę w sumie 16 poborów . Stąd. rozbite zostały przez pospolite ruszenie poznańskie. poważnie obawiano się o los Krakowa. Ale Mansfeld zmarł na Węgrzech. gdy Zygmunt III zdecydował się zawrzeć nowe przymierze z cesarzem i wezwać na pomoc jego żołnierzy. On to. W 1627 roku. przybierała obrót coraz korzystniejszy dla Habsburgów. mimo większej siły ognia szwedzkich gal zawdzięczał Dickmann . lecz poniósł klęskę w walce z siłami cesarskimi. gdy wódz protestancki Ernst von Mansfeld. Flamand. uwielbiany przez żołnierzy. protesty. trzydziestoletnią później nazwana. by nie doznać tego sameg wysadzony został przez samych Szwedów w powietrze. pozostałe cztery uci> Piławy. zwany przez Niemców Wallensteinem.Dickmann. Tymczasem w Niemczech wojna. że < szwedzkie się rozdzieliły i całą polską eskadrę. Blokada Gdańska została prze z uwagi na spóźnioną porę nie miało to jednak znaczenia gospodarczego. znalazł się na Śląsku. i to żyć dobrze.3 min zł. Zwycięstwo swoje. którym pozwalał żyć z wojny. Zagrożenie Pomorza. Atak Gustawa Adolfa na Gdańsk w sierpniu 1628 roku został wprawdzie odparty. więcej niż wszystkie sejmy Batorego. zreorganizował armię i był ojcem jej sukcesów. gdzie znajdowała się część skarbu koronnego. odbył 346 Zygmunt zgoda sejmu na podatki zwycięstwa Habsburgów w wojnie trzydziestoletniej pomoc wojskowa Habsburgów w walkach ze Szwedami sejmy i każdy sypnął groszem. a niedobitki jego armii. podobnie jak admirał szw zaskoczeniu i śmiałej decyzji abordażowania. nawet wśród zakamieniałych wrogów habsburskiego absolutyzmu. pchnął do Zakończyła się ona całkowitym zwycięstwem. wstrzymanie handlu gdańskiego zmobilizowało W ciągu czternastu miesięcy.

zabiegi były Slęzaków aż do Żywca i pan Sułnot sąsiad żywiecki. że Cesarz tak małego wojska nieprzyjacielskiego nie znosi. który tymczasem zdobył Meklemburgię. niedaleko od majętności żywieckiej i. wówczas w służbie cesarskiej] i bez wszelkiej obrony pojmali go. wypędził jej słowiańskich z rodowodu książąt i mianowany przez cesarza admirałem Bałtyku.nie były wielkie. którego Bielsk. W myśl układu nieliczna flota polska miała być oddana pod rozkazy Wallensteina. biskup krakowski do Zygmunta III. Na Pomorze natomiast przybywał silny korpus piechoty niemieckiej. Kampania 1629 roku rozwiała jednak nadzieje na pożytek z tej transakcji. drzeworyt z XVII wieku. tylko Koniecpolski. Dopiero teraz z listu Xa skolastyka krakowskiego wyrozumiałem. teraz do Krakowa przyjachali. aż wpadł na główne siły Gustawa Adolfa. Stamtąd do drugich miasteczek pośli. są między nimi Inflancicy i Kurlandcycy i Polacy. 347 Dzieje Polski i Litwy Marcin Szyszkowski. bez której odzyskanie utraconych twierdz było mało realne. kiedy z nami Manssfeldczykowie granicą. uszedł bez kapelusza. gotował flotę przeciw państwom protestanckim. 15 lutego 1627 roku Najjaśniejszy Miłościwy królu. to do Xięstwa Siewierskiego. a to jest w podziwianiu wielkim u ludzi. a kampanię rozstrzygnęli nie Niemcy dowodzeni przez hrabiego Arnima. który mi pisze jakoby i brata pana Doninowego w Karnowie pojmać miano. podobno nawet chwilowo był pojmany (pÓŹ. jako WKMć wyrozumiesz z listu Jareckiego. Flota polska zniszczała w Wismarze. bom rozumiał. rozbite również i ścigane aż do Sztumu. sługi i poddanego mego Xsięstwa Siewierskiego. aż do majętności mych. niegłupi. to do Lipowca. żeś WKMć nie miał o tym dostatecznej wiadomości. Kielce. pęta i chłopską suknią nań wrzuciwszy. Było przy Manssfeldzie ośmdziesiąt koni pod imieniem Polaków. powiada ten Zaborowski. pieniędzy przy nim kilkanaście tysięcy talerów wzięli. Panie a Panie mój Miłościwy. że pan starosta żywiecki oznajmił o wszystkim Jej KMci. Udało mu się wywabić Gustawa Adolfa z Kwidzyna i w jego okolicy 25 czerwca zaskoczyć armię szwedzką. którą lud Manssfedów [armia protestancka w służbie elektora palatyna reńskiego] wziął. Bitwa pod Oliwą. umknął się był ku Żywcowi. drudzy Slęzacy gdzieindziej. poniewasz Psczyna. nie zostało jedno cztery tysiące wszystkich. miecza i pistoletu. ranny w plecy.Ryć. Atak ciężkiej polskiej kawalerii pod Trzcianą rozbijał kolejno rozciągnięte w marszu dywizje szwedzkie. pod którym było pięćset człowieka. także je pobrali. Ultima Januarij [Ostatniego stycznia] w niedzielę nocą Manssfeldczykowie zbieżeli [dognali] Ferensbeka [Władysław Wolmar Farensbach z Inflant. które Massfeld do Węgier przyprowadził jazdy i piechoty. Król szwedzki. jako mi dano znać. 291. O co się Manssfeld barzo na Gaborego [Gabora Bethlena . Niewiem jakiego się jusz sam pokoju w majętnościach naszych spodziewać mamy. był chorążym kornetu [oddziału] jego własnego. od głodu i chorób zawziętych zeszły. między nimi znaczniejszy niejaki Zaborowski Litwin z Żupickiego powiatu. że ze dwunastu tysięcy. Nie dałem znać WKMci co się na Śląsku przy granicy Państw WKMci dzieje.

i tak dawszy im dwadzieścia talerów na strawę i paszport. z Elblągiem. a po dwanaście groszy na tydzień od kmieci. Jakub I. Cieszyna i inszych miejsc. prochy. co był zostawił przy tych kolonelach. że poddani ich bardziej sobie chwalą panowanie Manssfeldcyków. Teraz. i w drodze umarł. i mając nieco pieniędzy. wywiózł do Krakowa. Jednakże nie udało się wyzyskać zwycięstwa z powodu małej efektywności cesarskiej piechoty i graniczącego ze zdradą postępowania jej dowódców. który od każdego kmiecia na tydzień po taleru twardym brał. Francji chodziło o pchnięcie Gustawa Adolfa przeciwko zwycięskiemu cesarzowi. Na Psczynie przy Ferensbeku pojmano i hetmana psczyńskiego. Malbork. chcąc się tam porozumieć z posłem angielskim i francuskim. i przyszli tu do Opawy. lecz elektorowi. i ci to Ferensbeka pojmali. niewiedziałby gdzieby się miał tego upominać. Osobnym traktatem zawartym z Gdańskiem w lutym roku następnego . a na zamku psczyńskim zostawili jedno dwieście piechoty. ten sam. W tej sytuacji obie strony chętnie przyjęły starania Francji i Wielkiej Brytanii o doprowadzenie przynajmniej do zawieszenia broni. Braniewem i Kłajpedą. aby po pieniądze do Krakowa posłał. Piszą mi także niektórzy sąsiedzi Slęzacy. aby im to wszystko powracał jako obiecał. Niegodne służby me i wierne poddaństwo w Miłościwą Łaskę WKMci uniżenie oddaję. króla Jakuba . pragnął i w Niemczech doprowadzić do takiego pokoju. ale chciał żeby mu służyli. Warunki podpisanego 26 września 1629 roku sześcioletniego rozejmu były ciężkie. a namiestnik jego Waymer w Węgrzech. dyplomacja francuska i angielska wobec konfliktu polsko--szwedzkiego rozejm w Altmarku niej. [lutego] 1627 Waszej Królewskiej Mci Pana Mego Miłościwego uniżony poddany i wierny sługa Marcin Szyszkowski biskup krakowski. do Opawy go z Ferensbekiem zawiozwszy. nawet powiada i łańcuchów kilka. Kiedy mu się upominali. król Wielkiej Brytanii. ale dobrze je sobie nagrodził. Francję kardynała de Richelieu reprezentował niechętny Polsce baron Charnace. szaty jego i cokolwiek jeno zostało było tych rupieci. ale niechcieli tego żadną miarą. Czechem.księcia Siedmiogrodu] frasował i z frasunku w drogę się ku Wenecyjej puścił.Sir Thomas Roe. jak pamiętamy. O dziwnym skępstwie jego powiadają w tym obejściu jego z sobą. który po Cecorze starał się w Stambule o uwolnienie polskich brańców. że pożyczył był Massfeldowi tysiąca czerwonych złotych. niejakim panem z Dubna. Z K[ie]lec 15 Febr. Wysłannicy obu tych państw zjechali się więc z polskimi i szwedzkimi dyplomatami w Altmarku (Starym Targu) pod Gdańskiem. wypróbowany przyjaciel. Szwedzi zatrzymywali w swoich rękach znaczną część zdobyczy. a nisz Ferensbekowe. A gdy Bethlen Gabor uczyniwszy inducias [rozejm] ruszył się ku Liwoczy. i Bethlen Gabor wziął 18 dział po Manssfeldzie. bo im był obiecał zapłacić. Ta ośmdziesiąt koni przyjechała z nim była do Koszyc. człowieka dobrego. który by jego zięciowi zwrócił Palatynat. kazał im precz. Piławą. lud Manssfeldczyków poszedł za dwiema kollonelami [pułkownikami]. który upatrując przedtym te niebespieczeństwa. jako mi piszą powinni jego wyciskają na nim Manssfelcykowie. a drugim Baucem króla duńskiego [poddanym]. kule i wszystkę municią. bo jedno po wolu biorą ze wsi. Sienkiewicz każe się tym chwalić panu Zagłobie). odpowiedział im. Sztum i Głowę przekazywali tymczasowo nie Polsce.

. czyli owocnie zakończyło obrady. jak wówczas mówiono. uchwalono nawet w 1629 roku podatek nowy. Ostatnie lata Zygmunta III straty gospodarcze Rozejm altmarski.Szwedzi zawarowali sobie procent od cła w tym porcie opłacanego i zakaz budowy oraz stacjonowania tamże floty wojennej. nowe konstytucje i podatki uchwalając w wysokości nigdy w dziejach Rzeczypospolitej nie widzianej. Wojna była przegrana.. stały się prawdziwą plagą owych lat.. "Stacje żołnierskie". choć pieczętował klęskę.. Wedle obliczeń Jana Seredyki sięgały one 30 min. hulał z nią po Niemczech 348 Zygmunt przez przeszło dwa lata. Upadł całkowicie przemysł tekstylny w Gdańsku. albo i nie.-."^-u-iWMM^. aż wreszcie 16 listopada 1632 roku.tMxa. pustosząca wielkie połacie kraju. przeciwko którym protestował wyrastający na czołowego publicystę sarmackiego Szymon Starowolski. W ostatnich latach panowania Zygmunta III szesnaście kolejnych sejmów szczęśliwie "doszło". pozwalał równocześnie odetchnąć krajowi..5V1-.t. . z tego 21 min zł strat poniosła szlachta.-/. ale od domu miesz- . ale rzucały cień na życie wewnętrzne również przez obecność skonfederowanych. Nie docierały one jeszcze daleko w głąb Rzeczypospolitej. zwłaszcza na Mazowszu. rozgrywały się na jej rubieżach. zginął śmiercią rycerską. łtofamfa ~1*-~. (jfll&fj&ki^lM&fy OS. .'..-. podymne.... <i. *f"%'^ -5 ^'S^\'$$''jti}<:.^t^^^^S'"lifi IjnaWtiilżM C«f M*hl IKtK _-&W<Atf "-OyWB.-. za francuskie pieniądze zgromadził armię. z których oczywiście podatku nikt nie płacił. jedna trzecia wsi na Pomorzu została zniszczona. •. Ale zwycięzca niewiele już życia miał przed sobą. Do tego dołączyła zaraza.. Wylądował w Niemczech 6 lipca 1630 roku.X'.&&i ffaHti . 'Hcrnidn?! &&."/ •T -^ . ale równie niekarnych oddziałów w całym kraju.!f". płacone nie od roli. prowadząc zwycięską szarżę na armię Wallensteina pod Liitzen na przedmieściach Lipska.••> / . _.&«&: O <^jf^^^^xdiusl^fiscr^.' Ifu r<^C Ale trzeba też pamiętać o olbrzymich kosztach bezpośrednich.:^. Wobec rosnącej liczby pustek. hmni &t~'(Lml*(. Wstrzymanie zaś na wiele miesięcy handlu gdańskiego przyniosło olbrzymie straty finansowe. których szlachta nie szczędziła. o podatkach.«L. tak srogo przez ostatnie lata gnębionemu wojnami. \/:. i. wygrywając bitwę za bitwą.

zwyciężył w 1624 roku ordę pod Martynowem i wielu brańców uwolnił. W niejednym dworze szlacheckim zastąpić je teraz miały rękopiśmienne "silvae rerum". Zanim stawił czoło Gustawowi Adolfowi.• *. Wprawdzie intrygi moskiewskie i carogrodzkie na Ukrainie trwały. a w 1625 roku dopadł buntujących się znowu Kozaków pod Kurukowem. dopadł ich pod Perejasławiem na Zadnieprzu. łagodząc surowość drobnymi ustępstwami. 349 T Dzieje Polski i Litwy -------walki z Tatarami i Kozakami Jakub Zadzik coraz trudniej wyskrobać pieniądze na książki. w taborze i zmusił do wydania przywódców oraz do przyjęcia nowej ugody.Ryc 392. w 6 tyś. Szeląg koronny Zygmunta III (awers i rewers). narzucił ordynację ograniczającą rejestr na żołdzie Rzeczypospolitej będących do 6 tyś. i zatwierdził nowego umiarkowanego hetmana. który umiał skutecznie przeciwstawiać się tatarskim najazdom i kozackim roszczeniom. 1592 rok (Muzeum Narodowe w Krakowie). Gdy zaś ponownie w 1630 roku Kozacy podbechtani przez Moskwę podnieśli bunt. Gorzkie doświadczenia owocowały. nekrolog krewniaka i prognostyk dla dziecka sąsiadowały z informacją polityczną lub nowym swawolnym wierszem któregoś z libertyńskich poetów. Nawet na południowym wschodzie.(tm)^J . Coraz trudniej jej było O kosztowne kształcenie Sy. utrzymywano jaki taki porządek. choć z wielkim wysiłkiem.i s ^ ~*vrp'*jsm ffgl^fatyfęjftojj^ą ^ kalnego. Ryć. zamknął 40 tyś. pierwszego. Michała Doroszenkę. powiększającej rejestr do 8 tyś. czyli "lasy rzeczy" lub "księgi pamiętnicze". (Muzeum Czartoryskich w Krakowie).**!(L" ''••"' ::*: *R1 *(tm)*(tm)«"T« '/. obciążające domy chłopów i szlachty zagrodowej.tfoifaŁ rńL^M fr*Wxtiitldi »***L. w których przepis na pieczeń. wprawdzie nieraz przyszło Kozaków uspokajać w toku najzaciętszych walk ze Szwedami.. a nawet w kraju. Dokument pokoju altmarskiego. że uspokojono wszystkie granice. to przecież w osobie Stanisława Ko-niecpolskiego Rzeczpospolita zyskała jednego z największych swoich hetmanów. Szczęściem było. podpisanego 26 września 1629 roku nów za granicą. Dzielnie . 293. chociaż szlachta głupiała nie z własnej winy.

ale i lotnych urzędników. a od 1629 roku z drobnego szlachetki wojewoda kijowski. Toteż ustępując przed żądaniami kolejnych sejmów w 1631 i w 1632 roku. zwolennik interwencji polskiej na Krymie. Dobra rodzinne w Szwecji utracił bezpowrotnie.sekundował mu wówczas Stefan Chmielecki. znacznie młodsza od męża. Problem jednak pozostał. Trzeba było im zapewnić przyszłość. jak zawsze trzeźwy realista poprzestający na małym. Toteż gdy Szymon Starowolski z publicystyki przerzucił się na biografie.oczywiście po śmierci Zygmunta -samego Gustawa Adolfa. takich chętnie wynosił na najwyższe stanowiska. ustępując im nawet królewskie regale mennicze. biskupa chełmińskiego Jakuba Zadzika. zwycięzca spod Białej Cerkwi w 1627 roku i spod Monasterzysk i Bursztyna w 1629 roku. Anny Katarzyny Konstancji. której sam. A po Władysławie i Janie Kazimierzu dochował się Zygmunt licznego jeszcze potomstwa: Jana Alberta. Król miał dobrą rękę do dobrych. wsławiony zagończyk. . uzyskał ich zgodę na uposażenie potomstwa. by za życia ojca 350 . Podobnie dwa następne sejmy. sarmackich mówcach . pochwałą Chmieleckiego właśnie to ostatnie dzieło zakończył.czyli politykach . królewicza Jana Kazimierza. poprzestając na planach reformy elekcji. lutowy 1631 i marcowy 1632 roku. Dotyczył on oczywiście nie tylko wyboru króla. a królowa Konstancja. ich szlachectwo było wątpliwe. Karola Ferdynanda. nie tylko sumiennych. Karol Ferdynand wrocławskim. starostwa żywieckiego. Niemała w tym była zasługa nowego kanclerza wielkiego koronnego. Na sejmie 1626 roku kanclerz Wacław Leszczyński zgłosił nawet projekt. wydając kolejno dzieła o polskich pisarzach. popierając miłego Polsce pretendenta do tronu chanów. nawet jeśli. Poprzednicy Zadzika jednak nie zawsze stali na wysokości zadania. z powodzeniem próbował.i sarmackich wojownikach. regimentarz wojsk ukrainnych. z Kozakami. Wywołało to burzę wśród szlachty. byle zabezpieczyć byt dzieciom. Popularność Zygmunta III w tym czasie wyraźnie wzrosła. Aleksandra Karola. ale całego królewskiego potomstwa. przebiegały bez większych konfliktów. z Jerzym Zbaraskim i nawet z Krzysztofem Radziwiłłem.Zygmunt sprawa uposażenia dzieci królewskich dokonać elekcji jego następcy. zabezpieczona została nadaniem jej Ryc 294' Kaplica Wazów przy kate(tee krakowskieJ'lata 16641676. jak w tym wypadku. Jan Albert został więc biskupem warmińskim. Wywołało to oczywiście protesty. zwłaszcza że nie zawsze było zgodne z obowiązującymi prawami. Na sejmie listopadowym 1629 roku nastąpiło pojednanie z opozycją. ale król się od Leszczyńskiego odciął i szlachtę uspokoił. toteż król. wolał nie drażnić szlachty projektami wielkich reform. zirytowany Jerzy Zbaraski nosił się ponoć z planem wyboru . Monarcha tak wielkiego państwa nie miał przecież żadnego majątku osobistego.

-.-•. austriackiego *16XI11573 <x>31V159Z f* " '^W t10111598 Karoia arcyks.yr\s. Źle bardzo mówiono o jego przyjaźni z Kazanowskimi.. ski raciborski * 9 V11595 120 V1648 Krzysztof 10111598 t10IH598 Anna Katarzyna Konstancja T VII11619 tBX1651 Anna Konstancja *2011616 124V1616 Jan Kazimierz król polski.. aubiilauwcuu 24 XI11588 oo 11 XI11605 Anna Mari *23V1593 19111600 Katarzyna +19 IV1594 t15V1594 Katarzyna * IX1596 t2 V11597 Władysław IV król polski. że właśnie w obawie przed plotkami nie chciał nigdy sam 351 Dzieje Polski i Litwy Zygmunt III Waza król polski i szwedzki *20VM566 t30IV1632| .""" Anna .Ale pozostawała wciąż sprawa następstwa. Karola arcyks.s. austriackiego r\diu:d dik.*.. .«.• .ś* c. a zamiłowania jego wykraczały poza normy moralne przyjęte na dworze warszawskim. .(tm)*. . Królewicz Władysław niejednokrotnie budził niepokój ojca. W czasie wyprawy na Moskwę Jerzy Ossoliński zapisał.. Słabego był zdrowia. .

Ponadto królewicz uchodził za sympatyka protestantów. którzy liczyli na niechęć Konstancji do pasierba i jej pragnienie osadzenia na tronie swojego pierworodnego. Niewątpliwie ostatnie lata życia Zygmunta sprawie sukcesji były poświęcone. Władysława Konstantego de Yasenau. Jana Kazimierza. 295. wymykając się z warszawskiego zamku i tańcując na mieście. Ferdynanda II ces. choć tu. ale również. Wiemy. że synem jego był również awanturnik znany jako Kostka-Napierski. Ale cenił też Władysław damskie wdzięki. Sama Konstancja jednak nigdy takich planów nie ujawniała. by nie tracić szans na utopijną koronę szwedzką. umiał wykorzystać swoje protestanckie kontakty. t 24 I11644 Ludwika Maria c. moim zdaniem. Tymczasem zmieniała się scena polityczna. nic tak nie może zaszkodzić dynastii. Drzewo genealogiczne polskiej linii Wazów. Stąd zwalczany był przez część katolików. aby pozyskać Krzysztofa Radziwiłła i doprowadzić do jego teatralnego pojednania z Zygmuntem. której był formalnie dziedzicem. jak wewnętrzne spory. Ustatkował się trochę Władysław.kardynał * 22 II11609 1-16X111672 Aleksander Karol + 14X11814 119 X11634 Karol Ferdynari bp wrocławsk' i płocki 13X1613 t9V1655 Jan Albert bp warmiński i krakowski. biskup krakowski. że pozostawił przynajmniej jednego nieślubnego syna. Zmarł w 1630 roku marszałek wielki koronny Mikołaj Wolski. rzymskiego' * 16 VI11611» 12IX 1637 . kardynał * 25 V1612 129 XI11634 Cecylia Renata c. że w kraju. Zmarł wkrótce po nim Andrzej Lipski. młodość Władysława IV zabiegi o sukcesję Wazów w Polsce zostawać z królewiczem w namiocie. nie tylko po to. Istnieje przypuszczenie. Wiedziała. 352 . ojcostwo Zygmunta III jest bardziej prawdopodobne. zaczął poważnie myśleć o zjednaniu szlachty. de Neverś 18 VII11611 oo 10 II11646 t10V1667 Maria Anna Izabela *8I1642 t7111642 Ryć. Karoia l Gonzagi ks. W pewnym momencie przebąkiwano nawet o projektach egzorcyzmowania królewicza. gdzie decyduje wolna elekcja.

Zmarł mózg opozycji. którzy nie pamiętali mu już błędów młodości. XVII wieku (Muzeum Narodowe w Krakowie). na której. Wspominał żonę w serdecznych słowach . niewiele już mógł uczynić. Schelte Bolswert. jak bieg dziejów na scenie. Ale słuchał też niespokojnie wieści o nowych rokowaniach Szwedów z Moskwą. że jej nie ma i pytał ochmistrzyni Urszuli. czemu Konstancja nie przyszła. Zygmunt III na katafalku. Alegoria rządów Zygmunta III. Zdążył jeszcze podjąć ważną i trafną jak zwykle decyzję: dać podskarbiostwo nadworne Jerzemu Ossolińskiemu. tknięty częściowym paraliżem. Był dobrym człowiekiem.i po jej śmierci już się nie podniósł. Dukat stokrotny koronny Zygmunta III (awers i rewers). malarz nadworny. 296. 1632 rok (Kraków-Wawel). Przeżył wielkie tryumfy i wielkie klęski. Dostała udaru słonecznego. by cokolwiek z powodzeniem udawać. śmierć Zygmunta chodzi w żałobie. Odchodziło pokolenie Zygmunta. płakał przecież. szczerze opłakiwany przez poddanych. ryt. Odeszła wreszcie l O lipca 1631 roku królowa Konstancja. 297. Przekazał Władysławowi swe prawa do szwedzkiej korony i zmarł po trzech dniach męczarni 30 kwietnia 1632 roku nad ranem. A po sejmie.Zygmunt śmierć Konstancji Habsburżanki Ryć. ale w złych czasach wystarczyć to nie mogło. 1621 rok (Muzeum Narodowe w Krakowie). Król był chory . Miała zaledwie 42 lata. czemu 353 Ryć. głupi lekarz kazał ją włożyć do wanny z zimną wodą. poi. 298. kasztelan krakowski Jerzy Zbaraski. Niespokojną miał starość. Ożywił się nieco na swoim ostatnim sejmie w marcu 1632 roku. zaproszonymi po raz pierwszy na obrady. gdy Konstancję wspomniano i do płaczu również sejmujących pobudził. Dzieje Polski i Litwy Ryć. I zostawił po sobie pamięć równie pełną sprzeczności.a czasem zapominał. 354 Władysław IV . wybitny prawnik. zbyt prostoduszny. zagrać dobrze nie umiał. o planach wspólnego najazdu na Rzeczpospolitą. czołowy w tym czasie regalista. Otoczony pięcioma synami. 1. idąc z gołą głową w procesji Bożego Ciała.

Toteż zaraz po śmierci ojca. Strzeżmy się jednak dobrodusznych grubasów. że nie odziedziczył jego wytrwałości i realizmu. Piotrze Bergmannie. Zygmuncie Starym. Niderlandy i Włochy. z portretującym go mistrzem Rubensem i z alpejskim chłopkiem. Maria Eleonora. była żoną Gustawa Adolfa. że zostanie królem szwedzkim. którego siostra. W czasie swej wielkiej podróży. Na pozór bezpośredni. że chętnie zrezygnuje z korony szwedzkiej i przyjmie wdzięcznie pośrednictwo elektora. Trzydziestosiedmioletni "król szwedzki". przejmując po nim szwedzkie dziedziczne tytuły. jak od razu Władysław zaczął się tytułować. Równocześnie zaś obiecywał wujowi cesarzowi i jego wodzowi Wallensteinowi. ojca Henicjusza. odziedziczył Władysław Zygmunt nie tylko tuszę. że przybędzie im na pomoc przeciw Szwedom na czele kilkutysięcznej polskiej armii. proponował. a dopóki Gustaw Adolf nie odda mu całego . opowiadając mu. Szkoda tylko. ale usiłowanie ich realizacji trwało zazwyczaj tylko do pierwszych przeciwności. Po pradziadku bowiem. nigdy bowiem nie pozbył się złudzeń. Jeszcze przed śmiercią ojca wypróbowywał królewicz swoje umiejętności w grze dyplomatycznej na przedstawicielu Jerzego Wilhelma brandenbursko-pruskiego w Polsce. otwarty. że nigdy "nie mógł zżyć się z Polską". kandydatem jedynym i przez wszystkich w praktyce uznanym. chętnie i umiejętnie nawiązywał kontakty nie tylko polityczne. Pieczęć Władysława IV. gdy jako pan Snopkowski (bo herbem Wazów był właśnie snopek) przed ośmiu laty zwiedził Niemcy. z propozycją tyleż 355 Dzieje Polski i Litwy sejm konwokacyjny 1632 roku dysydenci i dyzunici Ryć. plany Władysława bowiem bywały raczej zuchwałe niż odważne. ale i umiejętność dysymulacji. zwłaszcza z zamiłowaniem do teatru. Ta druga ewentualność była zapewne bliższa jego prawdziwym zamiarom. ani nawet zbyt długi stan niepewności. 1633 rok (Muzeum Czartoryskich w Krakowie). 299. iż ma szansę uzyskać szwedzką koronę. był. skłonność do skrywania swych prawdziwych zamiarów i osłaniania ich rzekomymi. wysłał do cesarza Jezuitę. niestety.charakter i zamiłowania Władysława IV śmiałe plany polityczne nowego króla Elekt i jego plany Śmierć Zygmunta III otwierała przed Rzecząpospolitą nowe bezkrólewie. skomplikowaną. tolerancyjny. nawet jego skryci przeciwnicy nie odważyli się swych planów otwarcie ujawnić. tym razem jednak ani nie groziła wojna domowa. Oświadczając. co nierealną. równie swobodnie i serdecznie rozprawiał z papieżem Urbanem VIII.

choć hetman polny. ale coraz bardziej wskutek tego hałaśliwi. i równie bez polotu. Najbardziej kontrowersyjnym punktem stały się sprawy wyznaniowe. że nie o Rzeczpospolitą mu szło. choćby zabity był 356 Władysław IV . Fakt. zwłaszcza wśród magnaterii. aby zabójca popa lub ministra ponosił taką samą karę. Na sejmie konwokacyjnym przychodziła kolej na marszałka z Litwy: wybrano przyjaciela Władysława.trafnie wyczuł ducha epoki. dobrze świadczyłby wprawdzie o zrozumieniu niebezpieczeństw grożących Rzeczypospolitej. ukryty na szczęście Władysława w archiwach habsburskich. a gdyby chciał to prawo złamać. braciom zaś przeznacza: Janowi Kazimierzowi tron Rzeczypospolitej. sumienny administrator. naruszeń prawa. pochodzący z uboższej szlachty dobry znawca prawa kanonicznego. hetmanowi Koniecpolskiemu zezwoliła na zaciągnięcie w tym celu Lisowczy-ków. gdy ofiarował królowi szwedzkiemu Niderlandy. kalwina Krzysztofa Radziwiłła. Prymasem był od 1626 roku Jan Wężyk. hetmanom nie byłoby wolno wojska prowadzić. Janowi Albertowi biskupstwo ołomunieckie. która zadbała o opatrzenie granic. Pan Zagłoba . Urząd interrexa sprawował więc równie sumiennie. jak zabójca szlachcica. Niemniej. Karolowi Ferdynandowi biskupstwo kamieńskie na Pomorzu. mógł więc zasiadać w poselskim gronie.królestwa.ze Szwecją. zadowoli się Finlandią. żadnej godności senatorskiej nie posiadał. a za trzy . zorientowana dobrze w sytuacji. gdy przystąpiono do rozpatrywania egzorbitancji. że elekcja będzie jednomyślna. że szlachta. ale o dynastię Wazów. że królewicz dążył do utrzymania sojuszu z Habsburgami. jak zwykle swawolących po województwach granicznych. Projekt. Przebieg sejmików nie pozostawiał wątpliwości. W tej sytuacji nie można się dziwić. a podskarbiom pieniędzy na ten cel wypłacić. coraz mniej liczni. zgodnie występowali o zagwarantowanie równości praw z katolikami oraz o zwrot Cerkwi greckiej majątków i godności kościelnych przejętych przez unitów. lecz warunki przedstawione przez Władysława wskazywały. zaś Aleksandrowi Karolowi Pomorze i Brandenburgię. do tego króla i do innych monarchów wychodzących z podobnych przesłanek podchodziła nieufnie. Wprawdzie wojewoda sieradzki odważył się przed szlachtą coś przebąkiwać o kandydacie zagranicznym i nawet potem udało mu się ujść z życiem spod szlacheckich szabel. gdy za rok wygasał rozejm z Moskwą. którym czas byłby zapobiec. pierwsze z żądań brzmiało. Estonią i Inflantami oraz księstwem wirtemberskim w Niemczech Zachodnich.a raczej twórca jego postaci . sejm konwokacyjny na 22 czerwca do Warszawy. Wśród kilkunastu szczegółowych ich postulatów warto wymienić żądanie. by król bez zgody stanów nie mógł rozpocząć wojny ofensywnej. Dysydenci i dyzunici. słowem człowiek po myśli i w guście Zygmunta III. co urząd prymasa. który. i wyznaczyła sejmiki na 3 czerwca. Na l maja zwołał radę Senatu. zaszczytu jego myśli politycznej nie przynosi. ale później nikt już się nie kwapił z powtórzeniem tego doświadczenia.

Lecz nabrzmiałe od dawna problemy układu między stanami. że są rzeczywiście częścią organizmu Rzeczypospolitej. krąg Piotra możliwości kościelnego Pawia Rubensa. Posła pruskiego przywitano wręcz niegrzecznie. odrzucić część żądań zmierzających do uzyskania dóbr i przywilejów kleru i dążących do ograniczenia roli Jezuitów oraz Ryc 30Q Portret konny kro|ewicza Władysława Zygmunta na tle bitwy chocimskiej. po raz kolejny. ale taką. które się obcina. Zważywszy. a kilka pozwolono odesłać na sejmiki relacyjne. mimo że szło o realizację prawa zagwarantowanego jeszcze traktatem krakowskim. Kwarcianym odmówiono nieco grzeczniej. awansu plebejuszy. 301. choć symbolicznego. zobowiązując się jednak. by wysunął swoją kandydaturę w czasie elekcji. nie rozstrzygnięte od czasów Stefana Batorego. że elekt przyłączy do Rzeczypospolitej Inflanty. choć z większym już trudem. że radziwiłłowskie poczucie realizmu niewiele różniło się od wazowskiego. by przeniesiono gdzie indziej szkoły katolickie z Wilna i z Lublina. Zjechawszy się w Piszu z elektorem. proponował mu działanie w celu zjednoczenia innowierców i Kozaków we wspólnej sprawie. Katedra ormiańska we Lwowie. że równocześnie zachęcał Gustawa Adolfa. Danii i Szwecji. po 1625 roku (Kraków-Wawel). Udało się również duchowieństwu. trzeba stwierdzić. tyle że plan hetmana mógł doprowadzić do następnej podwójnej elekcji i wojny domowej. zaprzepaszczono szansę bliższego. jak włosy i paznokcie. niewykorzystana szansa poszerzenia uczestników elekcji Trzy poselstwa wystąpiły o dopuszczenie do elekcji: Kozaków. 302. Tak. związania Kozaczyzny i Prus z Rzecząpospolitą. Prusy i Śląsk. szlacheckim i duchownym. Porażka różnowierców na konwokacji szczególnie zaniepokoiła Krzysztofa Radziwiłła. których uczniowie byli sprawcami tumultów. 357 -y-' Dzieje Polski i Litwy Ryć. pozostały na wokandzie i rozwiązane być miały przez sejm koronacyjny. a przy dworze -ajenta czuwającego nad interesami różniących się w wierze. a wreszcie by ustanowiono w Koronie i na Litwie dwóch obrońców własności cerkiewnej i zborowej. z równoczesnym staraniem o pomoc dyplomatyczną Anglii. Ryć. XIV-XVIII wiek. Toteż Henryk Wisner wysuwa w związku z tym tezę. aby król przysiągł.nieszlacheckiego pochodzenia. Jedynie kilka spraw podniesionych przez dyzu-nitów załatwiono. 1641 rok (Muzeum Czartoryskich w Krakowie). Protesty katolików świeckich uniemożliwiły załatwienie tych postulatów w większej nawet mierze niż protesty biskupów. że będzie dawać urzędy i dygnitarstwa zasłużonym dysydentom i dyzunitom. kwarcianych i elektora jako księcia w Prusiech. Kozakom odpowiedziano. Pieczęć Jakuba Sobieskiego. że hetman działał z przyzwoleniem .

zdołał uzyskać odłożenie tej sprawy na sejm koronacyjny. że nie ma sensu zgłaszać kandydatury swego monarchy i poprzestał na ogólnikowym zaleceniu takiego króla. której przewodniczył Stanisław Albrecht Radziwiłł. który pokój między oboma krajami zachowa. Spory jednak rozpoczęły się już przy wyborze marszałka. otwarcie. katolik fanatyczny. kanclerz wielki litewski. Po paru dniach dopiero zgodzono się na Jakuba Sobieskiego. sam wystawił poselstwo. nad przebiegiem elekcji czuwał. a oprócz tego. których szkolnictwo skutecznie konkurowało z podupadającą Akademią. umiejącego przy tym podobać się szlachcie. kandydatura Gustawa Adolfa była bowiem całkowicie nierealna. doświadczonego parlamentarzystę. iż "stan ewanielików jest jako Akademii Krakowskiej: dużo mają praw. Dopiero po przybyciu na pole elekcyjne zorientował się poseł szwedzki. obiecując im 358 Władysław IV sprawy wyznaniowe na sejmie elekcyjnym spełnić niemal wszystkie ich postulaty. na miejscu. znakomitym zresztą źródle dla czasów Władysława. w której protestantów reprezentował jedyny w ich gronie senator Rafał Leszczyński. łupionych w tym czasie bez litości przez wojska szwedzkiego Wazy. W końcu jednak Sobieski powołał deputację. kalwina. to jedno tylko kandydatura Władysława . Gdy 27 września rozpoczął się pod Warszawą sejm elekcyjny. Jedno natomiast przeszło gładko: wyboru Władysława dokonano w pół godziny. że gdy przyszedł naznaczony dzień elekcji. by król nie mógł sam rozpoczynać wojny ofensywnej. Toteż pomstując w swoim pamiętniku. w którym obok czterech jego młodszych braci znaleźli się wybitni i szanowani senatorowie. nic nie było jeszcze gotowe. ale łudzenie go taką ewentualnością mogło zapewnić państwu spokój od strony Inflant i Niemiec. na "gorszych od heretyków" współwyznawców dbających więcej o dobro Rzeczypospolitej niż Kościoła. Spory były tak gorące. Dyzu-nitów uspokoił Władysław.nie podlegało żadnej dyskusji. przytyk to był do Jezuitów.Władysława. wyżej w tym wypadku ceniący sobie interes swego wyznania niż dobro Rzeczypospolitej. Powtórzono stanowczo żądanie. Istotniejszym jeszcze był spór dotyczący projektowanego przez znaczną część szlachty katolickiej zakazu alienacji dóbr ziemskich na rzecz Kościoła. wojewoda bełski. a ta przygotowała włączony do pactow conventów projekt konstytucji unieważniającej wszelkie protestacje przeciw pokojowi religijnemu. Wyłoniono w tym celu inną deputację. Jest to możliwe. Znamienny był głos Andrzeja Reja. Zaatakowano znów z różnych stron pozycje Kościoła katolickiego. ale te prawa katolicy nogami depczą". W sporze o zabezpieczenie praw dysydentów padało z obu stron wiele ostrych i niedyplomatycznych argumentów. . Zalecały go poselstwa cesarskie i papieskie.

"wrzaskliwy i nieprzyzwoity" zdaniem Stanisława Albrechta Radziwiłła. która w miastach królewskich rozdzieli sporne cerkwie i monastery proporcjonalnie do liczby wiernych. obradujący w lutym i marcu 1633 roku w Krakowie. lecz przez posłów . a podobno (według Radziwiłła) za 90 tyś.precedens groźny. Ugoda między stanami zawierała złagodzony nieco później zakaz nabywania ziemi przez zakony. powołanie komisji. pozwolenie na budowę i zakładanie następnych. by elektor hołd złożył z Prus Książęcych nie osobiście. bo osłabiający sakralny charakter związku lennego. Inne punkty powtarzały pacta królów poprzednich i postanowienia konstytucji sejmowych: pokój między różniącymi się w wierze. Podatki na wojnę uchwalił. Sejm koronacyjny. drukarniami. ustaliła. ćwierć XVII wieku (Kraków-Wawel) pacta corwenta sejm koronacyjny i jego uchwały artylerii i ufundowania szkoły artyleryjskiej oraz budowy zamków nadgranicznych. zł zgodził się. Wjazd Jerzego Ossolińskiego do Rzymu w 1633 roku.Ryc 303 portret konny Władysława IV. zakaz zaciągania wojsk cudzoziemskich bez zgody stanów i trzymania cudzoziemców przy dworze. że kler będzie mógł domagać się dziesięcin tylko na podstawie dokumentu fundacyjnego. aby uchwalaniem symbolicznych zaledwie sum na zbrojenia nie podawano się na pośmiewisko. obsadzanie wakujących godności i dostojeństw w ciągu sześciu tygodni z uwzględnieniem zakazu ich łączenia w określonych prawem wypadkach itd. Nie brakło i tu głosów chcących jak najbardziej ograniczyć podatki i zepchnąć cały ciężar obrony kraju na króla. że ustępstwa wobec dyzunitów oraz sprawa stosunków między stanem świeckim i duchownym. rozbudowy Narodowe w Krakowie). zabezpieczenie władania posiadanymi już przez nich cerkwiami. ale jak zwykle nie było to na miarę potrzeb: król nowy musiał więc ojcowską koronę zastawić. aż Krzysztof Radziwiłł musiał się upominać. 304.Ale już pacta conventa stały się przedmiotem kilkudniowych narad. 1641 rok (Muzeum dowy floty. dopełnił formalności. jako doty360 . szkołami. mennica dla Rzeczypospolitej. Ważnym było stwierdzenie. konkretne ustępstwa. zwłaszcza że towarzyszyły mu i inne. 359 Dzieje Polski i Litwy --Ryć. Formułowano je w cieniu nowej wojny: Moskwa wypowiedziała rozejm. utrzymanie pokoju z sąsiadami. Ostatecznie obciążono króla w pactach conYentach obowiązkiem bu. miedzioryt Wilhelma Hondiusa. którzy popełnili przestępstwo. 2. a nie własnych ksiąg beneficjalnych. zniosła apelacje do Rzymu przysługujące dotychczas duchownym. sprawiedliwość dla dyzunitów. uznanie ich hierarchii i bractw. Szkota włoska. Ugoda z dyzunitami zapewniła im wolność kultu. wojewoda smoleński Aleksander Go-siewski apelował o szybką pomoc.

zakazano Jezuitom nauczania tych przedmiotów. nie tylko tradycyjnie starostwem. 361 Dzieje Polski i Litwy - Ossoliński opuścił tryumfalnie Rzym 23 grudnia 1633 roku. zatwierdzony układ między stanami.Władysław IV poselstwo Jerzego Ossolińskiego do Rzymu czące praw i majątków Kościoła. zwłaszcza dla kobiet. potwierdzona kwestionowana ostatnio zależność diecezji wrocławskiej od archidiecezji gnieźnieńskiej. wobec popytu na żołnierza w trakcie . a kult jej stwarzał wskutek tego. zatwierdzone również planowane jeszcze przez Zygmunta III powołanie Zakonu Rycerzy Niepokalanej Dziewicy w Polsce. Śmierć Zygmunta III zaskoczyła jednak moskiewskich dowódców w trakcie reform militarnych. że wypadł on imponująco i długo jeszcze w całej Europie krążyły wieści o koniach sarmackich gubiących na rzymskim bruku złote podkowy. W tym samym czasie pod Smoleńskiem rozgrywały się wydarzenia. w tym również rozwikłanie świeżego konfliktu z nie uznającymi zwierzchnictwa Rzymu Ormianami ze Lwowa. że upomniał się również Ossoliński o większe rozpowszechnienie kultu świętej Teresy z Avila. Ro-zejm dywiliński wygasał w 1633 roku i w tym terminie Moskale spodziewali się osiągnąć pełną gotowość militarną w oparciu o planowane zaciągi i dostawy sprzętu z Europy Zachodniej oraz świeżo utworzony przemysł zbrojeniowy i wyszkoloną na wzór zachodni piechotę. którzy sami koszta wyjazdu ponosili. Rezultaty poselstwa warte były tych kosztownych a propagandowo udanych efektów. głębszy i bardziej indywidualny typ pobożności niż Jezuici. Nic dziwnego. Poselstwo to przeszło do historii jako jedna z najwspanialszych misji wyprawionych kiedykolwiek przez Rzeczpospolitą. Wojna smoleńska atak Moskali na Smoleńsk Michał Romanów od dawna przygotowywał się do wojny z Rzecząpospolitą. możliwość stosowania w Rzeczypospolitej odmiennych niż jezuickie metod wychowawczych. Zatwierdzona została umowa z dyzunitami. choć starał się odwdzięczyć Ossolińskiemu jak mógł. które były wykładane w Akademii Krakowskiej. podskarbi koronny. które miały przynieść Rzeczypospolitej jeden z największych tryumfów militarnych w jej dziejach. zaciągi cudzoziemskie. winny być uzgodnione z papieżem. mianowicie bydgoskim. pchnięto też nieco naprzód prestiżową kwestię beatyfikacji i kanonizacji kilku Polaków. Poseł zaś do swojego orszaku wybrał z kolei majętnych młodych magnatów. Król nie mógł oczywiście pokryć jej kosztów. ale i pięcioma arrasami wawelskimi z serii Dzieje Mojżesza. Jerzy Ossoliński. wysłany został w tym celu z poselstwem obediencyjnym do Rzymu. Znamiennym było. bowiem wielka Karmelitanka hiszpańska reprezentowała inny.

Prowadził ponad 25 tyś. w tym 18 tyś. hiszpańskiego wodza oblegającego Bredę w 1624 roku. grupa szlachty i mieszczan. w sumie nie więcej niż 3 tyś. siły moskiewskie i polskie Postawiono przed nim jako cel główny zdobycie Smoleńska. teraz jednak znacznie już starszy i ostrożniej szy w działaniach. Szein nie odważył się na szturm przed zimą. Na jej czele stał wojewoda Michaił Szein (Szehin). po 1610 roku (Muzeum Narodowe w Krakowie). gdzie chorował wprawdzie. Obradujący w tym samym czasie sejm koronacyjny zajął się przygotowaniem i organizacją nowych zaciągów. a także symboliczny udział w walkach na Pomorzu oraz wizytę u Ambrożego Spinoli. 92 lekkie działa polowe i 7 moździerzy. 1700 rajtarów. należy. gdy Szein ich bronił: wzmocnione potężnym wałem z palisadą oraz pięciobastionową "fortalicj ą zygmuntowską". wsławiony w 1610 i w 1611 roku obroną Smoleńska. 24 tyś.6 tyś. 18 dział oblężniczych. 2450 dragonów. Miał zresztą do dyspozycji dowód362 -. 30 września 1632 roku armia moskiewska przekroczyła granice Litwy. piechoty. wśród których miało być 11 700 piechoty. Kopiejka moskiewska królewicza Władysława jako cara MOS. ale zaobserwować problemy oblężnicze mógł. żołnierza. proch i kule. żołnierzy regularnych. Mury to jednak były inne niż za czasów.wojny trzydziestoletniej. Spinola nawet jej nie odnotował w swej korespondencji z Brukselą. a przede wszystkim 170 działami. w sumie 1350 ludzi. Krótka to była wizyta i kurtuazyjna tylko. W Smoleńsku znajdowało się około l .Władysław IV kontratak-16-19 X D'Ebert Mattison Szein Prozorowski Arciszewski Radziwiłł Kozacy .Świadczeń WOJ skowych króla przeceniać nie kwy (awers i rewers). szły niesporo. Tak więc doRyc. żywność. Dotychczasowe doświadczenie wojskowe Władysława obejmowało Chocim. ludzi. 305. Tyle że kuł i prochu oraz żywności było nie za wiele. ludzi zdolnych do obrony murów. nie zdołał nawet zamknąć blokady: hetman polny Krzysztof Radziwiłł z niewielkimi siłami stanął w pobliżu twierdzy l lutego 1633 roku i w marcu podesłał obrońcom posiłki. a chwila zdawała się sposobna. Król sam decydował o składzie armii i stąd tak znaczna liczba piechoty. Nie czekając na pełną gotowość. 2770 husarzy.

Szein zdobył się 17 lipca na szturm. nie dysponując na razie przewagą wystarczającą. Eliasz Arciszewski. Władysław. Wprawdzie Koniecpolski. artylerzysta wybitny. wobec równoczesnego zagrożenia tureckiego. atak polski na pozycje Mattisona doprowadził 21 września do rozgromienia części jego 363 Dzieje Polski i Litwy - . nadciągnął i połączył się 30 sierpnia z Radziwiłłem sam Władysław IV.28 IX . żołnierzy ze 158 działami. Dopiero po wzmocnieniu nowymi posiłkami. bohatersko przez obrońców odparty.3 X blokada i oblężenie Smoleńska odsiecz Władysława IV Ryć. brat sławnego Krzysztofa. stojący na zachód od Smoleńska. chorób i głodu. południowym brzegu Dniepru. uderzył na Prozorowskiego i Mattisona. cierpiące od mrozu.21 IX atak na pozycje Prozorowskiego . wprowadzając przezeń nowe posiłki do miasta. na którym. w wyniku których stanął na czele 30 tyś. znajdował się silnie ufortyfikowany mniejszy obóz moskiewski pułkownika George'a Mattisona. po długotrwałym ostrzale artyleryjskim murów. niż wojska moskiewskie. by wydać bitwę głównym siłom moskiewskim. Most łączył ją z brzegiem prawym. w tym czasie wojującego w służbie holenderskiej w Brazylii. lecz Krzysztof Radziwiłł ustępował mu talentami wojskowymi niewiele. 306. strzec musiał południowych granic.28 IX dyslokacja wojsk polskich i atak na obóz Szeina 16-19 X działania wojsk moskiewskich: kontratak 21IX kontratak 28 IX odwrót Prozorowskiego .__ umocnione obozy wojsk polskich E i!M umocnione obozy wojsk moskiewskich fortyfikacje. Osłaniał je przed polską odsieczą kniaź Szymon Prozorowski. na Górze Pokrowskiej.7 IX atak na pozycje Mattisona . Zanim zdecydował się na jego ponowienie. szańce. Twierdza smoleńska położona była na lewym. Zima była ciężka i lepiej ją zniosła schowana w murach Smoleńska załoga. spędził ich z części szańców i otworzył sobie dostęp do mostu. a ponadto powrócił z zagranicy jego dawny podkomendny. Główne siły Szeina rozłożone były na południowy wschód od miasta. Plan działań wojennych pod Smoleńskiem w jesieni 1633 roku. ców znakomitych. Gdy zaś nadeszły ciężkie działa i przybyło kilka tysięcy Kozaków zaporoskich. umocnienia ziemne działania wojsk polskich: wprowadzenie posiłków do miasta .

Armia Szeina skoncentrowana w obozie na wschód od miasta zaskoczona została 18 października przez główne siły polskie. 307. Dalsze działania szły ślamazarnie. Nie miał jednak wyjścia. Władysław wyrzekał się pretensji do tronu carów i zobowiązywał się zwró364 . Z tą chwilą oblężenie Smoleńska zostało zdjęte.Władysław IV pokój polanowski zagrożenie ze strony Turcji cić dokument elekcyjny wystawiony po Kłuszynie przez bojarów . Zwycięstwo odniesione zostało dzięki wytrwałości żołnierza. podpisano nad rzeczką Polanówką pokój między Rzecząpospolitą a Wielkim Księstwem Moskiewskim. bronioną zaledwie przez l tyś. Żołnierze jego zachowali broń ręczną. Moskwa rezygnowała . Wobec ogólnych kosztów wojny.tak mało go zresztą ceniono w Warszawie. po dalszych siedmiu tygodniach rokowań. Niebezpieczeństwa zażegnane . Kolejna bitwa 28 września odrzuciła spod miasta Prozorowskiego. które wedle obliczeń Anny Filipczak-Kocur wyniosły 4. sztandary na moment tylko skłonili przed Władysławem. wydaje się nikła. Osobista rola Władysława. rubli srebrem odszkodowania. kapitulacja Szeina oddziałów i wycofania reszty za Dniepr. ale i na skutek kunktatorstwa Szeina. była to jednak kropla w morzu. później z wydaniem bitwy. niestety. poza okazanym w boju męstwem. by w tym dniu zakończyć ostatecznym tryumfem wielomiesięczne zmagania. do głównego obozu. Szczęśliwie rozpoczęły się rozmowy pokojowe. nieznany malarz polski. że zaginął gdzieś i nie udało się go odnaleźć. 14 czerwca 1634 roku. decydująca bitwa. które cicho opuściły obóz i po dwóch dniach marszu przez lasy odcięły jedyną drogę odwrotu do Moskwy.3 min zł. że w tej wojnie nie zaciągną się już przeciw Rzeczypospolitej.z ziem utraconych w poprzedniej wojnie: nawet nie zdobyta Biała wracała do Litwy. Brak zaś dostatecznej ilości ciężkiej kawalerii raczej przedłużył oczekiwanie na zwycięstwo. Władysław z żalem rezygnował z kolejnego ze swoich księżycowych tytułów monarszych. amunicję i sprzęt obozowy. Szein bronił się jeszcze przez całą niemal zimę. wydali artylerię. Władysław IV odbierający w dniu 1 marca 1634 roku hołd Michaiła Szeina po zwycięstwie pod Smoleńskiem. który zwlekał wpierw ze szturmem. W operacjach tego typu decydującą była rola znakomicie przygotowanej całej kadry dowódczej. kapitulował wedle Radziwiłła dopiero 20 lutego 1634 roku na honorowych warunkach. w której sam Władysław stanął na czele piechoty i zagrożony przez wroga. złożyli przysięgę. Na południu rozpoczynała się nowa wojna. wreszcie z odwrotem. Prócz tego zapłacić miała 200 tyś.z drobnymi korekturami granicznymi . Siedem tygodni nie wystarczyło. zbyt nielicznej. uratowany został w ostatniej chwili dzięki kontratakowi husarii. 19 października rozegrała się ostatnia. po 1634 roku (Muzeum Narodowe w Krakowie). niż je ułatwił.Ryć. żołnierzy. by odzyskać Białą.

by je ukrócić. Za Tatarami ruszył jednak na Podole sam Abazy pasza. napastników. gdy we Lwowie doszła go wieść. postawił warunki nie do przyjęcia: przejście na islam. wyprawił z poselstwem do Stambułu Aleksandra Trzebińskiego. iż warunkami tymi się brzydzi i nie widzi innego wyjścia niż wojna. ze zwykłą w owych czasach skłonnością do przesady. zburzenie zamków granicznych i wygubienie Kozaków. Niebezpieczeństwo wojny jednak dalej istniało. Zająwszy fortyfikacje naprędce usypane pod Kamieńcem. 365 Dzieje Polski i Litwy niedoszła wojna i pokój z Turcją Wiśniowieckich i Tomasza Zamoy-skiego. powtarzał korzystne dla Rzeczypospolitej postanowienia poprzednich traktatów polskoottomańskich. Sejm uchwalił podatki na wojnę. w szczególności zobowiązanie powstrzymania Tatarów i Kozaków od łupieżczych najazdów. Koniecpolski miał 4600 kwarcianych i 6 tyś. jaką Rzeczpospolita wystawiła w tym stuleciu. 4 lipca 1633 roku rozgromił. Bardziej skory do działania był wojowniczy bejlerbej nadgranicznej Sylistrii. ale wielki wezyr Murta-zy pasza próbował jeszcze sprawę załagodzić i odsyłając Trzebińskiego do Warszawy. mówiły nawet o 55 tyś. Ryc. tam pod Sasowym Rogiem ją dopadł. Prowadził podobno ponad 25 tyś. Mury obronne Kamieńca. z propozycją odnowienia pokoju. a nawet przewidywał przeniesienie ordy budziackiej na inne . więc Władysław IV. 308. gdzie zawsze przed wojną z Polską następowała koncentracja sił tureckich. stawił napastnikom czoło. wojsk prywatnych Stanisława Lubomirskiego. Abazy pasza. haracz doroczny. umocnienia Bramy Polskiej. wysłał na Polskę ordę budziacką koczującą między dolnym Prutem a dolnym Dnie-strem i deltą Dunaju. że 19 września Stanisław Koniecpolski zawarł pokój hetmański z Szahinem agą. Turków. Przegnał ordę spod Kamieńca do Mołdawii. Lecz Koniecpolski czuwał z kwarcianymi. Z Ukrainy przybyło 12 tyś. gromadziło się pod Kamieńcem. zatwierdzony następnie przez sułtana. Pojednawcze wystąpienie Szahina agi uznano za niewystarczające. chcąc zyskać na czasie.Sułtan Amurat IV należał do padyszachów pokojowych. W Warszawie obradował właśnie kolejny sejm. łupy i jeńców odebrał. posłał wraz z nim swojego przedstawiciela. Amurat przyjął go gniewnie. Amurat ruszył więc do Adrianopola. 50 tyś. Tatarów i Wołochów. Zasłaniając się w liście do Koniecpolskiego najazdami kozackimi i rozkazem ze Stambułu. Trzebiński postawił się hardo. wraz ze ściągającymi powoli z północy oddziałami. Po zwycięstwie smoleńskim armia była jeszcze pod bronią. żołnierzy. Pokój. Władysław IV podążał właśnie do obozu. powiedział. Kozaków. podkomorzego lwowskiego. Szahina agę. ale i ulegających naciskom środowiska. Poseł moskiewski w 1632 roku usiłował skłonić go do wystąpienia przeciwko Rzeczypospolitej i uzyskał jedynie mgliste obietnice. nastroje wojenne wzrosły. Szturm turecki załamał się pod ogniem obrońców 22 października ze znacznymi stratami. dość miano tureckich nacisków. XVII wiek. niektóre polskie źródła. by samemu stanąć na czele najpotężniejszej armii.

Termin rozejmu altmar366 Władysław IV uciążliwa obecność Szwedów w Prusiech reformy wojskowe Władysława IV Ryć. najostrożniejsi przewidywali wojnę co najmniej kilkuletnią. przyjazne stosunki dyplomatyczne. Władysław IV łudził się wciąż. zapewniał wolność handlu i normalne. oraz na unikaniu walnej bitwy. Kraj był wyczerpany. Armaty z artylerii Władysława IV z herbami Wazów i Habsburgów. Ster rządów przejął w praktyce doświadczony kanclerz Axel Oxenstierna. Szwecja. 309. w szóstym roku życia królowa. Szwedzki sejm rozwiał brutalnie jego nadzieję. Dwa traktaty pokojowe zawarte z groźnymi nieprzyjaciółmi u samego progu panowania dobrze wróżyły. Korzystali ze strachliwej nieufności elektora brandenburskiego. nie narodzonego jeszcze syna. Szczęśliwie na czele wojsk szwedzkich za naszą zachodniągranicą nie było już nieobliczalnego Gustawa Adolfa. eksport zboża od rekordowej w 1618 roku ilości ponad 116 tyś. ale zawsze równie nierealne projekty: wpierw aby samemu pojąć wdowę po Gustawie Adolfie. skiego upływał w 1635 roku. Przy niedostatku artylerii. ale uznając nawet za zdradę stanu jakiekolwiek o tych prawach przypominanie. Wybierali na mocy rozejmu altmarskiego cło z portów pomorskich. szwedzką linię Wazów reprezentowała już tylko córka Gustawa Adolfa. to dla brata. . jeśli nie dla siebie. ale następcą ich na tronie szwedzkim uczynić własnego. Niemna i Odry. później aby Jana Kazimierza ożenić z Krystyną. Demonstracja siły. Ale pozostawał wróg trzeci. ile polską gospodarkę.tereny. zarazem księcia w Prusiech. kilka miesięcy zaledwie po zgonie Zygmunta